 |
|
|
 |
|
| ABDULHAMİD HAN |
ABDÜLHAMİD HAN
Osmanlı padişahlarının 34'üncüsü olan Sultan II. Abdülhamid Han aklı, zekası ve ilmi fevkalade üstün olan bir zattı. Batılıların ve iç düşmanların asırlar boyunca devleti yok etmek için hazırladığı yıkıcı, sinsi planlarını sezip, önlerine aşılmaz bir set olarak dikildi. Hazırlayanları ve maşa olarak kullandıkları yerli işbirlikçilerini, sahte kahramanları işbaşından uzaklaştırdı.
İşte bu büyük zatın 10 şubat, 96. yıldönümü idi. Yıldönümü vesilesi ile Yıldız Üniversitesi ve İstanbul Medeniyet Üniversitesi işbirliği ile iki açık oturumdan oluşan etkinlik düzenlendi. İlk panel Abdülhamid'in sağlık politikasıyla ilgiliydi. Oturum başkanlığını yaptığım bu panelde konuşmacılar özet olarak şunları anlattılar:
Prof. Dr. Hüsrev Hatemi; Abdülhamid'in çok iyi niyetli, sağlam karakterli ve vefalı bir insan olduğunu söyledi. Kendisinden çok devleti düşünürdü. 33 sene zalimlik yapmadan devleti ustalıkla idare etmişti. Ona atılan iftiralardan biri de pinti olduğuna dairdi. Bu çok çirkin bir suçlama olduğunu ifade etti. Aristokrat havada, halktan uzak yaşamamıştı. Atatürk'ün Abdülhamid'i küçümseyici veya kötüleyici bir sözünün olmadığını da ekledi.
Prof. Dr. Nil Sarı ise Abdülhamid'in sağlık alanındaki eserlerinden söz etti ve bazılarının fotoğraflarını gösterdi. Abdülhamid 90 adet gureba hastanesi, 19 adet belediye hastanesi, 89 adet askeri hastane ayrıca eğitim hastaneleri, kadın hastaneleri, akıl hastaneleri açmıştı. Bu hastaneler ülkemizden Lübnan'a, Yemen'den İsrail'e, Makedonya'dan Suriye'ye, Yunanistan'dan Libya'ya, Suudi Arabistan'dan Irak'a pek çok yerleşim bölgesine yayılmıştı. Ayrıca eczaneler, hapishane, sağlık merkezleri, fakirler, acizler ve hacılar için misafirhane de pek çoktur. Müthiş bir sağlık hizmetidir bu. Maalesef tahttan düştükten sonra bu eserlerin isimleri değiştirilmiş, bazıları yıkılmış ve bir kısmı da başka alanlarda kullanılmaya başlanmıştır. Kısacası bu büyük insan unutturulmak istenmiştir. Kasımpaşa, Haydarpaşa, Gülhane ve Mektebi Tıbbiye-i Şahane adlı eğitim ve üniversite hastanelerini açan da Abdülhamid olmuştur.
Doç. Dr. Adem Ölmez ise Abdülhamid Han'ın özellikle eğitim, sağlık, ulaşım ve asayişe önem verdiğini anlattı. Zamanında yeni bulunan aşıları ülkeye getirmiş, aşı ve kuduz hastalığı üzerine merkezler kurmuş, Bimarhaneleri yani akıl hastanelerini ıslah etmiştir. Akıl hastalarına zincir kullanımını yasaklayarak bugün bile saldırgan hastalarda kullanılan gömleği yerine koymuştur.
Dr. Şerif Esendemir konuşmasına Necip Fazıl'ın, "Abdülhamid'i anlamak her şeyi anlamak olacaktır." sözleriyle başladı. Abdülhamid'in tren yolları, bakteriyolojihane, cami ve mektepler yaptırdığını, çağına uygun yaşlılık politikası izlediğini, habitat yani biyosferi merkezi alan ekolojik politikaya önem verdiğini anlattı.
Bunları dinlerken aklıma hep başbakanımız Recep Tayyip Erdoğan çağrışım yaptı. O da ülkeye duble yollar, hızlı trenler, Marmaray, üçüncü boğaz köprüsü, çok sayıda havaalanı gibi sayılamayacak eserler hediye etti. Sağlık alanında yeni hastaneleri hizmete açtı. Sağlık hizmetlerini halka yaydı. Eğitim alanını pek çok üniversite, sayısız derslik ve binlerce yeni öğretmenle destekledi güçlendirdi. Kısacası Abdülhamid'in çağdaş bir takipçisiyle karşı karşıyayız.
Abdülhamid Han'ı nasıl ki bir takım vicdansız, merhametsiz ve acımasız kişiler, iç ve dış düşmanların oyununa gelerek, maşası olarak bir saray darbesi ile düşürdülerse aynı komplo şu an başbakanımıza karşı düzenlenmektedirler. Bu ülkeye hizmet etmek bazılarının gözüne batmakta ve ellerinden geleni yapmaktadırlar.
Rabbim Başbakanımızı korusunu2026 |
|
|
|
|
 |
23/01/2019 00:26
Hukuk yolunda...
285
Uzun meslek hayatımda artık Karar gazetesindeyim. Beni okurlarına takdim eden anonslarda Karar yöneticileri “hukuk, tarih ve demokrasi ekseninde” bir yazar olduğumu belirtiyorlardı.
Evet, öteden beri yazı ve kitaplarım bu eksendedir.
Tarihinde sert kırılmalar, sert iniş-çıkışlar yaşayan ülkeler gibi bizde de hukuk, değerler hiyerarşisinin tepelerinde yer alamadı. Siyaset ve ideoloji hukuku araç gibi gördü.
Sağda da solda da böyle. Sağda “dava” deyince, solda “devrim” deyince hukukun yeri nerelerdir?!
Hukukun üstünlüğü kültürünü geliştirmek için yazmayı öteden beri görev sayıyorum. Bu imkanı veren Karar yöneticilerine teşekkür ediyorum.
Hukuk devleti
28 Şubat döneminde türbanlı kızların kamu haklarına ağır kısıtlamalar getirilmesini eleştiren yazılarım sonradan Nesil Yayınları’nca “Modernleşme Sürecinde Türban” adıyla kitaplaştırılmıştı.
Türbanın irtica değil modernleşme simgesi olduğunu söylüyor, liberal demokrasiyi, bireysel hak ve hürriyetlerin önceliğini savunuyor, “vesayet”i eleştiriyordum.
1 Mart 1998 günlü “Hukuk devleti” başlıklı yazımda, 19. yüzyıldaki liberal Fransız düşünürü Frededic Bastiat’nın şu sözlerini alıntılamıştım:
“İnsan ilişkilerinin yarattığı sorunların çözümü için temel koşul, özgürlük ortamının yaratılmasıdır.”
Sürekli liberal demokrasiyi, kuvvetler ayrılığını, temel hak ve özgürlükleri savundum.
Zira tarih gösteriyor ki, bunlar olmazsa toplumlar çok sert kutuplaşmalara sürükleniyor.
28 Şubat kâbusunu, “cemaat yargısı” kâbusu izleyecekti; sonra da yargının siyasallaşması…
Hukuk ve yargı ne kadar zayıf görüyor musunuz? Köklü bir zaaf üstelik!
Mecelle Cemiyeti
II. Abdülhamid dönemi, Meclis’in kapatılması, anayasanın askıya alınması… Dağılan bir imparatorluğun içinde bulunduğu şartlarla elbette izah edilebilir. Fakat…
Hukuki modernleşmemizin en önemli kilometre taşlarından biri medeni hukuk sahasında Mecelle’dir. Cevdet Paşa tarafından 1869-1876 arasında yayımlanan 16 kitaptan oluşur. Fakat eksiktir; kişilik hakları, borç ilişkileri, tüzel kişilik gibi bölümler yoktur.
Eksik kalmıştır, çünkü Cevdet Paşa başkanlığındaki “Mecelle Cemiyeti” adlı hukukçular komisyonunu Abdülhamid çalıştırmamış, birkaç sene sonra da kapatmıştır!
Çünkü komisyonda kendisine karşı “fitne” yapılacağı evhamına kapılmıştı. Merhum Ebul’ula Mardin’in “Medeni Hukuk Cephesinden Cevdet Paşa” adlı kitabında ayrıntılar vardır.
Mesele Lozan’da karşımıza çıkacağı gibi, 1926 yılında İsviçre’den kanun alınmasının sebeplerinden biri, Abdülhamid’den sonra kurulan “Mecelle Tadil Komisyonları”nın 1925 yılına kadar ortaya bir kanun metni koyamamış olmasıdır.
Tunceli Kanunu
Atatürk dönemi, Tek Parti devri… 1924 Anayasasına göre idam cezaları ancak Meclis tarafından onaylanırsa infaz edilebilirdi; o zaman Batı hukuk sistemlerinde de böyleydi. 1935’te çıkarılan Tunceli Kanunu’nda ise Ağır Ceza Mahkemelerinin vereceği idam cezalarını onay yetkisi mahalli komutana verildi!
Meclis’in 25 Aralık 1935 günlü oturumunda Muğla Milletvekili Hüsnü Kitapçı, bunun anayasaya aykırı olduğunu, Meclis’e ait bir yetkinin komutana verilemeyeceğini anlattı, itiraz etti.
Kanunu savunan Adalet Komisyonu Başkanı Trabzon Milletvekili Raif Karadeniz kürsüdedir, özetle:
“Terazinin bir tarafına hukuku, öbür tarafına memleketin âli menfaatlerini koyduk, bu kanunu yazdık!”
Raif Bey kuvvetler birliği ilkesini de savundu konuşmasında.
Hüsnü Kitapçı oy vermedi ama Tunceli Kanunu bu haliyle çıktı.
Tek Parti devri de “dönemin şartları” diye izah edilebilir ama bir “anayasallık kültürü” devretmediği açıktır. Nitekim Demokrat Parti’de de bir “anayasallık” dikkati yoktu.
Ve bugün…
Yargının bugünkü hali çok endişe verici. Tutuklamalardaki ölçüsüzlükten nihayet yakınan Adalet Bakanı Sayın Abdülhamid Gül şöyle anlatıyor:
“Temel hak ve özgürlüklere orantısız müdahaleler, bazı haklı eleştirilere neden olabilmektedir. Yine bu tür müdahaleler, yargısal tasarrufların meşruiyetine ve yargıya olan toplumsal desteğe de zarar verebilmektedir.” (29.11.2018)
Çok vahim, “yargısal tasarrufların meşruiyetine” zarar vermek!
Şimdi, “Ulu Önder” ve “Ulu Hakan” kavramları etrafında kutuplaşmak mı doğrudur?.. Yoksa tarihte ortak başarılarımız kadar ortak sorunlarımız olduğunu da anlayarak 21. yüzyılda Türkiye’yi güçlü ve saygın bir hukuk devleti, bir gelişmiş demokrasi haline getirmek için çalışmak mı?
Tarihe de siyasete de bakışımız bu
olmalı.
.24/01/2019 23:47
Hasbihal
152
Yeni bir gazetede başladığım için bugün okurlarımla hasbihal etmek istiyorum, yani söyleşi… Hasbihal diyorum, zira böyle ‘eski’ kelimelerin unutulmakta olmasından endişeliyim. Asırlar içinde kullanılarak, edebiyatta işlenerek belli bir anlam zenginliği kazanmış olan kelimelerimiz: İstiklal, hürriyet, ezel, ebed, teenni, itidal, masumiyet, muhabbet...
Yerlerine kelime uydurduğumuzda anlam zenginliği fakirleşiyor.
Parti futbol kulübü mü?
Bugünkü hasbihalimde ilk söyleyeceğim, okurlarıma yürekten teşekkürdür. Yazdıkları yorum ve mesajlarla, Twitter’daki yazılarıyla gösterdikleri sıcak alakadan fevkalade mutlu oldum; minnettarım, şükranlarımı sunuyorum.
Bunların büyük çoğunluğunda “hukuk” vurgusu vardı.
28 Şubat sürecinde ve iktidarın reformist döneminde yazılarımı “hukuk” vurgusuyla destekleyen okurlar çoğunlukla AK Parti’liydi. Bir süredir iktidara eleştirel bakanlar yine “hukuk” vurgusuyla yazılarıma destek veriyorlar.
AK Parti’yi partizanlıkla desteklemediğim gibi, eleştirilerimi de düşmanlıktan yapmıyorum.
Bir yazar, bir partinin her şart altında destekçisi veya karşıtı mı olmalıdır?! Futbol takımı tutar gibi...
Daha önemlisi, bir toplum keskin “taraftar”larla ayrılmış “mahalle”lere bölünürse yönetimlerde “denetim ve denge”, sosyal hayatta dayanışma ve ortak akıl gelişir mi?
Yüz yıldır kavga ediyoruz
Henüz modern anlamdaki “millet”in oluşmadığı eski kabile ve feodalite çağlarına kadar gitmeyelim. Batı’daki ideolojik kavgaların nelere yol açtığını biliyoruz. Batı ancak hoşgörü kültürünün ve hukuk kurumlarının gelişmesiyle aşabildi bunu.
Bizde İttihatçılara göre muhalifler haindi; muhaliflere göre İttihatçılar...
Tek Parti rejimine göre Karabekir Paşa gibi vatanseverin kurduğu muhalif Terakkiperver Parti “en hain dimağlar”ın partisiydi!
1950-60 arasında muhalefet iktidarı, iktidar muhalefeti benzer ağır kavramlarla suçladı, iktidar kendini “vatan cephesi” ilan etti!
1970’lerde hain diye birbirimize kurşun sıktık.
Bir kesim AK Parti’yi “Amerika’nın Yeşil Kuşak Projesi, BOP projesi” falan diye suçlamıştı, bugün iktidar bütün muhalefete terör işbirlikçisi diyor, ‘hıyanet’ ile suçluyor.
Sosyolojik bütünleşmesini sağlayamamış, hoşgörüyü ve hukuk kurumlarını geliştirememiş toplumlar manzarasıdır bu maalesef.
Çatışmaya devam mı etmeliyiz, durup bir düşünmeli miyiz?
Erol hoca uyarıyor
Bu noktada merhum ağabeyim ve hocam milliyetçi sosyolog Prof. Erol Güngör’den alıntı yapacağım. “Sosyal Meseleler ve Aydınlar” adlı kitabında, parti disiplininin ve siyasallaşmış kalabalıkların yüksek fikirleri eriteceğini söyleyerek şunları yazmıştı:
“Aramızdan politika hayatına giren ve bir parti mensubu olan meslektaşlarımızla çok defa aramızın açılmasında bu tavır farkının önemli rolü vardır. Yahya Kemal’in hatıralarını okuyanlar, Ziya Gökalp gibi âlim ve faziletli bir insanın bile İttihat ve Terakki fırkasındaki rolü yüzünden bazen nasıl zihin esnekliğini kaybettiğini, hatalı yolda ısrar ettiğini görürler.” (s. 374)
Merhum Güngör, “İslamın Bugünkü Meseleleri” adlı kitabında da İslamcı aydınları “siyaset çekişmelerinden mümkün olduğu kadar uzakta kalmaları” için uyarır.
Hukuk, demokrasi, tarih
Sosyal değişmenin gerilimlerini yaşayan toplumlarda köklü partilere, sadık seçmen kitlelerine ihtiyaç olduğu gibi, eleştirel ve analitik bakan, hukuku siyasetten üstün tutan hür düşünceli aydınlara ve bu nitelikte seçmen kitlesine de ihtiyaç vardır.
Ben ömrümün sonbaharındayım; dünyada beklediğim tek şey muhannete muhtaç olmadan inandığım yüksek değerleri ve bu arada hukuk bilincini gelecek nesillere yazı ve kitaplarımla miras bırakmaktır.
Hemen bütün sağ partilerden milletvekilliği ve hatta bakanlık teklifleri almıştım; fakat siyasete girmedim. Siyasetin ayrı bir mantığı olduğunu tecrübeyle görmüştüm. Erol ağabeyimin bana tavsiyesi de buydu.
Yazar olarak günlük olayları değerlendirirken tabii ki hatalarım oldu, olacaktır da... Fakat hukukun üstünlüğünü, liberal demokrasiyi, tarihimizin Selçuklu, Osmanlı ve Cumhuriyet aşamalarıyla bir bütün olduğunu, bilimsel eleştirel zihniyeti ve Türkiye’nin büyük geleceğini daima savundum, buna da devam edeceğim.
Karar’da salı, çarşamba, cuma ve pazar günleri yazacağım.
.26/01/2019 23:44
Anayasa Mahkemesi ne yapıyor?
124
Anayasa Mahkemesi başkanlığı için yapılan oylamada Zühtü Arslan ikinci defa başkan seçildi. Önümüzdeki dört yıl daha bu görevi yürütecek. Zühtü Arslan’ın kitabında nasıl bir hukuk anlayışını savunduğunu aşağıda yazacağım.
On üç yıldır Anayasa Mahkemesi üyesi olan Osman Paksüt, kasımda emekli olmuştu, Cumhurbaşkanı Erdoğan onun yerine Yıldız Seferinoğlu’nu atadı. Seferinoğlu hukukçu, 26. Dönemde AK Parti’den milletvekili seçilmiş, son olarak Adalet Bakan Yardımcısı görevindeydi.
Yeni görevlerinde Arslan ve Seferinoğlu’na evrensel hukuk yönünde başarılar diliyorum.
Kurumsal düzeyde, yıllar önce yazdığım şu ilkeye dikkat çekmek istiyorum: Yüksek yargı kurullarının tarafsızlığı üye yapısının “çeşitli” ve “çoğulcu” olmasıyla mümkündür. (Milliyet, 8 Nisan 2010)
Arslan’ın kitabı
Zühtü Arslan’ın ‘Anayasa Teorisi’ adlı kitabı hakkında daha önce de birkaç yazı yazmıştım. İkinci defa başkan seçilmesini bu kitabı tekrar tanıtmak için bir vesile sayıyorum. Çağımızda devlet otoritesinin hukukla sınırlandırılmasını ve bunun tek yolu olan kuvvetler ayrılığı ilkesini çok iyi anlatan bir kitaptır.
Prof. Arslan’ın kitabı şu cümlelerle başlıyor:
“Lord Acton’ın ‘güç yozlaştırır, mutlak güç mutlaka yozlaştırır’ sözü, anayasacılık fikrinin çıkış noktasını özlü bir şekilde anlatmaktadır. Siyasal iktidarın doğasına ilişkin bu tespit, beraberinde iktidarın sınırlandırılması sorununu getirmektedir. Sınırsız ve keyfi gücün bireyin özgürlüğü önünde en büyük tehdidi oluşturduğu tarihi tecrübeyle sabittir...”
Bu tespiti yapan Prof. Arslan, 20. yüzyılın en büyük düşünürlerinden Hayek’e atıfta bulunarak “iktidarın etkili bir şekilde sınırlandırılması sosyal düzenin en önemli sorunudur” diye vurguluyor. (s. 22)
Sosyal düzenin, iç barışın, hak ve özgürlüklerimizin, hatta istikrarlı kalkınmanın bu esasını unutup partizanca kavgalara dalan toplumlarda hukuk bilinci gelişebilir mi?
Çoğunluk ve demokrasi
Anayasal demokrasilerde çok önemli bir kavram “çoğunluğun iradesi”dir. Bu olmadan demokrasi olmaz ama “çoğunluğun iradesi” mutlak mıdır?
Fransız düşünürü Raymond Aron “çoğunluğun iradesi” kavramının totalitarizme de liberal demokrasiye de yol açabileceğini, ölçünün “kuvvetler ayrılığı” olduğunu yazar.
Arslan’ın kitabında bu konu sayfalar boyunca anlatılıyor. Montesquieu’dan aktardığı şu cümle, demokrasinin adeta özetidir:
“Eğer bir kişi ya da organ, bu ister aristokratlar olsun, ister halk, üç erki yani yasama, yürütme ve yargı erklerini kendisinde toplarsa işte bu her şeyin sonu demektir.” (s. 142)
Kuvvetler ayrılığı ilkesi aşındığı oranda, hak ve özgürlükler de kağıt üzerinde kalır.
Anayasa kitabında yazılı hak ve hürriyetlerin yorumu konusunda Prof. Arslan’ın kitabındaki iki kavram son derece önemlidir: “Otorite eksenli yorum” ve “hak eksenli yorum.”
Prof. Arslan kitabında elbette ikincisini savunuyor. Yargı da elbette “hak eksenli yorum”u benimsemelidir; topumda güvenilir hakem olarak saygı görmesi için.
AYM kararları
AYM böyle kitaplardaki düzeyde hak ve hürriyetlerimizi koruyor mu?
“Yetmez ama evet” referandumuyla kabul edilen “bireysel başvuru” imkanı bu konuda ciddi bir gelişme sağladı. AYM, ele aldığı “bireysel başvuru”larda genel olarak “hak eksenli” kararlar veriyor, bu nitelikteki kararlarını alkışlıyorum.
Fakat adil yargılanma ve basın hürriyetiyle ilgili bazı dosyaları geciktirerek raflarda bekletmesini ve OHAL kararnamelerini incelemeyi reddetmesini eleştiriyorum. Bu kararnameleri içeriği bakımından değil, “OHAL’in anayasadaki sınırları” bakımından incelemeli, denetimsiz bir OHAL’e yol açmamalıydı.
AYM’nin “hak eksenli” içtihatlara devam etmesini yürekten diliyorum.
Hak ve hürriyetlerin kitaplar ve AİHM içtihatlarında yer alan düzeyine ulaşarak “gelişmiş ülke” olabilmemiz için önümüzde uzun bir yol var, bunu biliyorum. Zaten bu yönde toplumsal bilinçlenmeye bir katkım olsun diye bu konuları yazıyorum.
.
28/01/2019 22:51
Din ve siyaset
139
Falanca siyasi partiye oy vermenin “mahşerde berat belgesi olacağını” söylemek, bütün İslam tarihinde yaşanan bir problemin dışavurumudur: Siyasi gücü artırmak ve meşrulaştırmak için dinin kullanılması…
Zihnimizi güncel kavgalarla kısıtlamayıp daha kapsamlı düşünmeliyiz bu fevkalade ciddi problemi: Din-siyaset ilişkilerinde ve din-hukuk ilişkilerinde yaşanan karışıklık...
Bu, İslamiyet’in tabiatından gelen bir problem değildir. Avrupa’da da 18. Yüzyıla kadar mutlak kralların “Tanrı tarafından atandığı”na inanılıyor, kralların meşruiyeti bu varsayıma dayanıyor, kanlı din savaşları yaşanıyordu.
Hadisler bile uyduruldu
İslam tarihinde din-siyaset ilişkilerindeki ağır sorunları anlamak için değerli hadis âlimi Mehmed Said Hatiboğlu hocamızın “Siyasi İçtimai Hâdiselerle Hadis Münasebeti” adlı eserini mutlaka okumak lazım. (Otto Yayınları)
Hz. Ali’ye karşı Muaviye’nin iktidar mücadelesinden başlayarak nasıl siyasi hadisler uydurulduğunu örnekle anlatır. Peygamber Efendimizin Muaviye’yi, hatta Yezid’i öven sözler söylediğine dair Emeviler zamanında hadisler uydurulmuştu.
Abbasiler zamanında da onları öven uydurma hadisler.
Mezhep taassubuyla, İmam-ı Azam’ı lanetleyen uydurma hadisler ortaya atılmıştı.
Güç ve taraftar kazanmak için…
Sünni-Şii kutuplaşmasının temelinde hilafet yani iktidar kavgası vardı.
Bugünkü Müslüman toplumlara bu tarihin aktardığı en önemli sorun, dini referanslarla karışmış siyasi kültürdür. Onun için hâlâ siyasi güç mücadeleleri dini referanslarla veya karşıt radikal tavırlarla yürütülüyor!
Allah’ın yer yüzündeki gölgesi!
Muhterem Hatiboğlu hocamız, bu din-siyaset karmaşasının eski âlimler tarafından eleştirilmediğine dikkat çekiyor. Din referanslı hilafet ve saltanat kavgalarını tahlil etmek, hatalarını tespit etmek ve dersler çıkarmak yerine “içtihat farkıdır” deyip geçtiler.
Hocamızın deyişiyle “onların muhakemesini Allah’a bırakarak bütün olmuş bitmiş şeyleri külleyivermek cihetine gidilmekle her şey hallolunmuş sanıldı.” (Aynı eser, s. 148)
Otoritenin böyle kutsanması hükümdara “Allah’ın yeryüzündeki gölgesi” denilmesine kadar tırmandı. Kendini böyle gören hükümdarların egosunu ve boyun eğmeyen âlimlere yaptıkları zulümleri düşünün.
Cevdet Paşa dönemin hukukçularını kast ederek “ağız açmaya korkarlardı” diye yazar.
Bu siyaset-din karışıklığı yüzünden “kanun” fikri ve “kamu hukuku” gelişmedi. Osmanlı’nın yükselme dönemi İslam tarihinde hukuk bakımından da en ileri dönemdir ama nasıl bozulduğunu daha 17. Yüzyılda Koçi Bey risalesinde okuyabilirsiniz.
Gannuşi’nin sözleri
Avrupa’da ise tarihi ve sosyolojik sebeplerle 17. Yüzyıldan itibaren gelişen bilimsel düşüncenin bir boyu da “siyaset bilimi”nin ve “hukuk” düşüncenin gelişmesiyle otoritenin sorgulanması olacaktı.
Montesquieu, 1748’de “Kanunların Ruhu”nu yayınlayacak, “kuvvet ayrılığı”nı savunacaktı.
İslam dünyasında da 19. Yüzda siyaset-din karışıklığının sakıncalarını görenler oldu, bizde Tanzimatçılarla İkinci Meşrutiyet İslamcıları böyledir. Türkiye’nin hukuki ve kurumsal modernleşme geleneği vardır; diğer İslam toplumlarında bu çok daha cılızdır.
Toplumsal düzeyde ise asırların yarattığı bu karışıklık hâlâ hayli etkilidir. Hâlâ siyasi propagandada dini motifler çok yoğun olarak kullanılıyor, somut sorunlar ve rasyonel çözümler bu ölçüde konuşulmuyor.
Tunus’taki İslami hareketin âlim ve bilge lideri Raşit El Gannuşi bu ağır sorunu görüyor ve bakın ne diyor:
“Tunus artık bir demokrasidir. Dini faaliyetleri ve siyasi faaliyetleri birbirinden ayırmak istiyoruz. Bu siyasetçiler için iyi olacak çünkü artık çıkarları için dini manipüle etmekle suçlanmayacaklar. Din için de iyi olacak çünkü artık siyasetin rehinesi olmayacak.” (AFP, 29 Mayıs 2016)
Samimi dindar bir insan özel ve siyasi hayatında dinin manevi ve ahlaki kavramlarını normal olarak elbette kullanır ama bunun siyasi propaganda için kullanılması dine de hukuka da büyük zarar vermektedir.
Dindarlar, siyasi sorunların dine yüklenmesine sebep olmaktan özellikle sakınmalıdır, değil mi?
Din için de siyaset için de salim yol özgürlükçü demokratik laik hukuk devletidir.
.29/01/2019 23:50
Kodu mu oturtmak!
91
Güçlü devlet kavramının bir tanımı elbette askeri güçtür. Tarihi sebeplerle bu anlayış bizde hayli yaygındır. Terörle mücadele, Fırat Kalkanı ve Zeytin Dalı harekatları başarıyla göstermiştir ki, bu coğrafyada güçlü bir ordu Türkiye’nin güvenliği için şarttır fakat…
Argodaki “kodu mu oturtan” yahut “vurduğu yerden ses getiren” devlet kavramı “kurallı devlet”ten ziyade “otoriter devlet” çağrışımı da yapıyor. Halbuki öyle bir çağdayız ki “otoriter devlet” bir süre güç faktörü olsa bile uzun vaade zaaf sebebi oluyor.
Zira hukuka bağlılık, kuvvetler ayrılığı, denetim ve denge, demokratik özgürlükler, şeffaflık gibi değerler hem toplumsal dinamizmi hem ekonomik verimliliği geliştirerek milletler için hayati önem taşıyor.
Çağımızda “güç devlet”; ordusu ve aynı zamanda demokratik kurumları, denetim ve denge mekanizmaları güçlü, vatandaşları hür devlet demektir.
Yolsuzluk ve şeffaflık
Denetim ve denge, şeffaflık gibi kavramlar yolsuzluk karşıtı düzenlemelerin yapılmasını gerektirir. Bu ahlaki bir gereklilik olduğu kadar ekonomik verimliliği artırmak için de şarttır.
Uluslararası Şeffaflık Örgütü dün “2018 Yolsuzluk Algı Endeksi”ni açıkladı. Türkiye 100 üzerinden 41 puanla ortalamanın altında olduğu gibi özellikle son beş yılda 8 puan gerileyecek buraya inmiş.
Bizim yerli ve milli kuruluşlarımızın da ülkemizde yolsuzluk algısının arttığını gösteren raporları vardır; yazıyı uzatmamak için alıntılar yapmıyorum.
Uluslararası Şeffaflık Örgütü’nün raporundaki şu vurguya dikkat çekmekle yetineceğim:
“Hukuk devletinin ve demokratik kurumların zayıflaması, sivil toplum ve bağımsız medyanın toplumdaki alanlarının daralması durumunda bir ülkede yolsuzluk artış gösteriyor.”
AB İlerleme Raporlarında da şeffaflık yasalarının çıkarılması sürekli talep edilmektedir.
Yabancı sermaye gelsin diyoruz, elbette gelmeli. Ama bunu sağlamak için hukuk, şeffaflık, özgürlük, kurumsal güvenirlik gibi konulardaki uluslararası değerlendirmelerde son 5-6 yılda aşağılara düşen puanlarımızı hızlı iyileştirmemiz lazım.
Tarihten bir yaprak
Yıl 1925; günlerden 2 Mart Pazartesi... Şeyh Sait isyanının görüldüğü illerde normal olarak sıkıyönetim ilan edilmiştir. Fakat Tek Parti’de “daha şiddetli tedbirler” isteyenler vardır, yani Takrir-i Sükun Kanunu isteyenler...
Bunların başını çeken Recep Peker grup toplantısında diyor ki:
“Şiddet şarttır. Alman Generali Lüdendorf Almanya’nın şiddetli tedbirler almadığından dolayı harpte mağlup olduğunu itiraf etmiştir...”
CHP’nin liberal kanadından Başbakan Fethi Bey ise “Bir hadise çıktığı zaman yalnız o hadisenin failleri aleyhine hareket etmek ve genel huzur ve sükûnu bozmaktan çekinmek lazımdır” diyor.
Siyasi tarihimizin saygın isimlerinden Başbakan Fethi (Okyar) Bey, Recep Peker’e şöyle cevap veriyor:
“İngilizlerle Fransızlar aynı harp senelerinde hiçbir şiddet göstermeden, hatta memleketlerindeki gazeteleri bile geniş bir hürriyet ve serbesti içinde bıraktıkları halde niçin galip geldiler? Arkadaşlar, esasen Recep Bey’in bu husustaki itirazlarına hayret ediyorum...”
Bu konuda ayrıntılar için benim “Atatürk’ün İhtilal Hukuku” kitabıma bakabilirsiniz.
Geleceğe bakmak
Tarihi tecrübeyi uzun dönemli yaşayan İsmet İnönü, 1940’larda anılarını anlatırken, 1925’teki Takrir-i Sükûn döneminde muhalif partileri kapatıp basını susturmakla hata ettiklerini söyleyecektir.
Tarihe “bizden-sizden” bağnazlığıyla değil, anlamak için baktığımızda bugün ne yönde gitmek gerektiğini daha kolay kavrayabiliriz.
Tarihte idealize ettiğimiz dönemler olsa bile geri dönebileceğimiz “altın çağ” yoktur, geleceğimiz için dersler çıkacağımız son derece yoğun tecrübeler vardır.
Tarihin evrimi de zamanımızın tecrübeleri de gösteriyor ki “güçlü devlet” kavramını artık hukukla birlikte düşünmeliyiz. Denetim ve denge, şeffaflık, adalet, temel hak ve özgürlükler, kamu kurumlarında liyakat ve uzmanlık, kurallı ekonomi gibi kavramlarla birlikte düşünmeliyiz.
..
Tanrı Trump’ı istemiş!
61
Beyaz Saray Sözcüsü Sarah Sanders katıldığı bir TV programında şöyle demiş:
“Tanrı, Trump'ın başkan olmasını istedi, orada olmasının sebebi budur."
Hangi TV kanalı?.. Christian Broadcasting Network (CBN) televizyonu, yani Hıristiyan Yayın Şebekesi…
Sanıyorum Amerikalıların çoğunluğu bu söze inanmaz ama Evanjelikler inanır. Mistik bir köktendinci cemaat olan Evanjeliklere göre, İsa’nın gökten inerek dünyaya egemen olması için İsrail’in “Büyük Zafer”i kazanması gerekmektedir! Timothy Weber’in “Road to Armegeddon” adlı kitabında yazdığına göre 40-50 milyon Amerikalı bu inançta. Yüzde 80’i Trump’a oy veriyor.
Sanders’in sözlerinin bilimsel hiçbir anlamı yoksa da siyasi bir tabanı var.
Sarah adlı bu hanım "Trump, görevi boyunca dini inançları olan kişilerin önemsediği şeyleri destekleyen birçok başarılı işe imza attı" diye sözlerini sürdürmesi de siyasi istismar amacıyla konuştuğunu gösteriyor.
Trump’ın megalomanisi
Trump’ın kendisi inanıyor mudur? Bilmem fakat narsist ve megaloman kişiliği buna müsaittir.
Batı basında Trump’ın narsist ve megaloman kişiliği hakkında çok yayın var. Daha geçen mayısta Robert Reich “Amerikan dış politikasına Trump’ın megalomanisi yön veriyor” diye yazmıştı.
Trump’ın vahim Kudüs kararı hem Evanjelik inanışların hem kişisel megalomaninin bir dışavurumuydu, “hiçbir başkanın yapamadığını” yapmıştı!
Trump megalomanisiyle Venezuela sorununa burnunu sokmasaydı, Venezuela’yı asıl mahvedenlerin Chavez ve Maduro olduğu daha net görülecekti.
Trump Amerikan basınında “kabadayı” olarak da nitelenmektedir.
Amerika’da kuvvetler ayrılığı güçlü olduğu için kurumlar Trump’ı ülke içinde denetliyorlar ve dengeliyorlar ama dış politikada Trump dünya için önemli bir sorun haline gelmiştir: Güvenilmez, istikrarsız, dengesiz bir kabadayı…
Dünyanın her tarafında benzer popülist eğilimler güçleniyor. Hatta bilimsel düşüncenin kitleler üzerindeki etkisinde gerilime, “post truth” denilen siyasi hurafelerde tırmanma görülüyor. 1930’lar dünyasına benzeyen bu savrulmanın, er geç itibar kaybedeceğini, tekrar rasyonel politikalara ve hukuki değerlere dönüleceğini düşünüyorum.
İslam dünyası ve Türkiye
Fakat İslam ülkelerinin durumu bugün daha kötü olduğu gibi öngörülebilir bir gelecek için de ciddi ümit ışıkları gözükmüyor.
Türkiye’nin iki asra yakın modern hukuk ve bilim çabası, bu yünde kurumları vardır. Modern eğitimin temelini atan Maarif-i Umumiye Nizamnamesi 1869, Yargıtay 1868 tarihli fermanlarla kurulmuştu.
Mühendishane daha öncedir; 1775.
Ama Türkiye’de bile Peygamber efendimizden mesaj almak gibi çeşitli mistik ifadelerin yaygınlaştığını, siyasette ise din istismarının arttığını görüyoruz.
Muhterem Hocamız Ali Bardakoğlu’nun çeşitli kitap, makale ve konuşmalarında belirttiği gibi “İslam dinini gizemli, esrarengiz bir din olarak sunanlar, asılsız kutsallıklar üretenler” hayli etkili oluyor. Siyasette ise particiliği “mahşerde berat” gibi sözlerle tanımlayanlar da az değil.
Diğer ciddi bir sorun otoriter siyasi kültürdür. Yönetenleri “Allah’ın yeryüzündeki gölgesi” saymış mutlak itaat geleneği…
Tarihçi Ahmet Yaşar Ocak hocamızın eserlerinde okuduğumuz gibi, dini ve felsefi düşünceyi siyasetin hizmetine koşan asırların devrettiği kültür…
Bilim ve hukuk
Bu gerçekler Tek Parti devrindeki yasakların isabetli olduğunu göstermez. Aksine, o yasaklar o dönemde İlahiyat Fakültesinde gelişmekte olan sağlıklı düşüncenin de topluma yansımasını engelledi.
Bizde Cevdet Paşa, Mahmud Esat Efendi, Şehbenderzade Hilmi ve İzmirli İsmail Hakkı gibi alimler varken sonraki nesiller Seyyid Kutup ve Mevdudi gibi siyasal İslamcıların peşine takılmışlardı.
Bugün savunulması ve yapılması gerekenler bellidir: Kaliteli eğitim, zihin açıcı akademik müfredat, bilimsel yarışta son yıllardaki yavaşlamayı yeniden dinamizme çevirecek bir bilimsel söylem ve ortam…
Otoriteleri kutsamak yerine, hür düşünceyi itibarlardırmak…
Hukukun siyasetten üstün olduğunun bilincine varmak…
Bunları başaramadıkları için geri kalan Müslümanların, 21. Yüzyıldaki popülist küresel savurulmada başka çıkış yolları hiç yoktur.
.02/02/2019 23:39
Nüfusumuz 82 milyon
102
Türkiye Cumhuriyeti kurulurken Anadolu’da 11 milyon nüfus kalmıştı. Nüfus tarihçisi Justin McCarthy 1914-1922 arasında Anodolu’nun 3 milyon Müslüman kaybettiğini yazar, savaşlar, hastalıklar ve açlıklar sebebiyle.
İki milyon Hıristiyan’ın da tehcir ve mübadele ile Anadolu’dan ayrıldığını hatırlamak gerekir.
Evet “ıssız Anadolu” muhteşem bir zafer kazanmıştı fakat çok yoksul ve yorgundu. 11 milyon nüfusun 800 bini sakattı. Sıtma, verem, trahom gibi hastalıklar yaygındı. Ankara’dan öteye demiryolu yoktu, halkın yüzde 90’ı yoksul köylüydü.
Böyle bir nüfus üzerine kuruldu Türkiye Cumhuriyeti...
Milli Mücadele heyecanıyla yürütülen sıtma mücadelesi erken başarıldı, veremle ve trahomla mücadele ancak 1950 sonlarında başarıya ulaştı.
1933’te 15 milyona çıkması “on yılda on beş milyon” sevinciyle Onuncu Yıl marşında yer almıştı.
Nüfus politikasında aşamalar
1950’de 20 milyon olan nüfusumuz 1960’da 28 milyona, 1980’de 45 milyona çıktı. Gelişen sağlık ve ulaştırma alt yapısı sayesinde Türkiye 1960-80 arasında nüfus patlaması yaşadı.
Atatürk, İnönü ve Menderes nüfus artış politikası izlemişlerdi. Fakat 1970’lerde kendini göstermeye başlayan nüfus patlaması, o zamanın bilgi birikimiyle “nüfus planlaması” çalışmalarına yol açtı. Türkiye’de Diyanet’in İran’da Dini Lider’in fetvalarıyla “nüfus planlaması” politikaları uygulandı.
Yaşlanan nüfusun çalışan nüfus tarafından beslenemeyecek kadar artmasının doğurduğu iktisadi sorunlar ağırlaştıkça dünyada da bakış açısı değişti. Türkiye ve İran şimdi nüfus artış politikası izliyor. İskandinav ülkeleri kadınlara “anne olun” çağrısı yapıyor.
TUİK’in son açıklamasında nüfusumuz 82 milyonu geçmiş, tabii Suriyeliler hariç... Dahası, nüfus artış hızımızın büyümesidir: 2017’de binde 12,4 olan nüfus artış hızı 2018’de binde 14,7’ye yükselmiş.
Bunun anlamı yılda nüfusumuza 1 milyon 193 bin 357 vatandaşın eklenmesidir.
Belli ki çalışan kadınların doğum yapmasını teşvik için yapılan düzenlemeler bir ölçüde etkili olmuş.
Nüfus ve ekonomi
Şimdi başka problemler kendini gösteriyor; genç nüfusun eğitimi ve istihdamı... Nüfusun başta İstanbul olmak üzere belirli şehirlerde yığılması, betonlaşma ve rant ekonomisi gibi sorunlar.
Sanayici Rahmi Koç üç yıl önce şöyle demişti:
“10 senede yapılan yatırımların çoğu taşa toprağa ve çimentoya gitti. Oysa memlekete ihracat getirecek, rekabeti kuvvetlendirecek, ‘greenfield’ dediğimiz yeni yatırımlar, yeni fabrikalar, yeni işler açılması lazımdı.” (18 Şubat 2016)
İnşaat sektörünün çok böyle desteklenmesi piyasaya canlılık verdi, büyümeye katkı sağladı, genç nüfusa inşaatlarda istihdam yarattı, oy da getirdi.
Fakat inşaatın üretim ve ihracattan fazla büyümesi dış açığı büyüttü, enflasyon ve döviz krizleriyle sonuçlandı. İstanbul’un “Dikey mimari”ye boğulması da böyle oldu.
Şimdi yatay mimari diyoruz elbette.
Nüfusun kalitesi
Nüfus artışında dikkate alınması gereken en önemli unsur şüphesiz eğitimdir. Merhum Şerif Mardin hocamızın deyişiyle “ukala ideologlar” yetiştirmek için değil, üretim ve ihracat yapacak vasıflı işgücünü yetiştirmek için eğitim.
Nüfusun yaşlanması elbette önemli bir sorundur ama genç işsizlerin artması da büyük ve hatta tehlikeli bir sorundur.
BM İnsani Gelişme İndeksi’ne baktığımızda Türkiye eğitimi yaygınlaştırmada başarılıdır: Ortalama eğitim süresi 2017’de 8 yıla çıkmıştır, daha önemlisi “beklenen eğitim süresi” 12 yıldır, 12 yıla çıkacaktır... Bu, İsrail’in bugünkü düzeyidir.
Evet “süre” iyi gidiyor ama “kalite” nasıl?
World Economic Forum’un “Küresel Rekabetçilik Raporu”na göre Türkiye “eğitimin kalitesi” ölçümlerinde 2008 yılında 91. sıradaydı… 2018 raporunda 101. sıraya inmiştir! Fen bilimlerinde daha aşağıda. (WEF, World Competitivness Report 2018, s. 293)
Bu tablo diplomalı işsizler sorununda alarmdır! Yüksek katma değerli üretim hedefi bakımından alarmdır!
Yoksa, 85 milyona yürüyen nüfusa nasıl refah sağlayabiliriz?.. Türkiye’yi nasıl güçlü yapabiliriz?
.04/02/2019 23:46
Bilmeden konuşmak, bilerek susmak
84
Bilim ve bilgi bizim sosyal kültürümüzde çok övülür fakat pek az itibar görür.
Araştırmayla elde edilecek bilgilere ihtiyaç duymadan ahkam kesmeyi çok severiz.
Aynı madalyonun öbür tarafında başka bir sorunumuz vardır: “Bilirken susmak!”
Bu deyimi Ömer Dinçer’den aldım. Prof. Ömer Dinçer AK Parti iktidarının ilk yıllarında başlayıp yarı yolda bırakılan idari reform çalışmalarının müellifiydi, 2011-2013 arasında Milli Eğitim Bakanıydı; son yayımlanan kitabının adı “Bilirken Susmak”tır.
Farklı görüşlere, eleştirilere, ezber bozacak bilgilere karşı tahammülsüzlüğün avam dilindeki ifadesi “konuşma lan!”dır.
Her dönemde bazen şunların, bazen bunların başına gelen vahim gerçeklerdir bunlar. Bugün sosyal medya kampanyalarıyla icra ediliyor bu.
Okumadan bilmek!
Devlet Kurumu TUİK’in 2017 verilerine göre, Türkiye’de kişi başına kitap okumaya ayırılan süre günde ortalama yalnızca bir dakikadır! Televizyona günde 6 saat, internete 3 saat ayırıyoruz.
İnşallah internette çoğunluğumuz haber ve bilgi arıyordur.
Türkiye’de düzenli kitap okuyanların oranı neredeyse binde bir... Bu oran, İngiltere ve Fransa’da yüzde 21, Japonya’da yüzde 14, ABD’de yüzde 12 civarında.
UNESCO’ya göre Türkiye, kitap okuma oranında dünyada 86’ncı sırada!
En büyük 20 ekonomiden biriyiz ama okumada 86, hukukta 102. sıradayız!
Türkiye’de ‘hiç gazete okumam’ diyenlerin oranı yüzde 37, ‘hiç kitap okumam’ diyenlerin oranı ise yüzde 53’tür!
Gazete tirajlarının vahim düzeyle düşmesinin bir sebebi internetin rekabetidir ama diğer sebebi, gazetelerin büyük çoğunluğunun tek sesli hale getirilmesidir. Bu sorunu iktidar yanlısı bazı kalemler de yazdı zaten.
Halbuki toplumda merak uyandırarak zihinleri açmak için hem sorgulayıcı eğitim, hem çok sesli bir politik iklim lazımdır.
Cemil Meriç ne demişti?
Merhum Cemil Meriç sağın da solun da düşünen beyinlerinin saygısını hak etmiş bir bilge ve düşünürdü. Kitleleri coşturan sloganların “çılgın sürülerin savaş çığlığı olduğunu” belirtir. Fikir hayatında, sırf düşünceleri yüzünden gördüğü zulümleri anlatan Meriç, “kanun hiçbir itizale göz açtırmamış” diye yazar, itizal yani farklı, aykırı düşünmek…
Bilgilenme karşıtı bu psikolojiye Cemil Meriç “obskürantizm” diyor, “her aydınlığı yangın sanarak söndürmeye kalkmak” diye tanımlıyor, “en büyük düşmanımız”ın bu olduğunu söylüyor:
“Kâh Batıcılık olmuş, kâh Batı düşmanığı. Her izm onun himayesinde sahneye çıkmış. Bu yedi ceddi yabancı âlüftenin dilimizde adı yok, Batı ‘obskürantizm’ demiş…”
Obskürantizm yeni sözlüklerde ‘bilmesincilik’ diye tercüme ediliyor.
Şemseddin Sami 1882’de yayınlanan Fransızca lügatinde bugünkü dille “eğitimin yayılmasının aleyhinde bulunanların fikir ve yolu” diyordu.
Bugün Türkiye’de herkes eğitimin yaygınlaşmasını istiyor, eğitimin hayli yaygınlaştığı da bir gerçek. Fakat zihinlerdeki “obkürantizm”in aşılmasında 21. Yüzyılın seviyesine henüz ulaşamadık.
Bilgiye susamak, bilgilerle, verilerle düşünebilmek ayrı bir konu ve hayli gerilerdeyiz.
Bilenlerle bilmeyenler
Dindarlığın hayli yaygın olduğu bir toplumuz, değil mi? Kuran-ı Kerim, “Hiç bilenlerle bilmeyenler bir olur mu?” diyor. Buna göre, Müslüman toplumlarda bilginin gelişmesi gerekirdi değil mi?
Mehmet Âkif 1913 yılında, bu ayeti verdikten sonra şöyle devam ediyordu:
Olmaz ya... Tabiî... Biri insan, biri hayvan!
Öyleyse cehalet denilen yüz karasından
Kurtulmaya azmetmeli baştanbaşa millet.
Kâfi değil mi yoksa bu son ders-i felaket?
Âkif’in “felaket” dediği şey, Balkan Harbi’nde Meriç nehrine kadar tüm Rumeli’yi kaybetmemizdi.
Sokak sloganları bu olayı, “İttihatçılar geldiler yıktılar” diye anlatabilir. Fakat hezimetin asıl sebebi, Sırp, Yunan ve Bulgarlarda modern eğitimin yaklaşık üç kat fazla olmasıydı; onlar “cehalet”ten kurtulmuşlar, zihinleri açılmış, özgüvenleri artmıştı…
21. yüzyıldayız, eğitim rakamları büyümekle birlikte uluslararası sıralamalarda iyi değiliz.
Kendimize soralım; eleştirel düşünmeyen, sormayan, sorgulamayan bir toplumda demokrasinin “denetleme ve dengeleme, fikir ve ifade hürriyeti” gibi değerleri gelişebilir mi? Yabancı sermaye, yatırım, teknoloji başarılabilir mi?
Bilerek konuşalım, insanlar özgürce konuşsun vesselam.
.5/02/2019 23:30
Türkiye nereden nereye?
115
Cumhurbaşkanı Erdoğan Çengelköy’de tarihi Çınaraltı çay bahçesinde vatandaşlarla sohbet etti. Dünkü konuşmasında bunu şöyle anlattı:
“Çınaraltı’ndaydım. Kimsenin baktım ki çarşıdan pazardan bahsettiği yok, herkes halinden memnun. Şikayetiniz nedir falan dediğim zaman, ‘marketlere biraz daha bağırın’ diyorlar. Gerekirse fiyatlara ayarı biz çekeceğiz. Ucuz ürün vermek zorundayız.”
Esnafın çok yüksek maliyet enflasyonundan mustarip olmaması mümkün mü? Ama Cumhurbaşkanına “herkes halinden memnun” görünmüş. Cumhurbaşkanı sorduğunda “marketlere bağırmasını” yani marketlerde fiyat kontrolü yapılmasını istemişler.
Tek Partili Cumhuriyet
Cumhurbaşkanı Erdoğan halkla sıcak temas kuran bir lider; böyle olduğu halde esnaf neden ekonomik sıkıntılarını dile getirmemiştir?
Saygı elbette çok değerli bir hasletimizdir.
Fakat geçmişten gelen bir çekingenliğimiz de var.
Tek parti rejiminde halk vali ve kaymakamdan bile korkar, şikayet ve taleplerini dile getirmede çok çekingen davranırdı. Bu konuda Ortanın Solu hareketinin beyin takımından merhum Turan Güneş’in “Türk Demokrasisinin Analizi” adlı kitabını tavsiye ederim.
Bir süre Atatürk’ün iktisat danışmanı olan ‘Limancı’ Ahmet Hamdi Bey’in anılarına da bakabilirsiniz.
Halkın sıkıntıları Atatürk’e intikal etmez, çok büyük çoğunluğun memnun olduğu düşünülürdü. 1930 Temmuz’unda Atatürk Yolava’da çevresine soracaktır:
“Çekinmeden söyleyin, halk hükümetten memnun mu, değil mi?”
Çünkü halkın memnuniyetsizliğini temsil edecek muhalefet de yoktu, basın da… Bu amaçla Serbest Fırka kurulacak fakat kısa ömürlü olacaktır.
İsmet İnönü’nün de yaşanan tecrübelerle tek parti dönemindeki bazı uygulamalara sonradan yaptığı eleştiriler vardır.
Osmanlı saltanatı
Cumhuriyet’in otoriterliği Osmanlı’dan gelmektedir. Okurlarıma bu konuda Halil İnalcık’ı, özellikle de Şükrü Hanioğlu’nu okumalarını tavsiye ederim. Mehmet Akif de o zamanki siyasi kültürü “kuvvet meddahlığı” diyerek eleştirmiştir.
Temmuz 1908’de Meşrutiyet ilan edildi. İttihatçılar Rumeli köylerinde seçim gezisi yapıyorlar. İttihatçı İbrahim Temo anılarında anlatır: Rum ve Bulgar köyleri cıvıl cıvıldır. Başlarında papaz ve öğretmenleri toplanmış, bir yığın etnik ve dini talepte bulunuyorlardı.
Yunan ve Bulgar milliyetçiliği yıllardan beri okullar eliyle köylere sirayet etmişti.
Müslüman köylerinde ise yaprak kapırdamaz. İmam ve muhtardan halkı toplamasını rica ederler.
Şikayet ve isteklerini sorarlar, seçimlerin yapılacağını anlatırlar… Köy halkının cevabı şudur:
“Devlet büyüklerinin emri var mı?!”
Uzun asırların oluşturduğu “yukarıdan aşağıya” sert hiyerarşik siyasi kültürü ve yarattığı çekingenliği görüyor musunuz?
Başka bir yazımda Namık Kemal, Münif Paşa, Sadullah Paşa, Said Nursi, Şehbenderzade gibi şahsiyetlerin bu konudaki görüşlerini yazacağım.
Abdülhamid de Müslümanların pasifliğinden şikayetçiydi. Bunun için Mehmet Hocaoğlu’nun “Abdülhamid Han’ın Muhtıraları” adlı belgeler kitabına bakabilirsiniz. Fakat Müslüman kitlelerin aktifleşmesini de istemezdi, çatırdayan imparatorluğu ve saltanatını sarsabilirdi.
21. Yüzyıldayız
Osmanlı ve Cumhuriyet, Abdülhamid ve Atatürk ellerindeki imkanlar nispetinde ve dönemlerinin anlayışlarıyla mümkün olanı yaptılar.
Osmanlı modernleşmesinin eğitim ve hukuk kurumları, daha ileri bir atılım olan Cumhuriyet’e temel olmuştur.
21. yüzyılda kendimize soralım: Abdülhamid’le Atatürk’ü çatıştırmak, zihnimizi böyle bir kutuplaşmaya kilitlemek bizlere özgürlüğün, hukukun, sivil toplumun değerini unutturmuyor mu?
Bağımsız kişilik ve hür düşünce sahibi nesiller yetiştirmemize ne katkı sağlıyor bu kutuplaşma?
Artık ne Abdülhamid ne Tek Parti dönemindeyiz. Toplumsal olarak da hukuki olarak da o zamanların ilerisindeyiz ama çağdaş standartların gerisindeyiz.
Tarihimize yabancılaşmanın da anlamı yoktur; bütün milletlerin tarihlerinde otokrasi vardır.
Tarihimiz bizi buralara ulaştırdı, bugünkü nesillerin görevi bugünkü çağı yakalamaktır.
Bugün öyle bir çağdayız ki, artık “büyük devlet” ve “gelişmiş millet” olmanın tek yolu hür zihinlerin üretimleridir, sivil tolumun kültürel ve sosyal dinamizmidir, hukukun üstünlüğü ve demokrasidir.
Bakın dünyaya, hukuk ve özgürlük indeksleriyle iktisadi gelişmişlik arasında birebir bağlantı var.
.07/02/2019 23:46
Hüseyin’in trajedisi
134
Mısırlı genç Ahmet Hüseyin darbeci Sisi rejimi tarafından idama mahkum edilmiş. 16 Ocak’ta elektronik vize ile Atatürk havalimanına geliyor ve resmen iltica talebinde bulunuyor. Fakat “Mısır’ın iadesini istediği suçlular listesi”nde ismi var diye hemen ertesi gün Kahire’ye teslim ediliyor.
Bu, vahim bir insan hakları ihlalidir. Bir an için Mısır, General Sisi, Hüseyin kavramlarını unutalım, konuya sadece insan hakları ve Türkiye’nin hukuki itibarı açısından bakalım.
Anayasa Mahkemesi kararları
Aralık 2015’te bir İran vatandaşı Türkiye’ye iltica etmiştir. Tahran bu kişinin “rejim karşıtı” bir suçlu olduğundan bahisle iadesini istemiştir. Fakat İranlının avukatı Anayasa Mahkemesi’ne acilen başvurarak iade işleminin durdurulması için tedbir kararı verilmesini istemiştir.
Anayasa Mahkemesi, İran kanunlarında idam cezasının bulunmasını yeterli sayarak 16 Aralık 2015 günü şu kararı vermiştir:
“Ülkesine sınır dışı edilmesi halinde yaşamına yönelik ciddi bir tehlike ile karşılaşma ihtimali bulunduğu anlaşıldığından, tedbir talebinin kabulüne...”
Hatta AYM’ye göre, İran’da kırbaç cezasının bulunması bile, Tahran’ın istediği “suçlu” İran vatandaşlarının iadesine engeldir; AYM bunların iadesinin tedbiren durulmasına karar vermiştir. (Başvuru No: 2015/17658)
Kendi Anayasa Mahkememizin böyle yüzlerce kararı vardır. Rusya, İran, Arap ve Orta Asya devletlerinden Türkiye’ye sığınan birçok kimsenin ülkelerine iadesini, bizim Anayasa Mahkememiz oralarda ‘kötü muamele ve idam’ ihtimalleri bulunduğu gerekçisiyle tedbiren durdurmuştur.
Mısırlı Hüseyin ise, hakkında idam mahkumiyeti olduğu halde Kahire’ye teslim edilmiştir!
İdam cezası
Çağımızda insan hakları kavramı ve uluslararası hukuk kuruluşlarının raporları öylesine önemli hale gelmiştir ki, bizim Anayasa Mahkememiz mesela Uluslararası Af Örgütü’nün raporlarını, bir ülkede ağır insan hakları ihlallerin olup olmadığı konusunda referans kabul ediyor!
AİHM kararları kesinlikle bağlayıcı olduğu gibi, böyle raporların bile büyük önemi var.
Bunları tanımamak, bunların sonuçlarını ortadan kaldırmıyor.
Konu siyaseten istismara da açıktır. 15 Temmuz darbecilerinden bazılarının Yunanistan’a sığındığı biliniyor. Haklı olarak bunların iadesini istedik. Fakat Yunan Yargıtayı, “Türkiye’de devlet adamları idam cezasının geri getirileceğini söylüyor, böyle bir ihtimal var” diyerek, bu kişilerin Türkiye’ye iadesinin durdurulmasına karar veriyor! Bu konuda ceza hukuku uzmanı Prof. İzzet Özgenç’in “Suç Örgütleri” adlı kitabına bakabilirsiniz. (Sf. 82-83)
İdam cezasının geri getirilmesi seçim nutuklarıydı; böyle bir ihtimal yoktu ve yoktur ama Yunan Yargıtay’ı kullanıyor.
Mısırlı Hüseyin siyaseten değil de bürokratik hata ile iade edilmişse bile mesele hukuken vahimdir; açıklığa kavuşturulmalıdır.
Dahası, bu gencin elleri arkadan kelepçeli resmini çekip paylaşan temizlik işçisi hakim kararıyla tutuklandı!
Ne gerekçeyle?.. “Halkı kin ve düşmanlığa teşvik” gerekçesiyle!..
Hiçbir hukukçu çıkıp böyle bir fotoğrafın suç olabileceğini açıkça iddia bile edemez ama tutuklama sebebi olabiliyor!
Neyse ki sosyal medyada yaygın tepkiler oldu ve tutuklama kararı kaldırıldı.
Devletin bekası için hukuk
Gencecik bir insanın bürokratik hata bile olsa idam edilmek üzere ülkesine gönderilmesi o insan için bir trajedidir.
Fakat hukuka aykırı olaylar, hukuka aykırı yargısal kararlar, delilsiz iddianameler, mesnetsiz tutuklamalar, haksız mahkumiyetler, hele de yargının siyasallaşması gibi endişeler arttıkça sorun Türkiye için daha önemli hale gelmektir.
HSK Başkanı ve siyasi sorumluluk sahibi bakan sıfatıyla Adalet Bakanı Gül yargıda yapılan bu tür ihlaller “yargısal tasarrufların meşruiyetine ve yargıya olan toplumsal desteğe de zarar verebilmektedir” diye konuştu.
Ondan sonra da diyoruz ki, Türkiye güvenli limandır, gelin yatırım yapın!
Türkiye’nin “beka davası” için en önemli, en öncelikli milli, vatani ve insani görev, içte de dışta da güvenilir, kararlarının “meşruiyeti” zedelenmemiş bir “hukuk devleti” düzeyine yükselmektir.
.09/02/2019 23:33
Bilimde İran’ın bile gerisindeyiz!
276
İran’ı asla küçümsemem, güçlü yönlerini bilirim. Başlıkta ‘bile’ diye yazmamın sebebi, bilimsel yayın sıralamasında eskiden çok gerimizde olan İran’ın bizi geçmiş olmasıdır.
Uluslararası atıf indekslerine giren bilimsel yayın sayısında 2000 yılında Türkiye’de akademisyenler 8.120 yayın yapıyordu, dünya sıralamasında 25. basamaktaydık.
İran’daki akademisyenlerin bilimsel yayın sayısı ise 1.884’tü ve dünya sıralamasında 47. basamakta bulunuyordu.
Yıl 2017... Türkiye 42.405 yayınla dünyada 19. sıraya yükseldi, fakat...
İran 2010 yılında bize yetişti, 2017 yılında indekslerde yer alan 54.338 bilimsel yayınla önümüze geçerek dünyada 16. sıraya yükseldi!
“Scientific Journal Rankings” sitesine girerek ayrıntıları öğrenebilirsiniz.
Demek ki, kendimizi kendimizle ölçmek yerine, kendimizi benzer ülkelerle ölçmek yani “evrensel” kıstaslara bakmak lazım.
Evrensel kıstaslarda ekonomi, bilim, hukuk, teknoloji gibi alanlarda kaçıncı sıralardayız diye düşünmeliyiz.
Çin faktörü
Cumhurbaşkanı Erdoğan, ODTÜ Teknokent açılışındaki konuşmasında, bu üniversitemize hakettiği övgüleri ifade ederken, “kimi istisnalar hariç” vakıf üniversitelerimizin beklenen performansı göstermediğini belirtti.
Çok haklı bir eleştiri.
Ancak performans düşüklüğü, vakıf olsun devlet olsun, yetersiz standartlarla kurulan bütün üniversitelerimizde ciddi bir sorundur. Üniversite sayısını arttırmak uğruna kuruluş standartlarının aşağı çekilmesi hata olmuştur.
Ayrıca, bilimin gelişmesi için hem yeterli kaynak lazımdır, hem yurt dışına öğrenci göndermek, yabancı öğretim üyesi getirmek, akademik kriterleri siyaset ve ideolojinin üstünde tutmak, dünya üniversiteleriyle yoğun ilişkiler kurmak gibi şartlar lazımdır.
Cumhurbaşkanı bu konuda Çin’i takdir ettiğini söyledi, doğrudur. Aslında Ortadoğu ülkelerinin neden başarısız, Uzak Doğu ülkelerinin neden başarılı, bizim niye ikisinin arasında bir yerde olduğumuzu iyi incelemek lazım.
Dışa açık olmak
Bilimin gelişmesi birkaç şarta indirgenemez, zira çok sayıda faktöre bağlıdır. Dünyaya açık olmak zorunlu şartlardan biridir. 2018 yılında Amerikan üniversitelerinde okuyan yabancı öğrenci sayılarına bakın:
Çin’den öğrenci: 363.341
Hindistan’dan öğrenci: 196.271
İran’dan öğrenci: 12.738
Türkiye’den öğrenci: 10.520
Bu verileri URAP’tan aldım. (University Ranking by Academic Performance)
Yurt dışında okuyanların zihninin bozulacağı, hatta ajan haline getirilecekleri gibi “kapalı toplum” önyargılarından kurtularak bilimde olabildiğince dışa açılmak gerekiyor: Yurt dışındaki iyi üniversitelere daha çok lisans ve yüksek lisans öğrencisi göndermek, uluslararası bilimsel ilişkileri, konferansları, akademisyen mübadelesini olabildiğince geliştirmek lazımdır.
YÖK Başkanı Prof. Yekta Saraç buna “uluslararasılaşma” diyor, doğrudur, önemli bir kriterdir.
Başarının ölçüsü nereden nereye geldiğimiz değil, uluslararası sıralamalardaki yerimizin ne olduğudur. Ekonomide olduğu gibi bilimde ve hukukta da böyle.
Dünyanın neresindeyiz?
Dünyada üniversitelerin performansını ölçen akademik kuruluşlar var; sıralarda değişmeler olabiliyor ama genel tablo değişmiyor.
URAP’ın verilerine göre dünyada performansı en yüksek üniversiteleri oluşturan 517 üniversiteye “A Grubu” deniliyor. Bu kategoride Amerika, İngiltere başta geliyor, onları Japonya, Almanya, Fransa gibi ülkeler izliyor...
“A Grubu”na giren Çin Üniversitelerinin sayısı 60, İran üniversitelerinin sayısı 3’tür...
Bu grupta Türk üniversitelerinden bir tane bile yok!
Sayıları 2 bini bulan “B Grubu”na giren üniversitelerimiz var; hem de bu grubun üst sıralarında, A Grubu’na yakın yerlerde... Bunlar zaten kamuoyunda da bilinen, yüksek puanla öğrenci alan devlet ve vakıf üniversitelerimizdir.
Türkiye’nin bekası için birinci sırada yer alan konular bilim ve hukuktur. Bu ikisinde performansımızı arttırmadan gelişmiş ülke olamayız.
Bunu başarmak için bilime ve hukuka öncelik veren bir siyasi iklim, üniversitelerde akademik değerleri üstün tutan bir özerklik gibi çok sayıda zihniyet ve yönetişim reformlarına ihtiyaç var.
Yeri geldikçe yazacağım bunları.
.11/02/2019 23:38
Zihnimizi farklı ışıklara açmak
90
Öteden beri yazı ve kitaplarıma gelen okur tepkilerine değer veririm, onlar üzerinden toplumsal zihniyet haritamızı okumaya çalışırım.
Bazı tepkiler olumludur, bazıları bana gözümden kaçmış bilgileri gösterir, memnun olurum tabii.
Bazı tepkiler şu veya bu yönde partizandır, yani yazılarda “bizim taraf”a mutlak destek, “karşı taraf”a mutlak kötüleme beklerler. İlkeler, veriler, bulgular ve hayatın deneyimleri değil, “bizden yana” olup olmamak önemlidir.
Halbuki gelişmiş toplum olmanın yolu zihnimizde yeni ışıklara, yeni verilere, yeni bilgilere pencereler açmaktır.
Verilere göre düşünmek
Şimdi, bilimsel yayın sayısında İran’ın bizi geçtiğini gösteren yazım üzerine gelen şu yoruma bakalım:
“Şu an Türkiye’yi Demirel ya da Ecevit yönetiyor olsa idi, Akyol bu makaleyi nasıl yazardı? Her halde ülkenin enerjide, ulaşımda, savunma sanayiinde, sağlıkta, eğitimde, ihracaatta, geldiği konumu yere göğe koyamazdı…”
Sanki ortada rakamlar yok da ben o yazıyı AK Parti’ye karşıtlık olsun diye yazdım; Demirel veya Ecevit dönemi olsaymış, onları yere göre koyamazmışım.
Halbuki eleştirinin böyle siyasi önyargıya değil, bilimsel yayın sayılarına ilişkin veriler üzerinden yapılması gerekirdi, değil mi?
Kaldı ki, benim “Bilim ve Yanılgı” adlı kitabımın 1997’deki ilk baskısında üniversitelerimizin 1980’lere kadar aşırı politizasyon, hizipçilik ve dünyaya kapalılık gibi hastalıklar yüzünden çöktüğünü yine rakamlarla yazmıştım.
Amacım Demirel ve Ecevit’i kötülemek değil, “olgu”yu analiz etmekti.
Aynı kitabın 2010’daki genişletilmiş baskısında, Türkiye’nin dünyada da “bilimde yükselen ülkeler” arasında görüldüğünü yazmıştım: 1980’den itibaren üniversitelerimiz toparlanmış, yayın sayısında İran’ın önüne geçmişti.
O zamanki bu gerçeği de AK Parti’yi övmek için değil, yine analiz için yazmıştım.
‘Bizden-sizden’ sorunu
Bir okurum da “seksen yıllık Kemalist tahribatı unutmayın” diyordu; Türkiye bu yüzden 2010’dan itibaren İran’ın gerisinde kalmış imiş…
Ama Türkiye’nin kabaca 1990’lı yıllarda ve 2000’lerin ilk yıllarında “bilimde yükselen ülkeler” arasında yer almasına ne diyeceğiz?!
O zaman İran’ın artan performansına da dikkat çekmiştim. İşte bugün İran indekse giren bilimsel yayınlarda bizim önümüzdedir. Bu, üniversitelerin performansı konusunda göstergelerden biridir.
Şubat 2017’de çıkan genişletilmiş 6. baskısında ise, yine rakamlar vererek, Ali Babacan ve Mehmet Şimşek’ten alıntılar yaparak Türkiye’nin ekonomide de performans kaybına dikkat çektim. Amacım AK Partiyi kötülemek değil, iktisatçıların bugün haklı çıkmış bulunan uyarılarını paylaşmaktı.
Bazılarımız olaylara “bizden-sizden” gözlüğüyle bakabilir ama bazılarımızın da bunun dışına çıkarak verilerle, bulgularla, analizlerle düşünmesi gerekmiyor mu?
Kamuda, hatta yargıda bile liyakat yerine öteden beri “bizden” kıstasının geçerli olmasının maliyetini hiç araştırdık mı?
Tarihe bile somut olgular üzerinden araştırarak bakmak yerine, “Ulu Önder” ve “Ulu Hakan” kutuplaşmasıyla bakıyoruz!
Türkiye’nin beka davasının en önemli konularından biri olan eğitim ve üniversite sorunlarımızı soğukkanlılıkla tahlil edemiyoruz.
Eğitim beka sorunudur
Sorunlara, olgulara, olumlu ve olumsuz gelişmelere ideolojik ve siyasi tarafgirlikle mi, yoksa somut verileri araştırarak analitik zihniyetle mi bakacağız?
Temel zihniyet sorunumuz budur.
İlahiyatçı Emin Işık’ın yeni çıkan “Çağdaş bir Dervişin Dünyası” adlı kitabında, merhum Nurettin Topçu hocamızın şu sözlerinin altını çizdim:
“İlim zihniyetine sahip olmadan ilim yapılamaz. Aksi takdirde söylenenler ve yazılanlar safsatadan ibaret kalır. İlim zihniyeti olaylara tarafsız ve objektif birer gözle bakmayı gerektirir.” (Dergah Yay. s. 127)
Verilerin araştırılmasına dayalı analitik düşünce açısından bakmadığımız takdirde, ideolojimizin ne olduğu çok da önemli değildir; toplumsal kaliteyi düşürürüz elbirliğiyle.
Demokrasilerde elbette geniş ‘taraftar’ kitleler olacak; bunlar bir ölçüde partilerin ve rejimin istikrarını sağlar. Fakat parti bağımlığı olmadan, verilerle, bulgularla düşünen ve hareket eden geniş bir orta sınıf da olmalıdır ki, demokrasi siyasi kabileler savaşına dönmesin.
.12/02/2019 23:22
‘Bizden’ olunca iyi mi olur?
99
Eğitim ve üniversite sorunlarımız Türkiye’nin beka davalarıdır, zira Türkiye’nin geleceği bu alandaki başarımız nispetinde parlak olacaktır. Ekonomi, sağlık, savunma, güvenlik, şehircilik, hangi konuya baksanız bilimsel çalışmalar ve iyi kaliteli personel olmadan gelişmiş ülkeler düzeyine çıkamayız.
Mesele bu kadar önemli olduğu için eğitim ve üniversite sorunlarına ülkenin uzun vadeli ihtiyaçları, bilimsel veriler ve dünyadaki tecrübeler açısından bakmak gerekir, değil mi? Bu açılardan baktık ama her devirde güçlü iktidarlar “bizden olunca iyi olur” düşüncesine öncelik verdiler; toplam kalite bu yüzden her devirde şu veya bu nispette düşük kaldı…
Bu raporu alkışlıyorum
Üniversite konusunda “Geleceğin Türkiye’sinde Yüksek Öğretim” adlı bilimsel araştırma dün açıklandı. Yıllarını vererek araştırmayı yapan Prof. Nihat Erdoğmuş’u ve ekibini alkışlıyorum.
150 sayfalık raporda, iyi bir yükseköğretime sahip olmak için gereken temel kavramlara dikkatinizi çekmek istiyorum:
“Bilimsel özgürlük, geniş kurumsal özerklik, yönetişim, şeffaflık, hesap verirlik, çeşitlilik, adem-i merkeziyet, uluslararası hareketlilik, çıktı kontrolü, akademik kariyerle yönetsel kariyerin ayrılması, sürdürülebilir finansman...”
Evet, Türkiye, kalmasının insan gücünü yetiştirmek istiyorsa yükseköğretim sorunlarına bu kavramlar açısından bakmak zorundadır. Yoksa, ileri iktisadi hedefler hamaset olarak kalır.
Böylesine önemli olduğu halde üniversite sorunlarına tam bu kavramlar açısından bakmıyoruz, keskin bir siyaset diliyle ve “bizden, sizden” kutuplaşmasıyla bakıyoruz…
Güçsüz akademik kurumlar
Raporda YÖK ve üniversite örgütlenmesinin “aşırı merkeziyetçi” olduğu, bunun da değişimi zorlaştırdığı anlatılıyor. Merkeziyetçilik, siyasi gücün yükseköğretime kolayca hakim olmasını da sağlıyor.
Prof. Erdoğmuş şöyle diyor:
“Güçlü bir kuruma ihtiyaç var fakat YÖK hâlâ kurum değil. Bugüne kadar da güçlü bir kurum olarak çalışmadı. Keşke güçlü bir kurum olarak yapılansaydı…”
YÖK, askeri vesayetin denetiminde olsun diye otorite karşısında güçsüz kurumlaştırıldı, güçsüz olduğu için siyasi denetime de geçti…
Halbuki siyasi fırtınalardan etkilenmeyen, güçlü akademik değerlere ve güçlü özerk yapılanmaya ihtiyaç var; YÖK için de üniversiteler için de…
Hiyerarşik kültür
Günlük dilimizde itaat kültürü dediğimiz sosyolojik faktör, “resmî” yönetimler söz konusu olduğunda Cumhuriyet’in kuruluşundan, hatta Tanzimat’tan beri aşırı merkeziyetçilik ve hiyerarşik kültür halinde karşımıza çıkıyor.
Raporda deniliyor ki:
“Hiyerarşik örgüt kültürü yükseköğretim kurumları için uygun bir kültür olmayıp değişim ihtiyacının gerekliliği oldukça açıktır. Yükseköğretim kurumlarında oluşturulması gereken örgüt kültürünün en temel bileşenlerinin başında akademik değerler, akademik özgürlükler, kurumsal özerklik ve yönetişim ilkeleri gelmelidir.”
Nokta demek lazım… Bütün mesele budur.
Evet ama yetmiyor
Bilimsel yayın sıralamasında İran’ın bizi geçtiğini, Türkiye’nin 19. basamakta, İran’ın ise 16. basamakta olduğunu yazmıştım. Yayın sıralaması külli bir gösterge değildir, ama önemi de küçümsenemez. Zira akademik performans göstergelerinden biridir.
19. sıraya gelmemiz de başarı sayılabilir ama yetmez.
2000’li yıllarda yükeköğretimdeki sayısal gelişmeleri hatırlatan Sayın Prof. Nihat Erdoğmuş şöyle diyor:
“Araştırma ve yayın sayılarında da artış gerçekleşti ve Türkiye dünya sıralamasında 18-20 bandında bir aralığa oturdu. Bu düzey Türkiye’nin sosyo-ekonomik gelişimi ve dünyadaki ağırlığının artması için yeterli değil…”
Artık kendi tarihimizin tecrübesini görmeliyiz: 1933 üniversite reformunda Türkiye modern üniversite yapılanmasına geçti ama “merkez”e, resmi “hiyerarşi”ye bağlandı. Elbette Türkiye modernleşmede ve genel eğitimde bütün Ortadoğu ülkelerinin önündedir ama her devirde, “bizden, sizden” bakışı akademik değerlerin önüne geçti. Her devirde “akademisyen kıyımı” oldu; bu yüzden daha yüksek olabilecek performansımız sınırlı kalıyor.
Başka yolumuz yok; ülkede hukukun üstünlüğü, üniversite hayatında özerklik, adem-i merkeziyet, liyakat dahil akademik değerler…
.14/02/2019 23:50
Medya nereye?
94
İktidar yanlısı medyada bazen endişeli yazılar çıkıyor; az sayıda ama medyadaki kötü gidişi dürüstçe yazıyorlar.
Son örnek, Yeni Şafak’ın Genel Yayın Yönetmeni İbrahim Karagül’ün, “Yerli medya için tehlike çanları çalıyor” başlıklı yazısıdır. Dünyada da dijital medyanın basılı ve görsel medyayı gerilettiğini hatırlatan Karagül, Türkiye’de durumun daha kaygı verici olduğunu yazdı. Gazetecilik heyecanın öldüğünü, “analiz, yorum ve içerik” üretilemediğini, entelektüel iddia ve araştırma kabiliyetinin kaybolduğunu, hatta “sadece siyasetin dilini tevil etmekten öteye geçilemediğini” belirtti.
Bu durumda “analiz, yorum, dil ve içerik” ve de objektif haber bulamayan kitleler ülke içinde başka mecralara yöneliyor, bu arada BBC, DW, Sputnik gibi “yabancı mecralar”a…
Farklı haber ve yorum
AK Parti ile sıcak kalbi ilişkileri olan Aydın Ünal “AK Parti tabanı dahi haberleri muhalif kaynaklardan öğrenmeye çabalıyor” diye yazarak kalemini bıraktı. (Yeni Şafak, 19 Kasım 2018)
Star Gazetesi'nin Genel Yayın Yönetmeni Nuh Albayrak’ın “güç zehirlenmesi” uyarısını yapan yazısı da önemli bir veridir. (20 Ocak 2019)
Değerli yazar Kemal Öztürk, gidişatı ilk görenlerdendir. İslami STK’ların iktidarla “ilişkili” hale geldikçe “inisiyatif kullanma, akıl yürütme, artı değer üretme, denetim ve yönetim kabiliyetlerinde ciddi gerileme” görüldüğünü yazmıştı. (Yeni Şafak 3 Ekim 2017)
Öztürk, medya konusunda “her gün aynı gazeteyi takip eden, aynı televizyonu izleyen, aynı kitapları okuyan, aynı mahallede dolaşan ve aynı kişilerle konuşan” kitleler yaratmanın sakıncalarına dikkat çekerek şöyle diyordu:
“Aynı yerden beslenen insanlar, hep aynı vitamini alan vücut gibi, bir yanı gelişirken, diğer yanı zayıflar. Dogmatik zihin böyle doğar.” (27 Nisan 2017)
Hem kutuplaşmanın hem medyada oluşan “analiz, yorum, dil ve içerik” zafiyetinin fotoğraflarıdır bu alıntıladığım satırlar…
Yarın Türkiye’nin düşünce tarihini yazacak olanlar için, bu veriler önemli referanslar olacaktır.
Kamuoyunun sağlıklı oluşması
Medyanın ağırlıklı olarak tek sesli hale gelmesinin sakıncalarını aslında tarihimizden biliyoruz. Bugünkü sorunları iktidar yanlısı bazı kalemlerin de ifade ettiği bu durum, kamuoyunun sağlıklı oluşamaması gibi daha ciddi ve ancak uzun vadede kendini gösterecek sorunlara yol açıyor.
Zaten fikir ve ifade hürriyetinin AİHM içtihatlarında bile “dördüncü kuvvet” diye tanımlanmasının sebebi budur: Kamuoyunun sağlıklı oluşması ancak çok sesli medya ile mümkündür.
Bu yetersiz kalınca kitleler uzun vadede farklı mecralara yönelme ihtiyacını duyuyorlar.
Evet, Batı’da da dijital medya karşısında konvansiyonel medyanın alanı daralıyor ama konvansiyonel medya daha itibarlıdır ve etkilidir.
Trump’ı denetleyen ve dengeleyen, kitleleri de düşündüren gerçek yayın organları gazeteler ve tarafsız haber kanallarıdır.
Çözüm üreten toplum
Medyanın çoğulculuktan uzaklaşarak aşırı siyasallaşmasının en vahim sonucu; sorunlarını bilimsel verilerle müzakere edemeyen, rasyonel ve prensip düzeyinde ortak akla dayalı çözümler geliştiremeyen toplumlar haline gelmektir.
2011’den itibaren ekonomiye yöneltilen “cari açık” eleştirileri medyada daha çok yer alsa ve etkili olsaydı, değil mi?
Anayasa değişikliği konusunda AK Partili Cemil Çiçek’in Meclis başkanlığı döneminde “Uzlaşma Komisyonu”nda çok değerli bilgi ve tecrübe birikimi oluşmuştu. Ama bu devreye sokulmadan, sistem değiştirmek gibi fevkalade özen ve büyük uzlaşma gerektiren bir konuda iki partinin yazdığı metni bir ay içinde Meclis’ten geçiriverdik.
Fransızlar 2008’deki sınırlı anayasa değişikliği için “Balladour Komisyonu”nda uzmanlarla ve bütün tarafların katılımıyla iki yıl çalıştılar, mutabakatla değişiklik yaptılar; yargı bağımsızlığını ve parlamentonun gücünü artırdılar.
Fransız yargısı tartışma konusu olmaktan çıktı.
Asıl mesele budur; kamuoyunun sağlıklı oluşması ve büyük kararların müzakere ve katılımlarla alınması için fikir ve ifade hürriyeti zorunludur, bunun tek yolu da medyada çoğulculuk ve entelektüel kalitedir.
O zaman daha sağlıklı, daha güçlü bir ülke oluruz.
Asla şiddet ve ayırımcılık içermemek kaydıyla, bırakınız yazsınlar, bırakınız çizsinler.
.16/02/2019 23:32
Lozan’a nasıl bakmalı?
163
Lozan Antlaşması üzerinden doksan yıl geçtiği halde bizde hâlâ tartışılıyor. Üstelik akademik kalitede değil, tamamen siyasallaşmış, hatta miting meydanlarına taşınmış bir tartışma...
Geçmiş asırlara “tarih”i anlamak için bakmak yerine, güncel kavgaları körüklemek duygusuyla bakma aşamasındaki toplumlarda böyle oluyor.
İlmi tarihçilik geliştikçe duyguların yerini zamanla bilgiler alıyor.
Lozan’ı değerlendirebilmek için en azından görüşme tutanaklarını ve sadece Ankara’nın değil, ilgili bütün hükümetlerin politikalarını araştırmış olmak gerekir.
Yunan kaynaklarında Lozan
İlgili hükümetlerin politikaları deyince, tabii Yunanistan’ın Lozan politikası özellikle önemlidir. Yunan kaynaklarını araştırarak yapılan ilk akademik çalışma, bildiğim kadarıyla, Dr. Çağla Derya Tağmat’ın “Lozan Konferansı’nda Yunan Diplomasisi, 1922-1923” adlı eseridir.
Libra Kitap tarafından yayımlandı.
Genç tarihçi Dr. Tağmat Yunan arşivini, o zamanki Yunan gazetelerini ve Yunanlı tarihçilerin eserlerini araştırarak bu kitabı yazmış.
Lozan, sekiz ay süren müzakereler sonunda imzalanmış, pek çok ciddi konuyu içeren bir uluslararası antlaşmadır. Kitap, Yunanistan’la ilgili konularda Yunan tarafının politikalarını anlatıyor.
Yunanistan’ın Anadolu’da yaptığı insani kıyım ve maddi yıkım için talep ettiğimiz “tamirat bedeli”ni İsmet Paşa’nın karşılıksız bağışladığı, Ege adalarını Lozan’da kaybettiğimiz şeklinde yürütülen söylemin gerçeklerle ilgisi yoktur.
Tağmat’ın kitabında bu konularda Yunanistan tarafında nelerin yaşandığını okuyabilirsiniz.
‘Trakya meselesi’
Tağmat’ın kitabının bence en önemli tarafı “Trakya meselesi”nin Lozan’daki büyük önemini Yunan belgeleriyle ortaya koymasıdır.
Trakya bölgesi, Mondros mütarekesi döneminde Yunanistan tarafından işgal edilmiş, Mudanya mütarekesi ile işgalden kurtarılmıştı.
Yunanistan’da askeri darbe olmuş, İzmir’de ‘denize dökülen’ Yunan ordusu cunta tarafından toparlanarak Trakya hududuna konuşlandırılmıştı.
Tağmat’ın Yunan kaynaklarından aktardığına göre:
Türk Trakya’sında Türk kuvvetlerinin mevcudu 30-35 bindi...
Yunanistan ise sınırın Batı Trakya tarafına 110 bin 775 piyade eri, 39 bin 945 milis ve 4 bin 446 subaydan oluşan, 208 ağır silahla donanmış büyük bir orduyu yığmıştı!
Batı Trakya’daki bu Yunan kuvvetlerinin kumandanı General Pangalos askerlerine “Birkaç gün sonra Çatalca’ya varacağız ve utancımızı temizleyeceğiz. Trakya’nın geri kalanını ve İstanbul’u alacağız” diyordu.
Yunan politikası, İngiltere ve Fransa ile anlaşarak İstanbul’a kadarki Trakya’yı işgal edip Türkleri Lozan’da çok büyük tavizlere zorlamaktı...
Ankara’nın endişeleri
Ankara’da Başbakan Rauf Bey, Yunan politikasının Mudanya hükümlerine aykırı olduğunu belirterek müttefiklere nota verecek, kapitülasyonlar meselesi de dahil olmak üzere, Fevzi Paşa üç defa orduyu “teyakkuz”a geçirecekir.
Musul için savaşa girelim denildiğinde Kazım Karabekir Paşa, orduyu Musul’a gönderirsek Yunanistan’ın Trakya’yı işgal edebileceğini hatırlatacaktır.
Hatta Tağmat’ın kitabından okuyoruz ki, Atina, Mussolini ile gizli temas halindedir; İzmir’i bu defa İtalyanlar işgal etsin diye...
Sadece “Trakya Meselesi” değil... Böylesine son derece kritik konuları araştırmadan, Mustafa Kemal Paşa’nın 19 Temmuz 1923’te İsmet Paşa’ya neden “imzalayınız” diye telgraf çektiğini anlayamayız.
Venizelos’un sözleri
Tağmat kitabında, Yunan hükümeti adına Lozan’ı imzalayan Venizelos’un uzun açıklamasını aktarıyor:
“Yenildik ve diplomatik olarak yalnızdık, bizi yenilgiye sürükleyen bir siyasetin içine girdik, Yunanistan’ı tamamen yıkıma sürükleyen savaşın devam etmesi olanaksızdı...”
Venizelos savaşın bitmesini, barışa varılmasını yeterli başarı sayıyor.
Lozan’da Türkiye elbette başarılıdır, sadece birkaç ayrıntı farklı olabilirdi; Rauf Bey’in ısrar ettiği tamirat meselesi gibi...
Tek Parti otoriterliğine yöneltilen haklı eleştiriler, Lozan husumetine yol açmamalıdır.
Lozan hakkında konuşurken ne kadar bilgi sahibi olduğumuzu mutlaka kendimize sormalıyız. Tağmat’ın kitabı, Lozan konusunda okunması gereken araştırmalardan biridir.
18/02/2019 23:12
Despotların din reformu
75
Suudi Prens Muhammed b. Salman kadınların araba sürebilmesi, peçe takmayabilmesi gibi adımlarla, ‘reform’ gösterileriyle yola çıktı, Batı’da büyük reklam yaptı.
Mısır’da darbeyle iktidara gelen Devlet Başkanı General Sissi de Münih Güvenlik Konferansı’nda “dinî retorikte reforma gidilmemesi hem Müslüman ülkelerde hem tüm dünyada acıların kaynağını oluşturuyor” diye konuşarak ‘reformist’ bir görüntü verdi.
Papa’nın Körfez ülkelerine yaptığı ziyaret sırasında Mısır’daki Ezher Üniversitesi’nin “Büyük İmam”ı Ahmet el-Tayeb, Papa Francis ile “insani dayanışma bildirisi” yayınladı...
Reform kılıklı despotizm
Bu tür sözlerde, yayımlanan metinlerde bazı doğrular yer almış olabilir ama genelinde, samimiyetten ziyade siyaset, yani kendini meşrulaştırarak güç devşirme çabası ağır basıyor.
Suudi Arabistan’da Prens’in neon ışıklarıyla ilan ittiği “reform, ılımlı İslam, kadın hakları” gibi yaldızlı sözlerin altında nasıl bir despotizm yattığını Cemal Kaşıkçı defalarca Washington Post’ta yazmıştı. Mesela 7 Şubat 2018 günlü yazısında, zaten çok sınırlı olan basın ve yayın hürriyetini Prens’in sımsıkı bir kontrol altına aldığına anlatıyor, tutuklu gazetecilerin bırakılmasını istiyor, Prens’in “ancak o zaman reformist sıfatını hak edeceğini” belirtiyordu.
Suudi ailesinin akıl almaz servetinin “Suudi halkını rahatsız ettiğini” de yazmıştı.
‘Reform’ havasıyla ve petrol milyarlarıyla otokratik gücüne güç katmak için yanıp tutuşan genç Prens açısından bu yazılar ne büyük tehlikeydi, değil mi?!
Üstelik Prens’in göze girmeye çalıştığı Amerikan basınında yayımlanıyordu…
1.4 trilyon dolar!
CNBC’den araştırmacı gazeteci Ruth Umah’a göre, Suud hanedanının serveti tahminen 1.4 trilyon dolardır! 15 bin üyeli Hanedan içinde önde gelen 2 üye bu serveti kontrol ediyor.
Hatırlayın, Prens’in ilk ‘reform’u da hanedan üyeleri içinde rakip veya fren olabileceğini düşündüğü insanları tutuklamak ve onların 100 milyar dolar tutan servetlerine ey koymak olmuştu. (CNBC, 18.8.2018)
Prens’in Asya gezisinde Pakistan Başbakanı İmran Han, Suud’da hükümlü bulanan 2700 Pakistanlının serbest bırakılmasını istedi, Prens derhal bu yönde emir verdi!
Başbakan İmran Han da “majestelerine teşekkür” etti.
Prens kendisine “katil” diye bakılan Avrupa’da İngiliz futbol kulübü Manchester United’ı satın almak için 4.9 milyar dolar teklif vermiş!
Halbuki az çok hukuk devleti denilebilecek bir ülkede petrol gibi doğal kaynaklar egemenlerin mülkü olamaz; işletilmeleri kanunlar düzenlenir.
Hukuk devletinde hükümdar varsa bile parlamentoda onaylanmış bütçeye göre maaş alır, petrol milyarderi olamaz.
Keyfi af kararları da olamaz; bu yetki parlamentonundur.
Kamu kaynakları, yetkili kurulların kararları olmadan keyfi şekilde tahsis edilemez.
Güçlü kamu kurumları ve hukuk kuralları söz konusu olmayıp her şeyin kral ya da hükümdara bağlı olduğu Ortaçağ devlet modelidir Orta Doğu rejimleri…
İkide bir Türkiye aleyhine açıklamalar yapan, Körfez şeyhlikleri de böyle otokrasilerdir.
İslam’ın sorunları
Elbette İslam dünyasındaki dinî kültürde, din algısında çok ciddi sorunlar var; skolastik, mezhepçilik, bağnazlık, şiddet eğilimi gibi…
Hukuki kurumlar ise çok zayıftır.
Fakat despotlar, otokratlar ve genelde devlet gücü böyle dini tartışmalara asla karışmamalıdır. Siyasi amaçlı tavırların nelere yol açabileceğinin acı kanıtları, yine İslam tarihindeki acı tecrübelerdir.
İslam’daki istihsan, tecdit, tahsis, kamu yararı gibi metotlarla “içtihat” yapılması ve modern bilimlerin verileriyle “asrın idrakine” hitap eden bir din kültürünün gelişmesi mümkündür. Tarihin parlak çağlarında olduğu gibi bunun yolu, âlimlerin ve düşünürlerin hürriyet ortamında konuşup yazabilmeleridir.
Bunun ön şartı da özgürlük olmasıdır, akademik kurumların özerkliğidir, farklı yorumlara hoşgörüyle bakılması ve mutlaka hukuk fikrinin güçlü bulunmasıdır.
Hukuk ve hürriyet kavramlarını içermeyen düşünceler “yeni” sayılamaz; orta çağın yeni üslupla tekrarı olur.
Sadece ekonomik ve sosyal gelişme için değil, İkbal’in deyişiyle “Dini Tefekkürün Yeniden Teşekkülü” için de yüksek düzeyli âlimlerle birlikte hür düşünce ve hukuk fikri zorunludur.
İlahiyat Fakültelerimizde gelişmekte olan böyle bir damar var; ben Türkiye için umutluyum.
.19/02/2019 23:27
Türkiye’nin bekası
90
2030 yılına gelindiğinde dünya nüfusu 8.3 milyara çıkacak; enerji, su ve gıda ihtiyacı bugünkü seviyelere göre yüzde 50 oranda artacak!
Toplumsal gerilimler tırmanabilir, güç hareketleri daha da artabilir.
Önümüzdeki on yılın ve hele de ötesinin stratejik sorunlarını bu tabloda görebiliriz: Enerji, su ve tarım kaynakları… Bunların geliştirilmesini ve verimli kullanılmasını sağlayacak teknolojiler… Buna göre eğitim ve bilim…
Fakat üniversitelerimiz ve genelde YÖK sistemi, önemli gelişmeler kaydedilmiş olmakla birlikte yetersiz kalıyor. Hatta: Prof. Nihat Erdoğmuş’a göre:
“Üniversitelerin mevcut yapılanması yönetsel kısıtlar yanında güncel araştırma ve eğitim yaklaşımları için engel oluşturmaktadır.”
Çünkü YÖK mevzuatı “fazla hiyerarşik”tir, “tek tipçi ve kısıtlayıcı”dır.
2030’larda Türkiye
İLKE derneğinden Prof. Nihat Erdoğmuş,“Geleceğin Türkiyesinde Yükseköğretim” konulu araştırmasının dün bir sunumunu yaptı. İzledim, metnini de okudum. Yukarıdaki bilgileri oradan aldım ve düşündüm...
TÜİK’e göre Türkiye’nin nüfusu 2030 yılında 90 milyonu geçecek, 2040 yılında yüz milyon olacağız.
Ona göre enerji, su, gıda ihtiyacımız artacak…
Dahası, 2030 ve 2040’larda Ortadoğu ülkelerinde beslenemeyen nüfuslar sebebiyle göçlerin ve çatışmaların artmasından da endişeliyim.
Beka davası dediğim bu; Türkiye’nin gelişmiş ülkeler seviyesinde bilim ve teknolojiye, ekonomik güce ulaşması…
Bu da eğitim sistemimizin, üniversitelerimizin, hukuk kurumlarımızın, toplumsal sosyal örgütlenmemizin bunu başaracak kaliteye ulaşmasına bağlı.
Sözünü etmek, hamasetini yapmak çok kolay, gerçekleştirmek ise epey zor.
Prof. Erdoğmuş söyledi: Öğretim elemanı başına düşen öğrenci sayısı Türkiye’de 24, OECD ülkelerinde 16’dır… O seviyeyi bulmamız için öğretim elemanı yetiştirmek amacıyla yılda kabaca 7-8 milyar lira ek kaynak bulmamız gerekiyor.
Üniversite ve ekonomi
Prof. Erdoğmuş’a göre, hükümetin yükseköğrenime ayırdığı kaynak sürekli artıyor ama bütçe içindeki oranında azalma eğilimi var.
‘Devlet daha çok para versin’ zihniyeti çağ dışıdır. Mevcut kaynakların verimli kullanımı için mesela YÖK sisteminin değişmesi, özerkliğin güçlendirilmesi, “çıktı kontrolü”ne öncelik verilmesi gibi reformlar gerekiyor. Bir bu kadar önemlisi “üniversite sanayi işbirliği”nin geliştirilmesidir. Üniversiteler sanayi ve tarım için projeler üretmeli, finansmanını da sektör karşılamalıdır.
Prof. Erdoğmuş ekonomi ile akademik öğretim ilişkisini anlatırken bir sıralama yaptı: Temel bilimler, mühendislik ve teknoloji…
Temel bilimleri devlet finanse etmeli ve bugünkü seviyemizin 25-30 yıl ilerisine ulaşmalıyız!
Temel bilimler, uygulamada mühendislik ve teknolojinin gelişmesi için kaynaktır.
2030’lara, 2040’lara bu gibi bilimsel projeksiyonlar açısından bakmazsak, 100 milyonu nasıl besleyeceğiz? Bu coğrafyada nasıl gelişmiş ülke olacağız?
Gelişmiş ülke olmak
Prof. Erdoğmuş’un şu sözlerini defterime yazdım:
“Yüksek öğretim hayatımız önümüzdeki on yılı değişimle geçirmelidir. Hamaset ve ideolojik önyargıları aşmamız lazım.”
Araştırmada bu amaç için “12 Tema Üzerinden 2030 Vizyonu”nu öneriyor; metinde toplam 110 sayfa…
Bunlar “yüksek öğretim sisteminin değişmesi”dir, “üniversite özerkliği”dir, “akademisyen kalitesi”dir, “üniversitelerin uluslararasılaşması”dır; bu amaçlarla “stratejik palnlama”dır…
İşte, sekiz sene önce, 2011 yılında, “2023 Hedefleri”ni ilan ettik. Cumhuriyet’in 100. yılında 500 milyar dolar ihracata, 25 bin dolar kişi başına gelire ulaşacaktık.
Elbette heyecan verici, güzel hedeflerdi; “muasır medeniyet”i yakalamış olurduk.
Eğitimin bu hedeflere bağlanması gerekirdi.
Fakat iktisatçı Özcan Kadıoğlu’na göre, o seviyede bir ekonomi için, milyon kişiye düşen araştırmacı sayısının 500 civarında olması gerekir, bizde bu sayı 24’tür… Ortalama eğitim düzeyinin 12 yıl olması gerekir, bizde 8.7 yıldır… İhracatta yüksek teknoloji oranın yüzde 20 civarında olması gerekir, bizde 3.9’dur. (Dünya, 16.5.2018)
‘Gelişmekte olan ülke’ sınıfından ‘gelişmiş ülke’ sınıfına yükselmek zorundayız. Bunun yolu bilim ve hukuktur. O zaman her türlü tehlike karşısında daha güçlü oluruz.
.21/02/2019 23:31
Adalet kimden yana?
132
Yargı dünyasında Cumhuriyet gazetesi mensupları hakkındaki mahkumiyet kararlarını İstinaf mahkemesi onayladı…
Bir yıl üç aydır tutuklu bulunan Osman Kavala ve arkadaşları hakkında nihayet iddianame yazıldı, darbeye teşebbüs suçundan haklarında ağırlaştırılmış müebbed hapis cezası isteniyor…
Nazlı Ilıcak ve Altan kardeşlerle birlikte 6 kişiye “ağırlaştırılmış mübbed hapis cezası” verilmiş ve yine İstinaf Mahkemesi bunu onaylamıştı. Fakat Yargıtay başsavcısı ayrıntılı bir ‘tebliğname’ yazarak bu kararın yanlış olduğunu, terör örgütüne yardım suçunun düşünülmesi gerektiğini bildirdi. Aradaki ceza farkı muazzamdır.
Bütün bunlar yargı tasarruflarıdır.
Yargının genel manzarasına baktığımızda, dünden bugüne bağımsız ve tarafsız yargı kalitesine ulaşamadığımız açıktır.
İki devirde aynı gazeteci
Hüseyin Cahit, Atatürk’ten önce şapka giyip laikliği savunan bir gazeteciydi. Ama ‘muhalif’ olduğu için hapsedildi, sürgün edildi, gazetesi kapatıldı.
İsmet İnönü “Hüseyin Cahit’e zulmettik” demiştir.
1950’de demokrasiye geçtik fakat Ali Fuat Başgil’in de belirttiği gibi maalesef Menderes hükümeti 1954’ten itibaren adım adım otoriterleşmeye başladı. Hüseyin Cahit yine ‘muhalif’ olduğu için, 1 Aralık 1954’te, 79 yaşında, yazısından dolayı hapse konuldu, 80. yaş gününü hapiste kutladı!
Bu tabloya bakarak “biz iyi yaptık, siz kötü yaptınız” demek mümkün mü?
Doğrusu, Türkiye’nin geleceği için artık bağımsız ve tarafsız yargı ilkesine ve özgürlüğün evrensel tanımına sahip çıkmak değil midir?
Artık adalete tek bakış açımız “siz-biz” değil, evrensel hukuk olmalıdır.
‘Gerekçe’nin önemi
Cumhuriyet gazetesi mensuplarıyla ilgili mahkumiyet kararlarında “Bylock kullananlar kendisine mesaj gönderdi” gibi gerekçeler var; ama cevap bile yazmamışlar ki…
Yayın organı sahipliği (vakıf) sorumlu tutularak suçlu sayılmış, ama AYM’nin aksi yönde kararı var.
Sanıklar PKK, DHKP-C ve FETÖ’ye yardım suçlamasıyla mahkum edilmiş ama hangi sanığın bu örgütlerle suç ilişkisi kurduğu somut delillerle gerekçede anlatılmamış…
İstinaf’ın onay kararında da “delillerde ve işlemlerde herhangi bir eksiklik olmadığı, ispat bakımından değerlendirmenin yerinde olduğu…” gibi genel ifadeler kullanılmış.
Halbuki Anayasa Mahkemesi’ne göre, bir tedbir olan tutuklama kararlarında bile gerekçenin “ayrıntılı ve somut delillere dayanması” zorunludur. “Delil durumu, dosya içeriği gibi genel ifadelerle” gerekçe yazılamaz. (B. No: 2015/18567)
İstinaf kararları için de böyle midir? Saygın hukukçu Sami Selçuk şöyle diyor:
“Kesinlikle böyledir. İstinaf kararlarında da her bir sanık için somut delillerin ortaya konularak gerekçe yazılması zorunludur.”
Gezi davası
Osman Kavala ve arkadaşları hakkında müebbed ağır hapis istenmesinin sebebi, Gezi olaylarının “kalkışma” yani darbeye teşebbüs sayılmasıdır.
Kavala ve arkadaşlarının Gezi olaylarıyla ilişkisi ve bu konudaki deliller nedir; açıklanınca öğreneceğiz.
Bu konuda İstanbul 13. Ağır Ceza Mahkemesi 29 Aralık 2015 günlü kararında, Gezi olaylarında şiddete başvuranlara bireysel cezalar vermiş, fakat bunun darbeye teşebbüs suçunu oluşturmadığı karara bağlanmıştır. Kararda darbeye teşebbüs suçunun kanuni ve fiili unsurları sayılmakta, Gezi olaylarının bu nitelikte olmadığı belirtilmektedir. (K: 2015/394)
Ama karar üç yıldır Yargıtay’da sırasını bekliyor, Gezi olayları için tutuklama yapılıyor, müebbed hapis talepli davalar açılıyor.
Furkan Vakfı hakkında yapılagelmekte olan uygulamalarda hukuk zorlanmaktadır.
Ben bütün bu uygulamaların en geç AİHM’den döneceğini düşünüyorum.
Adalet Bakanı ne diyor?
Genel tablonun ne boyutlarda olduğunu, Adalet Bakanı Abdülhamit Gül’ün şu sözleri ortaya koyuyor:
“Temel hak ve özgürlüklere orantısız müdahaleler, bazı haklı eleştirilere neden olabilmektedir. Yine bu tür müdahaleler, yargısal tasarrufların meşruiyetine ve yargıya olan toplumsal desteğe de zarar verebilmektedir.” (29.11.2018)
Evrensel hukuka uymayan tasarrufların, Türkiye lehine olduğunu sanmak büyük hatadır. Türkiye’nin bekası için yüksek kalitede hukuk devleti niteliği gerekir.
Yabancı sermaye getirmek için Türkiye’nin hukuk devleti olduğu söylüyoruz, değil mi?
Not: Merhum Kemal Karpat hocamızı pazar günü yazacağım
.23/02/2019 23:42
Bir çınar devrildi: Kemal Karpat
29
Kemal Karpat hocamız sosyal bilimler ve tarih alanlarında büyük bir çınardı. Hem bir göçmen olarak, hem ideolojik şablonların dışına çıkan bir bilim adamı olarak yaşadığı acı tecrübelerle de büyük bir çınardı...
Akademik hayatında bazen şucu, bazen bucu diye kötü muamelelere maruz kalmıştı.
Nehir söyleşi tarzındaki “Dağı Delen Irmak” adlı kitabında şöyle anlatır:
“Asıl mücadele edilmesi gereken mesele, devlet adına hareket eden, ruhsuz, kalpsiz ve insanları hiçe sayan bu ‘ejderha’nın maskesini indirmek, bunun yerine daha insani bir yüz, bir varlık koymak için çalışmaktır. Topluluğu kültürüyle, varlığıyla olduğu gibi gösterecek bir devlete ihtiyacımız var.” (İmge, Yay, Sf. 273)
Cemil Meriç de kendisini anlatırken aynı “ejderha”dan yediği sopaları sayarak şöyle yazmıştı:
“Batı ülkesinde büyük bir fikir adamı, bir teorisyen olabilirdi. Ezdiler... Düşüncenin kuduz köpek gibi kovalandığı bu ülkede...”
En önemli eseri
Şerif Mardin ve Aziz Sancar gibi Karpat Hoca da kariyerini Amerika’da tamamladı, dünyada kendisine en çok atıf yapılan Türk sosyal bilimcilerden biri oldu. Eserleri Türkiye’de son olarak Timaş tarafından yayımlandı. En önemlisi “İslam’ın Siyasallaşması” adlı 700 sayfalık kitabıdır.
Konusu bugün Siyasal İslam denilen akımlar değildir, Osmanlı modernleşmesidir. Geçmişte köyünde veya mahallesinde sakin oturan geleneksel kültürlerin modernleşme yani eğitim sürecinde siyasallaşarak “kimlikler sorunu”nun ortaya çıkmasıdır: Hıristiyan azınlık milliyetçilikleri, Müslüman Arnavut ve Arap milliyetçilikleri gibi Osmanlıcılık, İslamcılık, Türkçülük, Batıcılık akımları da bu sürecin eserleridir.
Tabii bu sürecin en ateşli döneminde hükümdarlık yapan II. Abdülhamid’in uzun iktidar dönemi, kitabın en geniş konusudur.
Bu süreçte bugünkü Türkiye’nin oluşmasında Karpat iki faktörün önemini özellikle vurgular: Göçlerle nüfusun Müslümanlaşması ve Türkleşmesi... Tanzimat’la başlayan modern eğitim ve modern kurumlaşma...
İslam ve modernleşme
Karpat’a göre, Osmanlı’da 1729-1829 arasındaki yüz yılda basılan kitap sayısı180’den ibaretti. Abdülhamid döneminde yaygınlaşan eğitim sayesinde 1893 ile 1907 arasındaki 14 yılda 10.601 kitap basıldı. Çoğu din dışı konulardadır. (s. 162)
Aynı şekilde telgraf şebekesi, dernekler ve gazete-dergi tirajları da arttı.
Evet sıkı bir sansür vardı. Karpat, Abdülhamid dönemi için “istibdat” tanımını kullanır fakat modernleşme de hızla gelişmişti.
Devlet kurumları açısından Karpat, Abdülhamid döneminde sekülerleşme yaşandığını anlatır. Mahkemelere medreselilerin değil, Mekteb-i Hukuk mezunlarının atandığını, hukuk sisteminin önemli ölçüde sekülerleştiğini belirtir. (S. 183)
Abdülhamid elbette İslamcıydı ve amacı uluslaşma akımlarıyla dağılmakta olan imparatorlukta Müslüman Osmanlıları din bağıyla devlete sadık hale getirmek, Hilafet nüfuzuyla da diplomatik güç kazanmaktı.
Halife Abdülhamid’in Cava Müslümanlarına Amerikan hakimiyetini kabul etmelerini tavsiye etmesi İngiltere’ye karşı denge siyasetinin çarpıcı bir örneğiydi. (S. 377-378)
Karpat’ın mesajı
Karpat Hoca’nın eserleri iktisat tarihimiz bakamından da önemlidir: Asker ve köylü olan Müslüman toplumundan eğitimli girişimci (kapitalist) orta sınıf yaratma çabası ve ileride Cumhuriyet’in bu orta sınıfa dayanması...
Düşünce tarihimiz bakamından da önemlidir: Cevdet Paşa, Namık Kemal, Ali Suavi, Ahmet Mithat Efendi, Ziya Gökalp, Yusuf Akçura, Fuat Köprülü gibi simge düşünürlerin rolünü anlatır.
Karpat, dinin siyasi otoriteyle iç içe geçmesinin dinde katılık ve dogmatizm yarattığı uyarısında bulunur.
Katı laikliği, toplumun ve tarihimizin Müslüman kimliğini görmezlikten geldiği için eleştirir, bunun yarattığı sorunlara dikkat çeker.
Türk kimliğinin etnik değil, kültürel nitelikli olduğunu belirtir.
Tarihi tecrübeyi hatırlatarak Cumhuriyetçilerle İslamcıların karşılıklı olarak hassasiyetlerini “kabul etmelerini” önerir.
Daima özgürlükten yanadır.
Baş eseri olan “İslamın Siyasallaşması”nı “bu kitabın mesajı budur” diyerek noktalar.
Kendisiyle defalarca görüşmüş, TV programları yapmış naçiz bir talebesi olarak azız Hocamızı rahmet ve saygıyla anıyorum.
.25/02/2019 23:45
İdam, din ve siyaset
116
Mısır’da 9 genç idam edildi; seçimle gelen İhvan iktidarını darbeyle deviren General Sisi rejimi her sene 40-50 muhalifi böyle idam ediyor.
Mısır’daki idam kararlarını Büyük Müftü Şevki Allam fetva yazarak onaylıyor!
Bağımlı yargı, bağımlı dini makam!
Bu noktada bütün Müslümanların “hukuk devleti, yargı bağımsızlığı” ve “fetva” gibi kavramlar üzerinde ciddiyetle düşünmesi gerekiyor.
Zaten bu konular ciddiyetle düşünülmediği için, dahası, itaat kültürü ağır bastığı için İslam dünyası ekonomide olduğu gibi hukuk ve insan hakları konusunda da utanç verici düzeylerdedir.
Siyasette dini kullanmak
Prof. Cengiz Kallek’in tweetine göre, fetva şu iki teze dayanıyor:
* İhvan-ı Müslimin (Müslüman Kardeşler) hareketi bu asrın Haricileridir ve Mısır’ın düşmanlarıdır. ‘Hariciler’ yani Hz. Ali zamanında zuhur eden ve Hz. Ali’yi de şehit eden şiddet yanlısı fanatik fırka…
* Polis ve ordunun bunlarla mücadele etmesi cihat çeşitlerinin en ulvisidir, öldürülmeleri vaciptir.
Fetvadaki bu laflar hukuken boştur, spekülatiftir. Ulemadan başka biri, mesela İhvan yanlısı Şeyh Karadavi tam aksi görüştedir.
İhvan hareketini Haricilere benzetmenin tarih ve sosyoloji açısından da yanlış olduğunu belirtmeliyim.
Siyaset kendine güç toplamak için dini böyle istismar ediyor.
Kâbe İmamı Sudeysi’nin Cuma hutbesindeki sözlerini hatırlayın:
“Kaşıkçı cinayeti suçlamaları, İslam düşmanlarının ve işbirlikçi münafıkların komplosudur. Prens Muhammed bin Selman, Allah’ın yüzyılda bir gönderdiği kurtarıcı ve ruhani lider olduğu için hedefte. Onu desteklemek, emri altına girmek her Müslümana farzdır...” (11 Kasım 2018)
Başka bir din adamı da hutbe ya da vaazında Suud rejimini “İslam düşmanlarının ve işbirlikçi münafıkların komplosu” diye suçlayabilir!
Nasıl kaygan bir alan görüyor musunuz?
Hukukun değeri
Bu noktada Müslümanların din-siyaset ve din-hukuk ilişkilerindeki büyük problemini hepimiz görmeliyiz.
70 bin Müslümanın birbirini öldürdüğü Sıffin savaşlarındaki ihtilaf, tamamen siyasi idi. Siyasi hırsla Muaviye, hutbelerde Hz. Ali Efendimizin kötülenmesi için emir vermiş, buna uymayanları dövdürmüştü!
Tarihin o döneminde Çin’de de Avrupa’da da siyaset kanlı ve mütehakkimdi. Fakat dini siyasete bağlayınca mezhep ihtilaflarına dönüşecek, kavga asırlarca devam edecekti.
Hukuk açısından ise sorun, Tunuslu hukukçu Ali Mezgheri’nin dediği gibi “hukukun din içinde erimiş” olmasının hukuki gelişmeyi önlemesidir. “Hukuk diye adlandırılabilecek özerk bir normlar sisteminin” gelişmesinin eksik kalmasıdır. (Tamamlanmamış Devlet, Bilgi Üniversitesi, s. 70 vd.)
Fıkhın hukuk anlamında en geliştiği İslam devleti, Osmanlı idi. Fakat, Cevdet Paşa’nın yazdığı gibi, daha 19. yüzyılda artan iktisadi ve sosyal ihtiyaçlar karşısında, gelenekteki “fetvalar denizi” içinden çıkılmaz hale gelmiş, Avrupa tarzında “kanun”lar yapmak gerekmişti.
Tanzimat’ın başlattığı modern kanunlaştırma hareketlerinin temelinde bu ihtiyaç vardır.
Modern anayasal devlet
Fıkıhta da, “fetva” (dinî bilgilendirme) ile “kazâ” (yargılama) farklıdır. Fıkıhta da yargılamayı ancak yetkili makam (kadı) yapabilir, hüküm vermek kesin delile bağlıdır. Osmanlı’da böyle bir gelenek olduğu için 19. yüzyılda modern hukuka geçiş, diğer bütün İslam toplumlarından daha önce ve daha kolay oldu.
Fetvalar aynı bir konuda bile çeşitli, hatta bazen çelişkilidir, bağlayıcı da değildir. Ama Müslümanları şu veya bu ölçüde etkilemektedir. İşte Ortadoğu’da rejimler bunu kullanıyorlar.
Mısır’da El Ezher, anayasalarda yer alan bir yüksek medresedir ve bütün müstebitlerin destekçidir!
İtaat kültürünün bir kurumudur.
Çağımızda ülkelerin istikrarlı kamu kurumlarına, bağımsız ve tarafsız yargıya, yasama ve yürütme erklerinin anayasayla sınırlanmasına ihtiyaç vardır. Bunun tek yolu da kuvvetler ayrığı, temel hak ve hürriyetler gibi esaslara dayanan modern anayasal devlettir.
Dindar insan özel hayatı için elbette güvenliği bir âlime fetva sorabilir. Fakat fetva devlet işlerine, siyasete, yargıya asla karışmamalıdır.
Ortadoğu’da önce seküler Arap milliyetçisi, ardından sosyalist ve nihayet İslamcı hareketler neden istikrarlı ve başarılı rejimler kuramadı; bir de bu “hukuk eksiği” açından düşünelim.
.26/02/2019 23:51
İslamcı bir reformist
66
Sultan II. Abdülhamid dönemi Türkiye’nin tarihî yolculuğunu anlamak bakımından fevkalade önemli laboratuvarlardan biridir. Fakat ululaştırma ya da kötüleme tarzındaki ideolojik bakışlar körlük yaratıyor, genelde tarihe, özelde Abdülhamid ve Atatürk dönemlerine ‘laboratuvar’ gibi bakamıyoruz.
Bugün Abdülhamid’in İslamcı-reformist sadrazamı Tunuslu Hayrettin Paşa’yı yazacağım.
Abdülhamid ‘devleti kurtarmak’ için yetkileri şahsen kendi elinde toplamak istiyordu: Yönetim tarzı o zamanın deyişiyle “idare-i şahsiye” (otokrasi) idi.
Batı’daki gelişmeleri çok iyi bilen Hayrettin Paşa ise, yine ‘devleti kurtarmak’ için, yetkilerin anayasayla ve kanunlarla kurumlara ait olmasını, o zamanki şartlarda ‘hukuk devleti’ ilkesini savunuyordu: Tanzimat’tan beri ifade edilen “devlet-i muntazama” yani düzenli devlet…
Tunuslu Hayreddin Paşa
Prof. Bekir Karlığa Hocamız bilim tarihinde İslam-Batı ilişkileri konusunda değerli eserler yazdı, bize İbn-İ Rüşd ve Farabi gibi ‘öğretmenler’i tanıttı. Prof. Karlığa’nın yeni çıkan kitabı “Islahatçı bir İslam Düşünürü, Tunuslu Hayreddin Paşa ve Tanzimat” adını taşıyor. (Mahya Yayınları)
Modernleşme tarihimizin temel sorunlarını görmek bakımından değerli bir kitap.
Hayreddin, Tunuslu olarak İslami ilimleri çok iyi biliyor, imanla bağlı olduğu İslam tarihine bir sosyolog gibi bakıyordu. Tanzimat’ın Tunus’ta uygulanması çabalarında tecrübeler edinmişti. Avrupa’da uzun süre tetkiklerde bulunmuş, devlet yönetimi ve kamu hukukundaki yeni gelişmeleri çok iyi kavramıştı.
Görüşlerini “Akvem’ül Mesalik” (Yolların En Doğrusu) adlı kitabında yazmıştır. Karlığa şöyle diyor:
“İslam’da ıslah ve tecdit (yenilenme) düşüncesinin önde gelen ilk mümessillerinden birisi, belki de birincisidir. Onun Akvem’ül Mesalik’i yazdığı dönemde çağdaş İslam düşüncesi açısından aynı değeri haiz başka bir eser yoktu…” (S. 169)
Osmanlı sadrazamı
Abdülhamid, Şeyh Zafir Efendinin tavsiyesiyle, Tunuslu bu büyük beyni İstanbul’a davet etti, görevler verdi, layihalar (rapor) istedi, 4 Aralık 1878’de onu sadrazam yaptı.
Bu arada Hayreddin’in kitabı Türkçeye çevrilip yayımlanmıştı. Fakat kendisi sadrazamken ve de haberi olmadan kitap sansüre takıldı, toplatıldı!
Bu olay, birbirlerine çok değer veren Abdülhamid’le Hayreddin’in niye birlikte çalışamadıklarını anlatan bir simgedir.
Kitabı toplatılan Sadrazam Hayreddin “Batı’da yepyeni bir özgürlük anlayışının olduğunu, ferdî, siyasi ve ekonomik özgürlüklerin bugünkü Batı sisteminin temelini oluşturduğunu”, Müslümanların da bu yönde “ıslahat” yapmasını yazmıştı. (S. 50)
Hatta “adalet, kıtaların fethinden üstündür” diyordu.
Öyle bir devlette şahsi bir emirle kitap toplatma olabilir miydi?
Kurumlaşmış devlet
Prof. Karlığa’nın kitabında Hayreddin Paşa’nın Abdülhamid’e verdiği üç layiha tam metin olarak yer alıyor.
Paşa “her şeyi kanun ve kurala bağlı devlet” fikrini savunuyor, Abdülhamid’in askıya aldığı Osmanlı anayasasının (Kanun-ı Esasi) bazı düzeltmelerle ve yeni bir seçim kanunu ile yürürlüğe konulmasını, özellikle de “Bakanların Kurulu’nun yetki ve sorumluluklarının” kanunla belirlenmesini ısrarla talep ediyordu.
Böyle olmazsa her şey padişahın iradesine kalıyor, işlerin “kimin mesuliyeti altında olduğu tam olarak tespit edilemiyor”, devlet idaresinde “düzensizlik” oluyordu.
Abdülhamid bunu kabul etmediği için Hayreddin 8 ay sonra 28 Temmuz 1879’da sadrazamlıktan istifa etti.
Bizde emsali çok az olan ilkeli bir davranış.
Abdülhamid devlet yönetiminde ipler elinden çıkarsa tahtın ve devletin elden gitmesinden korkuyordu. Abdülhamid devlet yönetiminde kurumlaşmayı geliştirdi ama bu korkuyla çok sınırlı tuttu...
Tek parti devrinde de rejimin ve ülke bütünlüğünün tehlikeye girmesi korkusuyla 1924 anayasasının uygulanması çok sınırlı tutuldu.
Türkiye, devlet görevlerinin hukuka bağlı kurumlaşması konusunda elbette büyük mesafeler kaydetti. Ama bugün o devirlerin hamasi kavgasını yapmak yerine, aksama ve noksanları gidererek modern hukuk devleti haline gelmeye odaklanmalıyız.
Tunuslu Hayreddin Paşa ufuk açıcı bir düşünür ve değerli bir devlet adamıydı. Prof. Karlığa’nın kitabını mutlaka okumak lazım. Dr. Atilla Çetin’in 1988’de yayımlanan doktora tezi de çok değerli bir kaynaktır.
.28/02/2019 22:57
Siyasette ‘hain’ söylemi
106
Belediye seçimleri hainlere karşı vatan savaşı değildir; Türkiye hainler ve vatanseverler diye ikiye bölünmüş, sosyolojik ve siyasi zemini böylesine parçalanmış, bekası seçim sonuçlarına kalmış, böylesine kırılgan bir ülke değildir.
Hele de ele güne karşı hiç böyle gösterilmemelidir.
MHP baştan beri ‘vatan tehlikede’ diyor, AK Parti de son yıllarda aynı dili kullanıyor.
AK Parti hakkında kapatma davası açıldığında Sayın Bahçeli, 18 Mart 2008 günkü konuşmasında, “Türkiye’nin çok ciddi iç ve dış güvenlik sorunlarıyla karşı karşıya” bulunduğunu, AK Parti iktidarının “Türkiye’yi bir yangın yerine çevirdiğini” ifade ederek şöyle diyordu:
“Bir ateş çemberinden geçen ve yakın tarihinin en ağır sorunları ve tehditleriyle karşı karşıya bulunan Türkiye’yi bu güç ve tehlikeli dönemde, laikliğe aykırı fiillerin odağı olmak ve Cumhuriyeti yıkmakla suçlanan siyasi kadrolar yönetecektir.”
2008 yılında Suriye’de iç savaş yoktu; Ankara “Esat kardeşimiz”le dosttu, AB süreci gayet iyi gidiyor, yabancı sermaye yatırımları zirve yapıyordu…
Batı laikliği tehlikede görmüyor, parti kapatmaya karşı çıkıyordu.
Bir gazete manşeti
Ülke sorunlarına soğukkanlı, rasyonel çözümler geliştirmek yerine “büyük tehlike” alarmıyla heyecanlara kapılmak bizim gibi ülkelerde daha yoğun bir hissiyattır.
Bizim gibi derken, tarihinde ağır kırılmalar yaşamış, istiklalini büyük zorluklarla kazanmış ülkeler…
Fransa’da da 1958’e kadar böyleydi, zira çok sert din ve laiklik kavgaları yaşanmıştı, Alman orduları iki defa Paris’e girmişti.
Şimdi, 29 Haziran 1931 tarihli Cumhuriyet gazetesinin manşetine bakalım:
19-02/28/cumhuriyetkupur.png
Tek Parti’nin yayın organı, muhalifleri ve eleştirel basını “vatan haini” diye suçluyor, şöyle diyordu:
“Memleketin mukaddesatına dil uzatmaya kadar giden alçaklara hadlerini bildireceğiz. Bu, bugün için ve her zaman vatani ve milli vazifelerin en başında bulunan bir vecibedir…”
Zamanımızda aynı dil bu defa ‘öbür’ taraftan seçimlerde yoğun şekilde kullanılıyor. İdeoloji ve sistem 1930’lardan çok farklı ama siyasi kültürümüzde iktidar mevkiinden bakınca böyle bir hissiyat ortaya çıkıyor.
Dün de bugün de kutuplaşmayı derinleştirerek, soğukkanlı rasyonel politikalar geliştirilmesini zorlaştıran, yoğun ve otoriter bir hissiyat.
Rasyonel politikalar
Türkiye’de Kürt meselesi şu veya bu dozda öteden beri vardır. Türkiye otuz senedir terörle mücadele ediyor. 2011’de başlayan Suriye iç savaşı elbette sorunları daha da ağırlaştırdı ama bütün hükümetlerimiz sınır ötesi harekatlar yaptı, bu mücadeleyi yürüttü.
Yeniden gündeme gelen “Adana Mutabakatı”nın tarihi 1998’dir…
Suriye meselesinde soğukkanlı, hesaplı, rasyonel diplomasi son derece önemlidir: Terörü tecrit etmek, Suriye’nin yeniden kuruluşunda Türkiye’nin güvenliğini güçlendirecek politikalara uluslararası zemin kazandırmak, ülkenin imajını yükseltmek gibi…
Güçlü ekonominin de yolu “kurallara dayalı piyasa ekonomisi”nin rasyonel politikalarıdır.
İktidar doğru olarak sürekli yabancı sermaye davet ediyor; Türkiye’nin “güvenli liman” olduğunu söylüyor. Ama “beka sorunu yaşayan ülke” görüntüsü vermek bu çağrılarla çelişmiyor mu?!
15 Temmuz darbe teşebbüsünün sarsıntılarının atlatıldığını da üç ay sonra hükümet açıklamıştı.
‘Savaşta değiliz’
Vatanseverlik, Türkiye’nin geleceği için yüksek kalitede eğitim ve yüksek kalitede hukuk devleti standartlarına ulaşmayı gerektirir. Kutuplaştıran söylemlerden sakınarak bu konuları soğukkanlılıkla konuşabilmeliyiz.
Sayın Binali Yıldırım, AK Parti ve MHP gibi CHP, İyi Parti ve Saadet Partisi’nin de bayrak ve vatanın bütünlüğü gibi temel değerlerde bir olduğunu hatırlatarak “Savaşta değiliz, aramızda kan davası yok… Bu açıdan baktığımız zaman bir beka sorunuyla ilgili ben bir endişe taşımıyorum” dedi; doğrusu budur.
Türkiye için en büyük tehlike, sorunları üzerinden birbiriyle kavga ederek rasyonel çözümler üretemeyen ‘Üçüncü Dünya’ toplumu durumuna sürüklenmektir.
Hepimizin acil ihtiyacı siyasi heyecan fırtınalarından kurtularak ruhen ve zihnen hızla normalleşmektir.
.02/03/2019 23:07
‘Özlenen geçmiş’
134
Geçmişe özlemle bakmanın, çağımızı kavrayamamak ve bu yüzden geleceğe hazırlanamamak gibi eğilimlere yol açabileceğini hiç akıldan çıkarmamak lazım.
Bunun tipik örneği, Sayın İsmail Kahraman’ın, II. Mahmut döneminde “Mehter dururken Batı’dan bando alınmasını” eleştirmesiydi.
Halbuki büyük tarihçilerimizden muhafazakâr milliyetçi Prof. Osman Turan, yeni askerî talim ve tatbikatlarda Mehter’in uygun olmadığını, bunun için bando alındığını yazmıştı...
Geçmişe döndükçe...
Geçenlerde Mustafa Çağrıcı hocamız “Özlenen geçmiş” başlıklı yazısında şöyle diyordu:
“Bu sorun bugün de dünyada en fazla Müslüman toplumları kuşatmış bulunan bir kısır döngüdür. Zira sıkıntı yaşadıkça çözüm için yüzümüzü geçmişe dönüyor, geçmişe döndükçe daha büyük sıkıntılar yaşıyoruz” (Karar, 20.2.2019)
Prof. Çağrıcı dinî düşüncede ve özellikle fıkhın “muamelat” bahsinde yeni çözümler üretmek gerektiğini anlatıyordu.
Mevcut ilahiyat fakülteleri yetmiyormuş gibi bazı cemaatlere özel ilahiyat fakülteleri açılma izni verilirse geçmiş özlemcisi Selefi akımların güçlenmesi riskine dikkat çekiyordu.
Sadece dinî alanda değil, “geçmişe özlem” hem tarihe hem günümüze bakışta da ciddi sorunlar yaratıyor. Özellikle siyasal kutuplaşma bu sorunu daha da ağırlaştırdı. Son derece karmaşık ve araştırmalarla ulaşılabilecek gerçeklikler alanı olan tarih, günlük siyasete malzeme olmak üzere, komplo teorileriyle polisiye romana dönüştürülüyor.
Geçmişi idealize etmek
Geçmişi idealize etmenin yol açtığı sorunları Osmanlı’nın kendi tecrübelerinde de görüyoruz.
Osmanlı’da fethedilmiş topraklar devlet mülkiyetinde sayılır, üzerindeki çiftçilerle birlikte işletilmek üzere “timar” adıyla liyakatli beylere, vezirlere verilirdi. Onlar da asker yetiştirirlerdi.
Osmanlı fetihlerinde bu tarım rejiminin rolü büyüktür.
Fakat zamanla timar dağıtımı rüşvet ve suistimallerle bozuldu. Halk ezildi, askeri mağlubiyetler başladı.
Koçi Bey, 1631 yılında IV. Murat’a sunduğu raporda bu bozulmayı anlatıyor, halkın perişan olduğunu belirterek “Hiçbir devirde böyle zulüm görülmedi” diyordu.
Koçi Bey “kanun-ı kadîm”e, yani geçmişteki parlak fetihler çağının timar düzenine dönülmesini öneriyordu.
Halbuki Avrupa tarım toplumundan ticaret toplumuna geçmiş, sanayi devrimini doğuracak dinamikler başlamıştı. Bu zihniyet değişikliği ve artan iktisadi güçle ordularda yepyeni silah ve savaş düzeni başlamıştı. Koçi Bey buna bakmıyor, parlak geçmişe bakıyordu.
Osmanlı neden göremedi?
Merhum Halil İnalcık hocamız diyor ki:
“Çelik zırhı delen uzun menzilli, yivli tüfek kullanan Avusturya-Alman süvarisi karşısında ok-yay, mızrak ve kılıçla donanmış Osmanlı timarlı sipahisi işe yaramaz duruma düşmüş... Cephedeki komutanlar, sultana gönderdikleri raporlarda tüfekli asker gelmeyince düşmana direnme imkanı olamadığını belirtmekte idiler. (Devlet-i Aliyye-II, s. 5)
Avrupa’da yeni ordu hem yeni tekniklerin hem ticari servetin eseriydi.
Osmanlı 18. yüzyılda bu büyük değişimi fark ettiğinde mesafe çok açılmıştı.
Büyük tarihçilerimizden merhum Osman Turan, Osmanlı’daki üstünlük ve aşırı özgüven duygusunun Avrupa’daki gelişmeleri erkenden görmeyi engellediğini, İslam-Haçlı çatışması duygusunun arada adeta bir “demir perde” oluşturduğunu anlatır. (Türk Cihan Hakimiyeti Mefkuresi, II, s. 200 vd.)
21. yüzyılda özellikle gözlerimizi dışa, dünyaya açmalıyız. “Dış güçler” korkusunun bunu engellemesine izin vermemeliyiz.
Bugünün dünyası
Sovyet sistemi dünya ile aralarındaki “demir perde”nin yarattığı körlükler yüzenden çöktü. Despot Mao’nun dünyaya kapattığı Komünist Çin, bugün küreselleşmeyi savunuyor. Batı’ya en çok öğrenci gönderen ve profesör alan ülke Çin’dir.
Türkiye’nin ise dünyaya açılma tarihi iki asra yakındır, demokrasi tecrübesi de vardır.
Dünya bugün “Dördüncü Sanayi Devrimi, nanoteknoloji, yapay zeka, yeni tarımsal devrim” gibi kavramları konuşuyor.
Ve ille de hukuk...
Tarihe coşmak veya kızmak için değil, ‘anlamak’ için bakmalıyız. Tarihin bize ‘anlattığı’ gerçek şudur: Bütün çağlarda içe kapanan, dünyaya gözerini kapatan toplumlar geri kalıyor... Dünyaya açılan, yeni bilgiler peşinde koşan toplumlar gelişiyor.
.04/03/2019 23:48
Asıl mesele: Hukuk devleti
79
KARAR gazetesinin pazar günkü manşeti, Türkiye’de “asıl mesele”nin hukuk ve adalet sorunları olduğunu haber veriyordu. Uluslararası “Hukukun Üstünlüğü Endeksi”nde Türkiye’nin sırası 2013’te 68 iken, 2019’da 109’a inmişti!
Dünyada 20 büyük ekonomi içinde yer alan Türkiye’nin uluslararası “Hukukun Üstünlüğü Endeksi”nde 109’uncu sıraya inmesi fevkalade önemlidir.
Bugün söz konusu indeksin verilerini tekrarlayacak değilim; okurlarımız zaten görmüştür. Başka bir açıdan, özellikle de ekonomiyle hukuk ilişkileri arasından bakmak istiyorum.
Hukuk ve ekonomi
World Ekonomic Forum (WEF) dünyaca saygın bir kurumdur. Başında “Dördüncü Sanayi Devrimi” adlı kitabın yazarı ve ünlü Davos toplantılarının düzenleyicisi Klaus Schwab bulunuyor. Her yıl “Küresel Rekabet Edebilirlik Raporu”nu yayımlıyor.
Çağımızda ülkelerin istikrarlı ve verimli kalkınabilmesi için “rekabet gücü”nün önemini belirtmeye gerek bile yoktur: Eğitim, yatırım, ihracat, verimlilik, teknoloji falan diyoruz ya, hepsi birden “rekabet gücü”nü oluşturuyor.
Hukuk da son derece önemli bir faktördür.
WEF’in 2018 raporuna göre, dünyanın 20 büyük ekonomisinden biri olan Türk ekonomisi rekabet gücü sıralamasında dünyada 61’inci sıradadır.
Başarılı kalkınmanın en dikkat çekici örneği olan Güney Kore 15’inci sıradadır. Kore ve Japonya gibi Uzak Doğu modelinden esinlenen Müslüman ülkelerden Malezya 25, Endonezya 45, Tunus ise 87’nci sırada bulunuyor.
Türkiye’nin Tunus’la mukayesesi ufuk açıcı olacaktır. Tunus’ta Arap Baharı sürecinde İslamcılarla laikler 2014’te uzlaşarak birlikte anayasa yaptılar. Uzlaşma kültürü ve hukuk düşüncesi sağlamıştı bunu.
Türkiye ve Tunus
WEF’in verilerine göre, “alt yapı” sıralamasında Tunus 84, Türkiye çok daha yukarılarda 50’nci sıradadır.
Havayollarıyla seyahat yoğunluğunda Tunus 71’inci sırada iken, Türkiye bu bakımdan gelişmiş ülkeler düzeyindedir, dünyada 14’üncü sıradadır.
Karayollarında da benzer şekilde Türkiye çok ileride.
Bu tablo, Tunus’ta diktatörlük döneminde ekonominin geri kaldığını, Türkiye’de ise yılların birikimiyle ve elbette 2001-2011 arasında yoğun yabancı sermaye girişleriyle de hızlanan ekonomik büyümeyi, ileri düzeyde bir alt yapıyı yansıtıyor.
Böyle devam edebilir miyiz?
Yaşadığımız ekonomik krizin sebepleri bir tarafa, temel faktörleri görmek için madalyonun öbür tarafına bakmalıyız: Genel rekabet sıralamasında 87’nci sırada bulunan Tunus “kurumlar” sıralamasında 75’inci sıraya çıkıyor… Genel rekabet sıralamasında 61’inci sırada bulunan Türkiye ise “kurumlar” sıralamasında 71’inci sıraya iniyor!
Nedir “kurumlar” denilen kıstaslar?
Mesela “yargı bağımsızlığı”dır; Tunus 66’ıncı sıraya çıkarken, Türkiye 109’uncu sıraya inmiştir!
“Hukuki çerçevenin etkinliği” sıralamasında Tunus 53, Endonezya 50, Türkiye 109’uncu sıradadır.
Basın hürriyetinde Tunus 78, Endonezya 100, Türkiye 129’uncu sıradadır.
Kalkınmanın şartı artık hukuk
Türkiye birçok kurumsal veride, mesela “Bütçe şeffaflığı”nda ileri düzeylerdedir. Tarihimizin çeşitli dönemlerinde inşa ettiğimiz hukuki kurumsal yapılarla ve kalkınma politikalarıyla Türkiye belli bir düzeye ulaşmıştır.
Bunun ötesine geçmek için Türkiye’nin “hukuk devleti” kıstaslarında daha ileriye gitmesi zorunludur fakat rakamlarda görüldüğü üzere, geriye gidişler oldu: Yargı bağımsızlığı, basın özgürlüğü, sistemde denetim ve denge işlevinin azalması gibi.
Kendimiz “hukuk devleti” olduğumuzu bin defa, milyon defa söyleyebiliriz ama dünyaca referans kabul edilen Venedik Komisyonu, Hukukun Üstünlüğü Endeksi, WEF ve AB İlerleme Raporları gibi kaynaklar dünyada daha etkilidir; sermaye de bu raporlara bakar.
İş dünyası ve saygın ekonomistler hep “yapısal reformlar” diyorlar ya; bunların birinci maddesi hukuk sahasındadır; kuvvetler ayrılığı, yargı bağımsızlığı, basın hürriyeti, kurumların güvenirlirliği, Meclis denetimi gibi…
Darbeyle, FETÖ’yle mücadele, bu ilkler yükseltilerek de yapılabilirdi.
Hükümet haklı olarak sürekli yabancı sermaye çağrısı yapıyor. Gerek yatırımlar için gerek siyasi sorunlar için “Türkiye hukuk devletidir” diye vurguluyor.
Bu vurgular bile Türkiye’nin ulaştığı “orta gelir”in ötesine geçebilmesi için “hukuk devleti” ilkelerini gerçekleştirmenin zorunlu ihtiyaç haline geldiğini gösteriyor.
.5/03/2019 23:24
YÖK ne yapıyor?
73
YÖK Başkanı Prof. Yekta Saraç her yıl üniversitelere ‘başarı karnesi’ verileceğini açıkladı. Çok istiyorum ki bu son derece önemli girişim medyada soğukkanlılıkla, akademik dille tartışılsın. Aşırı derecede politize olan, düşman kamplar gibi kutuplaşan toplumumuzda biraz da insanlara asıl beka meselemizin eğitim ve hukuk olduğu anlatılsın...
Evvela şunu önemle belirtmek isterim: Üniversitelerde geçerli tek ölçü akademik liyakat ve akademik etik olmalıdır. Siyaset, ideoloji, yandaşlık, akrabalık, eş dost ve çıkar ilişkileri gibi faktörler ne kadar etkili olursa, üniversite o kadar yozlaşır.
Dünden dersler
Osmanlı medreselerinin çöküş sebeplerinden biri, o zaman “performans denetimi” bilinmediğinden, giderek liyakatin kaybolmasıydı. Modern bilimlerin fark edilememesi bir tarafa, hükümdarın ve çevresinin gözüne girmek, çoluk çocuğa makam vermek, eş dost atamak gibi davranışlar Osmanlı medresesini kendi çizgisinde de çöküşe sürüklemişti.
17. yüzyılda Hezarfen Hüseyin Efendi bu gibi sebepler yüzünden medresenin bozulduğunu anlatırken okumayan, kitap yazmayan sözde âlimlerin çokluğundan yakınıyordu: “Zamanede okumak yazmak vâdileri bilkülliye (tamamen) metruk olmuştur…”
Tabii çağımızda çok değerli devlet ve vakıf üniversitelerimiz vardır. Ama tarih ve dünya pratiği göstermektedir ki, siyasi ve ideolojik yandaşlık, eş dost kayırmacılığı gibi davranışlar ve baskılar bilim hayatına çok zarar vermektedir.
Prof. Joseph Sziliowicz YÖK öncesi üniversitelerimiz hakkındaki raporunda siyasallaşma ve ideolojinin “akademik hayatı gerçekten imkansız hale getirdiğini” yazmıştı.
‘Seçkinci’ yaklaşım
Prof. Saraç’ın açıkladığı ölçülere biraz da bu gözle baktım; üniversitelerde siyasallaşmaya, kayırmacılığa mı, yoksa akademik kalite yükselmesine mi yol açacak?..
Üniversitelerin başarısını ölçmek üzere Prof. Saraç’ın açıkladığı “5 ana başlık” şunlar: Eğitim ve öğretim… Araştırma geliştirme, proje ve bilimsel yayın… Uluslararasılaşma… Bütçe ve finansman… Topluma hizmet…
Bu başlıklar altında 42 gösterge yer alıyor: Öğrencilerin mezuniyet sonrası merkezi sınavlardaki başarısı, doktora çalışmaları, akademik ödüller, yayınlar, Ar+Ge çalışmaları, projeler, uluslararasılaşma yani yabancı öğrenci ve öğretim elemanı sayısı, teknokentlerde öğrenci sayısı…
Prof. Saraç, “popülist ve pragmatist yaklaşımlardan uzak durmak gerektiğini” söylüyor, “YÖK olarak başarı odaklı seçkinci bir yaklaşımla konuya baktıklarını” belirtiyor.
Siyasette seçkincilik anti demokratiktir fakat merhum Mümtaz Tarhan hocamızın elli yıl önce yazdığı gibi, akademik hayat elbette ‘seçkinci’ olmalı, ülke kalkınmasına lokomotif olacak seçkinleri yetiştirmelidir.
İşte YÖK, “100/2000 Projesi” ile Türkiye’nin geleceği yani bekası için gerekli olan öncelikli bilim dallarını özel burslarla teşvik ediyor: Nanoteknoloji, yenilenebilir enerji, doku mühendisliği, sürdürülebilir etkin tarım gibi dallarda başarılı doktora öğrencilerine özel burs veriyor. Böyle 2000 öğrenci doktora yapıyor.
Reform ihtiyacı
Makro düzeyde, YÖK’ün asıl bu işlere bakacak bir koordinasyon ve kalite kontrol organı olması, üniversitelerin tek tip olmayıp çeşitlenmesi, akademik özgürlüklerin eksiksiz gerçekleşmesi, YÖK’te siyasi atamaların değil, yine liyakate göre akademik camianın yüksek oranda temsili gibi reformlar lazımdır.
Bunu yıllardan beri yapamadık.
Bugünkü durumda Prof. Yekta Saraç’ın başlattığı “araştırma üniversiteleri” uygulaması ve açıkladığı ‘karne’ kıstasları titizlikle uygulanabilirse siyasi ve ideolojik kadrolaşma, eş dost kayırma, düşük kalite gibi marazlar zamanla asgari düzeye iner…
Akademik kalite de yükselir.
Açıklanan 42 kıstasın tamamı isabetli midir? ‘Kontenjan doldurmak’ bir akademik kıstas mıdır? Araştırma üniversiteleriyle normal üniversitelerin, ‘ulusal’ üniversitelerle bölge kalkınması amaçlı üniversitelerin farklı kıstaslarla ölçülmesi de gerekir.
Bu konular akademik camiada çok sesli müzakerelerle olgunlaştırılmalıdır.
Prof. Saraç’ın başlattığı programlar kamuoyunca desteklenmeli ve nasıl uygulandığı kamuoyunca denetlenmelidir.
Diyorum ya, Türkiye’nin bekası eğitim ve hukuktadır
.7/03/2019 22:48
Türkiye’nin bekası
98
Türkiye bir muz cumhuriyeti, bir aşiret devleti değildir. Köklü tarihe ve kurumlara sahip bir ülkedir.
Ekonomik ve sosyal düzeyi ve savunma kudreti itibariyle de bu coğrafyada çok önemli bir güçtür.
Daha bir yıl önce dünyanın en güçlü ülkelerinden biri olduğumuzu söylemiyor muyduk?
Böyle bir ülkenin bekası, belediye seçimlerine bağlı olamaz.
Elbette ağır sorunlarımız var: Terörle mücadele gibi; fakat Türkiye kırk yıldır terörle mücadele ediyor, hiçbir zaman zaafa düşmedi.
Bugün ekonomik kriz var ama geçmişte de krizler yaşadık, krizlerden reformlarla güçlenerek çıktık. 1980’de 24 Ocak Kararları, 2001’de finans sektörü reformları gibi…
Bugün Türkiye 170 milyar dolar ihracat yapıyor ve krize rağmen güçlü bir finans sektörüne sahip bulunuyorsa o reformların bunda payı büyüktür.
‘Sosyal yarılma’
O reformlar ekonomik akılla başarılmıştı. Bugün de beka paniğine kapılmadan rasyonellikle davranmak zorundayız.
Ama MHP lideri Bahçeli’nin deyimiyle “sosyal yarılma” halinde kutuplaşmış bulunuyoruz maalesef.
2015 seçimlerinde sandıktan koalisyon tablosu çıktığında, Başbakan Ahmet Davutoğlu CHP ve MHP ile samimi koalisyon görüşmelerine başlıyordu. Devlet Bahçeli, Ahmet Hakan’a şu açıklamayı yapıyordu:
“Bugün Türkiye’de kutuplaşma var... Bugün Türkiye’nin en önemli meselesi bu sosyal yarılmadır. Bu ayrışma, tam manasıyla bir felakete dönüşmüştür. Yeniden kaynaşmanın sağlanması nesiller alacaktır… Toplumsal yarılma en önemli mesele. Kaynaşma, kucaklaşma sağlanmalı.”
Bu gerçekçi tabloyu çizen Bahçeli, Davutoğlu’na vereceği cevabı da şöyle dile getiriyordu:
“Tek başına iktidar olmadığına göre bu sorunları çözecek bir koalisyon kurulmalı diyeceğiz. Bunun için de en geçerli model AK Parti/CHP modelidir…” (8 Temmuz 2015)
Ben de yazılarımda, eğer erken seçimlere gidilmeyecekse, kutuplaşmanın aşılması için bu iki partinin koalisyonunu savunmuştum.
Reformlar dönemi
Partiler konjonktüre göre konum alıyorlar ama “en önemli mesele”miz işte bu kutuplaşmadır, “sosyal yarılma”dır.
İnsanımızın dikkat ve enerjisinin yatırıma, üretime, bilime, teknolojiye, sanata yönelmesi gerekirken, siyasi gerilim bu enerjiyi israf ediyor. “Ortak akıl” üretmek ve büyük mutabakatlar gerektiren sorunları çözmek mümkün olmuyor.
İşte, Binali Yıldırım sistem değişikliği konusunda “Toplumun yüzde 100’ü değilse bile büyük bir kesimini, kahir ekseriyetini kapsaması lazım” demişti. (25 Temmuz 2016)
Çok doğruydu bu sözler.
Ama iki partinin kararıyla ve referandumda yüzde 52 oyla, süratle sistem değiştirildi..
Ve sistem kavgası siyasette hâlâ devam ediyor.
“Türkiye yatırımlar için güvenli limandır” dediğimizde, hem kuvvetler ayrılığı, kurumların etkinliği gibi faktörler hem siyaseten dingin bir toplum ortaya koymamız lazım. Bunun en iyi örneği, 2002’den itibaren AB reformlarını AK Parti’nin CHP’nin desteğiyle başarmış olmasıdır; yılda 20 milyar dolar yatırım sermayesi getirmişti o süreç.
Sonra, kutuplaşmanın tırmanmasıyla ekonomik ve siyasi sorunlarımız da tırmandı; bunu hiç akıldan çıkarmamak lazım.
Sakin akılla…
Türkiye’nin ciddi sorunları ‘beka meselesi’ diye görülebilir. Ama seçim propagandasına bağlamak beka kavramını sıradanlaştırıyor, etkisini aşındırıyor.
İşte kendi sakin ve esprili üslubuyla İstanbul adayı Binali Yıldım “Beka endişem yok” diye konuştu. (19 Şubat)
İzmir adayı Nihat Zeybekci “Vatandaşın baktığı yerden beka sorunu yok” dedi. (24 Şubat)
AK Parti’nin üç kurucusundan biri olan Bülent Arınç “Şu anda ülkede bir beka sorunu yok” diyor. (6 Mart)
Çünkü toplumun değişik kesimleriyle iletişim kurmak için kutuplaşma dilinin dışında bir şeyler söylemek gerektiğini görüyorlar. Bunları söylemek için de birkaç tane kalmış olan muhalif TV ve gazeteye konuşma ihtiyacı duyuyorlar; bunu arkadaşımız Akif Beki yazmıştı.
Aslında kutuplaşma hepimizin ufkunu daraltıyor, ‘mahalleler’i duygusal surlarla kuşatıyor.
Artık hepimiz görelim, beka kavramını seçim sloganı haline getirmek asıl beka sorunlarımızı sakince konuşmamızı engelliyor: Eğitim, hukuk, yapısal reformlar, diplomasi...
En vahimi, 82 milyon vatandaşımızın doğallıkla hissetmesi gereken “aidiyet duygusu”nu zedeliyor.
Sakin akılla düşünmeye ve birbirimizle konuşmaya acil ihtiyacımız var
.9/03/2019 23:26
Tarihten bir yaprak: Hakimler ve savcılar
90
Bugün 1930 yılındaki belediye seçimlerinde iktidarla muhalefet arasındaki kavgada hakim ve savcıların nasıl davrandığını anlatacağım.
Niye mi?
Siyasi hafızamız bize hep ‘siyaset’ anlatıyor; zihnimizde şunlar iyi, bunlar kötü diye şablonlar oluşuyor, o şablonların kavgasını yapıyoruz.
İşte, 21. yüzyılda hâlâ “Ulu Önder” mi, “Ulu Hakan” mı diye kavga ediyoruz.
Halbuki tarihimizde başka boyutlar da vardır, mesela hukuk konuları...
1930 seçimleri
1930 yılında Türkiye’de bir liberalleşme eğilimi vardı. Nisan 1930’da Belediye Kanunu çıkarıldı. Belediyeler için bütün tarihimizde ilk defa tek dereceli seçim yapılacak, kadınlar seçme ve seçilme hakkına sahip olacaktı.
Rejimin nihai olarak Batılı demokrasiyi amaçladığını gösteren bir olgudur bu.
1934’de genel seçimler için kadınlara seçme ve seçilme hakkı tanınacaktır.
Ağustos 1930’da Gazi’nin ihtiyaç duyduğu “denetim partisi” olarak Serbest Fırka kuruldu.
Beklenti, Meclis’te 100 civarında sandalyeye sahip bir muhalefet partisi olsun, iktidarı eleştirsin, denetlesin.
Yeni partinin lideri, değerli bir devlet ve siyaset adamı olan Fethi (Okyar) Bey’dir.
Sonbaharda yapılan belediye seçimlerinde vali ve kaymakamlar, polis ve jandarma devlet partisi Cumhuriyet Halk Fırkası’nın lehine seçimlere müdahale etmiş, olaylar yaşanmış, bir çok muhalif gözaltına alınmıştı...
Savcı ve hakimlere teşekkür
Serbest Fırka lideri Fethi Bey 15 Kasım 1930 günü Meclis kürsüsündedir. Seçimlerde İçişleri Bakanına bağlı vali, kaymakam ve polisin ağır baskılarını il il örneklerle anlatan Fethi Bey, yargıya teşekkür etmektedir:
“Şâyan-ı şükrandır ki, Cumhuriyetin adliye memurları, İçişleri memurlarının bu kanunsuz hareketlerine alet olmamış ve elinden geldiği kadar kişi dokunulmazlığına yapılan saldırıları (gözaltıları) bertaraf etmek ve hürriyetleri ihlal edilen vatandaşları serbest bırakmak için çalışmışlardır...”
Unutmayalım, 1930’lar resmen kuvvetler birliği rejiminin geçerli olduğu, bütün erklerin tek elde toplandığı yıllardı. Hakim ve savcıların bu onurlu davranışları, öyle bir dönemde elbette daha yüksek bir onur yansıtmaktadır.
Avrupa’da yükselen totaliter rejimlerle bizim otoriter Tek Parti rejimi arasındaki farklardan biri, adli sistemin parti dışında tutulmasıdır...
Siyasi infaz uygulamaları olan İstiklal Mahkemeleri ayrı bir konudur, adli sistem dışında ve geçicidir.
Kamu otoritesinin tarafsızlığı
Fethi Bey konuşmasında illeri anlatırken de hakim ve savcıları “kanuna bağlı, tarafsız” davrandıkları için övmüştür. Ben yukarıda sadece bir kaç cümlesini aldım.
Fethi Bey’in konuşmasında yanlız yargının değil, hukuk devletinin en önemli ilkelerinden biri olan “kamu otoritesinin tarafsızlığı” konusunu da vurgulamıştı:
“Efendiler, hepimiz biliriz ki kanun, tarafsızdır. Kanun karşısında vatandaşların hakları eşittir... İstedikleri partiyi tercih edebilirler. Partili hükümet devlet memurlarını ve güvenlik kuvvetlerini kendi siyasî mevkiini tahkim ve başarısını temin için cebir ve baskı icrasını kullanırsa bütün kanun ve Cumhuriyet mefhumları alt üst olur…”
Hukuk devletinde iktidar elbette partili olur, çoğunluk tarafından seçilir. Fakat devlet organları olan kamu kurumları siyaseten tarafsız olmalıdır.
21. Yüzyılda...
Bizim siyasi kültürümüzde bu gibi “hukukî” kavramlar maalesef gereğince yerleşmemiştir.
Değerli tarihçi Şükrü Hanioğlu’nun yazdığı gibi, siyasete daha çok güç oyunu gözüyle bakıyoruz, “hukukun siyasallaşması” çok önemli bir sorun olarak sürüp gidiyor. (Sabah, 16 Eylül 2018)
Fethi Bey’in konuşması bugünler için de çok değerli derslerle doludur.
Benim bir yayınevim olsa demokrasi tarihimizdeki bu gibi değerli metinleri ‘külliyat’ halinde yayınlardım.
Bugün 1930’larda değiliz, 21. Yüzyıldayız. Hukuk devleti ve demokrasi konularında Türkiye hayli mesafeler almıştır. Fakat hâlâ yargının tarafsızlığındaki sorunları ve kamu kurumlarındaki partizanlık sorunlarını yıllardan beri tartışıyoruz.
En önemlisi yargıya güven sorunlarıdır.
Savcı ve hakimler, Fethi Bey’in konuşması gibi, yarın haklarında tarihin not vereceğini düşünerek hareket ederlerse eminim adalet konusunda bazı iyileşmeler sağlanabilir.
.11/03/2019 22:59
Yargı Etik Bildirgesi
71
Adalet Bakanı ve HSK Başkanı Abdulhamit Gül, “Türk Yargı Etiği Bildirgesi”ni açıkladı.
Daha önce de aynı konuda Türkiye’de çalışmalar, açıklamalar yapılmıştı.
Eleştirimi aşağıda yazacağım. Öncelikle belirteyim ki, açıklanan etik kuralları isabetlidir.
Yargıya dair etik ilkeler uluslararası hukukta da büyük yer tutar: BM’nin 2001 tarihli “Bangalor Yargı Etiği İlkeleri” belgesi… Avrupa Konseyi’nin 2010 tarihli “Yargı Etiği Tavsiyeler” belgesi… Avrupa Hakimleri Danışma Komitesi’nin 2010 tarihli “Hakimlerin Magna Cartası” adlı belge.
Hepsinde Türkiye’nin imzası var.
Artık “yargı bağımsızlığı”, ülkelerin kendi beyanlarına değil, bu evrensel ilkelere göre değerlendiriliyor.
Uluslararası hukuk reformları
Daha eskilere gitmeden, yakın geçmişte Hikmet Sami Türk, Cemil Çiçek ve Sadullah Ergin’in adalet bakanlıkları döneminde evrensel hukuk yönünde reformlar yapıldı: Uluslararası hukuk ülkemizde üstün norm olarak tanındı, temel kanunlar AB kıstaslarına uyarlandı, bireysel başvuru yolu açıldı…
Bu gelişmeleri şükranla kaydediyorum.
Sonra FETÖ ile mücadele döneminde, yargıyı arındırmanın ötesinde, yargıda siyasi nitelikli düzenlemeler yapıldı. FETÖ’nün tahribatının yanında bu siyasi düzenlemeler hukuk sıralamalarında Türkiye’nin derecesini aşağıya çekti.
İçeride ve dışarıda yargıya yönelik eleştiriler çok yoğunlaştı. Bu, ekonomiyi de olumsuz etkiliyor tabii.
Şimdi Adalet Bakanı Gül bir gayret içinde.
29 Kasım 2018’de “Yargı Reform Zirvesi” çalışmasını başlattı; her görüşten eski Adalet Bakanlarını da davet ederek…
Son “Etik Bildirgesi” bilinenlerin tekrarı olsa da teyid bakımından çok olumlu bir gelişmedir. Fakat…
Yargı bağımsızlığı
Uluslararası metinlerde “yargı bağımsızlığı” hem devletlerin hukukî hem yargıçların etik görevi olarak belirtilir. Yukarıda saydığım metinlerde şu ilke vurgulanır:
“Yargı bağımsızlığı hukuk devletinin ön şartı ve âdil yargılanmanın temel garantisidir.”
Dün açıklanan bildirgenin 2’nci maddesinde ise yargı bağımsızlığı hakimlerin etik görevi olarak tanımlanıyor:
“(Hakimler) Bağımsızlıklarıyla adil yargılanmanın ve hukuk devletinin güvencesidirler.
Yargı bağımsızlığının, yargılama fonksiyonunun baskı ve tesirden uzak bir şekilde yerine getirilmesi için tanındığının bilinciyle hareket ederler…”
Çok doğru ama hakim sıkıntılarla karşılaşırsa ne olacak? “Kahramanlık” mı bekleyeceğiz?
Yargı tarihimizin en saygın isimlerinden Yargıtay Başkanı merhum Recai Seçkin, 1960 adli yıl açılışında darbeci subaylara hitaben şöyle konuşmuştu:
“Hâkimin kahramanlık göstermeden vicdanı ile ve hukuk anlayışıyla baş başa kalıp hüküm vermesini sağlayacak şekilde kanun hükümlerine yâni teminata ait hükümlere ihtiyaç vardır.”
Bugün de bu açıdan bakmalıyız: Etik kurallar çok iyi ama yetmez, yargı bağımsızlığını anayasa ve yasalarla teminat altına almak gerekir.
Uzun mesele, ben birkaç örnek vereceğim.
Asıl ihtiyaç bağımsız yargı
Kamuoyunda önem arz eden, dolayısıyla siyasetin de ilgisi çeken davalarda sık sık hakimler değiştiriliyor: Soma davası, gazetecilerin yargılandığı davalar, bazı hakaret davaları gibi.
Halbuki HSK’nın kendi atamalar yönetmeliğine göre, istisnai haller dışında hakimler genel kararnameler dışında atanmamalıdır, ama atanıyor işte.
AB kurallarına göre düzenlenen 2004 tarihli Ceza Kanunumuzda hakim ve savcılara her aşamada emir vermek, baskı yapmak suç idi. (Md. 277)
Fakat Haziran 2014’te “soruşturma aşamasında” yargıya emir vermek, baskı yapmak suç olmaktan çıkarıldı!
Öyle bir durumda sulh ceza hakimi ne yapabilir?
HSK’nın atama yapısının da kuvvetler ayrılığı ilkesine aykırı olduğunu görmek için Venedik Komisyonu raporuna bakmak kafidir. (13 Mart 2017, No: 875/2017)
İşte zayıf delillerle, hatta delilsiz iddialarla nasıl tutuklamalar yapılıp iddianameler yazılabildiğini AYM Başkanı Sayın Zühtü Arslan’dan dinleyelim:
“Kararların önemli bir kısmında gerekçelerin çok iyi ifade edilmediğini, argümanların sağlam olmadığını, sonuca etkili bir iddianın gerekçede karşılanmadığını görüyoruz.” (Yargı Reform Zirvesi, 1 Aralık 2018)
Sayın Bakan’ın kendisi “yargı tasarruflarının meşrutiyetini zedeleyen” kararlardan yakınmıştı.
AYM “tutuklamak için delil yok” diyor, mahkeme dosyada müebbed ağır hapis cezasına hükmedebiliyor!
Netice: Etik kurallar gayet yerinde, alkışlıyorum. Ama daha büyük ihtiyaç, yeni anayasal ve yasal düzenlemelerle yargıda bağımsızlığın ve liyakat ilkesinin hayata geçirilmesidir.
.12/03/2019 23:43
‘Vatan tehlikede’
109
Sayın Binali Yıldırım, Yeni Şafak’tan Kemal Öztürk’e yaptığı açıklamada mahalli seçimler için “Bekanın konuşulmasına gönlüm razı değil” diyor, “Kutuplaşma siyasetinin gölgesinde kalırsak yazık olur” diye ekliyor. Mahalli seçimde mahalli sorunların konuşulmasını istiyor.
Binali Bey daha önce de CHP, İyi Parti ve Saadet Partisi’nin bayrak ve vatanın bütünlüğü gibi temel değerlerde AK Parti ve MHP ile bir olduğunu hatırlatarak “Savaşta değiliz, aramızda kan davası yok… Bu açıdan baktığımız zaman bir beka sorunuyla ilgili ben bir endişe taşımıyorum” demişti. (19 Şubat)
Evet, Türkiye’yi beka derdine düşmüş bir ülke olarak dünyaya göstermek doğru değildir.
‘Tehlike’ kültürü
Sakin mizaçlı mühendis Binali Yıldırım, ikili kutuplaşmanın yaşandığı referandumda İstanbul’un yüzde 51.4 oranında hayır dediğini elbette hesaba katıyor. “Kutuplaşma siyasetinin gölgesinde kalmamaya”, İstanbul sorunlarını konuşmaya öncelik veriyor.
Binali Bey de HDP tabanından oy istiyor. Etnik ve ideolojik mahalleler arasında geçişkenliğin oluşması gereklidir zaten.
AK Parti ve MHP genel merkezleri ise oylarını “konsolide etmek” ve ekonomik kriz ortamında muhtemel oy kaymalarını önlemek için “beka” dilini kullanıyor.
Bu ateşli seçim konjonktürünün ötesinde, bizim siyasi kültürümüzde “tehlike” duygusu öteden beri çok etkilidir. Vatan tehlikede, cumhuriyet tehlikede… Laiklik, milli irade tehlikede…
1967-1968 Hukuk Fakültesi mezuniyet yıllığı için fotoğrafımın altına Mehmet Akif’in şu beytini yazmıştım:
Sahipsiz olan memleketin batması haktır
Sen sahip olursan bu vatan batmayacaktır
Halbuki o yıllarda da önemli sorunlar vardı, fakat vatanın batması tehlikesi yoktu. Sağcılar ve solcular birbirimizi tehlike sanmıştık!
Vatanseverlik, millî şuur…
Büyük Âkif bu şiirini, Balkan faciasının derin acıları içinde 1913’te yazmıştı.
Tarihçi merhum Yılmaz Öztuna’ya göre Balkan Harbinde Türkiye 5.5 milyon nüfusun yaşadığı 167 bin kilometrekare genişliğinde Rumeli vilayetlerini kaybetmişti. 600 bini aşkın Rumeli Müslümanı öldürülmüş, 800 bin Müslüman göçmen aç, perişan İstanbul’a yığılmıştı.
Zaten batık olan Osmanlı bütçesi gelirlerinin üçte birini kaybetmişti.
O büyük faciaları yüreğinde yaşayan, göz yaşlarıyla şiirleştiren Âkif, elbette İstiklal Marşımızın tek şairi olacaktı. İstiklal Marşımızda ‘vatan batıyor’ feryadı yoktur, aksine zafer inancı vardır.
Tarihleri keskin kırılışlarla, işgal ve esaret endişeleriyle, ıstıraplı kitlevî göçlerle şekillenen milletlerde, istikrarlı barış dönemlerinde bile bu “tehlikede” duygusu devam ediyor.
Bizde de imparatorluğun “memalik-i şâhane” (hükümdarın memleketleri) kavramından “vatan” fikrine ve milli şuura evrilmemiz işte böyle bir tarih içinde yoğruldu…
Milli Mücadele ile zafere ulaştı.
21. yüzyılda mesele yüksek hasletlerimiz olan vatanseverliğin, milli şuurun bize nasıl bir motivasyon vereceğidir: Yoğun tehlike duygusu ve hamaset mi?.. Yoksa, temel sorunlarımız konusunda ortak akıl ve çözüm programları üzerinde genel uzlaşma sağlayacak bir davranış mı?
Gelişmiş ülkeler seviyesi
Hocam ve ağabeyim merhum Prof. Erol Güngör “Lisedeki milliyetçilik anlayışımla şimdiki arasında büyük bir fark vardır” diyor, bilimin önemini vurgulayarak aydınlara şöyle sesleniyordu:
“Aydın olmanın gerektirdiği zihin disiplinini korumak isteyen kimse herkesin koşuşturduğu yere gözü kapalı dalacak yerde, sakin bir köşeye çekilerek bütün bu olup bitenlerin neden ibaret bulunduğunu düşünmeye çalışır. İyi bilir ki, o, kitle ruhunun bir çeşit emniyet supabıdır; kendisi de kalabalığa karışıp kaybolduğu takdirde insanlara iyilik değil kötülük etmiş olur…” (Sosyal Meseleler ve Aydınlar, s. 477-478.)
Ben de diyorum ki, tarihin bunca tecrübelerini yaşamış bir millet olarak artık biraz sakinleşsek…
‘Tehlike’ vurgulu duygusal kampanyalar yerine sorunlarımızı ve çözümlerimizi itidal içinde tartışabilsek…
Bu seçim de geçecek; reel sorunlarımızla baş başa kalacağız.
Türkiye her dönemde terörle mücadele etti.
Bu coğrafyada Türkiye’nin Almanya, İngiltere seviyesinde bilime, ekonomiye, hukuki kurumlara ulaştığını düşünün…
Hangi tehlike kalır?
Heyecanlı “kalabalıklara karışıp kaybolmadan”, asıl düşünmemiz, konuşmamız, programlaştırmamız gereken bu değil mi?
.14/03/2019 23:55
Kutuplaşma dili
116
Siyasi mücadelenin şirazeden çıkmaması için kanunlar, kurallar vardı. Mesela TV’lerin seçim yayınları ölçülü olmalı, partililere makul ölçülerde yer vermeliydi. Çok küçük bir partiye bile seçim yayınlarında küçük de olsa haberlerde yer verilirdi.
Bu konu YSK denetimine tâbiydi.
Fakat OHAL döneminde 687 Sayılı Kanun Hükmünde Kararname’yle bu kanun maddesi yürürlükten kaldırıldı…
TV’ler bazı partileri görmeyip başka bazı partilere ekranlarını sonuna kadar açabilecekti.
OHAL kalktı ama bu düzenleme yürürlükte.
İşte ‘merkez’ denilen TV kanalları Meral Akşener’e büyük ölçüde kapalı…
Mansur Yavaş’a yapılan suçlamaları baştan sona canlı yayınlayan TV’ler Yavaş’ın cevabî açıklamasını canlı yayınlamadılar. Ama ertesi gün Yavaş’ı suçlayan açıklamayı yine baştan sona canlı yayınladılar!
Bu medya tablosu toplumda kutuplaşmayı derinleştiriyor.
Din ve siyaset
Daha büyük bir soruna da yol açıyor: Vatanseverlik, milliyetçilik, bayrak, vatanın selameti gibi hepimize ait, hepimizi birleştiren yüksek değerlerin siyaseten araçsallaştırılması!
Sahabe dahil 70 bin Müslümanın siyaset için birbirini öldürdüğü Sıffin Savaşından beri tarihen sabittir ki, kutsallar üzerinden toplumun siyaseten yarılması çok vahim sonuçlara yol açabilmektedir; bundan sakınmak gerekir.
Şu sözleri hatırlıyorsunuz değil mi?
“Esenyurt’u kaybedersek Kudüs’ü kaybederiz, hiçbir yeri kaybetmeyiz, İslam’ı kaybederiz, Mekke’yi kaybederiz!” (2 Nisan 2018)
“Adayımıza vereceğiniz destek, yarın ruz-i mahşerde beraat belgelerinizden biri olacak.” (26 Ocak 2019)
“Yarın inşallah mahşerde Allah’ın karşısına çıktığınız zaman, Allah o emaneti bize verdiğinizden dolayı size inşallah hiçbir hesap sormayacak.” (3 Mart)
Ve tepelerdeki ölçüsüz söylemlerin tabandaki yansımaları:
“31 Mart’ta milletin değerlerine karşı siyaset yapan 4’lü çete, şer ittifakı, zillet ittifakı ve kim bir araya gelirse gelsin bu sokaklarda, mahallelerde utançtan gezme şansı olmayacak” (12 Mart)
Şimdi düşünelim, çoğulcu medya olsaydı ve siyasetçi orada eleştirilmemek için dikkatli davranma ihtiyacını duysaydı böyle konuşurlar mıydı?
Polisin protesto edilmesini ezan protesto edilmiş gibi gösterilmesinden bahsetmiyorum bile....
Dünden bugüne kavga
Yukarıdaki sözler bir il veya ilçede belediye seçimleri kazanmak için söylenmişti!
Seçim kazanma hırsıyla, kendimizi kutsallaştırmak, muhaliflerimizi şeytanlaştırmak!
Bu zihin yapısında kutsal saydığımız kendimiz hakkında “denetim” yapmak, kendimizi gözden geçirmek aklımıza bile gelmez… Şeytanlaştırdığımız muhaliflerimizle diyalog kurup ülke atmosferini normalleştirmek gerektiğini de düşünemeyiz.
Zaten yüzyıldır kavga ediyoruz!
İttifak yapmalarından önce AK Parti ve MHP’nin birbirlerine söyledikleri hâlâ hafızalardadır.
Tek Parti devrinde o zamanki iktidar muhalif Serbest Fırka’yı “komünistler, hainler, ayak takımı, hırsızlar, çeteler, mürteciler ” diye suçlamıştı! Bu konuda tarihçi Cemil Koçak’ın “Belgelerle İktidar ve Serbest Cumhuriyet Fırkası” adlı kitabına bakabilirsiniz.
Hele Kazım Karabekir liderliğindeki Terakkiperver Fırka, resmen “en hain” ilan edilmişti!
Sonraki yılların tecrübelerini yaşayan İsmet İnönü, o iki partiyi kapatmakla hata ettiklerini söyleyecektir.
Demokrat Partili Rıfkı Salim Burçak, Samet Ağaoğlu gibi isimler de 1957’den sonraki sertlik politikalarını sonradan eleştireceklerdi.
21. yüzyıldayız
Bütün siyasi tarihimizi bitmez tükenmez kavgalarla dolduran ve bu yüzden siyasi kültürümüzün rasyonelleşmesini, hukukun üstün değer haline gelmesini engelleyen bu nefret ve kutuplaşma söylemini artık bırakmak gerekmiyor mu?
21. Yüzyıldayız, değil mi?
Yıllardan beri ve bugünkü krizden çıkmak için “Türkiye güvenli limandır, gelin yatırım yapın” demiyor muyuz?!
Ülkenin yarısının vatanseverleri, öbür yarının hainleri desteklediği, “beka” derdine düşmüş bir ülke görüntüsü vererek bu olur mu?
Zamanımızdaki husumet ve ideolojik kutuplaşmanın ne kadar zarar verdiğini ileride tarihçilerin yazmasını beklemeden, bugün sakin bir dile, rasyonel davranışlara, uzlaşmaya açık tavırlara dönmemiz gerekmiyor mu?
Dağ gibi yığılan sorunlarımızı soğukkanlılıkla, akılla, müzakere ile, uzlaşmaların vereceği mutabakat gücüyle çözmekten başka yolumuz var mı?
.16/03/2019 23:09
Haç-Hilal savaşı mı?
118
Yeni Zelanda’da iki camiye saldırarak 49 masum Müslümana katliam yapan Brenton Tarrant, 21. yüzyılda kabarmakta olan İslamofobinin kanlı bir örneğidir. 49 Müslüman şehittir, hepsine Allah’tan rahmet diliyorum. Yükselmekte olan ‘kimlikler çatışması’nın bir örneği IŞİD ya da DEAŞ türü kanlı eylemlerse, diğer örneği Tarrant’ın yaptığı katliamdır.
Aslında, dini duyguların karşılıklı anlayış ve hoşgörü yerine, birbirine husumetle bakmasının nerelere yol açabileceğini bütün insanlık düşünmelidir.
Bu noktada Tarrant’ın kin ve nefret kusan 74 sayfalık “Manifesto”sunu ciddiye alarak tahlil etmek gerekiyor: Bu İslamofobik tarih algısında, asırlar öncesinde kalmış olaylar halen devam ediyormuş gibi algılanıyor, o olaylara “tarih” diye bakılmıyor, güncel gerçeklermiş gibi algılanıyor. Tarihî Hilal-Haç savaşları günümüze taşınıyor!
Tarihin tekrarı mı?
Terörist Tarrant kendisini Şarl Martel’le özdeşleştiriyor. Bundan bin üçyüz sene önce, Ekim 732’de Frank ordusu komutanı Şarl Martel, Abdurrahman’ül Gafiki komutasındaki İslam ordusunu mağlup etmişti.
Bin dört yüz sene önce!
Katilin diğer bir simgesi, II. Murat’la ve Fatih’le savaşmış olan Hunyadi Yanoş; yaklaşık altı yüz sene önce!
Yeni Zelandalı katil, ölüm kusan silahının üzerine büyük harflerle “TURKOFAGOS” yazmıştı...1820’lerdeki Yunan isyanında sivil Türklere uyguladığı katliamla ün kazanan Nikitas Stamatelopoulos’un unvanıydı bu; “Türk-yiyici” demekti!
49 masum Müslümanı ibadet sırasında öldüren katil, kendisine de bu unvanı vermişti!
Teröristin tarih okumalarına dikkat çekici bir örnek de Sırp faşizminin 1991-95 yılları arasında Müslüman Boşnaklara yaptığı soykırımdır.
Sırp kasapları Slobodan Miloşeviç ve sahada bilfiil Boşnak katliamı yapan Radovan Karadziç onbinlerce masumu katlederken Kosova savaşına atıfta bulunuyorlar, Avrupa’yı “Türk istilasından koruyoruz” diyorlardı!
Yeni Zelandalı katilin idollerinden biri de işte bu Karadziç’tir.
Tarihin ‘değişim’ faktörü
Teröristin bu tarih okumalarına karşı Türk ve İslam tarihinden pek çok mukabil argümanlar getirebiliriz. Ama önemli olan; “tarih”in bir de “değişim” yönünün olduğunu görmektir...
Evet, bugün sağda solda ve hemen her kültürde bazı kimseler için tarih hiç ders alınmadan, sabit bir piyesin sahnedeki kanlı tekrarı gibi algılanmaktadır...
Fakat yaşanmışlardan dersler çıkararak hukuk, hoşgörü, barış fikri ve kültür alanlarında insanlığın geçmişe göre gelişmeler sağladığı da bir gerçektir.
Sırp kasapları Miloseviç ve Karadziç’i soykırım suçundan tutuklayan da Avrupa idi. Miloseviç hapishanede intihar etmiş, Karadziç Boşnak Müslümanlarına yaptığı katliamdan dolayı soykırım suçundan müebbet hapse mahkum edilmiştir.
Terörist Tarrant, tarihin değişim yönünün de farkında tabii...
İslam düşmanlığı yapmayan, Müslüman göçmenlere insanca davranan Batılıları da suçluyor. İdollerinden biri, Norveç’te 2011 yılında 77 kız ve erken öğrenciyi “bunlar solcu, bunlar liberal, bunlar göçmen yanlısı” diye öldüren terörist Anders Breivik’tir!
Tayyip Erdoğan’a “Avrupa’da en büyük Müslüman grubun lideri” diye nefret ifade ederken, Hıristiyan Demokrat Merkel’e “anti-Beyaz, anti-Alman olan her şeyin anası” diye nefret ifade ediyor.
Bir arada yaşama kültürü
IŞİD’ler Müslüman toplumları asla yansıtamayacağı gibi, Tarrant’lar ve İslamofobikler de Hıristiyan toplumları asla yansıtamaz.
Büyümekte olan sorun, kimlikler çatışmasının keskinleşmekte olmasıdır.
Terörist Tarraran da dindar bir Hıristiyan değildir; saplandığı psikoloji “beyaz adam üstünlüğü”dür. (White-supremacist)
Zaten Hıristiyan mısın sorusuna “bu biraz karışık, öğrenince söylerim” diye cevap verdi.
Yaşanmakta olan sorun İslam-Hıristiyan çatışması değildir. Olaylara Hilal-Haç çatışması diye bakmak sorunu körüklemekten başka sonuç doğurmaz.
İŞID tipi teröre verilecek cevap Batı’nın Orta Çağa dönmesi olamayacağı gibi, biz Müslümanların İslamofobiye cevabı da Müslümanların Ortaçağa dönmesi olamaz.
Teröre ve nefret yayınlarına hukuken hak ettikleri yaptırımları uygularken, bütün insanlık için çıkış yolu birlikte yaşama kültürünü geliştirmektir; bunun ifadesi olan hukuktur, insan haklarıdır, itidaldir.
.18/03/2019 23:12
‘İslam Avrupa’yı istila ediyor’
73
Müslümanlar Avrupa’yı ‘yeniden’ istila ediyor. 1683’te Viyana önlerinde Osmanlı ordusunun yenilmesiyle başlayan Avrupa üstünlüğü, 21. yüzyılda tersine dönüyor…
Bunları anlatan popülist Macar Başbakanı Victor Orban, Ekim 2016’daki konuşmasında, 2050’de dünyada Afrika nüfusunun 2.5 milyarı, Arap nüfusun bütün Avrupa nüfusunu geçeceğini, bunların parça parça göçlerle Avrupa’ya yürüyeceğini söylüyordu. Şöyle diyordu Orban:
“Kurbağayı ürkütmemek için suyu yavaş yavaş ısıtıyorlar, fakat bir süre sonra haşlanmış olacak. Korkarım ki, biz Hıristiyan Avrupalıların da başına gelecek olan budur.!” (hungarianspectrum.org)
Urban’a göre bu büyük hıyanetin arkasında “kozmopolit AB kurumları” ile “Yahudi Soros” vardır.
Müslümanlar arasında “Haçlı ittifakı”nın Müslümanlara karşı ölümcül komplolar uyguladığı düşüncesi yaygınlaşırken, Avrupa ve Amerika’da böyle komplo teorileri yaygınlaşıyor, aşırı sağı güçlendiriyor.
‘Büyük’ komplo teorisi
Avrupa’yı Müslümanların, Amerika’yı Hispaniklerle Müslümanların “istila etmekte” olduğu yolundaki komplo teorisi göçmen olaylarını kullanarak destekleniyor.
Kabaran psikoloji Hıristiyanlık duygusundan ziyade “beyaz adam ırkçılığı” duygusudur.
Bu komplo teorisi “Büyük Yer Değiştirme” (The Great Replacement) adıyla Fransız Ronald Camus tarafından 2012 yılında sistemleştirildi ve hızla yayıldı. Farklı dozlarda da olsa, aşırı sağın anonim doktrini, daha doğrusu ‘popüler’ bir siyasi itikadı haline geldi.
Yeni Zelanda’da masum 50 Müslümanı şehid eden katil Tarrant’ın 74 sayfalık bir “Manifesto”su var, biliyorsunuz. Manifesto’sunda teröristin temel vurgusu şu:
“Halkımızın ve beyaz ırktan çocuklarımızın varoluşunu güvence altına almalıyız.”
Aynı “yer değiştirme” komplo teorisi…
Bu ibarenin İngilizcesi 14 kelimeden oluşuyor:
“We must secure the existence of our people and a future for white children!”
The Guardian gazetesi “bu 14 kelimenin”, Neo Naziler dahil bütün aşırı sağ akımların ortak inancı olduğunu örneklerle yazdı.
İki Batılı: Trump ve Ardern
Elbette Trump bu ırkçı, otoriter popülist akımların en güçlü figürüdür.
Yeni Zelanda’da terörist Tarrant 50 Müslümanı öldürdüğünde Beyaz adam ırkçısı Trump yayınladığı “Yeni Zelanda ile dayanışma” mesajında katliam için “terör” terimini kullanmadı!..
Yeni Zelanda Başbakanı Bayan Jaecinda Ardern ise herkesten önce “terör” diyerek vahşetin adını koymuştu. Müslümanların, yaşamakta oldukları Yeni Zelenda’ya yabancılaşmamalarını, Yeni Zelanda’nın onlar için güvenli bir ülke olduğunu söylemişti. Taziyeye giderken siyah kıyafetler giyip başını örtmüştü.
Trump’la telefon görüşmesinde Başbakan Jaecinda Ardern, ABD Başkanına verdiği mesajı şöyle açıkladı:
“Mesajım ‘tüm Müslüman topluluklar için sempati ve sevgi’ oldu.”
Batı’nın böyle bir de insani ve demokrat yönü vardır.
Göçmen sorunu da gelişmiş Kuzey’le, az gelişmiş Güney arasındaki uçurumdan kaynaklanıyor. Bu ülkeler yeterli ölçüde kalkınsa, böylesine göç hareketleri olur mu?
Dünyanın yüzde 6.7’si kadar
Cumhurbaşkanı Sözcüsü İbrahim Kalın’ın “Hristiyan terörizmi tabiri, İslam terörizmi tabiri kadar yanlıştır” şeklindeki teşhisi, kesinlikle doğrudur.
Aynı sebepten, “yeni Haçlı seferi” nitelemesi de yanlıştır. Üstelik Müslümanları yanlış motive eder. “Yeni haçlıları kanlarında boğarız” gibi hamasi sözler, dinleyenleri, hele de gençleri bilime, eğitime, kalkınmanın gerektirdiği nüfus kalitesine mi motive eder? Yoksa aksine mi?!
Müslüman toplumlarındaki kanlı mezhep savaşlarını, bazı kiliselerin bombalanmasını da unutmamak lazım.
Efendim, Haçlılar Müslümanların bilime yönelmesini, kalkınmasını engelliyor!
Uzak Doğu’nun kalkınmasını niye engelle(ye)mediler? Hem Müslümanlar kalkınırsa Batılalar daha çok ticaret yapmaz mı? Bizim AB ile ticaretimiz gibi…
En önemlisi şu: URAP’a göre, 2015 yılında dünyada bilimsel makale sayısı 3 milyon 11 bin 689’dir. İslam İşbirliği Teşkilatı’na üye ülkelerin bundaki payı yüzde 6.7 kadar!
Dünya nüfusunun dörtte biri; dünya bilimin yüzde 6.7’si!
Müslümanları yükseltecek, el kapılarından kurtaracak tek yol, bunu yukarıya çekecek zihniyetlerdir, bilim politikalarıdır, eğitimdir, barış ve hukuk güvenliğidir…
.19/03/2019 23:26
Siyasette hurafeler çağı
98
Saygın araştırma kurumlarından KONDA soruyor: İstanbul Boğazında 17 trilyon dolar değerinde ‘Kontoryum’ elementi var ama dış güçler çıkarılmasına izin vermiyor; ne dersiniz?
Böyle bir element yer yüzünde yok, ‘kontoryum’ adı da tamamen uydurma… Fakat ‘dış güçler’ deniliyor ya, dört kişiden biri buna inandığını söylüyor. Bu da nereden çıktı, böyle bir element var mı diye sormak aklına gelmeden.
Lozan’ın 2023 yılında sona ereceği şeklindeki zırvaya inanların oranı yüzde 48…
GDO’lu tohumla bizi kısırlaştırmaya çalışıyorlar; buna inananlar yüzde 59…
Almanya 3. Havalimanımızı kıskanıyor sözüne inananlarımız oranı ise yüzde 48…
Bir konuda bilgimizin olup olmadığını kendimize sormadan, önermeyi sorgulamadan hemen ‘dış güçler’ ve ‘komplo’ içeren siyasi söylemlere inanıvermek…
Böyle bir zihniyet yapısının komplo teorileriyle nasıl kolayca yönlendirilebileceğini söylemeye gerek var mı?
Batı’da siyasi hurafeler
Fakat gelişmiş ülkelerde de şu veya bu ölçüde böyle bir eğilim görülüyor: Dış güçler, küresel güçler, yabancılar, İslam istilası falan deyince, bu hurafelere inanıveren geniş kitleler Batı’da da var.
Brexit referandumu sırasında “Avrupa Birliği İngiltere’ye haftada 350 milyon sterline mal oluyor” diye yalan bir propaganda yapılmış, çok da etkili olmuştu.
Trump seçim kampanyasında “hava kirliğinin Çin propagandası olduğunu” söylemiş, birçok kimse buna inanmıştı.
Hatta “IŞİD’i Obama kurdurdu” söylemi Amerikan aşırı sağının etkili propaganda yalanlarından biriydi.
Kampanya sırasında Trump’ın söylediklerinin yüzde 70’i “uydurma” veya “kısmen uydurma” ya da “katmerli yalan” olduğu tespit edilmişti. (New York Times, 29 Ağustos 2016)
Amerika olur da ‘imparatorluk’ kibri olmaz mı? Halka sormuşlardı, “Amerika Abrabagh adlı ülkeyi bombalasın mı?”
Böyle bir ülke yok ama Trump’ın partisi Cumhuriyetçi Parti’nin seçmen tabanının yaklaşık üçte biri “bombalayalım” diye cevap vermişti. Bu oran Demokrat seçmen tabanında yüzde 16’ya iniyordu. (Foreign Affairs, Şubat 2017)
Bilgi ve analitik düşünce yerine önyargıların duyguların belirleyici hale gelmesini ifade eden “post truth” (gerçek sonrası) kavramı 2016’da İngilizce sözlüklere girdi...
Böyle bir çağdayız!
1930’lardaki kriz
Siyasi hurafeleri tırmandıran birçok sebep var; “televizyon performası”nın geleneksel ‘devlet adamı’ profilinden daha etkili hale gelmesi… Küresel rekabetin yarattığı kaygılar…
Çin rekabeti yüzünden işini kaybeden veya ücreti düşen mavi yakalı Amerikalılar için asıl ‘dış güçler’ Çin’dir…
Avrupa aşırı sağı için ‘dış güçler’ göçmenlerdir, özellikle de daha kalabalık olan Müslüman göçmenler.
Kendi sorunlarını mesela Uzak Doğu ülkeleri gibi çözemeyen Ortadoğu toplumları için Dış güçler Batı’dır, bin yıl önceki Haçlı Seferleri algısı duygularda canlanmıştır.
Dünyada bilimsel bilgi ve analizin önemini gölgeleyen siyasi aşırılıklar demokrasi için de tehdit oluşturuyor: Hukuk yerine otorite, hürriyetler yerine tek görüş, tartışma yerine dayatma eğilimi ağır basıyor.
1930’larda da böyleydi, tabii çok daha korkunçtu: Birinci dünya Savaşı sonrasının ağır buhranları ve yönetimlerin perişanlığı demokrasiye, hukuka ve bilimsel objektifliğe güveni tahrip etmişti.
Demokrasi Lenin’e göre “burjuva diktatörlüğü”, Hitler’e göre “Yahudi diktatörlüğü” idi!
Bu çağda özgürlükçü demokrasi
Bugün popülistler bile demokrasiyi 1930’lardaki gibi tamamen reddedemiyor, Macar Orban gibi “lliberal demokrasi” diyorlar en fazla...
1930’ların ‘Topyekûn Harp’ cinneti yok bugün.
Nihai olarak biliniyor ki, ulusların sorunları uluslararası camiadan koparak çözümlenemez; hukuk örselense bile vazgeçilemez.
İşte biz ekonomik krizden çıkmak için Batı sermayesine “Türkiye güvenli ülke, gelin yatırım yapın” diyoruz sürekli.
Demokratik değerlerin siyasi hurafeler karışında ciddi sorunlar yaşadığı çağımızda Yeni Zelanda Başbakanı Bayan Jacinda Ardern’i ve insani duyarlılık gösteren vatandaşlarını elbette alkışlıyorum.
Bayan Ardern popülizmden uzak durdu, kanlı cinayeti propaganda için kullanmadı, yüreğini herkese açtı, iyi örnek oldu.
Çağımızdaki popülist fırtınalar er geç geçecektir. İnsanlar sorunların çözümünde bilimsel metotlara, kültürel ve dini konularda karşılıklı saygı anlayışına er geç yönelecektir.
Demokrasiyi, hukuku, bilimsel zihniyeti, hürriyetleri ve hoşgörüyü savunmaya devam…
.21/03/2019 23:25
Anzakların torunları
69
Yeni Zelanda’da bugün Cuma namazı başlarken okunan ezan radyo ve TV’lerden yayınlandı; ülke genelinde iki dakika saygı duruşu yapıldı. Kadınlar Müslümanlarla dayanışmalarını göstermek için başörtüsü takarak “onlar biziz, biz biriz” kampanyası açtılar, katliamın yapıldığı iki caminin etrafını çiçek bahçesine çevirdiler.
Başbakan Jacinda Ardern Müslümanları bağrına bastı. Teröristin istediği propagandaya alet olmamak için onun adını asla anmayacağını söyledi…
Bu genç kadın sorumlu devlet insanı, sorumlu insan, sorumlu lider kavramlarının örneği oldu, saygı kazandı.
İşte hepimiz saygı duyuyoruz.
Bu saygın insanlar Çanakkale’de savaştığımız Anzakların torunlarıdır!
Çanakkale jeopolitiği
Fransa ve Almanya yüz elli sene savaşmışlar, Alman orduları iki defa Paris’e girmişti.
1850’lere kadar Rusya’ya karşı Osmanlı’yı tutan İngiltere ve Fransa, yükselen müthiş Alman gücü karşısında bu defa Rusya ile ittifak yaptılar.
Yalnız kalan Osmanlı Abdülhamid’den itibaren Almanya’ya yöneldi, sonrası malum…
1915’te İngiliz-Fransız donanmasının Çanakkale’ye saldırması, Boğazlar’dan geçip Rusya’ya yardım ulaştırmak içindi. Güçlenecek Rus ordusunun Almanya’yı zayıflatmasını umuyorlardı.
Bugün öyle bir jeopolitik yok. Aksine, Türkiye büyüyen Sovyet Rus gücünün karşısında daha Atatürk döneminde Batı ile ittifaka yöneldi…
Bugün ABD ile ciddi ihtilaflarımız var ama NATO’da devam ediyoruz; Avrupa Birliği en önemli iktisadi ve kurumsal ortağımızdır.
Yüz elli yıl savaşmış olan Almanya ve Fransa da artık birlikte bugün AB’ın mihveridirler.
ANZAK’ların, Batılı orduların yeniden Çanakkale’ye saldırması hayal bile edilemez.
Hamaset geçici bir seçim söylemi de olsa istenmeyen etkiler yaratabiliyor. İşte durup dururken Avustralya ve Yeni Zelanda ile söylem sorunu çıktı.
Halbuki teröre karşı ortak dil geliştirerek dünyaya iyi bir mesaj verebilirdik.
Çanakkale hâlâ çok önemli
Çanakkale’nin bugün devam eden büyük değeri, sosyolojik ve kültürel anlamda “milletleşme” yolunda en büyük dönemecimiz olmasıdır.
Çanakkale, Kurtuluş Savaşı’mızın başlangıcıdır.
“Garbın âfâkını saran çelik zırhlı duvar”ı yenebileceğimizi ilk defa Çanakkale’de gördük, Milli Mücadele’yi bu ruh zafere ulaştırdı.
Fakat Çanakkale’de sadece Mustafa Kemal varmış gibi veya o yokmuş gibi hâlâ uçlarda kavga ediyoruz.
Aşağıda 29 Ekim 1916 günlü Tesvir-i Efkâr gazetesinin birinci sayfasını görüyorsunuz:
19-03/21/taha-bey-renkli.jpg
Gazete, “Osmanlı ile İtilaf devletleri arasındaki savaşın birinci yıldönümü” vesilesiyle Çanakkale zaferlerini kapak yapmıştı. İstanbul, Çanakkale ve şanlı Mehmetçik resimlerinin altında zaferin sembolü iki kahramanın fotoğrafını yayınlıyordu.
Biri kara savaşlarının kahramanı “Miralay Mustafa Kemal Beyefendi”, diğeri deniz savaşlarının ve 18 Mart deniz zaferinin kahramanı “Mirliva Cevat Paşa.”
Burada tabii ayrıntılara girmiyorum, benim “1914-1915” adlı kitabımda bu konularda geniş bilgi vardır.
Tarih bir laboratuvardır
Tarihe bir laboratuvar gibi bakmalıyız, yani “anlamak” için…
Özellikle de Tek Parti dönemindeki kutuplaşmanın gözlüğüyle Milli Mücadele’ye, Çanakkale’ye bakmak çok büyük yanlışlara yol açıyor.
“Yunan kazansaydı” rezaleti gibi!..
Öyle olsaydı İzmir ve çevresi Yunanistan’a; Eskişehir’e kadar olan topraklarımız da “Özerk Rum devleti”ne ait olacaktı!
İdeolojik gözlükler sadece tarihe bakışta değil; günümüze bakışta da büyük hatalara yol açabilmekte, diplomatik sorunlara sebep olabilmektedir.
Tarih fevkalade önemlidir; tekrarlamak için değil, dersler çıkarmak için.
Tarih bilimi hele de çağımızda “düşmanları azaltmak, dostları attırmak için” bir diplomasi mektebidir.
Tarih felsefecisi Leon E. Halkin “Tarih Tenkidinin Unsurları” adlı eserinde “Tarihin bilinmesi, geleceği düşünmek için zaruridir... İnsan geçmişini ne kadar iyi tanırsa, onun o ölçüde daha az kölesi olur” diyor.
İşte, dün savaştığımız Anzakların torunları, dostlarımızdır; onları seviyoruz, teşekkür ediyoruz.
.23/03/2019 23:21
İsrail uğruna!..
82
Batı dediğimizde bir, maktul Müslümanlar için ezan okutan, matem tutan Batı var... Bir de popülist, yabancı düşmanı ve özellikle de Amerika’da “Evanjelik Siyonist” Batı var.
Trump bunların adamı.
Evanjelik Siyonizm siyasi bir ideoloji olmaktan ziyade, siyasallaşmış dini bir itikattır. İşte Dışişleri Bakanı Mike Pompeo’nun şu sözleri:
“Trump’ın Tanrı tarafından İsrail’i İran’a karşı korumak için dünyaya gönderilmiş olmasının mümkün olduğuna inanıyorum.”
Bu sözleri, Evanjelik bir TV kanalında, Tevrat’taki Pers Kralı Ahasuerus ve Kraliçe Ester kıssası sorulduğunda söylüyor.
Beyaz Saray Basın Sekreteri Sarah Anders de resmen söylemişti:
“Trump’un başkan olmasını Tanrı istedi!” (31 Ocak 2019)
Başkan Yardımcısı Mike Pence de sofu bir Evanjelik Siyonisttir, şu sözler onundur:
İsrail’in yanındayız çünkü onun davası bizim davamızdır, onun değerleri bizim değerlerimizdir, onun kavgası bizim kavgamızdır...”(15 Mayıs 2018)
Hristiyan Siyonizmi
Amerika’da İsrail’in böylesine etkili olması, sadece Yahudi lobilerinin gücünden kaynaklanmıyor. Protestan Evanjelikler de İsrail’e sofu bir itikatla tam destek veriyorlar.
Stephan Sizer, “Christian Zionism” adlı kitabında Evanjelik Protestanların itikadını şöyle anlatıyor:
“Yahudiler Tanrı’nın seçilmiş kullarıdır... Hristiyan Siyonistler inanırlar ki iyi ile kötü arasında ‘büyük savaş’ olacaktır. Yahudilerle Araplar arasında barış olamaz. İsrail’in İslam’la uzlaşması, Filistinlilerle bir arada yaşaması Tanrı’nın iradesine ve beklenen Armageddon olayına aykırıdır.” (sf. 252)
Armageddon, kıyamete yakın çıkacak “büyük savaş” demektir.
Kıyamet yaklaştığında “7 yıl süren felaketler” ortaya çıkacak, “tanrısızlara karşı İsrail’in büyük savaşı” zaferle sonuçlanacak ve İsa Mesih gökten inerek Kudüs’te “göklerin krallığını” ilan edecek!.. (Sf. 107)
Bu konuda değerli bir kitabı bulunan Timothy Weber, 40-45 milyon Amerikalının buna inandığını yazıyor, yüzde 10-15 gibi...
Suriye ve Türkiye
Aralık 2017’de Kudüs’ü İsrail’in başkenti olarak tanıyan Trump şimdi de, Suriye’ye ait Golan tepelerinde İsrail egemenliğini tanıyacağını açıkladı! Tepeler 1967’den beri İsrail işgali altında ve BM kararlarına göre gayri meşru.
Trump hem “itikadi” politika yapıyor, hem oy hesabı...
Trump, Ortadoğu’da Kudüs’ün ardından, bu Golan tepeleri kararıyla yeni bir gerilimin fitilini ateşliyor.
Suriye sorunu daha karmaşık hale geliyor, Ankara’nın Esat’la diyalog kurmasını gerektiren sebepler artıyor.
PYD terör örgütüne karşı da Türkiye’nin Şam’la diyalog kurması gerekiyor
Suriye politikamızın, hiç bir esneklik ve manevra imkanı bırakmayacak şekilde “Esat gitsin”e kilitlenmesinin sakıncaları bellidir.
Trump’ın Golan tepeleriyle ilgili kararını Türkiye’nin eleştirmesi elbette doğrudur fakat bu konuda “mızrağın sivri ucu” rolünü Ankara değil, Moskova ve Tahran üstlenmelidir. Esat’ı ayakta tutan Putin değil mi? Suriye’de askeri üsleri bulunan Rusya değil mi?
İktisatçılar TL karşısında dolardaki ani yükselişte bu krizin rolünün önemli olduğunu söylüyorlar.
Türkiye bir ulus devlettir, tabii ki en birinci prensibi “önce Türkiye” ilkesidir.
Demokratlar dünyası
Trump’tan başka bir de ‘öbür Amerika’ var; aşırı sağdan farklı bir Avrupa bulunduğu gibi...
Trump başkandır fakat Amerika’da kuvvetler ayrılığı kökleşmiştir. Yargı bağımsız, basın hürdür. Basın eleştiriyor, yargı soruşturuyor.
Trump’ın seçimlerde Rusya’yla ilişkileri konusunda Özel Savcı Robert Müller soruşturmasını tamamladı... Temsilciler Meclisi Adalet Komitesi Tump hakkında “adaleti engelleme, seçimlerde finansman yolsuzluğu...” gibi suçlardan soruşturma başlattı....
Trump “impeachment” yoluyla azledilirse dünya rahat bir nefes alır.
Batı’da Trump ve Orban’lar var ama Jacinda Ardern ve Angela Merkel’ler de var.
Türkiye Batı’da ırkçılığa ve din-ayırımcılığına karşı çıkan demokrat, liberal, sosyalist, yeşil çevrelerle dil ve tavır beraberliği geliştirmeli...
Bunun ne kadar fayda sağlayacağını 2010 dönemine kadar yaşayarak gördük; Avrupa Parlamentosu ay yıldızlı “Türkiye’ye evet” pankartlarıyla doluyor, yılda 20 milyar dolar yatırım sermayesi geliyordu.
Bugün o paraya da o diplomatik ilişkilere de daha fazla ihtiyacımız var.
.25/03/2019 23:31
Faiz ve döviz
63
Kanuni Süleyman zamanında Şeyhülislam Ebussuud Efendi yüzde 12’ye kadar faize onay verirken Avrupa’da faiz yüzde 4-7 arasındaydı. Neden acaba?
Böyle sorular 18. yüzyıldan itibaren modern iktisat ilminin gelişmesine yol açacaktı: Kanuni zamanında Avrupa’da tüzel ticari şirketler ve kredi araçları gelişiyor, sermaye birikimi hızla artıyordu. Bu sayede faiz düşüktü.
Osmanlı’da ise o kurumlar yoktu, sermaye birikimi yetersizdi, bu yüzden sermaye pahalı yani faiz yüksekti.
Bugün de gelişmiş kapitalist ülkelerde sermaye birikimi çok ileri düzeylerde olduğu için faiz oranları düşük, Türkiye gibi sermaye ihtiyacı yoğun olan ülkelerde faiz oranları yüksektir.
İktisatçıları okumak
Tabii ki ‘Cihan Padişahı’ Kanuni Sultan Süleyman ve klasik Osmanlı düzeninin en büyük hukukçusu Ebussuud Efendi ‘faiz lobisinin adamları’ değildi!
Daha önce Şeyhülislam Çivizade Muhyiddin Efendi, para vakıflarının faizle kredi vermesini Kanuni’ye yasaklattırmış, bu yüzden para vakıfları çökmüş, kriz çıkmıştı. Kanuni’nin yeni Şeyhülislamı Ebussuud Efendi ise “nizam-ı âlem” (kamu düzeni) gerekçesiyle yüzde 12’ye kadar faize onay (cevaz) vermiş, işler düzelmişti.
Fıkıhta toplumsal ihtiyaçları karşılamak için “zaruret, maslahat, istihsan” gibi metotlar vardır fakat bilim ve sanayi devrimlerini yapan Avrupa karşısında tarımsal Osmanlı’nın dayanması mümkün değildi…
Zamanımızda sermayenin cesameti ve akışkanlığı muazzamdır. Bu yüzden sermaye hareketleri artık 16. asırdaki gibi on yılda, yirmi yılda değil, günlük, bazen saatlik etkiler yaratabiliyor.
Bu hareketleri anlamak için ben iktisatçıların yazılarını okuyorum…
Döviz ihtiyacı
Karar yazarı İbrahim Kahveci, dünkü yazısında “faiz oranları enflasyonun birkaç puan altına inince, yerli yatırımcı dövize yöneldi” diye yazdı; dövizin yükselmesindeki iktisadi faktörleri anlattı.
Demek ki faiz enflasyonun sonucudur; enflasyonun altındaki bir faiz, doları yukarıya doğru iter…
Tanınmış iktisatçılarımızdan Mahfi Eğilmez, Merkez Bankası’nda rezerv azalması, BOTAŞ’ın dövizle dış borç ödemesi, altının daha güvenli görülmesi, jeopolitik riskler gibi faktörleri yazdı.
Eğilmez’in en önemli uyarısı “hem dövizin hem faizin aynı anda baskı altına alınamayacağını” belirtmesiydi; birini siyaseten bastırırsanız öbürü sıçrardı.
Dövizin yükselmesi de faizin enflasyon altına itilmesinden değil miydi?
Yazılarını daima öğrenerek okuduğum Prof. Selva Demiralp, Merkez Bankası’nın “örtülü bir şekilde” faizi arttırdığını, dövizi frenlemek için bunun gerekli olduğunu yazdı. Ama faiz artırımını örtülü değil, göstere göstere yapmalıydı, bağımsız olduğuna güven duyulması için…
Bütün iktisatçıların temel vurgusu şu: Türkiye’nin dış açığı, yani döviz ihtiyacı… Bunun için teknoloji ihraç eden bir düzeye çıkmalıyız ama bu çok uzun vadeli…
Bizim dışarıdan yabancı sermaye getirmemiz lazım; 2000-2010 arasındaki AB sürecinde yaptığımız gibi.
Hukuk ekmektir
Dünyaca saygın iktisatçı Daron Acemoğlu, iki gün önce, Uludağ Ekonomi Zirvesi’ndeki konuşmasında özetle şunları söyledi:
“Yabancı sermaye gelmeden Türkiye’nin toparlanması çok zordur; bunun için de yargının bağımsızlığı, hukuk devleti, kurumların düzeltilmesi, rasyonel para ve maliye politikaları, demokrasi, özgürlükler…”
Ali Babacan beş yıl önce, İhracatın Yıldızları töreninde şöyle demişti:
“Bizim tek çaremiz daha iyi işleyen bir demokrasi, tek çaremiz temel hak ve özgürlükler konusunda en ileri standartlara ulaşabilmek, tek çaremiz hukukun üstünlüğünün Türkiye’de en iyi şekilde uygulanıyor olması… Eğer hukuk devleti olamazsak, demokrasi de eksik, sıkıntılı bir demokrasi olarak kalır, ekonomimiz de hiçbir zaman arzu ettiğimiz noktaya ulaşamaz.” (AA, 24 Nisan 2014)
Bu yüzden ben yıllardır “hukuk ekmektir” diye yazıyorum.
İktisat tarihiyle ilgili yazdıklarım için birkaç kaynak:
- Halil İnalcık, Devlet-i Aliyye, cilt 1. (İş Bankası Yay.)
- Mehmet Genç, Osmanlı İmparatorluğunda Devlet ve Ekonomi (Ötüken Yay.)
- Fenand Braudel, Maddi Uygarlık, Ekonomi ve Kapitalizm, cilt 2. (Gece Yay.)
- Abdullah Demir, Ebussuud Efendi. (Ötüken Yay.)
.26/03/2019 23:43
Hain kavramının hukuk karşılığı?
94
Gençlik yıllarımızda MHP saflarında çalışırken bize heyecan veren sloganlardan biri ‘milli devlet, güçlü iktidar’dı.
Milli devlet, yani ulus devlet; Türkiye zaten öyledir.
Fakat milli devlet, güçlü iktidar, dâva gibi kavramların hukuki içeriği hakkında ciddi araştırmalar olmadı; milli devlet deyince “bizim”, milliyetçilerin yöneteceği bir devlet tasavvur ederdik.
Soldaki benzerlerimizin büyüleyici kavramı “devrim”di, bunun hukuki anlamının ne olduğu konusunda hiçbir araştırma yoktu.
İki tarafta da birilerine “hain” demek yaygın bir coşkuydu; hukuk yine akıllara gelmezdi.
Artık düşünmeliyiz; coşkular yaratan kavramların hukuk karşılığı nedir?
Fişleme listeleri
İktidar yanlısı medyada bir istihbarat listesi yayımlandı. CHP, İYİ Parti ve Saadet Partisi’nin aday listelerindeki bazı isimler “PKK ile bağlantılı adaylar” olarak sunuldu.
Mazlum-Der bunu kınadı. Akraba ve arkadaşlarının bazı hareketleri yüzünden bu isimlerin fişlendiğini, bunun “suçların şahsiliği” ilkesine aykırı olduğunu belirtti.
28 Şubat döneminde de “irticacı şirketler” gibi listeler basına verilmiş, gazetelerde “irticacı profesörler” diye isimler yayımlanmıştı.
Siyasi tercihimize göre birini doğru, öbürünü yanlış bulabiliriz ama “devlet” dediğimiz büyük ve yüksek kurum, böyle ‘adamına göre’ davranabilir mi?
Ben soruna “hukuk devleti” açısından bakmak istiyorum.
28 Şubat’a yönettiğim eleştirilerden biri de buydu; YÖK’ü “Yüksek Öğretim Komiserliği” olarak nitelemiştim.
‘Lekelenmeme hakkı’
Hukuk devletinin temel ilkelerinden biri “masumiyet karinesi”dir: Hakkında soruşturma yürütülen bir kişi peşinen suçlu sayılamaz. Hatta Anayasa Mahkemesi’ne göre, hakkında soruşturma yürütülen bir kişiyi kamu otoriteleri “şüpheli” sıfatının ötesinde suçlamalarla kamuoyuna takdim edemez:
“Mahkeme kararlarında, resmi yazılarda veya kamu görevlilerinin ifadelerinde sarf edilen söz veya ifadeler nedeniyle kişiler hakkındaki masumiyet karinesinin ihlal edilmemesi için kullanılan ifadelerde seçilecek kelimelere azamî dikkat edilmesi gerekir.” (B.No: 2013/500)
Bu anlamda ‘lekelenmeme hakkı, masumiyet karinesinden daha geniştir.
Ama bırakın “azami dikkat”i, biz Büyükada gibi davalarda siyaseten neler söyledik, ama beratla sonuçlandı!
Şimdi seçimlerde rakip partileri yıpratmak için “hainler…” diye listeler yayımlanıyor; değil mahkeme kararı, soruşturma bile olmadan…
Bakın, Adalet Bakanı Abdülhamit Gül ne diyordu:
“Lekelenmeme ilkesi olmasaydı, ‘şu terör örgütüne iltisaklı, şu fiili yaptı, şu suçu işledi’ diye, şahsi husumetlerle, farklı saiklerle haksız isnatlara vatandaşlarımız muhatap kalacaktı… Amacımız suçla ve suçlulukla mücadele ederken, asla ve asla masum vatandaşları incitmemektir.” (7 Kasım 2018)
Sayın Bakan, “Lekelenmeme Hakkı Çalıştayı”ndaki bu konuşmasında, “iltisaklı” (bitişik, ilişkili) kavramının insanları mağdur etmek için hukuken yeterli olmadığını da açıkça söylemişti.
Vatan ve vatandaş
Halbuki ülkemizde ‘iltisaklı’ denilerek nice vatandaşımız çok büyük mağduriyetlere maruz kaldı. Darbe bastırılırken bunu anlamak mümkün ama zaman içinde soruşturma açılmayan veya yargılanıp beraat edenler işlerine dönmelidir.
Onlar da ‘vatandaş’ olduklarını hissetmelidirler.
Terörle mücadelenin de zorunlu stratejilerinden biri HDP’ye oy veren insanlarımızın kendilerini ‘bu ülkenin vatandaşı’ hissetmeleridir.
Siyasi kavgada rakipler elbette sert dille eleştirilebilir. Ama kendisi seçim için ittifak yapıp, CHP ile İYİ Parti de ittifak yapınca, Saadet Partisi de muhalif kanatta yer alınca, bunların yanına PKK’yı monte edip muhalefeti “hain, terör işbirlikçisi” gibi sözlerle suçlamak dünyaya nasıl bir Türkiye görüntüsü verir?
PKK’yı böyle büyük partilere bile nüfuz etmiş bir siyasi güçmüş gibi göstermek yanlış değil midir?
Aksine, HDP’nin oy tabanında ülkenin temel demokratik kurumlarına “aidiyet” duygusunu geliştirmeye çalışmalıyız.
Aidiyet duygusu, “millet” (ulus) bütünlüğünün duygularda gelişmesi için son derece gereklidir. “Hukuk devleti” ilkesi, ülke insanlarının kendini “vatandaş” ve o vatana “ait” hissetmeleri için birinci derecede önemlidir.
Yüce bir değer olan vatanseverliğin hukuk sahasındaki anlamı ve işlevi budur.
.28/03/2019 23:31
Bu seçimlerde partiler
124
Pazar günü sandık başındayız; son 17 yıldır AK Parti’nin girdiği ‘en sıkıntılı seçim’ olması, bu seçimlerin en önemli özelliğidir.
Önceki seçimlere tek başına kazanma özgüveniyle ve iyimserlikle girmiş olan AK Parti, bu seçimlere tedirgin ve öfkeli bir halde giriyor.
MHP ile “kanka” olması, seçim özgüveni yaratmaya yetmiyor demek ki.
Nitekim AK Parti’nin İstanbul adayı Binali Yıldırım, partinin bu seçimlerdeki “genel politikasından” farklı olarak yumuşak, kapsayıcı ve sıcak bir dil kullanıyor, HDP tabanından da oy istiyor ve diyor ki:
“31 Mart referanduma dönüştü. Adaylar konuşulsaydı, adayları mukayese etme imkânı olsaydı çok daha farklı bir sonuç doğurabilirdi.” (Cumhuriyet, 27 Mart)
AK Parti, dünden bugüne
AK Parti 2011 seçimlerinde tek başına yüzde 50 oy almıştı. Çünkü geleceğe dair umut veriyordu: 2011 seçim bildirgesinde reformları vurguluyor, AB sürecinin yararlarını anlatıyor, “medeniyetler ittifakı”nı övüyordu…
Daha önemlisi “2023 Hedefleri”ni ortaya koyuyordu:
- Kişi başına gelirimiz 2019 yılında 18 bin dolara, 2023 yılında 25 bin dolara çıkacaktı.
- İhracatımız 2019 yılında 317 milyar dolar, 2023 yılında 500 milyar dolar olacaktı.
Siyasette iddiaların abartılı olması tabiidir, fakat bu hedeflerin yakınına bile gelemedik. Zira temel politikalar buna uyarlanmamıştı. Mesela ekonomi çevrelerinin ısrarla talep ettiği “yapısal reformlar” yapılmamıştı.
Ve işte, 2019 yılında 317 milyar dolar olması amaçlanan ihracat, 170 milyar dolardadır. Bu yüzden yeterli döviz kazancımız olmadığı için bugünkü sorunları yaşıyoruz.
2011’de iyimserlik ve umut yaratan AK Parti şimdi, Binali Yıldırım’ın bile faydasız bulduğu bir politika izliyor; öfkeli, sert, suçlayıcı politikalar.
Kriz içindeyiz, ekonomiyi en az konuşan parti iktidar partisi!
Mesela yabancı sermayeyi nasıl getireceğiz?
Muhalefet partileri
İktidar partisinin bu durumu ister istemez muhalefete ilgi yaratıyor, moral veriyor. Fakat bundan ibaret değil, muhalefette değişimler de görülüyor.
Evvela bu seçimlerde eski din-laiklik tartışması yok. Etkileri elbette var ama propaganda gündeminden çıkmış durumda.
Kılıçdaroğlu öteden beri partisini bu eskimiş gündemin dışına çıkarma ve farklı kesimlere açılma yönünde politikalar izliyor. CHP’de böyle isimler dikkat çekici konumdalar: Abdüllatif Şener, Mehmet Bekaroğlu, İstanbul adayı Ekrem İmamoğlu, Ankara adayı Mansur Yavaş gibi…
CHP’deki bu açılımı AK Parti görüyor, herhangi bir oy kaymasını önlemek için kitlere hâlâ 1930’ların otoriter uygulamalarını hatırlatıyor.
İYİ Parti, MHP içindeki kongre sürecinin yargı koridorlarında engellenmesiyle ortaya çıktı. Medya ambargosuna maruz kaldı, hazine yardımı da yoktu ama yüzde 9.96 oyla Meclis’e girdi. Belli ki sosyolojik bir zemine oturdu: Şehirli, dışa açık, hukuk ve demokrasi vurgulu bir milliyetçilik diyebiliriz.
Meral Akşener mücadeleci bir lider olarak kendini kabul ettirmiştir.
Saadet Partisi, Temel Karamollaoğlu ile “hukuk, kuvvetler ayrılığı” gibi kavramları vurgulayan, açıklamaları ilgi toplayan bir parti haline geldi.
HDP ve demokrasi
HDP çizgisindeki partiler 2000’lerin başına kadar yüzde 4-5 civarındaydı; her seçimde barajı aşıyor; sosyo-etnik bir zemine sahiptir artık.
Sorun bu partinin terörle arasına mesafe koyamamış ve KCK’nın “komünler birliği” dedikleri Stalin-Kaddafi karışımı totaliter ideolojiyi esastan reddedememiş olmasıdır.
Özgürlükler bakımından AB ilkelerini benimsemesi gerekir değil mi? Hayır, bu yüzünden AB ilkeleri konusunda ikircikli davranıyor.
HDP terörle arasına mesafe koyup hukuk devleti ilkesini ve Batılı anlamdaki demokrasiyi benimserse kendisi de demokrasimiz de rahatlar.
Diğer partilerin HDP’li seçmen kitlesinden oy almak istemesi tabiidir. Onlar da vatandaşımız olduğu gibi bu seçmen kitlesinin belli bir akışkanlık kazanması demokrasinin yararına olacaktır.
Duvarları aşmak
Pazar günkü seçim sonuçları ne olursa olsun, AK Parti’nin 2011’deki cazibesinde önemli aşınmalar olduğu, muhalefette de belirli açılım bulunduğu apaçık bir gerçektir.
AK Parti’nin yıllardır sürdürdüğü demokrasi, özgürlükler, hak, hukuk, dışa açık büyüme kavramları şimdi daha çok muhalefetçe kullanılıyor.
Tabii ki AK Pati hala en büyük partidir fakat bütün bu sebeplerle en sıkıntılı seçimlerine giriyor.
Türkiye’nin geleceği her şeyden önemlidir, demokrasimizin normalleşmesi zorunlu bir ihtiyaçtır.
Öteden beri bizde partileri adeta savaş kaleleri haline getiren siyasi ve ideolojik duvarları aşmanın zamanı geldi de geçiyor bile.
Savaşmıyoruz, seçim yapıyoruz.
.
İslam’da yenilenme sorunu
94
Kanuni Sultan Süleyman devrinde şeyhülislam Ebussud Efendi para vakıflarının kurulmasına ve yüzde 12’ye kadar faizle kredi vermesine dair fetva yazmış, iktisadi krizin aşılmasını sağlamıştı.
Bunu son yıllarda dört beş defa yazdım. İstiyorum ki, tarihin şanlı dönemleri gözümüzü kamaştırmasın, tarihe laboratuvar gibi bakarak bugünkü görüşlerimizi tarihin gerçekleriyle test edelim...
Ebussud Efendi’nin tavrına hayret edenler, hatta tepki gösterenler oldu: Kanuni çağında Osmanlı coğrafyasında ekonomi Avrupa’dan zayıf mıydı?!
Şeyhülislam, “muamele-i şer’iye” denilen işlemle yüzde 12 faize nasıl cevaz vermişti?!
Hayret ediyoruz çünkü geçmişe menkıbe ya da destan okur gibi bakıyoruz, TRT’deki “Payitaht” dizisi, adeta Köroğlu menkıbesinin Yıldız sarayına uyarlanması değil midir?
Kemalizmin tarih menkıbesi, aynı kültürün öbür örneği...
Tarihe dönmek
İslam düşüncesi bakımından en önemlisi, Peygamberimizin vefatından 25 yıl sonra 70 bin Müslümanın iktidar kavgasında birbirini öldürdüğü Sıffin savaşlarının tarih analizine tabi tutulmadan gözyaşlarıyla okunup “içtihat farkı” deyip geçilmesidir.
Batı tarihinde böyle facialar daha çok ama Batı’da felsefi düşünce geliştiği için, 18 yüzyılda “iktidarın sınırlanması, kuvvetler ayrılığı” gibi yeni kavramlar geliştirdiler. Bizde kutsadığımız geçmişi böyle yeni kavramlarla irdelemek ancak zamanımızda ortaya çıkıyor. İlahiyatçı Halis Demir’in “Devlet Gücünün Sınırlanması, Raşit Halifeler Dönemi” adlı kitabı bunun bir örneğidir. (İz Yayıncılık)
Bu, İslam tarihçiliğinde yeni bir bakıştır. Halis Demir de Ali Fuat Başgil, Hüseyin Nail Kubalı, Montsqesquieu, Rousseau gibi modern yazarlara atıflar yapmaktadır.
Yeni düşünceler gelişmeden, tarihin parlak dönemlerini idealize ederek ona dönmeyi arzulayan bir siyasi kültürle Müslümanlar ‘iyi yönetim’e ulaşabilir mi?
İslam dünyasının hal-i perişanı ortada...
Yenilenmek ama nasıl?
Hadis profesörü Hayri Kırbaşoğlu’nun yeni yayınlanan “Müslüman Kalarak Yenilenmek” adlı kitabı, 21. Yüzyılda Müslümanların karşı karşıya olduğu bu temel sorunu tahlil ediyor. (Otto Yayınları)
Yenilenme olmazsa Müslüman kalabiliriz ama bugünkü İslam dünyası gibi!
Yenilenme olacaksa nasıl?
Cevabı konusunda mutabakat oluşmamış dev bir soru!
Kırbaşoğlu, geçmişe “tarih” olarak bakmayıp onu kutsamanın bizi “15 asır öncesinin şartlarına” çekeceği uyarısında bulunuyor: Kölelik, kadının statüsü, kuvvetler ayrımı gibi kavramlar yerine halife-hükümdar yönetimi, temizlik kuralları , ultrason çağında fıkıhtaki ‘iddet müddeti’ gibi...
Pof. Kırbaşoğlu İslamın doğuş ve gelişme çağlarında hayatın iyileştirilmesi yönünde sağlanan gelişmeleri, başta Hz. Ömer olmak üzere gerçekleştirilen içtihatları, yeni yorumları örneklerle anlatıyor.
Kırbaşoğlu, bu gelişmeleri sağlayan “makasıd, içtihat, istihsan, maslahat” gibi metotları anlatarak diyor ki:
“İslam’ın her asırda olduğu gibi bu asıda da yeniden yorumlanması kaçınılmazdır.” (sf. 367)
Yenilenmenin boyutları
Bu kolay değildir; bir mehdi, bir müçtehit çıkıp halledecek de değildir. Sorunlar özgürce konuşularak, kaynakların ve çağımızın verileri özümsenerek bir ilim ve kültür faaliyeti halinde zaman içinde gelişecektir.
Sadece ahlaki, sosyal ve iktisadi sorunlar değil... Bu çağın düşünce boyutlarına ulaşmak isteniyorsa “Kelam”ın da (teoloji) eski kalıpları aşarak kendini yenilemesi lazım.
İlahiyatçı Prof. Metin Özdemir, “Kelam Felsefe İlişkisi” konulu ilmi makalesinde şöyle diyor:
“Müslüman kelamcılar insandan çok Allah’ın zat ve sıfatlarıyla ilgilenmeye başlayınca insanın özgürlük, yaratıcılık, özgüven, hür teşebbüs gibi temel ihtiyaçlarını karşılama ve yetilerini güçlendirme noktasında yeni ve güçlü atılımlar sergileyemediler...” (Eskiyeni Dergisi, Sayı 29.)
Özgürlük, yaratıcılık, özgüven, girişimcilik gibi değerler bugün İslam toplumlarında nasıl?!
Prof. Özdemir, “küresel ölçekte kabul gerecek” bir atılım için insanı konu alan yeni bir Kelam gelişmesinin zorunlu olduğunu belirtiyor.
Prof. Ali Bardakoğlu’nun “İslam Işığında Müslümanlığımızla Yüzleşme” adlı eserini özellikle tavsiye ederim.
Siyaset bu işe karışmamalı, zira İslam düşüncesinin yenilenmesi için mutlaka fikir ve ifade hürriyetine, demokrasiye ekmek su gibi ihtiyacı var.
.01/04/2019 23:29
Bundan sonrası daha önemli
64
İstanbul’da Millet İttifakı’nın adayı Ekrem İmamoğlu’nun öne geçmesi, iktidar bloku için en ıstıraplı seçim sonucu olsa gerek. Binali Yıldırım, içine doğmuş gibi şöyle demişti:
“31 Mart referanduma dönüştü. Adaylar konuşulsaydı, adayları mukayese etme imkânı olsaydı çok daha farklı bir sonuç doğurabilirdi.” (27 Mart)
Elbette fark rakamsal olarak büyük değil. Cumhur İttifakı’nın oyları 2018 seçimlerine göre İstanbul’da da Türkiye genelinde de sadece 2 puan geriledi.
2 Puan büyük bir kayıp değil ama...
Demokrasi tarihimizde hiçbir iktidarın elde edemediği muazzam medya gücünün ve kullanılan devlet kudretinin desteğine rağmen 2 puan kayba uğramak, rakamsal olarak büyük olmasa da siyasi olarak büyüktür; ciddiyetle tahlil edilmelidir.
AK Parti yine birinci parti olduğu gibi önümüzdeki yaklaşık 4.5 yılda ülkeyi yönetmeye devam edecektir. Bu dönemde zorlu reformları başarmak için siyasi atmosferi normalleştirmek, hukuk ve demokrasi kalitesini yükseltmek gerekiyor.
Medya ve iktidar gücü
Seçim dönemlerinde partizan yayın yapmanın kanuni yaptırımları vardı fakat OHAL döneminde 687 Sayılı Kanun Hükmünde Kararname ile kaldırıldı.
Ve işte, bir gün içinde iktidarın 8 mitingini canlı yayınlayan haber kanalları, aynı günde Millet İttifakı’nın tek mitingini vermediler.
Bilinen ekranlar Meral Akşener’e ve Temel Karamollaoğlu’na tümden kapalıydı.
Orhan Yeneroğlu’nun aktardığı RTÜK verilerine göre, şubat ayı içinde, aslan payı AK Parti’ye ait olmak üzere, TV’lerde Cumhur İttifakı lehine 55 saat 17 dakika yayın yapılırken…
Millet İttifakı lehine belirli kanallarda sadece 10 saat 9 dakika yayın yapılmıştı. (Yeni Çağ, 21 Mart)
TRT yayınlarında durum daha eşitsizdi.
Ve seçim akşamı AA’nın tavrı gözler önünde cereyan etti. AA, Ekrem İmamoğlu’nun öne geçtiğini gösteren rakamları tam 14 saat gecikerek yayınladı! Bir haber ajansı verdiği rakamları geri çekti!
Bütün vatandaşların vergileriyle finanse edilen TRT ve AA, kamu kurumlarının siyasi tarafgirliği konusunda iki tipik örnektir.
Yargı ile ilgili güven sorunları zaten Adalet Bakanı Gül’ün de ifade ettiği bir gerçektir.
Önümüzdeki dört yıl
İbrahim Kahveci’ye sordum, Türkiye’nin bu sene sonuna kadar 82 milyar dolar dış borç ödeyeceğini, bunu çevirebileceğini söyledi “Bunu çevirebilmek için dışarıdan yüzde 7-8 gibi çok yüksek faizle döviz temin edilmesi gerekiyor” dedi.
Zorlu iktisadi reformları yapmak ve ehven şartlarla dış finansman bulmak için ülke içinde demokrasinin, hukukun ve kurumsal yapının kalitesi son derece belirleyicidir.
Zamanımızda World Economic Forum gibi kuruluşlar, ülkelerin iktisadi durumunu değerlendirirken sadece ekonomik verilere değil, aynı zamanda kurumların durumuna, yargı bağımsızlığı ve medya özgürlüğü gibi faktörlere de bakıyorlar.
Seçim meydanlarında devletin gizli fişlerinin medya eliyle teşhir edilmesi, muhalif liderlerin hapse atılmakla tehdit edilmesi gibi davranışlar sırf seçim propagandası olsa bile hem siyasi kutuplaşmanın dozu hem yargı bağımsızlığı açısından iyi bir görüntü vermedi.
İktidar, her şey bir kenara, önümüzdeki dört yılda Türkiye’yi sağlıklı bir büyümeye geçirmek istiyorsa demokrasi ve hukuk kalitesini yükseltmek, yargının ve Merkez Bankası’nın bağımsızlığını güçlendirmek, kamu kurumlarına güveni tesis etmek zorundadır.
Zaten “yapısal reformlar” denilen şeyler bunlardır.
İmamoğlu faktörü
Ekrem İmamoğlu sadece zorlu İstanbul yarışında öne çıkmasıyla değil, sıcak kişiliği ve siyasi olgunluğu ile de dikkat çekti.
Çok gerilimli geçen seçim gecesini anlatırken söylediği şu sözlerin altını çizdim:
“Biz kriz yönetimi yapmadık, bu kriz değildi; biz süreç yönetimi yaptık.”
Sıkıntılı anlarda itidalini kaybetmedi; öne geçtiğini YSK Başkanı açıkladığında zafer havasına girmedi. Duygu olarak sıcak, zihin olarak rasyonel bir kişilik ortaya koydu.
Siyasette bu tür davranışları teşvik etmek lazım.
İmamoğlu genç bir politikacıdır, belli ki politikada maraton koşucusu olacaktır.
Doğrusu, Binalı Yıldırım da kapsayıcı bir dille politika yürütmüştü.
Kemal Kılıçdaroğlu’nun partisini farklı seçmen kitlelerine açması olumlu sonuçlarını veriyor.
İktidar Türkiye’nin önündeki zorlu dört yılını böyle gerilimler yaşamadan yönetmek istiyorsa, her şeyden önce siyasi tansiyonu düşürmesi, kapsayıcı bir tarz geliştirmesi gerekiyor.
.2/04/2019 23:34
Sonuçlara itiraz
124
AK Parti İstanbul İl başkanı Bayram Şenocak’ın açıklamalarını dinledim. İstanbul’daki seçim sonuçlarına iki başlık altında itiraz ediyorlar.
. Binali Yıldırım’a verilmiş 2.675 oy, ilçe seçim kurulunda memurlar tarafından bilgisayara geçirilirken sıfırlanmıştır, bu yüzden YSK’da da sıfır gözüküyor.
. Geçersiz sayılarak iptal edilen oy sayısı 319.570’dir; seçim sonuçlarını etkileyebilir. Geçerli olup olmadığına görmek için oylar yeniden sayılmalıdır.
Şimdi yakından bakalım.
Islak imzalı sayılar
Oy kullanma işlemi bittikten sonra oylar sandık kurulu tarafından sayılır, tasnif edilir, sonuçlar “ıslak imza” ile tutanağa geçirilir. Oy torbalarıyla birlikte İlçe Seçim Kurulu’na gönderilir, orada birleştirme işlemi yapılır.
CHP Adayı Ekrem İmamoğlu, açıkladığı sayıların “ıslak imzalı zabıtlar”a dayandığını söylüyor. Şenocak’ın da “ıslak imzalı” tutanaklardaki sayılara itirazı yok. İlçe Seçim Kurulu’nda bilgisayara geçilirken Yıldırım’a ait 2.675 oyun “memurlar tarafından” sıfırlandığını söylüyor. Eğer “memurlar” tarafından kasten yapıldıysa suçtur. Ama bilgisayara yanlış girilmiş olması ıslak imzalı tutanaklardaki sayıları değiştirmez.
Kaldı ki, 2.675 oy aradaki 23 bin farkı kapatmaktan çok uzaktır.
Zaten Şenocak’ın da bunu sonuç değiştirecek bir itiraz değil, seçim işlemlerinde nasıl kusurlar olduğunu göstermek için gündeme getirdiğini sanıyorum.
Geçersiz oylar
İstanbul seçimlerinde 8 milyon oy içinde 319.570 oy geçersiz sayılmıştır. Önceki seçimlere göre az bir sayı ama ağırlıklı olarak Binali Yıldırım’ın oyları iptal edilmişse seçim sonuçlarını etkileyebileceği için ciddi bir konudur.
İptallerin daha çok Yıldırım’a yöneldiğini bilmediğimiz gibi, aksi de olabilir. Malum, dün Kadıköy’de ilgili sandıklarda yeniden sayım yapıldığında İmamoğlu’nun oyu 400 kadar arttı.
Biz kanuni sürece bakalım, Seçim Kanunu’nun 112. Maddesinde bu konu ayrıntılı olarak düzenlenmiştir.
Sandıklar açıldığında evet mührünün karışık olması, işaret bulunması gibi sebeplerle “geçersiz” sayılan oylar bir kenara ayrılır ve bunun için de yine “ıslak imzalı tutatak” düzenlenir.
Tutanağı Ak Parti dahil bütün partilerin “sandık görevlileri” imzalar. Bu en önemli belgedir.
Kanuna göre, “gerekçesi ve delili olmayan”, mesela “geçersiz oy sayısı çok fazla” şeklindeki soyut bir iddia kabul edilmez; nitekim Beyoğlu İlçe Seçim Kurulu AK Parti’nin yeniden sayım talebini bu gerekçeyle reddetti.
Beykoz, Fatih ve Çekmeköy İlçe Seçim Kurulları ise “geçersiz oyların” yeniden sayılmasına karar verdi; demek ki bu yönde “gerekçe ve deliller”sunulmuş olmalı.
Temel belge, sandık başında düzenlenen “ıslak imzalı tutanaklar”dır.
İstanbul’un bütün oyları yeniden sayılmaz, geçersiz oyların yeniden sayılmasına karar verilirse her partiye bir miktar oy çıkabilir; Kadıköy’de olduğu gibi…
Geçersiz oylar seçim kurulunda yeniden sayılırken mutlaka yine parti temsilcilerinin huzurunda ‘açık tasnif’ ilkesine uygun sayım yapılmalıdır.
İlle de hukuk
Burada hukukun ne kadar değerli olduğuna dikkat çekmek istiyorum. Kanunlarda böyle objektif düzenlemeler ve yıllar içinde oluşmuş emsal içtihatlar olmasa, siyaseten ihtilaflı bir konuda “doğru”yu nasıl bulacağız?!
Çünkü siyasette herkes kendi siyasi doğrusunu savunur.
Siyaset üstü hukukun hakemliği olmazsa çatışan çıkarlar konusunda kim hakem olacak, son sözü kim söyleyecek?
Bu sorular yargı bağımsızlığının ve kamu kurumlarının sadece hukuka bağlı olmasının ne kadar önemli olduğunu göstermiyor mu?
İstanbul tartışmasında aslolan olan “ıslak imzalı tutanaklardaki” sayılardır.
Nisan 2017’de Türkiye’de “mühürsüz zarflardaki oy pusulaları” tartışması yaşanmıştı. O zaman savunan iktidar, itiraz eden muhalefetti.
Yüksek Seçim Kurulu, filigranlı ve mühürlü pusula ile oy kullanan vatandaşların oylarını sandık başkanının zarfı mühürlemeyi unutması yüzünden geçersiz sayılamayacağına karar vermiş, bu yüzden muhalefetin sert hücumlarına maruz kalmıştı.
Ben, bunun siyasi bir karar değil, hukuki bir yorum olduğunu yazmıştım. (19.4.2017)
Bugün de komplo teorilerine kapılmadan Seçim kurullarının ve nihai olarak YSK’nın ıslak imzalı belgelere ve geçersiz oyların sayımından çıkan kararlarına saygı duymak gerekir.
..4/04/2019 23:09
Komplo mu hukuk mu?
93
Seçim sonuçlarına itirazlar normaldir, her seçimde olur. Sorun seçim kurullarının çok farklı kararlar vermesidir.
Kanun diyor ki, itirazlarda “gerekçe ve delil”, yani her ikisi birden varsa itiraz kabul edilir, yeniden sayım gibi düzeltme işlemleri yapılır. Gerekçe ve delil olmayan itirazlar reddedilir.
Balıkesir seçim sonuçlarına İYİ Parti itiraz etti; İlçe Seçim Kurulu reddetti. Kararda özetle deniliyor ki:
- İptal edilen oyların az veya çok olması, iptal edilen oyların yeniden sayılmasını gerektirmez.
- Maddi yazım hataları her zaman düzeltilebilir, bunun için oyların yeniden sayımı gerekmez. Çünkü oyları saymadan ıslak imzalı tutanak kayıtlarıyla düzeltilir.
Bu iki sebepten, Balıkesir’de İYİ Parti’nin ve CHP’nin yaptığı yeniden sayım talebi reddedildi; Seçim Kurulu’nda AK Parti ve HDP temsilcileri ret kararını imzaladılar.
Gelelim İstanbul’a…
Farklı gerekçe
İstanbul’da iptal edilen oylar, üç ilçede ise tüm oylar yeniden sayılıyor. Oyların yeniden sayılmasına ilişkin bir karara baktım; şöyle deniliyor:
“Geçersiz oyların, itiraz eden AK Parti ve seçime katılan Büyükşehir Belediye Başkanlığı lehine olabileceği, bu sebeple geçersiz oyların tüm sandıklar itibariyle yeniden incelenmesi uygun görülmüştür”
Demek ki, iptal edilen oyların “itiraz eden parti lehine olabileceğinin” düşünülmesi, yeniden sayım gerekçesi oluyor…
Ama Balıkesir’de de İYİ Parti iptal edilmiş olan oyların kendi “lehine olabileceğini” düşünerek itiraz edip yeniden sayım istememiş miydi? O niye reddedildi?
Amacım seçim kurullarının kararlarını irdelemektir. Yoksa CHP ve HDP’nin, az da olsa AK Parti’nin de “yeniden sayım” işlemlerinin reddedildiği yerler var.
Fakat dün saat 22.00 sularında İstanbul’un 15 ilçesinde daha geçersiz oyların yeniden sayılmasına karar verildi; yani geçersiz oyların ya da tüm sandıkların yeniden sayılmasına karar verilen ilçe sayısı 38 oldu.
Hukuk devletinde kamu kurumlarının, hele de bir bakıma yargı niteliğinde olan seçim kurullarının ve bilhassa Yüksek Seçim Kurulu kararlarının tutarlı ve öngörülebilir olması lazımdır, elzemdir.
Kanun ve uygulama
Evvela şunu belirteyim; Türkiye’deki Seçim Kanunu dünyada en iyi kanunlardan biridir. Yıllar içinde, partilerin uzlaşmasıyla geliştirilmiş bir kanundur.
Sistem, yer yer sorunlar olsa da geneli itibariyle iyi işliyor: İşte ülke genelinde fazla itiraz yok. İstanbul’da 8.5 milyon geçerli oy var; iptal edilmiş oyların yeniden sayılmasıyla ancak birkaç bin oy değişimi oluyor.
Tabii “maddi hatalar” olabiliyor; bunların “yeniden sayım” işlemleriyle ilgisi yok. Binali Yılıdırım’a verilen oylar cetvele geçirilirken yapılan hatalar düzeltilince oylarında 11 bin artış oldu; aynı işlemlerle İmamoğlu’nun oyları 3 bin arttı. Dün bu satırlar yazılırken aralarındaki farkın 19 bin olduğunu iki taraf da açıkladı.
Kurulların hatalı kararları olabilir, süreç içinde mutlaka hukuka uygun olarak düzeltilmelidir.
Kimin kazanıp kimin kaybettiği meselesi elbette çok önemli; hele de taraftarları için… Fakat “hukuk devleti” ilkesinin gereklerinden biri olan “kamu kurumlarının siyasi tarafsızlığına” güven her şeyden önemlidir.
Hukuk siyasetten üstündür
2000 yılında Amerika’nın Florida eyaletinde böyle bir sorun yaşanmış, sonunda Al Gore’un kaybedip Bush’un kazandığı ilan edilmiş, çok tartışılmıştı.
Bizde hem siyasi kutuplaşma hem kamu kurumlarının siyasallaşması dün ve bugün daha fazladır.
Bunun bir dışa vurumu olarak İstanbul seçim sonuçları için dehşetli “komplo” masalları uyduruldu, manşetler atıldı. Hoşlanmadıkları bir kararı veren kadın hâkime, FETÖ’cü diye iftira edildi. Fakat komplo teorileri icat edenlerin akıllarına “Seçim Kanunu’nun hangi maddesi?” diye bir soru bile gelmemiş olması, komplo duygusunun ne kadar ağır, hukuk dikkatinin ne kadar zayıf olduğunun göstergelerinden biridir.
Savaşmıyoruz, seçim yapıyoruz; kazanan da kaybeden de bu ülkenin partileri ve insanlarıdır.
Hiç unutmayalım; hukuku siyasetten üstün tutan bir kültüre ve kurumsal işleyişe kavuşmadıkça toplumların gerilimden kurtulamayacağını bütün tarih gösteriyor.
Şunu bin defa altını çizerek belirtmek isterim: Türkiye’yi ayakta tutan temel sütunlar arasında yargı, seçim kurulları ve YSK da vardır. İdeoloji ve siyasi tarafgirlik gibi hırslarla bu kurumlara olması gereken güvene zarar vermek, Türkiye’nin geleceğine yapılabilecek en büyük kötülüklerdir.
Kim kazırsa kazansın; asıl kazanan hukuka güven olsun.
Kurulların ve YSK’nın böyle bir vebali vardır.
.6/04/2019 23:40
Savaş mı, seçim mi?
109
Seçim sonuçlarına itirazlar tabiidir, normaldir; sorun bu itirazlar karşısında Seçim Kurullarının takındığı tavırdır, bir…
İkincisi, üslup ve davranışlarda bir kere daha kendini gösteren siyasi kutuplaşmadır.
Siyasi tarihimizde seçimlerin pek çoğu normaldir ama normal dışı özellikleriyle hafızalarda yer etmiş seçimler de vardır
31 Mart seçimleri oyların günlerce yeniden sayılmasıyla hafızalarda yer edecek...
Bir hukukçu olarak çok sayıda itiraz başvurusu yapılmasını normal bulurum, fakat...
Kamu oyunu aydınlatmak
Bu seçimlerin benim hafızam yer alacak “hukuki” bir özelliği var: İktidarın yeniden oy sayımı talebiyle yaptığı başvuruları kabul eden ilçe seçim kurallarının yazdıkları şu gerekçe:
“Geçersiz oyların, itiraz eden AK Parti ve seçime katılan Büyükşehir Belediye Başkanlığı lehine olabileceği, bu sebeple geçersiz oyların tüm sandıklar itibariyle yeniden incelenmesi uygun görülmüştür”
Diyelim ki, tamam; iptal edilmiş oyların “falanca partinin lehine olabileceği” düşüncesi, oyların yeniden sayılmasının gerekçesidir...
Fakat bu gerekçe muhalefetin başvuruları için niye uygulanmadı?
YSK kamu oyunu aydınlatmalıdır: Muhalefet partilerinin ‘yeniden sayım’ isteyen başvurularını da “bu partinin lehine olabilir” gerekçesiyle kabul ettiğiniz bir kararınız var mı?
İlçe ve il seçim kurullarının kararı var mı?
YSK’nın yerleşmiş içtihatlarında, yeniden oy sayımı için “bu partinin lehine olabilir” şeklinde bir gerekçe var mıdır?
Kanun “gerekçe ve delil” olmasını şart koştuğuna göre, “bu partinin lehine olabilir” gerekçesinin “delil”i nedir?
Bu tablo hukuka güven sağlar mı?
Zihin karışıklığı
İptal edilmiş oylar ciddi şüphe halinde elbette sayılmalı. Medyada İstanbul seçimleri hakkında akıl almaz “uluslararası komplo” kurguları uydurulduğuna göre, dürüst bir yeniden sayım elbette yapılmalı, kim kazandıysa tartışmasız belli olsun.
Bu noktada, kamu oyunda karıştırılan bir konu var: Maddi hata niteliğindeki “11 bin oy”un Binali Yıldırım lehine, “4 bin oy”un da İmamoğlu lehine düzeltilmesi...
Bu maddi hata 4 Nisan Perşembe günü düzeltildi ve bu düzelme yapıldıktan sonra İmamoğlu 19 bin oy öndeydi.
Maddi hata ile hiç ilgisi olmayan “oyların yeniden sayımı” ayrı bir konudur bu satırlar yazılırken farkın 17.900 olduğu söyleniyordu.
Elmalarla armutları karıştırmamak lazım.
Kutuplaşmanın psikolojisi
Kutuplaşma ve komplo duygusu öyle güçlü ki, her seçimde olabilecek maddi hata ve yeniden oy sayımı konuları derin bir kuşkuyla karşılanıyor.
Hele şu “belediyede çalışıyoruz, bunlara nasıl hizmet edeceğiz!” sözü yok mu?
Bunu elbette tek kişi söyledi ama İmamoğlu’nun kazanmasını “uluslararası komplo” gösteren zihniyetin bir tezahürü: İstanbul belediyesi “uluslararası komplo”nun işgaline uğramışsa, ona nasıl hizmet edilirmiş?!
Bu kafayla bakınca, seçim Kanunu’ndaki kuralların ne hükmü kalır?!
Dahası, belediye çalışanlarının maaşları, muhalefete oy veren vatandaşların da vergileriyle karşılanmıyor mu?
Hele bazı seçilmişlerin “oy vermeyene belediye hizmeti yok” şeklindeki laflarına ne demeli?
Belediyeler o vatandaşlardan vergi almıyor mu?!
Görüyor musunuz, “vatandaşlık” kavramı ve hukuka güven nasıl tahrip oluyor?!
Başkan ve Meclis farklı olursa
Siyasi temsil kurumlarında farklılıkların, çoğulculuğun olması tabiidir. İşte ABD ve Fransa’da sık sık cumhurbaşkanı bir partiden yasama meclisleri başka partilerden oluyor.
Tartışma, müzakere ve uzlaşma ile devlet işlerini yürütüyorlar.
Belediye bakanı bir partiden, Belediye Meclisi başka partilerden olabilir elbette.
Demokratik terbiye birbirini engellemeyip aynı tartışma, müzakere, uzlaşma yoluyla belediye hizmetlerinin yürütülmesini gerektirir.
Hiç birimiz unutmayalım, çağımızda devlet kurumunun temelinde “vatandaşlık” kavramı vardır; hak ve yükümlülükler bu kavrama dayanır.
Devletin kendisi de nihayet “en lüksek hukuki kurum”dur.
Aman dikkat, siyasi kutuplaşma devletin temelindeki kavramları, devletin iskeleti olan yargı ve YSK gibi hukuki kurumları aşındırıyor!
Biraz itidal, biraz siyasi olgunluk... Savaşmıyoruz, seçim yaptık, şimdi oyların sayımını yapıyoruz.
.08/04/2019 23:03
Hukukta seçimlerin iptali
78
İstanbul seçimleri Türkiye’yi günlerdir meşgul ediyor, karşılıklı şüpheler büyük tedirginlik yaratıyor. İktidar bloku seçimlerde “organize işler” döndüğünü söylüyor… Muhalefet ise iktidarın devlet gücünü kullanarak seçim kurullarına baskı yaptığını, İstanbul Büyükşehir Belediye başkanı seçimlerini iptal ettirmeye çalıştığını söylüyor.
Biz hukuki duruma bakalım.
İstanbul’da yeniden sayımlar
Hukukumuzda seçim sonuçlarına iki türlü itiraz olur:
* Biri, oy sayımıyla ilgili “maddi hataları” düzeltmek için yeniden sayım için yapılan itirazlardır; seçimlerin iptali sonucunu doğurmaz…
İstanbul’da iptal edilen oyların yüzde 95’i sayıldı, İmamoğlu kabaca 15 bin oyla önde.
AK Parti, bütün İstanbul oylarının sayılmasını istedi, İl Seçim Kurulu reddetti. YSK da dün gece Ak Parti’nin 31 ilçede yeniden sayım talebini reddetti.
Maddi hatalara ilişkin bu tür itirazlar yüzünden seçim iptal edilmez, rakamlar düzeltilerek açıklanır. Bu işlemlerin sonuna gelindiği için Ekrem İmamoğlu’nun mazbatası verilmelidir. Seçimler iptal edilirse mazbata o zaman geçersiz olur.
* Öbür itiraz türü “seçim işlemleriyle” ilgili, mesela sahte seçmen, seçmen kütüklerinde hile gibi sebeplerle yapılan itirazlardır. Bu şekilde yapılan sahtelikler veya yanlışlar seçim sonuçlarını etkileyecek boyutta ise İl Seçim Kurulları seçimlerin iptaline karar verir.
AK Parti bu yöndeki başvurusunu henüz yapmadı.
Seçimler iptal edilir mi?
Seçimlerin iptali meselesi Mahalli İdareler Seçimi Kanunu’nda düzenlenmiştir: Seçim sonuçlarını etkileyecek çapta “seçim işlemlerinde” sakatlıklar tespit edilirse İl Seçim Kurulu seçimleri iptal eder…
AK Parti sadece oyların yeniden sayımı için başvurular yaptı, seçim iptali için henüz bir başvuru yapmadı ama bu yönde hazırlık yaptığı anlaşılıyor.
Peki, seçimlerin iptalini gerektirecek “seçim işlemleri”yle ilgili sakatlıklar neler olabilir?
Belediye başkanı seçilen kişinin kanuni yeterliğinin olmadığı anlaşılırsa, seçimi iptal edilir; İstanbul’da böyle bir durum yok.
Seçimlerde sahte oy pusulalarıyla oy kullanıldığı belirlenirse…
Seçmen kütüklerine sahte isimlerle kayıtlar yapıp onlar adına oy kullanıldığı ispatlanırsa…
Ölülerin seçmen kütüğüne yazıldığı, boş arsalarda, metruk binalarda seçmen gösterip onlar adına oy kullanıldığı belgelenirse…
Seçim sonuçlarını değiştirecek sayıda seçmen iki, üç defa yazılıp mükerrer oy kullanmışsa…
Oyların yeniden sayımı sırasında, birleştirme tutanaklarında seçim sonuçlarını değiştirecek çapta sahtecilik hatta bu çapta hata olduğu ortaya çıkarsa…
Böyle durumlarda seçimler iptal edilir, 60 gün sonraki ilk pazar günü seçimler yenilenir.
AK Parti ne diyor?
Hukuki durum bu; mesele böyle hile ve usulsüzlüklerin olup olmadığı…
Evvela birleştirme tutanakları tamamen gözden geçirildi, “oy kayması” denilen hatalar düzeltildi, bu düzeltmelerden sonra İmamoğlu kabaca 15 bin oy önde. Bu açılardan bir seçim iptali olmaz.
AK Parti Genel Başkan Yardımcısı Ali İhsan Yavuz “seçim işlemlerinde” organize usulsüzlükler dediği örnekler sayıyor: Büyükçekmece’de bir nüfus memurunun sahte seçmen kaydettiğini hatırlatıyor; doğru fakat o olay ocak ayındaydı ve hukuki gereği yapıldı. Onun yazdığı sahte seçmen adları kütüklerde yer almadı, onlar adına oy kullanılmadı.
Yavuz’un Maltepe için verdiği rakam 642’dir, oy kullanıp kullanmadıklarını bilmiyorum ama sayı sonuçları etkilemekten uzaktır.
Sandık kurulu başkanın niteliği de seçmen kusuru değildir.
‘Organize işler’ tespit edilirse elbette cezai soruşturma da açılır.
Hukukun üstünlüğü
Cumhurbaşkanı Erdoğan Moskova’ya giderken “belgeler, bilgiler hatta hatta televizyon, kamera tespitleri, boş arazilerde, tarlalarda apartmanlar adres olarak gösterilmek suretiyle, nasıl oylar kullanılmış” bu konularda deliller olduğunu söyledi.
Bunlar nedir henüz bilmiyoruz. Seçimin iptalini gerektirmesi için, 15 bin oy farkının değişebileceği kanaatini uyandıracak sayısal çapta olmaları, somut delil niteliğinde bulunmaları ve o sahte isimler adına oy kullanılmış olması lazımdır.
İptal istemek için bir süre yoktur; aylar sonra bile istenebilir.
Sonuç ister İmamoğlu’nun kesinleşmesi ister seçimlerin iptali olsun, ortaya çıkan karar mutlaka Türkiye’de ve dünyada hukukun üstünlüğüne değer verenleri ikna edecek nitelikle olmalıdır.
Çünkü hukuk devleti imajının ekonomi için bile ne kadar hayati önemde olduğu bellidir artık.
.9/04/2019 23:19
Manzara-i umumiye
63
İktidar bloku her tekil olaya bütün gücüyle, devletin bütün imkanlarıyla yüklenirken, genelde nasıl bir görünüm, nasıl bir ‘manzara-i umumiye’ yarattığını düşünüyor mu acaba?
Sert politikalar toplumsal dokuyu nasıl etkiliyor? Türkiye’de hukuk güvenliği ve demokrasi hakkında dünyada nasıl bir imaj oluşuyor? Ekonomi bu imajdan nasıl etkileniyor?
Son seçimlerde, özellikle İstanbul’da yaşananlar ‘normal seçim itirazları’ gibi mi görülüyor, devlet erkinin tarafsızlığı konusunda olumsuz izlenimler mi yaratıyor?
Dünyada itibarımız iyi olsun, yabancı sermaye gelsin diyorsak, seçim işlemleriyle ilgilenirken bu ilkeleri hiç akıldan çıkarmamak lazım..
YSK teminat vermişti
Devlet erkinin tarafsızlığı deyince, mesela sahte seçmen yazımı iddiaları… İstanbul’da seçimleri AK Parti’nin az bir farkla kaybetmesinden önce iktidarda kimse söyle bir sorundan bahsetmedi. Üsküdar’da ve Büyükçekmece’de boş arsaların, metruk binaların mesken gösterilerek seçmen yazımı yapıldığı yolunda CHP ilçe teşkilatlarının itirazları bile olmuştu.
Çeşitli ilçelerde partiler birbirlerine karşı böyle suçlamalar yöneltmişti.
O zaman savcılar iddialara ilişkin soruşturmalar açmamış, polis devreye sokulmamıştı.
YSK Başkanı Sayın Sadi Güven teminat vermişti:
“YSK olarak bu işte ciddi manada hassasiyet gösteriyoruz ve seçmenlerimizin gerçek yerlerinde oylarını kullanması için elimizden geleni yapıyoruz, yasa da onu emrediyor. Hakimlerimize bu konuda resen inceleme yetkisi verdik… Mükerrer seçmen de sahte seçmen de hayali seçmen de yok.” (22 Ocak)
Zira YSK seçmen kütüklerinde isim ve adres olarak hile yapılması merkezi bilgisayarla denetliyordu.
Yine de hatalar, usulsüzlükler olabilir. Hatta kesin sonuçlar ilan edildikten sonra bile seçim sonuçlarını değiştirebilecek büyüklükte usulsüz işlemler ortaya çıkarılırsa seçimler elbette yenilenebilir. Bunlar hukuken olağan işlemlerdir…
Polis devrede
Olağan olmayan; sadece iktidar blokunun itirazı söz konusu olduğunda ve seçimlerin yenilenmesine yol açacak ‘maddi delil’ bulmak üzere polisin devreye sokulup kapı kapı seçmen-adres denetimi yapmasıdır.
Olağan itiraz işlemlerinin gürültülü propaganda ile yürütülmesi de dikkat çekicidir. Yeni Şafak gazetesinin saygın yazarı Kemal Öztürk’ün şu satırları, “manzra-i umumiye”nin bu yönünü resmediyor:
“Seçime itiraz, hukuki bir haktır ama bunu böylesine yüksek bir perdeden, kampanya şeklinde ve çok ciddi iddialarla yapmak, ekonomi aktörlerinin de, uluslararası siyasetin de, en ilgisiz seçmenin de dikkatini çeker. Dolayısı ile sonuç ne olursa olsun, çıkacak kararın çok önemli siyasi etkileri olacaktır.”
Evet, ciddi “siyasi etkiler” yaratarak meselenin “hukuki” süreç yönünü gölgeleyecek bu manzaraya dün polisin seçmen-adres araştırması da eklendi…
Muhalefetin bir itirazı için polis hiç böyle delil aradı mı?
Büyükçekmece’de seçmen hareketliliği 4 bin civarında olduğu halde “usulsüz 11 bin seçmen taşınmış” olabilir mi? Bu iddia somut ‘deliller’le ispatlanırsa tabii seçimlerin yenilenmesi gündeme gelir.
Türkiye’nin hukuk imajı
Sonuç ne olursa olsun, “hukuk devleti, kamu erkinin siyasi tarafsızlığı, seçimlere devlet etkisinin karışmaması” gibi değerlerin zedelendiği bir dönemden geçiyoruz.
Bunlar uluslararası raporlarda yer alacak. Avrupa Konseyi’ne üye bütün ülkelerde genel seçimler için bu uluslararası denetim mekanizması (AGİT) işliyor.
Bu raporlarda Türkiye’deki eski seçimler övülüyor, son yıllardaki seçimlere ise önemli eleştiriler yöneltiliyor.
Elbette bunlara karşı “bizim demokrasimiz sizden daha ileri” veya “dış güçler” gibi söylemlerle cevap verebiliriz… Ama akademik metotlarla hazırlanan bu tür raporlar uluslararası toplumda hayli etkili oluyor.
Dahası, acil ihtiyaç duyduğumuz büyük miktarda yatırım sermayesini ve diplomatik desteği alabilmemiz için bu raporlar bizim sözlerimizden daha etkili oluyor.
İşte, sıralamalarda Türkiye’nin durumu iyi değil.
2002-2010 dönemindeki uluslararası raporlarda Türkiye çok övülüyor, yılda 20 milyar dolar yatırım sermayesi geliyordu; o yıllar da AK Parti yıllarıydı. AK Partililer bu gerçeği iyi düşünmeli.
Netice; devlet partiler üstü hukuki bir kurumdur, demokraside kazanmak da kaybetmek de normaldir, hukuk devleti imajı çağımızda diplomasiden daha etkin bir milli güç faktörüdür… Bunları zedelemeyelim.
.11/04/2019 23:28
Hukuk devletinde seçimler
81
İstanbul seçimleri hakkında YSK yine kararını erteledi. Sonunda ne karar verececegini kimse tahmin edemiyor.
YSK eski emsal kararlarına uygun mu davranacak, İstanbul için farklı bir iptal kararı mı verecek? Kimse hukuken öngöremiyor.
OHAL döneminde KHK’larla ihraç edilenlerin seçilebileceği ama mazbatalarının verilmeyeceği konusunda da hiç kimse hukuken öngörüde bulunamamıştı, değil mi?!
Gerçi AİHM ve Anayasa Mahkemesi kararlarında hukuk devleti felsefesinin en önemli prensiplerinden birinin “hukuki öngörülebilirlik” olduğu yazılıdır. Ama bizde öngörülemiyor işte…
Onun için bir kehanette bulunmadan, hukuki tabloyu anlatmaya çalışacağım.
Iğdır seçimlerinde YSK
Iğdır seçimleri konusunda YSK’nın 1 Temmuz 2014 sayılı bir kararı var. “Iğdır’da ikamet etmeyen bir kısım seçmenin hileli yollarla seçmen olarak yazdırılıp oy kullandırıldığı” iddiasıyla seçimlerin iptali için başvuru yapılmıştı. YSK’ya göre, seçmen listeleri askıya çıkarılmış, itirazlar incelenerek kesinleşmiş, seçimler yapılmıştı, artık seçimlerin iptali istenemezdi…
Hatta YSK bu kararında, 1996 yılında da aynı nitelikte karar verdiğini “emsal” olarak kaydediyordu.
Şimdi ortada böyle 1996 ve 2014 yıllarına ait iki “emsal karar” var: Kesinleşmiş seçmen kütüklerinde hile yapıldığı ve bunların oy kullandığına dair zamanında itirazlar yapılmamış veya yapılmış da reddedilmişse, artık YSK’dan seçimlerin iptali istenemez…
İşte “Hukuki öngörü” böyle bir şey: Anayasaya, kanunlara ve emsal kararlara bakarak yeni karar hakkında öngörüde bulunursunuz.
Sadece seçimlerle ilgili kararlar değil, “yatırım ortamı” dediğimiz iktisadi mesele için de “hukuki öngörülebilirlik” fevkalade gereklidir.
Hukukta elbette ayrıntılar genellemelerden önemlidir. YSK, İstanbul’daki durumun Iğdır’dan farklı olduğuna dair inandırıcı “gerekçeler ve deliller” ortaya koymadan seçimlerinin iptaline karar verirse siyasallaşma eleştirisinden kurtulamaz.
KHK ile ihraçlar
Gelelim diğer soruna: KHK ile ihraç edilenlere seçildikten sonra mazbataları niye verilmiyor?
Bugünkü Ceza Kanunumuzun mimarlarından Prof. Adem Sözüer diyor ki:
“Kimlerin seçilemeyeceği kanunda yazılıdır ve bu yasaklar arasında KHK ile ihraç edilmiş olmak yoktur. YSK, kanunda olmayan bir seçilme yasağı koyamaz. Üstelik adaylıkları seçim kurullarınca onaylanmış, vatandaşlar oy vermiştir. Mazbatalarının verilmesi lazım.”
Prof. Sözüer, uzun bir hukuki izahatta bulundu, ben burada çok özetledim.
Diğer yandan, YSK referandum döneminde “mühürsüz oy zarfları”nı nasıl geçerli saymıştı? Pusulalar filigranlı ve mühürlü ise, sandık kurulunun zarfa mühür basmayı unutması, vatandaşın oylarını geçersiz kılmazdı…
Peki, seçim kurulları KHK’nın adaylığa engel olmadığına karar vererek o kişinin adaylığını onaylamışsa, o kişiyi belediye başkanı seçen vatandaşların oyları ve o kişinin kanunlardaki “seçilme” hakkı nasıl önemsiz sayılır?!.
Milli güvenlik ve hukuk
Denilebilir ki, KHK sebebiyle mazbata verilmeyen daha çok HDP’li… Bunların PKK ile ilişkisi var; hukuk mu önemli, PKK ile mücadele mi?..
Yıl 1935, Tek Parti dönemi, Meclis’te Dersim Kanunu görüşülüyor. Verilecek idam cezalarının Meclis onayı gerekmeden, komutan onayıyla infaz edilmesi yönünde bir madde var tasarıda…
25 Aralık günlü oturumda Muğla Milletvekili Hüsnü Kitapçı söz alıyor, özetle diyor ki:
“Anayasamıza göre idam cezalarını onaylama yetkisi münhasıran TBMM’ye aittir. Bu yetkiyi komutana vermek anayasaya aykırıdır!”
Adalet Komisyonu adına Trabzon Mebusu Raif Karadeniz cevap veriyor, özetle:
“Anayasamıza çok hürmet ederiz. Fakat memleketin yüksek menfaatini bir tarafa koyduk, diğer tarafa anayasaya saygıyı koyduk ve bu neticeye ulaştık!”
Parmaklar kalkıyor, kanun kabul ediliyor…
Ayrıntıları benim “Atatürk’ün İhtilal Hukuku” kitabımda bulabilirsiniz.
Zamanımızda yapılan araştırmalarda hukukçular arasında bile “devlet menfaati” gibi soyut bir kavramın, hukuktan önemli olduğu eğilimi görülüyor.
Hukuk ihlallerinde devlet, memleket menfaati olabilir mi?
Özellikle çağımızda, devletin uzun vadeli saygınlığını sağlamanın ve vatandaşlarda milli aidiyet duygusunu güçlendirmenin yolu ülkede hukukun üstünlüğü konusunda kuşkular yaratmaktan sakınmaktır.
Bu yönüyle hukukun üstünlüğü vatanseverliğin de bir gereğidir.
.13/04/2019 23:38
‘Yumuşak güç’
17
Çağımızda yükselen kavramlardan biri “yumuşak güç.” Bu seneki Sakıp Sabancı Araştırma Ödülleri’nde “yumuşak güç” kavramı öne çıktı.
Evet, çağımızda bir yandan terör eylemlerinde ve savunma harcamalarında artış var, öbür yanda da bu “yumuşak güç” kavramı önem kazanıyor.
Bağırıp çağıran, tehdit eden bir insan elindeki “sert güç”le bizi korkutabilir... Ama güler yüzlü, dost canlı bir insan da sevgimizi, saygımızı kazanır, buna “yumuşak güç” deniliyor.
Dış politikada maharet bu ikisini yerinde ve dozunda kullanabilmek...
Ne demek bu?
Bu seneki Sakıp Sabancı Juri Özel Ödülü, “Yumuşak Güç” kavramının teorisyeni Joseph S. Nye Jr.’ye verildi. Törende Nye, bu kavramı anlatan özlü bir konuşma yaptı, “Yumuşak Güç” adlı kitabının Türkçe basımı da davetlilere takdim edildi.
Bu kavramı çok iyi anlamamız gerektiğini düşünüyorum.
Prof. Nye, “yumuşak güç, istediklerini zorlama veya karşılığını ödeme yerine cazibe yoluyla elde etme becerisidir” diyor.
Kavramı, “nüfuz, etkileme, diğerlerini cezbedebilme” diye de tanımlıyor.
Bir çok örnek veriyor. Mesela İkinci Dünya Savaşı’ndan bitkin ve aç çıkan Avrupa’da Sovyet sosyalizminin cazibesi çok artmıştı... ABD, buna Başkan Roosvelt’in “Dört Özgürlük” sloganıyla karşılık verdi, “Marshal Yardımı” ile bunu destekledi...
Sovyet blokunda kalan gençlerin, totaliter propagandadan usanıp “Özgür Avrupa Radyosu”nu dinlemelerini de “Yumuşak Güç” örnekleri arasında sayıyor.
Sıcak savaşlar ve terörle mücadele elbette “sert güç” gerektiren durumlardır; Nye öyle durumlarda bile mutlaka “yumuşak güç” faktörünün elden bırakılmamasını öneriyor.
‘Dostları çoğaltmak’
Nye terörle mücadelenin zorluğunu anlatıyor. Irak ordusunu dört haftada yere seren Amerika’nın “terör karşısında zafiyet” gösterdiğini belirtiyor:
“ABD dünyanın uzak bölgelerinde saklanan her şüpheli el-Kaide liderini tek başına ele geçiremez. Diğer ülkeleri kendisine yabancılaştırmadan ve barışı kazanmak için ihtiyacı olan işbirliğini kaybetmeden, canı her istediğinde savaş başlatamaz...”
Ben yumuşak güç kavramını, son zamanlarda lafını etmek bile aklımıza gelmeyen, “düşmanları azaltmak, dostları çoğaltmak” diye tanımlıyorum.
Nye, iç politikaya da değiniyor. İç politikada otoriter rejimlerin daha çok “zorlama, komut verme” gibi sert güç metotlarına başvurduklarını, demokratik rejimlerde ise “cazibeden kaynaklan güç”ün önemli olduğunu söylüyor. “Yumuşak güç, günlük demokratik siyasetin ana unsurudur” diyor.
Asya’nın çöküş ve yükselişini rakamlarla anlatıyor, “Asya değerleri”nin yumuşak güç işlevini irdeleniyor.
Kitapta en çok önemsediğim iki kavramdan biri “kültürde bilimin saygınlığı” kavramı, diğeri “hukuk ve insan hakları” kavramı oldu... Bu çağda en önemli iki yumuşak güç faktörü...
Prof. Nye Avrupa Birliği’ne girme sürecinin Türkiye’ye “yumuşak güç” unsuru kazandırdığını da belirtiyor.
Sabancı ödülleri
Zihnimizin adeta her hücresini siyasetin işgal ettiği bu dönemde bilim ve sanat faaliyetleri daha bir önemlidir. Bu açıdan Koç ve Sabancı üniversitelerinin uluslararası katılımlı bilim ödüllerini alkışlıyorum.
Bu seneki Sakıp Sabancı bilim ödüllerinde “Üç Makale” ödüllerini kazanan genç akademisyenler şöyle:
- Minnesota Üniversitesinden Cosette D. Creamer’in, “Dünya Ticaret Örgütü’nde Yargının Duyarlılığı” başlıklı makalesi.
- Bocconi Üniversitesinden Kerim Can Kavaklı’nın “Çin’in Yükselişi Küresel Yönetimi Zayıflatır mı? Kaçakçılıkla Mücadele Rejiminden Kanıtlar” başlıklı makalesi.
- Georgetown Üniversitesinden Moria Paz’ın “Duvarların Dünyası” başlıklı makalesi.
Popülizm araştırmaları
Geçen seneki Sabancı ödülleri dünyayı saran otoriter popülizm sorunuyla ilgiliydi, daha önemlisi Türkiye’yi de kapsıyordu:
- Selim Erdem Aytaç: “Popülizmin Cazibesi ve Seçkin Söyleminin Rolü: Türkiye’den Örnekler.”
- İpek Çınar: “Demokrasinin Yıkımı: Otokrasi Heveslilerinin Stratejik Tercihleri.”
- Berk Esen: “Demokratik Gerileme ve Popülizm Arasındaki Seçmeli İlişkiler: Karşılaştırmalı Perspektifte Türkiye ve Macaristan Vakası.”
Sabancı Üniversitesi’nin ödül verdiği bilimsel araştırmaları Türkçeye çevirip yayınlamasını diliyorum.
Sakıp Sabancı’yı teşekkür ve rahmetle anıyorum
.15/04/2019 23:21
Demokrasi değilse ne?
98
Demokrasiyi daraltmayı savunan, hatta reddeden görüşler son yıllarda daha bir seslendiriliyor. Kuvvetler ayrılığı kavramını çoktan unutmuştuk, şimdi Cumhurbaşkanının rektörler gibi bazı belediye başkanlarını da ataması isteniyor, tabii güvenlik gerekçesiyle.
İlçe belediye başkanlarının Büyükşehir Belediye başkanı tarafından belirlenmesi de önerildi.
Meclis’te anayasa komisyonu varken Anayasa Mahkemesine lüzum olmadığı da söylenmişti.
Bir de “bekamızı demokrasiye feda etmemek” tezi var!
En önemlisi, bazı kimselerin demokrasiyi İslam adına reddetmesidir.
Demokrasi ve İslam
Muhafazakâr camiada önemli bir ağırlığı bulunan Sayın Hayrettin Karaman şöyle diyor:
“Felsefesi ve tekniği ile, demokrasi Müslümanların siyasi sistemi olamaz. Ancak demokratik mekanizma, İslâm ve siyaset teorisinin ilkeleri doğrultusunda -daha iyisini buluncaya kadar- kullanılabilir...” (Yeni Şafak, 29.5.2014)
Karaman, demokrasinin temelindeki “eşitlik” ilkesine de karşı. Çünkü fıkıhta “mümine, münafıka, fâsıka, kâfire ve müşrike karşı birtakım davranışlar sergilenmiş, hükümler konmuş”tur, demokrasi ise herkesin hak eşitliğini kabul eder.
Temel sorun şudur: Hak ve yükümlülükler insanların dini inançlarına göre mi, “eşit vatandaşlık” ilkesine göre mi belirlenmelidir?
Meşrutiyet devri İslamcılarının tamamı, hatta Şeyhülislam Mustafa Sabri gibi bir isim bile, insanların inancı ne olursa olsun kanun önünde eşit olduğunu, dinî hususların öbür dünyayla ilgili olduğunu yazmış, modern vatandaşlık kavramını savunmuştu.
Dönemin önde gelen İslamcılarından Said Nursi de “müsavat fazilet ve şerefte değildir, hukuktadır” diyerek Rum ve Ermeni vatandaşların da hukuken eşit olduğunu yazıyordu, “Münazarat” kitabına bakabilirsiniz.
Yüz yılda nereden nereye, hayret doğrusu.
Temel siyasi değerler
Demokrasinin temellerinde eşitlik, seçme ve seçilme hakkı, kuvvetler ayrılığı, fikir ve ifade hürriyeti gibi değerler vardır.
Peki, “demokrasi Müslümanların siyasi sistemi olamaz” ise, İslam toplumlarında “eşitlik, seçme ve seçilme hakkı, kuvvetler ayrılığı, fikir ve ifade hürriyeti” gibi temel değerlerin hangisinden vaz geçeceğiz?!.
Demokrasinin Müslümanların rejimi olmayacağını söyleyerek İslam toplumlarında bu temel değerler nasıl gelişir? Bu değerler gelişmeden istikrarlı ve yönetebilir demokratik rejimler kurulabilir mi?
İslam dünyasına bakın, bu soruların cevabı bellidir!
Meşrutiyet İslamcıları reel sorunların içinde yaşayarak çözümler düşünüyorlardı. Hürriyet, eşitlik, vatandaşlık, kuvvetler ayrılığı gibi modern değerlerin zorunlu olduğunu görüyorlardı.
Bugün ise hepsi değil ama bir kısım İslamcılar muhayyel kurgularla ideoloji yapıyorlar. Kurgularını tarih laboratuvarında test etmiyorlar; mesela hilafetin sadece çeyrek asır devam edip ondan sonra istibdada dönüşmesini tahlil etmiyorlar…
Kurgularının çağımızda ne tür uygulamalar ortaya çıkardığını da araştırmıyorlar.
Beka meselesi
Bekamızı demokrasiye feda etmeyelim!
Demokrasiyi önemsizleştirmek için söylenen bu söz bana, eski Anayasa Mahkemesi’nin bir kararını hatırlattı. AYM, türban yasağıyla eğitim ve çalışma özgürlüğünü kısıtlayan ünlü kararını “laikliği özgürlüğe kıydırmamak” gerekçesine dayandırmıştı. (Karar no: 1989/12)
Niye laiklik ve özgürlük birbirini bütünleyen değil de birbiriyle çatışan değerlerdir?!
Bugün de bekamızı demokrasiye feda etmemek deniliyor; aynı otoriter madalyonun iki yüzü.
Ya bekamız demokrasimizin gelişmesini gerektiriyorsa; niye bu akla gelmiyor?
Sorunlara nasıl bir çözüm? “Kodumu mu oturtarak” mı, ortak akılla rasyonel çözümler mi?
Mart 1925, Şeyh Sait isyanı üzerine haklı olarak ilan edilen sıkıyönetim yeterli mi, yoksa daha “şiddetli” tedbirler mi alınmalıydı?
2 Mart günlü Tek Parti grup toplantısında Recep Peker, beka için “şiddet şarttır” diye konuşuyor,
“Almanya içeride şiddetli tedbirler almadığı için harbi kaybetti” diyor.
Liberal Başbakan Fethi Bey kürsüden cevap veriyor:
“İngilizlerle Fransızlar aynı harp senelerinde hiçbir şiddet göstermeden, hatta memleketlerindeki gazeteleri bile geniş bir hürriyet ve serbesti içinde bıraktıkları halde niçin galip geldiler? Arkadaşlar, esasen Recep Bey’in bu husustaki itirazlarına hayret ediyorum.”
94 yıl geçti, 21. yüzyıldayız, hayretimiz bitmiyor; hayret doğrusu.
.16/04/2019 23:24
Yanlış karar AİHM’den döner
102
Seçimleri kazanan adaya mazbatasını vermemek hukuk devletinde kabul edilebilecek bir uygulama değildir. İmamoğlu’na mazbatası verilmeden YSK’nin seçimleri iptal etmesini sağlamak için “yeniden sayımın yeniden sayılması” gibi tuhaf başvuru yolları deneniyor.
Bakalım YSK nasıl bir karar verecek?
Hukuk devleti kavramının test edildiği diğer bir sorun, seçimleri kazandığı resmen açıklanan adaylara “sen KHK’lısın” denilerek mazbatalarının verilmemesi… Bu mesele, ‘mazbata’dan daha kapsamlıdır: KHK ile işten çıkarılmış pek çok insana, haklarında yargısız “memuriyetten men” cezası uygulanıyor.
Bunlar önümüzdeki zaman kesitinde Anayasa Mahkemesi’nden dönmezse, AİHM’den dönecek.
Beka endişemiz varsa, Türkiye’nin geleceğinin hukuken de güvenli olması gerektiğini hiç akıldan çıkarmamalıyız.
Yargıya güven sorunu
Bugünkü Ceza Kanunu’muzun mimarlarından Prof. İzzet Özgenç dün bir açıklama yaptı. Seçme ve seçilme haklarının anayasa ve kanunlarla düzenlendiğini, KHK’lı kişilerin YSK onayıyla seçimlerde aday olduklarını hatırlattı. Bunlara seçildikten sonra mazbata vermemenin “hukuk dışı” olduğunu yazdı.
Prof. Özgenç’in şu uyarısı fevkalade önemli:
“Bu uygulamanın yüksek yargı mensubu ‘hukukçular’ tarafından geliştirilmesinin Türkiye’de hakim bağımsızlığı tartışmalarına gerekçe olacağı kuşkusuzdur.”
En vahim mesele bu işte... Türkiye’de kamu kurumlarına, özellikle de yüksek yargı kurumlarına güvenin aşınması.
Adalet Bakanı Gül bile “yargısal tasarrufların meşruiyetine ve yargıya olan toplumsal desteğe de zarar veren” yargı kararlarından yakınıyor.
Gül aynı zamanda HSK başkanıdır, HSK’nın ne yaptığı sorulabilir ama asıl endişe etmemiz gereken gidişat, kurumlara ve yargıya güvenin sarsılmasıdır.
Evet KHK sebebiyle mazbatası verilmeyenler HDP’lilerdir. Fakat asla unutmayalım, terörün siyasi platformlar kazanmasını önlemek için Türkiye’nin dünyada hukuk devleti imajının yüksek olması gerekir.
Milli sadakat ve aidiyet duygusunu güçlendirmede kamu kurumlarının ve özellikle adaletin güvenilirliği olağanüstü derecede önemlidir.
Bir AİHM kararı
2000 yılında Yunanistan’da Alexandros Lykourezos milletvekili seçilmişti. Rakibi olan Apostolou buna itiraz etti; Lykourezos’un anayasaya göre milletvekili olma şartlarını kaybettiğini ileri sürdü, Yunan Seçim Kurulu onun milletvekilliğini iptal etti, o da AİHM’ye gitti...
AİHM 15 Temmuz 2016 günlü kararında, yetkili kurullarca adaylığı onaylanıp seçilen bir kişinin, seçilmişliğinin sonradan düşürülemeyeceğine karar verdi.
Bizdeki KHK sorunu ile Lykourezos davası arasında farklar var ama belirleyici olan, “adaylığı yetkili kurullarca onaylanmış” ve “seçilmiş” kişinin görevine devam etmesidir,
Bunu engellemeyi AİHM “oy veren seçmenlerin meşru beklentesine” aykırı buluyor.
Prof. İzzet Özgenç de adaylığı yetkili kurullarca onaylanmış ve seçilmiş kişiye sonradan mazbatasını vermemenin “hiçbir hukuki dayanağı olmadığını” belirtiyor, YSK’ya “hukuka geri dönün” çağrısı yapıyor.
‘Delil yok’ kararı
OHAL döneminde, Anayasa Mahkemesi tarafından “delilsiz kanaat” gibi tuhaf bir gerekçeyle AYM üyeliğinden atılan Alparslan Altan, mahkemece tutuklanıp FETÖ üyesi olduğu iddiasıyla 11 yıl ağır hapis cezasına çarptırılmıştı.
AİHM, bırakın 11 yıl ağır hapis cezası verilmesini, FETÖ üyesi diye tutuklamak için bile “makul suç şüphesi” bulunmadığına karar verdi!
Şahin Alpay ve Mehmet Altan dosyasına benziyor. AYM ve ardından AİHM “tutuklamak için bile delil yok” diye karar vermiş, önce Şahin Alpay, sonra uzun bir sürecin ardından Mehmet Altan tahliye edilmişti.
AİHM’nin hükmettiği tazminatı devletin ödemesiyle bu dosyalar kapanmaz. Ak Parti iktidarının AB sürecinde 2004 yılında çıkardığı Ceza Muhakemesi Kanunu’na göre, AİMH kararlarına uygun olarak yeniden yargılama yolu açıktır. (Md. 311)
Türkiye olarak hukuku karşımıza değil, yanımıza almalıyız.
Hem terörle mücadelede ve diplomaside elimiz güçlenir, hem üst üste çağrılar çıkardığımız yabancı sermayenin gelmesi kolaylaşır.
82 milyon vatandaşımız, adalet için kendi devletimize güvensin; Türkiye daha güçlü olur.
Bana hukuk ve adalet inancını kazandıran merhum hocam Ali Fuat Başgil’i bu köşede bir kere daha rahmet ve hürmetle anıyorum
.18/04/2019 23:23
İptal edilir mi?
61
Ekrem İmamoğlu mazbatayı aldı, bundan sonra YSK İstanbul seçimlerini iptal eder mi?
Kanuni şartları varsa iptal edebilir ama zaten sorun İstanbul seçimlerinin iptalini gerektiren kanuni şartların olup olmadığı.
İktidar sözcüleri bunu iddia ediyorlar; bu amaçla YSK’ya 45 sayfalık bir dilekçe ile üç bavul dolusu belge sundular.
Evvela hukukun şu temel kuralını hatırlayalım: “Deliller sayılmaz, tartılır!”
AK Parti’nin gerekçeleri
Seçimlerin iptalini haklı çıkaracak hususlardan biri, mesela ölülere, çocuklara, kısıtlılara oy kullandırılmış ve bunların sayısının seçim sonuçlarını etkileyecek miktarda olmasıdır.
AK Parti’nin YSK’ya verdiği dilekçede dört ana başlık halinde şu iddialar ileri sürülüyor:
- Kısıtlı kişilerin oy kullandığı…
- Ölmüş seçmenlerin adına başkalarının oy kullandığı…
- Bazı seçmenlerin hem cezaevi listelerinde hem ikametgahlarıyla ilgili seçmen listelerinde kayıtlı olduğu; dikkat ediniz, oy kullandığı değil, kayıtlı olduğu…
- Bazı seçmenlerin farklı yerlerde hükümlü olarak cezaevinde bulundukları halde, İstanbul’da seçmen olarak gözüktüğü; dikkat ediniz oy kullandığı değil, seçmen olarak gözüktüğü…
Kullanılmayan oyların seçim sonuçlarını etkilemesi söz konusu olmayacağına göre bu son iki sebep iptal gerekçesi değildir.
YSK’nın emsal kararları
Seçimlerin iptali taleplerinde önemli bir ölçü şudur: Daha önce İlçe ve İl Seçim kurullarınca karara bağlanarak kesinleşmiş olan işlemler yüzünden artık seçim iptal edilmez.
Bu konuda Yüksek Seçim Kurulu 2014 yılında Iğdır seçimlerinin iptali talebini reddetti.
YSK’nin 11 Mart 2019’da yani son mahalli seçimlere giderken verdiği karar çok açıktır: Karar, seçim takvimini anlatıyor, zamanında kesinleşmiş işlemlere artık itiraz yapılamayacağını belirtiyor. Seçmen kütüklerinde “oy kullanamaz” kaydı bulunmayan her seçmenin oy kullanabileceğini belirtiyor. (Karar no. 1456)
Sandık kurulları ve başkanları hakkında da o zaman itiraz edilmeliydi, artık bu konular iptal sebebi olmaz.
İmza ve diğer şartları tamam fakat mühürlenmesi unutulmuş birleştirme tutanağı gibi belgelere de zamanında itiraz etmek lazımdı, artık kesinleşmiştir.
YSK zaten referandumda mühürsüz zarflar içindeki mühürlü ve filigranlı pusulaları geçerli saymıştı. Bu defa da geçerli olmalı.
Zaten AK Parti’nin başvurusunda “KHK’lılar, FETÖ’cülerin yakınları” gibi hukuki anlamı olmayan, siyasi ifadeler yer alıyor.
İptal sebepleri
Şunlar oy kullanamaz: Er, onbaşı ve kıta çavuşları, askeri öğrenciler. Bunların karşısına ‘oy kullanamaz’ diye yazılır zaten.
Seçmen olarak kütüklere yazılamayacak olanlar ise şunlardır: Kısıtlılar, yani zihinsel özürlülük gibi sebeplerle hukuki işlem yapmaya ehliyetlerinin olmadığı tıbben tespit edilmiş ve mahkemece karar verilmiş olanlar…
Kesinleşmiş mahkûmiyet sebebiyle kamu hizmetinden yasaklı olanlar…
Herhangi bir şekilde bunlar seçmen kütüğüne yazılmış ve de oy kullanmış (kullandırılmış) iseler ne olacak?
Bu şekilde kullanılmış oyların miktarını teker teker tespit edip belgelendirmek lazım; bir de oy miktarının seçim sonuçlarını etkileyecek büyüklükte olması lazım. Öyle bir durumda, önceki bütün işlemler kesinleşmiş olsa bile seçimlerin yenilenmesine karar verilir tabii.
Ben AK Parti’nin 45 sayfalık dilekçesinde bu çapta belgelenmiş ihlaller görmedim, araştırmalarda çıkar mı? Bakıp göreceğiz.
Hukuk ve dış politika
Türkiye’nin hukuk imajının daha fazla sarsılmaması lazım; YSK’nın kararı dünyadaki saygın hukuk çevrelerini de ikna edecek bir “hukuka uygunluk” kalitesinde olmalıdır. Türk dostu Avrupa Konseyi Başkanı Thorbjørn Jagland’ın YSK Başkanı Sadi Güven’e yazdığı mektup önemlidir. Seçilmiş insanlara KHK’lı diye mazbata vermemenin “Türkiye’nin hukuki standartlarına dair soru işaretlerini arttırdığını” yazıyordu.
Jagland’ın öyle demesi ne yazar?
Çok şey yazacağını görmek için AK Parti’nin reform döneminde, 2004 yılında Anayasa’nın 90. Maddesine eklediği hükmü hatırlamak lazım: Uluslararası hukuk yerli hukuktan üstündür!
İhracatımızın ve yabancı sermaye yatırımlarının, teknoloji transferlerinin, akademik girdilerimizin çok büyük oranda Batı’dan geldiğini de hatırlamak lazım.
Bir de Trabzon mebusu şehit Ali Şükrü Bey’in, Lozan görüşmelerinde Meclis’te söylediği şu sözü hatırlamak lazım: “Türkiye Rusya karşısında yalnız kalmamalı!”
.20/04/2019 23:35
Dava ve devrim
66
Merhum Ali Fuat Başgil’in elli ikinci vefat yıldönümünde İstanbul Hukuk Fakültesi çok anlamlı bir tören düzenledi. “Ali Fuat Başgil’in Anısına Armağan” adıyla ilmi makale ve anılardan oluşan bin sayfalık çok değerli bir kitap da yayınladı.
Törende, Başgil’in öğrencilerinden Rasim Cinisli’nin anlattığı bir olayın kamuoyunca bilinmesini ve kayda geçmesini istiyorum.
Sizden, bizden
1960’ların başında milliyetçi-muhafazakar öğrenci liderlerinden Nevzat Görücü, yazılı sınavda çok başarılı olduğu halde, “devrimci” bir hoca sözlü sınavda “sen gericisin” imasıyla onu sınıfta bırakmıştı, böyle örnekler vardı.
Sinirlenen genç Cinisli, Ali Fuat Hoca’nın evindedir:
- Hocam böyle korkunç haksızlık, nasıl olur? Siz de onları sınıfta bırakın!
Başgil’in cevabı:
“Rasim, benden haksızlık yapmamı, liyakati, hakkaniyeti çiğnememi istiyorsun; böyle bir şey nasıl olur! Yanlışa yanlışla mukabele yanlışı güçlendirir! Biz hakkaniyetten ayrılmayalım.”
Ecevit hükümetlerinin saygın Adalet ve Devlet Bakanlarından Prof. Hikmet Sami Türk, Karar’da Başgil hakkındaki yazım üzerine telefon açtı:
“Ben de merhum Başgil’in öğrencisiydim, bununla onur duyarım. Anayasa hukuku dersinde beni o imtihan etti. Öğrencilerin farklı fikirlerde olmalarını doğal karşılar, siyasi görüşlerinden dolayı ayırım yapmazdı.”
Görüyor musunuz, Başgil’in şahsında somutlaşan akademik ahlakı?
Törenden notlar
Törende konuşan Dekan Prof. Abuzer Kendigelen, bilim insanlarının anılarına saygıda kusurlu bir toplum olduğumuzu, Prof. Başgil gibi büyük bir hukuk âliminin bugüne kadar Hukuk Fakültesince unutulmuş olmasını “anlayamadığını” söyledi. Vefa borcunu yerine getirmek üzere bu bin sayfalık armağan kitabını yayınladıklarını belirtti.
Kitabı hazırlayan diğer isim Doç. Dr. Saadet Yüksel... AİHM yargıçlığına seçilen genç kadın hukukçumuz.
Hükümet bir yıldır AİHM’ye yargıç kabul ettiremiyordu; Saadet Yüksel o yüksek standartlara sahip olduğu için AİHM tarafından kabul edildi.
Kendisini yürekten kutladım.
Bin sayfalık armağan kitabında ilk okuduğum, Yüksel’in makalesi oldu; cumhurbaşkanlığı hükümet sistemi konusundaydı.
Son derece teknik hukuk diliyle yazılmıştı; yeni sisteme siyaseten taraftar veya aleyhtar olduğunu çıkarmak mümkün değil. Fakat kuvvetler ayrılığı felsefesini tam olarak özümsemiş değerli bir hukukçu olduğu açıkça belli... “Anayasalı devlet” ile “anayasal devlet” arasındaki farkı anlatarak başlıyor yazısına:
“Bir devleti anayasal devlet yapan başlıca unsur, kuvvetler ayrılığının denetim ve denge mekanizmalarıyla birlikte uygulanmasıdır...”
AYM Başkanı Zühtü Arslan törende konuştuğu gibi kitapta Başgil’in anayasa hukukumuzdaki yeri konusunda akademik bir makalesi de yer alıyor. Prof. Arslan’ın uzun yazısından, Başgil’i tam özetleyen iki cümleyi buraya alıyorum:
“Başgil’in düşüncesinde ‘hürriyet’ özel bir önem taşır. Hürriyet ona göre bireyin huzur ve mutluluğunun ön şartıdır...”
Yüksek değerler
Törende bazı konuşmacıların da belirttiği gibi Başgil’i, kavramların o zamanki anlamıyla “milliyetçi, muhafazakar, liberal, memleketçi, maneviyatçı” olarak tanımlamak mümkün, bu kavramları kendisini de kullanır.
Bugün benzer kavramlara hassasiyeti olanların özgürlük, kuvvetler ayrılığı, denetim ve denge gibi kavramlar hakkında tavrı nedir?
Ben konuşmamda sağda “dava”, solda “devrim” kavramının hukuk ve hakkaniyet duygusunu dumura uğrattığı söyledim.
27 Mayıs döneminde bazı radikal hocaların “gerici öğrenciler”e tavrı, sonra 28 Şubat uygulamaları bunun örnekleriydi...
Soru çalma suçunu işleyerek kendi müridini makamlara yerleştirmek de “dava” adına hak çiğneme örnekleridir.
KPSS sınavını yüksek puanlarla kazananları sözlü sınavlarda “bizden değil” diye harcayıp “bizden olanlar”ı kazandırmak da böyle!..
Haksızlık güce göre sadece yer değiştiriyor.
Bir de Başgil’in tavrını düşünün...
Tabiat kanunu gibidir: Fikir hareketleri yüksek değerleri siyasi güç kavgasının araçları haline getirdiğinde hukuk da objektif ahlak da dumura uğruyor.
Günlük siyasi güç kavgalarının ateşine kapılmış kesimlere yüksek ahlaki ve hukuki değerleri hatırlatmak için özellikle aydınlar büyük düşünürlerin anılarını ve eserleri canlı tutmalıdır; buna çok ihtiyacımız var.
.22/04/2019 23:30
Vatansever olmak
90
CHP Lideri Kılıçdaroğlu’na yapılan çirkin saldırı siyasi rakipleri düşman görmenin daha nelere yol açabileceği konusunda erken uyarı gibidir.
MHP lideri Bahçeli’ye göre, Kılıçdaroğlu önceden araştırma yapmalı, oraya gitmemeliydi. Çünkü Çubuk ilçesine bağlı Akkuzulu mahallesi “inançları, siyasi davranışlarıyla sert adamlar”ın mekanıdır.
Şehitlerimizin cenaze törenine katılmanın yanlış olacağı bir tek yer olduğuna inanmıyorum.
Fakat Bahçeli’nin bu “inançları, siyasi davranışları sert adamlar” tanımı önemlidir.
Şu veya bu yönde “inançları, siyasi davranışları sert” vatandaşlarımız ülkenin her tarafında sosyolojik gerçekler halinde mevcuttur. Siyasetin sorumluluğu bunları saldırgan davranışlara tahrik etmekten sakınmaktır.
‘Kızgın demir’ sorunu
Sadece bizde değil... Seymour M. Lipset 1959’da “Siyasi İnsan” adlı klasikleşmiş kitabında, Avrupa varoşlarında, kapalı hayat yaşayan, farklı kültürlerle teması sınırlı, piyasa ekonomisine entegre olmamış topluluklarda siyasi aşırılık ve şiddet eğiliminin güçlü olduğunu istatistiklerle yazmıştı.
1930’da ekonomi çöktüğünde bunlar kilisede cehennem vaazları istiyorlardı, öfkelerinin dışa vurumu olarak...
Zaten ekonomik, sosyal ve kültürel gelişmenin ileri düzeylerinde siyasetin dili sakinleşmektedir.
Siyasi hayatımıza bir laboratuvar gibi baktığımızda gözüken şudur: Tarihimizde ağır travmalar yaşadığımız için, rakip ya da farklı görüşleri “en hain dimağlar” olarak suçlamak ve kendimizi “vatan cephesi” diye kutsamak eğilimi güçlüdür.
Siyasi kutuplaşma bu eğilimi büsbütün körüklüyor.
Nitekim yakın tarihimizde Maraş, Çorum ve Sivas facialarını, günde yirmi gencin birbirini “hain” diye öldürdüğü cinnet hallerini hem sert siyasi kutuplaşma dönemlerinde yaşadık; şimdi bin pişmanız değil mi?
Onun için Kılıçdaroğlu’na yapılan çirkin saldırı, hepimize ders olsun. Öfke dilini bırakalım, “kızgın demir”i sözde değil esasta soğutacak kapsayıcı üslup ve davranışlara dönelim artık.
Kuvay-ı milliye
16 Mart 1920, işgalci İngilizler, İstanbul’da Misak-ı Milli’yi yayınlayan Osmanlı Mebusan Meclisi’ni basmış, çalışamaz hale getirmişti. Heyet-i Temsiliye Reisi Mustafa Kemal Paşa, Ankara’da “fevkalade yetkilere sahip” Büyük Millet Meclisi’ni açmak için 19 Mart’ta bir genelge yayınladı. Hiç aklımızdan çıkmaması gereken 6. Maddesi şöyledir:
19-04/22/ekran-resmi-2019-04-22-234303.png
“Madde 6 – Bu Meclis üyeliğine her fırka (parti), zümre ve cemiyet tarafından aday gösterilmesi caiz olduğu gibi, her ferdin de bu mukaddes mücahedeye fiilen katılmak için bağımsız adaylığını istediği mahalde ilana hakkı vardır.”
Bütün tarihimizdeki en çoğulcu Meclis böyle oluştu. Milletin bütün kesimleri temsil edildiği için birleştirici oldu. Anadolu’nun yollarla birbirine bağlanmamış, ıssız ve birbirinden habersiz parçaları bu sayede Meclis çatısı altında birleşti.
Üstelik Meclis manen de hukuken de “üstün”dü; yürekler de Meclis’te birleşmişti.
Bugün TBMM’in ağırlığı nedir, elinde kalan yetkiler nedir? Mustafa Kemal’i sorgulayan milletvekilleri nerede?
Beka deyince aklımıza gelmesi gereken esas sorular bunlardır ama ayrı, uzun konulardır... Bugün âcil olan, Kuvay-ı Milliye’nin çoğulcu birleştirici mirasına sahip çıkmaktır.
Birlikte yaşama duygusu
Asırları tutan tarihimizdeki ağır ve ıstıraplı kırılmalar tehlikeli toplumsal fay hatları yarattı. Duygularımızda derin travmalar var. O yüzden kolayca kutuplaşıyoruz. Her kesimdeki ““inançları, siyasi davranışları sert” topluklar adeta öfke küpü…
Özellikle din-laiklik ve etnik farklılıklar şeklindeki fay hatları…
Kılıçdaroğlu lider olarak bu hassas sinir uçlarını kaşımadı. Aksine, din-laiklik kutuplaşmasının önemli ölçüde aşılmasına değerli katkılarda bulundu, elbette vatansever bir insandır.
Hiç şüphesiz vatanserverlik yüksek bir değer, yüce bir duygudur. Kapsayıcı olduğu, farklılıkları kucakladığı ölçüde vatana aidiyet duygusunu geliştirir.
Vatanseverlik duygusunun en sağlıklı icra yolu, 82 milyon arasında “birlikte yaşama” duygusunu geliştirmektir.
Sakinleşmeliyiz, kızgın demiri soğutmalıyız.
Kalplerimizin barışması için de aklımızı öfkelerin tasallutundan kurtarıp çalıştırmak için de buna ihtiyacımız var.
.23/04/2019 23:40
‘Belki Alman vatandaşı olurum’
157
NTV’de canlı yayında gencecik bir öğrenci, hayalinin ne olduğu sorulduğunda şu cevabı veriyor:
“Almanya Köln Üniversitesi’nde tıp okumak istiyorum, ondan sonra da belki Alman vatandaşı olurum.”
Sevinmemiz gereken taraf, bu evladımızın geleceğe dair hayallerinin olması, bilim tahsilinde zirveleri hedef seçmesidir.
Böyle üstün yetenekli bir gence Türk vatandaşlığının niye cazip gelmediğini ise ciddiyetle düşünmeliyiz.
Bu öğrencimizin sözlerini genelleştirmiyorum ama Türkiye’nin “dışarıya beyin göçü” diye bir sorunu vardır ve son yıllarda ağırlaşmıştır.
Beyin göçü
TÜİK verilerine göre 2017 yılında dışarıdan gelip ülkemize yerleşen Türk vatandaşlarının sayısı 101.772’dir. Türkiye’den dışarıya gidip yerleşen vatandaşlarımızın sayısı ise 113.326’dır.
Yani, net 11.554 vatandaşımız dışarıya gidip yerleşmiştir.
11 bin fark büyük değil ama Türkiye genelde Doğu’dan göç alıp Batı’ya göç veriyorsa ve gidenler arasında bilim adamlarıyla araştırmaların sayısı dikkat çekici boyutlardaysa bu ciddi bir alarmdır.
2010 başlarına kadar Türkiye hem sermaye girişi hem akademik ilgi olarak yükselen ülkeler arasındaydı. Fakat son yıllarda bu cazibesi azaldı.
Bu yönde birçok haber çıkıyor. Daha 2016 sonlarında DW “Türkiye’den beyin göçü artıyor” diye haber yapmıştı. (21 Aralık)
Çeşitli bilim insanlarının şiddet eylemi olmaksızın tutuklanması, yabancı gazetecilerin ciddiyetsiz gerekçelerle tutuklanması, siyasi sebeplere salıverilmesi, Batı’da okuyanlar hakkında “kültür ajanı” gibi nitelemeler yapılması ve ülkenin genel hukuk imajı Türkiye’ye karşı çekingenlikler yarattı.
Bilim adamlarının katılımıyla yapılan uluslararası “bilim kongreleri”nin son yıllarda Türkiye’den uzaklaşması tipik bir göstergedir. Türkiye Otelciler Birliği Başkanı Timur Bayındır “kongre turizminde hiçbir kıpırdama olmadığını” açıklamıştı. (22 Aralık 1017)
Hâlâ iç açıcı bir gelişme olmadı.
Sermaye ve beyin
Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın tepkileri de gösteriyor ki bir kaygı var. Cumhurbaşkanı “yurtdışına sermaye kaçırmaya tevessül edenleri affetmeyiz” şeklinde konuşmalar yapma gereği duymuştu. (21 Nisan 2018)
Sonra bunun yatırım hareketleriyle ilgili olmadığını belirtti.
Akademisyenlerin yurt dışına gitmeleri konusunda da Cumhurbaşkanının “Bunların bilet paralarını verip göndermek lazım” şeklinde tepkileri de olmuştu. (31 Mart 2018)
Fakat mesele siyasi söylemin ötesinde önem taşıyordu; nitekim Cumhurbaşkanı altı ay sonra yurt dışındaki Türk bilim adamlarının “yurda dönüşleri için seferberlik çağrısı yapılacağını” açıkladı. (22 Eylül 2018)
İki ay sonra da Sanayi ve Teknoloji Bakanı Mustafa Varank, yurt dışındaki araştırmacıların belirli projelerde çalışmak üzere Türkiye’ye gelmeleri için ayda 24 bin liraya kadar maaş vaadinde bulunarak çağrı çıkardı. Fakat sorun sadece para meselesi değil ki.
Meselenin bir de ülkedeki siyasi atmosfer ve ülkenin imajıyla ilgili yönü var.
Geleceğe umutla bakmak
Değerli hocamız Aziz Sancar’ın Türkiye aşkı ve vatanseverliği hepimize örnek olacak düzeydedir. Fakat, kendi ifadesiyle, “Ülkenin toplumca bölünmüş yapısı kendisini son derece üzüyor, bu duygusunu en üst düzeyde yetkililere de iletiyor ve ülkeye gelmek istemiyor.” (Cumhuriyet, 26 Ağustos 2018)
Ülke, gelene kaygı değil huzur vermelidir.
Türkiye’nin siyasi atmosferi, dünyanın her tarafında iş bulabilecek her ulustan bilim insanlarını ürküten değil, aksine, cezbeden bir nitelikte olmalıdır.
Büyük Mehmet Akif “fünûn” yeni fenler, bilimler konusunda şöyle yazmıştı:
“Çünkü yerleşmek için gezdiği yerlerde fünûn,
Önce gâyetle büyük hürmet arar, sonra sükûn”
Türkiye’nin asıl beka davası, geleceğini bilim ve hukuk gibi iki sağlam temel üzerine inşa edebilmesidir; evlatlarına bunun heyecanını verebilmesidir.
Siyasetin asli sorumluluğu budur.
Dünyadaki gelişmeleri yakından takip eden Ak Parti İstanbul Milletvekili Mustafa Yeneroğlu’nun şu sözleriyle bağlıyorum yazımı:
“Dünyaya ümitle bakan bir evladımız hayallerini gerçekleştirmek için Almanya’da okuyup Almanya vatandaşı olmak istiyorsa, başta biz siyasiler silkelenip derin derin düşünmek zorundayız. İlkelerde Türkiye ittifakı ile bu gençleri Türkiye’ye inandırmak en temel önceliğimiz olmalıdır”
.25/04/2019 23:18
Medya böyle giderse
82
Medyada muhalefetin sesini kısmak, eleştirenleri aşağılamak, medyanın büyük kısmını iktidar yanlısı haline getirmek iyi mi sonuç verir, kötü mü?
Bir süre için iktidarların lehine oluyor. Fakat bir süre sonra bumerang etkisi yapıyor, ülkeye de iktidara da zarar veriyor.
Medyanın çoğunlukla görmediği ya da küçülttüğü şu iki habere bakın lütfen:
19 Kasım 2016: TUSİAD Başkanı Cansen Başaran Symes ‘endişeli’ olduklarını söyledi. “Son iki haftadır yükselen döviz kurunun, enflasyona ve uzun vadeli faizlere yapacağı etkilerden endişe duyuyoruz” dedi.
25 Aralık 2018: Rahmi Koç Bilim Madalyası’nı kazanan ünlü iktisatçı Daron Acemoğlu “Ekonomide yavaşlama riski çok yüksek. Türkiye’de 2018 ve 2019’da kriz riski var” dedi.
Özgürlük neye yarar?
Bu uyarılar zamanında ciddiye alınsaydı, çağırılıp görüşmeler yapılsaydı... Medya iktidarı tedbirler almaya yöneltmek üzere özgür tartışma programları yapmak suretiyle kamuoyu oluştursaydı...
Büyük bir ihtimalle, kriz en azından daha yumuşak olurdu.
Ama öyle olmadı; iktidar yanlısı medya toz pembe tablolar çizdi. Dahası, sorunlar düşman saldırısı gibi gösterildi. Eleştirenlerin şahıslarına, kurumlarına hakaret edildi...
Merkez Bankası Başkanı Erdem Başçı, manşetlerde “faiz lobisinin kaos planını” uygulamakla suçlandı!
Özgür ortamda alınabilecek tedbirler böyle bir siyasi iklimde alınmadı, hatta ekonomi daha da ısıtıldı...
Geldiğimiz durumu hep beraber yaşıyoruz; enflasyon, döviz ve faiz sorunları büyümüş, bunlar da faizi tırmandırmış durumda.
Gelişmiş demokrasilerde fikir ve ifade hürriyetinin çok önemli olmasının sebebi, sadece hürriyet inancı değildir. Sorunların zamanında görülebilmesi ve ortak akıl geliştirilebilmesi için fikir ve ifade hürriyeti, medyada çoğulculuk şarttır.
Gerçeği merak etmek
Dahası Türkiye’de medyada sadece tek seslilik değil, kutuplaşmayı körükleyen bir öfke, hatta nefret dili gelişti.
Yeni Şafak’ın değerli yazarı Kemal Öztürk’ün kaleminden görelim:
“Eğer bu medya düzeni devam ederse, eğer bu üslup ve bu yayınlar sürerse, kızgın demirin soğutulması mümkün olmayacağı gibi, daha kötü olaylar da yaşarız.”
Öztürk, bu yazısını, Kemal Kılıçdaroğlu’nun “bir suçluymuş gibi, bir düşmanmış gibi” saldırıya uğraması üzerine yazmıştı.
“Siyasetin en tepesinde söylenmiş bir söz, tabana indikçe şiddeti ve ağırlığı çoğalır” diye uyarıyordu. (23 Nisan)
Siyasi öfke, medyada siyasi nefret halinde dışa vuruluyor. Siyasi görüş degil, siyasi nefrettir belli medyanın topluma aşıladığı duygu!
İktidarı samimiyetle destekleyen kitlelerde de bu propaganda ve nefret dili bıkkınlık ve gerçeği farklı kanallardan öğrenme ihtiyacı doğuruyor.
AK Partili Aydın Ünal, kalemini bırakırken “AK Parti tabanı dahi haberleri muhalif kaynaklardan öğrenmeye çabalıyor” diyerek bu gerçeği kayda geçmiş bulunuyor. (Yeni Şafak, 19 Kasım 2018)
Bölükbaşı kürsüde
Merhum Adnan Menderes iktidara geldikten hemen sonra 14 Temmuz 1950’de bir basın kanunu çıkardı. Prof. Tanel Demirel, haklı olarak, bunun o zamana kadarki tarihimizde “en özgür basın kanunu” olduğunu yazar.
Fakat zamanla siyasi kavgalar kızıştı, Menderes 1956’da Tek Parti devrine benzeyen yasakçı bir basın kanunu çıkardı.
Meclis görüşmelerinde 6 Mayıs 1956 günü Osman Bölükbaşı kürsüdedir. Bu kanunun gerekçeleri ile 1930’lardaki baskı kanunlarının gerekçeleri arasındaki şaşırtıcı benzerlikleri anlatır. Sözü ABD’nin kurucu atalarından Thomas Jefferson’a getirir...
Jefferson’a sormuşlardı; hürriyetlerin en önemlisi hangisidir? Jefferson’un cevabını Osman Bölükbaşı Meclis kürsüsünde okumaktadır:
“Basın hürriyetini tercih ediyorum. Eğer basın hürriyeti olursa, o memlekette parlâmento da kurulur, adalet de tesis edilir, dürüst seçimler de yapılır, suistimallerle de mücadele edilir ve her şey yerine gelir…”
Jefferson sözlerine “basın baskılanırsa bu kurumlar da sıkıntıya girer” diye devam ediyor.
Türkiye’nin “kızgın demiri soğutmaya” ekmek su gibi ihtiyacı var; medyadan başlayalım kitlelere de intikal eder...
Medya dili medenileşsin, medyadaki siyasi tekel kalksın, çoğulculuk olsun; ülkemiz kazanır.
Siyasette ve medyada öfke ve nefret dili devam ederse, “ortak akıl”la yakalayabileceğimiz birçok fırsatı ülkemiz kaybetmeye devam eder diye korkuyorum.
.27/04/2019 23:18
AYM Başkanı ne diyor?
75
Anayasa Mahkemesi’nin 57. kuruluş yıldönümü töreninde konuşan Başkan Zühtü Arslan Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin ve yasalaşmış OHAL kararnamelerinin anayasal denetime tabi olduğunu anlattı.
Parlamento ve kamuoyu denetimlerinin hayli etkisizleştiği günümüzde AYM denetiminin ne kadar önemli olduğunu belirtmeye ihtiyaç yok sanırım.
Öncelikle törene beni de davet ettiği için Sayın Zühtü Arslan’a teşekkür ediyorum. Aynı gün Gaziantep’te hukuk-ekonomi ilişkileri üzerine bir konuşmam olduğu için Ankara’ya gidemedim.
Zaman tasarrufu için İstanbul dışında konferans vermeye gitmiyorum, fakat Gaziantep Kulübü’ne bir yıl önce söz vermiştim. Gösterdikleri sıcak ilgi ve dostluk için teşekkür ediyorum.
‘Hak-eksenli’ ne demek?
Sayın Zühtü Arslan’ın kitap ve makaleleri hakkında daha önce defalarca yazdım. “Hak eksenli” hukuk anlayışını, yani otoriteye değil, bireysel hak ve özgürlüklere öncelik verilmesini savunan bir hukukçudur.
Hukukun “hak eksenli” yorumu konusunda AYM üyesi Prof. Yusuf Şevki Hakyemez’in de kitaplarını tavsiye ederim.
Zühtü Arslan’ın konuşmasını okudum. Kitaplarında olduğu gibi yine “hak eksenli” kavramını vurguluyor. Örnek olarak, İstinaf’ın ilk kararına karşı Yargıtay’a gidilemeyeceği şeklindeki kanun maddesini iptal ettiklerini söylüyor. Böylece Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’ndeki asgari hak arama garantisinin “ötesine” geçtiklerini belirtiyor.
Sanırım bundan haklı bir gurur duyuyor.
Evet AYM, mutlaka AİHM içtihatlarında ifade edilen evrensel hukuku temsil etmelidir. Bunun gerisinde kalırsa, dünya hukuk camiasının gözünde çok onurlu bir statü olan “iç yargı yolu” olma vasfını kaybeder, AYM için onur kırıcı olur.
OHAL döneminde AYM böyle bir riskle karşı karşıya idi. Şahin Alpay ve Mehmet Altan’ın tutuklanmalarının insan hakları ihlali olduğuna karar vererek, evrensel hukuka uygun davrandı, “iç yargı yolu” statüsünü korudu.
Fakat aynı durumdaki Nazlı Ilıcak, Ahmet Altan ve benzerlerinin dosyası, AYM’de 2.5 yıldır bekliyor, bu arada “hükümlü” oldular, dosyaları Yargıtay’a geldi...
Osman Kavala’nın başvurusu hala cevapsız...
OHAL yasaları
Sayın Arslan’ın verdiği bilgiye göre, Meclis’e sunularak yasalaştırılan OHAL kararnamelerinden 50 kadarı hakkında anayasaya aykırılık iddiasıyla iptal davası açılmış bulunuyor. (İptal davalarının yüzde 70’i)
Bu son derece önemlidir: OHAL döneminde hiç bir yargısal denetime tabi olmadan yürütmenin çıkardığı kanunnameleri meclis çoğunluğu onaylamıştı, şimdi ilk defa anayasaya uygunluk denetimi yapılacak.
Normal yasalarda OHAL yetkileriyle yapılan değişikliklerin, OHAL kalktıktan sonra prensip olarak anayasaya aykırı olduğu kanaatindeyim.
Daha önemlisi, OHAL döneminde Türk Ceza Kanunu’nda, Ceza Muhakemeleri Kanunun’da ve Seçim Kanununda yapılan değişiklikler tereddütsüz anayasaya aykırıdır.
Tabii, KHK ile ihraç edilenlerin, mahkeme kararı yoksa, kamu hizmetinde çalışamayacakları hükmü de tereddütsüz anayasaya aykırıdır.
AYM’nin yapacağı bu denetimin ‘normalleşmek’ için ne kadar önemli olduğu açıktır.
Kuvvetler ayrılığı
Zühtü Arslan’ın konuşmasında, hukuk tarihimizden üç anayasa hukukçusuna atıfta bulunmasını sevinçle karşıladım: Meşrutiyet döneminde Babanzade İsmail Hakkı Bey, Cumhuriyet döneminde Ahmet Ağaoğlu ve Ali Fuat Başgil...
Babanzade’nin 1913 basımlı “Hukuk-ı Esasiye” (Anayasa Hukuku) adlı eseri, Mustafa Kemal Paşa’nın 1920 ve 1921 yıllarında Ankara’da rejim tartışmaları yapılırken okuduğu, altını çizip notlar aldığı kitaptır.
Atatürk daima kuvvetler birliği yanlısı oldu, bu üç hukukçu kuvvetler ayrılığını savundular.
Tarihimizde, Namık Kemal’den başlayarak, anayasal devlet, fert hak ve hürriyetleri, kuvvetler ayrılığı gibi yüksek değerleri savunmuş büyük düşünürlerimizi tanımak, günümüzde bu değerlere zihinlerde derinlik ve güç kazandırır.
Zühtü Arslan konuşmasında “Yargı bağımsızlığı demokratik hukuk devletinin olmazsa olmaz gereklerindendir” diye vurguladı. Yargının “her türlü paralel yapı ve oluşuma karşı bağımsız olması gerektiğini” belirtti.
Yazımı Arslan’ın şu sözleriyle noktalıyorum:
“Hâkim hiçbir şart ve ahval altında aklını ve vicdanını başkasına emanet edemez.”
.30/04/2019 00:03
YSK ne yapar?
86
İktidar bloku hızla İstanbul’da yeni seçimlere hazırlanıyor. Bunun en büyük kanıtı seçimlerden sonra soğutulması istenen “kızgın demir”in daha da ısıtılmasıdır.
Ak Parti’nin Kızılcahamam kampında bir defa bile “Türkiye ittifakı”ndan bahsedilmemesinin bir sebebi Bahçeli’nin karşı çıkması ise, diğer sebebi İstanbul seçimlerine hazırlık olsa gerek.
31 Mart seçimlerinden sonra iktidarın hızla ekonomiye odaklanarak “reformlar”ı açıklaması yönünde bir beklenti vardı; TÜSİAD bunu açıklamıştı. Fakat iktidarın gündemindeki birinci madde ekonomi değil, menfur bir saldırıya uğrayan Kılıçdaroğlu’nun saldırıya uğradı diye suçlanması...
Bunlar seçim işareti değil mi?
Yoksa İstanbul’u ‘kazandık ama elimizden alındı’ diye bir ‘mağduriyet’ motivasyonu yaratmak için mi böyle yapılıyor?
Siyasette taktikler bitmez, önemli olan YSK’nın neye karar vereceğidir.
Sandık kurulları
AK Parti’nin “tam kanunsuzluk” sayarak seçimlerin iptalini istediği en önemli gerekçe, İstanbul’daki 31 bin sandıktan 13 bininde kamu görevlisi olmayan sandık kurulu başkanlarının bulunmasıdır. Memur olması gerekirken sivil olan 19 bin üyeden de bahsediyorlar.
Seçim Kanunu’na göre, sandık kurulları için yeterli sayıda kamu görevlisi bulunmazsa, İlçe Seçim Kurulu başkanı olan yargıç, “o çevrede bulunan ve sandık kurulunda görev verilmesinde sakınca olmayan kimseleri” görevlendirir. (Md.23/7)
Her seçimde ve referandumda aynen böyle olmuş, kimse itiraz etmemiş, YSK da onaylamıştı.
İşte son YSK kararı: Bursa’da bazı sandık kurullarında başkan ve üye olarak sivillerin görevlendirilmesini İYİ Parti “tam kanunsuzluk” sayarak seçimlerin yenilenmesini istemişti; YSK’nın on gün önce verdiği karar şöyledir.
“Sandık Kurullarının teşkiline dair itirazlar 2 Mart tarihinde kesin olarak karara bağlanmış olması nedeniyle tam kanunsuzluk iddiasına ilişkin talebin reddine…” (Karar No: 3469)
YSK’nın böyle birçok kararı var. Sandık kurullarının oluşum tarzı gerekçe gösterilerek seçimlerin iptal edilmeyeceği hükmü bağlayıcı bir “yerleşik içtihat”tır.
Kısıtlı, hükümlü, ölü seçmenler
Ak Partililer İstanbul’da “kısıtlı, hükümlü ve ölü” seçmenlerin oy kullandığını, bu yüzden “şüpheli oy sayısının 300 binden fazla” olduğu şeklinde soyut bir genelleme ileri sürüyorlar.
Kanunda kimlerin oy kullanamayacağı teker teker sayılmıştır; silah altındaki er ve erbaşlar, askeri öğrenciler… Hükümlülük veya akıl hastalığı gibi sebeplerle “kesinleşmiş mahkeme kararı ile kısıtlanmış” olanlar…
YSK’nın da bu konularda içtihadî nitelikte kararı var, özetle: “Kasten işlenmiş bir suçtan hükümlü ve kısıtlı olanlar sadece ceza evinde bulundukları sırada oy kullanamazlar, tahliye edilmişlerse oy kullanırlar.” (Karar no. 1133)
Demek ki, Adalet Bakanlığı’nın adli sicil kayıtlarında “hükümlü ve kısıtlı” gözükenler, 31 Mart’a kadar mahkemece tahliye edilmişlerse, yazılı oldukları yerde oy kullanırlar.
YSK’nın yine yerleşik içtihadına göre, bu tür itirazların seçmen kütükleri askıya çıkığında yapılması lazımdır; kütükler kesinleştikten sonra “tam kanunsuzluk” iddiasıyla itiraz yapılamaz. (Kararı, No: 3119)
“Engelli” olmak asla seçmen olmaya ve oy kullanmaya ‘engel’ değildir, hatta bunların oy kullanmasını kolaylaştırmak için devlet tedbir almak zorundadır. (Md. 74).
Sadece bir akıl hastalığı sebebiyle mahkeme kararıyla kısıtlanıp kendisine “vasî” atanmış olanlar oy kullanamaz. İstanbul’da 17 bin engelli seçmenden sadece 3’ü bu anlamda mahkeme kararıyla “kısıtlı”dır ve kendilerine “vasî” tayin edilmiştir.
Ölüler adına oy kullanıldığı konusunda önemli bir iddia yok.
Önceki seçimler?
En önemlisi, geçen bütün seçimlerde ve referandumda da seçmen kütüklerinin ve sandık kurullarının böyle olmasıdır. AK Parti’nin itiraz etmediği ilçe belediye seçimlerinde de seçmen kütükleri ve sandık kurulları 31 Mart’takinin aynısıydı.
YSK eğer İBB seçimlerini bu sebeplerden iptal ederse, geçmiş bütün seçimlere de gölge düşürmüş olmaz mı?!
Burada saydığım sebepler ve YSK kararları dışında, çok önemli ve delillendirilmiş başka sebepler var mıdır acaba?
Ya da YSK, sürpriz bir iptal kararı verir mi, öyle bir karara nasıl gerekçe yazarlar?
Bakıp göreceğiz, şu birkaç günde belli olacak
.30/04/2019 23:11
Sizden, bizden
66
CHP Genel Başkanı Kemal Kılıçdaroğlu gittiği şehit cenazesinde saldırıya uğradığında TBMM Başkanı Mustafa Şentop şu açıklamayı yapmıştı:
“Çok üzüntülüyüm, kendisine geçmiş olsun diliyorum. Bu hareketleri kınıyorum. Türkiye’de siyasetçilere, hiç kimseye karşı bu davranışta bulunmaya hakkı yoktur. Bunun bir provokasyon olduğunu düşünüyorum. Türkiye’de farklı siyasi görüşten insanlar var. Bunlar tartışabilirler, farklı görüşler ortaya koyabilirler. Beğenen olur beğenmeyen olur, ayrı şeylerdir. Bu tür davranışlar hem milletimizin ahlakına yakışmaz hem hukuken zaten suçtur...”
Adalet Bakanı Abdulhamit Gül’ün açıklaması da şöyleydi:
“Sayın Kemal Kılıçdaroğlu’na yönelik menfur saldırıyı kınıyor, kendisine geçmiş olsun dileklerimi iletiyorum. Şiddetin hiçbir türünün demokratik siyasete gölge düşürmesine izin vermeyeceğiz.”
İktidardan benzer bir iki açıklama daha olmuştu ama ben iki hukukçunun sözlerini buraya aldım.
Kim değil, nasıl?
Sayın Şentop’u ve Sayın Gül’ü, sistem değişikliği sırasında kuvvetler ayrılığı ilkesine duyarsız kaldıkları için eleştiririm. Fakat yukarıya aldığım sözleri elbette takdire şayandır, hukukçuya yakışan sözlerdir. Saldırıyı kınamışlardır, “suç” olduğunu, “izin” verilmeyeceğini söylemişlerdir.
Fakat bu açıklamalar ‘münferit’ kaldı, arkası gelmedi. Aksine saldırgan bırakıldı, Sayın Kılıçdaroğlu “niye gittin?” diye suçlandı!
Mesele “kim?” meselesi değil; ister Kılıçdaroğlu ister başkası...
Mesele parti meselesi de değil; ister CHP ister başka parti...
Mesele “nasıl?” meselesidir: Kim olursa olsun siyasetçilere, fikir adamlarına, sporculara, sanatçılara ve birbirimize “nasıl?” davranmalıyız meselesidir.
Medeni, normal ve protestolarda bile ölçülü mü?..
Kaba, küstah, saldırgan mı?..
Çirkin bir davranış “siz”e yapılınca iyi, “biz”e yapılınca kötü olabilir mi?!
Madalyonun öbür yüzü
HDP’li bazı belediye başkanlarının seçildikleri halde “bunlar KHK’lı” diyerek mazbatalarının verilmemesi kesinlikle kanuna aykırıdır. İktidar bundan memnun oldu; ya aksi olsaydı?...
Hatta iktidar bloku, İstanbul seçimlerinin iptalini isterken “17 bin KHK’lı oy kullandı” diye de gerekçe gösterdi!
Ama madalyonun öbür yüzü de var. Geçenlerde konuşurken Cemil Çiçek hatırlattı.
“Evet, seçilmişlerin KHK’lı diye mazbatalarının iptali yanlış. Ama Merve Kavakçı da seçilmişti, dahası mazbatasını da almıştı. Yemin etmesini engelleyen hiçbir kanun ve iç tüzük hükmü yoktu fakat yemin ettirilmedi. Hukuk devletinde sana göre, bana göre olamaz.”
Hukuk kültürünün ve kurumlarının kökleşmediği toplumlarda “kim?” güçlüyse, “öteki”ne hükmetmeye, hatta tahakküm etmeye başlıyor.
Bu hastalıklı siyasi kültür yüzündendir ki, Türkiye’de yargı, siyasi güce göre el değiştiriyor, hakemlik yapacak üstünlükte bir bağımsızlığa ve tarafsızlığa sahip olamıyor.
“Sıra bizde” sarmalından çıkamıyoruz…
Karl Popper yazmıştı
Ama artık 21’inci yüzyıldayız. Eski kabile çağlarından insanoğlunun şuuraltında kalan “sizden, bizden” kültürü zamanımızda ekonomide verimsizlik, eğitimde kalitesizlik, devlet kurumlarında liyakatsizlik yaratıyor.
Artık ülkenin “nasıl?” yönetilmesi gerektiğine dair kurallar ve kurumlar üzerinde kafa yormalıyız.
20’nci yüzyılın en büyük bilim felsefecisi Karl Popper bu fevkalade önemli ayırıma dikkat çekmişti: “Ülke yönetimi açısından doğru soru bizi ‘kim’ yönetecek sorusu değil; bizi ‘nasıl’ yönetecek sorusudur.”
Kim? diye baktığımızda ideolojik ve karizmatik bağlılıklar öne çıkar, denetlenmesi zor olur.
Popper ilk totaliter düşünür Platon’dan başlayarak örnekler veriyor.
“Nasıl?” diye sorarak baktığımızda ise ilkeler öne geçer. Bu ilkeler demokrasilerde hukukun üstünlüğü, insanların hak ve onur eşitliği, yönetimlerde denetim ve denge gibi ilkelerdir. (Karl Popper, Lessons of This Century, s. 68-71)
Fakat “nasıl?” diye sormanın bir anlamı da “bizim partimiz”i sorgulamaktır; partimizde kurallar, kurumlar ne ölçüde geçerlidir?
Buna var mıyız, yoksa itaat edip mevki makam beklemek mi işimize geliyor?!.
En önemlisi ülkede hukukun “biz”den üstün olduğunu içimize sildirebilmektir.
Bunu yapabildiğimizde ölçüde gelişmiş toplum oluruz; ancak o zaman kişi başına milli gelirimiz 25 bin doları bulur, başka yolu yok.
.
02/05/2019 23:38
Adalet Akademisi, evet ama...
39
Adalet Akademisi 2003 yılında kanunla kurulmuş, fakat 15 Temmuz hain darbe girişimi üzerine kapatılan kuruluşlar arasında yer almıştı; şimdi Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi ile yeniden kuruldu, hayırlı olsun.
Adalet Bakanı Abdülhamit Gül’e göre, Akademi, “yargının insan kaynağını nicelik ve nitelik olarak yükseltme hedefimize büyük katkı sağlayacaktır.”
Son yıllarda FETÖ’cü suçlamasıyla yargıda çok büyük tasfiyeler yapıldığı için, sınavlarda düşük puanlarla hakim ve savcı alındığını, bunun da kaliteyi düşürdüğünü sayın Gül de söylemişti.
Mülakatlarda siyasi tercihle hakim ve savcı alınması ayrı bir sorundur.
Akademi, mesleki eğitim yoluyla elbette kaliteyi bir ölçüde yükseltebilir, fakat…
‘Evrensel hukuk’ nerede?
Eskiden yargıda mesleki eğitim, Adalet Bakanlığı tarafından yapılırdı ve bu kuvvetler ayrılığı ilkesine aykırıydı.
AB sürecinde, Ak Parti iktidarı 2003 yılında çıkardığı kanunla “bilimsel, idari ve mali özerkliğe” sahip Adalet Akademisi’ni kurdu. Aynı özerklik kavramları yeni Kararname’de de geçiyor ama ‘ruhu’ farklı…
2003 yılındaki kanunda “inceleme, araştırma ve yayın” başlığı atında, evrensel hukuku amaçlayan şöyle bir madde vardı:
“Uluslararası kurum ve kuruluşların hukuk ve adalet alanındaki gelişmelerle ilgili yayınlarını takip etmek, gerekli görülenleri tercüme ettirerek yayımlamak; Türk hukuk ve adalet alanında faydalı olan yabancı eserler için hukuk fakülteleri, Türkiye Barolar Birliği, Türkiye Noterler Birliği ve diğer ilgili kurum, kuruluş ve kurullarla işbirliği yaparak çeviri plânı hazırlamak…” (Madde 3/c)
Ama Adalet Akademisi’ni yeniden kuran kararnamede bu bölüm ve bu madde yok.
Kararnamede sadece, “kurs, seminer, sempozyum, konferans ve benzeri etkinlikleri düzenlemek, bilgi bankası ve kütüphane kurmak” gibi genel bir ifade var.
Türkiye’ye etkileri
Adalet Bakanı Sayın Gül, 19 Mart’taki konuşmasında, Adalet Akademisi’ni “reforme ederek” yeniden açacaklarını söylemişti; işte açıldı… Ama “uluslararası kurum ve kuruluşların hukuk ve adalet alanında” ortaya koydukları felsefi ve içtihadi gelişmeleri Türk yargısının bilgisine sunmayı amaçlayan o maddeyi yeni düzenlemenin dışında bıraktı. Bu “reforme etmek” olabilir mi?!
Tabii Kararname’de yazmasa da bu izleme ve bilgilendirmenin yapılacağı söylenebilir. Ama bunu bir “görev” saymakla tercihe bırakmak aynı şey mi?
Son altı, yedi yılda Türkiye siyasi söylemiyle, hukuk düzeniyle, Merkez Bankası gibi bağımsız kurumsal yapılarıyla ve dış politikalarıyla Batı’dan adım adım uzaklaşma tarzında bir görüntü veriyor.
Adalet Akademisi’yle ilgili yeni düzenleme, böyle bir perspektifte daha bir önem ifade ediyor.
Varsın olsun denilebilir ama bu yöneliş ülke içinde hukuka zarar veriyor. Mahkemelerimizin “yargı kararlarının meşruiyetini” tartışmaya açan kararlar verdiğini bizzat Sayın Gül söylemedi mi?
İki Ağır Ceza Mahkemesi’nin ‘Anayasa Mahkemesi bizi bağlamaz’ anlamında kararlar verdiğini, delilsiz tutuklamalar yapıldığını, bunların siyasi sorunlara yol açtığını… Dahası, bu sorunların uluslararası raporlara yansıdığını hiç akıldan çıkarmamalıyız.
Yatırım sermayesi
Word Economic Forum’un 2018 yargı bağımsızlığı indeksinde Türkiye maalesef 103. sıradadır.
Merkez Bankası’nın bağımsızlığının zayıfladını hemen bütün uluslararası ekonomik raporlar ve akademik araştırmalar yazıyor.
Biz içeride yargıdan şikayetlere kulak asmayabiliriz, eleştirileri kısabiliriz. Uluslararası raporların bize düşmanlık ettiğine kitleleri inandırabiliriz…
Ama Londra’lara, Washington’lara gidip Türkiye’ye gelmelerini istediğimiz yatırımcı kuruluşlar bu raporlara bakıyor.
AK Parti iktidarı AB sürecinde evrensel hukuk istikametinde reformlar yaparken Türkiye’ye yılda 20 milyar dolar yapıtım geliyordu. İbrahim Kahveci’yle göre o dönemde Türkiye’ye giren toplam yabancı sermaye 650 milyar dolar.
AK Parti bugün övündüğü bütün iktisadi gelişmeleri evrensel hukuka yöneldiği, ekonomiyi de iktisadi rasyonalizmle yönettiği o dönemde, yabancı sermayenin büyük katkısıyla başardı.
Yeniden aynı evrensel hukuk ve iktisadi rasyonalizm yoluna girmeliyiz; hem de iktisadi kriz reel sektörde daha fazla hasar yapmadan.
Bu vatan bizim, hepimizin.
.
04/05/2019 23:30
AYM neye karar verdi?
71
Anayasa Mahkemesi, tutuklanmış 9 gazetecinin başvurusunu karara bağladı. Bunlardan üçünün tutuklanmasını hukuka aykırı buldu, “hak ihlali” saydı: Kadri Gürsel, Ali Bulaç ve Murat Aksoy.
Gecikerek de olsa doğru bir karar.
Fakat 6 gazetecinin başvurusunu reddetti yani tutuklanmış olmalarını haklı buldu: Nazlı Ilıcak ve Ahmet Altan, Cumhuriyet gazetesinden Akın Atalay, Bülent Utku, Ahmet Şık, Murat Sabuncu...
AYM’nin bu kararı, daha önce benzer davalarda verdiği kararlarla çeliştiği için sürpriz etkisi yarattı. Pek çok hukukçu, AYM’nin yerleşik içtihatlarına bakarak bu gazeteciler hakkında da “tutuklanmaları insan hakları ihlalidir” diye karar vermesini bekliyordu.
AYM, bir çok kararında hukuk devletinde “belirlilik” ve “öngörülebilirlik” ilkelerinin geçerli olacağını belirtmişti. (Mesela K. No: 2012/49)
AYM tutuklama ve özgürlük konularında “belirli” normlar geliştirdiği için, bu defa da fikir ve ifade hürriyeti lehine karar vermesi yönünde bir “öngörü”, bir beklenti vardı, fakat gerçekleşmedi.
Tereddütsüz somut deliler
AYM, yine darbe teşebbüsüyle ilgili olarak daha önce verdiği Şahin Alpay ve Mehmet Altan kararlarında, delillerin “tereddütsüz” olması gerektiğini vurgulamıştı; hukukta yazı ve sözlerin darbeye destek diye suçlanabilmesi için “tereddütsüz bir şekilde darbe çağrısı olarak nitelendirilmesi ve ... gerçekleşecek olan darbe teşebbüsünü bilerek kamuoyunu buna hazırlamak amacıyla söylediğinin” somut delillerle ortaya konulması lazımdı. Bunun ötesine geçen “anlamlar yükleyerek” tutuklama yapılması insan hakları ihlali olurdu. (B. No: 2016/23672)
Demek ki, Ilıcak ve Altan’nın suçlu sayılması ancak FETÖ’nün sonradan ortaya çıkan gizli yönlerini ve hazırlanan darbeyi önceden bilerek desteklemiş olmaları halinde mümkündü. Bunun “tereddütsüz” delillerle ortaya konması gerekirdi.
Ben iddianamelerde böyle bir delil görmedim.
Şimdi açıklayacağı gerekçeli kararda AYM’nin bu “tereddütsüz” somut delillerin neler olduğunu teker teker göstermesi gerekiyor.
AYM aynı nitelikteki Alpay ve Mehmet Altan davalarında böyle deliller olmadığını tespit etmiş, tutuklamanın “ihlal” olduğuna karar vermişti.
Ayrıntıların önemi
Ilıcak ve Altanların tutuklanmasında, darbeden bir önceki akşam yayınlanan bir TV programı çok etkili olmuştu. Programda Ilıcak ve Altanlar hükümeti çok ağır sözlerle eleştirmişti. Savcıya göre bu program, onların darbeyi bildiklerinin bir deliliydi, programda darbe çağrısı yapılmıştı...
Halbuki AYM’ye göre o TV programından böyle bir anlam çıkarılamazdı. Hatta programda “iki yıl sonra seçim var, gidecekler” tarzında ifadelerin bulunması darbeden haberlerinin olmadığını gösteriyordu...
Hukukta ayrıntıların ne kadar önemli olduğunu görüyorsunuz Zira yüzlerce binlerce ayrıntıdan, önyargımıza uygun düşenleri seçip alt alta koyarak “işte deliller” diye düşünebiliriz...
Fakat hukukta “deliler sayılmaz tartılır.” Yani çok sayıda ya da bavullar dolusu olmasına değil, hukuken ne ölçüde ağırlıklı, değerli olduğuna bakılır.
İç yüzünü bilmek
Bütün davalar gibi FETÖ’ye ilişkin davalarda da belirleyici husus kişilerin bilerek, yani kasten hareket edip etmediğini “tereddütsüz” şekilde gösterecek delillerin olup olmamasıdır.
FETÖ’nün iç yüzünü bilerek destek vermek kesinlikle suçtur.
Öbür yanda, teröre karşı tatbikat veya operasyon diyerek kışladan çıkarılan, ama darbe niteliğini gördüğünde dönen asker suçsuzdur.
Hayır ve eğitim gibi duygularla “ne istedilerse” veren, kanun dışı eylemi de bulunmayan işadamı ve esnaf suçsuzdur.
Gazetecinin yüz defa bin defa eleştirel hatta “irkiltici” manşetler atması, yazılar yazması yanlış olabilir ama hukuken suç değildir, fakat kanunsuz şekilde emir alarak tek bir manşet atması, yazı yazması suç olabilir.
Sosyal ilişkiler de içeriği belli olmadıkça suç sayılmaz.
Aynı sebepten “gazetenin yayın politikası” diye suç olmaz, bu politikanın FETÖ’den gelen emirle oluşturulduğunu ispatı gerekir.
AYM’nin bu son kararlarında “hak eksenli” değil, “otorite eksenli” bir bakış olduğunu düşünüyorum. Tabii gerekçeli karar açıklandığında, fiil ve deliller hakkında AYM’nin değerlendirmelerini somut olarak göreceğiz, somut analiz yapmak o zaman mümkün olaca...
.
06/05/2019 23:36
Hukuk devletinde ‘seçilmişler’
233
YSK dün akşam saatlerinde İstanbul seçimlerini iptal etti. Siyaseten tahmin edilen, ama hukuken yanlış olduğunu düşündüğüm bir karar; ancak karar metnini görüp inceledikten sonra, yarın bir değerlendirme yazabilirim.
Hemen şuna dikkat çekeyim, YSK kararı açıklanır açıklanmaz dolar yükseldi.
Bugün şunu belirteyim ki, YSK, politikacıların söylediği “kamu vicdanı, vatandaşın arzusu, milletimiz böyle istiyor” gibi soyut gerekçelerle karar veremez. YSK, verdiği iptal kararının kanunlardaki hangi maddelere, kendisinin hangi içtihatlarına dayandığını göstermek zorundadır.
Tarihimizdeki en büyük hukukçularımızdan Mecelle yazarı Cevdet Paşa 1871 yılında yazdığı adlî ıslahat raporunda, “kanun” kavramının önemini vurgulayarak şöyle diyordu, bugünkü Türkçeyle:
“Hakimler önlerine gelen olayın özelliklerini şerh etmek ve tam bir adaletle kanunu uygulamakla görevlidir. Kendi vicdani muhakemelerine başvurarak hüküm veremezler” (Tezakir, Tetimme, sf. 99)
Bu “kanun” fikri hukuki modernleşme tarihimizin en önemli zihniyet gelişmelerinden biridir.
Hele de çağımızda AYM, Yargıtay, Danıştay, Sayıştay ve elbette YSK kesinlikle “siyasi” etki altında kalmamalı, kesinlikle sadece “hukuki” karar vermelidir.
Siyasi etki. Kurumların itibarını sarsmaktadır.
MANSUR YAVAŞ’IN KARARI
Ankara Büyükşehir Belediye Başkanı Mansur Yavaş, zarar eden belediye şirketlerini kapatacağını söyledi. AK Parti ve MHP’li üyeler Mansur Yavaş’ın kanundaki yetkilerini kısıtlamak için belediye meclisinde önerge verdiler.
Yavaş, kanuna aykırı bularak önergeyi oylatmadı, oylansaydı çoğunluk tarafından kabul edilir, seçilmiş belediye başkanı protokol müdürü durumuna düşerdi.
Önerge gerçekten de kanuna aykırıydı. Büyükşehir Belediyesi Kanunu’nun başkana verdiği yetkilerden biri şöyle:
“Büyükşehir belediyesinin ve bağlı kuruluşları ile işletmelerinin etkin ve verimli yönetilmesini sağlamak… bütçe tasarılarını, bütçe üzerindeki değişiklik önerilerini ve bütçe kesin hesap cetvellerini hazırlamak.” (Md. 17/e)
Belediye başkanının “etkin ve verimli yönetilmesini sağlama” görevi içinde elbette zarar eden şirketleri kapatma veya yöneticilerini değiştirme yetkisi de vardır.
Kanunun verdiği yetki, belediye meclisindeki çoğunluğun kararıyla kaldırılamaz. Meclis “yönetim” yapamaz, “denetim” yapabilir, mutlaka yapmalıdır da.
İktidar bloku kendi belediyelerinde hiç böyle bir yetki değişimi istedi mi?!
Maalesef “sizden-bizden” meselesi!.
KESKİN BELEDİYESİ
Kırıkkale / Keskin’de seçimleri İYİ Parti kazanmıştı, YSK iptal etti, yeni seçimlere gidilecek.
Boşalan Keskin belediye başkanlığına Kırıkkale valisi kayyım atadı. Atanan kayyım, daha önce AK Parti’den milletvekili adayı olmuş bir zat.
Halbuki 5393 sayılı Belediye Kanunu konuyu uzun ve ayrıntılı olarak düzenlemiş, özetle:
“Belediye bakanlığının boşalması halinde… vali tarafından belediye meclisi toplantıya çağrılır, belediye başkanı belediye meclis üyeleri arasından ve gizli oyla seçilir.” (Md. 45)
Bu uygulanmadı; Keskin belediye meclisinde çoğunluğun İYİ partili olduğunu belirtelim.
Evet OHAL döneminde 647 sayılı KHK ile bu 45. Maddede değişiklik yapıldı. “Terör örgütlerine yardım ve yataklık suçları sebebiyle görevden uzaklaştırılması veya tutuklanması ya da kamu hizmetinden yasaklanması veya başkanlık sıfatı veya meclis üyeliğinin sona ermesi hallerinde” kayyım atanması hükmü getirildi.
Fakat Keskin’de “terör örgütlerine yardım ve yataklık suçları sebebiyle” değil, YSK kararıyla seçimlerin yenilenmesi sebebiyle belediye başkanlığı makamı boşalmıştı, vali tarafından toplantıya çağrılan belediye meclisinin geçici başkanı seçmesi gerekirdi.
Öyle yapılmadı; yine “sizden-bizden” meselesi.
SİZDEN-BİZDEN
İBB Başkanı Ekrem İmamoğlu’nun tasarrufları hakkında yargının verdiği “yürütmeyi durdurma” ve “erişimi engelleme” kararları da dikkat çekici. Bu iki karar idare hukukunun temeli olan “idari işlem” kavramına bile aykırıdır. Önümüzdeki günlerde ayrıntılı olarak yazacağım.
İmamoğlu yürütmeyi ve erişimi durdurma kararlarıyla durduruldu, dün YSK kararıyla görevi sona erdi!
İmamoğlu değil de Binali Yıldırım olsaydı, belediyenin veri tabanı kayıtlarının elektronik olarak kopyalanmasını ve İBB bütçesinden desteklenen dernek ve vakıfların açıklanmasını durdurmak için yargıya gidilir miydi? Seçimleri YSK iptal eder miydi?
Yine “sizden-bizden” meselesi…
Hukuku “biz”e göre yorumlama sorunu en ciddi sorunlarımızdan biridir.
Hukuk devleti standartlarını yükseltmeden iktisadi gelişmenin de sonuna geldiğimizi, petrolsüz Türkiye’ye yatırım çekmenin tek yolunun evrensel standartlarda hukuk devleti olduğunu bari görsek…
7/05/2019 23:36
YSK ne yaptı?
192
YSK muazzam bir sürpriz yaptı, eski içtihatlarından dönerek İstanbul seçimlerini iptal etti. Başkan Sadi Güven ve diğer üç üye, eski içtihatlara bağlı kaldıkları için “iptal” kararına muhalefet ettiler, iptal kararı oy çokluğuyla çıktı.
İstanbul’da ölülerin, kısıtlıların, hükümlülerin oy kullandığı, sahte seçmen yazımı yapıldığı şeklindeki sansasyonel iddialar haftalarca TV ekranlarında, gazete manşetlerinde kamuoyunu işgal etmiş, Büyükçekmece’de polis ev ev dolaşıp “sahte seçmen” aramıştı.
YSK bu iddiaları reddetti.
Sadece sandık kurullarında “kamu görevlisi” eksiği yüzünden seçimleri iptal etti.
Cumhurbaşkanı Abdullah Gül de dün açıklamasında YSK’nın bu kararını Anayasa Mahkemesi’nin 2007’deki talihsiz ve hazin “367 Kararı”na benzetti. Ergun Özbudun ve İzzet Özgenç gibi saygın hukukçular kararı eleştirdiler.
YSK İÇTİHATLARI
En yakın emsal, İYİ Parti’nin aynı nitelikteki talebini YSK’nın yirmi gün önce reddetmiş olmasıdır. Bursa / Kemalpaşa’da 5 sandık kurulunun başkanı “kamu görevlisi” değil, “belediye işçisi” idi. İYİ Parti seçimlerin iptalini istemişti.
Kemalpaşa ilçesi, metropol İstanbul’un tam hukuki bir numunesiydi. YSK 20 Nisan günlü kararında İYİ Parti’nin talebini şu gerekçeyle reddetmişti:
“Sandık kurullarının teşkiline itirazların, resmi seçim takvimine göre 2 Mart 2019 tarihinde kesin olarak karara bağlanması nedeniyle tam kanunsuzluk iddiasına ilişkin talebin reddine karar verildi” (Karar No: 3469)
İstanbul’daki sandık kurulları da aynı tarihte, 2 Mart tarihinde “kesinleşmiş”ti; o zamana kadar itiraz edilmeliydi. İtiraz edilmemiş, bütün partiler bu kurulları kabul etmiş, YSK da onaylamıştı üstelik.
Fakat İYİ Parti’nin taleplerini reddeden YSK, iktidar partisinin hukuken hiç farklı olmayan talebini kabul etti, İstanbul seçimlerini iptal etti.
‘SANDIK KURULU BAŞKANI’
Ankara Büyükşehir Belediye seçimlerini kazanan Mansur Yavaş daha fazla oy aldığına, bazı oylarının haksız yere geçersiz sayıldığına inanıyordu. CHP, “bazı sandık kurulu başkanlarının taraflı davrandığından” bahisle, geçersiz oyların yeniden sayılmasını istedi, YSK reddetti.
Burada önemli olan, sandık kurullarının oluşumunu ayrıntılı olarak anlatan YSK’nın şu hükme varmış olmasıdır:
“Yedi kişilik sandık kurulunun beş üyesi siyasi parti temsilcilerinden oluşmaktadır. Başka bir anlatımla sandık kurulu başkanının, sandık kurulunun siyasi partili üyesinin (üyelerinin) huzurunda bu denli yanlı davranmaya cesaret edemeyeceği değerlendirilmelidir.” (Karar No: 1199)
Evet, sandık kurulu başkanı kim olursa olsun AK Partili, CHP’li, İYİ Partili, MHP’li, HDP’li üyeler karşısında “oy hırsızlığı” yapabilir mi?
YSK bunu kabul etmiyordu ama İstanbul için kabul ediverdi.
YSK’nın “mühürsüz zarflar”ı geçerli kabul eden kararı da bir emsaldir. YSK, vatandaşın oy hakkının kanunda “birden çok yöntemle denetlenerek teminat altına alındığını” uzun uzun anlatarak şu içtihadı yapmıştı:
“Sandık kurulunca (zarflara) mühürleme işleminin yapılmaması tek başına seçmenin oyunun geçersiz sayılması için yeterli değildir.”
YSK’ya göre, her şey kanuna uygunsa sırf zarfın mühürlenmesi unutulmuş diye vatandaşın oyu geçersiz sayılmamalıydı, üstelik bu “vatandaşın kusuru” değildi… (Karar No: 560)
HÜR VE ÂDİL SEÇİMLER
Peki, her şeyiyle kanuna uygun bir oylamada, sırf yargıç tarafından atanan sandık kurulu başkanı “kamu görevlisi değil” diye seçimleri iptal etmek “seçme hakkını koruma” ilkesine, YSK’nın kendi içtihatlarına ve AİHS’ye aykırı değil mi?
Hem kurul başkanının kim olduğu meselesi “vatandaşın kusuru” sayılabilir mi?
YSK’nın kendisi oy hakkının “birden çok yöntemle denetlenerek teminat altına alındığını” söylemiyor mu? Bu durumda asıl önemli olan seçimlerde sahte seçmen falan gibi hileler yapılıp yapılmadığıdır; YSK bu yöndeki itirazları reddetmiştir.
Hatırlayalım ki, eskiden sandık kurul başkanlarının kamu görevlisi olması şart değildi; kimse de şikayet etmiyordu. Sandık Kurulu başkanlarının “memur” olması uygulamasını AK Parti getirdi.
Üstelik referandumda, Cumhurbaşkanı seçimlerinde ve 2018 seçimlerinde birçok sandık görevlisi sivil kişilerdi.
Dahası, bir zarfa giren oylardan sadece biri nasıl iptal edilir?
Her neyse seçimler iptal edildi, muhasebesini tarih yazacaktır.
Milletçe önümüzdeki mesele, İstanbul’da 23 Haziran’da gelişmiş demokrasiler kalitesinde “hür ve âdil” seçimler yaparak, ülkenin üzerindeki bu gölgeyi kaldırmaktır.
09/05/2019 23:50
‘Nerede hata yaptık?’
162
YSK’nın talihsiz iptal kararını 11. Cumhurbaşkanı Abdullah Gül ve eski Başbakan Ahmet Davutoğlu da eleştirdi ve bazı AK Partililerin “çakal” ve “yılan” gibi sözlerle donanmış saldırılarına maruz kaldılar.
Ölçülü eleştirileri bile düşmanlık sayan bir anlayış…
YSK kararı için destek beklerken Gül ve Davutoğlu’dan eleştiri gelmesine ölçülü bir tepki gösterilmesini anlarım; sitem olabilir, medeni dille tepki gösterilebilir.
Ama kin ve öfke dolu hakaretler, küfürler nedir?!
Kin ve öfkeyle dolu zihinler “nerede hata yaptık?” diye düşünebilir mi?
Halbuki iktidarın buna çok ihtiyacı var.
‘DAVA UĞRUNA’
Abdullah Gül her zaman parlamenter sistemi, kuvvetler ayrığını, kurallı piyasa ekonomisini, AB sürecini, reform düşüncesini, dış politikanın diplomasi diliyle yapılmasını savundu.
Doğru bildiği bu fikirleri savunmaya devam mı etmeliydi?.. Yoksa ülke için doğru bildiklerini bırakıp ne yapılırsa doğrudur diyerek mi hareket etmeliydi?
Davutoğlu “manifesto” adıyla yaptığı açıklamada, yeni sistemin kuvvetler ayrığı ilkesine aykırı olduğu yolunda Cumhurbaşkanı’na ve Başbakan’a raporlar verdiğini söylüyor. O görüşlerini bırakıp, ne yapılırsa doğrudur diyerek mi hareket etmeliydi?
Mesele Gül ve Davutoğlu meselesi değil; bunları zikretmemin sebebi, YSK’yı eleştirmeleridir.
Kim diye değil, nasıl diye düşünelim: İnsanlar ülke lehine temel olarak düşündükleri kuralları ve prensipleri bırakıp “dava uğruna” mı hareket etmelidir?
Peki ama “dava”nın bu temel hayati konulardaki kural ve ilkeleri nelerdir?
Görülüyor ki, kişilerin ötesinde, bütün tarihimizde görülen temel bir zihniyet sorunumuz var: Soyut hamasi sloganları pek seviyoruz; siyasete “öngörülebilirlik” kazandıracak somut hukuki ve rasyonel kurallara ve yerleşik kurumlara ise gereken önemi vermiyoruz. Güncel sorunlara göre değişken davranışlar sergiliyoruz…
O yüzden istikrar da büyüme de hep keskin inişler, çıkışlar gösteriyor.
Her yaptığımızı doğru sayarsak bunları nasıl düzeltiriz?
‘GÜVENLİ LİMAN’
AK Parti iktidarı 2010’ların başına kadar başarılıydı: AB ilkeleri, vesayetin kaldırılması, evrensel hukukun anayasaya, ceza ve usul kanunlarına girmesi, ekonomide kurallı piyasa politikaları, Merkez Bankası’nın bağımsızlığı, bu güvenle ülkeye büyük miktarda yatırım sermaye girmesi sağlanmıştı.
Sıcak para ile dış ticaret açığının finanse edilmesini de katarsak, İbrahim Kahveci’ye göre Türkiye’ye 650 milyar dolar para girmişti.
Batı “haçlı ittifakı” ise niye böyle olmuştu? AK Parti’nin o kadar yatırım yapmasını, böylece seçimler kazanmasını niye Batı desteklemişti?
Hayır, ne aşk ne de nefret… Sermaye “güvenli liman”a gider. AB reformlarını yapan, evrensel hukuku anayasasına yazan Türkiye işte bu “güven”i veriyordu…
Türkiye ile tam üyelik müzakerelerinin başlaması oylanırken Avrupa Parlamento’su “evet” pankartlarıyla ve Türk bayraklarıyla dolmuştu.
Kimse Türkiye’deki demokratik gelişmelerden, Merkez Bankası’nın bağımsızlığından şüphe duymuyordu.
Ama kabaca 2011’den itibaren hukuk ve demokrasi konularında Türkiye’ye yöneltilen eleştiriler akademik eserlerde bile yer alıyor.
Bu yaygınlaşmış güven sorunu yüzünden, bakın, YSK’nın iptal kararı yüzenden dolar 6.2’li rakamlara çıktı… Türkiye’nin bütçe açığı 2016 yılında 29 milyar liraydı; 2019’un sadece dört ayında 52 milyar lira oldu…
“Güvenli liman” meselesini görüyorsunuz, değil mi?
‘TEK ÇAREMİZ’
Ona buna hakaret etmekle sorunlar çözülmüyor; aksine büyüyor.
YSK’nın iptal kararını Ergun Özbudun, İzzet Özgenç, Âdem Sözüer, Ersan Şen gibi saygın hukukçular eleştirdi. Bunlara siyaseten ‘muhalif’ denilemez, hukuki gerçeği ifade ediyorlar.
O zaman dünyayı nasıl inandıracağız? Dövizi nasıl tutacağız?
AK Partililer eleştirilere öfkeleneceğine “nerede hata yaptık?” diye müzakere etmelidir, kaliteli eleştirilere değer vermelidir.
Ali Babacan Türkiye’nin petrol ve doğal gaz serveti olmadığını hatırlatarak beş yıl önce şöyle diyordu:
“Bizim tek çaremiz daha iyi işleyen bir demokrasi, tek çaremiz temel hak ve özgürlükler konusunda en ileri standartlara ulaşabilmek, tek çaremiz hukukun üstünlüğünün Türkiye’de en iyi şekilde uygulanıyor olmasıdır… Eğer hukuk devleti olamazsak ekonomimiz hiçbir zaman arzu ettiğimiz noktaya ulaşamaz.” (22 Nisan 2014)
1/05/2019 21:07
YSK’nın gerekçeli kararı
200
YSK’nın gerekçeli kararı günlerdir bekleniyor. Tabii asıl merak edilen, İstanbul seçimlerini iptal etmenin gerekçeleri...
İstanbul’da 31 bin 124 sandıkta oy kullanıldı. Bunlardan 225’inde kamu görevlisi olmayan kişiler sandık kurulu başkanı olarak görev yaptığı için tüm seçimlerin iptaline karar verildi.
Fakat hukukta “karar verdim” demekle iş bitmez, “gerekçeli karar”ın yazılması, kamu oyuna açıklanması lazımdır. Öyle bir çağda yaşıyoruz ki, yargı organları verdikleri kararlarda “ilgili ve yeterli gerekçeleri göstermek zorundadır.” (AYM, B. No: 2016/16092)
Kamu hukukunda da böyledir. Kamu makamları tasarruflarında “ilgili ve yeterli” gerekçelerini göstermek zorundadır.
SEÇİMLERE ETKİSİ?
YSK’da İstanbul seçimlerinin iptali yönünde oy kullanan yargıçlar nasıl bir “ilgili ve yeterli gerekçe” yazabilirler? Bu sualin cevabı çok zor olduğu için büyük bir merakla bekleniyor yazacakları gerekçeli karar.
İstanbul seçimlerini iptal eden kararda aynen şöyle deniliyordu:
“Bir kısım sandık kurullarının, ilçe seçim kurullarınca kanuna aykırı oluşturulması ve bu hususun da seçim sonucuna müessir olması nedeniyle…”
Demek ki seçimlerin iptali için iki şartın birden gerçeklemesi lazım: Bazı sandık kurullarına sivillerin başkan atanmış olması “ve”, lütfen dikkat ediniz “veya” değil “ve” bu yüzden seçim sonuçlarının etkilenmiş olması...
Demek ki, sandık kurullarının teşkilinde, oluşturulmasında bazı usulsüzlükler olsa bile, bu durum seçim sonuçlarını etkilememişse, seçim iptal edilmemeli...
Şimdi herkesin merakla beklediği, İstanbul’da sandık kurullarının seçim sonuçlarını nasıl etkilediğinin YSK tarafından somut delillerle ortaya konulması...
Bu konuda daha önce YSK’nın kendisinin verdiği kararlar var...
‘NE ŞEKİLDE?’
Erzurum / Pasinler’deki seçimlerde sandık kurulunda “muhtar âza adayları” üye yapılmış, yani sandık kurulu yasalara aykırı bir tarzda teşkil edilmişti. Seçimi kaybeden muhtar adayı, bu yüzden seçimlerin iptalini istedi. Erzurum İl Seçim kurulu seçimleri iptal etti... Fakat İlçe Seçim Kurulu, meseleyi YSK’ya götürdü. İşte YSK’nın 6 Nisan 2019 günlü kararı:
“Sandık kurulunda görev yapan âza adaylarının seçim sonuçlarına ne şekilde etki ettiklerine dair somut tespit bulunmadığından... seçimlerin yenilenmesi kararının kaldırılmasına...” (K. No: 2760)
Demek ki, sandık kurulu nasıl olursa olsun, oylama ve oy sayımlarında hile yapıldığının somut delillerle ispatı şarttır. Aksi halde seçimler iptal edilemez.
Kanuna aykırılık bakamından kamu görevlisi yerine sivil kişilerin atanmasıyla “muhtar âza adayları”nın atanması arasında fark yoktur. YSK, haklı olarak, sandık kurullarında görevli kişilerin “seçim sonuçlarına ne şekilde etki ettiklerine dair somut tespit”ler olması gerektiğini belirtiyordu.
İstanbul için de YSK’nın gerekçeli kararında beklenen budur: Sandık kurulu başkanları olarak atanmış sivil kişiler, Ekrem İmamoğlu lehine “ne şekilde” oy hırsızlığı yapmışlar veya Binali Yıldırım’ın oylarını “ne şekilde” yok etmişler?!
Bunun siyasi retorikle değil, somut delillerle ortaya konulması lazımdır.
Kolay değil çünkü AK Parti’nin “somut deliller” dediği o itirazlar yine YSK tarafından reddedilmişti.
Yargıçların gerekçeli karar yazması gerçekten kolay gözükmüyor.
‘GÜVENLİ LİMAN’
YSK’nın açıklanacak olan gerekçeli kararında “ilgili ve yeterli” somut deliller ortaya konulmazsa, İstanbul seçimlerini iptal etmenin gerçekten hukuki sebeplere dayandığına insanları ikna etmek çok zor olacaktır.
Siyasi etki şüphesi güçlenecektir.
Sadece Türkiye’de değil, sermaye getirmek için “güvenli liman” olduğumuzu, reformlara başlayacağımızı söylediğimiz dünyada da eleştiriler yoğunlaşacaktır.
Kaldı ki mesele bundan ibaret değil...
YSK daha önceki pek çok kararında “seçim kurullarına itiraz süresi 2 Mart’ta doldu, seçimler yapıldıktan sonra artık itiraz edilemez” diye içtihat yerleştirmişti.
İstanbul’a gelince bu içtihadına da uymadı.
Seçimleri şunlar kazanır, bunlar kazanır. Ama artık görmeliyiz ki Merkez Bankası’nın, YSK hakimlerinin, yargı organlarının bağımsızlığına, kamu kurumlarının tarafsız işleyişine duyulması gereken “hukuki güven”in zedelenmesi birike birike büyük sorunlara yol açıyor, işte ekonomideki durum.
13/05/2019 23:26
14 Mayıs 1950, tarihin dersleri
52
14 Mayıs 1950 bütün tarihimizde ilk “hür ve âdil” seçimlerinin yapıldığı, Demokrat Parti’nin hür seçimlerle iktidara geldiği gündür.
Fakat iyi niyetlerle başlayan dönem, muhalefetin de iktidarın da uzlaşmaz kavgaları sonunda maalesef darbeyle noktalandı. Adnan Menderes, Fatin Rüştü Zorlu ve Hasan Polatkan düzmece ihtilal mahkemesi eliyle idam edildi.
Bu feci akıbetin duygularda yarattığı haklı infial, yaşananların objektif gözle değerlendirmesini engelledi.
Üzerinden yarım asır geçti, artık 1950-60 dönemini “tarih” gözlüğüyle okumalıyız.
EKONOMİ ANADOLU’YA GİRİYOR
DP döneminde halk üzerindeki baskılar kalktı. İktisadi kalkınma Anadolu’ya girdi, halkta nispi bir özgüven yarattı.
Yazar Şevket Süreyya Aydemir, Menderes dönemindeki “sıçrayan rakamlar”ı anlatır:
* 1950’de 130.000 ton olan şeker üretimi 1960’ta 643.000 tona ve fabrika sayısı 4’ten 15-16’ya çıkarılmıştır.
* Çimento üretimi on yılda 400.000 tondan 1.750.000 tona ulaştırıldı.
* Tekstil sanayii kapasitesi 1948’e bakarak 1950’de 105 iken 1960’ta 3.015’e ulaştı.
* Enerji üretimi indeksi 100’den 375’e yükseldi.
* Sanayi genel indeksi 100’den 270’e çıktı.
İlkokullar yüzde 42, ortaokullar yüzde 81, liseler yüzde 115 arttı. Üniversite sayısı 3’ten 6’ya çıktı.
Muhalif gazeteci Metin Toker, “DP yöneticilerinin özellikle Adnan Menderes’in CHP’lilere nazaran daha büyük düşündükleri, daha geniş ufka sahip bulundukları reddedilemez” diye yazar. (DP’nin Altın Yılları, s. 241)
TEK PARTİ KÜLTÜRÜ
Metin Toker’in dediği gibi Bayar, Menderes ve arkadaşları Tek Parti içinden gelmişti, iktidarda Tek Parti gibi davranmaya yöneleceklerdi. Bu doğru tespitte eksik olan, CHP’nin de muhalefette Tek Parti alışkanlıklarıyla davranmasıdır.
Menderes hükümeti, iktidarın ikinci ayında özgürlükçü bir basın kanunu, fakat kavgalar kızışınca 1956’da baskıcı bir basın kanunu çıkaracaktı.
Osman Bölükbaşı 6 Haziran 1956 günü Meclis’te yaptığı ayrıntılı konuşmada 1956 kanunu ile Tek Parti basın kanunları arasındaki benzerlikleri anlattı.
Prof. Ali Fuat Başgil kitap, yazı ve konferanslarında DP’nin de güç tutkusuyla Tek Parti gibi baskıcı davrandığını belirterek eleştirdi.
Öbür yanda CHP lideri İsmet İnönü seçimlerde iktidarı gönül rızasıyla devrettiği halde kısa bir süre sonra tahammülsüz hale gelmiş, çok sert ve kışkırtıcı muhalefet yapmıştır.
İnönü’nün yakın arkadaşı Faik Ahmet Barutçu, DP iktidarına karşı İnönü’nün “kompleksli” davrandığını anlatır. CHP’li Nihat Erim’in anılarında İnhönü’nün darbeyi kışkırttığını yazar. Sosyal Demokrat araştırmacı Tevfik Çavdar CHP’nin çok sert muhalefetinin “doğal oyarak DP’yi de sertleştirdiğini” belirtir. (Türkiye’nin Demokrasi Tarihi, II, s. 41-76)
‘OLAĞANÜSTÜ TEDBİR’
1958’de Irak’ta kanlı bir askeri darbe oldu. Aşırı derecede kutuplaşmış olan Türkiye’de iktidar da muhalefet de bundan aksi yönde etkilendiler. Metin Toker yazıyor:
“Bağdat’ta olup bitenler bunları (iktidarı) fena halde korkutmuş, asaplarını fena halde bozmuş, hepsini olağanüstü güvenlik tedbirlerine sevk etmişti. Muhalefet bunu hissetmişti ve damarlarına basmaktan sadist bir zevk alıyordu.” (İsmet Paşayla On Yıl, 1957,1960, s. 105)
Sadist bir zevk!
DP iktidarının “olağanüstü güvenlik tedbirleri”nden biri, CHP hakkında Meclis Tahkikat Komisyonu kurmasıydı.
Fakat “tedbir” olmadı, darbeyi ateşledi!
Prof. Başgil 1960 Nisan’ında Bayar ve Menderes’e tansiyonu düşürme, Tahkikat Komisyonu’nu derhal kapatma ve muhalefetle uzlaşarak seçim hükümeti kurma tavsiyesini yaptı. Sertlik yanlısı Bayar kabul etmedi, Menderes de ona uymak zorunda kaldı… Feci akıbet geldi, çattı.
TARİHİN DERSİ
Araştıran herkes müttefiktir ki, ülkede kökleşmiş bir anayasal düzen ve siyasetten etkilenmeyecek kadar güçlü ve bağımsız bir yargı olsaydı kutuplaşma o kadar olmaz, 27 Mayıs darbesinin zemini de oluşmazdı.
Fakat Tek Parti’den böyle bir anayasal miras devralınmamıştı.
Düşünün ki, anayasayı tek başına değiştirme gücüne fazlasıyla sahip olan DP, içinde altı ok bulunan 1924 anayasasına dokunmadı!
İnönü daha 1949’da “anayasayı değiştirelim” dediği halde DP yanaşmadı.
DP iktidarı hiçbir zaman “kuvvetler ayrılığı”ndan bahsetmedi.
Netice: Siyasi kavgalar gelir geçer, ülkede mutlaka kuvvetler ayrılığına dayalı, bağımsız yargıya sahip, özgürlükleri kurumlar eliyle koruyan bir anayasal düzen şarttır. O olmadan olmuyor.
14/05/2019 23:35
Dindarlık ve hukuk
160
Dindar insanda Allah korkusunun bulunacağı, haksızlıktan, yolsuzluktan, kul hakkından sakınacağı, ahlaklı ve dürüst hareket edeceği şeklinde toplumumuzda yaygın bir inanış vardı.
Her Cuma hutbesinde Allah’ın müminlere “adalet ve ihsan”la (iyilik) davranmayı emrettiği bin dört yüz yıldır belirtilmektedir. Peygamberimizden ve başta Hz. Ömer olmak üzere âdil halife ve hükümdarlardan birçok kıssalar anlatılarak toplumumuzda köklü bir adalet ve hakkaniyet kültürü oluşmuştu. Tarihte birçok zulmü ulemanın önlediği, en azından direnenler, İmam-ı Azam gibi hapishanede işkencelere göğüs gerenler olduğu bilinmektedir.
Fakat bu, tarihî madalyonun bir tarafı olduğu gibi, AK Parti döneminde yaşanan ağır hukuk sorunlarının bu toplumsal güveni hayli sarstığı da bir gerçektir. Nitekim birçok samimi din âlimi “dinin ahlaki içeriğinin boşaldığından” yakınıyor.
MUAVİYE TECRÜBESİ
Bugün bu konuyu yazmamın sebebi, dostum Ahmet Taşgetiren’in dünkü yazısıdır. Yaygın mağduriyetlerden örnekler veren Taşgetiren bu tabloyu dini açıdan Hayrettin Karaman ve Faruk Beşer’e, hukuki tarafını da bana sormak istediğini yazdı.
Mesele fevkalade önemli olduğu için ben de vesile sayıyorum.
Dindar insanın elbette âdil ve hakkaniyetli olması, kul hakkından ve hatta kalp kırmaktan sakınması gerekir. Fakat tarih gösteriyor ki güç hırsı, öfke, intikam duygusu gibi çok kuvvetli beşerî dürtüler dindar insanlardan da zalimler çıkarabilmektedir.
İşte Hz. Ali’nin meşru hilafetine Muaviye’nin isyan etmesinin tek sebebi güç dürtüsüydü. Cevdet Paşa, Muaviye’nin bu tutkusunu “sevday-ı emaret” (baş olma sevdası) olarak tanımlar.
Muaviye, Cuma hutbelerinde Hz. Ali’ye ve taraftarlarına hakaret eden konuşmalar yapılması için emir vermişti. Kendisinin yüceltilmesi için de ezana “esselamu aleyke ya emîrül müminin” ibaresini eklettirmişti!
Büyük sahabeden Hucr bin Adiy, Hz. Ali efendimize hakaret etmeyi reddetmiş ve öldürülerek susturulmuştu.
Bunları önleyecek kurallar ve kurumlar yoktu.
Tarihin o çağlarında hiçbir toplumda bu çatışmaları kurallara bağlayarak çözümleyecek hukuk kurumları gelişmemişti.
‘MUNTAZAM DEVLET’
Osmanlı tarihinde şehzade isyanlarında çok kan aktığını, şehzadelerin “siyaseten katl” edildiğini, ancak devlet kurumlaşıp, veraset usulünü “en yaşlı olan şehzade” kuralına bağlayınca bu feci adete sona erdiğini hatırlamalıyız.
Tanzimat’la birlikte her konuda modern anlamda kanunlar çıkarılarak, Danıştay, Yargıtay, Sayıştay ve bakanlıklar, sonra da parlamento gibi kurumlar oluşturuldu. Bunlar Osmanlı’nın “kurallar ve kurumlar” devleti haline gelmeye çalışmasının örnekleriydi.
Cevdet Paşa “devlet-i muntazama” (düzenli devlet) diyordu.
Cumhuriyet’in de kurucu kurumları bunlardır.
Tarih bize gösteriyor ki, yöneticilerin sübjektif nitelikleri değil, devletin bir “kamu hukuk kurumu” olması önemlidir.
Güç mücadelesinde daha kanlı çatışma ve zulümlerin yaşandığı Batı’da, sosyal gelişme daha hızlı olduğu için, 18. Yüzyılda “Kuvvetler ayrılığı” felsefesi gelişti. Çünkü liberal düşünür Lord Acton’un deyişiyle “güç bozar, mutlak güç mutlaka bozardı". Güçlerin birbirini denetleyip dengeleyecek şekilde ayrılması, devletin buna göre yapılandırılması lazımdı...
TÜRKİYE’NİN HUKUK SERÜVENİ
Bizde bu felsefenin öncüleri Tanzimat devrinde Namık Kemal ve Münif Paşa, Meşrutiyet devrinde Babanzade İsmail Hakkı Bey, Cumhuriyet devrinde Ahmet Ağaoğlu ve Ali Fuat Başgil gibi isimlerdi.
Fakat tarihte büyük badirelerin, sert kültürel çatışmaların içinden çıkıp geldiğimiz için siyasi ideolojiler ve güç tutkusu her devirde hukuku bastırdı.
Uzun süre İslamcılar ve bütün kesimler “bizden” olanların daha iyi yönetici olacağını zannettik, bu yüzden kavgalarımız şiddetli oldu.
Halbuki sorun “kim?” sorunu değildi, “nasıl?” sorunu idi, yani devletin temel hukuk kurallarına göre yönetilip yönetilmemesi…
Bugün yaşadığımız baskı ve hak ihlallerinde olduğu gibi iktisadi krizin de en önemli sebebi kuvvetler ayrılığının daralmış, hukuk kurumlarına güvenin hayli sarsılmış olmasıdır.
İşte, “devlet-i muntazama” özlemimiz hâlâ uzaklarda.
Şunu görmeliyiz: Ülkelerin iyi ve âdil yönetilmesi ancak hukukun üstünlüğünü, kuvvetler ayrılığını, yargının bağımsızlığını, hak ve hürriyetleri gerçekleştirmekle mümkündür.
16/05/2019 23:18
Türkiye sıkışıyor
115
Türkiye ekonomide olduğu gibi dış politikada da sıkışıyor. Seçim gerilimleri bu sorunlara etkin ve programlı çözümler getirilmesini en azından geciktiriyor.
Dış politika, ekonomi ve iç politika sorunları birbirini olumsuz etkiliyor.
Gelin, bu sorunlarımız üzerinde kuşbakışı bir gezinti yapalım.
AMERİKA İLE RUSYA ARASINDA
Türkiye, Amerika’dan teknoloji transferi ve uygun fiyatla Patroit adlı füze savunma sistemini alamadığı için 2017’de Rus S-400 sistemini almak için Moskova ile anlaştı.
Ağustos 2017’de Amerika’da “ABD’nin Hasımlarıyla Yaptırımlar Yoluyla Mücadele Yasası” çıkarıldı. Şimdi bu gerekçeyle Amerika Türkiye’yi S-400’den vazgeçmesi için sıkıştırıyor. Ortak olduğumuz yüksek teknolojili F-35 savaş uçağı projesinden Türkiye’yi dışlayacağı, dahası, Türkiye’ye ekonomik ambargo uygulayabileceği yolunda ABD kaynaklı haberler çıkıyor.
Son zamanlarda ABD ile bir orta yol bulunduğu anlamında haberler yoğunlaşmıştı ki, Putin İdlib’de Esat’ı saldırıya geçirdi.
Erdoğan ile Putin arasında 18 Eylül’de Soçi’de sağlanan mutabakata aykırı olan bu saldırı, Türkiye’de haklı olarak yeni göç dalgası endişesi yarattı.
Putin’in de S-400 anlaşmasının geçerliliğini teyid ettirmek için İdlib kartıyla Ankara’yı sıkıştırdığını söyleyenler var.
Ankara S-400’den vazgeçilmeyeceğini defalarca açıklarken, ABD’yi de “S-400 bizim yönetimimizde olacak, NATO sistemlerine zarar vermeyecek” şeklinde ve tabii ayrıntılı gerekçeleri anlatarak ikna etmeye çalışıyor.
Türkiye’nin S-400’lerden başka seçeneği yoktu, bu konuda Türkiye haklıdır. Fakat…
ABD ve Avrupa’da her zaman Türkiye karşıtları oldu ama her zaman Türkiye’yi aktif olarak destekleyenler de çoktu. Şimdi niye bu ikinciler yok veya pek az?
Dış politikamızı gözden geçirirken buna dikkat etmeliyiz; ekonomi de bunu gerektiriyor.
EKONOMİDE SIKIŞMA
AK Parti iktidarı 16 yılda 13 seçim yapıldığını ve her seçimden zaferle çıktığını söylüyor.
Doğru fakat bu, özellikle 2015’ten itibaren artan dozda seçim ekonomisi uygulandığının da beyanıdır.
İnşaat ve tüketim ekonomisin teşvik edilmesinin yanında, seçim dönemlerinde kesenin ağzının iyice açılması, bütçe açıklarının, borçların ve cari açığın büyümesi bugünkü krizi hazırladı.
Rakamlar ve tarafsız iktisatçıların anlatımları bunu gösterdiği gibi Sayın Binali Yıldırım da bunu şu sözlerle ifade etmişti:
“Geçmişte fazla açılmıştık şimdi biraz toparlayacağız” (14 Aralık 2018)
Fakat 2019’da hem mahalli seçimler için hem ekonomik krizin ağırlığını biraz olsun hafifletmek için “fazla açılma” devam etti. İşte, ilk dört aylık bütçe açığı geçen yıl 23.2 milyar liraydı, bu yıl 54.5 milyar liraya çıktı!
Dün Merkez Bankası piyasa aktörlerinin tahminini yayınladı. Yıl sonu dolar tahmini 6,20'den 6,43'e, enflasyon beklentisi ise yüzde 16,23'ten yüzde 16,68'e çıktı. Reel sektör daha endişeli.
Döviz ve dış kaynak deyince ABD ve AB son derece önemlidir. Devlet adamlarımız finansman ve yatırım aramak için Londra ve Washington’a gidiyor zaten.
İŞ DÜNYASININ UYARILARI
İş dünyası uzun zamandan beri ekonominin böyle bir sıkışıklığa doğru gittiğini söylüyor, uyarıyordu.
O zaman moral bozucu olmakla suçlanmıştı, şimdi bari kulak verilmeli.
TÜSİAD’ın iki gün önceki toplantısında Tuncay Özilhan, seçimler yüzenden ertelenen yapısal reformların artık hayati hale geldiğini belirtti.
Öyle ya artık Merkez Bankası kaynaklarını kullanmaya başladığımıza göre, dışarıdan kaynak getirmek, bunun için de ekonomi dünyasında güven yaratmak gerekiyor.
Sanayici Özilhan şöyle diyor:
“Demokrasi işler kılınırsa, hukukun üstünlüğü tesis edilirse, eleştirel düşünmenin önünü açan bir eğitim reformu yapılırsa, ekonomimizin performansı yükselecek... Biz bu nedenle ekonomi derken demokrasi diyoruz, yargı bağımsızlığı diyoruz, hukukun üstünlüğü diyoruz, insan hakları diyoruz, akademik özgürlükler diyoruz, liyakat diyoruz, ifade özgürlüğü diyoruz.”
İçeride yatırım güvenliği, dışarıda itibar buna bağlı.
Besbellidir ki, Türkiye’nin dış politika, ekonomi ve kamu yönetimini birlikte içeren bir makro reform programına ihtiyacı var. Temel zihniyeti “hukukun üstünlüğü” ve “kurallı piyasa ekonomisi”, evet “kurallı” piyasa ekonomisi olan makro bir reform programı…
Asıl “beka meselesi” budur.
18/05/2019 22:31
19 Mayıs 1919
98
Birinci Dünya Savaşı’nın son günleri… Sadrazam Ahmet İzzet Paşa kabinesinin 16 Ekim 1918 günlü toplantısında Albay Nuri Bey askeri vaziyeti anlatıyor:
“Memleketimizin hiçbir noktasını müdafaa edecek yeterlikte kuvvet yoktur... Birkaç gün içinde belki İstanbul’a, Boğazlar’a, İzmir’e hücum edecekler... Bir avuç eşkıyanın bile memleketi işgal edebileceği hale geldik.”
Çaresiz, 30 Ekim 1918’de Mondros Mütarekesi imzalandı… Cephelerdeki kumandanlar İstanbul’da toplanıyordu.
UMUT ANADOLU’DA
Şevket Süreyya’nın “geleceğin kadrosu” dediği öncü isimler artık İstanbul’dadır: Mustafa Kemal Paşa, Albay İsmet Bey, Fevzi Paşa, Kazım Karabekir Paşa, Ali Fuat Paşa, Refet Paşa, Rauf Bey, Kara Vasıf Bey, Nureddin Paşa, Kemalettin Sami Paşa, Mersinli Cemal Paşa, Adnan Adıvar ve diğerleri.
Siyasi faaliyetleriyle öne çıkanlar Mustafa Kemal ve Rauf Bey’dir. Vatansever Ahmet İzzet Paşa hükümetinde Mustafa Kemal’in Harbiye Nazırı olması için yürütülen siyasi çalışmalar…
Harbiye nazırı, o zaman fiilen başkumandan demekti.
3 Mart’ta Damat Ferit’in sadrazam olmasıyla artık İstanbul’da bir şeyler yapma ümidi kalmamıştır.
Mustafa Kemal artık Anadolu’da “fevkalade yetkili” bir görev elde etmeyi düşünmektedir.
Daha önce, milli mukavemet düşüncesiyle Ali Fuat Paşa 19 Şubat’ta Ankara’ya, Kazım Karabekir Paşa 13 Mart’ta Erzurum’a atamalarını yaptırmışlar, yola çıkmadan önce Şişli’deki evinde Mustafa Kemal’i ziyaret ederek Anadolu direnişini görüşmüşlerdir.
VAHDETTİN VE MUSTAFA KEMAL
Olayların gelişimi şöyledir:
29 Nisan: Harbiye Nazırı Şakir Paşa Mustafa Kemal’e “Ordu Müfettişi” sıfatıyla Anadolu’ya atanacağını duyurdu.
30 Nisan: Vahdettin, Mustafa Kemal’in müfettiş olarak atanmasını onayladı.
1 Mayıs: Damat Ferit, Mustafa Kemal’i çaya davet etti, “her arzunuzu doğrudan bana yazabilirsiniz., derhal yapılacağından emin olunuz” dedi.
11 Mayıs: Damat Ferit konağında Genelkurmay Başkanı Cevat Paşa ve Mustafa Kemal Paşa’ya yemek daveti verdi. Müfettişlik görevi konuşuldu.
14 Mayıs: Sabah İzmir’de Yunan işgali başladı. M. Kemal Genelkurmay binasında Cevat ve Fevzi Paşalarla görüştü, Anadolu direnişini konuştular.
16 Mayıs: Vahdettin’in Mustafa Kemal’e sözleri: “Paşa paşa, şimdiye kadar devlete çok hizmet ettin. Bunların hepsi artık bu kitaba girmiştir, tarihe geçmiştir... Bunları unutun, asıl şimdi yapacağın hizmet hepsinden mühim olabilir, devleti kurtarabilirsin!”
16 Mayıs: Cuma günü saat 14.50’de Bandırma vapuru ile Karadeniz’e açıldılar.
‘’DEVLETİ KURTARMAK’
Trabzon ve çevresinde Pontus davasına kapılan Rumlarla Müslümanlar arasında çatışmalar tırmanıyor. Vahdettin, bu bahaneyle İngilizlerin oraları da işgalinden endişelidir. Vahdettin’in beklentisi, Mustafa Kemal’in düzeni sağlayarak, İzmir’in ardından Doğu Karadeniz’in de işgalini önlemesidir.
Öyle bir durumda Ermenistan projesini de uygulayabilirlerdi.
Vahdettin, Mustafa Kemal’e bunları önlemesi anlamında “devleti sen kurtarabilirsin” diyordu ve bunda samimi idi.
Mustafa Kemal bu gerçekten zor görev için “fevkalade yetkiler” istedi. Bu yetkiler, Rumlarla çatışma olmayan yerleri de kapsıyordu. İzzet Paşa, Mustafa Kemal’e verilen yetkilerin Osmanlı tarihinde hiçbir kumandana verilmediğini belirtir.
Mustafa Kemal Anadolu’da İstanbul’un güvenini sürdürmek için saltanat ve hilafete sadakat vurgusunu ihmal etmedi fakat bu yetkileri Milli Mücadele’yi örgütlemek için kullandı…
LİDER VE BAŞKUMANDAN
Mustafa Kemal Paşa’nın 19 Haziran gününe kadar bir ay içinde çeşitli makam ve sivil gruplara yazdığı telgrafların sayısı 79’dur. Bazı telgraflar cemiyetlere yazıldığı için muhatapları sayıca daha fazladır.
Yoğun telgraf iletişimiyle Anadolu’daki ordu birliklerini, idare âmirlerini, zaten başlamış olan milli direniş hareketlerini ve milli cemiyetleri Milli Mücadele ve kendi liderliği altında örgütlemeye koyuldu.
Müfettişlik niteliğini aşan faaliyetleri belirginleştikte İstanbul’la arası açıldı, görevden azil ve hakkında idam kararları geldi…
9. Kolordu Kumandanı Kazım Karabekir’in Mustafa Kemal’e verdiği kayıtsız şartsız destek, İstanbul’un emirlerini etkisiz hale getirdi.
Milli Mücadele’nin lideri ve başkumandanı, herkesin kabulüyle Mustafa Kemal Paşa oldu. Yunan ordusunun Ankara önlerine geldiği en sıkıntılı zamanlarında bile kimse ‘çekil, başkası yapsın’ demedi. Çok eleştirildi ama kimse liderliğini tartışmadı.
Milli Mücadele askeri, siyasi, diplomatik, hatta iktisadi yönleriyle çok şey öğreneceğimiz muazzam bir kitaptır.
NOT: Okurlarım Milli Mücadele konusunda kitap soruyor. Benim “Türk’ün Ateşle İmtihanı” adlı kitabımı tavsiye ederim. Daha fazlasını isteyenler kitabın kaynakçasında çok uzun bir liste bulacaklardır.
20/05/2019 23:33
Ziya Selçuk yeni eğitim modelini anlattı
72
Milli Eğitim Bakanı Ziya Selçuk’un bu göreve gelmesi hemen her kesimde memnuniyetle karşılandı. Zira ideolojik ve siyasi değil, eğitimci kimliğiyle tanınmış saygın bir akademisyendir. Fakat son açıklanan “Orta Öğretim Tasarımı”nda matematiğin seçimlik ders olarak görülmesi tepki çekti.
Sayın Bakan’la görüştüm, “Hayır matematik bütün sınıflarda ve 12’nci sınıfta da zorunlu derstir, ancak 12’nci sınıfta bütün dersler için öğretimin niteliği farklı” diye cevap verdi.
Yeni modelde benim en çok önemsediğim, “Bilgi Kuramı” (teorisi) derslerinin konulmasıdır. Duygu ve düşüncelerini “bilgi” zannetmenin yaygın olduğu toplumumuzda bu ders elbette önemli. Sayın Bakana “Bilgi Kuramı”nı da sordum.
‘EZBER’DEN ‘ÖĞRENME’YE
Bakan Selçuk şöyle diyor:
“Evvela yeni tasarımın özüne bakmak lazım. Bilgi ezberletmek yerine, bilgi ile hayat arasında bağlantılar geliştirerek bilginin özümsenmesini ve hayatta kullanılmasını amaçlıyoruz.”
Halen 16-17 derste öğrencilere bilgiler ezberletiliyor bu bilgilerin hayatla bağlantısı zayıf.
Ziya Selçuk devam ediyor:
“Üniversite hocaları çok defa öğrencileri üniversite öğrenimine hazırlıksız buluyor. Öğrenci hayata atıldığında da zihnindeki teorik bilgileri hayata uygulamada zorlanıyor. Biz bu iki sorunu çözmeyi amaçlıyoruz: Üniversite sınavına değil, üniversite seviyesinde öğrenime hazırlamak ve hayata hazırlamak...”
Ben buna ‘ezber’den ‘öğrenme’ye geçiş diyorum.
MATEMATİK DERSLERİ
Bu çerçevede matematik derslerinin yeri nedir?
“Evvela matematik derslerinin seçimlik hale geleceği izlenimi doğru değil. Fen ve edebiyat branşlarına göre 9, 10 ve 11’inci sınıflarda matematik standart zorunlu ders olarak devam edecek. 12’nci sınıfa gelindiğinde ise, matematik gündemden çıkmayacak. Aksine, 12’nci sınıfta ister matematik ister diğer dersler olsun, öğrencinin edinmiş olduğu bilgiler artık disiplinlerarası düzeyde nasıl uygulanır bu öğrenilecek. 12’nci sınıfta bir temadan, bir konudan yola çıkarak, matematik dahil, bilgileri disiplinlerarası düzeyde uygulamayı öğrenecek…”
Ne gibi, tema veya konular?
“Mesela 12’nci sınıfta göç, küreselleşme, akıllı şehirler, yapay zeka gibi konulardaki gelişmeler yahut ekonomik konular işlenecek; bunlara disiplinlerarası gözle bakılacak; matematik, sosyoloji, diğer bilgilerle tabii.”
İstatistik, finansal matematik bilgileri gerekecek.
Bakan Selçuk, bizde “bilgilerin parça parça öğretildiğini”, 12’nci sınıfta bilgiler arası sistem bütünlüğünün öğrenileceğini vurguladı.
Basitçe söylersek, “türev alma” ezberletilmeyecek, nasıl ve neye yaradığı gösterilerek öğretilecek.
DÜNYADA NASIL?
Sayın Ziya Selçuk, Çin’de liselerde okutulan “Yapay Zeka Ders Kitabı”nı getirtmiş, “tamamen disiplinlerarası bir bakışla yazılmış” diyor.
Yeni bir çağ açmakta olan yapay zeka çalışmaları ve bu tür çalışmalarda “bilgi”nin rolü hakkında çocuklarda bir bilinç yaratmak için…
Avustralya, Uzak Doğu ülkeleri, Finlandiya eğitimde en başarılı ülkeler. Sayın Selçuk hepsinde “ana dil”in bütün kademelerde büyük özenle okutulduğunu, diğer derslerin sayıca az ve disiplinlerarası öğretildiğini anlattı.
Dili çok iyi bilmeden bilgi, hele de bilim olmuyor tabii.
İşte PISA sınavlarında hem fen ve matematikte hem de Türkçe’de başarısız kalıyoruz.
Bakan Selçuk öğretmen eğitiminin öncelikli olduğunu vurguladı, Eğitim Fakültelerinden başlayarak yeni tasarımın geliştirileceğini, bunun da “tabii zaman alacağını” söyledi.
Elbette zaman alır, sihirli çözüm yok.
Bakan şunu da söyledi:
“Din kültürü ve ahlak dersleri her kademede zorunlu çünkü anayasada böyle.”
BİLGİ KURAMI
Sayın Selçuk’un sözleri şöyle:
“Bilgi Kuramı; nasıl düşündüğümüzden ziyade nasıl bildiğimizi, bilgilerimizin doğruluğunu sorgulamamızı, fikirlerimizin kanıtını göstermemizi sağlayacak yöntemleri bize öğretir.
Geleneksel öğretimde asıl olan ‘ne biliyoruz?’ sorusudur. Bilgi kuramında ise ‘nasıl biliyoruz?’ sorusu esastır. Böylece kuramla kanıt, muhakemeyle hakikat arasındaki ilişkileri öğrencilerin sorgulaması sağlanır.”
Prof. Selçuk’un bu sözleri bütün zihniyet sorunlarımızı ve gelişmiş ülke olmanın zihinsel anahtarını anlatıyor.
Önümüzdeki günlerde bu “bilgi kuramı” meselesini defalarca yazacağım.
Sayın Selçuk’un projesi amaç ve prensipleriyle doğrudur. Elbette uzmanlık düzeyindeki tartışmalarla ve uygulamadaki tecrübelerle düzeltmeler yapılacaktır.
Uzun vadeli bu gerçek eğitim reformuna siyasetler müdahale etmemeli, tamamen bilimsel bilgilerle ve partiler üstü bir düzeyde yürüyebilmelidir. Türkiye’nin asıl beka meselesi eğitimdir çünkü.
21/05/2019 23:18
Otoriter kalkınma!
93
Dünyada otoriter popülist eğilimler yükseliyor. Piyasa ekonomisi yerine de müdahalecilik, kumanda ekonomisi gibi eğilimler güçleniyor.
Komünist Çin, dünyada da birçok yerde ‘otoriter kalkınma’ modelinin daha başarılı olabileceği düşüncesine yol açıyor.
Çin’in fevkalade başarılı bir kalkınma yolunda olduğu bellidir. Evvela “uzak doğu modeli” içinde yer aldığını hatırlamak lazım. Bu modelde Japonya ve Güney Kore bugün iktisaden de en gelişmiş demokratik toplumlardır.
İkincisi, otoriter ve totaliter rejimler, kendilerini ekonomik kalkınmaya adamışlarsa gerçekten bir süre başarılı oluyor; Stalin Rusyası gibi…
NEREYE KADAR?
Stalinist sistem, korkunç insani maliyetlerle de olsa Rusya’yı köylülükten sanayi toplumuna getirdi, ama sanayi toplumu düzeyine gelişmiş ülkelerde otoriter sistemler başarılı olamayacağı için 1960’larda durakladı, 1979’da çöktü.
Yüzyılda Almanya ve Japonya’nın “mucizevi” kalkınması da militarist sistemle gerçekleşmişti; korkunç acılardan sonra bugün demokratik ülkelerdir.
İktisatçı Daron Acemoğlu ve James Robinson’un “Diktatörlük ve Demokrasinin Ekonomik Kökenleri” adlı akademik araştırması bu açıdan hayli aydınlatıcıdır. Yazarlar otoriter yönetimlerde de iktisadi kalkınma görüldüğünü ama belli bir düzeyden sonra otoriter kumanda kurumlarının yerine “kapsayıcı kurumlar” adını verdikleri açık kurumların gelişmesinin zorunlu olduğunu anlatıyorlar. Demokrasi ile yüksek gelir arasındaki bağlantıyı rakamlarla ortaya koyuyorlar. (Özelikle s. 77-81.)
Çin için de böyle olacaktır. Çin sistemi konusunda Fatih Oktay’ın kitabını tavsiye ederim. (İş Bankası yayınları)
Çin rejiminin özellikleri vardır. Ortadoğu diktatörlüklerinde keyfilik, kural tanımazlık yaygındır. Çin diktatörlüğü ise, yukarıdan aşağıya dayatılan, özgürlük alanı bırakmayan çok sıkı kurallar üzerine kuruludur.
Çok miktarda yabancı sermaye çekmesinin bir sebebi çok geniş pazar olması, diğer sebebi ise bu kuralların sermaye için iktisadi rasyonalizme göre düzenlenmiş olmasıdır.
ÇİN MODELİ
Fakat bütün otoriter sistemler gibi Çin de oligarşileşmiş, nihayet, Ekim 2017’de Devlet Başkanı Xi Jinping, anayasadaki 5+5 yıl görev süresini kaldırtarak eski imparatorlar gibi, Mao gibi ömür boyu mutlak egemen haline gelmiştir.
Prof. Tarık Oğuzlu, Çin totalitarizmini “Jinping’in bütün siyasi gücü şahsında toplamaya başlaması, ülkesindeki kurumların önemini aşındıran politikalar izlemesi, teknolojik imkânları devletin vatandaşlarını daha fazla gözetleyip kontrol altına alması adına mobilize etmesi” olarak tanımlıyor. (Karar, 24.3.2018)
Totaliter fakat iktisadi rasyonalizme sahip bu makine kalkınmayı sağlıyor.
Bürokrasi ve yönetimde geçerli olan “liyakat sistemi”ni güya toplumda da geçerli kılmak için “sosyal kredibilite sistemi” adıyla bütün vatandaşları fişleyen, onların hayatlarına kumanda eden Hitler-Stalin usulü bir mekanizma kurdular. Uygur Türklerine yapılan zulmün makinası, bu mekanizmadır.
Jinping ile başlayan daha sıkı totaliter yapı Çin rejiminde özgüven azalmasının işaretidir. Nitekim totaliter kumanda kurumlarının performansı düşmeye başladığı gibi iç ekonomik sorunları da büyüyor. Okumuş ve refaha ulaşmış Çinlilerin özgürlük isteği en önemli dip dalgasıdır. Otuz yıl önceki Tiananmen patlaması, hiç şüphesiz potansiyel olarak büyümektedir.
TÜRKİYE’NİN YOLU
Türkiye’nin totaliter bir tecrübe için Rusya, Çin gibi kurban edeceği milyonlarca vatandaşı olamayacağı gibi böyle bir ihtimal de kesinlikle yoktur.
Sorun, Türkiye’de demokrasi ve hukuk devletinin kalitesiyle ilgilidir.
Türkiye yüz elli yıldır Batı modelini benimsemiş, siyasi kültürümüz bu yönde gelişmiştir. Sadece Tanzimatçılar ve Atatürk değil, Abdülhamid de bu görüşte idi.
Yetmiş yıldır çok partili hayata alışmış Türkiye’ye değil totaliter, otoriter bir sistem bile topluma kabul ettirilemez.
Otoriter hülyalar yerine, demokrasimizi geliştirmeye bakmalıyız.
İktisadi gelişmemizi hızlandırmak için demokrasi, kuvvetler ayrılığı, bağımsız yargı, Merkez Bankası’nın, YSK’nın, BDDK gibi kurumların bağımsızlığını güçlendirmekten başka yol yoktur.
Onun için “hukuk devleti” ve “kurallı piyasa” ekonomisi diyoruz.
Zira istisnasız bütün hükümetlerimiz Batı’dan sermaye getirmeye çalıştılar. Ak Parti’nin başarılı zamanları da kanunlarımızı Avrupa standartlarına uyarlayıp Batı’dan sermaye getirdiği dönemlerdi.
23/05/2019 23:24
Delilsiz karar
221
YSK’nın İstanbul seçimlerinin iptaline ilişkin 250 sayfalık kararında her şey var; AK Parti’nin bütün itirazları var, ilçe seçim kurullarından gelen bütün bilgiler var.
Mesela AK Parti 21 bin 782 kişinin zihinsel engelli ve kısıtlı olduğunu ileri sürmüş, fakat mahkeme kayıtlarında yapılan araştırmada bu sayının 224 kişi olduğu tespit edilmiş…
Bunlar dahil toplam usulsüz oy sayısı 706’dan ibaretmiş.
İstanbul seçimleri 31 bin 186 sandıkta yapılmış. Bunlardan 754 sandığın başkanı kamu görevlisi yani memur değilmiş.
Böyle her şey var fakat bu durumların seçim sonuçlarına nasıl “müessir” (etkili) olduğuna dair hiç delil yok.
DELİL DEĞİL, ‘VARSAYIM’
Gerekçeli kararda ilçe seçim kurulu başkanı olan yargıçlar tarafından 706 sandık kuruluna memur olmayan başkan atanmış olması yüzünden seçimlerin iptal edildiği belirtiliyor.
Karardaki şu cümle, 250 sayfalık gerekçeli kararın tam özetidir:
“Bu şekilde oluşan sandık kurullarının yaptıkları seçim iş ve işlemlerine itibar edilemeyecek olması, sonuca müessir olay ve haller kapsamında değerlendirilerek seçimin neticesine müessir görülmüştür.” (Sf. 207)
Tamam, yargıçlar tarafından bazı sandıklara sivil kişiler başkan olarak atanmış ama bunlar seçim sonuçlarına nasıl müessir (etkili) olmuş?
Kararda bu soruya verilen cevap “etkili görülmüştür” şeklindeki bir varsayımdan ibarettir.
Nasıl etkili olduğuna dair hiç delil yok.
Hukukta delilsiz varsayım kabul edilemez.
4 YARGIÇ NE DİYOR?
Karara muhalefet şerhi (karşı oy) yazan dört yargıç, seçimlerin sandık kurulu başkanları yüzünden iptal edilemeyeceğini ve seçim sonuçlarını bunların çarpıttığına (çaldıklarına!) dair hiçbir delil olmadığını şöyle belirtiyorlar:
YSK başkanı Sadi Güven: “Sandık kurullarının usulsüz oluşması tam kanunsuzluk halini oluşturmaz… İBB Başkanlığı seçimine ilişkin maddi hatalar giderilip geçersiz oyların tamamının yeniden sayılması karşısında, tek başına seçimin neticesine tesir ettiğine ilişkin seçimin iptalini gerektirir tespit olmadığından seçimin iptaline ilişkin karara katılınamamıştır.”
Üye Kürşat Hamurcu: “Sandık kurulu başkanının kamu görevlisi olmadığı sandıklarda, oy kullanan seçmenin oyunun, hangi neden ve gerekçeyle geçersiz sayılması gerektiğine ilişkin itiraz eden (AK Parti) tarafından hiçbir somut kanıt ve belge sunulmamıştır…”
Üye Cengiz Topaktaş: “Seçmenler Anayasa gereğince kendilerine tanınan seçme hakkını kullanarak oy vermişlerdir. Seçmenlerin sandık kurulunun oluşumuna itiraz etmeleri ve sandık kurulunun nasıl oluşturulduğunu bilmeleri mümkün değildir. Seçmenler seçme hakkını kullanarak oy vermişlerdir. Bir hata varsa bunun sorumluluğu seçmenlere yüklenemez...”
Üye Yunus Aykın: “Seçimin iptal edilebilmesi için, kamu görevlisi olmayan sandık kurulu başkanlarının her birinin, oy verme gününde yaptıkları işlemlerde yanlı davrandıkları, seçmenin iradesine etki ettikleri, Kanun ve Genelge hükümlerine aykırı işlem yaptıkları, gizli oy açık sayım ilkesine uymayan tutum ve davranışlar sergilediklerinin somut delil ve gerekçelerle kanıtlanması gerekmektedir.”
7 Mİ BÜYÜK, 4 MÜ?
YSK kararını twitter’da eleştirdiğimde AK Partili okurlarım, “7 mi büyük; 4 mü?” önce bunu öğrenmemi söylediler. Bu görüş, hukuki doğruyu hukuki prensiplerle aramak yerine “sayısal çoğunluk daima doğrudur” anlayışının bir dışavurumudur.
Demokrasilerde çoğunluk daima geçerlidir, ama her yaptığı doğrudur denilemez; onun için eleştirilir, hukuki yanlışları da bağımsız yargıdan döner.
Anayasa Mahkemesi’nin 1 Mayıs 2007 tarihli meşhur “367 Kararı”nı hatırlayalım. AYM Abdullah Gül’ün Meclis’te cumhurbaşkanı seçilmesi engellemek gibi siyasi bir amaçla o kararı vermiş, 11 üyeden sadece Haşim Kılıç ve Sacit Adalı “karşı oy” yazmışlardı, 2’ye karşı 9 yani.
Haşim Kılıç karşı oy yazısında AYM’ye yapılan siyasi baskıları ‘münasip dille’ tarihe kaydetmişti.
Peki, o zaman 9 mu büyüktü, 2 mi?!
İşimize geldiğine göre hukuk olmaz. Hukuk tarafsız hakemlik yapmak için vardır ve siyasetten üstün tutulmalıdır.
Ama o zamanki 367 kararı ile şimdi YSK’nın seçimleri iptal kararı gösteriyor ki siyasi güç kimdeyse hukuka o etkili oluyor.
İstanbul’u kimin yöneteceğinden daha önemli olan, Türkiye’de hukukun bağımsız ve üstün olup olmamasıdır. “Hukuk devleti” diyorsak, hukukun üstünlüğünü ve yargı bağımsızlığını savunmak bir görevdir.
25/05/2019 20:53
Siyaset fikirleri eğip büküyor
80
1860’lı yıllarda Osmanlı imparatorluğu hâlâ üç kıtada geniş topraklara sahipti fakat Müslüman halk arasında okuryazarlık oranı yüzde 2, diğer Osmanlı halkları arasında bu oran yüzde 20 civarındaydı!
Osmanlı’nın çöküşünün sebepleri konusunda en önemli ipuçlarından biri bu tablodur.
İstediğimiz kadar Abdülhamid İngiliz elçisini tokatladı diye senaryo uyduralım, Osmanlı kendi devlet ve toplum yapısındaki geri kalmışlıklar yüzünden çöktü.
Böyle değil de Osmanlı’nın çöküşünü bugüne göre uydurulmuş komplo teorilerine bağlarsak tarihi anlamamış oluruz.
Öyle bir zihinle günümüzdeki asli faktörleri de anlayamayız.
Onun için, tarih geçmiş ve gereksiz bir bilgi yığını değildir. İnsanlığa ve bize yön veren dip dalgalarını anlamak için gerekli bir araştırma alanıdır.
OSMANLI REAYASI
Yukarıda verdiğim okuryazarlık oranlarını Namık Kemal’den aldım, yaklaşık rakamlardır. Bütün kaynaklar Osmanlı Hıristiyanlarında eğitimin, ticaret ve sanayiin geliştiğini, Müslümanların her bakımdan geri kaldıklarını yazıyor.
Matbaayı Müslümanlardan iki asır önce almışlardı zaten.
Sırp, Yunan, Bulgar “reaya”, böylece öz güven kazanacak, uluslaşma duygusuyla ayağa kalkacaktı.
Namık Kemal, Abdülaziz devrinde Londra’da Osmanlı Türkçesiyle çıkardığı Hürriyet gazetesinde, Osmanlı’daki kötü yönetim yüzünden “millet-i sadıka” Ermenilerin de zamanla ayrılıkçı akımlara kapılacakları uyarısında da bulunmuştu; kehanet değil, öngörüydü yazdıkları.
Namık Kemal, Hürriyet gazetesinin 27 Temmuz 1868 tarihli 5. Sayısından başlayarak Osmanlı’nın, Türklerin ve genelde Müslümanların geri kalma sebepleri konusunda bir dizi makale yazdı. İlk makalesi “Türkistan’ın esbab-ı tedennisi” (geri kalma sebepleri) başlığı taşır. ‘Türkistan’ dediği, Osmanlı Türkleridir.
‘Türk’ kavramının ‘ahali’yi aşan bir aidiyet kavramı halinde evrimleşmisinin de öncülerinden biri Namık Kemal’dir.
Bu makalelerinde bir zamanlar “cihangirâne devlet” olan Osmanlı’nın “keyfi idare, istibdat, zulüm ve cehalet” yüzünden nasıl geri kaldığını, halkın zulüm altında ezildiğini anlatır… Ve sorar:
“Şimdi böyle kalıp batalım mı, yoksa her millet ne yolda ileri gidiyorsa bizde işimizi uydurup yürüyelim mi?..” (28 Temmuz 1868)
Koçi Bey risalesinde de sık sık “zulüm” kavramının kullanıldığını hatırlamalıyız.
KÖKSÜZ FİKİRLER
“İnsan için beyni neyse, millet için ilim odur” diye feryat eden de Namık Kemal’di.
Bizde hukuk, kanun, anayasa, kuvvetler ayrılığı, parlamento fikirlerinin ve hatta ‘tarih bilinci’nin az sayıdaki öncülerinden biri Namık Kemal’dir.
En önemlisi, kuvvetler ayrılığı fikrinin öncüsü olmasıdır. “Sistem meselesi”ni kavrayan ilk düşünürümüz Namık Kemal’dir diye düşünüyorum.
Namık Kemal’in “vatan şairi” olmaktan ibaret sanılıp diğer alanlardaki öncü fikirleri maalesef büyük çapta unutuldu.
Bizde ana fikir ve siyaset akımları, tarihteki kökleri unuttular. İslamcılar, milliyetçiler, inkılapçılar, liberaller ve hatta solcular tarihimizdeki köklerini, öncü düşünürlerini ne kadar bilirler?
Bu yüzden bu akımlar günümüzde tarihten aldıkları bir kısım slogan ve kelimeleri tekrarlıyorlar ama fikir derinliği zenginliği yok. Yüzeysel kaldıkları için işte kolayca eğilip bükülüyorlar. Fikirlerin prensipleri değil, siyasi güç kavgası beyinlere hükmediyor.
NAMIK KEMAL’İN GAZETESİ
Vakıf Bank Namık Kemal’in Hürriyet gazetesinin tıpkıbasım ve Latin harfleriyle tam metnini iki büyük cilt halinde yayınladı: “Sürgünde Muhalefet, Namık Kemal’in Hürriyet Gazetesi”
Birinci cilt 1868-1869 yıllarını, ikinci cilt 1870 yılındaki Hürriyet’leri kapsıyor.
Muazzam emek isteyen bu çalışması için Alp Eren Topal’ı yürekten tebrik ediyorum.
Yayıncılığa giren Vakıf Bank’ı da böyle kaynak eserler yayınlayacağı için kutluyorum.
Daha önce Prof. İsmail Kara “Namık Kemal’in Bütün Makaleleri-1” adlı kitabını Dergah Yayınları, Mustafa Nihat Özön’ün “Namık Kemal’in İbret Gazetesi” adlı kitabını Yapı Kredi Yayınları neşretmişti.
Muhafazakarlar, milliyetçiler ne kadar okuyoruz diye sormalı değil mi? Cevdet Paşa’yı, Münif Paşa’yı, Namık Kemal’i, Şehbenderzade’yi, Sait Halim’i, Ziya Gökalp’i, Mümtaz Turhan’ı, Ali Fuat Başgil’i, Erol Güngör’ü?..
27/05/2019 23:32
Avrupa’da ters rüzgarlar
51
AB üyesi 28 ülkede yapılan seçimlerde hem Türkiye’yi şiddetle eleştiren Liberallerle Yeşiller güçlendi, hem aşırı sağ güçlendi.
Türkiye, ekonomi ve diplomaside Avrupa’yı ikna etme gereği duyduğu konularda artık daha fazla zorlanacak.
Demokrasinin tarihsel iki kanadını oluşturan merkez sağ ve merkez sol partiler seçimlerde geriledi. Türkiye’nin en iyi iletişim kurabileceği siyasi akımlar da bu ikisiydi. 750 üyeli AP’de bu iki kanadın toplamı ilk defa çoğunluğu kaybetti.
Elbette AP kararları bağlayıcı değildir. Fakat AP seçimleri, değişen eğilimleri yansıttığı gibi hükümetler üzerinde etkilemektedir.
Türkiye’nin yeniden etki gücünü kazanması için hukuk devleti ve demokrasi yönünde çok ciddi adımlar atması gerekecek.
TÜRKİYE VE AVRUPA
Türkiye’de Turgut Özal’la birlikte Avrupa’ya yöneliş bir reform programı halinde güçlenmişti.
Avrupa’da ise 2000’lerin başında “genişleme” eğilimi devam ediyordu, “kültürel çoğulculuk” makbul bir kavramdı.
AK Parti iktidarı AB üyeliği sürecinde esaslı reformlar yapıyor, 2011’de bile AB sürecini “Cumhuriyet’in kuruluşundan sonra en büyük modernleşme hamlesi” olarak tanımlıyordu. (Hükümet Programı, 6.7.2011)
Bu yolda Türkiye’ye 650 milyar dolar yabancı sermaye girişi gerçekleşti. AK Partinin ilk on yılındaki ekonomik büyümede bu faktör son derece önemliydi.
Fakat iktidarın otoriterleşme eğilimine girmesiyle AB organlarından gelen eleştiriler arttıkça Avrupa ile gerilimler tırmanacaktı.
Avrupa’da da küreselleşmeye tepki olarak yerlilik, yabancı düşmanlığı ve İslamofobik duyguların kabarması Türkiye karşıtı duyguları körükleyecekti.
İşte pazar günkü seçimlerde hem Türkiye’yi demokrasi açısından çok sert eleştirenler, hem aşırı sağcılar güçlendi.
EN KRİZLİ DÖNEM
En krizli dönem 2017’dir ve ilişkilerin nasıl bozulabileceğine örnektir.
Türkiye 16 Nisan 2017’de Cumhurbaşkanlığı sistemi için referanduma gitti. Hollanda ve Almanya kendi topraklarında Türk bakanların referandum konuşmaları yapmasına izin vermedi.
Bunda Hollanda ve Alman hükümetlerinin yaklaşan seçimlerde aşırı sağ oyları almak istemesinin rolü önemliydi.
Referandum kampanyası sırasında Cumhurbaşkanı Erdoğan buna “Almanya’nın uygulamaları geçmişteki Nazi uygulamalarından farklı değil” diye karşılık verdi. (5 Mart 2017)
Başka bir konuşmasında “Haçlı ittifakı kendini gösterdi” diye tepki gösterdi. (27 Mart 2017)
AK Parti 2008 yılında Seçim Kanunu’na “Yurt dışında ve yurt dışı temsilciliklerde seçim propagandası yapılamaz” diye bir hüküm koymuştu. (Md. 94/A)
Buna dayanarak sorunu kapatmak mümkündü ama olmadı.
Avrupa Konseyi Parlamenter Meclisi Türkiye hakkında yeniden “denetim” kararı aldı. (25 Nisan 2017)
Halbuki Türkiye 2004 güçlü reform iradesi ortaya koyarak “denetim”den çıkmıştı.
BATI ‘TEK’ DEĞİL
Referandumdan sonra Cumhurbaşkanı Erdoğan “referandum sürecinin geride kaldığını” açıkladı. Alman hükümetinin resmi davetiyle Berlin’e giderken Alman hükümetine “teşekkür ettiğini” açıkça ifade etti.
Kriz aşılmıştı ama soğukluk giderilmiş değil.
AP seçimleri, önümüzdeki dönemin daha zor olabileceğini gösteriyor. Amerika’da ve Avrupa’da yükselen aşırı sağın ortak ideoloğu Stev Bennor’un “Academy of Judea Christian West” (Yahudi-Hıristiyan Batı Akademisi) adıyla bir akademi kurması, popülist liderlerin de hepsinin İslamofobik, yabancı düşmanı ve fanatikçe kültürel tekçilik yanlısı olması aşırı sağdaki totaliter, faşizan damarları gösteriyor.
Fakat Türkiye Batı’dan, özellikle AB’den tamamen kopmamalı, fırtınalı küresel denizlerde “AB çıpası”nı kaybetmemelidir.
Batı’da Türkiye’nin her zaman karşıtları oldu ama her zaman kuvvetli dostları da olmuştu, bugün onlarla da aramız hayli mesafeli.
Batı tek tip değildir, Türkiye başta merkez sağ ve sol olmak üzere, aşırı sağı reddeden Batılı çevrelerle yeniden yoğun ilişkiler kurmalıdır.
Tabii bunun yolu, hukuk devleti ve demokrasi standartlarımızı yükseltmektir.
Ekonomik krizi aşmak için de Rusya’dan değil Batı’dan yatırım bekliyoruz.
Vize anlaşması için tamamlanması beklenen “6 Şart” içinde sadece TMK ve Kıbrıs değil, “şeffaflık” gibi zaten gerekli olan konular da vardır; bunlar iyi bir başlangıç olabilir, olmalıdır.
Türkiye Rusya karşısında yalnız kalmamalı, AB çıpasını asla kaybetmemelidir.
‘Tövbe istiğfar’
115
Ak Parti Genel Başkan Vekili Numan Kurtulmuş’un şu sözleri siyasi kültürümüzü analiz etmek bakımından çok önemli:
“Eksikleri, hataları söyleyenlere diyeceğiz ki ‘biz de siyaseti biliyoruz, eksikleri hataları görüyoruz, önce 23 Haziran’ı geçelim, ondan sonra gerekirse siyasi bakımdan tövbe istiğfar ederek yanlışlarımızdan kurtulacağız ve yolumuza koşar adım devam edeceğiz.”
Kurtulmuş bu sözleri, iktidarın yanlışlarını görüp bir tür yaptırım olarak sandığa gitmeyen kitleleri 23 Haziran seçimleri için ikna amacıyla söylüyor.
Ama sistemik bir eksiği de ifşa etmiş oluyor: Hataları önleyebilecek denetim ve denge, eleştiri mekanizmaları, bağımsız kurumlar gibi hukuki düzenlemelerin eksik kalmış olması…
Bu hukuki kurumların yetersizliğini vicdani “tövbe istiğfar” ne kadar kapatabilir?
DÜZENLEME VE DENETLEME
Sayın Kurtulmuş “biz de siyaseti biliyoruz” diyor. Demek ki bilmek siyasette yanlışları önlemeye pek de yetmiyor; bilenler suskun kalmış veya siyasete öncelik vermiş olabilir.
“Eksikleri hataları görüyoruz” diyor. Demek ki görmek de yetmiyor; görenler suskun kalmış veya siyasete öncelik vermiş olabilir.
Nitekim Sayın Kurtulmuş da “önce” seçim kazanmayı vurguluyor.
Seçimsiz demokrasi olamayacağına göre, yanlışlar görülse bile düzeltilmesi hep seçim sonrasına ertelenmez mi?
Siyasi tarih bize gösteriyor ki, “düzenleme ve denetleme” yeterince yapılmayan sistemlerde “hata ve yanlışlar” birike birike bir krize yol açabiliyor.
AK Parti iktidarında, özellikle dış kaynak azalma işaretleri verdiğinde hala tüketim, inşaat ve ithalata dayalı büyümenin krize yol açabileceğini iş dünyasından ve iktisatçılardan birçok kimse söylemişti. Ama oy getirdiği için devam ettirildi; gelinen yer bellidir.
Dahası bir gözün dikkatini çekmeyen bir yanlışı, başka bir göz görebilir.
Onun için hür basına, etkin muhalefete, parti içinde serbest müzakerelere çok ihtiyaç vardır.
Bizim siyasi kültürümüzde hukuk yeterince önemsenmez ama meselenin hukuki yönü fevkalade önemlidir…
BAĞIMSIZ MERKEZ BANKASI
Nobel ödüllü iktisatçılar Finn Kydland ve Edward Prescott 2004’teki akademik yayınlarında gösterdiler ki, seçim düşüncesinden son derece etkilenen politikanın öncelikleriyle, ekonominin daha uzun vadeli rasyonel gerekleri arasında “zamanlama uyumu” açısından önemli bir çelişki vardır. Bu sebeple maliye politikalarını (yatırım vs.) siyasi iktidarlar belirlerken, enflasyon gibi nesilleri etkileyecek konulardaki “para politikası”nı bağımsız Merkez Bankaları seçimleri düşünmeden sadece iktisadi rasyonalizmle belirlemelidir.
Friedrich von Hayek, Merkez Bankalarının bağımsızlığının zorunlu olduğunu hukuk ve siyaset teorisi açısından yazmış, hatta anayasalara konulmasını savunmuştu. Kydland ve Prescott da ekonometrik olarak bunu gösterdi.
Hatırlayalım, bizde Merkez Bankası yönetimleri, tüketimi büsbütün körükleyecek faiz indirimine direnmiş, politikacılardan bayağı zılgıt yemişlerdi.
Onun için siyasette hataları olabildiğince azaltmanın yolu eleştiri, özgür basın, etkin muhalefet yanında, Merkez Bankası ve BDDK gibi kurumların işlevsel bağımsızlığı, özellikle de yargı bağımsızlığıdır…
HUKUK EKSİK KALIRSA
Günümüzde ekonomik verimliğinin şartlarından biri yolsuzlukla mücadele ve şeffaflıktır. AB ile yürüttüğümüz “vize serbestisi” müzakerelerinde Türkiye’nin tamamlaması istenen “6 Şart”tan biri yolsuzlukla mücadele ve şeffaflık kanunlarının çıkarılmasıdır.
Bu, AB ilerleme Raporlarında da yer alıyor.
Ahmet Davutoğlu’nun hükümet programında bu konuda “Şeffaflık” başlığı altında ayrıntılı bir bölüm vardı. “Şeffaflık Paketi” çıkarılacağını söylüyordu.
Paketi Ali Babacan evrensel iktisat ve hukuk normlarına göre hazırlamıştı ama gerçekleşmedi.
Belediyelerin durumu şeffaflığın önemini gösterdiği gibi, Türkiye vize serbestisine bir adam daha yaklaşırdı. Ekonomiye de ciddi faydası olurdu.
Tövbe istiğfar bir mümin için büyük bir manevi mesuliyet duygusunu ifade eder. Fakat artık her sorunda hukuk tarafını düşünen bir kültür geliştirmeliyiz. Zira çağımızda devlet ve hayat o kadar karmaşıktır ki bireysel ahlak yetmez. Mutlaka hukukun üstün olması, hukuki kuralların ve kurumlarının eksik bırakılmaması ve güçlü olması şarttır.
Yoksa, sözün retorikten öte değeri yoktur.
30/05/2019 23:24
Yargı reformu ne var ne yok?
74
Cumhurbaşkanı Erdoğan tarafından açıklanan “Yargı Reformu Strateji Belgesi” olumlu hükümler içeriyor fakat yargı bağımsızlığı konusunda maalesef çok yetersiz.
Olumlu hedefler dediğim, ihtisas hakim ve savcılığı kurulması, avukatların belgeye ulaşmasındaki engellerin kaldırılması, hukuk fakültelerinin 5 yıla çıkarılması, yargıda teknoloji kullanımının yaygınlaştırılması, mülakat sınavlarında sadece Adalet Bakanlığı görevlilerinin değil, HSK ve yüksek yargı temsilcilerinin bulunması, hakim ve savcı yardımcılığı kurumunun getirilmesi vb…
Gözaltı süreleri ve tutuklulukla ilgili iyileştirme vaadleri inşallah gerçekleşir.
Pakette yargı bağımsızlığı konusunda tek düzenleme hakimlere “coğrafi teminat”, yani alt derecede bir yere atanmama güvencesi getirilecek olmasıdır. Olumlu ama yetersiz…
YARGI BAĞIMSIZLIĞI
Cumhurbaşkanı’nın konuşmasında “AB, AB Konseyi, Venedik Komisyonu ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi” kriterlerine referans yapması çok önemlidir.
Bu kurumların raporlarında Türkiye’de yargı bağımsızlığıyla ilgili ağır sorunlar olduğu belirtiliyor.
Mesela iktidarın sözcülerinin ardından mahkemeler AYM kararlarına uymayacaklarını söyleyebildiler Türkiye’de!
AB İlerleme Raporlarında yargı bağımsızlığında Türkiye’nin nasıl “geriye gittiği” anlatılıyor.
Cumhurbaşkanı’nın referans yaptığı uluslararası hukuk kurumlardan Venedik Komisyonu özellikle önemlidir. Bu komisyon AİHM’de içtihada dönüşen evrensel hukuki tezler geliştirmektedir. Venedik Komisyonu Cumhurbaşkanlığı hükümet sisteminde bütün üyeleri siyasi irade tarafından atanan HSK ile Türkiye’de “zaten yetersiz olan yargı bağımsızlığını daha da zayıflayacağını” rapor etmişti. (No. 875/207, Paragraf: 129)
YSK’nin yapısı içeride ve dışarıda çok eleştirilmekte, yargıya güven sürekli azalmaktadır. Ekonomik raporlarda da aynı eleştiriler yer almaktadır.
Açıklanan “strateji”de YSK konusunda bir reform işareti yok. Ama yargı bağımsızlığı konusunda bir adım atılması zorunlu görülmüş olmalı ki bu “coğrafi teminat”a yer verilmiş.
‘COĞRAFİ TEMİNAT’
Hakimlerin siyasi otoriteden, toplumdan, basından, baskı gruplarından ve HSK gibi mercilerden de bağımsız olarak karar verebilmeleri için hukuk ilminde “hakim teminatı” denilen güvenceler geliştirildi. Osmanlı’da yoktu, Cumhuriyet’te yoktu, ilk defa. 1961 Anayasası ile getirildi fakat 12 Mart ve 12 Eylül rejimleri “coğrafi teminat”ı kaldırdı!
O tarihten bu yana ilk defa “coğrafi teminat” gelecek.
Bir hakim terfi ederek geldiği mesela 1. Bölge’nin altındaki bölgede bir yere atanamayacak.
Evet ama asla yetmez.
Saygın hukuk bilginlerimizden Prof. Kemal Gözler coğrafi teminatın yargı bağımsızlığı için “minimum ve mutlak bir teminat” olduğunu yazıyor. Yani olmazsa olmaz ama minimum…
Çünkü bir hakimi alt bir gölgeye değil, aynı şehirde, hatta aynı adliye birasında başka bir göreve atamak bile onun üstünde baskı oluşturur.
Hatırlayın, Enis Berberoğlu davasında İstinaf hâkimleri niye değiştirildi?
Bylock konusunda ilk doğru değerlendirmeleri yapan Gaziantep ve Antalya Ağır Ceza hâkimleri niye değiştirildi? İlk doğru diyorum çünkü Yargıtay’ın sonraki Bylock içtihadı bu hakimlerin kararını doğrulamıştır.
Soma faciasına bakan hâkimler niye değiştirildi?
Kılıçdaroğlu’nın ‘Man adası iddiası’na karşı açılan tazminat davalarına bakan mahkemelerde 5 hakim niye değiştirildi?!
Örnekler çoktur…
EVRENSEL HUKUK
Görülüyor ki, coğrafi teminat şarttır ama yargı bağımsızlığı için hiçbir şekilde yetmez.
Atama yetkisine sahip siyasi-idari otorite, hangi hakimin hangi davalara bakacağı veya bakmayacağı konusunda mutlak olarak yetkisiz ve etkisiz olmalıdır.
Mesele bundan ibaret değil… Yargıda herhangi bir yönde siyasal kadazrolaşmayı önlemek için mülakat sınavları videoya alınmalı ve yargı denetimine açılmalıdır…
Yeri geldikçe “paket”in çeşitli yönlerini yazacağım.
Son olarak şunu belirteyim, Avrupa ne romantik dosttur, ne de ideolojik düşman... Avrupa ile Uzlaşmayan ve daha büyük çapta uzlaşan çıkarlarımız vardır.
“Avrupa hukuku” denilen normlar ise evrenseldir, dünyaya güven veren bir yargı kurmamızın tek yolu da AB kıstaslarıdır.
AK Partililer de görmelidir ki, Sayın Cumhurbaşkanı da AB hukukuna referanslar yapma gereği duydu; zira vatandaşa da dünyaya da hukuki güven vermenin başka yolu yok.
01/06/2019 21:02
Dolar niye düştü?
99
Dolar ve genelde döviz son günlerde iniş halinde. Nitekim 6.2’ye çıkmış olan dolar, 5.8 civarında. İktisatçılar bunu iki başlıkta izah ediyor:
- Cumhurbaşkanı’nın yargı reform paketini açıklaması, AB standartlarına ve kurumlarına atıflarda bulunması… Ankara’nın yeniden hukuk devleti ilkesine ve AB standartlarına yöneleceği şeklinde bir umut ışıltısının belirmesi.
- Erdoğan’ın Trump’la yaptığı telefon görüşmesi üzerine S-400 krizinin erteleneceği yolunda işaretlerin ortaya çıkması, Türkiye’de tutuklu bulunan ABD vatandaşı Serkan Gölge’nin cezaevinden ev hapsine alınması, Trump’ın bunun için Erdoğan’a teşekkür ederek Gölge’nin yakında ABD’ye döneneceğini de söylemesi.
Her birini uzun uzun tahlil etmek mümkün. Ben iki faktörün ekonomiyi “nasıl?” etkilediğine dikkat çekmek istiyorum: Hukuk ve dış politika…
KİM DEĞİL NASIL?
Ekrem İmamoğlu mazbatasını aldığında da dolar inişmiş fakat YSK İstanbul seçimlerini iptal ettiğinde yükselmişti…
Meseleye “Kim?” diye bakmak yanlıştır. Mesele Batı’nın ya da sermayenin “kim”i istediği meselesi değildir.
Mesele “nasıl?” meselesidir; Türkiye’de demokrasi ve hukuk “nasıl” işleyecek?
Eğilip bükülerek mi yoksa “düzgün” bir şekilde mi?
Ekonominizde tüketim ve rant politikaları gibi karmaşık sebeplerle makro dengeler bozulduğu için, hukukta ve diplomaside günlük olaylar bile böyle hemen dövizde, piyasada etkili oluyor.
Hiç küçümsemeyelim, dövizdeki birkaç kuruşluk hareketin karşılığı ekonomimizde birkaç milyar lira demektir!
Şu kesin bir gerçektir: Ülke yönetimlerinin başarısı ekonomiyi, hukuku ve dış politikayı koordineli şekilde yürütmeye bağlıdır. Güvenlik de hukuk kavramının içindedir.
Dış politikada ilişkiler sıkışıyorsa, ülke içinde hukuka güven aşağı gidiyorsa ekonomi iyiye gidebilir mi?
NAMIK KEMAL YAZMIŞTI
Büyük düşünür Namık Kemal’in 21 Haziran 1869 tarihli Hürriyet gazetesindeki makalesinin başlığı “bir saatlik adalet, bin yıllık ibadetten hayırlıdır” şeklindeki hadis-i şerifti, yani Peygamber Efendimiz sözü…
Kemal, bu hadisten hareketle şunları yazıyordu, bugünkü Türkçeyle:
“Yer yüzünde bugün mevcut olan devletlerin haline bakalım. Adalet neredeyse saadet ve mamuriyet ve bunların geliştirdiği gayret ve marifet dahi oradadır…”
Tarihten örnekler veriyordu: Hz. Ömer zamanında Irak’ın geliri 137 milyon dinardı… Zalim Haccac’ın Irak valiliği döneminde 18 milyon dinara inmişti… Sonra, âdil halife Ömer Bin Abdülaziz zamanında tekrar eski seviyeye yükselecekti…
Kemal, “Fransızların Osmanlılardan ziyade dört eli, sekiz ayağı yok” diyor, oradaki gelişmenin hukuk ve eğitimden, Osmanlı’daki perişanlığın “zulüm ve cehaletten” geldiğini belirtiyordu.
Namık Kemal bunları yazarken 29 yaşındaydı; bilgi birikimini ve vizyonunu görüyorsunuz değil mi?
Namık Kemal’in, Vakıf Bank tarafından yayınlanan iki cilt Hürriyet gazetesi koleksiyonunu okurlarıma tekrar tavsiye ediyorum.
İKTİDARIN İKİ DÖNEMİ
Çok mesafe aldık, uzun süredir “düşük gelirli ülkeler” arasında değiliz, “orta gelir” kategorisindeyiz.
Bütün ekonomilerde spekülatif hareketler her zaman olabilir ama ekonomik sorunları “düşman saldırısı” olarak niteleyip Türkiye’yi “beka” derdine düşmüş bir ülke gibi göstermek iç politikada bir miktar oy getirebilir… Fakat ekonomide çok ihtiyaç duyduğumuz yatırımları getirmez. Dış ilişkilerde “dostları artırmaya” yaramaz.
Aksine sermayeyi ürkütür, Türkiye hakkında kötü niyetli odakları tahrik eder; öyle de oluyor.
Halbuki tarihimizde hukuk, dış politika ve ekonomi alanlarında başarılı koordinasyon örnekleri vardır… AK Parti iktidarı da 2002-2010 döneminde AB yönelişiyle hukuk, ekonomi ve dış politikada başarılar sağlamış, Türkiye’ye yılda 20 milyar dolar yatırım gelmişti.
AİHM kararlarının “bağlayıcı” ve “üstün norm” olduğunu Anayasa ve kanunlarımıza koyan, AK Parti iktidarıydı… Ama bir süredir “bizi bağlamaz” diye konuşmalar yapıldığı gibi yeni hakimler bazen AYM kararlarına uymayabiliyor, AYM’de de açıkça çekingenlik görülüyor.
Ve yatırım gelmiyor!
Türkiye önü açık, potansiyeli çok büyük bir ülkedir. Yeter ki içeride hukukun üstünlüğü ve özgürlükçü demokrasiye, dışarıda bir süredir duymadığımız “dostlarımızı arttırma” rasyonalizmine dönelim. Ekonomi yükselişe geçer, dolar da faiz de yoluna girer.
03/06/2019 23:30
Fatih, bilim ve Konstantinopol
49
İstanbul’un fethini ve en büyük devlet adamlarımızdan Fatih Sultan Mehmet’i artık sadece zaferleriyle değil, hatta daha çok onun bilim ve felsefeye duyduğu ilgiyle anmalıyız.
21. yüzyıl Türkiye’sinde hâlâ bilimin önemini anlatmaya ihtiyacımız var çünkü.
Bunu aşağıda yazacağım; önce şu abes “Konstantinopol” meselesi…
Yunan tarihçi Dimitri Pentzopoulos da Yunan toplumunda bir Bizans nostaljisi olduğunu yazıyor. Bizim “cihan devleti” nostaljimiz gibi…
MÜTAREKE’DE BİLE
Fakat bu, Türkiye’nin Rumeli’yi, 7-8 milyonluk Yunanistan’ın da 15 milyon nüfuslu İstanbul’u almaya kalkacağını göstermez.
Abdülhamid, o zaman Osmanlı coğrafyasında büyük bir nüfusa ve çok daha büyük ekonomik güce sahip olan Rumlardaki Yunan milliyetçiliğini körüklemesinden çekindiği için Fetih kutlamalarını yasaklamıştı. Bu bir tedbirdi.
Fakat İstanbul, işgal edildiği Mondros mütarekesi döneminde bile Konstantinopol yapılamadı. Mütareke döneminde Fatih’in türbesi ziyaret edilerek fethin yıldönümü kutlandı. İşte 13 Haziran 1919 günlü gazete manşeti:
19-06/03/3.png
Tasvir-i Efkâr gazetesi, aynı sayısında şair Abdülhak Hamit’in “Merkad-i Fatih’i Ziyaret” şiirini de yayınlıyordu.
FATİH VE MEDRESE
Bugün Türkiye’nin güçlü olmasının yolu, bugünkü vatan sınırları içinde bilim, hukuk ve ekonomide gelişmiş ülkeler düzeyine çıkabilmektir.
Atatürk ve Venizelos’un faşist İtalyan tehdidine karşı Balkan paktını kurmaları tam bir rasyonel diplomasi örneğiydi.
Bugün Yunanistan’la aramızdaki Ege ve Kıbrıs sorunlarında güçlü olmamızın da yolu hukukta ilerleyip dünyada itibar kazanmak, bilimde ilerleyip güç kazanmaktır.
Tarihimizin en saygın simalarından Fatih’i bilim tarihi açısından anmak böyle bir bilincin gelişmesi için çok önemlidir.
Selçuklu Nizamiye medreseleri devlete hukukçu (fakih) yetiştirmek ve Sünni inancı güçlendirerek o çağın anlayışında itikadî anarşiyi gidermekti.
Fatih, “aklî ilimler”i medreseye sokan ilk hükümdardır.
Bilim tarihçisi Ekmeleddin İhsanoğlu, Fatih’ten önceki medrese vakfiyelerinde sadece dinî ilimlere yer verildiğini, ilk defa Fatih’in kurduğu Sahn medreselerinde “aklî ve naklî ilimler”i ders olarak koyduğunu belirtiyor. O zamanki deyişle “fünun-ı mâkule ve menkule…”
İhsanoğlu, Fatih’in önce “aklî ilimler”i zikrettiğini dikkat çekiyor. (Osmanlı Bilim Mirası, Yapı Kredi Yay. I, s. 117-120)
Fatih’in Gazali ile İbn Rüşd arasındaki felsefe tartışmasını canlandırmak istediğini, Rönesans sanatına ilgi duyduğunu da biliyoruz.
MEDRESE’DEN MODERN BİLİME
Prof. Fahri Unan, Fatih’in Sahn medreselerini kurmasından sonra Osmanlı ulamasının “her bakımdan bir hayli yüksek” eserler verdiğini fakat sonra gerilediğini anlatır: 1470-1600 arasındaki 130 senede Osmanlı ulamasının yazdığı “telif” eser sayısı 189’dur.
Fakat, 1600’lü ve 1700’lü yıllarda Osmanlı ulemasının “telif” eser sayısı 32’ye düşecektir! Ulema sayısı arttığı halde…
Aklî ilimler yetersizdi, tamamen unutulacaktır.
Bozulma konusunda Gelibolulu Mustafa Âli, Koçi Bey ve Katip Çelebi birince el kaynaklardır. Gelibolulu şöyle yazıyordu:
“Müderris vardı ki, ayda bir kerre derse varmaz, nice varsun ki okutacak talebe bulunmaz ve bulunsa da kendüsi ders virmeğe kadir olmaz...”
Aynı asırlarda Batı’da bilim devrimi başlamıştı! Batı’daki bilim devrimi devletlerin bilim politikalarının eseri değildi. Sosyal hareketlilik tabuları kırarak zihinleri açmış, Kopernik’ler, Galieo’lar böyle orta çıkmıştı.
Bizde modern bilime ilginin işaretleri 18. Yüzyılda başlamışsa da Tanzimat ve Abdülhamid zamanındaki modern okullar medrese zihniyetinin dışında nesiller yetiştirdi; Milli Mücadele’ye Cumhuriyet’e giden yol böyle oluştu.
Bilim verilerinde hâlâ epey gerilerindeyiz. Bilimin ve hukukun önemini toplumsal hafızaya yerleştirmek bütün siyasi ideolojilerden daha önemli, daha değerli, daha üstün, daha âcil bir ihtiyaçtır.
Okurlarımın Ramazan bayramını kutlar, sağlık ve mutluluklar dilerim
.
4/06/2019 22:30
YSK’ya güven sarsıldı
84
İstanbul Büyükşehir Belediye seçimleri elbette her bakımdan son derece önemli fakat bir o kadar, hatta belki daha fazla önemli olan Yüksek Seçim Kurulu’nun durumudur.
Yargı dahil Türkiye’de kamu kurumlarının güven kaybı tablosunda artık YSK da yer almış bulunuyor.
1950’de o zamanki iktidar ve muhalefetin elbirliğiyle kurulan YSK, hiçbir dönemde güven sarsıcı kararlar almamıştı.
Aynı şekilde Seçim Kanunu’muz da gelişmiş demokrasilerin mevzuatı incelenerek hazırlanmış, değişiklikler de uzlaşmayla yapılmıştı. Kanunun iki temel ilkesi vardır: Seçim güvenliği ve masum vatandaşın oyunu korumak…
Mesela kanuna göre seçim kurulları başkanları oradaki en kıdemli hakimlerdir. Niye?... Etki altında hakim atamaları olmasın ve seçim işlerini en tecrübeli hakimler yönetsin diye.
Ama aynı kanun geçerli olduğu halde son seçimlerde YSK ciddi yara aldı.
İKTİDAR GÜCÜ
İstanbul seçimlerini 13 bin farkla İmamoğlu kazandı. İktidar seçimler iptal edilirse bu küçük farkı kapatarak yeni seçimleri kazanacağını hesapladı. Örnek 7 Haziran ve 1 Kasım 2015 genel seçimleriydi.
Şimdi şu akışa bakalım:
8 Nisan 2019: Ak Parti’li Ali İhsan Yavuz Büyükçekmece’ye 11 bin 186 seçmen kaydı getirildiğini söyledi.
Polis kapı kapı dolaşarak sahte ya da kaldırılmış seçmen aradı.
17 Nisan 2019: İstanbul seçimlerinin iptali için olağanüstü itiraz yoluna başvuran Ali İhsan Yavuz, soruşturmalara işaret ederek ‘bakalım kaç kişi tutuklanacak’ diye konuştu.
19 Nisan 2019: İmamoğlu’nun belediye verilerine ulaşmasını önlemek için, mahkeme belediyenin veri tabanı kayıtlarının elektronik olarak kopyalanması’ konusunda yürütmeyi durdurdu.
21 Nisan 2019: AK Parti, KHK ile ihraç edilmiş 14 bin kişinin oy kullandığını belirterek bunun önlenmesi için YSK’ya başvurdu.
5 Mayıs 2019: Anadolu Ajansı İstanbul seçimlerinde usulsüzlük iddiasıyla sandık kurulu başkan ve üyeleri hakkındaki soruşturmada 43 şüphelinin FETÖ’yle irtibatı tespit edildiğini duyurdu.
6 Mayıs 2019: YSK kamu görevlisi olmayan sandık kurulu başkanları sebebiyle İstanbul seçimlerini 4’e karşı 7 oyla iptal etti.
İçişleri Bakanlığına bağlı polis gücü ile Adalet Bakanlığa bağlı savcılık makamları, kişisel verilerin bakanlıklar eliyle partiye iletilmesi, Anadolu Ajansı ve iktidarın emsalsiz medya gücü… Ve nihayet seçimlerin iptali…
DÜĞMEYİ YANLIŞ İLİKLEMEK
AK Parti’de Meclis Başkanlığı, Adalet Bakanlığı, Anayasa Komisyonu Başkanlığı yapmış hukukçular YSK’nın iptal gerekçesini savunan tek teklime etmediler.
YSK’nın İstanbul BB Başkanlığı seçimlerini iptal eden bu talihsiz kararında şöyle bir hüküm de vardı:
“Kanuna aykırı görevlendirme yapan ilçe seçim kurulu başkan ve üyeleri ile seçim müdürleri hakkında suç duyurusunda bulunulmasına...”
Ama 3 Haziran’da aynı YSK, aynı “ilçe Seçim Kurulu başkanı, üyeleri ve seçim müdürlerinin” 23 Haziran seçimlerinde de göreve devam edeceklerini açıkladı!
Şişli İlçe Seçim Kurulu Başkanı Ahmet Vedat Güneş’in ve Müdür Hatice Çelebi’nin onurlu çıkışlarını burada saygıyla kaydediyorum.
AK Parti YSK’nın “aynı kadro” kararına itiraz etti; öyle ya madem bunlar yüzünden seçim iptal edilmişti, şimdi nasıl aynı kadroyla seçime gidilecekti?
Fakat Seçim Kanunu’na göre il ve ilçe seçim kurullarına “en kıdemli hakim” başkanlık eder. (Md. 15)
AK Parti kanuna bakmadan itiraz ettiği gibi, YSK da “aynı kadro ile devam” kararını vermeye kanunen mecburdu.
Sorun, İstanbul seçimlerinin iptaliyle “ilk düğmenin yanlış iliklenmesi”ydi…
HAYAT MEMAT MESELESİ
Hukuk bir sistemdir, siyasi amaçla bir yerde düğmeyi ters iliklemek, böyle olumsuz sonuçlar doğuruyor.
Yargı bağımsızlığının örselenmesinin doğurduğu sonuçlar…
Merkez Bankası’nın bağımsızlığının örselenmesinin doğurduğu sonuçlar…
OHAL Kararnamesiyle kalıcı kanunlarda yapılan değişikliklerin doğurduğu sonuçlar…
Türkiye’de kurumların ve yerleşik kuralların aşınması AK Parti’nin de önemsediği uluslararası hukuki ve ekonomik raporlarda da yer alıyor.
Halbuki yatırım çekmeye büyük önem veriyoruz, değil mi?
İktidarlar gelir gider, seçimler kazanılır kaybedilir… Baki olan devlettir, devletin köklü anayasal kurumlarıdır.
Bu kurumlara güven sarsılması iyi sonuçlar vermez.
Devlet kurumlarının anayasal görevleri yönünde etkin, saygın ve güvenilir olması Türkiye için hayat memat meselesidir.
06/06/2019 22:23
Çağı anlamak
48
İçinde yaşadığımız çağın dinamikleri, nasıl bir ‘yeni dünya’ yaratıyor? Zihnimizde böyle bir sualin bulunmaması bize 14. Yüzyılda başlayan ticaret devrimini kaybettirdi… 16. Yüzyılda başlayan bilim devrimini kaybettirdi… 18. Yüzyılda başlayan sanayi devrimini kaybettirdi.
Bu üç devrim birbirine yol açarak ortaya çıkardığı ‘yeni dünya’larda Osmanlı ve bütün Asya küçüldü, ezildi…
Büyük şair ve tarih düşünürü Yahya kemal, matbaanın bizde iki asır gecikerek açıldıktan sonra ilgisizlikten kapanmasını, İmparatorluğun toprak kayıplarından daha vahim bir kayıp olarak nitelemişti.
Şimdi insanlık “Dördüncü Sanayi Devrimi”ni yaşıyor, aman kaçırmayalım.
DÖRDÜNCÜ SANAYİ DEVRİMİ
Bu tarihsel girişi yapmamın sebebi, YÖK Başkanı Yekta Saraç’ın “Dördüncü Sanayi Devrimi” kavramına atıfta bulunarak yaptığı açıklamadır. Prof. Dr. Yekta Saraç 2019-2020 eğitim yılının başında İstanbul’da üniversiteler, iş dünyası ve sendikaların katılımıyla “Geleceğin Meslekleri, Bölgesel Değerler ve Türk Yükseköğretimi” adlı kongre için çalışma başlattıklarını açıkladı.
Dördüncü Sanayi Devrimi, diğer bir deyişle dijital devrim, birçok meslekleri bitiriyor, yeni meslekler çıkarıyor.
Sayın Saraç, “Dünya Ekonomik Forumu”nun (WEF) verilerine göre, “yüksek hızlı mobil internet, yapay zekâ, buluş teknolojileri ve büyük veri analizlerinin adaptasyonu” ile ekonomide “hızlı, derin ve yaygın” gelişmeler yaşandığı belirtiyor.
Kongrenin amacı, Dördüncü Sanayi Devrimi’nin mesleklerini üniversitelerde ders olarak okutmak: “Bilgi Güvenliği teknolojileri, Havacılık Elektroniği, Yapay Zeka Mühendisliği, Yazılım Geliştirme, Dijital Medya ve Pazarlama, Hibrid ve Elektrikli Taşıtlar Teknolojisi, Üç Boyutlu Modelleme ve Animasyon…”
YÖK’ün bu konudaki stratejik amacı “akademiye, iş dünyasına ve sanayiye doktoralı, nitelikli insan kaynağı” yetiştirmek…
YENİ ZİHNİYET
YÖK daha önce “100/2000 Doktora Projesi” ile bu alanlarda öğretim üyesi yetiştirme projesine başlamıştı. Şimdi kongrede “öğrencilere yönelik dijital dönüşüm programları” müzakere edilecek.
Yeni çağın nasıl bir zihniyet gerektiğini görüyorsunuz. “Her şeyi bilen” bir veya birkaç kişi değil, doğru kararlar verebilmek için geniş katılımlı kongreler, müzakereler gerekiyor. Sonbaharda toplanacak kongreye de “üniversiteler, iş dünyası ve sendikalar” katılacak.
Akademik bilgi üniversiteden, ekonomiye uygulanması iş dünyasından, çalışma şartlarıyla ilgili boyutu sendikalardan… Bunlardan birini çıkarın, proje yürümez.
Dördüncü Sanayi Devrimi kavramını teorileştiren Klaus Schwab, aynı adla yayınladığı kitabında Araştırma Geliştirme çalışmalarıyla dünyada üretilen veri miktarının her 1-2 yılda iki katına çıktığını, bu bilgileri depolamanın, pazarlamanın ve kullanabilmenin belirleyici hale geldiğini anlatıyor. Şöyle diyor:
“Dördüncü Sanayi Devrimi ekonomisinin rekabet kuralları önceki dönemlerden tamamen farklı olacaktır. Ülkeler ve şirketler rekabet güçlerini koruyabilmek için bütün biçimleriyle inovasyonun ön saflarında yer almak zorundadır.” (s. 43. )
Görüyorsunuz değil mi, gerçek “beka meselesi”nin ne olduğunu?
SİYASETİN GÜNDEMİ
ABD ile Çin arasındaki ticaret savaşlarının en önemli cephesi, Çin’in ucuz emek sektörleri değildir, Çin’in yüksek teknolojideki başarılarıdır. İşte Çin markası Huawei savaşın en stratejik cephesidir.
ABD üniversitelerine en çok öğrenci gönderen ülke Çin’dir. Komünist Çin, kapitalist Harvard Üniversitesine hukuk öğrencileri gönderiyor.
Çin’de yurt dışında okuyanlara ajan falan diye bakmıyorlar, manen dışlamıyorlar. Aksine, ülke sisteminde işlevsel bir yer almasını sağlıyorlar.
Çin’deki bu nesil er geç demokrasi ve hukuk için yeniden ayağa kalkacaktır.
Zira yeni çağın gerektirdiği insan tipinin birinci özelliği özgür ve yaratıcı düşünce sahibi olmaktır. Kişilikli ve aynı zamanda ekip çalışması yapabilen, hür düşünceli ve müzakereci, iyi eğitimli…
Sayın Saraç’ın referans yaptığı Dünya Ekonomik Forum’una göre Türkiye orta öğretim kalitesinde dünyada 99. sıradadır!
Daha önemli bir beka meselesi olabilir im?
Beka meselemiz yeni nesillerin her kademede bilgi, üretim, inovasyon gibi heyecanlarla yetiştirilmesine bağlıdır.
YÖK’ün bu yöndeki çalışmalarını kamuoyu olarak desteklemeliyiz.
08/06/2019 22:27
Her şey oy için!
165
Cumhur İttifakı adayı Binali Yıldırım Diyarbakır gezisinde, “Dersim”den bahsetti, Milli Mücadele döneminde “Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ün davet ettiği millet temsilcileri arasında Kürdistan mebusu da Lazistan mebusu da vardı” diye konuştu.
Binali Bey vatanseverdir, sürekli terörü lanetler, milli bütünlüğü vurgular; o konuşmayı tabii ki oy için yaptı… İstanbul’daki Kürt oyları için.
Bahçeli’nin tepki göstermemesi de tabii oy için.
Millet İttifakı’ndan bir kimse, hele de Ekrem İmamoğlu böyle konuşsaydı iktidar ve Bahçeli yeri göğü birbirine katardı. Savcılar harekete geçirilir, medya günlerce yayın yapardı.
Bu vesile ile belirteyim ki, Ekrem İmamoğlu da vatanseverdir. İmamoğlu hakkındaki Yunan, Pontus gibi suçlamalar yalandır.
‘KÜRDİSTAN MEBUSU’ YOKTU
Mustafa Kemal Paşa’nın açtığı Büyük Millet Meclisi’nde “Kürdistan mebusu” yoktu. Kürtler vardı elbette ama Kürdistan adıyla bir seçim bölgesi yoktu, mebusların hiçbiri bu sıfatla seçilmemişti.
Peki, Mustafa Kemal mesela Kuzey Iraklı Osmanlı mebuslarını “Kürdistan mebusu” diye davet etmiş olamaz mı? Hayır…
Osmanlı Mebusan Meclisi döneminde de Kürdistan adını taşıyan bir seçim bölgesi yoktu. Kuzey Irak’ın adı “Musul Vilayeti” idi. Musul, Kerkük ve Süleymaniye’den 5 milletvekili “Musul Mebusu” sıfatıyla Mebusan Meclisi’ne katılmıştı.
Her iki Meclis’te de ağırlıklı sorunlar başka konular olduğu için, ‘Kürdistan’ kavramı çok seyrek olarak kullanılırdı. Mustafa Kemal Paşa’nın ve Kürt kimliğine sahip mebusların konuşmalarında İngilizlerin Kürdistan kurdurarak Türkiye’yi bölmek istedikleri anlatılırdı mesela.
LOZAN’DA TARTIŞMA
Birinci Dünya Savaşı sonunda, Mondros Mütarekesi hükümlerini çiğneyen İngiliz’ler Musul’u işgal etti.
Lozan’da Lord Curzon Musul vilayetinde en büyük nüfus grubunu oluşturan Kürtlerin Türkiye’ye katılmak istemediğini, işte TBMM’ye Musul’dan mebus seçilmediğini söyledi.
23 Ocak 1923 Salı günü Lozan’da bütün oturumlarda Musul meselesi tartışıldı. İsmet Paşa 1.5 saat süren konuşmasında Curzon’a cevap verdi, milletvekilleri konusunda şunları söyledi:
“Musul milletvekilleri bu Meclis’te bulunmamaktadır; fakat onların yokluğu, yalnız, işgal yüzünden serbest seçim yapılmasının imkânsızlığındandır. Bu örnek Kürtlerin TBMM’de temsil edilmemiş olduklarını değil, fakat seçimlerin Türkiye’de ne kadar dürüst ve düzenli olduğunu bir kez daha ispatlamaktadır!”
Tarihi gerçekler böyle… Cumhuriyet döneminde Kürt kimliğinin yok sayılması, bunun günümüze devrettiği sorunlar ayrı bir konu.
Zaten ‘Kürdistan mebusları vardı’ söylemi sırf oy için söylendi, gündem tartışması olarak değil.
31 MART’A KADAR
Binali Yıldırım 31 Mart’a kadar olan dönemde ölçülü davranmış, “Beka meselesi yok” demişti, “İstanbul’da genel siyasetin değil, İstanbul’un konuşulmasını” istemişti. Şimdi de Pontus zırvalarına itibar etmiyor.
Ama partisi 31 Mart öncesinde “beka meselesi”ni ana gündem yapmıştı, Türkiye’nin bekasını seçim sonuçlarına bağlamıştı!.. Bu oy getirmeyince, “beka” geri çekildi, Kürt seçmene yönelik sözler, Öcalan’a avukat jesti gibi davranışlar ortaya çıktı.
İmamoğlu’na karşı Yunan, Pontus gibi zırvalar sergilendi.
Partilerin zaman içinde yeni ihtiyaçlara göre yeni fikirler geliştirmesi tabiidir, hatta gereklidir. Fakat bu tutarlılık değildir, “oy için” çok fazla zikzaktır.
Siyaseten işimize yarıyor mu; gerçek dışı, hatta yalan ve iftira da olsa söyle gitsin…
Siyaseten yaramaz mı, sus ve sustur.
Gerçekler üzerine farklı görüşler değil, gerçekliğin önemsizleşmesi! Dünyada “post truth” diyorlar buna.
VATANSEVERLİK ORTAK DEĞER
En büyük yanlış, vatanseverliği particiliğe indirgemektir. Vatana ihanet çağrıştıran kavramlarla rakibini suçlamak fevkalade yanlıştır. Vatanseverlik bir partinin tekelinde olamaz. Vatanseverlik gibi en temel birleştirici değeri, particilik hırsıyla parçalamaktan büyük gaflet olabilir mi?
İstanbul’da başa baş yarışan iki aday da vatanseverdir, oy verirken vatanseverlik seçimi yapmayacağız, genel siyasi tercihlerimize göre oy vereceğiz.
Bence bir bu kadar önemlisi belediyelerden beklediğimiz hizmetlere, belediye harcamalarının şeffaflığına, ‘bizden’ yerine ‘vatandaş’ kavramının konulmasına vb. bakarak da oy vermektir.
İlkeli seçmen, siyaseti de ilkeli olmaya zorlar.
10/06/2019 22:20
Adaylar ekranda tartışacak
67
Evet siyaset böyle güzel; ülkeyi kutuplaştıran siyaset değil, böyle oturup konuşan, farklı görüşleri tartışan medeni siyaset…
Binali Yıldırım ve Ekrem İmamoğlu TV’de tartışacaklar. İsmail Küçükkaya da gazetecilik kalitesiyle ‘moderatör’ olarak iyi isim.
Göreceksiniz Sayın İmamoğlu da Sayın Yıldırım da ağırbaşlı ve rasyonel konuşacaklar.
Genelde miting kalabalıkları hatipleri öfke ve aşırılığa itmektedir. Böyle yüz yüze tartışmalar ise tarafları daha dikkatli konuşmaya yöneltiyor. Zaten olgunlaşmış demokrasilerde büyük kalabalıklarla, hamasi nutuklarla yapılan mitingler çoktan gerilerde kaldı.
ECEVİT’İN NEZAKETİ
Bizde kendimizi mutlak doğru, rakip tarafı hain gösterme hastalığı ezelidir ama liderlerin TV’de tartışması ve TV programlarına muhalif gazetecilerin de çağrılması gibi güzel bir geleneğimiz vardı; 17 yıl öncesine kadar.
1970’li yıllardaki kanlı kutuplaşma döneminde ana muhalefetteki CHP lideri merhum Bülent Ecevit, 9 Mart 1980’de TRT’de açık oturum düzenledi. O zaman TRT muhalefete bugünkü kadar kapalı değildi.
Ecevit’in davet ettiği gazetecilerden biri MHP’nin yayın organı Hergün gazetesinin yazarı Taha Akyol’du.
Tabii ki ‘eleştirel’ sorular sormuştum.
Ecevit, yayından sonra bana o gün matbaadan çıkmış olan “Sömürü Düzeninde Yeni Aşama” adlı kitabını imzalayıp armağan ederek beni onurlandırmıştı:
19-06/11/ekran-resmi-2019-06-11-002126.png
O dönemde sosyoloji asistanı Ertuğrul Özkök, Bülent Ecevit’in yakın danışmanıydı. Yıllar sonraki bir sohbetimizde o zamanki yazılarımı Ecevit’in önem vererek okuduğunu söylemişti.
12 Eylül’den sonraki dönemde Halil İnalcık’ın Osmanlı klasik çağıyla ilgili kitabını, merhum Ecevit’in kütüphanesinden ödünç alarak okumuştum, fotokopisi hâlâ kitaplığımdadır.
Ecevit bazı bölümleri işaretlemiş, altlarını çizmiş, kenarlarına notlar düşmüştü. Anlaşılan, Osmanlı timar sistemiyle “Orta’nın Solu” arasında tarihsel bir temellendirme yapmak istemişti.
KUTUPLAŞMAYI AŞMAK?
12 Eylül’e giden yıllarda kutuplaşma o kadar keskindi ki uzlaşma girişimleri kutuplaşmayı aşamamıştı.
1977 seçimlerinde Ecevit liderliğindeki CHP birinci parti olmuştu. Meclis başkanı seçmeye sayısı yetmiyor, Meclis’teki oylamalar nafile turlar halinde sürüp gidiyordu.
Türkeş Ecevit’e “ılımlı bir CHP’liye oy verebiliriz” diye haber göndermiş, Ecevit de ılımlı Cahit Karakaş’ı aday göstermişti. Meclis’te yapılan 38’inci tur olmamda, MHP’nin destek oylarıyla CHP’li Karakaş Meclis başkanı seçilmişti!
1980’de Cumhurbaşkanı seçmek için 100’den fazla tur oylama yapılmış; MHP’li merhum Gün Sazak’la CHP’li merhum Vedat Dalokay’ın yürüttüğü uzlaşma görüşmeleri CHP’deki radikallerin tepkisi üzerine sonuç vermemişti.
Keşke uzlaşma kültürümüz güçlü olsaydı, daha büyük uzlaşma girişimleri yapılabilseydi, değil mi?
BUGÜN KUTUPLAŞMA
O zaman bizler komünizme ve Rus emperyalizmine karşı Türkiye’yi savunduğumuza, soldaki Ecevit iktidarının onlara yarayacağına inanıyorduk. Solcular ise faşizme ve emperyalizme karşı Türkiye’yi koruduklarına, Demirel hükümetinin ve MHP’nin onlara yarayacağına inanıyordu.
Elbette görüşler farklıydı ama politikacıların bir cumhurbaşkanı seçemeyecek kadar, gençlerin de birbirine kurşun sıkacak kadar kutuplaşması korkunçtu.
Bugün görülmesi gereken gerçek şudur: Zıt taraflar doğru yaptıklarına inanarak elbirliğiyle sistemin işlemesini tıkamışlar, ülke bundan ağır zarar görmüştü!
Kimse unutmasın, sonraki yıllarda Başbakan Ecevit, Cumhurbaşkanı Demirel’in görev süresini uzatmaya çalışacaktı…
Tarih niye yaşanır? Kavgaları sürdürmek için mi, ders alıp rasyonel davranmak için mi?
Kutuplaşma, yani kendimizi mutlak doğru, rakibimizi hain sanmak… Taraftarlarımızı motive etmek için korku, nefret, hayranlık gibi duygularını körüklemek…
Bunlar, partili hayata geçtiğimiz 1908’den beri iki de bir tutulduğumuz siyasi hastalıklarımızdır.
16 Haziran’da TV’de yapılacak tartışma programının, hamasetten ve husumetten arınmış medeni bir tartışma örneği olmasını diliyorum.
12/06/2019 00:34
Mekke yerinde duruyor!
110
Belediye seçimlerinden bir yıl kadar önceydi, İstanbul Esenyurt Belediye Başkanı Ali Murat Alatepe şöyle konuşuyordu:
“Burayı kaybedersek Kudüs’ü kaybederiz, hiçbir yeri kaybetmeyiz, İslam’ı kaybederiz, Mekke’yi kaybederiz…” (2 Nisan 2018)
31 Mart 2019 seçimlerinde Esenyurt belediye başkanlığını CHP’li Kemal Deniz Bozkurt kazandı… İslam elbette yerli yerinde duruyor.
Kudüs ve Mekke de daha önce nasılsa aynen öyle duruyor.
Partiye oy vermenin “mahşer belgesi” olduğu, oy verenlerden “Allah’ın hesap sormayacağı” gibi sözlerin uzun bir listesini yazacak değilim.
Yeri göğü inleten “beka davası” gibi, “illet, zillet, çukur, çamur” gibi söylemlerin de listesini çıkarmayacağım.
Zira amacım polemik değil, rasyonel düşünmenin önemini vurgulamak.
DİN VE YÖNETİM
Özgürlükçü demokrasilerde eksiksiz din ve vicdan hürriyeti olur. Dindarların bunu talep etmesi, bu yöndeki partilere oy vermesi gayet tabiidir.
Ama iktidar mücadelesini dinle özdeşleştirmek hem dine hem ‘iyi yönetim’ ilkesine zarar veriyor.
İslam tarihinde ilk kanlı ihtilaflar hep siyasi mücadelelerden çıkmış, siyaset uğruna hadisler bile uydurulmuştu.
Tarih göstermektedir ki, dindarlık ‘iyi yönetim’ garantisi değildir; başka nitelikler lazımdır.
Bugün kim Hz. Osman’dan daha dindar olabilir? İslamcı Prof. İhsan Süreyya Sırma, 12 yıllık Hz. Osman döneminin ilk yarısının düzgün olduğunu fakat iktidar uzadıkça kabilesini kayırma, Hz. Ali’nin uyarılarına (istişare) önem vermeme gibi çeşitli yanlışların geliştiğini anlatır. (Müslümanların Tarihi, III, s. 170 vd.)
İzleyen vahim kanlı çatışmalar malum…
Hz. Ömer’in adaleti ve devlet adamlığı evrensel değerdedir. İslam literatüründe mesela ateşe tapan İran hükümdarı Nuşirevan’ın âdil yönetiminden de takdirle bahsedilir.
Yönetimlerin âdil ve başarılı olmasının şartları çağlara göre de değişiyor.
‘İYİ YÖNETİM’ KURUMLARI
Bugün toplum ve devlet yapıları öylesine karmaşıktır ki, adalet ve iyi yönetim ancak hukukla ve güçlü kurumlarla sağlanabilir. Onun için çağımızda “denetim ve denge, Sayıştay denetimi, kuvvetler ayrılığı, özgür basın denetimi, hukuki rasyonel kamu kurumları” gibi değerler ve kurumlar gelişmiştir.
Belediyeler açısından belediye başkanı ve ekibi kim olursa olsun, belediye hizmetlerinin dürüst, âdil ve verimli yürütülmesinin şartlarından biri “şeffaflık”tır. Harcama ve ihalelerin şeffaf yani kolaylıkla denetlenebilir olması… Belediye meclisi müzakerelerinin yayımlanması…
Belediyelerde ve bütün kamu kurumlarında Sayıştay’ın kapsamlı denetimler yapabilmesi…
Peki, genel seçimlerde ve belediye seçimlerinde bu konuları ne kadar konuşuyoruz?!
Yazımın başında örneklerini verdiğim hamaset ve kutuplaşma söylemi bu konuları gündemden düşürüyor.
ŞİİR ve AKIL
Gazali ile İbn Rüsd arasındaki felsefe tartışması, yazılmalarından elli yıl sonra 13. Yüzyılda Michel Scott tarafından Latinceye tercüme edilip kilise üniversitelerinde tartışılmaya başlanmıştı.
Filozof Descartes, modern çağın öncü eserlerinden “Metot Üzerine Konuşma”yı 1637’de yayınlamış, matbaalarda basılarak Avrupa’ya yayılmıştı.
Rasyonalizmin bu kurucu eserini biz ne zaman tercüme ettik?..
İki buçuk asır sonra Abdülhamid zamanında İbrahim Ethem Mesud Bey tarafından tercüme edilerek 1895 yılında yayımlandı.
33 yıl sonra Ankara hükümeti tarafından ikinci baskısı yapılırken İbrahim Ethem Bey yazdığı önsözde sevincini belirtiyordu; “hayal ve şiirle ilgisi olmayan” böyle akli bir eserin ikinci baskısı çıkıyordu!
İslamcılık akımının büyük isimleri Meşrutiyet dönemindedir. Bunlardan Sait Halim Paşa, “Buhranlarımız” adlı eserinde “sonsuz hayaller içinde düşüncemizin” dış dünyayı realist olarak kavrayamadığını belirtiyor, “Batının ilim zihniyeti ve tecrübe metodu”nun önemini vurguluyordu.
Bugünkü hamaset, husumet ve komplo teorileri aynı zihniyet sorunumuzun bir dışavurumu değil mi?
Dinî duygularımız, şiir ve edebiyat, müzik, hislerimiz elbette çok değerlidir fakat sorunlarımız ancak bilimsel zihniyetle çözülebilir.
Artık hamaseti, husumeti, coşkulu mitingleri asgariye çekip sorunlarımızı rasyonel zihniyetle tartışmalıyız.
Çağı yakalamak kolay değil.
Dün fabrika karşısında bir imparatorluk kaybetmiştik… Bugün karşımıza “yapay zekâ” geliyor!
Bundan önemli beka meselesi olabilir mi?
13/06/2019 23:00
‘Cehennemin dibine’
150
Bir okuyucum demokrasinin Kur’an-ı Kerim ve hadislere uymayan bir sistem olduğunu söylüyor, İslam’a uygun olmayan rejimler için “esfel-i sâfiline” diyordu, cehennemin dibine yani.
Türkiye’nin çok büyük çoğunluğu demokrasiyi ana hatlarıyla benimsemiştir.
Fakat yakın zamana kadar demokrasiyi “devrim”e zararlı sayanlar vardı, bugün İslam’a aykırı görenler, hatta bunu yazan fıkıh profesörleri var.
KAMU HUKUKU GELİŞMEDİ
Zamanımızda devletler ve toplumlar son derece karmaşık hale gelmiş; pek çok yeni hukuki kurallar ve kamu kurumları gelişmiştir. Bunlar bugün anayasa hukuku, idare hukuku, kamu hukuku, denetim kurumları, birey hak ve hürriyetleri, kuvvetler ayrılığı gibi başlıklar altında hukuk ilminin çok önemli branşlarıdır.
Bunları Kur’an ve sünnette bulamayacağımız gibi, çok daha geniş ve çok daha ayrıntılı olan fıkıh sistemlerinde de bulamayız.
Muhafazakar fıkıh profesörü Hayrettin Karaman tarihte hilafet, vergi, kumandanlık, yönetim gibi konularda eserler yazıldığını ama “devlet ve anayasa hukuku” konularının fıkıhta gelişmediğini şöyle anlatır:
“Hususi hukukun hemen her branşına ait geniş ve derin araştırmalar yapılmış, bilgiler verilmiş olmasına rağmen kamu hukukunun konumuz olan branşına ait eser ve bilgiler oldukça mahduttur. Bunun en önemli sebebi Hz. Peygamber’den otuz yıl sonra başlamış olan saltanat ve istibdadın, bu bahisleri serbestçe işlemek, gerçeği çekinmeden söyleyip yazmak için gerekli fikir hürriyetine meydan vermemiş olmasıdır. Birçok İslam bilgininin yalnızca fiili muhalefetleri yahut zalim sultanlara karşı tarafsızlıklarını muhafaza etmek istemeleri karşısında çektikleri işkenceler bu baskı rejiminin bir başka delilini teşkil etmektedir.” (Anahatlarıyla İslam Hukuku, I, s. 165-166)
İSTİBDAT VE HUKUK
Sayın Karaman’dan aktardığım bu tabloda bugün ciddiyetle irdelememiz gereken iki büyük olgu var:
. Bugün anayasa hukuku ve kamu hukuku dediğimiz dallar tarih içinde fıkıhta gelişmemiştir. Peki, 21. Yüzyılda bir ‘İslamî devlet’ nasıl bir anayasa hukukuna ve kamu hukukuna dayanacak? Neye göre anayasal kurumlar kuracak?
Bugün siyasal İslamcı denemelerin başarısızlığında bu eksikliğin rolü büyüktür.
Suud ve Taliban çok ilkeldir, geçiyorum.
Pakistan’da 1978-1988 döneminde General Ziya ül Hak yönetiminde halkın ve askerin desteğiyle yürütülen “kanunların İslamileştirilmesi” çalışmaları sadece başarısız olmadı, dinî görüş farklarını keskinleştirerek ihtilafları büyüttü. Çünkü çağımızda bir devletin yönetilebilmesi için gereken kamu hukuku kültürü yoktu.
. İkincisi istibdat sorunudur. Çağımızda kapsamı çok genişlemiş olan ‘hürriyet’ kavramı bir kenara, asırlar önce bile kamu ve anayasa hukuk dallarında fıkhın gelişmesi ancak özgürlük ortamında mümkün olabilirdi, istibdat bunu engellemişti.
Dış güçler falan değil, istibdat!
Bugün çoğulcu demokrasiden başka bir rejimle özgürlük sağlanabilir mi?
TÜRKİYE FARKI
Çağımızda Müslümanlar bilimde ve ekonomide geridir. Fakat toplumun tamamında aidiyet duygusu yaratan rejimler ve toplumun tamamına güven veren kamu kurumları kuramamak çok daha büyük bir sorundur.
İşte, “kodu mu oturtan” devletler hak ve hürriyetleri kolayca boğabiliyor, Mısır’daki Sisi rejimi 2500 kişiyi idamla yargılıyor!
Ama bu eli sopalı rejimler tabii ki rasyonel bir eğitim sistemi kuramıyor.
Türkiye farklıdır; uzun asırların “kanunname” geleneğine sahiptir, Tanzimat’tan beri “Devlet-i muntazama” amacı vardır, Cumhuriyet’in kamu kurumları asırlık köklere sahiptir. Altmış yıldır kuvvetler ayrılığını, otuz yıldır AB Standartlarını özümsemeye çalışıyoruz.
Fakat demokrasiyi İslam’a aykırı sanmak gibi… “Devrim”i veya “dava”yı hukuktan üstün sanmak gibi…
Denetim ve denge eksikliği, ölçüsüz siyasi güç yoğunlaşması gibi sebeplerle hâlâ “hukuk devleti” standartlarında çok aşağılardayız, on yıl öncesinin de gerisine gitmiş durumdayız!
İslam insanlara adaleti emretmiş, herhangi bir yönetim modeli emretmemiştir. Hilafet de dinin icabı değil, tarihin ürünüdür.
Çağımızda hukuk devleti ve özgürlükçü demokrasiden başka yol yoktur.
Müslümanlar asıl odaklanmaları gereken kelam ve ahlak alanında saygın örnekler ve çağımızın düşünce boyutlarında büyük eserler ortaya koymaya bakmalıdır.
Bu konularda muhterem Hocamız Ali Bardakoğlu’nun “Yüzleşme” adlı eserini tavsiye ederim.
5/06/2019 22:37
Ekran başına
93
Bu akşam Türkiye’nin çok büyük çoğunluğu ekran başında iki adayın tartışmasını izleyecek.
Devlet Bahçeli, İsmail Küçükkaya’ya kızdığı için izlemeyecek ama çok büyük çoğunluğun izlediğini reytinglerde göreceğiz.
Bu akşamki tartışmanın seçim sonuçlarına etkisinin çok sınırlı olacağını düşünüyorum; tercihler büyük çapta oturdu çünkü.
Yine de çok önemli. 17 yıl aradan sonra İmamoğlu ve Yıldırım’ın şahsında demokrasinin gereği olan bir tartışmayı izleyeceğiz.
Başka bir önemli konu da 31 Mart’a giden yolda ne kadar çok zırva dinlediğimiz ortaya çıkacak. Zaten olabildiğince ılımlı dil kullanmış olan adaylar bu akşam ekranda daha dikkatli konuşacak.
PONTUS, ZİLLET VE SAİRE
Türkiye’yi “beka” derdine düşmüş bir ülke gibi gösteren haksız ve gerçeksiz propaganda resmen terk edildi zaten. Duyguları alabildiğine körükleyen tantanalı mitingler de yapılmayacak.
Bakanlık yapmış adamlardan bile duyduğumuz “hain, terör işbirlikçisi, Yunan, Pontus” gibi zırvalar ve “zillet, çamur, çukur” gibi hakaretler de büyük çapta bırakıldı.
Gerçi AK Parti İl Başkan Yardımcısı “İstanbulu konstantinopolismi sandın yunan evladı” diye tweet attı ama bu çirkin söylem artık tepelerde bırakıldı. (İmlası sahibine ait)
Çünkü hamasetin alabildiğine körüklendiği tantanalı mitinglerin, böyle seviyesiz suçlamaların oy getirmediği, hatta kaybettirdiği görüldü.
Zaten Bülent Arınç daha 6 Mart’ta ““Şu anda ülkede beka diye bir sorun yok. Nereden çıktı bu beka meselesi. Seçim stratejimiz doğru değil” diye konuşmuştu. Binali Yıldırım da 4 Mart’ta “gaza gelmeyin, bu bir ölüm kalım meselesi değil, belediye seçimi” diye uyarmıştı. Fakat etkili olamamışlardı.
O propaganda sözlerini gerçek sananlar şimdi “gaza gelmişiz” diye düşünüyor mudur?
‘HUKUK DEVLETİ?..’
Elbette ateşli taraftarlar olur ama demokrasi “makul kitleler”in rasyonel hakemlik yapabilecek yaygınlıkta olduğu toplumlarda sağlıklı işliyor.
Öfkeli mitingler ve nefret içeren nutuklar kutuplaşmayı körüklüyor; böyle TV’lerde yüz yüze tartışmalar ise makul konuşmaları, ılımlı tavırları teşvik ediyor.
Bizde son olarak 2002 seçimleri öncesinde Uğur Dündar’ın moderatörlüğünde Tayyip Erdoğan ve Deniz Baykal’ı izlemiştik; ikisi de makul ve ılımlıydı.
O zaman Milliyet’te yazıyordum. 25 Ekim 2002 günlü Milliyet, 17. sayfasını buna ayırmıştı. Aynı sayfada benim köşe yazımın başlığı şöyleydi? “Hukuk devleti?..”
19-06/16/ff.jpg
‘Hukuk devleti’ ve soru işareti!..
Dönemin ünlü savcısı Nuh Mete Yüksel, “Alman Vakıfları Türkiye’yi bölmek ve laikliği yok etmeye çalışıyor” diyerek, yeni kurulmuş Ak Parti’nin kapatılması için dava açmıştı.
Ben de birçok yazımda olduğu gibi hukukun üstünlüğünü savunuyor, Ak Parti’yi kapatma davasının anayasaya aykırı olduğunu belirtiyor, savcıya AYM’nin 1997/3 no’lu kararını hatırlatıyordum...
17 YIL GEÇTİ
Aradan 17 yıl geçti, ne kadar yol aldık?
Bazı konularda ilerledik, bazı konularda geriledik.
Komplo teorileri ve hukukun siyasi amaçlar için araç olarak kullanılması değişmedi.
Seçimlerde kazanan, kaybeden kim olursa olsun, hukuku siyasetten üstün tutan geniş bir kamuoyu olmalı değil mi?
Bu akşam ben bol keseden vaadlere değil, belediye harcamalarının “şeffaf” hale getirilmesi konusuna odaklanacağım. Yönetim hukukunun önemli bir konusudur bu.
17/06/2019 22:23
İyi oldu ama
98
TV ekranlarında Binali Yıldırım ve Ekrem İmamoğlu’nun belli sorular etrafında tartışması iyi oldu. İsmail Küçükkaya tarafsız davrandı. Adaylar kendi taraftarlarını tatmin etti.
Yerleşmiş tercihleri değiştirecek dozda bir program değildi, normal bir programdı.
İyi tarafı, 17 yıldır unuttuğumuz tartışma geleneğini canlandırması oldu. Dileyelim de bundan sonra genel seçimlerde ve Cumhurbaşkanı seçimlerinde başa güreşen adaylar ekrana çıksınlar, yüz yüze konuşsunlar…
Meydanlarda esip gürlemekle, ekranda yüz yüze konuşma arasındaki farkı farketmek siyasi kültürümüzün hamasetten rasyonelliğe evrilmesine katkıda bulunur.
İkincisi, bu tartışma sayesinde “karşı tarafı” dinleme imkanı, hatta zorunluluğu ortaya çıktı. Tek yönlü yayınlarda sürekli şartlandırılarak “karşı taraf”ı şeytanlaştıranlar, mecburen İmamoğlu ile Yıldırım’ı birlikte izlediler. Bu tür yayınlar bütün seçimlerde gelenek haline gelirse çatışmacı siyaset zamanla normalleşmeye yönelebilir.
ŞEFFAFLIK ÇOK KONUŞULMADI
Pazar günkü yazımda, TV tartışmasının seçmen davranışlarını çok etkilemeyeceğini, iki adayın da bol keseden vaadlerde bulunacaklarını, benim en çok önemseyeceğim konunun “şeffaflık” olacağını yazmıştım.
Arzu ediyordum ki belediyelerde karar ve icraat aşamalarının şeffaflaşması enine boyuna konuşulsun.
Zira bu, İstanbul’dan öteye Türkiye’de kamu yönetiminin en önemli sorunlarından biridir. Şeffaf olmamak yönetimlerde keyfiliğe, kaynak israfına, yolsuzluk eğilimine yol açıyor.
Gerçi programda İmamoğlu birkaç defa şeffaflıktan bahsetti, birkaç örnek de verdi. Programda Küçükkaya adayların ve yakınların mal beyanında bulunmasını önerdi, adaylar tereddütsüz kabul etti.
Ankara’da Mansur Yavaş kendi yetki alanındaki işlemlerde şeffaflık uygulamalarını başlattı…
Benim asıl önemsediğim, şeffaflığın belediyelerde ve ülke yönetiminde temel bir sorun olarak ele alınmasıdır; TV’deki programda bu olmadı.
TÜRKİYE’NİN ŞEFFALIK SORUNU
Uluslararası Şeffaflık Örgütü’nün “yolsuzluk algısı” araştırmasında Türkiye 180 ülke arasında 78. sıradadır; Tunus, Ürdün bizim üstümüzdedir.
Sistemler şeffaf ve denetlenebilir olduğu ölçüde ülkeler sıralamada yukarıya çıkıyor.
“Denetim ve denge” ilkesi hem hukukun üstünlüğü bakımından hem sistemin yolsuzluk ve verimsizlik defosunu olabildiğince azaltmak bakamından hayati derecede önemlidir.
Şeffaflık ve yolsuzlukla mücadele kanunları aynı zamanda “AB kriterleri”nin de gereğidir. Nitekim 2019 raporu dahil, bütün AB İlerleme Raporlarında Türkiye yolsuzlukla mücadele ve şeffaflık kanunlarını çıkarmadığı için eleştiriliyor. (Paragraf 2.2.1)
AB ülkeleriyle Türkiye arasında vize muafiyetinin gerçekleşmesi hem siyaseten hem iktisaden Türkiye için son derece önemlidir. Fakat bunun için gereken 72 kıstastan 6’sı halen gerçekleşmedi, gerçekleşmeyen maddelerden biri “Terörle Mücadele Yasası”nın AB kriterlerine uydurulması, diğeri “Yolsuzlukla Mücadele ve Şeffaflık” stratejisi ve eylem planının hazırlanıp uygulanmasıdır. (49. Şart)
Başbakanlığında Ahmet Davutoğlu hükümet programına yolsuzlukla mücadele ve şeffaflığı koymuştu, fakat ondan sonra konu hükümet programlarında yer almadı.
ŞEFFAF BELEDİYECİLİK
Çağımızda dürüstlük kavramının ulaştığı hukuki ve kurumsal boyutları görüyorsunuz. Bu mesele ferdi ahlakın ötesinde sistem meselesidir. Hayrettin Karaman’ın kulakları çınlasın, “Doğrucu Davut” masallarıyla sorunları görmezden gelerek, görüp susarak Türkiye gibi büyük bir ülkeyi ve 800 milyar dolarlık bir ekonomiyi iyi yönetmek mümkün olabilir mi?
Çağımızda adil ve rasyonel yönetimin yolu “denge ve denetim” kurumlarını güçlendirmek ve yönetimlerde şeffaflığı sağlamaktır. (Tabii ki hukukilik, liyakat, kurumsal kimlik gibi ilkelerle birlikte)
Belediyeler daha çoğulcu yapılar olduğu için bu konuda daha müsaittir. A beledisinde falanca parti engelliyorsa, B belediyesinde öbür parti şeffaflığı gerçekleştirerek sağladığı kaynak tasarrufunu ve kaynak dağılımında adaleti gözler önüne koyabilir.
Bu başarının görülmesi zamanla diğerlerini de teşvik eder.
Yüksek bir değer olan vatanseverliğimizi, hamasetin ötesinde, artık somut sorunlarımıza rasyonel ve hukuki çözümler getirerek göstermeliyiz, değil mi?..
Geciktik bile.
18/06/2019 22:32
Şehit Mursi ve hukuk sorunu
65
Mısır tarihinde ilk defa halk tarafından serbest oyla seçilen Cumhurbaşkanı Muhammed Mursi, Temmuz 2013’te darbeyle devrildi. Bütün otoriter rejimlerdeki gibi kukla mahkeme tarafından yargılanıyordu.
Haziran 2016’da “Katar devletine casusluk” suçundan müebbed hapse, darbeye tepki olarak patlak veren “hapishaneler baskını” olaylarından dolayı da idama çarptırılmıştı!
Bunlar bir hukuk devletinde sorgu konusu bile olamayacak, “suçların şahsiliği” ilkesine de kökten aykırı suçlamalardı.
Başka uydurma suçlardan da yargılanması devam ediyordu. “Son söz” talebinin reddi üzerine kalp krizinden vefat etti.
Zulüm altında öldüğü için dinimize göre şehittir.
ANAYASA İÇİN UZLAŞMAK
Hapishanede merhum Mursi’yi ziyaret eden İngiliz milletvekilleri, “kötü hapishane şartlarında erken ölümle yüz yüze bırakıldığını” açıklamışlardı.
Mısır mahkemeleri Şubat 2019’a kadar İhvan hareketinden 171 kişiyi idam ettiler.
Mısır’da “Arap Baharı” Ocak 2011’de otuz yıllık diktatör Hüsnü Mübarek’in devrilmesiyle herkeste bir demokrasi umudu yaratmıştı, fakat böyle bir karanlıkla sonuçlandı. Tunus ise demokrasi yoluna girdi.
Bu iki tecrübenin özeti şudur: Mısır’da İslamcılarla laikler uzlaşamadı, anayasayı birlikte yapamadılar, büyük gerilimler darbeye fırsat verdi.
Halbuki Tunus 23 Ocak 2012’de Kurucu Meclis seçimlerini yaptı, herkes katıldı.
İki yıllık çalışma sonunda uzlaşılan yeni anayasa metni Kurucu Meclis’te 12 ret oyuna karşılık 200 oyla kabul edildi. 4 üye oylamaya katılmamıştı.
Uzlaşmayı görüyor musunuz?
Referanduma bile gerek görülmedi; Tunus anayasa yaptı, yolunda ilerliyor
Tunuslu İslamcıların bilge ve âlim lideri Raşid Gannuşi, laiklerle uzlaşma gereğini baştan kabul etmişti; sonra da dinle siyasetin ayrılmasını açıklayacaktı.
Tunuslu laikler de dayatmacı değil uzlaşmacı davranmışlardı.
ANAYASA İÇİN ÇATIŞMAK
Mısır’da ise Kurucu Meclis’te sürekli kavgalar çıktı, laik muhalifler meclisi terk etti.
Tunus’un aksine Mısır’da ordu güçlüydü, laikler lehine darbe yapabileceği düşünülüyordu.
İktidardaki Mursi ve İhvan hareketi bu endişeyle, uzlaşmaya gitmek yerine daha fazla güç sağlamaya yöneldiler. Cumhurbaşkanı Mursi 22 Kasım 2012’de “Başkanlık Bildirisi” ile büyük yetkiler aldı; gerilim büsbütün tırmandı.
Muhalefet çekildiği için Müslüman Kardeşler’in yaptığı anayasa tasarısı 26 Aralık’ta referanduma sunulduğun katılma oranı yüzde 33’te kaldı! Bunun yüzde 64’üyle İhvan anayasası kabul edildi.
Muhalefet 30 Haziran 2013’te Tahrir Meydanı’nda Mursi aleyhinde büyük bir eylem başlattı… Ordu 3 Temmuz 2013’te darbe yaptı.
Darbeye karşı Mursi yanlısı kitleler Rabia ve Nahda meydanında oturma eyleki başlattı. Ordu ateş açtı, 239 kişi öldü, 4 bin kişi yaralandı…
Aynı günlerde kiliselere saldırılar yapılması dikkat çekti.
Sıkıyönetim 40 bin kişiyi gözaltına aldı...
EN İYİ ANAYASA
Tunus anayasasında uzlaşmanın maddelerini görmek mümkündür; hem İslam referansı vardır hem devletin tarafsızlığı, kadın-erken eşitliği, caminin (dinin) siyaset dışı olması gibi laik nitelikli hükümler var.
Mısır’ın 2012 tarihli İhvan anayasasında ise İslamcı renk çok daha güçlüydü, Mısır kimliği tanımlanırken “Arap”la birlikte “ümmet” kavramına yer veriliyor (Md.1), hukukun kaynağının “sünni mezhepler” olduğu (md. 129) gibi çeşitli düzenlemeler yer alıyor, kadın “annelik” göreviyle tanımlanıyordu. (md. 11)
Yine de “hakimiyet milletindir” (md. 5), vatandaşlar cinsiyet, ırk ve din ayırımı olmadan eşit haklara sahiptir gibi (md. 6) seküler hükümler vardı.
Darbe olmasaydı, Mısır’da ekonomi gibi son derece ağırlaşmış dünyevi sorunları çözmek için Mursi ve arkadaşları modern hukuk devleti ilkesine daha fazla yönelirlerdi diye düşünüyorum.
Darbe, Mısır toplumunun kendi tecrübeleriyle gelişmesi umudunu tanklarla ezdi.
Mısır’da darbeyi ve idamları Ezher Şeyhi’nin ve Başmüftü’nün onaylaması, itaat isteyen otorite tarafından dinin nasıl istismar edildiğine dair çok önemli bir örnektir, İslam tarihinde çok yaygındır.
Merhum şehit Mursi’yi rahmetle anarken diyorum ki; “en iyi anayasa” hayalimizdeki anayasa değil, ülkeyi birleştiren ve hukuku üstün tutan anayasalardır.
En iyi siyaset de devrim ya da dava uğruna çatışmak değil, ülkenin sorunlarını çözmek için müzakere ve uzlaşma iklimini geliştiren siyasettir.
20/06/2019 23:34
Sayıştay ne yapıyor?
64
İstanbul seçimlerinin önemli konulardan biri Sayıştay raporundaki “bulgular”dır. Bu vesileyle Sayıştay’ı da siyasette konuşmaya başladık.
Kamu kurumlarının, hele de yargı işlevi bulunan kurumların yıpranması, yıpratılması ülkenin hukuk devleti imajını ciddi olarak zedeliyor.
İstanbul belediye seçimleri dolayısıyla YSK’nın yıpranmasının ardından Sayıştay’ın da gündeme gelmesi önemsiz bir olay değildir.
SAYIŞTAY RAPORU
Sayıştay yaptığı açıklamada İBB hakkında 2018 raporu bulunmadığını, 2019 denetimlerinin ise daha başlamadığını açıkladı. Ekrem İmamoğlu elindeki raporun 2017’ye ait olduğunu söylediği halde, bu açıklama sanki hiç rapor yokmuş gibi bir izlenim yaratabilirdi, nitekim iktidar medyası öyle yansıttı.
Sayıştay açıklamasında, söz konusu raporda “kamu zararı” veya “usulsüzlük” tespiti yapılmadığı da belirtiyordu.
Bu açıklama ilk nazarda İBB işlemleriyle ilgili olarak söylenenlerin “külliyet yalan” olduğu izlenimi doğuracak nitelikteydi; böyle yayınlar da yapıldı zaten.
Evet İmamoğlu’nun dayandığı Sayıştay raporunda ““kamu zararı” veya “usulsüzlük” kavramları yoktur; olması da mümkün değildir. Çünkü söz konusu rapor “Düzenlilik Denetimi Raporu”dur. Bu raporlarda kanun, yönetmelik ve teamüllere “uygun” görülmeyen işlemlere dair “bulgular” tespit edilir. Bunların yolsuzluk mu, usulsüzlük mü, kamu zararı mı, yoksa basit hatalar mı olduğu belirtilmez…
RAPORLARI TARTIŞMAK
İBB’ye dair 2017 raporunda böyle 60 tane “bulgu” vardır. Belediyece yapılan 147 milyon liralık sosyal yardımların “sadece 9 zincir markette geçerli olması, ama bu marketlerin belediyeye bir ödeme yapmaması” gibi bulgular… (Rapor, sf. 110)
Sayıştay denetçisi bu “bulgu”ları tespit eder; Belediye’nin cevapları neyse onları kayda geçer ve her bir bulgunun altına şunu yazar:
“Takip eden denetimlerde izlenecektir.”
Bu “bulgu”lardan düzeltilmeyenler hakkında Sayıştay’da ilgili Değerlendirme Dairesi inceleme yapar; “kamu zararı” veya “usulsüzlük” mü, yoksa basit ya da da düzeltilmiş bir hata mı? Buna denetçi değil, bu Daire karar verir. Gerektiğinde tazmin ettirilir, yargılama süreci başlatılır.
Ama “bulgu”lar Meclis’te ve kamuoyunda elbette tartışılır, eleştirilir; bu da bir kamu denetimidir.
Anayasa Mahkemesi, Sayıştay denetimlerinin daraltılamayacağına, çünkü “yürütme erkinin Meclis’e ve halka hesap vermesinin” demokrasilerde zorunlu olduğuna karar vermiştir. (K. No: 2012/207)
Bu raporlar Meclis’te ve kamuoyunda tartışılsın diye açıklanıyor zaten; Sayıştay’ın “kesin hüküm” vermesi beklenmeden…
DEVLET KURUMLARI
Bu bulgular doyasıyla belediye elbette eleştirilebilir, bunlara “israf” denilebilir, yanlış olduğu söylenebilir ama “yolsuzluk” gibi suç ima eden nitelemeler yapılamaz.
Sayıştay da açıklamasında “bulgular” hiçbir şey ifade etmiyormuş gibi bir izlenim yaratmaktan sakınmalıydı.
Özellikle sorgulama ve yargılama işlevi olan kurumlar tarafsız olduklarını “göstermek” zorundadırlar.
Ama seçimlerde polis kapı kapı dolaşıp “sahte seçmen” aradı… Sandık kurullarında FETÖ “iltisakı” iddiasıyla savcıların soruşturma açtığını devlet ajansı duyurdu… YSK kendi yerleşik içtihatlarını yok sayarak seçimleri iptal etti.
Yargı bağımsızlığıyla ilgili sorunlar biliniyor. Dahası, Yürütme erkinin Yargı üzerindeki etkisini yansıtan törensel gösteriler de yargı bağımsızlığına güveni zedeliyor.
Hiçbir olgunlaşmış demokraside böyle törenler olmadığı gibi, Amerika’da yargıçlar başkanın karşısında ayağa bile kalkmazlar.
DEVLETİN BEKASI
Endişem şu: Türkiye’de kamu kurumlarına güven sarsılıyor. Bunu, Türkiye’yi “yatırım yapılabilir ülke” olarak göstermelerini istediğimiz uluslararası kuruluşlar da yazıyor. Moody’s adlı kuruluşun raporlarında Merkez Bankası dahil, “kurumsal güçlülüğün aşınması” bölümlerine bakıyor musunuz?!.
Yargıtay’ın (1868) ilk başkanı Cevdet Paşa, Danıştay’ın (1868) ilk Başkanı Mithat Paşa, onlardan da önce kurulan Sayıştay’ın (1862) ilk başkanı Ahmet Vefik Paşa’dır.
Asya ve Afrika’da, hatta Balkanlarda böyle köklü kurumları olan başka bir ülke yoktur.
Bunun değerini bilmeliyiz; kurumlarımız bağımsızlık ve tarafsızlık ilkesini şahsi onur gibi titizlikle korumalıdır.
Seçimlerin kazananı, kaybedeni olur; kalıcı olan kurumları sayesinde devlettir.
22/06/2019 23:03
Geleneksel devlet Modern devlet
29
Bugün herkes sandık başına… Seçim günü güncel siyaset üzerine yazmak uygun olmayacağı için ben ‘tarih’ yazacağım. Ama geçmiş, bitmiş tarih değil, etkilerini hâlâ yaşamakta olduğumuz tarih…
Siyasi kültürümüzde hamaset ve husumet ağır bastığı için, temel kavramlar hakkında bilgiden ziyade duygularla konuşuyoruz. Tarihe hayranlıkla bakmak ‘modern devlet’in ne olduğunu, niye modernleşme gerektiğini anlamamıza engel oluyor.
Tarihe nefretle bakmak ise tarihi mirasın değerini anlamamızı engelliyor.
Biri Namık Kemal’den, öbürü Cevdet Paşa’dan iki alıntıyla meseleyi tahlil etmek istiyorum.
NAMIK KEMAL YAZIYOR
Namık Kemal, çıkardığı Hürriyet gazetesinin 17 Ağustos 1868 günlü sayısında bir mukayese yapıyordu…
Fransa devletinin gelirleri yıllık ortalama 18 milyon kese altın tutarındaydı. İmparatora ayrılan bütçe ödeneği bunun yüzde biri civarındaydı, 19 bin kese altındı.
Osmanlı’da bütçe gelirleri 3 milyon kese altından ibaretti, bunun kabaca 2 milyonu düzenli olarak toplanabilirdi. Saray-ı Hümayun’na ayrılan ödeneklerin toplamı bütçenin yüzde 10’unu buluyordu!
Fransız bakanlar Osmanlı parasıyla 35.000 kuruş maaş alırlardı.
Osmanlı’da bakanların maaşı bunun iki katıydı. Namık Kemal “bin kese, üç bin kese, beş bin kese ihsanların hiç ardı arkası kesilmez” diye de ekliyor.
Devletin çöküntüye sürüklendiği o dönemde “ihtişam ve debdebe”nin akıl almaz boyutlarda devam ettiğini de esefle anlatıyordu.
Kanunla ve denetimle sınırlanmazsa, devlet kesesinden ihtişam ve debdebe dayanılmaz derecede caziptir çünkü.
CEVDET PAŞA ANLATIYOR
En büyük hukukçularımızdan Cevdet Paşa “Tezakir” ve “Maruzat” adlı kitaplarında anlatır. Özellikle saraylı kadınların akıl almaz “alafranga” gösteriş ve israf harcamaları yüzünden devlet iflas noktasına gelmişti. Hanım sultanların zengin çeyiz bohçalarını taşıyan askerler aylardır maaş alamamıştı…
Sonunda Sadrazam Âli Paşa, bu masrafları kısması için padişaha çıkışır:
“Devlet-i Aliyye’niz bitti! Artık himmet-i şâhanenize muhtaçtır!”
Bu “alafranga” tüketim çılgınlığı, Batı’ya ‘doğulu’ bir özentiydi: Eldeki kaynağı “rasyonel” yatırımlarla işletmek yerine, ‘doğulu’ bir ihtişam duygusuyla harcamak…
Doğulu ihtişam duyguyla modern “rasyonel iktisat” zihniyeti arasındaki muazzam farkı görmek için merhum Sabri Ülgener hocamızın eserlerini tavsiye ederim.
Elbette bunlar gerileme döneminin gerçekleri. Fakat, Osmanlı’da da Avrupa’daki mutlak krallıklarda da hükümdarlar “devlet” sayılır, dilediklerine muazzam “ihsan”lar verebilirlerdi. Servet üretimden ziyade, yüksek memurların elinde bulunurdu. Kanuni’nin Sadrazamı Lütfi Paşa’nın “Asafname” adlı raporuna, sonra, Koçi Bey’in ıslahat risalelerine bakabilirsiniz.
MODERN DEVLET
Elbette o çağlarda insanlar çözümler düşündü… Gelişen ticaret ve ardından sanayi Avrupa’ya gösterdi ki rasyonel üretim sömürge vurgunlarından daha akıllıcadır… Modern iktisat ilmi gelişmeye başladı.
Bilim devrimiyle birlikte modern sanayi medeniyetinin temelleri böyle oluştu.
Memurlar hükümdarın istediğinde işten atacağı özel elamanları olmamalı, görev ve yetkileri kanunla belirlenmiş “kamu görevlisi” olmalıydılar.
Modern idare hukuk böyle doğmuştu
Yine insanlar düşündü ki, hükümdarlar devletin sahibi olamazlar. Hiç kimseye timar arazilerini, makam ve mevkileri “ihsan” edemezler. Devletin bütün tasarrufları hukuki kurallara bağlanmalı, bağımsız organlarca denetlenmelidir…
Modern kamu ve ardından anayasa hukuku böyle doğmuştu.
Görülüyor ki modernleşmenin iki temel kavramı var: Rasyonelleşme ve hukukileşme…
Evet rasyonelleşme ve hukukileşme…
21. YÜZYILDA
Tarihe bakın, Batı’da ardından bizde modern eğitim kurumları ile Yargıtay, Danıştay ve Sayıştay gibi yargı ve denetim kurumları böyle gelişti.
Bizim modernleşme tarihimizdeki sorun; âcil askeri tehlikeler yüzünden bu iki faktörün tali derecede kalmasıdır. Ve de piyasa ekonomisinin zayıflığı yüzünden köylü ve memur kalmamız, böylece devlet kapısını kazanç kaynağı sanmış olmamızdır.
Çağımızda da gelişmiş ve güçlü ülke olmanın yolu aynıdır: Rasyonel kültür ve hukuk üstünlüğü.
Sağcı, solcu, muhafazakar, sosyalist, liberal ne olursak olalım, illa ki modernleşmenin bu iki temel dinamiğini zihnimize kazıyalım: Rasyonelleşme ve hukukun üstünlüğü…
24/06/2019 23:00
İktidarın işi zorlaşıyor
108
AK Parti 17 yıllık iktidarında ilk defa 31 Mart’ta seçim kaybetti. İstanbul’da 14 bin oy farkını fazlasıyla telafi edeceğine inanarak seçim iptal ettiren iktidar, 800 bin oy farklıyla sandıktan mağlup çıktı.
Aşırı özgüven, siyasi öngörü kaybı yaratmıştı.
Seçim sonuçlarını isabetle tutturan KONDA Genel Müdürü Bekir Ağırdır, İstanbul’da seçmenlerin üçte birinin 30 yaş altında bulunduğunu, AK Parti’nin bu kitleye bir “ütopya”, yani geleceğe ilişkin umut ve heyecan veremediğini söylüyor.
Evet, AK Parti bir süredir umut vermek yerine korku ve endişe faktörlerine dayalı bir dil kullanıyor. Buna “had bildirme” söylemi eşlik ediyor…
Büyük kentlerde iktidara büyük çapta oy kaybettiren sosyoloji budur.
Öcalan’a açıklama yaptırmak bu sosyolojiyi değiştirmedi tabii.
İktidarın sorunlarını yarın yazacağım. Bugün seçimin galip tarafına bakalım.
İMAMOĞLU FAKTÖRÜ
İmamoğlu’nun başarısının da temelinde aynı sosyoloji var; toplumu bunaltan konularda yeni bir söylemle umut verebildi…
“Tipik CHP’li” denilen türden bir isim değil, ama elbette CHP’li…
Tarihsel olarak CHP’ye oy vermeyen sağ kanat kesimlerden oy aldı. HDP’den de oy aldı; AK Partinin devreye soktuğu “Kürdistan, Dersim” kavramlarını kullanmadan…
Toplumumuzda yaygın kimlikler ayrışmasının yarattığı haklı endişeleri kaşımadı; aksine hukuk, adalet, özgürlük, liyakat gibi kavramlarda buluşmaya çağıran bir söylem geliştirdi:
“Siyasi görüşü ne olursa olsun, liyakat, çalışkanlık ve millete hizmet aşkı olan herkes benimle çalışacaktır, çalışabilir. Partilerden alınan referans kağıtlarıyla işe girme dönemleri bitmiştir. Partiler kutsal yapılar değildir. Tabu değildir. Partiler gibi liderleri de kutsal değildir. Bir parti başkanı, bir belediye başkanı ya da bir cumhurbaşkanı, fark etmez, onları kutsallaştırmak, milletin üzerinde bir yere konumlandırmak asla doğru değildir.”
Elbette AK Parti de benzer söylemlerle yola çıkmıştı ve oy almıştı. Ama bugün iktidarın bu kavramları kullanması, uygulamadaki ağır sorunlar sebebiyle artık inandırıcı gelmiyor.
İmamoğlu söylem ve davranışlarıyla “umut” yaratmayı başardı. “Her şey çok güzel olacak” sözünün geniş kitlelerce bir motto halinde benimsenmesi bu sosyal psikolojinin ifadesidir.
İKİ İTTİFAKLI SEÇİM
Cumhurbaşkanlığı hükümet sistemi kamu kurumlarında otoritenin kurumsal olmaktan kişisel olmaya yönelmesine yol açtı. Teoride de bertilen bir husustur bu. Cumhurbaşkanı Başdanışmanlarından Mehmet Uçum “tek adam değil ama tek kişilik hükümet” tanımı yapmıştı. (25 Ocak 2017)
Seçim kampanyalarında da Cumhurbaşkanı hem partisinden hem mahalli adaylardan çok daha fazla ön planda yer alıyor. Binali Yıldırım’ın “İstanbul sorunları konuşulsun, adaylar yarışsın” görüşü Cumhur İttifakı’nda fazla yer bulmadı.
Bütün seçimlerimizde ağır basan “sivil görüntü” bu defa muhalefet saflarındaydı.
Nitekim etrafında bakanlar ve makam arabaları gibi faktörler olmadan İmamoğlu hep ön plandaydı. Kemal Kılıçdaroğlu ve Meral Akşener ona destek verdiler.
KILIÇDAROĞLU VE AKŞENER
İmamoğlu’nun ön plana çıkması sağda yaygın “CHP’ye elimiz gitmez” duygusunu yumuşattı.
Daha esaslı bir faktör, Kılıçdaroğlu’nun baştan beri CHP’nin farklı kitlelere açılması yolundaki politikasıdır.
Türban yasağı ilkelliğinden Türkiye’nin kurtulmasında Kılıçdaroğlu’nun önemli katkısı oldu.
Kemal Kılıçdaroğlu 2009 yılında İstanbul Belediye Başkanı adayıydı. Kadir Topbaş’la ve Kılıçdaroğlu ile CNN Türk’te programlar yapmıştım. CHP’nin dar bir tabana sıkışmasını sorduğumda “insanların inançları ve kılık kıyafetlerinin olduğu gibi kabul edilmesini”, bunların siyasi tartışma konunu yapılmaması gerektiğini söylemişti. (6 Mart 2009)
Genel Başkan olunca partisini sağ seçmenlere açtı; Mehmet Bekaroğlu ve Abdüllatif Şener gibi isimler bugün CHP’dedir.
Son seçimlerde “İstanbul’a mitil atan” lider Meral Akşener oldu; günde iki üç ilçede açık hava toplantıları yaparak İmamoğlu’nu destekledi.
Şehirli ve diyaloğa açık bir milliyetçiliği yansıtan İYİ Parti ve lideri Akşener’İn bu seçimlerde katkısı büyük oldu.
CHP, İYİ Parti ve Saadet Partisi arasındaki ilişkiler çok önemlidir.
Ali Babacan ve Ahmet Davutoğlu da parti kuracaklar; onların da öncelikli tabanı şehirler olacak.
İktidarın işi zorlaşıyor; hem seçim sosyolojisi hem ağırlaşan ekonomik ve jeopolitik sorunlar yüzünden. Yarın devam edeceğim
25/06/2019 22:57
AK Parti nereye?
132
Mahalli seçimlerde AK Parti büyük çapta oy kaybetti, elindeki 14 il muhalefete geçti. En dramatik kayıpları büyükşehirlerde yaşadı. Kazanacağına inanarak tekrarlattırdığı İstanbul seçimlerinden 800 bin oy geride kalarak çıktı!
Bu siyasi harita değişmesinin sebebi iktidarın kendini “iyi anlatamaması” değildir.
Çok büyük oranda görsel ve basılı medya iktidarın kontrolündeydi. İktidarın propaganda faaliyetlerine ekranlarda saatler, gazetelerde manşetler tahsis edildi.
Muhalefete ‘Yunan’ falan gibi yakışıksız suçlamalar yöneltildi.
İktidar daha nasıl kendini anlatabilirdi?
Büyük oy kapılarının sebebi AK Parti’nin temel politikalarında oluşan sorunlardır.
Bunları iki başlık altında toplamak mümkün: Biri, parti politikalarında sistematiğin, tutarlılığın, dolayısıyla inandırıcılığın aşınmış olması… Öbürü eski sivil görüntü yerine ‘devlet’ görüntüsünün ağır basması…
EL YORDAMIYLA
PANORAMA-TR adlı araştırma kurumu, seçimlerden yirmi gün önce “23 Haziran İstanbul Seçimleri Özel Sayısı” adlı bir rapor yayınladı. AK Parti’nin 31 Mart sonuçlarını iyi tahlil etmeden, “çalışılmış bir stratejiden öteye, el yordamıyla atılan taktiksel adımlardan ibaret” davranışlarla 23 Haziran’a hazırlandığını belirterek şöyle diyordu rapor:
“Seçimlerin yenilenmesi yüzünden ahlaki üstünlüğü İmamoğlu’na kaptıran AK Partinin, tekrarlattığı seçimleri kazanmayı sağlayacak bir hazırlık ve enerjiden yoksun olduğu görülüyor. Söylem ve adımların parçalı ve tutarsız olması, ittifak içi homurdanmalar ve parti-içi dil çatışmaları AK Parti’nin 23 Haziran seçimlerine giderken bir sinerji yakalamasını engellemiş görünüyor.
Burada bilhassa “parçalı ve tutarsız” kavramlarına dikkat.
31 Mart öncesi “beka meselesi” diye yeri göğü inletmek, 31 Mart’tan sonra bunu bırakmak…
“Kızgın demiri soğutmak”tan bahsedip ardından Yunan, Pontus suçlamalarını ateşlemek…
Muhalefeti terör örgütüyle işbirliği yapmakla suçlarken, Adalet Bakanlığı’nın 2 Mayıs’ta Öcalan’a avukatlarla görüşme izni vermesi… Seçimlere üç gün kala, 20 Haziran’da Öcalan’ın HDP’lilere “tarafsız olun” yani sandığa gitmeyin diye açıklama yapması, Bahçeli’nin bunu onaylaması… 22 Haziran’da Osman Öcalan’ın TRT Kurdi’de aynı çağrıyı yapması…
Bu tabloda tutarlı bir politik çizgi mi var, yoksa “el yordamıyla” yürütülen “parçalı ve tutarsız” taktikler mi?
İktisatçılar ve yabancı derecelendirme kuruluşları ekonomik politikalarda da parçalı ve bazen çelişkili, mesela mali disiplin derken borçlanmayı teşvik etmek gibi uygulamalar yapıldığını yazıyorlar, söylüyorlar. Ekonomi konumuzun dışında.
‘DEVLET’ GÖRÜNTÜSÜ
Cumhurbaşkanlığı sisteminde ‘devlet’ ve ‘parti’ başkanlıklarının birleşmesi ve daha önemlisi çok sık şekilde parti faaliyetleriyle görünmesi AK Parti’nin eski ‘sivil’ görüntüsünü azaltıp devlet görüntüsünü güçlendiriyor. Ama sadece bu değil…
Bu olguya “had bildirme” söylemleri eşlik ediyor…
Mansur Yavaş ve Ekrem İmamoğlu hakkında ceza davası açılıp görevden alınabilecekleri şeklindeki ifadeler…
Elinde devlet gücü olmayan bir parti bunları söyleyebilir miydi?
31 Mart seçimlerinin iptaline ‘delil’ üretmek için polisin kapı kapı dolayıp ‘sahte seçmen’ araması… Savcıların sandık kurulları hakkında soruşturma açması bunu AA’nın ilan etmesi…
Anayasa’nın 114. Maddesine göre seçimlerden önce Adalet, İçişleri ve Ulaştırma bakanlıklarına partisiz isimler getirilir, onlar açık politik faaliyetlere katılmazlardı. Bu madde 2010’da kaldırıldı.
31 Mart İstanbul seçimlerinin YSK’ca iptalini de ancak iktidar sağlayabilirdi.
Siyasi görüşlere göre kayırmacı, ayırımcı uygulamalardan bahsetmiyorum. Yargıyı yöneten HSK’nın oluşumunda siyasetin egemen rolünden de bahsetmiyorum.
KARARI KENDİSİ VERECEK
Tek Parti devrinde CHP’nin devletle özdeşleşmiş olması, bu partiye yıllar boyu sırtından atamayacağı bir bagaj yüklemedi mi?
Vatandaş devletine elbette sadıktır ama söz geçiremeyeceği “devlet gücü”nden ürker.
AK Parti ‘yapısal’ diyeceğimiz bu sorunları düzeltip ilk dönemlerindeki gibi Batılı demokrasi standartlarına, bu bağlamda devlet ve iktidar partisi kavramlarının çok net olarak ayrılmasına, kuvvetler ayrılığına yönelebilir mi?
Kendini toparlaması da ekonomide yatırım için “güvenli liman” ortamı yaratması da buna bağlıdır.
Bunu yapmazsa, büyükşehirlerdeki oy kabının yayılmasını sırf üslup değişikliğiyle önlemek kolay değildir.
Nereye gideceğine AK Parti’nin kendisi karar verecek.
27/06/2019 22:03
Seçilmiş başkanları çalıştırmamak?
114
Ekrem İmamoğlu dün İstanbul Büyükşehir Belediye başkanlığını devir ve teslim aldı. Ondan önce Mansur Yavaş Ankara Büyükşehir belediye başkanlığını devir ve teslim almıştı.
Şimdi Türkiye’nin gündeminde bir mesele var: İktidar bu belediyelere nasıl davranacak?
Sadece bu iki şehir değil, el değiştiren bütün il ve ilçe belediyeleri için geçerlidir bu soru.
Tabii İstanbul ve Ankara çok büyük nüfuslarıyla, çok büyük iktisadi ve siyasi önemleriyle daha kritik illerdir. Bu iki ilde belediye meclislerinde çoğunluğun iktidar blokunda olması da yönetim sorunlarını daha bir karmaşık hale getiriyor.
MANSUR YAVAŞ’IN YETKİLERİ
İktidarın ‘kaybetme’yi kolay içine sindiremediği belli. Uzun süreli iktidarlar böyle duygular yaratıyor.
Olumlu projelere destek verileceği söyleniyor ama bu illerde belediye başkanlarının “sembolik kalacağı, bizim onayımız olmadan adım atamayacağı” gibi beyanlar da var.
Uygulamadaki ilk işaretler çok iç açıcı değil.
Mansur Yavaş’ın görevi devraldıktan sonra karşılaştığı ilk sorun, belediye başkanına ait olan “belediye genel müdürlüklerine ve şirketlerine” atama yetkisini AK Parti çoğunluğundaki meclise aktarmayı öngören önerge oldu.
Yavaş bu önergeyi reddetti, çünkü Büyükşehir Belediyesi Kanununa göre “Belediye personelini atamak, belediye ve bağlı kuruluşlarını denetlemek” yetkisi başkana aittir. (Madde 18/i)
Bu kanun değişmedikçe başkanın herhangi bir yetkisini belediye meclisi kendi üstüne alamaz.
Bu girişim başarılamayınca son olarak Ticaret Bakanlığının genelgesi devreye konuldu.
Genelge, belediye şirketlerine atama yetkisini başkandan alıp belediye meclislerine veriyordu. Ankara Ticaret Sicili Müdürlüğü, bu genelgeye dayanarak Mansur Yavaş’ın işlemlerini tescil etmeyi reddetti, yani geçersiz saydı.
Fakat Ankara 10. ve 14. Asliye Ticaret Mahkemeleri bu ret kararını iptal etti; yetkinin Mansur Yavaş’a ait olduğunu tescil etti.
Kamu kurumlarının düzenli yönetilmesinde hukuk ne kadar önemli, görüyorsunuz.
İSTANBUL’DA İMAMOĞLU
31 Mart’tan sonra İmamoğlu’nun mazbata almasını geciktirmek için AK Parti hem itiraz işlemlerini uzatmış hem sayımlar bittikten sonra bile “mazbatayı vermeyin” diye İl Seçim Kurulu’na başvurmuştu.
İmamoğlu mazbatasını aldıktan sonra da yöneteceği belediyenin veri tabanına erişmesini engelleyen “yürütmeyi durdurma” kararı alındı. Bu karar tuhaftır çünkü bizim hukukumuzda “idari işlem” personel tayini, özlük haklar, bütçe kalemleri gibi “hukuki durumda değişiklik yapan” işlemlerdir. Bunun dışındaki işlemlere “iç düzenleme işlemi” denir ve dava konusu olamaz. (Prof. Ali Ulusoy, Yeni Türk İdare Hukuku, s.268-269)
İmamoğlu’nun, yöneteceği belediyenin veri tabanının kopyasını alarak bilgi edinmek istemesi “hukuki durumda değişim” yapan bir davranış değildi, “iç düzenleme işlemi” niteliğindeydi, dava konusu olamazdı.
Ama dava açılmış ve yürütmeyi durdurma kararı alınmıştı.
Belediye meclislerinin tartışmalı geçmesi tabiidir. Fakat belediye çalışanlarının üstelik bu sıfatlarıyla toplu gösteri halinde “İmamoğlu’nu istemiyoruz” diye açıklama yapması kaygı verici bir işaretti…
‘KAMU GÖREVLİSİ’
Kamu kurumlarında çalışanlar modern devletlerde “kamu görevlisi”dirler. Sadakatleri sadece kanuna ve kamu hizmetinedir. Zaten maaşlarını kamu kaynaklarından alırlar. Fakat hukuk ve vatandaşlık fikrinin yeterince olgunlaşmadığı toplumlarda kabileye, cemaate, tarikata, partiye, örgüte, ideolojiye sadakat ağır basabilmekte ve kamu hizmetlerinin verimliliğine de ciddi zarar vermektedir.
Dünden bugüne bütün dönemlerde gördüğümüz bu son derece ciddi kültürel sorunumuzu ayrıca yazacağım.
Dilerim hemen seçim sonrasının gerilim işaretleri geçicidir.
Hangi partiden olursa olsun yeni belediye yönetimlerinin “belediye hizmeti” kültürüne odaklanması, Türkiye’de hukuk devleti ve kamu hizmeti fikrinin gelişmesinin önemli bir bölümünü oluşturur.
Belediye çalışmalarının ve giderlerinin şeffaflaştırılması bu yönde en elverişli yoldur. Şeffaflaşma bütün partileri kamu denetimine açmak demektir.
Bizler de particiliğin üstünde, belediyelere ve bütün kamu kurumlarına, toplumsal sorumluluk ve kamu hizmeti bilincinin gelişmesi gözüyle bakmalıyız.
Dün mazbatası alan İmamoğlu’nu kutluyor, bütün Türkiye’de belediye yöneticilerimize başarılar diliyorum.
29/06/2019 22:56
Akşener’e FETÖ soruşturması
87
İYİ Parti Lideri Meral Akşener, MHP içinde muhalefet hareketi başladığı andan itibaren FÖTÖ’cü diye suçlanıyor ama hiçbir belge, hatta suç belgesinden vazgeçtim, hukuken geçerli bir “şüphe sebebi” bile ortaya konulmadı.
Siyasi hayamızdaki fena huylarımızdan biri olan “kara çalma”nın ötesinde ortada bir şey olsaydı MHP ve iktidar görmezlikten gelir miydi? MİT ortaya bir şeyler çıkarmaz mıydı?
Savcılık 2016 yılında Akşener hakkında FETÖ soruşturması açmış…
Akşener iktidar kanadından birçokları gibi Pensilvanya’ya gitmiş olsaydı, Gülen’e hasretler ifade eden konuşmalar yapmış, Tweet’ler atmış, toplantılarına müdavim olsaydı, en ufak bir “irtibat ve iltisak” bulunsaydı…
Siyaseten yer gök birbirine katılır, savcılık da en azından Meral Akşener’i çağırıp sorgulardı.
Geçen üç yılda, Akşener’e sorulacak bir şey bulunamamış olacak ki, ifadesi bile alınmamış.
3 YIL, 6 YIL
Hatta FETÖ’nün siyasi ayağının araştırılması için İYİ Parti’nin Meclis’te verdiği önerge, iktidar blokunun oylarıyla reddedilmişti. Halbuki Araştırma Komisyonu kurulsaydı iktidar çoğunlukta olur, Akşener’i araştırma kapsamına alır, çağırıp sorgulayabilirdi.
Üç yıl geçmiş, bir şey çıkmamış, konu kamuoyunda gündemden düşmüştü. Akşener’in Avukatı Hasan Seymen “üç yıldır sebepsiz yere bekleyen soruşturma dosyasının tekrar raftan indirildiğini” açıklayınca kamuoyu soruşturmayı öğrendi.
Zaten seçim meydanlarında “Akşener’in dokunulmazlığı yok” denilerek imalar yapılmıştı. CHP İstanbul İl Başkanı Canan Kaftancıoğlu hakkında da altı yıl önceki sosyal medya paylaşımlarından dolayı 17 yıla kadar hapis istemiyle dava açıldı! Cumhurbaşkanına hakaret, terör örgütü propagandası, halkı düşmanlığa tahrik gibi suçlamalar…
Halkı düşmanlığa tahrik suçunun oluşması için “kamu güvenliği açısından açık ve yakın tehlike” ortaya çıkmış olmalıdır... Ceza Kanunu’nun mimarlarından Prof. Adem Sözüer, attığı Twitte hukuki garabete dikkat çekiyordu: “Kaftancıoğlu’nun tveetlerinden yıllarca kamu güvenliği açısından açık ve yakın tehlike orta çıkmamış ama nedense birden açık ve yakın tehlike doğmuş!”
Hatırlayalım, merhum Hasan Celal Güzel, 28 Şubat yargısı tarafından “halkı düşmanlığa tahrik” suçundan mahkum edilmişti!
HUKUK DEVLETİ
Hukuk devletinde hiç kimse soruşturulamaz değildir, zira hukuk devletinin temelinde “eşit vatandaşlık” kavramı vardır. Sorun, çok sayıda siyasi soruşturma ve hukuksuz tutuklama yüzünden kamuoyunda güvenin sarsılmış olmasıdır.
Alman vatandaşı gazeteci Deniz Yücel’i hatırlayın, “casus” diye tutuklandı, dehşetli komplo teorileri uyduruldu…
Fakat tahliye edileceğini önceden Merkel’e bildirdik. Ertesi gün tahliye ettik ve önceden hazırlanmış uçakla Almanya’ya gitti…
Ve de Türk Anayasa Mahkemesi “Deniz Yücel’in tutuklanması haksızdır, hürriyeti ihlal edilmiştir” diye iki gün önce devleti tazminata mahkum etti!
AİHM’den dönen, AYM’den dönen, bir süredir AYM’nin de görmezlikten geldiği haksız tutuklamalar uzun bir liste oluşturur…
Göreceksiniz, Osman Kavala davası da AİHM’den dönecektir.
Yargıya güven konulu uluslararası indekslerde neden en alt sıralardayız; bu tablo yüzünden.
31 Mart seçimlerinin iptali için polis çıkarıp kapı kapı sahte seçmen arayan, sandık kurulları hakkında savcılara soruşturma açtıran, Öcalan’a açıklama yaptırıp kardeşini TRT’ye çıkaran devlet nasıl olmuş da Akşener hakkında üç yıldır, Kaftancıoğlu hakkında 6 yıldır bulamadığı delilleri yeni bulmuş?
TOPLUM FARKINDA
Adalet Bakanı Gül’ün de bu tablodan çok rahatsız olduğu anlaşılıyor. “Yargı kararlarının meşruiyetini zedeleyen” yargı yanlışlarından yakınan kendisidir.
Ama kendisi aynı zamanda HSK Başkanıdır.
Dahası, 30 Mayıs’ta Yargı Reform Strateji Belgesi açıklandı; büyük ölçüde retorik de olsa, iyi şeyler vardı… Sayın Bakan’ın kendisi “reform aynı zamanda bir iklimdir” demişti ama iklim hâlâ aynı iklim…
Yargının bağımsızlığına ve tarafsızlığına güven olsa, soruşturmalara da güven olurdu.
İktidar toplumda yaygınlaşan adaletsizlik tablosunu dikkatle okumalı: Kamu yetkileri ve yargı yoluyla siyaseti etkileme görüntüsü iktidara güç kazandırmıyor, aksine tepki çekiyor. İstanbul’da ortaya çıkan 800 bin oy farkı başka nasıl izah edilebilir?.
.01/07/2019 22:15
Sistem çalışıyor mu?
89
Cumhurbaşkanlığı hükümet sistemi iyi çalışıyor mu? Bu, şahsi çalışkanlık meselesi değildir. Yeni sistem kamu kurumlarını daha verimli ve rasyonel çalışır hale getirmişse, bu sualin cevabı “evet”tir.
Aksine bir durum varsa, sualin cevabı “hayır”dır.
Yeni sisteme ‘resmen’ geçeli bir yıl oldu, Cumhurbaşkanı Erdoğan “nerelerde ne gibi aksamalar varsa bunlar da giderilerek yolumuza devam ederiz” diye konuştu.
Evet “aksamalar” mutlaka görülmelidir.
AK Parti Grup Başkanı Naci Bostancı, bir yıllık tecrübeyle sistemin “performansını” değerlendirmek gerektiğini belirterek, “sistemi rehabilite etmek aklın gereğidir” diye konuştu.
Elbette doğrusu, siyasi çıkarların değil, “aklın gereğini” yapmaktır.
KALKINMA PLANI
Türkiye 1960’lardan beri “Beş Yıllık Kalkınma Planları” yapar, Meclis’ten geçirerek kanunlaştırırdı. Böylece izlenecek iktisat politikalarının genel perspektifi belli olurdu.
Orta Vadeli Program’lar buna göre hazırlanırdı.
Bu, Anayasa’nın da gereğidir. (Md.161, 166)
Son “10. Beş Yıllık Kalkınma Planı” 2018 yılında sona erdi. “11. Beş Yıllık Kalkınma Planı” 2018 sonunda Meclis’ten geçirilmiş, 2019’da yürürlüğe girmiş olmalıydı, ama olmadı.
Türkiye’de çok iyi yetişmiş teknokratlar var, önceki planları onlar hazırladı zaten. Şimdi niye olmadı?
Euromoney tarafından “En İyi Merkez Başkanı Başkanı” seçilmiş olan Durmuş Yılmaz, “kurumlar çökertildiği ve bu işi yapabilecek uzman kişiler dağıtıldığı” için yeni planın hazırlanamadığını, ekonominin “pusulasız kaldığını” söylüyor.
Dünyaca saygın iktisatçı Daron Acemoğlu, krizi anlatırken “ekonominin kurumsal çökmesiyle ilgili sorunlar” kavramını kullanıyor. (Bloomberg, 28 Haziran)
HUKUK VE KURUMLAR
Dünya ekonomisine güven vererek yatırım çekmeye çalışıyoruz değil mi?
Dünya ekonomi çevrelerinin önem verdiği Moody’s adlı derecelendirme kuruluşunun bir yıl önceki raporuna bakalım. Rapor, yeni sistemde siyasi gücün “önemli ölçüde” bir elde yoğunlaşması yüzünden “ülkenin kurumsal gücünde bozulma” olduğunu, bunun da ekonomide “öngörülebilirliği” zorlaştırdığını yazıyordu. (7 Mart 2018)
Diğer kuruluşların da hemen bütün raporlarında bu tür tespitler var, özellikle “denetim ve denge”nin zayıfladığına dikkat çekiyorlar.
2018 Ağustosundaki büyük dolar krizi sırasında Şansölye Merkel “Almanya’nın çıkarı Türkiye’nin istikrarındadır” diyerek destek açıklaması yapmış, Cumhurbaşkanı Erdoğan da Berlin’de Alman iş insanlarıyla görüşmüştü. Alman iş insanlarının sıraladığı “beş madde” şöyleydi: Hukuk güvenliği güçlendirilmeli, Demokratik kurumlar işler hale getirilmeli, Merkez Bankası’nın bağımsızlığı sağlanmalı, Gümrük Birliği kurallarına bağlı kalınmalı, Yatırımlar için koşullar iyileştirilmeli. (2.10.2018)
Hukukun, demokratik kurumların ve Merkez Bankası bağımsızlığının ekonomideki önemi!
DEVLET VE PARTİ
Devletin iyi yönetilmesinde devlet adamlarının çalışkanlığı elbette önemlidir ama daha önemlisi sistemde kamu kurumlarının hukuki ve profesyonel görevlerini yapabilecek inisiyatife sahip olmasıdır. Herkesin yukarıdan emir beklediği sistemler bunu sağlayamaz.
Ahmet Ağaoğlu, Ahmet Hamdi Başar, hatta Atatürk’ün Başbakanları İsmet İnönü ve Celal Bayar’ın raporlarına bakarsak, Atatürk döneminde de onun karizmasına ve enerjisine rağmen kamu kurumları iyi işlemiyordu. Bir sebebi aşrı hiyerarşik olması, diğer sebebi yetişmiş insan kıtlığıydı.
Bugün yetişmiş kadrolar var fakat yeni sistemin de aşırı hiyerarşiktir.
Maalesef Meclis denetimi de zayıflamıştır. Amerika’da anayasa yapımcılarının Kongre’ye verdiği denetim yetkilerini, bizde yeni sistemin mimarları “Gazi Meclis”e vermediler!
Çok önemli diğer bir sorun, Ahmet Davutoğlu’nun da açıklamalarında önemle vurguladığı “devlet başkanlığı ile parti başkanlığının birleşmesi” sorunudur. Bu yüzden kutuplaşma keskinleşiyor, algılarda devlet ve parti kavramları karışıyor!
Devlet ve parti kavramlarının karışmaya başlamasının uzun vadede doğurabileceği büyük sorunları, AK Parti içinde en iyi anlatabilecek isimlerden biri siyaset bilimi Profesörü Naci Bostancı’dır.
Ben sistemde önemli bir “rehabilitasyon” ya da “revizyon” beklemiyorum. Ama bu hayati sorunlar, ve kavramlar bilinsin istiyorum; anayasa, kuvvetler ayrılığı, denetim ve denge, kamu yönetimi, kurumsal iktisat…
02/07/2019 23:25
Yeni dip dalgası
109
Keskin ideolojik kutuplaşmanın surlarında gedikler açan bir dip dalgası geliyor: CHP muhafazakar kitlelere açılırken, muhafazakar kesimlerde de kapılar CHP’ye açılıyor.
Çok yavaş ama dipten gelen bir dalga…
Ekrem İmamoğlu gibi Kuran-ı Kerim’i tecvit kurallarıyla okuyan bir şahsın CHP’den aday olması ve İstanbul’da 800 bin oy farkıyla seçim kazanması tasavvur edilebilir miydi?
AK Parti 13 bin oy farkını kolayca telafi edeceğini düşünerek seçimleri iptal ettirdi ama 23 Haziran’da Binali Yıldırım 220 bin oy kaybetti, İmamoğlu 572 bin yeni oy kazanarak yüzde 54’le sandıktan çıktı.
AK Partiye oy veren 13 ilçe CHP’li İmamoğlu’na oy verdi.
Demek ki muhafazakar ellerin bir kısmı bu defa mührü CHP’ye bastı.
İstanbul’da ve bütün Türkiye’de “büyükşehir” ve “sahil” özelliği olan yerlerde AK Parti ve Cumhur ittifakı gerilerken CHP ve Millet İttifakı ilerledi.
Yeni dip dalgası dediğim budur.
‘GENİŞ TABANLI SİYASET’
Kemal Kılıçdaroğlu’nun siyasete girdiğinden beri CHP’yi dar klasik tabanın ötesinde farklı kesimlere açmaya çalıştığı biliniyor. Bunu on yıl önce CNN Türk’te kendisiyle yaptığım mülakatta da söylemişti. (6 Mart 2009)
CHP’li Bülent Tezcan, Cumhuriyet’teki yazısında şöyle diyor:
“Klasik tabanla yetinmek parti içi iktidarı güvence altına alabilirdi, ama ülkede iktidar yolunu açmıyordu…”
Gerçekten CHP’de “parti içi iktidarı güvence altına almak” için türban yasağına nasıl destek verildiğini, gencecik kızların yaşadığı aşağılanmaya, ıstıraplara nasıl seyirci kaldıkları biliniyor.
Kılıçdaroğlu türban yasağının kaldırılmasına yardımcı oldu.
Bülent Tezcan’ın şu satırlarının altını çizdim:
(Kılıçdaroğlu) Necmettin Erbakan’ı anma gecesine katıldı diye laik tabandan, doğu ve güneydoğuya heyetler gönderdi diye milliyetçi tabandan tepkiler eksik olmadı. Ancak buna benzer birçok adım CHP’nin her kesimle temas kurabilecek bir parti olduğunu gösterdi.
Geniş tabanlı siyaset için uzlaşma kültürü ve pratiği şarttır…”
Tezcan, İyi Parti ve Saadet’le ittifaklarını anlatarak 23 Haziran’a böyle gelindiğini anlatıyor.
UZLAŞMA KÜLTÜRÜ
Şimdi, siyasi çizgimiz ne olursa olsun, kendimize sormalıyız: Türkiye’de “uzlaşma kültürü ve pratiği” gelişmeli mi, yoksa yüz yıllık kavgalarımızı devam mı ettirmeliyiz?
Son yüz yılda, son elli yılda, son çeyrek asırda ortalama kalkınma hızımızın Uzak Doğu ülkelerinden düşük olmasında bu kavgalarımızın vebali yok mu?
Bazen “devrim” uğruna, bazen “dava” uğruna hep kavga etmedik mi?
Özellikle devlet yetkilerini kullanma gücüne sahip olan iktidar şuna dikkat etmelidir: Evrensel demokrasi diliyle konuşup hukuk ve hürriyetlerde “Avrupa kıstasları”nı vurgularken Türkiye’nin iç barışı ve ekonomisi iyi durumdaydı… Sıkıntıların baş göstermesiyle AK Parti’nin sert ideolojik jargona sarılması paralel gitti, değil mi?
Bu dil, sorunlarımızı rasyonel verilerle konuşmamızı engelledi; sorunlar büyüdü...
Ama son seçimlerde “beka” diyerek, “illet, zillet, çukur, Pontus” falan diyerek yürütülen politika ters tepti; özellikle büyük şehirler ve sahil yörelerinde.
“Dip dalgası” dediğim husus, kutuplaşmaya karşı toplumsal refleksin bu seçimlerde kendini göstermiş olmasıdır. Çatışmadan sakınan, kapsayıcı dil ve tavır daha bir ilgi görüyor.
Türkiye’de siyasi akımlar tarihten devraldıkları kavgaları sürdürmekten, hele de tarihi kavga aracı yapmaktan vazgeçmeli, gelişmiş demokrasilerde olduğu gibi müzakereci ve uzlaşmacı bir tarzı benimsemelidir. Vatanseverlik de bunu gerektirir.
BAĞIMSIZ AYDIN
Toplumda çatışma yerine fikrî zenginlik ve müzakere kültürünün gelişmesi için “bağımsız aydın” tipine büyük ihtiyaç var. Bir liderin, bir partinin bir şeyh veya örgütün emrine girmemiş, kalemini kılıç gibi değil, kitap yazar gibi kullanan sorumlu aydın…
Milliyetçi düşüncenin büyük isimlerinden merhum Prof. Erol Güngör’ün şu sözleri sağcı, solcu bütün aydınlar için çok değerli bir uyarıdır:
“İslam aydınlarının kendilerini yıpratan, enerjilerini büyük ölçüde boşa çıkaran siyaset çekişmelerinden mümkün olduğu kadar uzakta kalmaları, günlük hadiselere tepeden bakarak kalıcı çözümler üzerinde kafa yormaları gerekiyor. Herhalde bu davaya en büyük kötülüğü yapanlar, onu günlük siyaset kavgalarında taraflardan biri haline sokmaya kalkanlardır.” (İslam’ın Bugünkü Meseleleri, Ötüken Yay. s.209)
Türkiye er geç gelişmiş demokratik toplum hedefine ulaşacaktır
04/07/2019 20:52
Çocuklarımız neden başarısız?
95
Dünkü Karar’ın manşetiydi, uluslararası PISA’ya benzeyen bizim ABİDE (Akademik Becerilerin İzlenmesi ve Değerlendirilmesi) araştırmasında çocuklarımız yine başarısız çıktı. Milli Eğitimce açıklanan sonuçlarına göre, 8. sınıf düzeyinde:
- Öğrencilerin yüzde 16.4’ü matematikte dört işlem sorularını çözemiyor, basit hesaplamalar yapamıyor.
- Türkçe’de ise öğrencilerin yüzde 66.1’i orta düzey ve altında. Bu öğrenciler deyimleri, atasözlerini, hiciv ve nüktelerdeki mesajları anlayamıyor.
- Fen bilimlerinde öğrencilerin yüzde 86’sı, sosyal bilimlerde yüzde 65.3’ü orta ve alt düzeyde. Yüzde 39. 8’i vücuttaki organların görevini bilmiyor, iki farklı olay arasında bağ kuramıyor…
Bütün bunların temelindeki esas zihnî sorunumuz “neden-sonuç ilişkisi kuramıyor” olmak!
Kolay da değil; insanlık binlerce yıl katı cisimlerin yere düştüğünü gördü ama bunun “neden”inin çekim kanunu olduğunu Newton 17. yüzyılda buldu, matematik formülünü de yazdı.
NEDENİ NEDİR?
14. yüzyılda kara veba salgınında Avrupa nüfusunun üçte birinin ölmesini o zamanki Avrupalılar “Tanrı’nın gazabı” sanmıştı. Bazı yerlerde Yahudilerin “neden” olduğu düşünülerek katliamlar yapılmıştı!
Papazlar ve Yahudiler de ölmeye başlayınca zihinlerdeki bu inanışlar sarsıldı, “nedeni nedir?” diye düşünmeye başladılar…
Çağımızda da karmaşık olayların “nedenleri”ni yine “zihnimizin içinde” kurguladığımız komplo teorilerine, gizli güçlere falan bağlamıyor muyuz?
Halbuki karmaşık olguları “anlamak” için ulaşmamız gereken bilgiler “zihnimizin dışında”dır; araştırmalarla ulaşabiliriz. Bu da sorgulayıcı bir zihniyet gerektirir.
Bu yetersiz olunca siyasette hamaset ve demagoji etkili olduğu gibi, ekonomide teknolojik aşamanın gerektirdiği yüksek vasıflı iş gücünü yetiştirmede de zorlanıyoruz…
MODERNLEŞME MODELLERİ
Benim düşünce dünyamın mimarlarından merhum Sosyolog Mümtaz Turhan, Lale Devri’nden başlayarak bizim “Garplılaşma” serüvenimizi araştıran öncü bilim adamlarımızdan biriydi. Hocaya göre, Batı’nın üstünlüğünü sağlayan esas faktörler, bilim zihniyeti ve bunun toplumsal hayata uygulanmasıyla oluşturulan kurumlardı; ordudan üniversitelere, fabrikalara, mahkemelere kadar…
Hocanın deyişiyle, “her şeyden evvel bunları almaya çalışacak yerde, Batı’yı şekil ve kıyafetinde, yaşayış tarzında, içtimai teşkilatında sathi bir şekilde kopya etmeye çalışmışızdır. “
Bilim zihniyetini kavramış öncü kadrolar olmadığı gibi acelemiz de vardı.
Göze çarpan unsurları aldık: Darülfünun kurmamız elbette çok iyi idi ama Batı’daki gibi bilim üretemeyecekti. Yargıtay, Danıştay, parlamento kuracaktık, elbette çok iyi ama bu kurumların “ruhu” olan kuvvetler ayrılığının önemini pek anlamayacaktım…
Prof. Turhan’a göre, modernleşme sorunlarında zihnin dört faaliyeti söz konusudur: Şekil, mânâ (anlamak), kullanım ve fonksiyon… Modern araçları kullanabilir, modern binalar yapabiliriz. Ama en önemlisi modern medeniyetin temelindeki “mânâ”yı, ilim zihniyetini “anlamak”tır.
2023 HEDEFLERİ MÜMKÜN MÜ?
Modernleşme modellerini araştıran tarihçiler Türk ve Ortadoğu modernleşme çabalarıyla Uzak doğu modernleşmesi arasındaki en önemli farkın bu olduğunu anlatırlar. Prof. Ahmet Güner Sayar’ın “Osmanlı İktisat Düşüncesinin Çağdaşlaşması” adlı eserini önemle tavsiye ederim. Avrupa’daki Türk öğrencilerin siyaset ve ideolojiye, Japon öğrencilerin bilgiye yöneldiklerini ve bunun temelindeki zihniyet sorunlarını anlatır. Bu, zihnimizin dışındaki olguları merak eksikliğidir. (Ötüken Yay.)
Çok mesafe aldık, küçümsemeyelim ama hiç bir dönemde Japonya performansını gösteremedik.
2011 yılında Ak Parti “2023 Hedefleri”ni açıklamıştı; çok heyecan verici hedeflerdi. 2023 yılında kişi başına gelirimiz 25.000 dolara çıkacaktı mesela.
Önümüzde dört yıl var, yarısında bile değiliz.
İktisatçı Özcan Kadıoğlu’na göre, 25.000 dolay gelir seviyesi için mesela Araştırma+Geliştirme yatırımlarının kişi başına yılda 1200 dolar civarında olması lazım; bizde ise 100 doların biraz üstünde…
İhracatta yüksek teknolojinin payı yüzde 20’nin üstünde olmalıdır, bizde yüzde 4 veya 5…
Zihniyetle, eğitimin niteliğiyle gelişmişlik arasındaki “nedensellik bağı”nı görüyorsunuz.
Okuduğunu anlayan ve yorumlayan, fen ve matematikte Uzak Doğu’lu akranlarıyla yarışan nesiller yetiştiremeden gelişmiş toplum olmak mümkün değildir.
6/07/2019 22:20
Bilimde İran’ın gerisinde kalmak!
112
Uluslararası endekslere göre bilimsel yayınlarda İran’ın gerisinde kalmamız acı bir gerçektir. Son açıklanan 2018 verilerinde de İran’ın gerisindeyiz.
İlk defa, beş yıl önce Hürriyet’te yazmıştım, “Bilimde İran Türkiye’yi geçti” diye. (25 Temmuz 2014)
Karar’daki ilk yazılarımdan biri de bu konudaydı; 2017 verilerine bakarak “Bilimde İran’ın bile gerisindeyiz” diye yazmıştım. (10 Şubat 2019)
2018 verilerine göre de İran’ın gerişindeyiz, hatta sayısal bazda İran’ın performansı artmış.
SJR (Scientific Journal Rankings) adlı kuruluş, uluslararası kabul gören dergilerde yayınlanan akademik makalelerin istatistiğini yayınlıyor; bilgileri oradan aktarıyorum.
GERİDEN GELİP BİZİ GEÇTİ
2018 yılında Türkiye’de bulunan akademisyenlerin yazdığı bilimsel makalelerden 55.528’si uluslararası çeşitli bilimsel dergilerde yayınlanmış, bu sayı ile dünyada 19. sırada yer almışız.
İran’daki bilim adamlarının ise 60.200 makalesi yayınlanmış, İran dünyada 16. sırada, bizim üç basamak üstümüzde yer almış.
Halbuki yirmi yıl önce, 1998’de Türkiye 26. sırada, İran bizim çok gerimizde 51. sırada idi!
Yirmi yılda biz 26. sıradan 19. sıraya çıkmışız, iyi elbette… Ama İran yirmi yılda 51. sıradan 16. sıraya çıkmış!
Geriden gelen İran 2011 yılında bizi yakaladı, yedi yıldır önümüzde gidiyor.
Üniversitelerde yapılan yargısız tasfiyeler, baskılar, rektör atamalarında siyasetin liyakatten önce gelmesi gibi faktörler yüzünden performansımızın daha bir düşmesinden endişe ettiğimi yazmıştım, korkarım öyle oluyor.
Bugün yazılan bir akademik makalenin yayınlanması iki, üç ve bazen dört yıl gibi bir zaman aldığı için önümüzdeki yıllarda daha dramatik bir tablo ile karşılaşabiliriz. YÖK Başkanı Yekta Saraç’ın standartları yükseltme ve üniversitelerimizi daha fazla “ulaslararasılaştarma” çabası bunu telafi eder mi? Mümkün ama İran’ı yakalamak öyle birkaç yılda mümkün olmaz.
İran bu performansı gösteriyor da biz niye gösteremiyoruz? Bunu iyi araştırmak lazım, ama bunun için bilimi dert edinmek lazım.
HELE DE ÇİN
Biliyorum bu göstergeler ‘her şey’ değil. Bilim hayatını ölçmenin başka kıstasları da var. Ama SJR verile de önemli bir göstergedir.
Bilimin büsbütün belirleyici olduğu bir çağda yaşıyoruz.
SJR istatistiklerine göre, 1996’da Amerika, 27 bilim dalının hepsinde birinci sıradaydı. 2017 yılında 11 bilim dalında birinciliği Çin’e kaptırdı!
Çin sadece nüfus gücüyle değil, asıl bu bilimsel ve de teknolojik atılımı sayesinde ABD ile başa güreşiyor.
URAP’ın verilerine göre, 2018 yılında Amerika’daki Çinli öğrenci sayısı 363 bindir! Kapitalist Çin, Harvard’a en çok hukuk öğrencisi gönderen ülkedir aynı zamanda!
Amerika’daki İranlı öğrenci sayısı 12.738, Türk öğrenci sayısı ise 10.520’dir.
Komünist Çin ve İslamcı İran bile yurt dışına çok sayıda öğrenci gönderiyor. Osmanlı ve Cumhuriyet modernleşmelerini yaşamış AB’a üyelik başvuru yapmış Türkiye daha çok öğrenci göndermeli, dışarıdan daha çok bilim adamı getirmelidir.
“2023 Hedefleri” tecrübesi göstermiş olmalıdır, eğitim ve bilimle desteklenmeyen yüksek hedefler havada kalıyor!
BİLİM ZİHNİYETİ
Abdülhamid döneminde eskisine göre bilimsel yayınlar arttığı gibi sadrazamları ve bakanları Tanzimat sayesinde modern eğitim almış insanlardı. Sultan Hamid’in en tanınmış sadrazamlarından Said Paşa’nın anıları iki kitap halinde yayınlandı. Bu çok zor işi başaran Mustafa Gündüz’ü kutluyorum. (KETEBE Yayınları)
Orada okudum. Sait Paşa, İbni Sina’nın “Şifa” adlı fevkalade değerli kitabından Osmanlı’da sadece iki el yazması bulunduğunu görür, kaybolmasından endişelenir, matbaada basılması için emir verir. Prova baskılar yapılır, dizgi yanlışlarını düzeltmesi için görevlendirilen zat, metni okuduktan sonra bakın ne diyor:
“Bu kitap âsâr-ı muzırradandır!”
Yani ‘zararlı eserler’den!
Kitap basılmaz, yakılır!
Sait Paşa, bugünkü Türkçeyle, “kitap matematik, doğa bilimleri ve ilahiyattan bahseder, siyasetle ne ilgisini hâlâ anlamadım” diye yazıyor. (Cilt 1, s. 161)
O devirleri çoktan geride bıraktık, başarılarımızı küçümsemeyelim. Ama hâlâ ideoloji ve siyaseti bilimden ve hukuktan üstün tutuyoruz. Halbuki siyasetin amacı bilimi geliştirmek ve hukuk devletini gerçekleştirmek olmalıdır. Bu çağda Türkiye için başka yol yok.
8/07/2019 22:19
Merkez Bankası için eski kavga
65
Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası (TCMB) Başkanı Murat Çetinkaya’nın süresi dolmadan görevden alınması içeride ve dışarıda büyük yankı yaptı. Böylesine kritik bir tasarruf olduğu için cumartesi sabah kamuoyuna duyuruldu; iki günlük hafta sonu tatilinde olay biraz soğusun diye…
Saraybosna’ya giderken Cumhurbaşkanı’na bu önemli olayın sorulmaması da gündemde fazla kalmaması istendiğinin göstergesidir.
Fakat merkez bankalarının bağımsızlığı dünya ekonomi çevrelerinin gündeminden hiç düşmeaz.
Bu kavganın anlamı nedir?
YOLLAR 2015’TE AYRILDI
Murat Çetinkaya’nın görevden alınmasını Cumhurbaşkanı Erdoğan partisinin milletvekillerine şöyle açıklamış:
“Kendisine ekonomi toplantılarında defalarca faizi indirmesi gerektiğini söyledik. ‘Faiz düşerse, enflasyon düşer’ dedik. Gerekeni yapmadı. Aynı kulvarda değildik.”
Bütün mesele bu: Merkez Bankası siyasi iktidarla “aynı kulvarda” mı olmalı, kendisine ait bir “bağımsız kulvar” mı bulunmalı?
İktisat ilminin bu son derece önemli konusu, Türkiye’de 2011 seçimlerinden sonra yavaş yavaş tartışma konusu oldu. Başbakan ve Cumhurbaşkanı Erdoğan TCMB’nin faizleri düşürmesini, dövize müdahale etmesini istiyor, gerektiğinde ağır ifadeler kullanıyordu.
Ekonomiden sorumlu Başbakan Yardımcısı Ali Babacan ise sürekli TCMB’nin bağımsızlığını savunuyordu. “12 yıldır Merkez Bankası ile ilgili ‘şöyle yapsın, böyle yapsın’ gibi benim bir ifadem olmadı. Bunun (bağımsızlığın) mutlaka ruhuna da dikkat etmek lazım” diyerek nasıl davranmak gerektiğini ima ediyordu. (17 Ocak 2015)
Hatta para politikası konusunda “yetki ve sorumluluk Merkez Bankası’nındır” diye açıklamalar yapıyordu. (13 Şubat 2015)
Yolları aslında o zaman ayrılmıştı...
Mehmet Şimşek de Ali Babacan’la aynı “kurumsal iktisat” ve “kurallı piyasa ekonomisi” yanlısıdır.
‘BAĞIMSIZ’ KURULLAR
Merkez Bankası’nın bağımsızlığı fikri İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra gelişti. Friedrich von Hayek gibi liberaller bunun anayasaya yazılmasını savundular. Prof. Vural Fuat Savaş’ın “Anayasal İktisat” adlı kitabını da önemli zikretmek isterim.
Bizde 2001 yılında Ecevit hükümeti dönemindeki ‘Derviş Reformları’ ile Merkez Bankası’nın bağımsızlığı, yani para politikalarında bağımsız yetkili olması yasalaştırıldı. Bizde bağımsız Düzenleme ve Denetlenme kurulları da o zaman yapılandırıldı.
İktisatçı Prof. Erdal Türkkan, 2001 yılındaki bu düzenlemelerin “çok önemli kurumsal reformlar” olduğunu belirtir. (Türkiye Ekonomisi, Orion Yayınları, s. 89)
Modern devlette siyasetten bağımsız bu tür kurumlar niye gelişiyor?
Nobel ödüllü iktisatçılar Finn Kydland ve Edward Prescott bilimsel olarak gösterdiler ki, iktidarlar seçim kazanma gibi bir “zamanlama” ile düşünürler. Bu uğurda tüketimi, borçlanmayı, bütçe açıklarını körükleyerek gelecek dönemleri ağır yük altına sokabilirler. O halde bağımsız Merkez Bankaları olmalı ki hiç olmazsa para politikasının araçlarını siyasi beklenti olmadan “uzun vadeli” olarak uygulasın… İktisadi mantığı bu…
‘KURALLI PİYASA EKONOMİSİ’
Hukuki mantığı ise, Hayek’in deyimiyle demokratik devlette iktidarın siyasi yetkileri nasıl özgürlükler lehine sınırlandırılıyorsa, piyasayı siyasi düşüncelerle bozmaması için iktisadi yetkileri de sınırlandırılmalıdır…
“Kurallı piyasa ekonomisi”nin temelindeki felsefe…
Bizde 2001 yılında TCMB’nin bağımsızlığını sağlayacak atama ve görevden alma usulleri kanuna yazılmıştı. Fakat yeni sisteme geçerken, Temmuz 2018’de yayımlanan KHK ile, TCMB ve tüm kamu kurumlarının üst düzey atama ve görevden alma kuralları değiştirilerek Cumhurbaşkanı’nın yetkisi genişletildi…
Başlangıçta bağımsızlık konusunda kararlı davranamayan Çetinkaya, faizi yüzde 24’e çıkarıp bu şok tedavisiyle enflasyonu ve dövizi inişe geçirmişken böyle bir hukuki prosedürle görevden alınıverdi.
Uluslararası raporlara göre bir süredir Türkiye’ye yatırım gelmemesinin sebeplerinden biri kuralların ve kurumların zayıflamasıyla “yönetimin kişiselleşmesi” görüntüsüydü.
Şimdi bu görüntü biraz daha ağırlaştı.
TCMB’nin bağımsızlığının daha bir zedelendiğini bütün belli başlı iktisatçılar söylüyor: Selva Demiralp, Refet Gürkaynak, Durmuş Yılmaz, Mahfi Eğilmez, Uğur Gürses, İbrahim Turhan, İbrahim Kahveci ve kurumsal olarak TÜSİAD…
Bu ülke hepimizin, dileyelim de eleştirenler yanılmış olsun! Ama maalesef iyimser olmak zor.
9/07/2019 22:32
‘Faiz belası’
92
Amerika, Avrupa, Japonya en kapitalist ülkeler değil mi? Orada faizler çok düşük, hatta bazen sıfır gibi… Amerikan Merkez Bankası FED bir ara faizi yüzde 2’li rakamlara yükseltti, dünyada doların değeri arttı, ama şimdi faizi aşağı çekeceği anlaşılıyor.
Bizde ise faiz yüzde 20’li rakamlarda!
Olur mu böyle şey?!
Hem Merkez Bankası da kim oluyor? Milletin seçtiği siyasilere karşı “bağımsız” olabilir mi?
Murat Çetinkaya’nın görevden alınmasıyla bu tür sözler yoğunlaştı.
Devlet Bahçeli de dün “Merkez Bankası başkanı bir bürokrattır görevini layıkıyla yapan kalır yapamayan gider” dedi…
SERMAYE VE FAİZ
Evet gelişmiş kapitalist ülkelerde faiz çok düşüktür çünkü o ülkelerde “sermaye birikimi” yüksektir. Düşünün ki, bizim 500 büyük şirketimizin net satış geliri 300 milyar dolardır; Amerikan perakende satış devi Walmart’ın satış geliri ise 514 milyar dolardır!
Sermaye birikimi böyle yüksek olduğu için oralarda faizler düşüktür. Hatta sermaye dışarıda gidecek yer arar.
Gelişmekte olan ülkelerde ise faiz daha yüksektir, çünkü “sermaye” yetersizdir. İlaveten risk faktörü de faizi yükseltir. Hele de popülist politikalarda enflasyon patlamışsa faiz de onun üstünde olmak zorundadır.
Bugün Türkiye böyle bir süreçten geçiyor.
Kriz olmasaydı da Türkiye çok uzun yıllardan beri, gelişmiş ülkelerdeki faiz oranlarının birkaç puan üstünde faiz vererek “sıcak para” çekiyor; dış ticaret açığımızın bir bölümünü böyle finanse ediyoruz.
Dostlar arasında faizle ödünç tefecilik sayılabilir ama ekonomik bir enstrüman olarak faiz ne kadar karmaşık bir konu ve niye emirle çözülemiyor, görüyorsunuz.
OSMANLI’DA FAİZ SORUNU
Nitekim tarihin bütün dönemlerinde faiz Osmanlı’da yüksek, Avrupa’da düşük oldu.
Çünkü Osmanlı’da sermaye birikimi çok düşüktü. Saygın iktisat tarihçilerimizden Mehmet Genç hocamıza göre, Kanuni zamanında bile Avrupa “nüfus, üretim hacmi, sermaye stoku, teknoloji ve enerji kapasitesi bakımından 4-5 katı büyüklükleri kontrol ediyordu!” (Osmanlı İmparatorluğunda Devlet ve Ekonomi, Ötüken Yay. s. 35)
Tüzel kişilikli “şirket” kavramı 19. yüzyıla kadar bilinmiyordu. Bu konuda Timur Kuran’ın Osmanlı ve Avrupa ekonomilerini mukayeseli inceleyen “Yollar Ayrılırken” adlı kitabını önemle tavsiye ederim. (Yapı Kredi Yay)
Şeyhülislamlar yüzde 12 civarında faize onay vermek zorunda kalırken, şirketlerin yaygınlaşmış olduğu Avrupa’da faiz yüzde 4-5 düzeyindeydi.
Devlet Galata sarraflarından yüzde 15 faizle borç alıyor, hele vergi toplama aracı olarak kullanılan mültezimler yüzde 30-40’a varan tefecilikle halkı soyuyor, üretim yapısını mahvediyorlardı.
Osmanlı ekonomisin çöküşü böyle kendi içinden olmuş, modernleşme adımları sayesinde 19. Yüzyılda yavaş da olsa bir gelişme sürecine girmişti. Bu konularda iktisat tarihçisi Şevket Pamuk’un eserlerini mutlaka okumak gerekir. (İş Bankası Yay.)
Halife Sultan ve Şeyhülislamlar emirle “düşük faiz” getirmeyi bilmiyor muydu? Bu yönde teşebbüsler daha kötü sonuçlar verdiği için vazgeçilmişti.
YENİDEN REFORM
Bugün de “düşük faiz, ucuz kredi” kavramı elbette kulağa hoş geliyor; belirli sektörlerde böyle teşvikler olmalı da…
Fakat genel ekonomide faizi düşürmenin yolu Merkez Bankası’nı “söz dinler” haline getirmek değil, bağımsızlığını güçlendirmek, sermaye arzını arttırmaktır.
2001 döneminde Bahçeli’nin de ortak olduğu Ecevit hükümeti döneminde, TCMB Kanununda yapılan düzenlemelerle bankanın bağımsızlığı sağlanmıştı. Siyaset müdahale edemesin diye başkan ve yöneticilerin görev süreleri kanunla ‘ayrıcalıklı’ olarak düzenlenmişti. Bütçe açıklarının Merkez Bankası kaynaklarıyla finanse edilemeyeceği hükmü konulmuştu! (Madde 56)
AK Parti iktidarının 2002-2010 döneminde Türkiye’ye yabancı sermaye akmasında o reformların ve AB sürecinin payı çok büyüktü.
Ama şimdi Merkez Bankası’nın bağımsızlığını daraltma ve bütçeye Merkez Bankası’ndan kaynak aktarma yönünde endişelere yol açan uygulamalar yapılıyor.
Ekonomi tarafını iktisatçılar yazıyor, söylüyor. Benim dikkat çekmek istediğim husus şu: Hukuk devleti siyasi iktidarın sınırlandırılmasıdır; Merkez Bankası’nın bağımsızlığı hukuk devleti ilkesinin bir parçasıdır. Piyasalarda bu konularda kaygılar yaratan uygulamalar geçici ferahlama sağlasa bile biraz sonra daha büyük sorunlara yol açıyor.
Yeniden hukukun üstünlüğü, yeniden reform; başka yolumuz yok.
11/07/2019 22:44
Uygur Türkleri ve Ankara
122
Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Komisyonu’nda 22 ülkenin büyükelçileri Çin’e hitaben resmi bir mektup yazdılar. İnsan hakları ihlallerini, özellikle “Uygur Türkleri ve diğer Müslüman topluluklara” yapılan ağır baskıları eleştirdiler. Çin’i imzaladığı İnsan Hakları Bildirisi’ne ve diğer uluslararası hukuk taahhütlerine uymaya çağırdılar.
Hemen tamamı Batılı olan 22 devlet temsilcisinin imzaladığı bu mektubu Türkiye imzalamadı! Hiçbir İslam ülkesi imzalamadı.
Mektupta 22 devletin temsilcileri, BM İnsan Hakları Yüksek Komiseri Michelle Bachelet’nin de bulunacağı uluslararası bağımsız uzmanlar heyetine Çin hükümetinin Doğu Türkistan’a “tam erişim” izni vermesini istediler.
Bu talep bilhassa önemlidir…
STALİN USULÜ
Stalin “gelip görsünler” diye düzenlediği fabrika ve kolhozları Batılılara gezdirtirdi. Ünlü Fransız yazar Andre Gide gördüklerine hayran kalmış, Stalinci olup çıkıvermişti!
Cumhurbaşkanı Erdoğan, Japonya’daki G-20 zirvesinde sonra Çin’e yaptığı resmi ziyaret sırasında Çin makamları Doğu Türkistan’a “Türkiye’den heyetin gönderilmesine açık olduklarını” söylemişler. Bu olursa, tabii Stalin usulü bir “gezdirip gösterme” olacaktır.
BM’de 22 devletin büyükelçilerince imzalanan mektupta ise “tam erişim” isteniyor; heyetin gerekli göreceği her yere erişebilme konusunda mutlak serbestiyet.
Heyet uluslararası niteliğe sahip olacak, içlerinde İnsan Hakları Yüksek Komiseri Michelle Bachelet de bulunacak.
Heyet nereye gitmek gerektiğini nasıl bilecek? Çin’in tahrip edip üzerine otoparklar, apartmanlar diktiği camilerin, kurduğu kampların uzay fotoğrafları var… Batı’daki Uygur Türkleri nerelere gidip görmek gerektiğini anlatıyorlar.
Siyasi sistemde komünist, ekonomide kapitalist Çin izin verse bile heyetin gidip zulmü belgeleyen açıklamalar yapması ne yazar?
Hayır öyle demeyin, çok yazar.
ŞAHİN Mİ, GÜVERCİN Mİ?
Çağımızda “yumuşak güç” kavramı son derece önemlidir; ABD ve Çin bile buna ihtiyaç duyuyor.
Ekonomide “totaliter kalkınma”yı model diye sunarak “yumuşak güç” kazanmak isteyen Çin zalim ve kültür tahripçisi olarak tanınmak istemiyor.
Nitekim Şubat ayında Ankara Uygurlara yapılan zulmün durdurulmasını istediğinde, Çin Büyükelçisi Deng Li “ekonomik ilişkiler zarar görür” diyerek tehdit dilli bir tepki göstermişti. (1 Mart)
Filistin meselesinde, Mısır’daki darbe konusunda ve AB’dan gelen tavırlar karşısında şahince tepkiler gösteren Cumhurbaşkanı Erdoğan, Temmuz başındaki Çin gezisinde ‘güvercin’ tarzını tercih etti. “Dünya barışı, güvenliği ve istikrarının korunması, çok taraflılığın teşvik edilmesi ve serbest ticaretin sürdürülmesi gibi alanlarda Çin ile aynı vizyonu paylaşıyoruz” diye makale yazdı. “Çin Devlet Başkanı değerli dostum Sayın Şi Cinping” deyimini kullandı. Uygurlar konusunda “karşılıklı hassasiyetleri dikkate alarak bir çözüm bulabileceğimize inanıyorum” demekle yetindi.
Çin’le düşünülen milyarlarca dolarlık enerji ve ulaştırma işbirliği tasavvurlarını dikkate alarak böyle davrandığı açık.
Elbette “Ey Çin…” diye meydan okumaya gerek yoktu fakat Türkiye bu kadar da aşağıdan almamalı, söz konusu mektubu imzalamalıydı…
RASYONEL DİPLOMASİ
Milyarlarca dolarlık işbirliği imkanlarından Çin de kolay vazgeçemez. Türkiye diplomatik akıl çerçevesinde Uygur Türklerinin insan haklarına sahip çıkma tavrını göstermeliydi, göstermelidir. Söz konusu mektubu Batılılarla birlikte imzalamak da önemli bir diplomasi eylemi olurdu üstelik.
Batı ile ekonomik ilişkilerimiz Çin’den kat kat fazladır.
Ama Mart 2017’deki referandum döneminde Hollanda ve Almanya, oradaki Türklerle propaganda toplantıları yapmamıza izin vermemiş, biz de yeri göğü birbirine katmıştık.
Halbuki Ak Parti Seçim Kanununa 2008’de şu maddeyi koymuştu: “Yurtdışında ve yurtdışı temsilciliklerde seçim propagandası yapılamaz.” (Madde. 95/A-5)
Kendi kanunumuz böyle diyerek olayı büyütmeden kapatabilirdik.
Böyle gerilimler birike birike Türkiye ile Avrupa’nın arası fazlaca açıldı.
Bugün Türkiye ile istikrarlı olarak birlikte davranan kaç ülke var?!
Doğu Akdeniz’de fena gelişmeler oluyor.
Türkiye tarihî tercihleri istikametinde ve demokrasi, insan hakları, hukuk devleti ilkeleri yönünde kararlı duruşla hem ekonomisini güçlendirir, hem “yumuşak güç” kudretini artırır.
Ne lüzumsuz meydan okuma, ne aşağıdan alma…
Soğukkanlı, hesaplı, kitaplı diplomasi.
13/07/2019 22:44
Ortadoğu devleti
60
Ortadoğu kültürünü ve devlet tipini iyi tanımalıyız. Bu konuda Batılıların yazdıklarını “oryantalist” bulanlar olabilir elbette. Ben bir Arap yazarından alıntılar yaparak “Ortadoğu Devleti”ni yazacağım.
Tunuslu Prof. Munsif Merzuki’nin “Diktatörlükle Devrim Arasında Arap Devletinin Krizleri” adlı kitabı… Zahide Tuba Kor’un tercümesi. (Küre Yay.)
Merzuki’yi okuyunca, diktatörün veya devrimin değişmesiyle pek bir şey değişmediğini sadece “güçlüler”in değiştiğini görüyorsunuz. Zaten Merzuki de ideoloji değişse bile özün değişmediğini anlatıyor.
Hukuk ve kurumlar yeterince güçlü değilse, siyasi gücü kim ele geçirirse en güçlü o oluyor; ideolojiler bu kavganın araçları.
TEMEL SORUN
Merzuki’nin şu satırlarını birlikte okuyalım:
“Arap dünyasının en temel problemi istibdat ve onunla doğrudan bağlantılı yolsuzluk ve yozlaşma. Zira istibdat hastalıkların hastalığı…”
Bu sadece yukarıdan aşağıya bir istibdat değil… Toplumun içindeki kabile, cemaat, mezhep ve yandaşlık yapılarına dayanan bir istibdat, Şöyle diyor Merzuki:
“Siyasi sistemin düşünce tarzı tam olarak şu: İktidar halka hizmet ve vatandaşların hayat şartlarını iyileştirmek için değildir. Kendin, ailen, kabilen, hemşehrin için elde ettiğin bir güçtür, bir ayrıcalıktır. Yani iktidar bir görev değil bir ayrıcalıktır…”
Burada aile, kabile, hemşehri kavramlarına yandaş kavramını da eklemek lazım. İktidarlar dayandıkları bürokratik, mezhepsel ya da ideolojik tabanlara açık ya da örtülü “ayrıcalıklar” kazandırmak suretiyle hükmediyorlar.
Merzuki, “Esed’in iktidara kalmak uğruna bütün Suriye’yi baştan başa yıkacak kadar ileri gideceği aklıma gelmemişti” diyor. Tabii kişisel Esed değil, aile, kabile, hemşehri ve yandaş bütünü olarak Esed…
Mısır’da otuz yıl Mübarek’in diktatörlüğünde ayrıcalıklar elde eden kesimler, Sissi darbesiyle yeniden ’kendi’ rejimlerini kurdular.
SADAKAT NEREYE?
Bu tablo Ortadoğu toplumlarındaki fevkalade önemli bir problemi yansıtıyor: Yönetim kademelerinde modern Weberyen anlamda “kamu görevlisi” yani “hukuki rasyonel bürokrasi” kültürü gelişmemiştir: Yönetim mekanizmasında yer alanlar yetki ve sorumlulukları kanunla belirlenmiş “kamu hizmeti”nden ziyade başka aidiyetlerin hizmetindedir.
“Sadakat”ın anlamı kanuna, hukuka, içinde çalıştığı kamu kurumuna, görevli olduğu kamu hizmetine olmaktan önce baştakilere ve ait olduğu toplumsal-siyasal gruba bağlı olmaktır! Öncelikle onlara hizmet, onlara itaat anlamındadır.
Bunun sonu tepeden tırnağa kaçınılmaz yozlaşmadır:
“Bu şekilde yozlaşma, rüşvet ve yolsuzluk bütün toplum için tepeden tırnağa bir hayat tarzına ve geçim kaynağına dönüşüyor. İşte bu yüzden Arap dünyasının en temel problemi yolsuzluk diyorum…”
Çünkü yolsuzluk sadece ahlaksız değildir; hukuk ve hürriyet fikrini, kamu kavramını, hizmette verimliliği mahveden hastalıklı bir kültürdür…
HUKUK SORUNU
Böyle bir devlet basın hürriyetine, muhalefete, denetim ve şeffaflığa tahammül edebilir mi? Bunları hangi Arap devletinde görüyoruz ki?
Latin Amerika da genelde böyledir.
Demokrasiyi de hukuku da engelleyen asıl faktör bu hastalıklı siyasi ve toplumsal yapılardır. Uzak Doğu ülkeleri de de yakın zamana kadar ve bugün Çin’de otoriter, hatta totaliter rejimlerdir. Fakat Kishor Mahbubani’nin belirttiği gibi “meritokrasi”ye, liyakat ilkesine önem veren kurallı sistemlerdir. O yüzden otoriter yapılarda da olsa kalkınmayı sağlıyorlar.
Merzuki’nin anlattığı yapılar ve kültürler ise kalkınmayı sağlayamıyor. Petrol serveti, kitlelerin hak ve hürriyetlerini satın alarak yozlaşmış istibdatları ayakta tutuyor.
Bu noktada Tunus’lu hukukçu Ali Mezghani’nin “Tamamlanmamış Devlet” adlı kitabını hatırlamak gerekir. Prof. Mezghani hukukun din içinde eridiğini, bağımsız ve etkin kurallar bütünü haline gelemediğini anlatır, ortaya çıkan yapıyı şöyle tasvir eder:
“Bu devlet aynı zamanda hem otoriterdir hem de devlet olmanın gerektirdiği işlevleri tam olarak yerine getiremeyen zayıf bir devlettir!”
Görüyorsunuz, hukuk devleti, kamu kurumu, kamu hizmeti, denetim ve denge gibi kavramlar ne kadar önemli.
15/07/2019 22:58
Darbe ve örgüt
68
15 Temmuz 2016’daki darbe teşebbüsü, tarihimizdeki diğer darbe teşebbüslerinden çok farklıdır. Evvela önceki darbelerden farklı olarak halka ateş açtılar; darbeye direnen 248 kişi şehit düştü, 2196 kişi yaralandı.
Başta Meclis olmak üzere kamu binaları bombalandı. Özellikle Meclis’in bombalanmasının anlamı daha bir vahimdir.
Belki en önemli fark, 15 Temmuz’un “beklenmeyen” bir darbe girişimi olmasıydı. Önceki darbeler ‘geliyorum diyen ihtilal’ cinsinden darbelerdi, hatta bazılarına Meclis kürsüsünden “yeşil ışık” yakanlar olmuştu! Toplumda çok büyük huzursuzluk, silahlı anarşi, Meclis çalışmalarında tıkanma gibi ağır sorunlar darbe girişimlerine cesaret vermişti. Toplumumuzda “sivil irade” kültürü de çok güçlü değildi.
15 Temmuz’daki Türkiye’de ise bu negatif unsurların hiçbiri yoktu; ben dahil hemen herkes Türkiye’de darbeler devrinin kapandığını düşünüyordu.
KİMSE BEKLEMİYORDU
MİT ve Genelkurmay bile 15 Temmuz günü akşama doğru gelen bir ihbara kadar hiçbir şeyden şüphelenmemişti.
Dönemin Başbakanı Binali Yıldırım, 25 Temmuz’da Bloomberg’e yaptığı açıklamada “hiç beklemediğimiz, hiç ummadığımız bir darbe teşebbüsüyle karşı karşıya kaldık” diyecekti.
Gerçekten Türkiye, darbeleri mümkün kılan siyasi ve sosyolojik faktörleri 12 Eylül darbesinden sonraki sivil iktidarlar döneminde sağlanan demokratik, iktisadi ve hukuki reformlarla aşmıştı.
O gelişmeler sayesindedir ki, tarihimizde ilk defa olarak 15 Temmuz darbesi topyekûn bir direnişle karşılaştı. Bütün partiler, Emniyet kuvvetleri, ordunun ana gövdesi ve sağlı, sollu bütün sivil kesimler darbeye karşı çıktı, hainane teşebbüsü püskürttü.
Darbeye geçit vermeyen bu Türkiye tablosunda şunu düşünmek gerekir: Ülke şartlarından bu kadar habersiz ve kimsenin şüphelenmeyeceği kadar gizli bir örgütlenme nasıl olmuştu?
Bu sorunun iki cevap anahtarı var: Bir “körü körüne bağlılık”, iki “gizlilik.”
‘DEVLETİ ELE GEÇİRMEK’
Dıştan bakıldığında eğitime önem veren, fakir aile çocuklarının okuyarak yükselmesini sağlayan, Türk kültürünü yayan medeni bir İslami hareket gibi gözüküyordu. İslam adına bazı örgütlerin kanlı katliamlara, ham softa kaba yobaz davranışlara yöneldiği bir zaman diliminde, toplumsal enerjinin eğitime yönelmesi çok iyi sonuçlar doğurabilirdi...
Güç zehirlenmesine kapılmasaydılar, şeffaf olsaydılar, “otomat” yerine hür düşünceli gönüllüler topluğu olabilseydiler bu mümkündü.
Ama Hz. Peygamber’den mesajlar aldığına, kâinat imamı olduğuna inanılan bir kült, müthiş bir adanmışlık ve körü körüne bağlılık yaratmıştı!
Bu kült, aynı zamanda güç zehirlenmesinin resmidir. Sorular çalarak, başkalarının yolunu keserek, kamu yetkisini hatta adalet görevini cemaat çıkarları için kullanarak ve nihayet darbe ile “devleti ele geçirme” şeklinde ortaya çıkan güç zehirlenmesi!
Gülen’in konuşmalarında kendisine ilişkin sözleri bunu açıkça gösteriyor.
Kimsenin emir kulu, hiçbir kültün otomatı olmadan “hür irade” sahibi fertler olmanın değerini anlamalıyız. İdeallerimize hizmetin doğu yolu emir kulu otomatlar değil, hür irade sahibi insanların yasal ve gönüllü çalışmalarıdır.
Kişiyi sımsıkı bağlayan “sık dokulu toplumlar” insanı köleleştirir. Bu tür kapalı yapılar yabancı istihbaratlar için de kullanışlıdır.
DEVLETİN ADALET GÖREVİ
Devlet 80 milyona ait yüksek kamu kurumudur. “Devleti ele geçirmek” sağlı, sollu bizim tarihimizi zehirleyen ideolojik bir hastalıktır.
Devletin hukuka bağlılığı ve kamu görevlerinde liyakat ilkesinin egemen olması zorunludur.
Tabii devletin en yüksek görevi adalettir. Bu noktada ağır sorunlar var: Askeri öğrenciler, erler, emirle sokağa çıkıp darbe olduğunu öğrenince kışlasına dönen subaylar, dış halkada yer alıp örgütün MİT tarafından bile istihbar edilemeyen gizli yönünü bilmeden “yardım” eden vatandaşlar… Yargısız kararlarla işlerinden atılan KHK mağdurları…
Sebep olanların cezadan başka manevi veballeri de büyüktür. “Dış halkada”, FETÖ’nün iyi görünen sahnelerinde sevap duygusuyla yer alan, yardım eden on binlerce iyi niyetli insanı da yaktılar!
Düşünün ki mahkemelerin “darbeci” diye mahkum ettiği asker ve sivil insanlar içinde Yargıtay’ca “suçsuzdur, beraat etmelidir” diye karar verilen mağdurlar vardır; üç yıl hapis yattıktan sonra!
Bu yaraları sarmada adalet daha fazla gecikmemelidir.
Unutmayalım, hür demokratik Türkiye hukuk temeli üstünde yükselecektir.
16/07/2019 23:23
Ey adalet!
125
Türkiye’de yargı sisteminden kaynaklanan sorunlar yüzünden geniş mağduriyetler hala devam ediyor. 15 Temmuz darbesini bastırma ve uzantılarını temizleme döneminde çok geniş çapta tutuklamalar yapıldı. Hukuk tarihindeki “şüpheliler kanunu” mantığı işletildi, hukuken geçerli “kuvvetli suç şüphesi”ni yansıtan deliller bile olmadan tutuklamalarla cezaevleri doldu.
İçişleri Bakanı Süleyman Soylu, darbeden 2019 Mart’ına kadar yaklaşık üç yılda 30.801 kişinin tutuklandığını, 511 bin kişinin gözaltına aldığında açıklamıştı. (10 Mart 2019)
On binlerce kişi de KHK ile kamu görevlerinden atıldı. Dönemin Adalet Bakanı Bekir Bozdağ CNN Türk’te “suçlu olmasalar da idari tasarrufla attık” diyerek durumu açıklamıştı. (24 Şubat 2017)
Anayasa Mahkemesi’nin normal hukukta emsali olmayan “delilsiz kanaat” kararı da bu olağanüstü dönemdedir. (Karar No. 2016/12)
‘ADALET’ ÖRNEKLERİ
15 Temmuz gibi görülmedik derecede gizli ve göz kırpmadan kan dökmüş bir darbe girişimine karşı böylesine geniş tutuklama ve ihraçlar yapılması anlaşılabilir bir olaydı.
Fakat bu kadar insanın hepsi mi darbeye katılmış veya yardım etmişti?
Hepsi mi FETÖ’nün gizli yönünü bilerek ve isteyerek yardım etmişti?
Ceza Kanunu “bilerek ve isteyerek” şartını koşuyordu.
Adaletin süratle kuruyla yaşı ayırması gerekiyordu; maalesef çok gecikti.
Hükümetin, “ne istedilerse verdik” döneminde HSYK 1. Daire Başkanı İbrahim Okur, hükümet politikasına uygun olarak ve hükümet adına FETÖ mensubu yargıçlarla atama pazarlığı yapmış, onların ölçüsüz isteklerini reddetmiş, 17/25 Aralık işlemlerini yapan savcı ve hakimlerin uzaklaştırılmasını sağlamıştı ama hala tutuklu…
Cumhuriyet gazetesinde yıllarca FETÖ’ye karşı mücadele etmiş solcu kalemler FETÖ’ye yardımdan hapse atılıp mahkum edildiler!
Büyük sansasyonlarla “casuslar yakalandı” diye tutuklamalar yapılan Büyükada davası, Deniz Yücel davası nasıl sonuçlandı?!.
İstanbul 13. Ağır Ceza Mahkemesi, 29 Aralık 2015 günü “Gezi olayları darbeye teşebbüs değildir” diye beraat kararı vermişti. Ama Osman Kavala “Gezi olaylarını organize ederek darbeye teşebbüsten” tutuklu yargılanıyor!
YARGI SORUNLARI
Bu tablo münferit olayları değil, adalet istemindeki problemleri yansıtıyor.
FETÖ ile ilişkileri yüzünden ihraç edilen hakim ve savcılar yerine aceleyle atanan hakim ve savcıların sayısı az değildir. Yazılı sınavda düşük puan alanlar mülakatlarda kazanmışlardır. Adalet Bakanı Gül, hakim savcı açığını kapatmak için sınavlarda düşük puan alanların bile hakim ve savcı olarak atandığını, artık yüksek puan arayacaklarını söyleyerek bu sorunu ifade etmiştir. (3 Aralık 2018)
Yine Sayın Gül’ün söylediği gibi hakimlerin “coğrafi teminatı” yoktur, bu onlarda da sürgün endişesi yaratıyor.
İstenmeyen hakimlerin dosyalardan el çektirilip başka mahkemelerde görevlendirildiği de biliniyor…
Bunların sonucu öyle bir uygulama ortaya çıkıyor ki, ilk derece mahkemesinde ve hatta istinafta “ağırlaştırılmış müebbet hapis” cezasına çarptırılan bazı hükümlüler hakkında Yargıtay bu suçtan “beraat” kararı veriyor!
Normal bir hukuk düzeninde mahkemelerle Yüksek Mahkeme arasında böylesine muazzam bir fark, insan hakları bakımından böylesine bir vahamet olabilir mi?
YARGITAY’I ALKIŞLIYORUM
Geniş kitleler; askeri öğrenciler, erler, tatbikat diye komutan emriyle sokağa çıkıp darbe olduğunu anlayınca kışlaya dönen subaylar, FETÖ’nün iç yüzünü bilmeden yardım eden esnaf… KHK mağdurları…
AİHM’ye göre yazdıkları “fikir ve ifade özgürlüğü” içinde olan gazeteciler…
Gözleri artık Yargıtay’da.
Yargıtay’a yönelik eleştirilerim oldu, olacaktır da… Hukuk diliyle eleştiri hukukun gelişmesi için bir kamu hizmetidir.
Yargıtay’ın 16. Ceza Dairesini ise alkışlıyorum.
Bu daire “darbeye teşebbüs” suçunda “cebir ve şiddet”in olmazsa olmaz bir unsur olduğunu hukuk destanı gibi bir kararla tespit etti…
“Örgüt üyesi”nin hukuki tanımını yaptı, sempatizanlığın suç olmayacağını belirtti. Bank Asya mevduatının, ByLock’un hangi şartlarda delil sayılabileceğini gösterdi.
Cuma günü 16. Ceza Dairesi’nin kararını yazacağım.
Hukukun üstünlüğüne, adalete değer veriyorsak bu meseleyi çok önemsemeliyiz.
Adalet ihlalleri dünyada utancımız, ahirette büyük günahımızdır; bundan kurtulmalıyız.
Ülkeye aidiyet ve devlete vatandaşlık hislerinin hasara uğramaması açısından da adalet milli bir vazifedir.
18/07/2019 23:24
Yargıtay’da adalet
61
Günlük dilimizde “terör örgütü, örgüte yardım, darbeye teşebbüs” gibi kavramları yerli yersiz, hatta bazen siyasi amaçla sık sık kullanıyoruz. Yargıtay 16. Ceza Dairesi, hukuk tarihimize onurla geçecek kararında bu kavramların hukuki tanımlarını yaptı. (No. 2019/4769)
Bu tanımlara girenler suçludur, girmeyenler suçsuzdur.
Karara göre, darbeye teşebbüs suçu için mutlaka eylemde önemli boyutlarda “cebir ve şiddet” unsuru bulunmalıdır; “manevi cebir” diyerek mahkumiyet verilemez!
Yazı yazmak “cebir ve şiddet” sayılamayacağı için, gazeteciler Mehmet ve Ahmet Altan, Nazlı Ilıcak ve Zaman gazetesinin bazı çalışanları hakkındaki “darbeye teşebbüs” suçundan verilen “ağırlaştırılmış müebbed” hapis kararlarını Yargıtay 16. Ceza Dairesi bozdu.
Mehmet Altan tamamen beraat etti, beraati kesinleşti… Benzer davalara emsal olacak bu karar.
FAŞİZMİN CEZA HUKUKU
Osmanlı’dan beri bize kaynak olan 1885 tarihli İtalyan Ceza Kanunu’ndaki “cebir” unsuru 1930 tarihli Faşist İtalyan Ceza Kanunu ile metinden çıkarılmış, faşist rejime karşı her türlü fikir ve davranışlar “manevi cebir” sayılarak darbeye teşebbüs suçundan idam kararları verilmişti!
16. Ceza Dairesi’nin kararında 27 Mayıs cuntasının kurduğu Yüksek Adalet Divanı adlı ihtilal mahkemesinin de “manevi cebir” kavramını kullanarak idam cezaları verdiği hatırlatılıyor.
Bu tespitleri alkışlıyorum.
Bu karar totaliter hukukla modern “hak eksenli hukuk” arasındaki farkı öğreten değerli bir ‘kitap’tır.
Yargıtay 16. Ceza Dairesi’nin hukuk tarihimize onurla geçen başka kararları da var; örgüt üyeliği tanımı, ByLock’un hangi şartlarda yeterli delil olabileceği gibi…
Demek ki, “cebir ve şiddet” kullananlar suçludur; bunun planlamasını yapanlar, emrini verenler suçludur. Fakat darbeden haberi olmadan, “örgütsel” bağı da olmadan, komutanı tarafından terör tatbikatı diye verilen emirle sokağa çıkan ama durumu fark edince tek kurşun sıkmadan kışlasına dönen erler, askeri öğrenciler ve subaylar suçsuzdur.
ÖRGÜTE BİLEREK YARDIM
Gazeteciler hakkında darbe suçundan beraat kararı veren Yargıtay, “terör örgütüne üye olmadan, terör örgütü olduğunu bilerek yardım” suçunu işaret etti. Bunu eleştireceğim. Yargı kararlarını hukuk diliyle eleştirmek kamu hizmetidir.
Sorun şudur: Gazeteciler ve benzer durumdaki başka sanıklar FETÖ’nün gizli “terör örgütü” yönünü “bilerek” mi yardım etmişlerdir?
16. Dairenin sayın yargıçlarına göre: FETÖ’nün “silahlı kuvvetlere sızan mensuplarınca silahlı bir kalkışma/darbe gerçekleştirme ihtimalinin kuvvetle muhtemel olarak görüldüğü bir dönemde” gazeteciler FETÖ’yü meşru bir muhalefet hareketiymiş gibi göstererek ona meşruiyet kazandıran yazılar yazmak suretiyle “terör örgütüne yardım” etmişler…
Ama Başbakan Binali Yıldırım “hiç beklemediğimiz, hiç ummadığımız bir darbe teşebbüsüyle karşı karşıya kaldık” dememiş miydi? (25 Temmuz 2016)
Cumhurbaşkanı’nın, MİT ve Genelkurmay’ın bile fark etmediği “kuvvetle muhtemel” darbe girişimini gazeteciler ve benzer durumdaki başka sanıklar mı “biliyor”du?!
Dosyada böyle bir delil de yok.
‘SİLAHLI TERÖR ÖRGÜTÜ”
Ceza Kanunu’nun mimarlarından Prof. İzzet Özgenç “Suç Örgütleri” adlı kitabında “suç örgütü” ve “terör örgütü” kavramlarının farklı suçlar olduğunu anlatır.
Yargıtay’ın kararlarında da belirtildiği gibi FETÖ silahlı darbe örgütlenmesini orduda yapmıştır. Özgenç Hoca’ya göre ordudaki gizli örgütlenme ve terör eylemleri 15 Temmuz hain darbe girişiminde ortaya çıktığına göre, FETÖ’nün o tarihten evvelki illegal eylemlerinin “suç örgütü” kapsamında görülmesi gerekir. Bu açıdan bakmayan Yargıtay 16. Ceza dairesine Prof. Özgenç’in bazı önemli eleştirileri de var. (11. Baskı, s. 100-116)
Görüyorsunuz; hukukta “delil” kavramı gibi “tanım”lar ve “ayrıntılar” ne kadar önemli?
Onun için adaletin terazisi miligramları tartmak zorundadır.
ADALETİN TERAZİSİ
Kalabalıklardan bu beklenemez. Hukuk bir uzmanlık alanıdır. Hele de adalet dağıtan mahkemelerin terazisi kılı kırk yarmalıdır.
Fakat bizim yargıda zayıf delillerle ve yüzeysel gerekçelerle mahkûmiyet kararları verilebiliyor! AYM Başkanı Zühtü Arslan’ın da vurguladığı ciddi bir sorundur bu! (29 Kasım 2018)
İşte, Cumhuriyet yazarları hakkındaki haksız mahkumiyetler de Yargıtay’dan dönecek!
16. Ceza Dairesi, böyle eleştirilen bazı yönleriyle birlikte, ülkedeki sıkıntılı iklime kapılmadan hukuku üstün tutan kararlarıyla ‘temayüz’ ediyor.
Dün kendisiyle görüştüğüm saygın hukukçularımızdan Yargıtay Onursal başkanı Prof. Sami Selçuk “Yargıtay’ın bu kararından sonra umutlandım” dedi; ben de öyle…
20/07/2019 23:12
Sistem oturdu mu?
65
PİAR araştırma şirketine göre halkın yüzde 62’si parlamenter sistem istiyor. Cumhurbaşkanlığı hükümet sistemini getiren AK Parti’nin içinde bile, parti disiplini çerçevesinde de olsa, kamu oyuna yansıyan yakınmalar var.
Ülkedeki konjonktürün değiştiği belli. Mahalli seçimler ve 23 Haziran sonuçları siyasi rüzgarın değiştiğini gösteriyor.
Öyleyse parlamenter sisteme dönüşü sağlayacak bir referanduma mı gidilmeli? Hayır…
‘İSTİKRAR’ NE DEMEK?
Cumhurbaşkanı ve AK Parti lideri Erdoğan’ın “akşam yat, sabah kalk referandum olmaz” sözü doğrudur. Konjonktüre göre anayasa ve sistem yapılmaz.
İşte aynı sebepten, “cumhurbaşkanlığı hükümet sistemi” de oturmamıştır! Çünkü geniş mutabakatla değil 2016’da “konjonktürün”ün getirdiği yüzde 52 ile kabul edilmişti. Onun için daha birinci yılından tartışılıyor.
İktidar blokunun “millet kabul etti, tartışma bitti” söylemi de doğru değildir. Sistem tartışması devam ettiği gibi, yüzde 90 oyla kabul edilen 1982 anayasası da defalarca değiştirilmedi mi? Türkiye’nin anayasa ve sistem tartışmalarını bir türlü aşamamış olması elbette vahimdir. “İstikrar” dediğimiz esaslı ihtiyaç, ülkeyi yönetenlerin devamlılığından ziyade kuralların ve kurumların esasta devamlılığıyla sağlanabilir.
AK Parti 17 yıllık iktidar tecrübesi de bunu gösteriyor; aynı yönetenler ama çıkışlar, inişler var.
Bir sistemin başarısı için iki şart lazımdır:
. En donanımlı uzmanların teknik katkılarıyla birlikte en geniş siyasi ve toplumsal kesimleri temsil edenlerin katılımıyla hazırlanmış olması…
. Yeterli ve çoğulcu bir tartışma sürecinin sonunda referandumda az farkla değil, büyük çoğunlukla kabul edilmesi…
Yapısal istikrar ancak böyle sağlanabilir.
MECLİS’TEN HIZLA GEÇTİ
Türkiye’de parlamenter sistemin en haraketli savunucularından biri olan MHP Lideri Devlet Bahçeli başkanlık sistemine destek vereceğini açıkladıktan sonraki gelişmeler şöyledir:
15 Kasım 2016: AK Parti hazırladığı sistem teklifini MHP’ye verdi.
1 Aralık 2016: Başbakan Binali Yıldırım ve Devlet Bahçeli, ortak basın açıklamasında uzlaştıklarını beyan ettiler.
10 Aralık 2016: Teklif Meclis’e verildi.
26 Ocak 2017: Teklif Meclis’te kabul edildi.
Bu, çok kısa, sıkışık bir süreçtir.
Fransa, sistemini değiştirmeden, 2008 yılında parlamento ve yargıyı güçlendirme için yaptığı reformu, bütün kesimlerin katılımıyla bir yılda hazırlamıştı…
Bizde ise farklı görüşler alınmadığı gibi, başkanlık sistemini savunan ama kuvvetler ayrılığının önemini vurgulayan hukuk akademisyenlerinin uyarıları da önemsenmedi.
Bu iki patinin gruplarında da enine boyuna müzakere edilmedi. AK Parti grubunda Malatya Milletvekili Nurettin Yaşar “bu paket, egemenliğin halk adına TBMM eliyle değil, tamamen Cumhurbaşkanı eliyle kullanılmasını getiriyor” demiş, başka birkaç eleştiri daha olmuştu. (Muharrem Sarıkaya, HaberTürk, 22 Aralık 2016)
Fakat ne parti gruplarında ne de Meclis’teki Anayasa Komisyonu’nda önemli bir düzeltme yapılmadan, iki partinin oylarıyla Meclis’ten geçti.
REFERANDUM AŞAMASI
Başbakan Binali Yıldırım şöyle diyordu ve kesinlikle doğru idi:
“Sistem değişikliği, anayasa değişikliği, toplumun yüzde 100’ü değilse bile büyük bir kesimini, kahir ekseriyetini kapsaması lazım, onların kabul edebileceği bir metin olması lazım. Bunu da tek başına yapamayacağımız aşikar onun için bütün partilerle çalışmamız gerekiyor.” (25 Temmuz 2016)
Fakat böyle olmadı…
Başbakan Ahmet Davutoğlu da şöyle demişti:
“Konjonktürel değil… Öyle bir hükümet modeli ortaya koyalım ki, 50 sene sonra bizi yönetenler rahat etsinler. Konjonktürel analizlerin hepsi bizden sonrakiler için sıkıntı doğurur.” (28 Aralık 2015)
Bu da dikkate alınmadı.
Bahçeli’nin destek açıklamasıyla ortaya çıkan konjonktürde hızla hazırlanan model, “plebisit”e benzeyen referandumda ancak yüzde 52 ile kabul edildi… Bırakın gelecek nesilleri daha birinci yılında iktidar partisi içinde bile “rehabilitasyon, revizyon, kireçlenme” gibi kavramlarla yakınmalar başladı.
En önemlisi, Meclis’in denetim yetkilerinin çok kısıtlanmış olmasıdır. Yeni sistem, Amerikan Kongresi’nin yetkilerini “Gazi Meclis”e vermemiştir.
Gelecek yazı: Meclis’in yetkileri.
22/07/2019 22:59
Meclis güçlendi mi?
62
Bir yılını yeni dolduran Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi hakkında AK Parti içinde de yakınmalar başladı. AK Parti sözcüsü Ömer Çelik “Sistemde yer yer kireçlenmeler, tıkanmalar olabilir” diyor. “Bazı yerlerde yeterince verim alınamadığı şeklinde şikayetler var” diyor.
İktidar milletvekilleri Meclis’in yeni sistemde zayıfladığını, milletvekilinin “Züğürt Ağa gibi” bir hale geldiğini söylüyorlar.
Hakikatte yeni sistemin sorunları, AK Parti cenahında parti disiplini sınırları içinde söylenenlerden daha büyüktür.
AK Parti milletvekilleri, teklif Meclis’e sunulduğunda, metni imzalamak için sıraya girmişler, selfi çekmişlerdi. Böyle iyi müzakere edilmeden, eleştirileri dikkate almadan parmaklar kalkınca, sonucunda böyle sorunlar ortaya çıkıyor.
NASIL BİR SİSTEM?
Halka söylenen; demokratik bir başkalık sistemiydi. Siyaset bilimci Ömer Çelik “kuvvetler ayrılığı ve yargı bağımsızlığının” çok güçlü, “parlamentonun daha çok özne (yetkili) olacağı” bir sistem istediklerini söylemişti. (29 Aralık 2015)
Doğru ilkelerdi bunlar…
Ama bir yıl sonra 10 Aralık 2016’da iki partinin Meclis’e sunduğu teklifte kuvvetler ayrılığı ve yargı bağımsızlığı zayıflıyor, Meclis’in denetim yetkileri hayli daraltılıyordu.
Referandum sürecinde propaganda unsurlarından biri “Güçlü Meclis, Güçlü Demokrasi” sloganıydı:
19-07/22/ekran-resmi-2019-07-22-233838.png
Halbuki milletvekili sayısı 600’e çıkarınca partiler biraz daha fazla milletvekili çıkarma imkanını kazanırdı ama Meclis’in gücü, yetkisi artmış olmazdı.
Vekil sayısı artıyor, Meclis’in denetim yetkisi kullanılamaz hale geliyordu.
Aynı dönemde ülkemizin en saygın anayasa hukukçularından Prof. Kemal Gözler “Elveda Anayasa” başlığı altında kuvvetler ayrılığının, yargı bağımsızlığının nasıl zayıflayacağın, Meclis’in yetkilerinin nasıl daraltıldığını bilimsel olarak anlatıyordu!
Böyle ilmi eleştiriler kaç kişiye ulaşmıştı?!..
Milletvekilleri ise zaten kulak tıkamışlardı.
MECLİS DENETİMİ?
Başkanlık sistemlerinde “denetim ve denge”nin en önemli mekanizması, Başkan’ın atayacağı bakanların ve yüksek bürokratların Meclis denetiminden geçmesidir.
Amerika’da Başkan, Kongre’nin onayı olmadan bakan ve bürokrat atayamaz.
Böylece başkan geniş kesimlerce benimsenecek liyakatli isimleri atama gereğini duyar, bu bir…
İkincisi bürokrasi yasama organını ciddiye alır, kendisini denetim altında hisseder.
Bizde ise Cumhurbaşkanı’nın hiçbir ataması Meclis denetiminden geçmiyor.
Milletvekili de kendini “Züğürt Ağa gibi” gibi hissediyor.
Başkan’ın Meclis tarafından denetlenmesi, anayasa hukuku ve siyaset biliminin çok geniş bir konusudur. Ben özetin özetini yazdım.
İktidar bugün kuvvetler ayrılığı, yargı bağımsızlığı ve Meclis’in güçlenmesi ilkeleri yönünde bir revizyon düşünmüyor. Grup Başkanvekili Özlem Zengin de “anayasa ve kanun değişikliğinden bahsetmiyoruz” diye açıkladı zaten.
Bakanların nöbetleşe Meclis’e gelip milletvekilleriyle yakın temas kurmaları gibi günlük pratiğe dönük düzenlemeler düşünülüyor.
Demek ki sağlıklı bir sistem için zorunlu olan kuvvetler ayrılığı, denetim ve denge, yargı bağımsızlığı, Meclis’in daha çok “özne” (yetkili) haline gelmesi gibi temel ilkelere göre bir sistem revizyonu hiç olmazsa şimdilik söz konusu değil.
Halbuki Fransızlar 2008’de iktidar ve muhalefet uzlaşarak, bir yıllık hukuki çalışmanın ardından parlamentoyu ve yargıyı güçlendiren bir anayasa reformu yapmışlardı; yeter ki istensin.
23/07/2019 22:27
Lozan ihaneti!
196
Bugün Lozan antlaşmasının 96. Yıldönümü… Lozan elbette akademik gözle tartışılabilir fakat Türkiye’de hâlâ politik ve ideolojik amaçla tartışılıyor. Lozan’ın “hezimet” ve hatta “ihanet” olduğunu söyleyenler var.
Eski Van mebusu merhum İbrahim Arvas’ın “Tarihi Hakikatler” adlı kitabı böyledir. Arvas’a göre, Lord Curzon Lordlar Kamarası’nda “evet Misterler, Türklere istiklal verdim fakat karşılığında bütün maneviyatlarını ellerinden aldım” diye konuşmuş…
Arvas şunları yazıyor:
“Kadınların memur, mebus ve avukat olması ve aile idaresinin erkeklerden alınıp kadına verilmesi, her içkinin ve fuhşun serbest bırakılması ve futbolun zararlı şekilde neşr ve tamimi ve bunlar gibi daha nice değişiklikler (Lozan’da) kabul edildi.”
KADINLAR, FUTBOL VE LOZAN
Lozan zabıtlarının tamamını, İngiliz Lordlar ve Avam kamaralarındaki Lozan müzakereleri tutanaklarının yine tamamını okumuş biri olarak belirteyim ki, Arvas’ın yazdıkları tamamen kendi hayalidir.
Zaten hiçbir kaynak göstermediği gibi “kadınların memur, mebus ve avukat olmasını… futbolun yaygınlaştırılmasını” maneviyatımı elimizden almak için bize Lozan’da İngilizlerin kabul ettirdiklerini söylemek, nasıl bir “hayal” olduğunu görmeye kafidir.
Bugün muhafazakar iktidar da kadınların “memur, mebus ve avukat” olmalarını teşvik ediyor.
Lozan’ı kötüleyenler Lozan’dan sonraki Takrir-i Sükun ve Tek Parti dönemindeki uygulamaların yarattığı travmaların psikolojisiyle Lozan’a bakıyorlar, bu yanlıştır. Lozan’ı kendi belgelerinden okumak lazımdır.
LLOYD GEORGE NE DEMİŞTİ?
İngiliz tarafında da Lozan’ı kendileri için “diplomatik hezimet” olarak görenler vardı. Sevr’in baş mimarı Başbakan Lloyd George 28 Temmuz 1923 günlü Daily Telegraph gazetesindeki makalesi “Lozan’da Türkiye’nin Başarısı, Medeniyetin yenilgisi” başlığını taşıyordu:
Lloyd George parlamentodaki konuşmalarında da Sevr’le Lozan’ı mukayese ediyor, Lozan’da İngiliz diplomasisin mağlup olduğunu anlatıyordu…
Fakat iktidardan düşmüştü!
Şubat 1923’te iktidara gelen İşçi Partisi, artık taşınmaz hale gelen sömürgeler siyasetini bırakmak, batık İngiliz ekonomisine ve Avrupa sorunlarına odaklanmak istiyordu. Onay için Lozan’ı parlamentoya sevk edecekti.
19-07/24/resim.png
‘BİLİNMEYEN LOZAN’
Lozan’ı kötülemek için Türkiye’de söylenenlerden biri şudur: Yunanistan’ın Anadolu’da yaptığı yıkım için istediğimiz tazminattan İsmet Paşa feragat etti.
Evet, bu doğrudur.
Fakat madalyonun öbür tarafı da vardır: Müttefikler de bizden Birinci Dünya Savaşı için tazminat istiyordu… Dahası, Venizelos, 1913’ten itibaren Türkiye’den göçen Rumların emlaki için tazminat istiyordu…
Uzun tartışmalar sonunda bütün taraflar tazminattan feragat etti; olay budur.
Her olay gibi Lozan’ı da doğru okumak için bütün unsurlarına bakmak gerekir.
Çok konuşulan adalar ve Musul sorularını Türkiye askeri güçlü çözebilecek durumda değildi, onun için Lozan’da sonuç alınamadı. Yine de Lozan’da Türkiye asıl hedeflerine ulaştı: Hatay’ı da ileride içine alacak şekilde bugünkü sınırlarımızın çizildi, kapitülasyonların kaldırılmasıyla bağımsız Türkiye kuruldu.
Lozan’ın çeşitli yönleri hakkında benim “Bilinmeyen Lozan” kitabımı okurlarıma tavsiye ederim.
Lozan Türkiye’nin beka senedidir! Lozan’ın değerini bilmemek gaflettir.
.23/07/2019 22:27
Lozan ihaneti!
196
Bugün Lozan antlaşmasının 96. Yıldönümü… Lozan elbette akademik gözle tartışılabilir fakat Türkiye’de hâlâ politik ve ideolojik amaçla tartışılıyor. Lozan’ın “hezimet” ve hatta “ihanet” olduğunu söyleyenler var.
Eski Van mebusu merhum İbrahim Arvas’ın “Tarihi Hakikatler” adlı kitabı böyledir. Arvas’a göre, Lord Curzon Lordlar Kamarası’nda “evet Misterler, Türklere istiklal verdim fakat karşılığında bütün maneviyatlarını ellerinden aldım” diye konuşmuş…
Arvas şunları yazıyor:
“Kadınların memur, mebus ve avukat olması ve aile idaresinin erkeklerden alınıp kadına verilmesi, her içkinin ve fuhşun serbest bırakılması ve futbolun zararlı şekilde neşr ve tamimi ve bunlar gibi daha nice değişiklikler (Lozan’da) kabul edildi.”
KADINLAR, FUTBOL VE LOZAN
Lozan zabıtlarının tamamını, İngiliz Lordlar ve Avam kamaralarındaki Lozan müzakereleri tutanaklarının yine tamamını okumuş biri olarak belirteyim ki, Arvas’ın yazdıkları tamamen kendi hayalidir.
Zaten hiçbir kaynak göstermediği gibi “kadınların memur, mebus ve avukat olmasını… futbolun yaygınlaştırılmasını” maneviyatımı elimizden almak için bize Lozan’da İngilizlerin kabul ettirdiklerini söylemek, nasıl bir “hayal” olduğunu görmeye kafidir.
Bugün muhafazakar iktidar da kadınların “memur, mebus ve avukat” olmalarını teşvik ediyor.
Lozan’ı kötüleyenler Lozan’dan sonraki Takrir-i Sükun ve Tek Parti dönemindeki uygulamaların yarattığı travmaların psikolojisiyle Lozan’a bakıyorlar, bu yanlıştır. Lozan’ı kendi belgelerinden okumak lazımdır.
LLOYD GEORGE NE DEMİŞTİ?
İngiliz tarafında da Lozan’ı kendileri için “diplomatik hezimet” olarak görenler vardı. Sevr’in baş mimarı Başbakan Lloyd George 28 Temmuz 1923 günlü Daily Telegraph gazetesindeki makalesi “Lozan’da Türkiye’nin Başarısı, Medeniyetin yenilgisi” başlığını taşıyordu:
Lloyd George parlamentodaki konuşmalarında da Sevr’le Lozan’ı mukayese ediyor, Lozan’da İngiliz diplomasisin mağlup olduğunu anlatıyordu…
Fakat iktidardan düşmüştü!
Şubat 1923’te iktidara gelen İşçi Partisi, artık taşınmaz hale gelen sömürgeler siyasetini bırakmak, batık İngiliz ekonomisine ve Avrupa sorunlarına odaklanmak istiyordu. Onay için Lozan’ı parlamentoya sevk edecekti.
19-07/24/resim.png
‘BİLİNMEYEN LOZAN’
Lozan’ı kötülemek için Türkiye’de söylenenlerden biri şudur: Yunanistan’ın Anadolu’da yaptığı yıkım için istediğimiz tazminattan İsmet Paşa feragat etti.
Evet, bu doğrudur.
Fakat madalyonun öbür tarafı da vardır: Müttefikler de bizden Birinci Dünya Savaşı için tazminat istiyordu… Dahası, Venizelos, 1913’ten itibaren Türkiye’den göçen Rumların emlaki için tazminat istiyordu…
Uzun tartışmalar sonunda bütün taraflar tazminattan feragat etti; olay budur.
Her olay gibi Lozan’ı da doğru okumak için bütün unsurlarına bakmak gerekir.
Çok konuşulan adalar ve Musul sorularını Türkiye askeri güçlü çözebilecek durumda değildi, onun için Lozan’da sonuç alınamadı. Yine de Lozan’da Türkiye asıl hedeflerine ulaştı: Hatay’ı da ileride içine alacak şekilde bugünkü sınırlarımızın çizildi, kapitülasyonların kaldırılmasıyla bağımsız Türkiye kuruldu.
Lozan’ın çeşitli yönleri hakkında benim “Bilinmeyen Lozan” kitabımı okurlarıma tavsiye ederim.
Lozan Türkiye’nin beka senedidir! Lozan’ın değerini bilmemek gaflettir.
25/07/2019 22:28
Tarih için kavga!
128
Lozan konusunda önceki gün yazdığım yazı üzerine yağmur gibi yorum ve mesaj geldi. Farklı görüşler olması tabiidir. Lozan antlaşmasının akademik metotlarla tartışılmasının gayet tabii olduğunu yazmıştım zaten.
Fakat Lozan’ı suçlamak için Lozan’la ilgisiz olguları, mesela İskilipli Atıf Hoca’nın idam edilmesini hatırlatanlar bile vardı.
24 Temmuz 1923’te imzalanan Lozan Antlaşmasıyla Atıf Hoca’nın Şubat 1926’da idamı arasında nasıl bir alaka, nasıl bir “nedensellik” (illiyet) ya da “sebep-sonuç” ilişkisi olabilir?!
Maneviyatımızı Lozan’da terk ettiğimizi, bu yüzden içki ve fuhşun yayıldığını söyleyenler bile var.
Olaylar arasındaki sebep-sonuç ilişkilerini araştırmadan zihnimizin içindeki şablonlara göre hükümler vermek çok köklü bir zihniyet sorunuzumdur.
KUTUPLARDAN BAKMAK
Tabiatta ve toplumda meydana gelen olaylar, bu arada mesela Lozan müzakereleri, zihnimizin dışındadır, zihnimizin içindeki önyargılarla anlayamayız. Anlamanın yolu araştırmaktır.
Doğa olaylarını pozitif bilim metotlarıyla, sosyal olayları sosyal bilim metotlarıyla, tarihi olayları da tarihçilik metotlarıyla araştırmak… Araştırmış olanları okumak…
Ancak ondan sonra tercihlerimize göre değerlendirmeler yapabiliriz.
Ama bizde keskin önyargılar karmaşık gerçekliği araştırmaya engel oluyor. Keskin kutuplaşma tarihe bakarken bile zihinsel kapanmalara yol açıyor,
İdeolojik kutupların gözlüğüyle bakmak daima körleşmeye, en azından kavrayış darlığına sebep oluyor.
Tek Parti devrinde Takrir-i Sükun gibi dehşet verici uygulamaları kötü mü görüyoruz; öyleyse Lozan da kötü olmalıdır!
Yahut devrimleri iyi mi görüyoruz, o dönemde “kuvvetler birliği” ilkesini yerleştirilmesi de iyi olmalıdır!
LOZAN’DA LAİK HUKUK
Lozan’la ondan sonra gelen tek parti rejimi arasında kesinlikle sebep-sonuç ilişkisi yoktur. Lozan’da kabul edilen ilke; din farkına değil, eşit vatandaşlığa dayalı, bu açıdan laik hukuk ilkesiydi.
Kapitülasyonlar böyle kaldırılmıştı.
Ama Tanzimatçılar ve Abdülhamid de aynı görüşteydi, başarılması Lozan’da mümkün olmuştu.
İnsanlar dinlerinin hukukuna tabi olacaksa, yabancıları Osmanlı mahkemesinde nasıl yargılardınız? Hukuk birliğini nasıl sağlandınız?
Adli kapitülasyonların anlamı zaten yabancıların kendi hukuklarına tabi olmaları demekti!
Bunun dışında, tek parti rejimi ve otoriter laiklik anlayışı, Lozan’ın gereği değildi, lider ve başkumandan Mustafa Kemal ve inkılapçı arkadaşlarının tercihiydi.
Mustafa Kemal, İsmet ve Fevzi Paşalar ile sonradan muhalefete geçecek olan Kazım Karabekir, Başvekil Rauf Bey, önde gelen isimlerden Adnan ve Halide Edip Adıvar’lar Lozan’da beraberdiler. Lozan’dan sonra yeni rejimin nasıl olacağı konusu gündeme gelince yolları ayrılmıştı.
Muhafazakar Rauf Bey’in Lozan konusundaki tek itirazı tazminat meselesiyle ilgilidir, Lozan’ın diğer bütün maddelerini savunmuştur.
Görülüyor ki, Lozan milli bekamızın uluslararası hukuk senedi olduğu gibi, ortak bir milli değerimizdir.
BUGÜNE BAKMAK
Tarihe bugünün kavgaları için malzeme devşirmek amacıyla bakmak körlük yaratıyor, tarihten dersler çıkaramıyoruz.
İşte Türkiye’nin siyasi ve hukuki temel normlarının neler olması gerektiği konusunda hâlâ genel mutabakatımız yok! Tunus uzlaşmayla anayasa yaptı, biz hâlâ yapamadık.
Muhafazakârlar tek parti devrini şiddetle eleştiriyorlar ama hiç “hukuk” açısından bakmıyorlar. Necip Fazıl’ın “Din Mazlumları”nı gözyaşlarıyla okumak anlaşılabilir bir şeydir ama siyasi gücün hukukla sınırlanması konusunun hiç akıllara gelmemesi çok anlamlıdır ve üzücüdür.
Cumhurbaşkanlığı hükümet sistemini “Atatürk ve İnönü de başkandı” diye propaganda yapılmadı mı? Atatürk ve İnönü zamanında parlamenter sistem vardı, yeni sistemi destekleyenlerin hoşuna giden husus, tek karar verici olmalarıydı.
İnkılapçı kesim ise Cumhuriyet dönemine hiç siyasi gücün sınırlanması gibi anayasal normlar açılardan bakmadı: Anayasa Mahkemesi’nin 1981’de yayımladığı “Atatürk ve Hukuk” adlı kitapta toprak reformu vardır ama 1921 ve 1924 anayasaları yoktur!
Artık 1930’larda değiliz, 2000’lerdeyiz. Geçmişin kavgasını bırakıp geçmişi öğrenmeye, anlamaya, dersler çıkarmaya bakmalıyız. Türkiye’nin kuvvetler ayrılığı, yargı bağımsızlığı, denetim ve denge, fikir ve ifade hürriyeti gibi temel normlara ulaşması için geniş bir mutabakat oluşturmalıyız.
27/07/2019 23:22
Aliya İzzetbegoviç, bilge bir lider
94
Bu kaçıncı Saraybosna’ya gelişim, bilmiyorum ama bu defa Aliya İzzetbegoviç’in mezarını ve müzesini ziyaret ettim.
Boşnakların büyük siyasi lideri ve çağımızda Müslümanların sayısı pek az olan büyük düşünürlerinden biri…
19-07/27/ekran-resmi-2019-07-27-235610.png
Çok mütevazi bir anıt mezar, Boşnaklar da “Türbe” diyor. “Şehitlik” kabristanında çoğu yirmili yaşlardaki Boşnak şehitlerle birlikte yatıyor… Sırp faşizmine karşı Boşnaklarla beraber savaşta hayatını kaybeden bazı Hırvatların da mezarları var burada. “Vatan şehidi” olarak.
LİDER, KUMANDAN VE BİLGE
Aliya İzzebtbegoviç (1925-2003) dindarlığını annesinden aldı. Yugoslav eğitiminin ve okumalarının etkisiyle 15-20 yaşlarında şüpheler yaşadı. Şüphe onu okumaya, araştırmaya yöneltti. O zamanlarını anlatırken “Tanrısız bir evren hiç aklıma yatmadı” demişti.
Müslüman kimliğini ve Boşnak milletine sadakatini her zaman gururla savundu. Totaliter rejime karşı faaliyetlerinden iki defa hapse girdi.
Kasım 1983’te 14 yıl hapse mahkum edildi; 5 yıl 8 ay hapis yattı, hapiste sürekli okudu, okudu.
Baş eseri olan “Doğu ile Batı Arasında İslam” kitabını okuduğunuzda, hayret edersiniz; Aliya ne kadar çok düşünür, filozof, bilim insanını okumuş diye…
Nietzsche, Jaspers, Camus, Popper, Louis de Broglie, Einstein, Hume, Kant, Lenin, Marks, Bergson… Hugo, Tolstoy…
Merhum Aliya’nın hukuk doktoru olduğunu da belirtmeliyim.
Kurduğu Demokratik Hareket Partisi ile Boşnakları ve birlikte yaşamayı kabul edenleri toparladı, örgütledi… Sırp faşizmine kaşı Bosna Hersek Ordusu’nun kumandanı ve ilk devlet başkanı oldu. Süresi dolunca tekrar aday olmadı, kütüphanesine çekildi.
ADALET, HÜRRİYET, HUKUK
Aliya’nın şu satırları onun felsefi şüpheleri nasıl aştığını gösteriyor:
“Bugünkü fizik ve kimya bilgilerimizle hayatı tamamen izah etmek her halde mümkün değildir… Hayat fenomen değil, mucizedir…”
Kuran-ı Kerimi doğru anlamak için ‘metin okuması’ şeklinden ziyade, ayetlerin hayatla ilişkisini (esbab-ı nüzul) ve bütünsel mesajını kavramak gerektiğini söyler.
Aliya İzzetbegoviç’ten alıntılar:
“Dinde zorlama yoktur. Aynı kanun ahlakta da geçerlidir. Zorla alıştırma, doğru davranmayı empoze ettiğinde bile aslında gayri ahlaki ve gayri insanidir…
Hürriyet mefhumu ahlak fikrinden ayrılmaz… Hürriyetin reddiyle ahlak da reddedilmektedir.
Ahlakilik özgürlükten ayrılamaz, ancak hür fiil ahlaki fiildir…
Diktatörlük günahı yasaklasa bile ahlaksızdır, demokrasi ona izin verse bile ahlaklıdır…”
Ve hukuk:
“Adalet ve hakkaniyete olan ihtiyacı ispatlamak kalbi olanlar için abes, kalbi olmayanlar için faydasızdır…
Düşünce ve inanç hürriyeti her şeyden evvel başka türlü düşünmek ve inanmak hakkıdır… Her sosyal düzenin hukukiliğinin mihenk taşı muarızlarına ve azınlıklara karşı takındığı tutumdur. Güçlünün iktidarı bir gerçektir, hak değildir. İktidarın herhangi bir sınırlamasının başladığı zamanda ve yerde hukuk başlar...”
Ve eleştirel analitik zihniyet:
“Ben olsam, Müslüman Doğu’daki tüm mekteplere ‘eleştirel düşünme’ dersleri koyardım. Batı’nın aksine Doğu bu acımasız mektepten geçmemiştir ve birçok zaafının kaynağı budur.”
Tavsiyem, gitmediyseniz mutlaka Saraybosna’ya, Aliya İzzetbegoviç’i ziyarete gidin.
29/07/2019 22:41
Uygurlar ve Suriyeliler
78
Türkiye’ye sığınan Uygur Türklerinin Çin’e iade edildiği yolundaki haberler endişe verici… Çok yaygın bir uygulama değil ama yürek yakan olaylar yaşanıyor. Genç anne Zinnetgül Tursun’un iki çocuğuyla birlikte Tacikistan üzerinden Çin’e teslim edilmesi böyle vahim bir örnek.
Ankara’nın Çin konusunda çekingen davrandığı açıktır.
Fakat Türkiye Uygurlar için insan hakları açısından hassasiyet göstermekle Çin’le ilişkileri bozacak değildir…
Öncelikle hukuki duruma bakmak istiyorum.
ANAYASA MAHKEMESİ KARARLARI
Bu konuda bizim Anayasa Mahkememizin çok sayıda kararı var.
Rus vatandaşı bir Kabartay-Balkar Türk’ü Türkiye’ye sığınmış, Rusya’nın talebi üzerine iade işlemi başlatılmıştı. AYM, söz konusu kişinin idare mahkemesindeki davasının sürdüğünü, sınırdışı edilmesinin telafisi imkansız zararlar yaratabileceğini belirterek “yürütmeyi durdurma” kararı vermişti. (1 Kasım 2016)
Bir İran vatandaşı Türkiye’ye sığınmış, “rejim karşıtı faaliyetleri” olduğu gerekçesiyle Tahran bu kişinin iadesini istemiş, Ankara kabul etmişti. AYM ise hem İran’da “idam cezası”nın hem “işkencenin” bulduğunu belirterek sınırdışı işlemini durdurmuştu. AYM’ye göre, İran’da “kırbaç” cezasının bulunması insan haklarına aykırıdır, sığınan bir İranlı bu yüzden İran’a iade edilemez. (16 Aralık 2015)
İDAM CEZASININ LAFI BİLE...
Hatta, bazen “ihtimal” bile sınırdışı ve suçluların iadesi işlemlerine engel olmaktadır. Türkiye’de darbe eyleminde açıkça yer alan üniformalı bazı subaylar Yunanistan’a sığınmış, Ankara haklı olarak iade talebinde bulunmuştu. Fakat Yunan Yargıtay’ı, “Türkiye’de yetkili politikacılar idam cezasını geri getirmek ve geriye yürütmekten bahsediyorlar, işkence fotoğrafları yayınlandı” gerekçesiyle Ankara’nın talebini reddetmiştir.
Bu konuda Prof. İzzet Özgenç’in “Suç Örgütleri” kitabında geniş bilgi vardır.
Yunan Yargıtay’ı iyi niyetli değildir ama seçim nutuklarının bile nasıl kullanılabildiğini görmemiz gerekir. Ama öteden beri idam cezasının geri getirilmesini isteyen MHP bile bu yönde bir önerge girişiminde bulunmadı.
Sınırdışı ve iade işlemlerini durdurma kararlarında uluslararası Af Örgütü’nün raporları da gerekçelerde delil olarak yer alabilmektedir. Bu raporları küçümsemek büyük hata olur.
Çin’de idam da vardır, işkence de vardır.
Uygurlara yapılan Çin zulmü hakkında Af Örgütü, İnsan Hakları örgütleri, BM İnsan Hakları Komisyonu’nun da raporları mevcuttur. Türkiye’nin Uygur Türkleri’ni sınır dışı etmeyi reddetmesi için özel delillere ihtiyacı yoktur.
ANKARA’NIN POLİTİKALARI
Çin’le kavgaya gerek yok. Uygurları sınırdışı etmemek ve diplomatik usullerle ve dille, Uygurların insan hakları konusuna Türkiye’nin son derece hassas olduğunu net ifadelerle beyan etmek gerekir.
Bundan bile çekinmek, esef vericidir.
2017’de Türkiye’deki referandum amacıyla Hollanda ve Almanya’da propaganda çalışmaları yapabilmek için bu iki ülkeyle çok sert gerilimleri göze alan, bir süredir de ABD ile bilinen gerilimleri yaşayan Ankara belli ki Rusya ve Çin söz konusunda olduğunda titiz bir tavır gösteriyor.
Bunu anlıyorum ama bu sürdürülebilir bir denge değildir.
Türkiye’nin sermaye, pazar, teknoloji, güvenlik şemsiyesi ve siyasi değerler konusundaki son derece önemli ihtiyaçlarını Rusya ve Çin karşılayamaz.
Türkiye, 2010’a kadar olduğu gibi hukuk ve insan hakları konusunda kendi imajını yükselterek hem Batı’da Batı’da dost çevreler kazanır, hem Rusya ve Çin’le ilişkilerinde elini güçlendirir.
Ankara’nın Uygur hassasiyeti, insan hakları hassasiyetinin bir göstergesi olacaktır.
SURİYELİLERİN DURUMU
Bu vesile ile Türkiye’deki Suriyelilerin durumu…
Bir Suriye vatandaşı Ankara garında sahte kimlikle yakalanmış, Ankara Valiliği Suriye’ye gönderme kararı almıştı. Fakat AYM, bu Suriyeli’nin bireysel başvurusu üzerine, orada iç savaş ve hayati tehlike olduğu gerekçesiyle “yürütmeyi durdurma” kararı vermiştir. (18 Kasım 2016)
Suriye’de güvenliğin sağlanması sınırdışı ve iade hukuku bakımdan da ne kadar önemli, görüyorsunuz?
Suriyelilerin Suriye’ye dönmesinin tek hukuki yolu, iç savaşın bitmesi ve Ankara’nın Şam rejimi ile geri-göç konusunda anlaşma yapılmasıdır. Yani Ankara’nın Suriye politikasında revizyon…
30/07/2019 22:46
Anayasa Mahkemesi hain mi?
79
Anayasa Mahkemesi’nin ‘Barış Akademisyenleri’ denilen grubun bildirisi hakkındaki kararını biliyorsunuz. 8 üye bildirinin suç sayılmasını hukuka uygun buldu; diğer 8 üye “hak ihlali” olarak gördü.
Başkan Zühtü Arslan da “hak ihlali” deyince, karar bu yönde çıktı.
Önce şunu belirteyim; öteden beri çeşitli kararlarını eleştirdiğim Anayasa Mahkemesi hukuk devletinin en temel kurumlarından biridir. Yargıçlarının vatanseverliğini sorgulamak kimsenin haddi değildir.
AYM’nin kararları hukuk diliyle elbette eleştirilir fakat yargıçları hakkında “terörle mücadeleyi sekteye uğratma ve ülkemizi karalama” imasında bulunmak fevkalade yanlıştır, ağır bir bühtandır. Bir hukukçu olarak bunu reddediyorum.
‘ÇÖZÜM SÜRECİ’
‘Çözüm Süreci’ denilen dönemde, PKK silah ve patlayıcı yığınağı yaptı, hendek ve tüneller kazdı, “şehir örgütlenmesi”ni kökleştirdi. Böylece Suriye’deki “Rojava Devrimi”ni Türkiye’ye taşıyacaktı! PKK bu silahlı altı yapıyı ve militan örgütlenmesini o süreçte hükümetin göz yummasıyla yaptı! Bu benim iddiam değil, o zamanki yetkililerin resmî açıklamalarıdır.
Bugün Anayasa Mahkemesi’ni neredeyse ihanetle suçlayanlar o zaman bir eleştiri, bir uyarı yaptılar mı bilmiyorum ama ben şöyle yazılar yazmıştım:
“Süreç bozulmasın diye devletin bir ölçüde hareketsiz kaldığı bugünkü ortamda, evet çok şükür şehit cenazeleri gelmiyor, gençler ölmüyor ama PKK’nın daha büyük bir tehdit haline gelmeye yöneldiğini gözden kaçırmamak gerekir…” (Hürriyet, 16 Temmuz 2013)
Nihayet devlet, elbette haklı olarak 24-25 Temmuz 2015’te operasyon başlattı.
Maalesef şehitler ve sivil kayıplar verildi, sokağa çıkma yasağı ilan edildi, yerleşim birimleri boşaltıldı, büyük mağduriyetler oldu...
Fakat silahlı, bombalı, bubi tuzaklı, hendekli, tünelli terör yapılanması başka nasıl çözülebilirdi?!
Unutmayalım ki devletin bu operasyonlarının “tedbiren durdurulması” için yapılan başvuruları hem AYM hem AİHM reddetti; devlet hiçbir hukuki engelle karşılaşmadı…
TALİHSİZ BİLDİRİ
Öyle bir dönemde, Barış İçin Akademisyen İnisiyatifi 10 Ocak 2016’da bildiri yayınladı. “Türkiye Cumhuriyeti; vatandaşlarını açlığa susuzluğa mahkum etmekte” diyorlar, “ağır silahlarla saldırarak… başta Kürt halkı olmak üzere tüm bölge halklarına karşı katliam ve bilinçli sürgün” politikası izlediğini ileri sürüyorlardı.
Böyle bir bildiriyi hoş görmek mümkün değildir. Hiç olmazsa o silah ve patlayıcı yığınaklarını, PKK’nın terör metotlarını da eleştirmeleri gerekirdi, bunu yapmamışlardı.
Fakat siyasi ve etik bakımdan kesinlikle yanlış olan bu bildiri kanunlara, Yargıtay, AYM ve AİHM içtihatlarına göre cezalandırılması gereken bir “suç” muydu?
Buna kim karar verir? Sen ben değil, yargı…
Ağır Ceza mahkemesi 1 yılla 3 yıl arasında değişen hapis cezalarına çarptırdı.
AYM ise, AİHM içtihatlarını esas alarak, bu cezalandırmanın “hak ihlali” olduğuna karar verdi.
İKİNCİ BİLDİRİ
Bu kararından dolayı AYM’yi suçlayan 1071 akademisyenin isimlerine baktım. Anayasa hukukumuzun önde gelen isimlerinden kimler var? Ergun Özbudun, Kemal Gözler, Necmi Yüzbaşıoğlu, Osman Can gibi, hayır yoktu.
Ceza hukukumuzun önde gelen isimleri var mı? Adem Sözüer, İzzet Özgenç, Ahmet Gökçen gibi bu iktidar döneminde Ceza Kanunu yazan isimler? Hayır yoktu.
Zaten imzacılar arasında hukukçu sayısı bir elin, hadi diyelim iki elin parmağı kadardı; ama suçlayıcı ifadelerle eleştirdikleri karar, bir AYM kararıdır!
Elbette akademisyenler ve herkes AYM’nin bu kararı kararını eleştirebilirler ama AYM’yi suçluyorlar.
ÜLKEYİ KARALAMAK!
AYM’nin bu kararını “terör örgütlerine karşı etkin operasyonların gerçekleşdiği dönemde almasını” dikkat çekici bulmuşlar.
AYM kaç yıl bekleseydi? Üstelik devlet hendekleri kapatırken AYM verdiği kararlarla güvenlik güçlerimizin önünü açmıştı.
Hele AYM hakkında “terörle mücadeleyi sekteye uğratma ve ülkemizi karalama” iması yapılmasını anlamak mümkün değildir.
Oysa öyle bir çağda yaşıyoruz ki bir devletin maruz kalabileceği en tahripkar “karalama”, hukuksuzluk görüntüsünün yoğunlaşmasıdır! Bunu önleyerek ülkeye en iyi hizmeti yapacak kurumların başında evrensel hukuka göre kararlar veren bağımsız yargı organları gelir!
Eleştirin ama aşağılamayın.
İhlal kararını AYM değil de AİHM verseydi “ülke karalanmış” olmayacak mıydı?!
Ben hukuki değerlendirmemi AYM’nin gerekçeli kararı yayınlandıktan sonra
yazacağım.
.01/08/2019 21:59
AYM ne diyor?
34
Anayasa Mahkemesi’nin “akademisyenler bildirisi” hakkında verdiği karar büyük tartışmalar yarattı. Başta AYM Başkanı Zühtü Arslan olmak üzere “ihlal” kararı veren hakimler önce medyada, ardından 1071 imzalı bildiride ağır ifadelerle suçlandı.
“Terörü meşrulaştırmak” ve “terörle mücadeleyi sekteye uğratmak, ülkemizi karalamak” gibi bir bühtana maruz kaldılar.
Mahkemeler de elbette eleştirilir fakat hukuk diliyle ve seviyeli bir üslupla eleştirilmelidir. Siyasetin öfke üslubunu yargıya taşımak da yargıya karşı kullanmak da yanlıştır.
KARAR VE TERÖR
PKK “Çözüm Süreci” döneminde kentlerde öyle bir örgütlenme yapmıştır ki, AYM kararına göre, bunu sökmek için:
“En az 532 güvenlik görevlisi şehit olmuş ve 228 sivil vatandaşımız hayatını kaybetmiştir. Sokağa çıkma yasaklarından 1.300.000 kişi doğrudan etkilenmiş, 362.000 öğrenci eğitim hakkından mahrum kalmıştır…”
Terörün “Çözüm Süreci” döneminde bu çapta örgütlenmiş olması karşısında, operasyonların nasıl yapılacağını devlet takdir edecektir. AYM “kamu gücünü kullanan organların takdir yetkisi vardır” diyor, “ancak bu takdir yetkisi AYM’nin denetimindedir” diye de ekliyor.
İşte evrensel hukukun bu ilkelerinden hareketledir ki AYM, bir buçuk yıla yakın süren operasyonların durdurulması için yapılan başvuruları haklı olarak reddetmişti.
AİHM de reddetmişti.
Görülüyor ki hukuk, terörle mücadeleye engel olmamış, AYM “terörü meşrulaştırma” iftirasını hiçbir şekilde hak etmemiştir.
HUKUKUN TERÖRLE İMTİHANI
Demokratik devlet terörle mücadelede gereken hukuki yetkilere sahiptir. AYM kararında şöyle deniliyor:
“Terörle etkin mücadele, terörizmin yıkmak istediği demokratik hukuk devletinin temel ilkelerini koruyarak yapılabilir. Bu kapsamda, ne kadar ağır olursa olsun, devletin terörle mücadele politikalarını eleştiren görüş ve düşüncelerden dolayı kişilere yaptırım uygulanmamalıdır.” (Paragraf 105)
Çünkü “ne kadar ağır olursa olsun” yapılan eleştiriler, terörle mücadele eden devleti hukuk içinde kalmak için daha dikkatli olmaya yöneltir.
İmzacı akademisyenlerin PKK’yı hiç eleştirmeyip devleti “katliam”la suçlamasına ne demeli?
AYM şöyle diyor:
“İmza attıkları açıklama gerçekten de toplumun büyük çoğunluğu için kabul edilemez bir içeriğe sahiptir. Ülkenin bir bölgesinde terör örgütü mensuplarınca açılan hendeklere ve silahlanmaya müdahale eden, bu anlamda da terörle mücadele eden devleti halka ‘katliam’, ‘kıyım’ ve ‘işkence’ yapmakla suçlayan bir açıklamaya katılmak elbette mümkün değildir. Bunlar, belki çok küçük bir grup dışında, toplumun kahir ekseriyetini rahatsız eden çok ağır ifadelerdir.” (Paragraf 125)
Bildirinin eksisi bu haksız niteliğinden dolayı marjinal kalmıştır: “Bildirinin internette yayımlanmasının devlet ve toplum hayatında olumsuz sonuçlar doğurduğu, devletin terörle mücadele faaliyetleri üzerinde kayda değer bir etkisi olduğu gösterilememiştir.” (Paragraf 127/b)
HUKUK NİYE ÖNEMLİ?
Bu noktada, devletin terörle mücadelede demokratik itibara sahip olmasının önemini hiç akıldan çıkarmamak gerekir. Devlet güç kullanımında hukuk içinde kaldığı sürece, terör örgütünün hukuksuzluk niteliği daha da netleşir.
Nitekim devletin bölgede yaptığı operasyonlarda 1 milyon 300 bin sivil olumsuz etkilendiği halde Türkiye önemli bir diplomatik ve siyasi tepkiyle karşılaşmamıştı. Ama “akademisyenlerin tutuklanması”, ardından da farklı dosyalarda ama yine terörle mücadele gerekçesiyle gazetecilerin tutuklanması Türkiye’nin demokratik itibarını çok zedeledi, terör örgütleri de bunu Türkiye aleyhine propaganda malzemesi yaptı.
AYM kararındaki ifadeyle “çok küçük bir grup” bildiriden etkilenebilecek iken, tutuklanmaları, üniversiteden atılmaları, başka işte çalışmalarının engellenmesi gibi uygulamalar meseleyi fevkalade büyütmüş, Türkiye’nin imajına ciddi zarar vermiştir.
Yargı kararlarını elbette herkes eleştirebilir ama hukukçuların tavrı daha bir önemlidir. Arkadaşımız Elif Çakır’ın iki gün çalışarak yaptığı araştırmaya göre, AYM’yi eleştiriden öte suçlayan son bildiriyi imzalayanlar arasında hukukun herhangi bir dalındaki isimlerin oranı yüzde 1.4’tür, anayasacılardan kimse yoktur.
Hürriyet kavramının temelleri elbette insani ve felsefi yüksek değerlerdir ama dünya tecrübesi göstermiştir ki, huzurun da ekonomik gelişmenin de şartı hukukun üstünlüğüdür.
Terörle mücadele ederken de hukuku üstün tutmalıyız. AYM kararının özü budur.
3/08/2019 23:19
Kurallar, kurumlar
83
Belediyelerde yakınlarını kayırma (nepotizm), israf ve yolsuzluk olayları yeniden gündeme geldi. Bir ülkede “kurallar ve kurumlar” zayıf ama siyasi olsun, idari veya iktisadi olsun “güç” çok etkiliyse bu kötü eğilimler çok yaygın oluyor.
Gelişmekte olan ülkelerde “kurallar ve kurumlar” zayıf olduğu için bu eğilimler de yaygındır. Bu son derece ciddi problemin kayırmacılık ve yolsuzluk yönünü ayrıca yazacağım. Bugün, aynı problemin ‘iyi yönetim’ tarafını yazmak istiyorum.
Ne demek bu?
Dünya Ekonomik Forumu’nun (WEF) ifadesiyle, “kurallar ve kurumlar zayıfsa ekonomik verimlilik düşük oluyor” demek…
Kişisel değil, kurumsal yönetim…
Hem yöneticilerin liyakatli olması hem kurumlarını kurallarla yönetmesi…
THY’NİN YÜKSELİŞ DÖNEMİ
Bugünlerde Hamdi Topçu’nun “Yerel’den Global’e, THY’nin Yükseliş Dönemi” adlı kitabını bitirdim. Topçu döneminde THY’nin büyük bir başarı ile “küresel rekabet gücü” kazandığı biliniyor. Kitabı okurken hangi ‘ilkeler’in uygulanmasıyla bu başarının sağlandığını anlamaya çalıştım.
Topçu şunları yazıyor:
“Global ölçekte bir oyuncu olabilmemiz için kurumsallık seviyemizi, insan gücü niteliğimizi ve verimliliğimizi artırmamız gerekiyordu. Kurumsallık ve etkin yönetim olmadan vizyonumuzu hayata geçirmek zordu…”
THY’nin iç yönetiminde bürokrasiyi azaltıp prosedürleri yeniden düzenliyor ve…
“Artık yöneticinin keyfiliği bitmişti. Herkes kendisi için öngörülen zamanda evrakı inceleyip sonuçlandırmak zorundaydı. Sistem de kayda alınıyordu. Bu çapta bir şirket kişilerin talimatıyla yönetilemezdi Hep söylediğim bir şey vardı: Biz bu şirketi kurallarla yönetiyoruz…” (Sf.124)
Evet, “kurallarla yönetim” ilkesi…
Bu çapta bir şirket nasıl kişilerin talimatıyla yönetilemezse, insan tarihinde devletlerin hükümdar fermanlarıyla yönetilme aşamasından, kanun, anayasa, bağımsız yargı, denetim ve denge, kuvvetler ayrılığı gibi hukukun ileri aşamalarına neden yöneldiğini hatırlamak gerekir.
AHBAPLAR VE KURALLAR
Tabii ki kurumların yönetimi otomatik pilota bağlanamaz. “Kurallar” ne kadar gerekli ise insan kalitesi de o kadar gerekli… Bu açıdan, gelişmekte olan ülkelerde yaygın olan “akrabam, yakinim, bizden” kültürü büyük bir sorundur.
Bu tür ülkelerde ekonomi “ahbap çavuş kapitalizmi”dir!
Halbuki modern yönetim kültürü “liyakat”i esas alır. Ekonomi de “kurallara dayalı piyasa ekonomisi”dir.
Ahbaplar, dostlar elbette önemli ama kamu yönetiminde “kurallar” her şeyden önemli olmalı.
Hamdi Topçu “liyakat her şeyin üstünde tutulmalı” diyerek şöyle yazıyor:
“İşe almalarda insan kaynaklarında çok iyi bir alt yapı hazırlamıştık. Uzman sınavını bilgisayar yapıyor, çıktısı anında alınıyordu. Hostes alımları kararı bir güne inmişti. Ayrıca herkesten yetkisini tam kullanmasını istiyordum…” (Sf. 125)
Bu açıdan “ihaleler” kimlere, nasıl verilmeli?!
“THY’nin bu 12 yıllık döneminde hiçbir ihalede haksızlık yapılmadı. Hiçbir bakan veya siyasi kişilik ihalelerimize referans olmadı, olamazdı. Hiçbir ihaleden tek bir kurşun kalem alınmadı bağış yaptırılmadı…”
Topçu bu şekilde “Boeing tarihinde görülmemiş indirim”le THY’ye uçaklar alındığını yazıyor. (Sf. 85)
ÜLKELERİN PERFORMANSI
Topçu’nun kitabında eleştiriler de var. Bilgi çağında “yazılım”ın petrol kadar değerli olduğunu belirtiyor, THY’yi bir “süper bilgisayar” ve “yazılım üssü” haline getirme projesini anlatıyor, “THY’den ayrıldıktan sonra maalesef bu hayati proje sahipsiz kaldı, yürütülemedi” diyerek üzüntüsünü belirtiyor. (Sf. 215-228)
Türkiye’ye beyin göçü yaşanırken, son beş yılda tersine, dışarıya beyin göçü olmasından yakınıyor. (Sf.219)
Yeni havalimanına eleştirileri var. (Sf. 245)
THY’yi dünya markası haline Topçu’nun kitabındaki bu somut verilerden, genel bir prensibe geçelim… Dünya Ekonomi Forumu, ülkelerin performansını ölçerken şu “kurumsal” verilere baktığını belirtiyor:
“Güvenlik, mülkiyet hakları, sosyal sermaye, denetim ve denge, şeffaflık ve etik kuralları, kamu sektörü performansı ve kurumsal yönetim.” (WEF, Competitiveness Report 2018)
Artık siyasete çok alışkın olduğumuz ideoloji ve particilik gözlüğünden başka bu açılardan da bakmanın zamanı gelmedi mi?
4/08/2019 23:30
Temel sorun: Verimlilik ihmal edildi
69
Daron Acemoğlu, Türkiye ekonomisinde yaşanan ısınmanın ardında yatan temel sebeplere ilişkin Taha Akyol’un sorularını e-mail ile cevapladı.
Sayın Acemoğlu, güncelden başlayalım, Merkez Bankası’nın faiz indirimini nasıl buldunuz?
Merkez bankası kritik bir kurumdur. Bağımsızlığı piyasalar için önemlidir ve para politikasının objektif ve en verimli ilkelere dayanacağının bir garantisidir. Maalesef, Türkiye’nin Merkez Bankası, uzun bir süredir, en azından 2011’den bu yana, bağımsız bir durumda değil. Öte yandan hükümetin para ve faiz politikasını dikte etme gücü artmış durumda. En son faiz oranlarının düşürülmesini de bunun bir işareti olarak görüyorum. Bu ekonomiye yardımcı olacağını da sanmıyorum.
Merkez Bankalarının bağımsızlığı bütün dünyada niye önemli? Halka karşı sorumlu olanlar, politikacılar değil mi?
Bu iyi bir soru. Genel fikir, merkez bankası bağımsızlığının olmaması durumunda, politikacıların kısa vadede kendilerine yardımcı olacak ama ekonomiye uzun vadede zarar verecek politikalar izleyeceği yönündedir. Kanıtlar da bu endişeyi genel olarak haklı çıkarmaktadır. Politikacıların, maliye politikasından iktisadi düzenlemelere kadar ekonomi üzerinde etkili olacak mekanizmaları zaten vardır. Dolayısıyla siyasi tercihleri ekonominin genel durumunu zaten etkiler. Bu yüzden istikrarsızlıktan, yanlış yönetimden ve ekonomik krizlerden sorumludurlar.
TEMEL HATALAR NELER?
Türkiye’yi bugünkü kriz durumuna getiren temel ekonomik politika hataları nelerdi?
Türkiye ekonomisinin bugünkü durumunu, 2000’li yılların ortasından itibaren ekonomik kurumların kötüleşmesinin doğrudan bir sonucu olarak görüyorum. Türkiye, 2002-2006 yılları arasında nispeten yüksek kaliteli bir büyüme sağlamıştır. Verimlilik artışı, geniş tabanlı yatırımlar, doğrudan yabancı yatırımların ülkeye güçlü bir şekilde akışı sağlanmış, yolsuzluk ve kötü yönetimler engellenmişti. Ancak tüm bunlar 2006’dan bu yana tersine çevrildi. Ucuz likidite dahil uluslararası şartların çok müsait olması sayesinde Türkiye sermaye çekmeye, büyümeye devam etti, ancak bu tarz büyüme sürecinde verimlilik artışı olmadan ve ekonomik verimsizlik ve risk birikmeye başladı.
Bu politikaların böyle bir kriz doğuracağı görülemedi mi, göz göre göre kısa vadeli politik beklentilere odaklanarak mı bu uygulamalar yapıldı?
Bunu bilmek zor. İki tamamlayıcı faktör görüyorum. Politikacıların bu sorunlarla yüzleşmesini engelleyen kısa vadeli seçim hedefleri ve sorunlar karşısında politikacılara çok cazip gelen yine kısa vadeli diğer bazı faktörler. Aslında bu sorunları onlar yarattılar. Ek olarak, hükümet yönetiminde bu sorunlara işaret edecek bağımsız teknokrat ve bürokratların, cesur seslerin eksikliği, Türkiye’yi yönetenlerin sorunları görmezden gelmesini kolaylaştırdı.
Koç Üniversitesi’nin Rahmi M. Koç Bilim Madalyası’na layık görüldünüz. 25 Aralık 2017’deki ödül töreninde bir iki yılda kriz çıkacağını söylemiştiniz. Öyle oldu. Veri ya da bulgular neydi ki, bu tahmininde bulundunuz?
Ekonomik tahminde bulunmak zordur ve hatta tehlikelidir. Benim öngörüm iki unsura dayanıyordu: Bir, Türkiye ekonomisinin derin ve zarar verici yapısal sorunlarını görüyordum. İki, hükümetin yeterli teşvik ve harcamasıyla, ekonominin 18 ay kadar daha ılımlı bir şekilde büyümeyi başararak krizi geciktirebileceğini düşünmüştüm.
ASIL SORUN VERİMLİLİK
Temel bir sorun olarak Türk ekonomisinde verimlilik artmıyor diyorsunuz. Bunu biraz açar mısınız?
Verimlilik, özellikle ekonomistlerin ‘çok faktörlü verimlilik’ dedikleri şey refahın kaynağıdır. Çok fazla yatırım yapmadan giderek daha fazla üretmemizi sağlayan şey budur. Örneğin, bir ekonomide yılda % 2 oranında çok faktörlü üretkenlik artışı varsa, bu, daha fazla işçi istihdam etmemesi veya makine ve sermayeye yatırımını arttırması durumunda dahi, yine de yılda % 2’lik bir büyüme oranı elde edeceği anlamına gelir. Verimlilik, ekonomik büyümenin en güçlü kaynağıdır.
Daha iyi teknolojiler, daha iyi organizasyonlar ve daha iyi fikirler, üretkenlik artışının temelini oluşturur. Ancak ek olarak, bir ekonomi eğer verimlilik artışına ulaşmıyorsa, bu onun derin sorunlardan muzdarip olduğu anlamına gelir. Türkiye ekonomisi için bu kadar endişe verici olan şey de budur. 2006’dan bu yana esasen verimlilik artışımız olmadı. Ekonomi, en önemli hayat damarlarından birinden kesilmiş oldu.
Türkiye’de kaynakların önemli ölçüde rant ve inşaata gittiği görüşü var, iş dünyasında da bu ifade ediliyor. Siz ne dersiniz?
Evet kesinlikle doğru. Uluslararası standartlara göre zaten düşük olan Türkiye’deki yatırımın büyük bir kısmı inşaata gidiyor. Bu açıdan bakıldığında, üretimde çok az verimlilik artışı olması şaşırtıcı değildir.
VERİMLİLİĞİN YOLU NEDİR?
Verimliliği artıracak politikalar neler olabilirdi?
Birkaç tanesini sayayım. Daha iyi üretkenlik elde etmek istiyorsanız, daha iyi teknolojiye ihtiyacınız var. Daha iyi teknoloji elde etmenin etkili bir yolu da yabancı yatırımları, özellikle de ortak girişimleri ülkeye çekebilmek. Bu gerçekleşmedi.
Daha iyi verimlilik elde etmek istiyorsanız, yatırımı yapacak doğru şirketlere de ihtiyacınız var. Yolsuzluk ve belirsizlik, özellikle politikacıların desteğine sahip olmayanların yapabileceği yatırımlara engel oluşturuyor. Biz bu açıdan da başarısız olduk.
Daha iyi verimlilik elde etmek istiyorsanız, bir başka önemli kaldıraç da yatırımdır. Ancak, daha önce de belirttiğim gibi, düşük yatırım olduğunda ve bunun önemli bir kısmı da inşaata gittiğinde, ekonominin en verimli sektörlerinde yeterince yatırım gerçekleşmiyor.
Gecikerek hazırlanan 11. Beş Yıllık Plan’da “verimliğe odaklanan, sanayii önceleyen” bir politika öngörülmesini nasıl değerlendiriyorsunuz? Planı nasıl buldunuz?
Bence bu konuda çok söz söyleniyor, ama eylem gerçekleştirilmiyor. Türkiye’de düşük verimlilik artışının gerçek sebepleriyle ilgilenen politikalar göremiyorum.
Türkiye’nin kısa dönemler hariç Tanzimat’tan beri sorunu “dış ticaret açığı.” Kriz döneminde açığın kapanması sağlık işaret mi? Türkiye dış ticaret açığı sorunu nasıl çözer?
Bu da yine verimlilik artışı ile ilgili. Sağlıklı bir verimlilik artışı varsa, bu ihracatı artırır. Üretken sektörümüzün verimsizliği, fazla ithalat yapıp yeterince ihracat yapamayışımızın nedenlerinden biridir.
KURUMLARIN NİTELİĞİ
James A. Robinson’la yazdığınız Why Nations Fail adlı kitabınızda kurumları “inclusiv” (kapsayıcı) olan ülkelerin kalkındığını, “exclusive” (dışlayıcı) olan ülkelerin geri kaldığını yazıyorsunuz; tarihe de böyle bakıyorsunuz. Bunu ortalama vatandaşa nasıl anlatırsınız?
Bunu basit bir şekilde şöyle ifade edebiliriz: Refahın kökleri kurumlardadır. Ekonomiyi nasıl örgütlediğimizi onlar belirler. Dışlayıcı kurumlar dar bir grubun kontrolündedir, yolsuzluğa bulaşmışlardır, politikacıların aşırı gücü altındadırlar, mülkiyet haklarını korumakta zayıftırlar. Bu durumda iş dünyası belirsizlikten korkar ve yatırımdan kaçınır, rekabetin adil olmamasından çekinir. Bu demektir ki nüfusun önemli bir kısmı ekonomide dezavantajlı durumdadır, çünkü ya doğru eğitime ya da doğru fırsatlara sahip değildirler. Buna karşı, kapsayıcı kurumlar, bu tür tekelleri kıran, yolsuzlukları engelleyen, işletmelerin ve işçilerin mülkiyet haklarını koruyan, gelirlerine bakılmaksızın herkese eğitim veren ve toplumda geniş çapta fırsatlar sunan kurumlardır. Bunlar sadece dar seçkinler, büyük işletmeler ya da iktidarlarla arası iyi olan insanlara değil, herkese fayda sağlayan, dolayısıyla verimlilik artışını ve büyümeyi sağlayan kurumlardır.
Ancak ekonomik kurumlar boşlukta oluşmuyor. Kapsayıcı ekonomik kurumların, kapsayıcı politik kurumlar tarafından korunmasına ihtiyaç vardır. Yani herhangi bir grubun veya bireyin aşırı güçlü olmasını önleyen, sıradan insanlara imkan sağlayan ve iktidarı kullanma konusunda denetimler, dengeler ve sınırlamalar getiren politik kurumlar. Buna karşılık, dışlayıcı ekonomik kurumlar dışlayıcı politik kurumlarla beraber hareket eder. Bunlar bazı belirli grupların, ki bunlar iş adamları, ordu ya da yoz siyasetçiler olabilir, iktidarı monopolize etmelerine yol açar. Tek adam sistemleri yaratır ve insanlara ses vermekten ziyade onları sustururlar.
Yarın: Otoriter Kalkınma
Daron Acemoğlu Kimdir?
DÜNYACA ÜNLÜ İKTİSAT BİLGİNİMİZ
Massachusetts Teknoloji Enstitüsü’nde (MIT) İktisat Profesörü olan Daron Acemoğlu, 3 Eylül 1967 tarihinde dünyaya geldi. “Dünya’daki En Çok Alıntı Yapılan ilk 10 Ekonomist” arasında sayılan Acemoğlu, 1986 yılında Galatasaray Lisesi’ni bitirdi. Lisans derecesini İngiltere’nin York Üniversitesi’nde alan Acemoğlu, yüksek lisans ve doktora derecelerini ise bu dalda en prestijli okullardan olan Londra Ekonomi Okulu’ndan aldı. Acemoğlu’nun ilgi alanı içine giren başlıca konular, siyasal ekonomi, ekonomik kalkınma, ekonomik büyüme, gelir ve ücret dengesi eşitsizliği. En güncel çalışmaları ise “kurumların ekonomik gelişim ve siyasal ekonomideki yeri” üzerine. Bu alandaki çalışmaları, Türkiye Bilimler Akademisi (TÜBA) tarafından 2006 yılında “Bilim Ödülü”ne layık görüldü. James Robinson ile birlikte kaleme aldığı ‘Ulusların Düşüşü’ adlı kitabı dünyada büyük yankı uyandırdı. Klasik büyüme ve kalkınma teori ve modellerine farklı bir perspektifle yaklaşımı nedeniyle 2013 yılı Sosyal Bilimler dalında T.C. Cumhurbaşkanlığı Kültür ve Sanat Büyük Ödülü’ne layık görüldü.
19-08/04/ekran-resmi-2019-08-04-235709.png
Ulusların Düşüşü
Acemoğlu, “Ulusların Düşüşü” adıyla dilimize çevrilen kitapta, James Robinson’la birlikte bir ‘tarih felsefesi’ geliştirdi: Siyasi otorite iktisadi kaynakları ve toplumu sıkı kontrol altına alıyorsa “dışlayıcı kurumlar” güçleniyor, bu yüzden ekonomiler durgunlaşıyor. Kaynaklar katılıma açık, toplum serbest ise “kapsayıcı kurumlar” güçleniyor, ekonomi gelişiyor.
19-08/04/ekran-resmi-2019-08-04-235657.png
Diktatörlük ve Demokrasinin Ekonomik Kökenleri
Acemoğlu’nun yine James Robinson’la yazdığı ikinci akademik kitap “Diktatörlük ve Demokrasinin Ekonomik Kökenleri” adıyla dilimize çevrildi. Kitapta, otoriter yönetimlerde de iktisadi kalkınma olabileceği ama bir noktadan itibaren mutlaka “kapsayıcı kurumlar” ve demokrasi gerekeceği anlatılıyor. Demokrasi ile yüksek gelir arasındaki bağlantı rakamlarla ortaya konuyor.
5/08/2019 22:45
Yolsuzluk ve kayırmacılık
83
Kamu kurumlarındaki kayırmacılık ve yolsuzluk temel kültürel hastalıklarımızdan biridir; ta Osmanlı’dan bugüne…
Son günlerde belediyeler dolayısıyla tekrar gündeme geldi.
Elbette dürüst insanlar çok, elbette dürüst dönemler var ama ele geçirdiği gücün sürekli olacağını ve denetlenmeyeceğini düşünenlerde bu gücü kötüye kullanma eğilimi her zaman güçlü oluyor.
Kişilerin ahlaklı olması elbette önemli… Ama meseleyi “kurallar ve kurumlar” açısından ele almak gerekir.
SİYASET, CEMAAT, ŞİRKET
Ankara Belediye Başkanı Mansur Yavaş’ın “100 günde 136 milyon 579 bin 402 lira bütçe kazanımı sağlandığını” belirten açıklaması önemlidir.
Yavaş’ı tebrik ediyorum. Bütün belediyeler böyle yapmalı; kamuya hesap vermek esaslı bir gelenek haline gelmelidir.
Bu tür harcamaların hepsi kanunen suç niteliğinde işlemler olmayabilir. Ama “kamu kesesinden cömertlik” yapılarak eş dost ağırlamak, siyasi taraftarları kamu kaynaklarıyla ödüllendirmek de mutlaka önlenmelidir.
Bu hem “siyasi etik” bakımından zorunludur, hem devlet kurumlarının işleyişinde verimliliği arttırarak “sağlıklı büyüme”yi gerçekleştirmek için şarttır.
Fakat bireyleşme ve kurumlaşmanın yeterince gelişmediği toplumlarda akrabalık, hemşerilik, cemaat, aşiret, örgüt ve parti bağlılıkları çok etkili oluyor ve beklenti yaratıyor. Böyle toplumlarda hak aramanın, iş bulmanın, işinde yükselmenin, ihale almanın kanalları modern hukuktaki “sınav, liyakat, eşit rekabet” gibi objektif süreçlerden ziyade geleneksel “kayırma, adamını bulma, yandaşlık” gibi ilişkilerdir.
Eski bakanlardan Nihat Ergün’ün “Adım Adım Siyaset” kitabındaki şu sözleri, kuralların ve kurumların (hukukun) zayıf olduğu toplumlar için adeta tabiat kanunudur:
“Partiler bir süre sonra parti olmaktan çıkıyor, siyasi cemaate veya siyasi şirkete dönüşüyorlar...”
UZUN SÜRELİ İKTİDARLAR
Bu sorun insan tabiatından geliyor. Tarihçi İhsan Süreyya Sırma, Hz. Osman’ın 12 yıllık hilafetini ikiyi ayırır; ilk yarı âdildir, Peygamberâne geleneğe uygundur. Fakat ikinci yarıda kabile kayırmacılığı ağır basar, feci olaylar yaşanır.
Osmanlı’da ve bütün milletlerin tarihinde bu sorunlar yaşanmıştır.
Tek Parti devrinde, Başbakan İnönü’nün “aferizm” dediği kayırmacılık ve yolsuzluk olaylarından şikayetleri, bunların yaygınlığını gösterir.
AK Parti “üç Y” (Yasak, Yokluk, Yolsuzluk) ile mücadele taahhüdüyle iktidara geldi. AB sürecinde bu yönde ciddi adımlar attı. Ama zamanla ortaya çıkan sorunları Başbakan Ahmet Davutoğlu’nun ısrarlı uyarılarında görebiliriz:
“Ahlak ile bezenmemiş siyasetten daha tehlikelisi yoktur” (28 Ekim 2015)
“Görev aldıktan sonra evini, arabasını değiştireni partiye sokmam.” (16 Kasım 2015)
“Eşini, işini ve evini değiştirenlerin peşine düşeriz. Parasal ilişkilerde dikkatli olun...” (26 Ocak 2016)
Davutoğlu bu sorunu hükümet programına da yazmıştı; öylece kaldı.
EY PARTİLER…
Kayırmacılık ve yolsuzluk eğilimi insan tabiatında vardır. Bütün toplumlarda ve bütün partilerde şu veya bu ölçüde görülür. Ama kurumlaşmamış toplumlarda daha fazla…
Uluslararası Şeffaflık Derneği’ne göre “Yolsuzluk algısı”nda Türkiye 2012’den itibaren “en çok gerileyen beş ülke”den biridir ve 72. sıraya inmiştir. (DW, 29 Ocak 2019)
Temmuz başında yasalaşan 11. Kalkınma Planı’nda “Yolsuzlukla Mücadele” var fakat üç cümleden ibaret. (Paragraf 785)
Halbuki AB’nin Türkiye’den taleplerinden biri yolsuzlukla mücadele yasalarının çıkarılmasıdır. Vizesiz geçiş için kalan 6 şarttan biri de budur.
Hukuki düzenlemelerle denetim ve şeffaflık getirmek şarttır.
AB’nin 2018 İlerleme Raporu’nda, Türkiye’nin “Avrupa Konseyi Yolsuzluğa Karşı Devletler Grubu tavsiyelerinin çoğunu hâlâ yerine getirmediği” belirtilerek şöyle deniliyor:
“Yolsuzlukla kararlı bir biçimde mücadele edilebilmesi için geniş kapsamlı, partiler arası bir siyasi uzlaşma ve güçlü bir siyasi iradeye ihtiyaç vardır... Yolsuzluk birçok alanda hâlâ yaygındır ve ciddi bir sorun olmaya devam etmektedir…”
Evet, eğer gerçekten yolsuzluk ve kayırmacılığa karşıysak, “benim partim iyi, senin partin kötü” demagojisini bırakalım. Partilerin göstereceği uzmanlardan oluşan bir komisyon AB ölçülerine uygun bir yasalar paketi hazırlasın, Meclis kabul etsin.
Var mısınız, ey partiler!
Bu vesile ile, AB kriterlerin önemini de unutmayalım.
06/08/2019 22:40
Türkiye Avrupalı mı, Asyalı mı?
113
Dış politikamızda Batı ile ilişkilerde gerilimler artarken, Ankara Rusya, Çin ve genelde Asya istikametinde açılımlara hazırlanıyor.
Büyükelçiler Konferansında Dışişleri Bakanı Çavuşoğlu, “Yeniden Asya açılımını bugün ilan ediyorum” diyerek çok vurgulu bir konuşma yaptı…
Cumhurbaşkanı Erdoğan ise “Yeniden Asya adıyla bir açılım politikasını hayata geçirmeyi planladıklarını” söyledi, AB ile ilişkileri daha kuvvetli ifadelerle vurguladı. Hatta vizesiz Avrupa için epey zamandır yerine getirmediğimiz “6 kriter”i tamamlayacağımızı, Yargı Reformu’nun da AB’la ilişkilere katkı sağlayacağını söyledi.
ASYA ‘HUKUK’ DEMİYOR
AB ile aramızdaki sorunların başında, hukuken de siyaseten de haklı olduğumuz Kıbrıs meselesi gelir. Ama 2004’teki Annan Referandumundan sonra Avrupa’nın yaptığı açık haksızlığa rağmen Ankara Avrupa ile ilişkilerini adeta zirveye çıkarmış, çok da iyi yapmıştı.
Bazı sorunlar yaşanırken de çok iyi ilişkilerin geliştirilebileceğine dair başarılı bir örnektir bu.
Ama böyle devam etmedi. Sorunların karşılıklı olarak iç politika uğruna körüklenmesi gerilimleri tırmandırdı.
AB’den Türkiye’ye yöneltilen demokrasi eleştirilerinin ve Ankara’nın gösterdiği tepkilerinin listesini çıkaracak değilim.
Fakat dikkat ettiniz mi? Rusya’yla, Çin’le, Asya’yla ilişkileri geliştirmek için “yargı reformu, basın özgürlüğü…” gibi konular hiç söz konusu olmuyor.
Rus veya Çin basını mı Türkiye’yi özgürlükler açısından eleştirecek?!
AB SÜRECİ NEYE YARADI?
Sayın Çavuşoğlu “Yeniden Asya” vurgusu yapan konuşmasında “ülkemize yönelik doğrudan yabancı yatırım tutarının 2003-2019 döneminde toplam 210 milyar dolara ulaştığını” söyledi. Evet doğrudur.
Fakat bu dış yatırımların yüzde 73.6’sı Avrupa ülkelerinden, yüzde 8.5’i Amerika’dan geldi!
Demek ki “Haçlı ittifakı… kalkınmamızı istemiyorlar” gibi sözler yanlıştır.
Çin, Rusya ve Katar dahil Asya ve Ortadoğu’dan gelen yatırım oranı yüzde 17.2’den ibarettir.
Rusya ve Çin Türkiye’nin yatırım ihtiyacını karşılayamaz.
AB Süreci başlayana kadar Türkiye’ye yabancı yaratım girişi yıllık 2 milyar dolar civarındaydı...
17 Aralık 2004’te Brüksel’de “AB ile tam üyelik müzakereleri”nin başlamasına karar verildi… 2005 yılında ülkeye gelen yabancı sermaye yatırımı 10 milyar dolara, 2006’da 20 milyar dolara çıktı!
Son yıllarda 10 milyar dolara indi.
Görüyor musunuz; üye olmadan da “AB sürecinde” bulunmak ekonomiyi nasıl geliştirmiş?
Mesele iktisadi ve hukuki rasyonalizm meselesidir; dostluk, düşmanlık değil.
Bu süreci başlatmak için, Başbakan Tayyip Erdoğan Brüksel’de “istinaf mahkemeleri, CMUK ve Ceza Kanunu’nu onaylayacağız” diye açıklama yapmıştı. (23 Eylül 2004)
Bugün de Cumhurbaşkanı Erdoğan, vize anlaşması için Terörle Mücadele Kanunu dahil “6 Kriter”i yerine getireceğimizi söylüyor, “yargı reformu yapacağız” diyor.
Bence “yargı reformu” çok eksiktir ama bu ayrı konu.
BİR AYAĞIMIZ BATI’DA
Temmuz 2019 tarihli 11. Kalkınma Planı’nda maalesef AB ile ilişkiler ikincil düzeyde görülmüş, İSEDAK (İslam İşbirliği Teşkilatı Ekonomik ve Ticari İşbirliği Daimi Komitesi) ile ilişkilere daha çok önem verilmiştir. Ama Araştırma-Geliştirme söz konusu olunca aynı planda şöyle deniliyor:
“Başta AB ülkeleriyle olmak Üzere Ar-Ge faaliyetleri, araştırma altyapıları ve araştırmacı insan gücü bakımından bölgesel ve küresel düzeyde işbirlikleri geliştirilecektir.” (Paragraf 444)
Evet, ekonomilerin en önemli dinamosu olan Ar-Ge deyince, “başta AB ülkeleri” ile ilişkiler geliyor.
Halbuki aynı iktidarın Temmuz 2013 tarihli 10. Kalkınma Planı’nda, AB’nin hem ekonomi için büyük önemi belirtiliyor, hem “değerler” vurgusu yapılıyordu:
“Ekonomik ilişkilerin yanında AB’nin uzlaşma kültürüne dayalı siyasi deneyimi; kurumsallaşmada mesafe kat edilmesi, yaşam kalitesinin yükseltilmesi, ileri standart ve normların benimsenmesi, çeşitli alanlarda kapasite geliştirilmesi açılarından önemli fırsatlar sunmaktadır.” (Paragraf 41)
Hiçbir öfkeyle veya hamasetle bu “fırsatlar”a sırt dönemeyiz, Batı ile sorunlarımızı Batı’dan kopmadan çözmek zorundayız.
Tarihte olduğu gibi, bir ayağımız sabit olarak Batı’ta öbür ayağımız Asya’da, Afrika’da, İslam ve Türk dünyalarında, Rusya’da, Çin’de…
08/08/2019 23:02
Siyasetin ‘etik’ sorunu
48
Siyasi etik yani siyasi gücün kullanımında etik kulların tespiti, yasalara bağlanması, bağımsız denetim kurumlarının oluşturulması…
Partilerin bari böyle bir konuda oturup anlaşmaları gerekmez mi?
Her partinin bu konuda inisiyatif alıp kendi itibarını yükseltmek istemesini anlarım ama engellemeyi anlamak mümkün değil.
Belediyelerde artık açıkta ortaya çıkan kayırma ve yolsuzluk sorunları üzerine CHP bir “Siyasi Ahlaksızlıkla Mücadele ve Siyasi Etik” kanun teklifini Meclis’e sundu.
İktidarın tepkisi ne oldu?
İş Bankası’ndaki Atatürk’ün hisselerinin CHP tarafından sembolik olarak temsil etmesini gündeme getirmek oldu! CHP bunu “temizlemeden” siyasi etikten bahsedemezmiş!
AK PARTİ NE DİYORDU?
İktidara yakışan, hele de parti başkanlığı ile devlet başkanlığını birleştirmiş bir sistemde iktidara yakışan, bu konuda partilerle görüşerek ortak komisyon kurulmasını teklif etmek, CHP’nin teklifini de bu bağlamda ele almak olmalıydı.
Ama iktidarda bir süredir bu konulara karşı soğuk bir tavır var.
Türkiye’de rüşvet ve yolsuzlukla mücadele konusunda 1990 yılında bir kanun çıkmıştı. Zamanla iktisadi ve siyasi ilişkiler yoğunlaştı, kanun yetersiz hale geldi. AK Parti 2001’de kurulurken bu durumu görmüş ve Program’ına şunları yazmıştı:
“Siyasetin kirlendiği, siyasi alanın iyice daraltıldığı ülkemizde; siyasetin ve siyasetçinin yeniden saygın ve güven veren bir konuma getirilmesi gerçekleştirmek istediğimiz bir hedeftir. Siyasetin dürüstlük ve liyakati esas alan bir yapıya kavuşturulması, siyasi finansmanın denetlenebilir ve şeffaf olması, ülkemizdeki siyaset kurumunun en temel ihtiyacıdır.” (Bölüm 2.2)
Aynı parti 2007’de ve 2016’da dar kapsamlı da olsa bu yönde Meclis’e kanun teklifleri verdi ama yasalaşmadan kadük kaldı.
Bu düzenlemelere ihtiyaç o zamandı da bugün mü ihtiyaç olmaktan çıktı?
AB İLERLEME RAPORU
Aksine, sorunların büyüdü, Türkiye uluslararası Yolsuzluk Algılama İndekslerinde irtifa kaybetti.
AB İlerleme Raporları da bu konuda Türkiye’yi sürekli eleştiriyor. 2019 İlerleme Raporu’nda şunları okuyoruz:
“Türkiye’de lağvedilen önleyici kurumların yerine Türkiye’nin de taraf olduğu BM Yolsuzlukla Mücadele Sözleşmesi uyarınca bağımsız bir kurum oluşturulmadığı için bu alanda gerileme olmuştur…
Daha önceki yolsuzlukla mücadele stratejilerinde öngörülen mevzuat değişiklikleri yapılmamıştır. Kamu alımları mevzuatı halen AB müktesebatı ile uyumlulaştırılmamış ve Kamu ihale Kanunu’ndaki istisnaların kapsamı daha da genişletilmiştir. Güçlü bir yolsuzlukla mücadele stratejisinin ve eylem planının olmayışı yolsuzlukla kararlı bir şekilde mücadele edecek siyasi irade eksikliğinin işaretidir…
Genel olarak yolsuzluk yaygın ve endişe verici bir konu olmaya devam etmektedir.”
Bazılarımızın düşman gördüğü AB, bize bu tavsiyelerde bulunuyor!
Çünkü şeffaflık ve etik değerler iktisadi ve ticari ilişkilerin gelişmesi için de şarttır.
YASALAR HAZIR
Ekonomi deyince akla gelen isimlerden biri elbette Ali Babacan’dır. Siyasi görüşlerimiz ne olursa olsun, ekonomi açısından saygın bir isimdir. AK Parti’nin Ankara Milletvekili olarak NTV’de şöyle diyordu:
“Yolsuzluk meselesi her ülkede az ya da çok var. Türkiye’yi az grubuna yönlendirmek için adım atmak gerekiyor. Etik kurallar dünyada ortak aklın eseri haline geldi. Kurallara uymayanları da cezalandırmak gerekiyor. AK Parti ne demek? AK yani beyaz, lekesiz… Partinin adına AK deyip de şeffaflık ve yoksulluklarla mücadele konusunda belli bir duruş ortaya koymazsanız bu bir beka meselesi haline gelir. Burada neler yapılacağıyla ilgili somut adımları listelemiş durumdayız. Kanun metinlerimiz satırına, virgülüne kadar hazır. Daha önce dört siyasi partinin oluşturduğu etik kurallar listesi var. İnşallah seçimlerden sonra da bütün siyasi partilerin bir araya gelip bir etik kurallar listesinin oluşturulmasını istiyoruz. (10 Temmuz 2015)
Ama yine Meclis’e getirilmeyecekti.
Demek ki yolsuzlukla mücadele ve etik kurallar için gelerek yasa metinleri teknik düzeyde ve uluslararası standartlarda hazırdır, arşivde durmaktadır. İktidar blokuna düşen, bunları Meclis’te ortak bir komisyona getirerek yasalaştırmaktır.
Siyasi etik açısından olduğu gibi yabancı yatırım girişi için de zorunludur bu.
10/08/2019 22:31
Merkez Bankası sisteme uyarlandı
61
Merkez Bankası (TCMB) nihayet cumhurbaşkanlığı hükümet sistemine uyarlandı. Önce TCMB kanununda KHK’larla değişiklikler yapıldı, sonra Başkanı ve Genel Müdürlerinin değiştirilmesiyle uyum tamamlandı.
Evvela, merkez bankacılığı uzmanı iktisatçı Prof. Selva Demiralp’ın son atamalarla ilgili tivitini görelim:
“Çok saygın bir uluslararası dergide yayınlanan bir makalede beraber çalıştığım dört TCMB iktisatçısından iki tanesi geçmiş senelerde yurtdışına gitti. Geriye kalan ikisi dün itibariyle görevden alındı. İleriye dönük tablo ortada. Çok yazık.
Merkez Bankacılığı tecrübe ile öğreniliyor. En iyi okuldan doktora da alsanız görev başında pişmeniz lazım. Bunca tecrübeli insanın kızağa çekilmesi çok üzücü.”
SICAK KAVGALAR
İktidarla Merkez Bankası arasındaki gerilimlerin seçimlerle yakın alakası var.
Ağustos 2014’teki Cumhurbaşkanı seçimlerine giden süreçte bu gerilim yaşandı. Merkez Bankası “enflasyon tehlikesi var” diyerek, 29 Ocak 2014’te faizde yükseliş yapmıştı. Başbakan Erdoğan faizi eleştirdi, bu tavrını sürdürdü.
7 Haziran 2015 seçimleri sürecinde Cumhurbaşkanı Erdoğan tavrını sertleştirdi:
“Bize karşı bir bağımsızlık mücadelesi veriyorsun da başka bir yerlere karşı bağımlılığın mı var? Bir de bunu söyle.’’ (25.2.2015)
“Vatanı satmak, yüksek faizle, yüksek enflasyonla, kötü yönetimle ülkenin ve milletin kaynaklarını heba etmekle olur” (27.2.2015)
Cumhurbaşkanı Erdoğan her şart altında ve sürekli olarak “düşük faiz” tezini savundu, bunun için çok sert ifadelerle Merkez Bankası’nı eleştirdi.
Başbakan Yardımcısı Ali Babacan ve Maliye Bakanı Mehmet Şimşek ise TCMB’nin bağımsızlığını, savundular…
Babacan para politikaları konusunda “tek yetkili Merkez Bankası’dır” şeklinde konuşmalar yaptı. (13.3.2015)
Şimşek’in “Merkez Bankası’na güvenimiz tamdır” diye konuşmaları oldu. (14.2.2015)
Babacan ve Şimşek kabine dışında bırakıldı, Merkez Bankası Kanunu’nda KHK’larla değişiklikler yapıldı, atamalarla yönetim değiştirildi. Artık TCMB’in siyasi irade ile uyumlu çalışması bekleniyor.
ÇATIŞAN TEZLER
Erdoğan döviz ve enflasyon trendleri ne olursa olsun daima düşük faizi savundu, bunun piyasayı ve yatırımları canlandıracağını söyledi.
Babacan, Şimşek ve Merkez Bankası yöneticileri ise, kur ve enflasyonda yükselme eğilimi gördüklerinde bunu frenlemek için faiz artırımıyla TL’yi desteklemeyi savundular.
Modern iktisatta da “faiz” tek başına iyi veya kötü değildir, bir “para politikası aracı”dır: Durgunluk varsa canlandırmak için düşük faiz iyidir. Fakat kur ve enflasyon tırmanıyorsa ekonomiyi soğutmak, milli parayı güçlendirmek için yüksek faiz iyidir.
Merkez Bankalarının hukuken bağımsız kılınmalarının temelinde bu bilimsel tespit vardır.
Osmanlı’dan beri Türkiye’de yüzyıllardır dış ticaret açığı ve ağır dış borçlanma sorunu vardır. “Döviz”in ateşi yükseldiğinde yüksek faizle ‘tedavi’ edilir, 2018’in sıcak yaz aylarında yaşadık bunu..
Bugün enflasyonda ve dünya şartları itibariyle düvizde iniş var, faiz de hesaplı olarak indirilir tabii. Ama TL daima enflasyonun üstünde ve dövizden fazla getirili olmalıdır.
Nitekim 2018 yazındaki kur ve enflasyon patlamasını TCMB faizleri önce yüzde 17’ye ardından yüzde 24’e çıkararak durdurdu. Hazine ve Maliye Bakanı Berat Albayrak, Merkez Bankası’nın bağımsızlığına güven yaratmak amacıyla “ortodoks iktisatçı” üslubuyla konuşarak şöyle diyordu:
“Merkez Bankası’na ilişkin benim ağzımdan tek kelime duymayacaksınız.” (23.7.2018)
Evet, yüzde 24 faizi kimse eleştirmedi.
MERKEZ BANKASI HAKLIYDI
Merkez Bankacılar kriz bu noktaya gelmeden döviz ve enflasyonu frenlemek için faizde hesaplı artışlar yapmak istemiş, seçimlere canlı ekonomiyle girmek isteyen iktidarın tepkisini çekmişlerdi.
Son Başbakan Binali Yıldırım’ın şu sözleri de bunu doğruluyor:
“Geçmişte fazla açılmıştık şimdi biraz toparlayacağız.” (14 Aralık 2018)
Erdem Başçı ve gecikerek de olsa Murat Çetinkaya ve arkadaşları, seçimler için yapılan bu “fazla açılmayı” frenlemek, krizi önlemek için mücadele etmişlerdi, haklı oldukları anlaşılıyor.
Netice: Bugünkü sistemde Merkez Bankası’nın bağımsızlığı için kanun yetmiyor, anayasaya yazmak lazım.
Değerli okurlarımın bayramını tebrik ediyor, hayırlara vesile olmasını diliyorum.
12/08/2019 22:45
En büyük alarm
98
Eğitim ve üniversite Türkiye’nin geleceği için en önemli iki alan ve en büyük alarm da bu iki alanda ortaya çıkıyor.
Beka meselesi mi, işte budur.
Eğitimde, üniversitede, Araştırma-Geliştirme (Ar-Ge) çalışmalarında yeterince başarılı olamayınca, ekonomide büyük hedeflerden bahsetmek hamasetten öteye geçemiyor.
2011 yılında açıklanan “2023 Hedefleri”nin ancak yarısına ulaşabileceğiz, bu başarısızlığın sebeplerinden birincisi, eğitimin o hedefleri gerçekleştirecek nitelikte işgücü yetiştiremiyor olmasıdır.
ÜNİVERİSİTELERİMİZ NEREDE?
Son olarak CWUR (Center for World University Rankings) adlı kuruluşun üniversiteler sıralaması yayınlandı. Bizim birinci üniversitemiz, CWUR’da 582. sırada yer alıyor, dünyanın en iyi 500 üniversitesi arasında bizden bir üniversite yok. En iyi 1000 üniversite denildiğinde bizden 10 üniversite var. Bir önceki yıl bu sayı 13’tü; kalıcı bir gerileme işareti değildir inşallah.
Başka bir ölçüm kurumu THE (Time Higher Education) adlı kuruluştur. THE sıralamalarında biraz yukarılardayız ama yine de iç açıcı bir durumda değiliz.
YÖK Bakanı Prof. Yekta Saraç, vakıf üniversitelerine, gelirlerinin yüzde en az 1’ini Ar-Ge harcamalarına ayırmaları kuralını getiriyor. Saraç üniversite sınavlarında kaliteyi yükseltecek, öncelikli dallarda doktora çalışmalarını destekleyecek uygulamalar başlattı.
Devlet üniversitelerinin durumu daha iyi olmadı gibi, sorun çok daha geneldir.
KALİTEDE GERİLEME VAR
World Economic Forum (WEF) her yıl “Küresel Rekabetçilik Raporu” yayınlıyor. 2008 raporunda Türkiye ilk ve ortaöğretim alanındaki “kalite” sıralamasında 146 ülke içinde 91. sıradaydı.
2018 raporunda ise Türkiye “eğitim sisteminin kalitesi”nde 101. sıraya inmiş; karşısına aşağı doğru grafik işareti konulmuş.
2018 yılında temel eğitimde 105. sıraya düşmüşüz; karşısında yine gerileme işareti var. Matematik ve fen bilimlerinde 104. sıraya inmişiz; grafik çizgisi yine aşağıya doğru. (WEF, World Competitivness Report 2018, s. 293)
Eğitimin kalitesi böyle. Yargı bağımsızlığında ise 104. sıradayız; utanç verici bir durum!
Yollar, köprüler, havaalanları, sağlık tesisleri, görkemli kamu hizmet binaları gibi “alt yapı” söz konusu olduğunda çok başarılıyız, dünyada 50. Sıradayız. Ama değerler ve kalite söz konusu olunca diplere yakın vaziyetteyiz!
MADDİ PLANDA İYİ…
WEF raporunda Türkiye okullaşma oranında başarılıdır. Çok şükür okulsuz yerleşim birimi kalmadı. Hatta “her şehirde üniversite” var, en az bir tane…
Ama kalitenin gerilerde olması ekonomiye de zarar veriyor. Ekonomide krizler gelir ve geçer. Gelişmiş toplum olmanın şartı, iyi eğitimli insandır.
Yine WEF raporunun Türkiye bölümünde kalkınmayı frenleyen faktörler sayılıyor: En başta gelen üç fren şu: İstikrarsızlık, finansman yetersizliği ve işgücünün eğitimce yetersiz olması! (Sf. 292)
Ama mesela bizden iyi kalkınan Müslüman Malezya’ya ilişkin WEF göstergelerinde, kalkınmayı frenleyen faktörler sayılırken işgücü eğitiminin yetersiz olmasından bahsedilmiyor, bürokrasinin etkinsiz, verimsiz olmasından bahsediliyor. Orada eğitim bizdekinden kaliteli.
Okuduğumuzu iyi anlamamak, derslerde öğrenmekten ziyade ezberleyip unutmak, böylece zihnimizde “bilgiler arası ilişki” oluşmaması veya yetersiz kalması gibi bir sorunumuz var.
Asırların ezberci eğitiminden geliyor bu.
1939’daki Maarif (Eğitim) Şurası’nda da dile getirilen esaslı sorunlardan biri buydu.
BÜYÜK SLOGANLAR
PISA sınavlarındaki üzücü halimiz malum. Okuduğumuz Türkçe metni anlayıp tahlil etmede zorlanıyoruz! Biz yazarlar aldığımız olumlu ve olumsuz tepkilerden görüyoruz ki, bazıları yazdığımızı anlamamış, anlamadan hüküm vermiş…
Böyle olunca “anlayarak” davranmak yerine, bir gruba, tarikata, örgüte, partiye bağlanarak, bir ünlünün peşine takılarak davranmak çok yaygın oluyor. Siyasi kutuplaşma bu bağları keskinleştirerek eleştirel analitik düşüncenin gelişmesine pek de müsait olmayan bir iklim yaratıyor. Bugün böyle dün de böyleydi.
Temeldeki sorun elbette eğitim tarzıdır.
Milli Eğitim Bakanı Ziya Selçuk “bilgi kuramı” derslerini öneriyor, “nasıl?”ın cevabını araştıran bir eğitim tarzı…
Sorgulayan, verileri denetleyen, sınayan, tahlil eden bir zihniyet… Bu olmadan “gelişmiş toplum” olmayız, sadece büyük sloganlar atarız.
13/08/2019 23:08
‘Ümmetin ihtilafı’
118
Kendi dilinde yazılmış bir metni okuyup anlayamamak, yahut bir konuşmayı dinleyip anlayamamak…
Bu yaygın bir sorunumuzdur. Sağımız solumuz fark etmiyor, önyargılarımızın hayranlarıyız.
Yüksek uzmanlık düzeyindeki bir metni anlamakta zorlanmak tabiidir. Benim kastettiğim bu değil. Sınavlarda ortaya çıkan tablodan bahsediyorum.
Millî Eğitim Bakanlığı’nın yaptığı ABİDE (Akademik Becerilerin İzlenmesi ve Değerlendirilmesi) araştırmasında ortaya çıkan sonuç şu:
“Türkçe’de öğrencilerin yüzde 66,1’i orta düzeyde ve bunun da altında. Bu öğrenciler deyimleri, atasözlerini, hiciv ve nüktelerdeki mesajları anlayamıyor.” (AA, 3.7.2019)
Dış güçler falan değil, kendi Bakanlığımızın araştırması. PISA sonuçlarıyla da örtüşüyor.
BİZDEN, SİZDEN!
Fen bilimleri ve matematikte durum daha kötü. Türkçe metinde geçen olaylar ve anlamlar arasındaki bağlantıları anlamakta zorlanıyorsak, soyut sayısal veriler arasındaki bağlantıları anlamakta büsbütün zorlanırız tabii.
Önyargılarımızın çok güçlü olduğu, üstelik daha karmaşık siyasi ve ideolojik konuları nasıl anlarız?!
“Anlamak” yerine önyargılarımızı devreye sokarız. “Bizim taraf”ın söylediklerini kayıtsız şartsız doğru zannederiz. “Karşı taraf”ın eleştirilerinde doğru taraflar olabileceğini akıl edemeyiz, toptan suçlarız.
Bizde fikir ve siyaset tartışmalarının başladığı zamanlardan beri, diyelim yüz elli yıldır, niye hep keskin kutuplaşmalara sürükleniyoruz; belli değil mi?
Politikacılar da taraftarlarını pekiştirmek için bunu körüklüyor.
En kolayı, icraat ve fikirleri tartışmak yerine, karşıtlarımızın kişiliklerine hakaret etmektir. Yüz elli yıllık tarihimize bakın, genelde böyle.
Düşünce tarihimizin en büyük ve öncü isimlerinden Namık Kemal de bundan yakınıyordu.
NAMIK KEMAL YAZMIŞTI
Türkiye’de basın özgürlüğü olmadığı için Londra’da çıkardığı Hürriyet gazetesinin 14 Haziran 1869 günlü nüshasında bu sorunu yazmıştı. Yazısının başlığı “İhtilafu ümmetî rahmetün” hadisidir; yani ümmette, millette farklı fikirler olması rahmettir…
O zaman “ümmet” kelimesi millet, Osmanlı toplumu gibi anlamlarda kullanılıyordu.
Büyük düşünür fikrî çoğulculuğun ve özgürlüğün Batı’yı nasıl geliştirdiğini hatırlatarak bunun İslam’ın da gereği olduğunu belirtiyordu. Fikirleri olgunluk içinde tartışmayı bırakıp farklı fikir sahibi kişilere hakaret edilmesinden, onların susturulmasından yakınıyordu, bugünkü Türkçeyle:
“Farzedelim ki, karşı görüşte bulunanlar görüşlerinde isabet etmemiş olsunlar, isabetli zannettikleri görüşleri, tam tersine zararlı ve sakınmamız gereken görüşler olsun. Niçin ikna edici delillerle bunu meydana koyup anlatacak yerde yalnız şahıslarına düşmanlık ediliyor ve meselenin kendisi bırakılıp kişilikleri kötüleniyor?!”
Tabii burada “ümmetin ihtilafı” Cemel ve Sıffin’de siyaset uğruna birbirini öldürmek değil, içtihatlar devrinde olduğu gibi farklı görüşlerle hukuk, felsefe, kelam ve çeşitli bilim dallarındaki gelişmelerdir.
Fikirleri ve kavramları “anlamak” yerine, kafayı kişiliklere takan, değişik fikirleri, eleştirileri ihanet sayan, özgürlüğü içine sindiremeyen bir yapıda zihinler açılabilir mi?
Bilim, felsefe, sanat, teknoloji yeterince gelişebilir mi?
Önyargılarımızın, ateşli kavgalarımızın nasıl ayak bağlarımız olduğunun farkında mıyız?
‘BİLİM ZİHNİYETİ’
Bugün güç muhafazakarların elinde, muhaliflerini ve eleştirenleri ağır ifadelerle suçluyorlar; eleştirilerde haklılık olabileceğini hiç düşünmüyorlar...
Tek Parti devrinde de inkılapçılar böyleydi, muhaliflerini ve eleştirenleri ağır ifadelerle suçlarlar, eleştirilerde haklılık olabileceğini hiç düşünmezlerdi.
İktidarlar geldi gitti… Eğitimde ve toplumsal hayatta rasyonelleşme umduğumuz düzeyde gelişmedi. Elbette mesafe aldık ama temel sorun hâlâ PISA’larda, ABİDE’lerde, Üniversite sınavlarında karşımıza çıkıyor.
Merhum sosyolog Prof. Mümtaz Turhan hocamız “Kültür Değişmeleri” adlı eserinde modernleşme serüvenimizi yazmıştır. Üç faktörden bahseder: Şekil, yarar ve anlam.
Şekil ve yarar en kolay tarafı…Batı’dan şeklî benzerlikler ve şeklen kurumlar almak kolaydı. Medeniyetin konforundan yararlanmayı istemek çok daha kolaydı…
Ama Batı’yı geliştiren “ilim zihniyetini”nin nasıl bir düşünme tarzı olduğunu “anlamak” hem en önemli hem en zor tarafıydı; hâlâ da zorlanıyoruz.
.15/08/2019 23:05
Kim haklı? Siz mi, biz mi?!
96
Bugün size yakın tarihimizden iki olay aktaracağım; ilk olay muhafazakarların tarihe bakışına uygun… İkinci olay Atatürkçü ya da geleneksel CHP çizgisinde olanların tarihe bakışına uygun.
Sonra da birlikte bir değerlendirme yapalım.
Amacım, tarihe siyasi görüşlerimiz için malzeme devşirmek için bakmakla “anlamak” için bakmak arasındaki farkı anlatmak…
CHP HÜKÜMETİ
Milli Şef İsmet İnönü demokrasiye geçileceğini açıklaması üzerine 7 Ocak 1946’de Celal Bayar ve Adnan Menderes’le arkadaşları Demokrat Parti’yi (DP) kurdular, Temmuz 1946’daki şaibeli seçimlerde 62 milletvekiliyle Meclis’e girdiler.
18 Ağustosta Başbakan Recep Peker hükümet programını okudu. Kürsüye gelen Menderes, hükümet programını incelemek için iktidarın muhalefete zaman ve eleştiriler için hazırlanma imkanı vermediğini anlattı:
“Hükümetçe, geniş bir cihazla ancak bir haftada hazırlanmış olan ve iktidar partisince enine boyuna müzakere edilerek kabul edilmiş bulunan hükümet programına kulaktan dinlemekle hemen cevap vermeğe kalkışmağı asla doğru bulmuyoruz… İktidar partisi muhalefete tetkik etmek ve hazırlanmak için imkân ve zaman vermemek istemektedir…”
Bunu protesto etmek için DP’liler Meclis’i terk etti…
Menderes’in de söylediği gibi bu olay, Tek Parti otoriterliğinin devam ettiğini, meşru muhalefete araştırma ve eleştirme imkanı verilmek istenmediğini gösterir.
Muhafazakarlar bu yazdıklarıma katılacaklardır.
MENDERES HÜKÜMETİ
14 Mayıs 1950 seçimlerinde DP yüzde 53 oyla Meclis’te 415 sandalye, CHP yüzde 39 oyla 69 sandalye almıştır; o zaman seçim sisteminin adaletsizliği!
Kırşehir, Osman Bölükbaşı’yı seçmiştir.
Başbakan Menderes hükümet programını okumuş, CHP’li Faik Ahmet Barutçu ile CMP lideri Osman Bölükbaşı programı eleştirmiştir.
2 Haziran 1950 günlü oturumda Menderes eleştirilere cevap vermiş, Tek Parti devrini yine sert bir dille eleştirmiştir.
CHP’liler cevap hakkı istediler. İçtüzükteki “son söz milletvekilinindir” kuralını hatırlattılar ama bu defa da DP’liler muhalefete söz hakkı vermeyi reddettiler.
İnönü ve Bölükbaşı dahil, bütün muhalefet Meclis’i terk etti.
Milliyet gazetesinin sahip ve başyazarı Ali Naci Karacan, 1946 yılında da DP’lilerin Meclis’i terk ettiğini hatırlatan bir başyazısı yazdı. (Milliyet, 3 Haziran 1950)
Tarihçi Feroz Ahmad, CHP’nin “parlamenter demokrasiye aykırı uygulamalarını” hatırlatarak, “şimdi de DP’liler onların örneğine özeniyordu” diye yazar. (Demokrasi Sürecinde Türkiye, Hil Yay. S. 52)
DP gittikçe otoriterleşecek, Tek Parti devrinin metotlarına baş vuracaktır. Adalet Bakanı Esat Budakoğlu, 1954-1958 arasında 238 gazetecinin mahkum olduğunu açıklayacaktır! O zaman terör örgütleri falan yoktu.
Bu yazdıklarıma da DP karşıtları katılacaklardır.
DÜŞÜNELİM, DÜŞÜNELİM
Görüşleri farklı ama otoriterlikte benzer iki ana akım!
Tarihe “biz haklıyız” gözlüğüyle bakınca bu gerçekleri görmüyoruz.
Tarihe bir laboratuvar gibi bakamaz mıyız?
Tarih laboratuvarı bize gösteriyor ki, bu ortak otoriter miras yüzünden kuvvetler ayrılığı, denetim ve denge, hukuk devleti gibi bugün çok ihtiyaç duyduğumuz değerler yeterince gelişmedi.
Denetlenmeyen ve dengelenmeyen iktidarlarda otoritenin nerelere kadar sürüklenebileceğinin bir örneği, trajik 1938 Dersim harekatıdır. Başbakanlıktan uzaklaştırılan İnönü’ye göre de ihtiyaç yoktu bu şiddette bir harekata.
Şevket Süreyya’nın Kadro dergisi, “gerici” miydi ki kapatılmıştı?..
DP, muhalefette birkaç defa “kuvvetler ayrılığı” talebinde bulundu fakat iktidarda bunu unuttu. İnönü “kuvvetler birliği”ne dayalı 1924 anayasasının değişmesini daha 1949’da söylemişti; DP iktidarı buna yanaşmadı, 6 Ok’lu bu anayasayı DP devam ettirdi!
Prof. Ali Fuat Başgil’in eleştiri ve uyarılarını dikkate atmadılar.
Metin Toker, DP’nin otoriterleşmesini CHP’nin nasıl “sadistçe” kullandığını yazar!
Trajik sonuç malum...
Netice: Tarih okurken, “bizimkiler haklıydı” diye kavga mı edelim?.. Yoksa, hukuk devleti, kuvvetler ayrılığı, denetim ve denge, temel hak ve hürriyetler, uzlaşma gibi değerlerin hayati önemini mi düşünelim?
Düşünelim, düşünelim…
17/08/2019 23:08
‘Yeni’ AK Parti?
101
Mahalli seçimlerde iktidar blokunun şehirlerde büyük kayba uğraması, özellikle de İstanbul’u 800 bin oy farkıyla kaybetmesi son derece önemli bir olaydı.
İktidar beklemediği çaptaki bu kaybın sebepleri ve ne gibi yeni politikalar gerektiği konusunu kurumsal bir davranış olarak müzakere etmedi. Gerçi Erdoğan, grup toplantısında “mesajı aldık, atmamız gereken adımları atacağız” diye konuştu fakat alınan mesajların ne olduğu ve hangi adımların atılacağı henüz açıklanmadı.
ESASLI SEBEPLER
Muazzam propaganda gücüne sahip bir iktidar kendisini anlatamamış olamaz. Kaybın esaslı sebepleri olmalı. Parti kurullarında bunlar tartışılmıyor ama iktidardan sızan yakınmalarda bunları görmek mümkün:
. Cumhurbaşkanlığı hükümet sisteminde, iktidar milletvekillerinin kendilerini Züğürt Ağa’ya benzetmeleri gösteriyor ki, ‘Gazi Meclis’ yeni sistemde ciddi bir zaafa uğramıştır.
. İktidar yanlısı Sabah Gazetesi’nde Okan Müderrisoğlu “partici kimliği Cumhurbaşkanına yakıştırılamıyor” diyerek sistemin bu en önemli özelliğinin seçmen kitlelerini rahatsız ettiğini yazdı. Gerçekten parti başkanlığı ile devlet başkanlığı birbirine karışmıştır.
. Parti sözcüsü Ömer Çelik, sistemde “yer yer kireçlenme, tıkanma” olduğunu, “yeterince verim alınamadığı şeklinde şikayetler” bulunduğunu söyledi.
. En etkilisi, ekonominin iyi yönetilemediğini kitlelerin hissetmesidir. Patlayan bütçe açıkları, dış açık ve borçlar biliniyor. Krizin “dış saldırı” olduğuna iktidarın taraftarları inansa da şehirli seçmen inanmadı; ‘Beka, Yunan, Pontus’ söylemlerine inanmadığı gibi.
Listeyi uzatmıyorum. Bunlar esaslı sorunlardır. Yeni sistemde denetim ve dengenin iyi kurulamadığı, yetkilerin bir elde toplanmasıyla kurumların aşındığı, bu yüzden sistemin yönetebilirlik kapasitesinin düşük olduğu açıktır.
Bu husus uluslararası ekonomi raporlarında da belirtiliyor.
‘TIKANMA, KİREÇLENME’
Sistemde “tıkanma ve kireçlenme”nin bir yıl içinde ortaya çıkıvermesi bu esaslı faktörlerin dışavurumudur. Bundan başka, “kibir, nepotizm, israf” gibi kavramlarla ifade edilen sorunlar da vardır.
Bütün bunlar müzakere edilmiyor. “Siyasi etik yasası” için bile bir hareket yok.
Gerçi CB Yardımcısı Fuat Oktay’ın başkanlığında bir çalışma yapılıyor ama AK Parti’li Özlem Zengin’in açıklamasından anlıyoruz ki, “anayasa ve yasalarda değişiklik olmayacak.” Bu durumda yeni düzenlemeler ‘kozmetik’ olmaktan öteye geçmez. Nitekim Bakanlar Meclis’te nöbetçi olarak bulunacakmış, milletvekilleri bakanlarla kolay görüşsün diye!
Beştepe’de hakim ve savcıları da çağırarak törenle açıklanan “Yargı Reform Stratejisi” de Adalet Bakanı’nın iyi niyetli çabası olmaktan öteye geçmiyor, sistem açısından “reform” niteliğinde düzenlemeler, mesela HSK’da siyasetin azaltılıp adaletin yükseltilmesi gibi düzenlemeler yok.
Devlet yönetiminde böyle, partiye gelince…
PARTİYİ YÖNETMEK
AK Parti’nin 18. Kuruluş yıldönümünde partinin kuruluşunda ve icraatında önemli yerleri bulunan Abdulllah Gül, Ahmet Davutoğlu ve Ali Babacan’ın parti tarihinden silinmeleri parti hafızasının nasıl şekillendirilmek istendiğine dair önemli bir göstergedir.
Cumhurbaşkanı ve parti başkanı Erdoğan bu defa partisinin kuruluş ve icraatını övmedi, hatta 18. Yıl mesajında “dün bitti, geçti gitti” diye konuştu.
Demek ki ‘fabrika ayarları’ sözü de geçip gitmiştir.
Sayın Erdoğan “bugün yeni bir gündür. Aydınlık Türkiye için, geleceğimiz için yeniden yollara düşme günüdür” diyor.
Fakat “aydınlık Türkiye için” düşünülen hukuk, ekonomi, demokrasi, özgürlük, politikaları konusunda yeni metinler yok. Bu kavramlar zaten son yıllarda pek kullanılmıyor.
Ama herhangi bir sistemde reform, her hangi bir partide yenilenme ancak bu kavramların yansıttığı felsefe ile mümkün olabilir.
Devlet yönetiminde kuvvetler ayrılığının ve kamu kurumlarına ait yetkilerin geliştirilmesi… Partide kurumlaşmayı sağlayacak tüzük hükümlerinin hayata geçirilmesi.
Bu yönde işaretler olmağı için devleti yönetme tarzında da partiyi yönetme tazında da önemli değişimler olacağını sanmıyorum.
Metal yorgunluğu gerekçesiyle bazı belediye başkanlarının değiştirilmesi gibi, bazı bakanlar ve bazı parti yöneticileri değişebilir, o kadar. Bugün gözüken bu.
18/08/2019 22:30
“Müslümanlara yeni bir medeniyet bilinci lazım”
98
Prof. Bekir Karlığa İslam ve Batı tarihlerindeki bilim ve medeniyet hareketleri üzerine yirmi yıl süreyle Batı kütüphanelerinde araştırmalar yaptı. İlahiyatçı Karlığa, Arapça eserleri orijinallerinden inceledi. Düne ve bugüne ilişkin sorularımızı cevapladı.
Hocam kitaplarınızda, Müslümanların eski Pers, Yunan, Hind medeniyetlerinin varisi olduklarını, İslam’ın hikmet anlayışıyla bunları özümseyip geliştirerek büyük bir medeniyet kurduklarını anlatıyorsunuz. Sonra geri kaldılar, kendi medeniyetlerini bile unuttular. Bugün dünyanın en sorunlu toplumları. Sebep taassupsa taassubun sebebi ne?
Her medeniyetin başına gelenler İslam medeniyetinin de başına geldi. Daha çok kendi iç sorunlarına odaklanarak, dışa bakamadılar. Bir süre sonra bu durum içe kapanmaya, bu da toplu bir tıkanmaya yol açtı, medeniyet krizine dönüştü. Bugünkü içler acısı durumu hazırlayan sebepler oluştu. Bu durum bir bilinç kaybı halidir. Bu badireden ancak yeni bir medeniyet bilinci geliştirerek kurtulabiliriz.
Medeniyet bilincini yitirmeye varan sebepler, 13. Yüzyılda başlayıp 18. Yüzyılda zirveye tırmanan uzun tarihi sürecin eseridir. Sorun taassubun ortaya çıkmasında değil, binlerce yıldır medeniyet üreten bu topraklarda taassubun bu kadar zaman devam edip gelmesini sağlayan etkenlerin neden bir türlü ortadan kaldırılamamış olmasındadır.
BATI AYDINLANMASI VE İSLAM
Sizin İslam Düşüncesinin Batı Düşüncesine Etkileri kitabınızda, Gazali’ye karşı İbn Rüşd’ün felsefeyi savunan Tehafüt’üt-Tehafüt adlı eserinin 17. Yüzyıl Avrupa’sında 12 defa matbaada basılıp yayıldığını, Osmanlı kütüphanelerinde ise sadece 4 tane el yazması bulunduğunu yazıyorsunuz. Bu tabloyu nasıl okuyalım?
Bu tespit, İslam dünyasındaki zihin tıkanıklığının nasıl başladığını ve zamanla hangi noktaya geldiğini çok açık ve net olarak ortaya koymaktadır. Batı dünyası, 13. Yüzyıldan itibaren İslam düşüncesinin temel kaynakları Batı dillerine çevrildikten ve başta Kindi, Farabi, İbn Sina, İbn Rüşd ve İmam Gazzali gibi İslam düşünürleri Batı içine düştüğü dogmatik ve skolastik uykusundan dünyasında tanındıktan sonra uyanmış ve Rönesans’a doğru hızla yol almaya başlamıştır.
İslam Düşüncesinin Batı Düşüncesine Etkileri ve Batı’yı Aydınlatan İslam Düşünürü İbn Rüşd isimli araştırmalarımda ben özellikle bu konu üzerinde yoğunlaşmaya çalıştım. 20 yılı aşkın bir süre muhtelif Batı kütüphanelerinde yaptığım araştırmalarda ana kaynaklara inerek İslam medeniyetinin hemen hemen her alanda zirvede olduğu dönemde neredeyse tamamen yerlerde sürünen Batı dünyasının içine düştüğü bu durumdan nasıl çıktığını tespit etmek istedim.
Geçen yüz yılın başlarından beri Batı’da İslam bilim tarihi konusunda oldukça zengin bir literatür oluşmuşsa da İslam düşüncesi alanındaki çalışmalar hem geç başlamış hem de çok cılız kalmıştır.
İBN RÜŞD’Ü UNUTMAK
İbn Rüşd’ü bizde medrese dışlıyor, Orta Çağ Avrupa’nda kilise yasaklıyor? Bu benzerlik nedir, İbn Rüşd neyin simgesi?
İran’da İbn Rüşd’ün özel olarak dışlandığını söyleyebiliriz. Doğu ve Batı İslam dünyası, yani Sünni dünyası ise İbn Rüşd’ü dışlamıyor ama Fatih devrindeki kısa bir tartışma süreci hariç, onunla hemen hemen hiç ilgilenmiyor. Hatta 19. yüz yılın sonunda Batılılar tarafından yeniden ele alınmaya başlanıncaya kadar neredeyse tamamen unutuveriyor.
Bunun önemli bir nedeni var: Doğu İslam dünyasını toptan istila eden Moğollar, İslam medeniyetini temelden yıkmakla kalmadılar, bir süre sonra Müslüman oldular ve İslam düşünce ve bilimini yeniden yapılandırarak İslam medeniyetine de yeni bir rota çizmeye çalıştılar. İlhanlılar döneminde yaygınlaşan bu yeni bilim ve düşünce modeli, mantık, fizik ve metafizikten oluşan Aristo bilim ve felsefesinin yeniden şekillendirilerek İslam ilahiyatı ile uzlaştırılan İbn Sina, Gazzali, Fahreddin Razi felsefe ve Kelamı ile Sühreverdi ve Muhyiddin İbnü’l-Arabi teosofisinden oluşuyordu.
Kısa zamanda bu model, İran ve Azerbaycan medreselerinden Anadolu Selçuklu, Memlüklü, Osmanlı, Timurlu ve Safevi medreselerine geçerek bütün Doğu İslam dünyasına hakim oldu. Yirminci yüzyılın başlarına kadar da bu model devam edip geldi. Bu modelde İbn Rüşd’e hemen hemen hiç yer yoktu. Muhtemelen bundan dolayı İbn Rüşd bizim dünyamızda unutuldu.
İslam dünyasının Batı kesimine ve Kuzey Afrika’ya gelince, Endülüs’ün İspanyollar tarafından zaptı (Reconquista) ve Haçlı seferlerinin ağır baskısı nedeniyle ölüm-kalım derdine düştü ve İbn Rüşd’ü hatırlamaya vakit bulamadı. İki asır sonra kendine gelmeye başladığında ise artık Doğu İslam dünyasına hakim olan modele alternatif oluşturacak gücü yoktu. Hakim modeli eleştiren İbn Haldun bile İbn Rüşd ile ilgilenmedi. Ünlü Mukaddime’sinde, sihir, büyü ve falcılık konusunda eser yazan Afrikalı bilim adamlarına sayfalar ayıran İbn Haldun, İbn Rüşd felsefesine bigane kaldı, hatta karşı gibi durdu.
Batı dünyasına gelince, On üçüncü yüzyılın ortalarında Katolik Kilisesi ile büyük bir mücadeleye girişen İmparator İkinci Frederick, önce İbn Rüşd’ün eserlerini Latinceye tercüme ettirdi, sonra bu eserlerin Bolonya, Padoa, Sorbonne ve Oxford Üniversitelerine aktarılıp okunmasını sağladı.
Böylece Batı üniversitelerine giren İbn Rüşd, kısa zamanda liberal ve laik aydınlar tarafından benimsenerek yaygın bir düşünce akımı haline dönüştü. İbn Rüştçüler (Averroist) olarak bilinen bu akımın mensupları Katolik Kilisesi’nin doğmalarına karşı büyük bir mücadele vererek Engizisyon mahkemeleri tarafından meydanlarda ateşlere atılarak yakıldılar. İbn Rüşd’ün temel tezleri Rönesans’ın, Modern düşüncenin ve Aydınlanma felsefesinin ortaya çıkmasında da etkili oldu.
FELSEFE GEREKLİ Mİ?
İslam’da felsefe kurumlaşmadı diye yazıyorsunuz. Bu ne demek? Felsefe lazım mı?
Varlığı bir bütün halinde algılayıp yorumlamanın en önemli araçlarından birisi olan felsefe, elbette ki önemli ve lüzumludur. Çünkü felsefe bize doğru, sağlıklı, tutarlı ve yeterli düşünmenin yolunu ve yöntemini gösterir. Muhataplarını doğru bilgiler ve tutarlı fikirler ile besleyip tatmin edemeyen düşünce ve inanç sistemleri kalıcı ve uzun ömürlü çözümler üretemezler.
İslam evrensel bir din, amacı da bütün insanları dünya ve ahirette mutlu etmek olduğundan, felsefenin yol ve yöntemlerini kullanması kadar tabii bir şey olmazdı. Bu nedenle daha ilk yüz yıldan itibaren Müslümanlar felsefe ile yakından ilgilenmişler ve antik düşünceye dair bütün eserleri Arapçaya tercüme ederek İslam düşüncesi adını verdiğimiz yeryüzünün en canlı düşünce sistemlerinden birisini kurmuşlar ve buna bağlı olarak İslam medeniyeti oluşup gelişmiştir.
Yukarda kısaca temas ettiğimiz etkenler sonucu zamanla İslam düşüncesi canlılığını yitirmiş ve böylece İslam medeniyeti bir tıkanma ve durgunluk dönemine girmiştir.
ABDÜLHAMİT’LE NEDEN ANLAŞAMADI?
Kitabınızda Tunus Hayreddin Paşa’nın 19. Yüzyılda en büyük İslam düşünürü olduğunu yazıyorsunuz. Abdülhamid çağırdı, kendisini Sadrazam yaptı, Tunuslu reform layihaları verdi ama anlaşamadılar. İkisi de İslamcı, nelerde anlaşamadılar?
19. Yüzyılda genel olarak İslam dünyasında, özel olarak da Osmanlı’da devlet mekanizmasında üst görevlerde bulunan aynı zamanda entelektüel düzeyleri zamanlarına göre çok ileri düzeyde olan üç paşadan birisi Tunuslu Hayrettin Paşa’dır. Diğer ikisi ise Ahmet Cevdet Paşa ve Sait Halim Paşa’dır.
Batı’yı çok yakından tanıyan Hayrettin Paşa, Avrupa emperyalizminin hedeflerini çok önceden fark etmiş ve Müslüman aydınları, devlet adamlarını, özellikle de medrese ulemasını uyarmış ve acil tedbirler alınması gerektiğini yazdığı eserleri ve yaptığı uygulamaları ile ortaya koymuştur.
Tunuslu Şeyh Zafir aracılığı ile bundan haberdar olan Sultan Abdülhamid, onu İstanbul’a getirterek İstanbul’u ve Osmanlı imparatorluğunu çok yakından tanımamasına rağmen Sadr-ı A’zamlık makamına getirmiştir. Fakat uygulama ve çözümler konusunda Padişahın otokratik yaklaşımıyla uyum sağlayamayarak kısa zamanda ayrılmak zorunda kalmıştır.
Sultan Abdülhamid şüphesiz ki son yüz yılların en önemli padişahlarından birisidir. Onun en başta gelen amacı imparatorluğun devamını sağlamak olduğundan ister istemez otoriter davranmak gereğini duymuş ve bu nedenle de Paşa’nın çok önemli ve köklü çözüm önerilerine sıcak bakmamıştır.
Pek çok konuda ileri adımlar atmış olan Sultan Hamit kuşkularından kurtulsaydı da Paşa’nın önerilerini dikkate alsaydı belki de imparatorluğun akibeti biraz daha farklı olabilirdi. Ben, Paşa’nın daha çok Batı’yı yakından ve içinden tanıyan, Pratikten gelen ve başarılı uygulamalara imza atan, İslam dünyasının geleceği ile ilgili çözümler üretebilen, ıslahatçı devlet adamı yönüyle ilgilendim.
‘DAHA ÇOK ÖZGÜRLÜK’
Bugün Müslümanların zihni bir aydınlanma için en çok nelere ihtiyacı var?
Bugün İslam dünyası her zamankinden daha fazla köklü bir zihniyet değişimine ve kapsamlı bir aydınlanmaya muhtaç. Uzun lafa gerek yok, bugün her konuda daha çok çalışmak, daha çok bilgi elde etmek, daha çok şeffaflık, daha çok özgürlük, daha çok istişare ve daha çok demokrasi. Belki içine düştüğümüz durumun farkına varmamıza sebep olur ve yeni bir medeniyet bilinci oluşturarak yeniden dirilişin kapılarını aralamamızı sağlar.
PROF. BEKİR KARLIĞA KİMDİR?
İslam aydınlanmasını araştıran bilim adamı
Arapça, Fransızca ve İngilizce bilen ilahiyatçı, bilim tarihçisi Bekir Karlığa Batı’ya Doğru Akan Nehir Medeniyet belgeselinin müelleifidir. Prof. Karlığa İslam Düşüncesinin Batı Düşüncesine Etkileri adlı eserinde Avrupa’da Rönesans ve rasyonel düşüncenin doğmasına büyük katkıda bulunan İslam filozof ve bilim adamlarını inceledi.
19-08/18/6-1566160204.jpg
Prof. Karlığa Batı’yı Aydınlatan İslam düşünürü İbd Rüşd kitabında, Batı Rönesans’ına etkilerini yazdı. İbni Rüşd’in vahiy-akıl sorunsalını ele alan Faslu’l Makal adlı eserini de ilk defa Türkçeye çevirerek yayınladı.
19-08/19/bekir-karliga-kimdir-h1479906354-7ea7f2.jpg
Prof. Bekir Karlığa
Prof. Karlığa Bir Medeniyet Düşünürü Farabi adlı eserinde Farabi’nin medeniyet görüşünü ve Batı’ya etkilerini anlattı.
Karlığa’nın Islahatçı Bir İslam Düşünürü Tunus’lu Hayrettin adlı eseri eseri modernleşme sorunlarımız bakımından bilhassa önemlidir.
19-08/18/7-1566160212.jpg
Neden bu üç isim? Prof. Karlığa şöyle diyor:
“Bugün artık eskisinden çok farklı bir dünyada yaşıyoruz. Günümüz insanının ihtiyaçlarına cevap verecek çözümler üretmek zorundayız. Bunu başarabilmek için geçmişin çözümlerini çok iyi bilmeli ve bunları doğru tahlil ederek yeni ve sağlıklı çözümler bulmalıyız. Bu bilgin ve düşünürler bu konuda kapsamlı, tutarlı ve gerçekçi analizler yapıp köklü çözümler getirdikleri için, araştırmalarımı daha çok bu isimler çevresinde yoğunlaştırdığımı söyleyebilirim.”
"Varlığı bir bütün halinde algılayıp yorumlamanın en önemli araçlarından birisi olan felsefe, elbette ki önemli ve lüzumludur. Çünkü felsefe bize doğru, sağlıklı, tutarlı ve yeterli düşünmenin yolunu ve yöntemini gösterir."
"Daha çok şeffaflık, daha çok özgürlük, daha çok istişare ve daha çok demokrasi. Belki içine düştüğümüz durumun farkına varmamıza sebep olur ve yeni bir medeniyet bilinci oluşturarak yeniden dirilişin kapılarını aralamamızı sağlar."
19/08/2019 23:14
En, en, en… Önemli sorun
77
İlahiyatçı ve bilim tarihçisi Prof. Bekir Karlığa hocamız, dünkü Karar’da yayınlanan açıklamalarında İslam’ın yükselme çağında antik Yunan, Fars ve Hint kültürlerinden yapılan tercümelerin ufuk açıcı niteliğini belirterek şöyle diyordu:
“Varlığı bir bütün halinde algılayıp yorumlamanın en önemli araçlarından birisi olan felsefe, elbette ki önemli ve lüzumludur. Çünkü felsefe bize doğru, sağlıklı, tutarlı ve yeterli düşünmenin yolunu ve yöntemini gösterir.”
Şimdi başka bir ilahiyatçı ve tarihçi hocamız Prof. İhsan Süreyya Sırma’nın şu satırlarına bakalım:
“Abbasiler döneminde başlamış olan tercüme faaliyetlerinin faydadan ziyade zararları olmuştur. İslam bilginleri yani filozoflar yüzyıllarca ‘akl-ı evvel’ nedir, ‘akl-ı sani nedir gibi boş ve hiç kimseye yarar sağlamayacak olan felsefi problemlerle vakitlerini öldürmüşlerdir…
Daha önce Müslümanlarda olmayan ‘felsefe hastalığı’ Abbasilerin hediyesi olarak Müslümanlar arasına girmiştir…” (Müslümanların Tarihi, Beyan Yay. cilt 4, s. 49)
HANGİSİ DOĞRU?
Bu noktada benim “en, en, önemli sorun” dediğim mesele karşımıza çıkıyor: Metodoloji…
Bilinmeyen konularda doğru bilgiye ulaşmanın yöntemi…
Prof. Sırma’nın eserini bilhassa Dört Halifeler dönemi ve onu izleyen Emevi istibdadı konusunda tavsiye ederim. Geleneksel anlatımı aşan, sorgulayıcı bir yaklaşımı var. Fakat Sırma Hoca felsefe hakkındaki kanaatini yazarken, tek kaynak göstermemiş, tercümelerin ve teolojik-felsefi tartışmaların ne gibi zararlar doğurduğuna dair tarihten hiç örnek vermemiştir.
Felsefe zararlıdır derken tarihi gerçeği değil, kendi zihninin içindeki kanaati yazmıştır.
Nitekim Sırma’nın kitabı siyasi tarihtir, Müslüman filozoflar Harizmi, El Kindi, Farabi, Biruni, İbni Sina, İbni Rüşd gibi alim ve filozofların adları bile geçmiyor.
Sırma Hocanın “faydasız” dediği tartışmalar evet bütün o çağlarda teolojik-felsefi spekülasyonlardı ama bu tartışmalar insanlarda meraklar uyandırarak zihinleri açmıştı. Popüler bilim tarihçisi Salim AL Hassani’nin “1001 İcat” adlı eserinde ismi geçen Müslüman alim ve filozofların sayısı 115’tir. Bunlardan 88’i 12. Yüzyılın sonuna kadar olanlardır. Kalan 27 tanesi 17. Yüzyıla kadardır, sonra hiç yoktur.
Artık çıkacak bütün isimler Avrupa’dandır.
TARİH LABORATUVARI
Elbette zihnimizin içinde kanaatlerimiz olur ama tarihe ve tabiata dair gerçekler zihnimizin dışındadır, metodolojik araştırmalarla bunlara ulaşmaya çalışırız.
Prof. Bekir Karlığa’nın da bir akademisyen ve bir Müslüman olarak elbette kanaatleri var. Ama kitaplarında Türkçe’den başka Arapça, Fransızca, İngilizce, Latince orijinal kaynaklara giderek tarihte neler olduğunu araştırmıştır. İslam medeniyetinin yükselme çağlarında felsefi tartışmaların zihin açıcı rolünü tarihteki olgularla ortaya koymuş, sonra aynı faktörü Batı Rönesans’ında takip ederek anlatmıştır.
İşte, Prof. Karlığa’nın Osmanlı ve Avrupa kütüphanelerinde yaptığı araştırmalardan öğreniyoruz ki, Osmanlı kütüphanelerinde İbn Rüşd’ün felsefeyi savunan eserinden sadece 4 nüsha el yazması vardı… Avrupa’da ise 15. Yüzyılda tam 17 defa matbaada basılarak yayılmış, derin tartışmalara konu olmuştu. Bu tartışmalar Rönesans’ın büyük gıda kaynaklarından biri olacaktı.
YENİ BİR AYDINLANMA
Önemle dikkat çekmek isterim: Felsefe dışında, fıkıh ve Kelam konusundaki büyük isimler de yoğun felsefi tartışmaların olduğu o çağlarda yetişmiştir. Zihinleri felsefeye kapatmak, uzun asırlarda oksijensizlik etkisi yaratarak fıkıh ve kelamda da zihinleri dondurmuştur.
Felsefesiz zihinlerin durgunlaştığı asırlarda Farabi ve İbn Rüşd yoktur, ama Ebu Hanife ve Gazali de yoktur!
Bizde aydınlanmanın öncü isimlerinden 17. asırda Katip Çelebi, “felsefiyattır” diye suçlanarak “akli ilimler”in medreseden çıkarılmasını büyük esefle anlatır.
Osmanlı’nın zaferleriyle coşarken, gerilemişindeki en önemli sebeplerden birinin bu zihnî içe kapanma olduğunu hiç unutmamalıyız.
Müslümanların da 21. Yüzyılın ihtiyaçlarına göre bir rönesans gerçekleştirmesini istiyorsak, bunun yolu siyaset ve güç kavgası değil, düşüncelerimizi “zihnimizin dışındaki” gerçeklere açmaktır.
Siyasi düzende demokratik özgürlükler, bireysel beyinlerde hür düşünce olmadan bu olmuyor. En, en, en önemli sorunumuz bu değil mi?
.20/08/2019 22:50
Kayyım atamak
96
Diyarbakır, Mardin ve Van büyükşehir belediye başkanları, dört buçuk ay önce yüzde 50’nin üzerinde oyla seçildiler, mazbatalarını alarak göreve başladılar.
İki gün önce İçişleri Bakanlığı tarafından görevden alındılar, yerlerine valiler kayyım olarak atandı.
Olaya iki kutuptan bakılıyor:
. Milli iradenin üstünlüğü, seçilmişlerin ancak seçimle gitmeleri... Bu açıdan kayyım atamalarının demokrasi ve hukuk devleti ilkelerine aykırı olduğu…
Gerçekten seçme ve seçilme hakkı, demokrasi ve hukuk devletinin en temel ilkesidir; diğer siyasi haklar bu ilkeye dayalıdır.
. İkinci bakış açısı, Türkiye’nin terörle mücadelesidir. Bu terör konjonktürel değildir. Coğrafi ve etnik kaynakları olduğu için yaklaşık kırk yıldır devam eden bir terördür! Belediyelerin teröre kaynak aktaran kurumlar haline gelmesine kesinlikle göz yumulamaz.
Bu iki bakış açısından birini gözetip diğerini ihmal etmek bizi vahim yanlışlara götürür.
‘ÇÖZÜM SÜRECİ’ DERSLERİ
PKK, bazı belediyelerin imkan ve araçlarını kullanarak belirli il ve ilçelerde hendeklerle, tünellerle, silah ve mühimmat depolarıyla örgütlenmişti. “Rojova Devrimi”ni Türkiye’ye getirecekti!
Bu örgütlenmeyi sökmek için, 25 Temmuz 2015’te operasyonlar başladı. Öyle kapsamlı operasyonlar ki Başbakan Ahmet Davutoğlu “valilerin tugaylardan asker isteyebileceğini” belirten genelge çıkarmıştı. (10 Eylül 2015)
Ve, Anayasa Mahkemesi’ne göre, 2016 Mayısına kadar, yaklaşık bir yılda, 2.500 terörist öldürülmüş, 480 şehit verilmiş, 4 bin güvenlik görevlimiz yaralanmıştı. Sivil ölümler 100 civarındaydı. 400 bin insan ev işlerini terk ederek başka yerlere göçmüştü. (AYM, B. No: 2017/ 36722)
Böyle büyük acılar yaşanmıştı.
Belediyelerin tekrar teröre destek vermesine, yeni acılar yaşanmasına izin verilemez. Fakat hiç unutmamak lazım; PKK’nın o çapta şehir örgütlenmesini yapabilmesinin asıl sebebi iktidarın göz yummasıydı. Bunu kendileri de söylemişlerdir.
Bugün devlet elindeki denetim, istihbarat ve operasyon imkanlarıyla belediyelerden teröre kaynak aktarılmasını önemli ölçüde önleyebilir.
Gelelim meselenin hukuk tarafına…
DIŞARIDAN TEPKİLER
Görevden alınan seçilmiş üç belediye başkanı hakkında soruşturma ve kovuşturma dosyaları olduğu belirtiliyor. Belediye Kanunu’nun 47. Maddesine göre böyle durumlarda geçici olarak kayyım atanabilir fakat atanması şart değildir.
Hükümet seçimlerden dört buçuk ay sonra ve yargı kararı olmadan kayyım işlemi yapmakla bütün dünyaya “iktidar seçilmişleri muhalifleri görevden alıyor” görüntüsü verdi. Dünya basınında bu başlıklarla haber yapıldı.
Ülkenin zaten iyi olmayan hukuk imajını biraz daha zedeledi.
AB’den ve Avrupa Konseyi’nden “endişe” belirten resmi eleştirel acıklamalar yapıldı. AP Türkiye Raportörü Kati Piri “Sırada ne var? Ankara ve İstanbul belediye başkanlarını görevden almak mı?” diye tivit attı. Tabii sonbaharda açıklanacak İlerleme Raporu’na da geçecek bu olay.
Seçimlerde kendimiz söylememiş miydik Mansur Yavaş ve Ekrem İmamoğlu’nun kazansalar bile görevden alınabileceğini!
Bu eleştirilere “Haçlı Avrupa” falan diye kızalım ama unutmayalım ki, Türkiye’nin hukuk imajı geriledikçe Türkiye’nin ideolojik karşıtlarına ve örgütlere propaganda malzemesi veriyoruz.
Hukuk, devletler için fevkalade değerli bir “yumuşak güç” faktörüdür, bu kendi elimizle zaafa uğratıp ‘karşı taraf’a koz vermeyelim.
HUKUK NİYE ÖNEMLİ?
Hukukun ülke içindeki önemi, muhalif ve hatta duygusal kopuş halindeki vatandaşlar için de bir güvence, bir beraber yaşama zemini oluşturmasıdır.
Benim adayımı onaylıyorsun, seçime sokuyorsun, ben seçince iptal ediyorsun! Böyle bir duygunun yerleşmesi, duyguların bölündüğü bir toplumu kurumların da ayrıştığı bir noktaya sürükleyebilir; bundan dikkatle sakınmalıyız.
Yine unutmayalım ki, Avrupa’ya vizesiz giriş için hükümet AB’nin 6 şartını kabul etti; sermayeyi de Batı’dan bekliyoruz üstelik.
Netice, yargı kararı olmadan seçilmişlere dokunmak iyi sonuç vermiyor. Terörle mücadele ederken “güç” elbette önemlidir ama hukukun ve aidiyet duygularının önemini unutturmamalıdır.
22/08/2019 22:59
Suriye kördüğüm
100
Amerika ile Türkiye arasındaki sorunlar bir ölçüde yumuşama eğilimene girip “güvenli bölge” konusunda ilk adımlar ortaya çıkınca, Rusya’nın desteğiyle Esat güçlerinin İdlib’de saldırıya geçmesi dikkat çekidir.
Türkiye’ye bir milyona kadar yeni bir mülteci akını olması ihtimali ciddileşiyor.
4 milyon sivilin yaşadığı İdlib bölgesinde, Rus uçaklarının ve İranlı milislerin desteğiyle Esat güçleri Han Şeyhun ilçesini ele geçirmiş, Türk gözlem noktasının bulunduğu Morik ilçesini de kuşatmış bulunuyor.
Esat güçlerinin tabii ki Moskova’dan cesaret alarak Türk konvoylarına ateş açtığı da biliniyor.
Astana Mutabakatına göre Türkiye’nin bölgedeki 12 kontrol üssünden 9 numaralı Kontrol Üssü Morik’tedir, burada halen 900 askerimiz görev yapıyor.
MOSKOVA’NIN DİLİ
İdlib’deki terörist örgüt, esas itibariyle HTŞ (Heyet Tahrir Şam) adlı DEAŞ türevi örgüttür. Türkiye ise ÖSO çatısı altındaki grupları askeri ve siyasi olarak destekliyor.
Eylül 2017 tarihli Astana Mutabakatı’na göre, İdlib “çatışmasızlık bölgesi” olacak, bu sayede Türkiye’ye göçler duracaktı. Bunu sağlamak için Türkiye, Rusya ve İran gözlem üsleri kuracak, DEAŞ ve benzerleriyle mücadele edilecekti.
Şam sürekli olarak Türkiye’yi “isyancıları, teröristleri” desteklemekle suçluyor.
Siyaseten daha önemlisi Rus Dışişleri Bakanı Lavrov’un “Türkiye umduğumuz gibi davranmadı” diye konuşmasıdır. Lavrov Türkiye’nin terörle mücadele etmediğini söylüyor, hatta “teröristlerin provokasyonları Türk gözlemci askerlerin başları üzerinden yapılmaya devam etti” diyerek Türkiye’yi suçluyor! (Sputnik, 20 Ağustos)
Rusya “terörle mücadele” kavramını, İdlib’de Esat’ın saldırılarını meşrulaştıracak biçimde yorumluyor.
Halbuki Ankara, Türkiye’ye büyük göç akını doğurabilecek bu saldırıların durdurulmasını kaç defa Moskova’dan istemişti!
Hatırlamak gerekir, Putin uçak krizi sırasında da Ak Parti iktidarını “İslamcı teröristleri destekliyor” diye suçlamıştı.
SURİYE’DE YALNIZ KALMAK!
Moskova’nın stratejisi Batı’dan kopmuş, NATO’dan çıkmasa bile askeri ilişkileri zaafa uğramış bir Türkiye’dir.
Öyle bir Türkiye ister istemez Çin-Rus hattına savurulacaktır.
ABD’nin Türkiye’ye füze savunma sistemi satmayınca, Ankara’nın Rusya’dan S-400’leri alması Putin’de tabii büyük ümitler doğurmuştu.
“Büyük Vladimir” unvanını pek seven Rus liderinin egosuna da uygun bir diplomatik zafer olacaktı.
Fakat Erdoğan-Trump ilişkilerindeki olumlu gelişmeler, “güvenli bölge” konusundaki adımlar ve Ankara’nın NATO üyeliği yolundaki vurguları üzerine Putin, Türkiye’yi Suriye’de sıkıştırmayı deniyor.
Türkiye Suriye’de hem Rusya hem ABD ile karşı karşıya kalırsa ne olur?! Bu sorunun cevabını fevkalade ciddiyetle düşünmek lazım. Rusya PKK’yı bile terör örgütü saymıyor.
SURİYE’DEKİ DEVLETÇİK
Türkiye Fırat kalkanı ve Zeytin Dalı harekatlarıyla Suriye’de önemli bir “saha gücü” elde etti, bu Rusya’nın Suriye hava sahasını açmasıyla oldu.
Fakat Fırat’ın doğusunda daha ciddi bir tehlike oluştu. Uluslararası Kriz Grubu adlı araştırma kurumuna göre, PYD/YPG beş Lübnan büyüklüğünde bir devletçik haline geldi: 60 bin savaşçısı, 30 bin polisi, 140 bin kamu görevlisi var.
ABD’nin desteğiyle tabii.
Türkiye bir savaşa girmeyeceğine göre, çözümü diplomaside arayacak. “Güvenli bölge”nin ihtiyacı karşılayacak nitelikle olması, Milli Savunma Bakanı Hulusi Akar’ın söylediği gibi YPG elindeki ağır silahların toplanması…
Bu yönde ABD ile görüşmelerde S-400’lerin konuşulmaması mümkün mü? Hem S-400’ler gelsin, hem NATO’ya zarar vermesin gibi formüller aranıyor olmalı.
ÖNÜMÜZDEKİ ON YILLAR
Suriye sorunu gelecek on yılların en esaslı sonudur.
Türkiye Esat rejimiyle diyalog kurmalıdır. Araplar arası kavgalardan uzak durmalıdır.
Bugünkü iktidarın 2010’a kadar yaptığı gibi Avrupa ve NATO ağırlıklı politikaya yeniden dönülmelidir. Türkiye’nin ekonomik, bilimsel ve hukuki alanlarda gelişmesi Batı ile ilişkileri yoğunlaştırarak mümkündür.
ABD ile her zaman sorunlarımız oldu ama her zaman Türkiye’yi destekleyen güçlü çevreler de olmuştu, bunlar yeniden kazanılmalıdır.
Türkiye ekonomiyle güçlü, hukukuyla saygın bir ülke haline gelmelidir.
Dış politikada yalnızlık kötüdür ama Suriye’de yalnızlık Türkiye için en büyük tehlikedir.
24/08/2019 23:18
Dış sorunlar ağırlaşıyor
80
Cumhurbaşkanı Erdoğan, geçen Cuma günü Putin’le telefonda görüştü. Beştepe’nin açıklamasına göre, Erdoğan Putin’e “İdlib’deki ateşkes ihlalleri ve saldırıların büyük bir insani krize yol açtığını, çözüm çabalarına zarar verdiğini ve Türkiye’nin güvenliği için ciddi bir tehdide dönüştüğünü” söyledi.
Erdoğan’ın vurguladığı sorun, Esat güçlerinin saldırılarının yol açacağı ağır sorunlardı.
Beştepe’nin açıklamasında Putin’in Erdoğan’a ne dediği belirtilmiyordu, demek ki Putin umulan yaklaşımı göstermemişti.
Kremlin’in açıklamasında ise, “Liderler (İdlib’de) terör tehdidinin yok edilmesi adına ortaya konulan ortak çabaların aktif hale getirilmesi ve Soçi mutabakatının yerine getirilmesi hususunda anlaştılar” deniliyordu. Kremlin, görüşmeyi Erdoğan’ın istediğini de açıklamaya eklemeyi ihmal etmemişti.
Kremlin’in bu açıklaması, Erdoğan’ın söylediklerinin neredeyse tam zıddıdır: Erdoğan Esat güçlerinin saldırılarından yakınmıştır. Kremlin ise sadece “terör tehdidinin yok edilmesi”nden bahsederek bu saldırıları desteklemektedir.
Açıklamaların ardından, Erdoğan’ın Salı günü Moskova’ya gideceği açıklandı; telefonla çözülemedi, yüz yüze görüşecekler.
RUSYA İYİ NİYETLİ DAVRANMIYOR
İdlib’den Fırat Kalkanı ve Zeytin Dalı bölgelerine bir milyon gibi tahmin edilen bir göç dalgası, şu sıralarda Fırat’ın doğusuyla meşgul bulunan Türkiye için fevkalade tehlikeli olur.
7 Eylül 2018 günlü Soçi Mutabakatı’nda, Rusya böyle bir göçü önlemeyi taahhüt etmişti. Türkiye ve Rusya İdlib’deki “terörist ve radikal unsurların çatışmasızlık bölgesinin dışına çıkarmayı” birlikte taahhüt etmişler, bu amaçla Türkiye 12 gözlem üssü kurmuştu.
Bu unsurları çıkarmak ancak Türkiye ve Rusya’nın birlikte askeri harekatlarıyla mümkün olabilir. Rusya ise “terör grupları” bahanesiyle Esat güçlerinin saldırısını destekliyor, Türkiye’nin kaygılarını önemsemiyor.
Hatta uzman gazeteci arkadaşımız Murat Yetkin’in kendi blogunda yazdığına göre, İdlib’deki 9 numaralı Türk gözlem üssüne “kuvvet intikali” yapan Türk askeri konvoyundaki sivil aracı vuran, SU-22 tipi bir Rus savaş uçağıydı. (@ReportYetkin)
Rusya’nın bu tavrından cesaret alan Suriye Devlet Başkanı Esat’ın danışmanı Buseyna Şaban, dünkü açıklamasında Türk gözlem üslerinin teröristleri desteklediğini iddia ederek “İdlib’deki Türk gözlem noktalarını imha edebiliriz” diye konuştu!
TERÖR SUÇLAMASI
Sadece bu Şaban değil, Rus Dışişleri Sözcüsü Zaharof 15 Ağustos günlü, Dışişleri Bakanı Lavrov da 20 Ağustos günlü açıklamalarında Türkiye’yi Soçi mutabakatına uymayarak, HTŞ, Nusra gibi teröristleri desteklemekle suçlamaktan çekinmediler.
Uçak krizi sırasında Putin’in Ankara’yı “İslamcı teröristleri destekliyor” diye suçlayan konuşmalarını hiç akıldan çıkarmamak lazım.
Bu iftira, Türkiye’nin üzerinde siyasi baskıdır, Türkiye’nin sıkıntılarını arttırır. Erdoğan-Putin görüşmesinde bu mesele mutlaka, ama mutlaka açıklığa kavuşturulmalı, Putin bizzat açıklama yapmalıdır.
Salı günü Erdoğan-Putin görüşmesinin ne kadar önemli olduğu açık. Tabii kesin sonuç beklemek de kopuş beklemek de gerçekti olmaz ama Suriye’de Rusya ile de ciddi sorunlar ortaya çıkmaya başlamıştır.
TÜRKİYE NERELİ?
Türkiye Moskova’dan bakınca müttefik olarak görülmez; oranın müttefiki Esat’tır, stratejik hedefi Suriye’de hakimiyettir. Rusya, Türkiye’yi NATO‘dan ve AB’dan ne kadar uzaklaştırırsa o kadar kazançlı sayar kendini.
Fakat Batı’dan bakınca da Türkiye artık eskisi gibi ‘Batılı ülke’ veya eskisi yoğunluğunda ‘müttefik ülke’ görülmüyor.
Bu tablo Doğu Akdeniz’de de karşımıza çıkıyor
Bu tabloyu “Bizim eksenimiz Türkiye’dir” gibi hamasi sözlerle savunanlar var!
Ama tablo aynı zamanda yalnızlık tablosudur.
Bu tablonun oluşmasında küreselleşmenin ortaya çıkardığı sorunların, mesela Batı’da aşırı sağın yükselmesinin rolü var ama bizim hatalarımızın da rolü var.
Eğer “Coğrafya milletlerin kaderi” ise, bu coğrafya, sanayi devriminden bu yana daima Batı içinde müttefikler edinmeyi gerektirmiştir.
Keşke Batılı bir devletle sorunlarımızı görüşürken bizi destekleyen etki Batılı çevreler olsaydı…
Rusya ile konuşurken Batı’yla ilişkilerimizin elimizi güçlendirdiği bir durumda konuşsaydık, değil mi?
Bu konuya devam edeceğim.
26/08/2019 22:45
Dış politikada nereden nereye?
59
Türkiye, dış politikada başarılı bir dönemden sonra bir süredir hayli sorunlu bir süreçten geçiyor. Başarılı dönemlerde dünyada itibarımız yüksek, dostluk ilişkilerimiz genişti. Ekonomide de yılda 20 milyar dolar yatırım geliyordu.
Başbakan Erdoğan, 29 Ağustos 2007’de okuduğu hükümet programında, Türkiye’yi şöyle anlatıyordu:
“Avrupa Birliği hedefi ülkemizin demokrasi, temel hak ve özgürlükler, hukukun üstünlüğü gibi konularda evrensel standartlara yaklaşmasına yardımcı olmaktadır. Ayrıca kurumsal yapılar ve sektörel politikalar gibi pek çok konuda Türkiye’nin önümüzdeki dönemlerde neler yapacağını da şekillendirmektedir.”
İşte o Türkiye, 2008 yılında BM Güvenlik Konseyi geçici üyeliğine aday oldu.
2008’DE DİPLOMATİK ZAFER
BM Güvenlik Konseyi’ne iki yıllık dönemler itibariyle geçici üye seçimleri yapılır. Devletler için bir itibar yarışıdır. Dengeli bir dağılım olsun diye devlet grupları aday gösterir.
Türkiye “Batı Avrupa bölgesinden aday” olmuştu. Türkiye 192 devletten 151’inin oyunu alarak diplomatik bir zafer kazanmıştı. Gazeteler manşetten haber veriyordu:
19-08/26/mil.jpg
Milliyet muhabiri Ahu Özyurt, Avrupa ülkelerinin Türkiye ve Avusturya’ya oy verdiğini, buna diğer ülkeler eklenince Türkiye’nin öne geçtiğini yazıyordu.
Ben de şöyle yazmıştım:
“NATO üyesi ve AB yolcusu Türkiye’nin Arap dünyasından, Asya’dan, Afrika’dan, Latin Amerika’dan 159 oy alması gerçek bir diplomatik ‘zafer’dir.” (Milliyet, 20.10.2018)
Batının müttefiki olan Türkiye’nin İslam dünyasından büyük destek aldığını, İsrail’in de Türkiye’ye oy verdiğini belirterek “İsrail ile Suriye’yi buluşturan tek ülke, dünyada Türkiye’dir” diyordum.
Görüyor musunuz diplomasiyi?
MODERN DİPLOMASİ GELENEĞİ
O dönemin Cumhurbaşkanı Gül, Başbakan Erdoğan, Dışişleri Bakanı Babacan’dı. Milliyet’in yazdığı gibi BM’de bu sonucu almak için Ankara beş yıl sistemli olarak çalışmış, Babacan oylamadan günlerce önce BM’de karargah kurmuştu.
Dün görüştüğüm Ali Babacan, “evet büyük bir diplomatik başarıydı ama ülkenin çok iyi olan imajının ve diplomatik maharetinin bir eseriydi” dedi.
Ben de şöyle yazmıştım:
“Birinci şeref payı diplomatlarımızındır. Türkiye’nin en az yüz elli yıllık modern diplomasi geleneğinindir. Özellikle BM Daimi Delegemiz Baki İlkin’i kutluyorum.”
Büyük diplomatlarımızdan Baki İlkin’i rahmetle ve bu ülkeye yaptığı hizmetlerden dolayı şükranla anıyorum.
Burada “Türkiye’nin en az yüz elli yıllık modern diplomasi geleneği” kavramının altını özellikle çizmek isterim. Bu gelenekte Türkiye’nin sabit ayağı Batı’dadır; öbür ayağı ulaşabildiği her yere gider; sorunları körüklemez, diplomatik dille en azından yumuşatmayı tercih eder.
2008’deki başarı, bunun tipik örneğiydi.
BAŞARININ YOLU
Bugün Türkiye böyle bir adaylığa soyunur mu, soyunsa kaç devletin oyunu alır?
2014’te, dış sorunlarımız bugünkü kadar ağırlaşmamışken yine aday olduk, kaybettik. Aynı gruptan İspanya kazandı. Bizimki erken bir adaylıktı, bunun etkisi var ama Türkiye’nin eski imajının bugün hayli aşındığı apaçık ortada.
2008’de bize oy veren Avrupalı, Orta Doğulu, Asyalı, Latin Amerika ve Afrikalı ülkelerden kaçı bugün bize oy verir?
Evet dünyada olumsuz gelişmeler var: Yükselen popülist aşırı sağ akımlar Türkiye’ye karşı… Ama Türkiye’nin Batı’daki liberallerle, sosyal demokratlarla, merkez muhafazakarlarla ve Yeşillerle ilişkisi iyi mi sanki? Dün iyi idi.
Amerika’da Türkiye karşıtları hep oldu ama her zaman Türkiye’yi destekleyenler de olurdu.
Ortadoğu’da “İsrail’le Suriye’yi bir araya getiren ülke” idik…
Soruları uzatmak mümkün. Dış sorunlarımızın ağırlaştığı bir gerçek.
Yeniden “Türkiye’nin en az yüz elli yıllık modern diplomasi geleneği”ne dönmekten, içeride de yeniden “evrensel standartlara” yönelmekten başka yol görüyor musunuz?
..27/08/2019 23:12
Milli tarih ve Malazgirt
38
Türkiye temel konularda mutabakat sağlayamamış parçalı bir toplum olduğu için tarihe bakışımız da parçalıdır. Bilgi ve yoruma dayanmayan tarih tasavvurlarımızda siyasi önyargılar ve komplo teorileri büyük rol oynuyor.
“Malazgirt’i unutturdular” lafı bunun bir örneğidir.
Halbuki sorun Malazgirt’in “unutturulması” değil, Malazgirt’i çok gecikerek “keşfetmiş” olmamızdır.
Bu milletin çocukları 1940’lara kadar Malazgirt’in ne olduğunu, “vatan” kavramında Malazgirt’in kurucu rolünü bilmiyorlardı.
Malazgirt’in vatan kuran bir zafer olduğunu, modern tarihçilik çalışmalarıyla gördük, ondan sonra Malazgirt kutlamaları başladı.
OSMANLI’DA MALAZGİRT
Osmanlı asırlarında bütün dünyada “hanedan tarihçiliği” geçerliydi. 19. Yüzyılda, Abdülhamid döneminde bile “Malazgirt”i bilmiyorduk!
Şemseddin Sâmi’nin “Kamûs’ül Âlam” adlı fevkalade değerli ansiklopedik eseri Abdülhamit zamanında yayımlandı. “Malazgirt” maddesinde sadece Malazgirt ilçesi hakkında coğrafya ve nüfus bilgileri veriliyordu.
“Alb Arslan” maddesinde ise Bizans ordusunun mağlubiyeti anlatılıyor, ama bunun Anadolu kimliğinde değişime yol açmasından bahsedilmiyordu.
Çünkü o zaman tarihçiliğin ufku o kadardı. Osmanlı ile Selçuklu arasındaki bağlar yeterince araştırılmamıştı. Hele de Bizans zamanında ıssızlaşmış Anadolu’ya, Malazgirt’ten sonraki Türkmen aşiretlerinin “dağları, ovaları dolduran” göçleri bilinmiyordu.
Zaferin böyle tarihi değiştiren bir sonuca yol açacağını büyük kumandan Alp Arslan da bilmiyordu; Malazgirt zaferinden sonra Isfahan’a gitmişti.
Bizler modern tarihçiliğin araştırmalarıyla ortaya çıkarılan büyük süreçleri izleyerek, bilincimizi bugünden geçmişe yönelterek Malazgirt’in vatan kuran bir zafer olduğunu biliyoruz artık.
ATATÜRK DÖNEMİ
Bu yönde İttihatçıların rolü çok önemlidir. Abdülhamid’i tahttan indirdikleri için muhafazakarların hain dediği İttihatçılar, bugünkü Malazgirt şuuruna giden yolu açtılar: Kasım 1909’da ilmi bir heyet olarak “Tarih-i Osmanî Encümeni” kuruldu. Bu encümendeki tartışmalar, Fuat Köprülü ve Yusuf Akçura’nın öncülüğünde, “umumî Türk tarihi içinde Osmanlı tarihi” anlayışına yol açtı…
Encümen, Cumhuriyet döneminde Türk Tarih Encümeni, sonra da Türk Tarih Kurumu’na dönüştü.
Atatürk döneminde çelişik iki eğilim vardır: Osmanlı ve Selçuklu tarihleri bilinçli olarak çok kısa geçilmiş, arkeoloji ve antropolojiye dayalı bir tarih-öncesi kurgulanmak istenmiştir.
Bu konuda Zafer Toprak hocamızın “Cumhuriyet ve Antropoloji, Darwin’den Dersime” adlı değerli eserini tavsiye ederim. (Doğan Kitap)
Kafatası ölçmelerinin amacı, ırkçılık yapmak değil, bütün Anadolu halkının aynı antropolojik özelliklere sahip “tek millet” olduğunu göstermekti.
Bu ideolojik tarih kurgusuyla çelişen ikinci çalışma, yine Atatürk’ün emiyle Dil ve Tarih Coğrafya Fakültesi’nde “Orta Çağ Türk-İslam Tarihi” kürsüsünün kurulmasıydı.
Bizde gerçek ve ilmi tarihçiliğin esas hamlesi buradan gelecekti. Selçuklu döneminin büyüt tarihçisi Osman Turan ve Osmanlı döneminin büyük tarihçisi Halil İnalcık buradan yetişeceklerdi. İkisi de büyük hoca Fuat Köprülü’nün talebesidir.
1940’LARDAN BUGÜNE
Antropoloji fantezileri uzun ömürlü olamazdı. Milli Şef İnönü, 28 Temmuz 1942’de İstanbul’da tarihçi Mükrimin Halil Yinanç Hoca’dan Selçuklu tarihi yazmasını istedi. Hoca’nın “Türkiye Tarihi, Selçuklular Devri” adlı öncü eseri 1942’de yayınlandı. Bildiğim kadarıyla, Malazgirt’le Anadolu’nun vatanlaşmasını anlatan ilk ilmi tarih kitabı budur. Kürtleri de anlatır.
Merhum Mükrimin Halil Yinanç, diğer bütün öncü tarihçilerimiz gibi Batı’da okumuş, tarihçiliğe de Tarih-i Osmanî Encümeni’nde başlamıştı.
Büyük şair olduğu gibi büyük bir tarih mütefekkiri olan Yahya Kemal, Mart 1942’de İstanbul’da verdiği “Türk İstanbul” konulu konferansta, Malazgirt’le Fetih arasındaki bağı anlatarak “milli tarih şuuru”nun belki en veciz ifadesini ortaya koydu.
Şerif Mardin’in dikkat çektiği gibi, İnönü dönemi Osmanlı tarihi üzerine araştırma ve yayınların yoğunlaştığı bir dönem oldu. 1940’larda İslam Ansiklopedisi’nin “tercüme ve tashih”le yayınlanması tarihçiliğimizin ulaştığı yüksek düzeyi gösterir.
Tarihçiliğimiz 1950’den sonra hızla gelişti. Bugün Osmanlı ve Selçuklu tarihçiliğimiz artık o asırları “dünya tarihi içinde” değerlendirecek düzeydedir.
Yeter ki hamaset ve komplo teorileri zihnimizi uyuşturmasın, okuyalım, okuyalım.
29/08/2019 23:03
Putin ‘müttefik’ mi?
84
Moskova’da yapılan Erdoğan-Putin görüşmesi, iki ülke arasında işbirliğinin artacağını, ama esaslı ihtilaf noktalarının devam ettiğini gösterdi...
Türkiye Cumhurbaşkanı Erdoğan Moskova’da kameralar karşısında diyordu ki:
“İdlib’de rejimin terörizmle mücadele bahanesiyle sivillere karadan ve havadan ölüm yağdırması kabul edilemez.”
Erdoğan açıkça Esat’ın (ve destekçisi Rusya’nın) “terör bahanesiyle” sivillere karadan ve havadan ölüm yağdırdığını söylüyordu. Türkiye’ye dönerken de uçakta “en acil sorun, operasyonların durmasıdır” diyordu.
Putin’e göre ise:
“Teröristler Suriye hükümet güçlerinin mevzilerini tehdit ediyor, ateş açmayı sürdürüyor, Rus askeri tesislerine saldırı girişimlerinde bulunuyor.”
Dahası, Putin kendi “terör” tezini muhatabına kabul ettirmiş gibi “Erdoğan’la İdlib’deki terör yuvalarının etkisiz hale getirilmesi ve bölgedeki ve sonrasında Suriye’deki durumun normalleşmesi için ek önlemler alınmasını kararlaştırdık” diyordu.
Fakat Erdoğan, 16 Eylül’de Putin’le Türkiye’de (Ruhani ile birlikte) görüşeceğini belirterek “süreç devam ediyor” demekle böyle bir “kararlaştırma” olmadığını ima ediyordu.
‘STRATEJİK ORTAK’ MI?
Elbette Rusya ile çok iyi siyasi ve iktisadi ilişkilerimiz olmalıdır. Fakat stratejik ve jeopolitik konularda durup düşünmek gerekir.
Evet, Erdoğan “savunma sanayiinde işbirliği, SU-35 ve SU-57 uçaklarının alımı” gibi stratejik nitelikli konularda da Moskova’ya olumlu mesajlar verdi… Fakat bunlar Suriye sorunlarıyla ilgili ağır pazarlıkta sözel bir pey akçesi miydi? Yoksa ABD ile yaşadığımız S-35 sorununda Washington karşısında elimizi yükseltmek için mi söylenmişti?
Ya da Türkiye gerçekten Rusya’nın “stratejik ortağı” mı olacak?
Hangisi, zaman gösterecek.
Türkiye elbette Rusya’nın çok iyi ticari ortağı olmalı ama “stratejik ortağı” olmaktan sakınmalıdır, pek muhtemeldir ki sakınacaktır da…
Çünkü böyle bir şey Türkiye’nin yüz elli yıllık jeopolitik kimliğini değiştirmesi, Rus nüfuz sahasına sürüklenmesi anlamına gelir.
Türkiye’nin ihtiyaç duyduğu sermaye, yatırım, akademik bilim, sivil teknoloji ve hukuk ihtiyacını “Rusya’nın stratejik ortağı” haline gelerek temin etmek mümkün değildir.
Aksine, öyle bir sürükleniş, Türkiye’nin bu alanlarda Batı’dan sağlamakta olduğu girdileri de riske atar…
RUS JEOPOLİTİĞİ
Şüphe yok, Rusya bir “süper devlet”tir. Stalin’in ağır mirası sayesinde askeri dev, fakat aynı miras yüzünden sivil teknoloji ve hukukta bir cücedir.
Çarlık Rusyası’nın askeri fetihleri ve Doğu Berlin’den Japonya sahillerine kadar uzan Sovyet imparatorluğu bugünkü Rusya’ya yönetimde otoriter, dış politikada genişlemeci bir siyasi kültür devretmiştir.
KGB’nin en birikimli ve en yetenekli yetiştirmesi olan Putin’in Sovyet imparatorluğu hakkındaki nostaljik sözlerinden başka, Ukrayna, Beyaz Rusya, Kırım ve Gürcistan’daki askeri eylemleri gözler önündedir.
Eski Sovyet coğrafyasındaki Doğu Avrupa ülkeleri NATO ve AB tarafına geçmiştir, ama Asya’daki eski Sovyet cumhuriyetleri “devletler topluluğu” çerçevesine alınmıştır.
19. Yüzyılda Alman Başbakanı Bismark Avrupa’dan uzak tutmak istediği Rusya’yı Osmanlı topraklarına, Balkanlara, Kafkasya’ya ve İran’a yönelmeye teşvik etmişti…
Plevne savunmasıyla tarihimize geçen 1877-78 Rus Harbi felaketinin altında bu vardı.
Bugünkü Rusya’nın stratejik nüfuz alanı görebileceği yerler nerelerdir? Her halde Avrupa, Japonya ve Çin bölgeleri değildir. Buraları çeşitli konularda işbirliği alanları olarak görebilir.
TÜRKİYE’NİN DIŞ POLİTİKASI
Moskova’nın nüfuz alanları olarak görebileceği coğrafya, Rusya’nın güneyindedir. İran’la stratejik ortaklık kuran Putin, niye bütün askeri ağırlığıyla Suriye’ye ve Doğu Akdeniz’e yerleşmiştir, belli değil mi?
İsrail’le arasını niye iyi tutmaktadır?
Türkiye’yi Batı’dan uzaklaştırmak için her şeyi yapan Putin, Suriye’de Erdoğan’a niye bir milim bile taviz vermemiştir?
Putin PKK’yı bile terör örgütü saymıyor. PKK’yı bile terör örgütü saymaya “Dostum Putin”i bir türlü ikna edemedik, değil mi?
Türkiye’nin sabit ayağı Batı’da olmalı, Batı’yla ihtilaflı konularımızda bile Batı’nın çoğulcu yapısı içinde Türkiye’yi her zaman desteklemiş olan çevreleri yeniden kazanmalıyız ve elbette çok kutuplu bir dünyada öbür ayağımız bütün dünyayı dolaşmalıdır.
Suriye’de de o zaman elimiz güçlü olur.
31/08/2019 22:35
Bir fazilet örneği
59
Demokrat Parti’nin Milli Eğitim ve Gümrük bakanlarından Rıfkı Salim Burçak, 31 Ağustos 1998’de vefat etmişti; yirmi bir yıl geçmiş. Kendisini rahmetle ve saygıyla anıyorum.
Bugün ondan bahsedişimin sebebi, Bayar ve Menderes’e “hayır” diyebilmiş 20-30 civarındaki milletvekillerinden biri olmasıdır.
Merhum Menderes daha 1950 yılının Haziran ayından beri “bunlar ihtilal tahriki yapıyorlar” diyordu. Gerilimin zirve yaptığı 1960’ın Mart, Nisan ve Mayıs aylarında Bayar ve Menderes ordudan darbe beklemiyor, fakat İsmet Paşa’nın “ayaklanma başlattığını” düşünüyorlardı.
İşte öyle bir ortamda, Bayar ve Menderes’in almakta oldukları çok sıkı “tedbirler”e karşı çıkan DP milletvekillerinden biriydi Rıfkı Salim Burçak.
SAVAŞ MI BARIŞ MI?
Siz olsaydınız ne yapardınız? Madem kavga böylesine kızışmış… çok sıkı tedbirler alır, mesela Meclis’te iktidar milletvekillerinden oluşan bir Tahkikat Komisyonu kurarak gazete kapatma, yayın yasağı koyma hatta kısa süreli tutuklama gibi olağanüstü yetkiler mi verirdiniz?
Metin Toker’in dediği gibi o günlerde “İsmet Paşa ihtilale yeşil ışık yakmış” bulunuyordu.
Öyle bir ortamda sıkı tedbirlere karşı çıkıp “siyasi hasımlarımızla görüşelim, ortamı yumuşatalım, gerilimi büsbütün ateşleyen Tahkikat Komisyonu’na son verelim” mi derdiniz?
Kısacası, “sıkılmış yumruk” mu olurdunuz, tokalaşmak için karşı elinizi tarafa uzatır mıydınız?
Sıtkı Yırcalı, Rıfkı Salim Burçak, tarihçi Mahmut Goloğlu, Mustafa Zeren, Şevki Erker gibi DP’li 20’den fazla DP milletvekili “sıkı tedbirler”e karşı çıkıyor, yumuşamayı ve Komisyon’un kapatılmasını talep ediyorlardı.
Göze girmeyi düşünmeden doğru bildiklerini savunuyorlardı.
Bu yönde girişimleri oldu fakat sıkılmış yumrukları açamadılar, darbeyi önleyecek tokalaşmayı sağlayamadılar.
BURÇAK’IN KİTABI
Siyasi tarih profesörü olan Rıfkı Salım Burçak, yaşadıklarını kitaplaştırdı, fevkalade değerli tecrübelerini yeni nesillere aktardı.
En önemli eseri 700 sayfalık “On Yılın Anıları”dır.
19-08/31/ekran-resmi-2019-08-31-232135.png
Kitap çıktığında ben Ankara’da Yankı muhabiri olarak çalışıyordum, ziyaretine gittiğimde imzalayıp bana vermişti.
Prof. Burçak’ındeğerlendirmesi şudur:
“Sert tedbirler alınması lüzumunu savunanların başında Cumhurbaşkanı Celal Bayar vardı…
Demokrat Partinin 1946 ile 1950 arasındaki muhalefet döneminde mutedillerin (ılımlıların) başında bulunan Celal Bayar, iktidara geldikten sonra şimdi şahinlerin başında idi: Muhalefette mutedil, iktidarda müfrit…
Halkımız bunun izahını birbirlerini hiç sevmeyen İnönü ile Bayar’ın karşılıklı münasebetlerinde aramıştır ki bunda gerçek payı büyüktür…”
Burçak, DP’nin özellikle 1957’den sonra kendi özgürlükçü geçmişiyle çelişerek otoriterleşmeye gittiğini anlatır, bunu eleştirir. (Sf. 593-594)
Şunu da belirtmeliyim. Merhum Prof. Ali Fuat Başgil de 30 Nisan 1960 akşamı Çankaya’daki görüşmelerinde Bayar ve Menderes’e, seçim koalisyonu kurulmasını, kuvvetler ayrılığına aykırı olan Komisyon’un derhal dağıtılmasını tavsiye etmiş fakat sıkılmış yumrukları o da açamamıştı.
‘KAHRAMAN’ DEYİNCE
Kennedy’in “Fazilet Mücadelesi” adlı çok güzel bir kitabı vardır. Hür düşünceli insanların kendi partilerine, kendi başkanlarına, hatta seçmenlerine rağmen kendi doğrusunu savunmalarından örnekler verir.
Bağımsız düşünmenin bir fazilet olduğunu anlatır okurlarına.
Bizde ise daha çok “sıkılmış yumruk” olmak övülür, “sürüden ayrılanın” iflah olmayacağı söylenir. Halbuki bizim tarihimizde de Atatürk’e, İnönü’ye Menderes ve Bayar’a partileri içinde “hayır” diyebilen, hür düşünme faziletine sahip insanlar vardır.
Bu faziletli insanları yeni bir kitapta yazmak istiyorum.
Bir hafta izne çıkıyorum, haftaya görüşelim
.09/09/2019 23:17
‘Halkı kin ve düşmanlığa tahrik’
80
28 Şubat döneminde merhum Hasan Celal Güzel “halkı kin ve düşmanlığa tahrik” suçundan mahkum edilmişti, şimdi Canan Kaftancıoğlu aynı suçtan mahkum edildi.
O zaman muhafazakarları dövmek için bu suç tanımının yargı tarafından kötüye kullanılmasını eleştirirdim. Yine o zaman Ecevit hükümetinin saygın Adalet Bakanı Hikmet Sami Türk de bu suç tanımımın yargı tarafından “aşırı ve zorlama yorumlarla” uygulanmasını eleştirirdi…
Yargıyı düzenleme ve etkileme gücüne sahip iktidar değişti, aynı madde şimdi öbür tarafı cezalandırmak için kullanılıyor.
Maalesef adalet yeterince tarafsız ve bağımsızdır diyemiyoruz.
YARGITAY YOLU KAPALI
CHP İstanbul İl Başkanı Canan Kaftancıoğlu’na 2012’den 2017’ye kadar olan zaman içinde attığı çeşitli tivitlerden dolayı 5 aynı suçtan 9 yıl 8 ay hapis cezası verildi. Basında çıkan bazı haberlerin aksine, maalesef temyiz (Yargıtay) yolu kapalıdır!
Çünkü her bir suç için verilen ceza 5 yılın altında olduğu için Yargıtay’a gidemeyecek, İstinaf ne karar verirse o kesinleşmiş olacak.
Yargıtay veya İstinaf, fark eder mi?
Elbette fark eder, hem de bazen çok fark ediyor.
Hakimler ve Savcılar Kurulu’nun bütün üyelerini siyasi irade belirlemektedir. (Partili Cumhurbaşkanı ve Meclis’teki nitelikli çoğunluk, yani AK Parti ve MHP).
HSK istediği zaman İstinaf Mahkemesi üyelerini değiştiriveriyor. Enis Berberoğlu davasında, İstinaf Mahkemesi üyelerinin bir gecede değiştirilmesi bunun bir örneğidir; daha da önce de yazmıştım. (Hürriyet, 18 Ocak 2018)
Ama HSK Yargıtay üyelerini değiştirmez. Yargıtay üyeliği, dış etkilere karşı daha korunaklıdır.
İSTİNAF MAHKEMELERİ
Düşünün ki, Nazlı Ilıcak, Ahmet Altan ve Mehmet Altan ile benzer durumdaki gazeteciler darbe suçundan ağırlaştırılmış müebbed hapse mahkum edildi ve İstinaf bunu onayladı!
Ama Yargıtay, “bu darbe suçu değildir” diyerek mahkumiyetleri bozdu; örgüte yardım suçunu işaret etti. Mehmet Altan’ın da tamamen beraatına karar verdi.
Farkı görüyor musunuz? Yargıtay yolu kapalı olsaydı; müebbed hapis kesinleşmiş olacaktı!
Bu noktada Adalet Bakanı Gül’ün gerçekleştirmeye çalıştığı “yargı reform paketi”, çok sınırlı bir iyileşmeyi amaçlamış olsa da, gerçekten önemlidir.
Paket, görüş açıklamaktan kaynaklanan suçlara, ceza miktarı ne olursa olsun Yargıtay yolu açılmasını öngörüyor.
Bakan bunu samimiyetle savunuyor ama bakalım Meclis’ten nasıl geçecek?
Yargıtay yolu açılmazsa, Kaftancıoğlu hakkındaki mahkumiyetler çok tartışılacak, Türkiye’nin hukuk imajını daha da zedeleyecektir.
İstinaf ne karar verir şimdiden bir şey denilemez Yargıtay gibi bir üst denetim yolundan geçmeden kesinleşecek kararların büyük tartışmalara yol açacağı bellidir. Yargıtay yolu mutlaka açılmalıdır.
Sorun, evrensel hukuka uygun olup olmamaktır. Her şeye rağmen Yargıtay’da bu yönde belirgin bir dikkat var.
EVRENSEL HUKUK
Kaftancıoğlu hakkındaki kararlar da evrensel hukukun denetiminden geçmelidir. Mesela Yargıtay’a göre, şiddet çağrısı içermeyen açıklamalar “kin ve düşmanlığa tahrik” sayılamaz. Hele de “ortaya bir infial, herhangi bir taşkınlık” çıkmamış ise, soyutta kalan beyanlarla “kin ve düşmanlık” suçu işlenmiş olmaz. (Yargıtay CGK, 29.4.2008, E. 2007/8-244, K. 2008/92)
Örgüt propagandası mı?.. Türkiye bu konudaki Terörle Mücadele ve TCK maddelerini evrensel standartlara uygun hale getirmek için AB ile müzakere halindedir. Bu standartları gözeten bir kararla, gözetmeyen bir karar arasındaki fark büyük olur…
AİHM’nin “politikacılar çok sert eleştirilere herkesten çok tahammüllü olmalıdır” diye özetleyebileceğim içtihadı da bir evrensel hukuk kaidesidir. (İncidal Kararı, gün: 9.6.1998, no: 22678/93)
Marjinal görüşleri şiddetten arındırmanın yolu özgürlükler ve hukuk güvencesidir.
Kaftancıoğlu hakkındaki mahkumiyetler evrensel hukuka uygun mu? Kaftancıoğlu il başkanı olmadan önce niye eski tarihli tivitler soruşturma konusu olmamış?
Bunlar ciddi sorulardır. Hele de Adalet Bakanı’nın “keyfi tutuklamalar”dan, ve “yargının meşruiyetine zarar veren kararlardan” yakındığı ülkemizde hukuku her şeyin üstünde tutmak hepimiz için insani ve milli bir görevdir.
Gerçek anlamda “hukuk devleti” olmak Türkiye’yi iç barışta, diplomaside, terörle fiili mücadelede çok daha güçlü kılacaktır.
10/09/2019 20:49
Keyfi tutuklama!
77
Türkiye’de adaletin ne durumda olduğunu, bırakın tarafsız hukukçuları, Adalet Bakanı’nın sözleriyle bile anlamak mümkündür.
Adalet Bakanı Gül, yeni sistemi savunmakla birlikte, ortaya çıkan ağır sorunları görüyor ve sistemle sınırlı olarak düzeltmek istiyor.
Kanıtlara pek de dikkat edilmeden temizlenen FETÖ bağlantılı hakim ve savcılar yerine ve artan ihtiyaçlar da gözetilerek yaklaşık 10 bin yeni hakim ve savcı göreve alındı.
Sayın bakan, hakim ve savcı açığını süratle kapatmak için, yazılı sınavlarda başarı puanını 70’ın altına çektiklerini, tekrar 70’e çıkarmayı planladıklarını da söylüyor. “Nitelikli hukukçu sorunu var” diye yakınıyor. (3 Aralık 2008)
Bunların liyakati neydi? Tarafsız olacaklarına özen gösterilmiş miydi?
YARGIDA ENDİŞELER
Bu tablo, yargıda liyakatin ne kadar gerilediğini gösteriyor.
Mülakatlar hakkında kamuoyunda ciddi güvensizlik vardır. Çok sayıda partili avukatın yargıya alındığı yolunda muhalefetin isim, isim açıklamalar yaptığını hatırlamak gerekir. Yazılı sınavda çok yüksek puanlar aldığı halde “mülakat”ta elenmiş birçok hukukçu bulunmaktadır.
Mülakatlar denetime de tabi değildir.
Elbette son derece saygın hakim ve savcılarımız büyük çoğunluktur ama bu tür sınavlarla göreve alınmış ve olanların soruşturmaları, iddianameleri, tutuklama ve mahkumiyet kararları ne ölçüde isabetli olur?!
HSK atamalarında siyasi etkiler olduğu endişesi…
HSK tarafından hakimlerin bir gecede o dosyadan alınacağı, hatta başka yere atanacağı endişesi…
Bu endişeler yargıyı nasıl etkiler?!
TARİHE DÜŞÜLMÜŞ NOTLAR
Sayın Bakan’ın şu sözlerinde bu soruların cevabı var:
“Temel hak ve özgürlüklere orantısız müdahaleler, uzun süren soruşturmalar, açılmayan davalar, haklı eleştirilere neden olabilmektedir. Bu tür müdahaleler, yargısal tasarrufların meşruiyetine ve yargıya olan toplumsal desteğe de zarar verebilmektedir” (30 Kasım 2018)
Evet, yargıdaki sorunlar “yargı tasarruflarının meşruiyetine zarar verecek” boyutlardadır!
Ve Sayın Bakan’ın “keyfi tutuklamalar” açıklaması:
“Tutuklamayı infaz gibi gören uygulamalar asla kabul edebileceğimiz bir durum değil. Çünkü tutuklama istisnai bir tedbirdir, aslolan özgürlüktür. Birinci paketimiz düşünce ve ifade özgürlüğünü daha da güvenceye alıcı, tutuklamadaki keyfiliği kaldıran düzenlemeler içeriyor” (6 Eylül 2019)
Burada “keyfi tutuklamalar”a keyfi iddianameler, keyfi kararlar diye de eklemek lazımdır.
Mahkeme ve İstinaf tarafından müebbed ağır hapse mahkum edilen Mehmet Altan’ın Yargıtay’da beraatine karar verilmesi, keyfi karar örneklerinden sadece biridir; AİHM’nin “ihlal” kararına rağmen üstelik!
Bülent Arınç hangi pozisyonda olursa olsun susmaz; Canan Kaftancıoğlu’nun tivitleri ve mahkumiyeti konusunda diyor ki:
“(Tivitler) İnsanın tüylerini diken diken eden şeyler, en azından bir kısmı. Bunlardan dolayı ceza verilecek olsa; 2013, 2014, 2015, 2016, 2017’de dava açardı savcılarımız. Mahkemeler bu kararı verebilirdi. Üzerinden 5 yıl geçtikten sonra bu dava açılıyor ve 2. celsede bu karar veriliyor!”
Üzerinden 5 yıl geçtikten sonra, yani İstanbul belediye seçimleri döneminde!
Siyasi etki diye kuşkulanmamak mümkün mü?
KİMİN GÖREVİ?
Yargıdaki soruların ağırlığı apaçık ortada. Sayın Abdülhamit Gül’ün elinden geldiğince çözmek için samimiyetle çaba gösterdiği bellidir. Uzun zamandan beri unuttuğumuz “reform, AB kıstasları, evrensel hukuk, özgürlük asıldır” gibi sözleri ondan duyuyoruz. Çok yetersiz de olsa önemli bir yargı reform paketi hazırladı. Resmi toplantılarda da hukuk ve adalet kavramlarını savunduğu ifade ediliyor.
Biliyorum ki yetkileri sınırlıdır ama HSK Başkanıdır aynı zamanda.
Kritik davalarda HSK neden bir gecede hakimleri değiştirir?
Eline silah almamış, terör eylemlerini övmemiş, gizli örgütsel yapılarda yönetici pozisyonunda olmayan, ikametgahı belli, delilleri toplanmış gazeteci, bürokrat, memur, esnaf, işadamı neden hâlâ tutuksuz yargılanmaz?
Hakkında mahkumiyet olmayan, hatta soruşturma bile açılmamış binlerce KHK mağduru neden hala “damgalı” muamelesi görürler, neden göreve iade edilmezler?
Yargıya biraz olsun güven kazandırmak için, bırakın yeni kanunları, sadece “uygulama” ile yapılacak çok şey var.
12/09/2019 22:26
AYM’nin iki kararı
39
Anayasa Mahkemesi’nin iki kararı 11 Eylül günü Resmi Gazete’de yayınlandı. OHAL dönemlerinde bile somut delil olmadan insanları tutuklamanın “hak ihlali” olduğunu tespit ediyor.
Daha önemlisi “somut delil” kavramının ne olduğunu hatırlatıyor: MİT’nin, Hakimler ve Savcılar Kurulu’nun, diğer idari makamların raporları, kararları, bazı tanıkların “bu adam şucudur, bucudur” tarzındaki beyanları “delil” sayılamaz!
Bunlar “kanaat”tir, “delil” değildir.
Anayasa Mahkemesi’nin dört yıl önceki bir kararı şöyledir:
“MİT’e yetki sadece önleyici istihbarat elde etmek ve analiz yapabilmek amacıyla verildiğinden bu yetkinin kullanılması sonucu elde edilen bilgilerin anılan amaç dışında kullanılması, örneğin adli soruşturma ve kovuşturmalarda kullanılması mümkün değildir.” (Gün 30.12.2015, K: 2015/123)
Hukuk devletinde böyledir…
POLİS DEVLETİNDE ‘DELİL’
Devlet makamlarının “kanaat”leri ancak polis devletinde “delil” sayılır. Hatta otoriter rejimlerde adalet, polisin denetiminde ve gözetimindedir. Polis raporlarına göre hüküm verilir.
Tabii polis de siyasetin emrinde…
Hukuk devleti ise “kanaat” ile “delil”i ayıran, bu konuda kılı kırk yaran devlettir.
Çünkü hukuk devletinde kuvvetler ayrılığı en esaslı ilkelerden biridir. Siyasi organ olan yürütme, siyaset dışı organ olan yargıya karışamaz, hatta etkileyemez..
Ülkemizde bu bilincin gelişmesi, hukuk kültürünün ve yargı üzerinde kamu denetiminin güçlenmesi için bu konuları işlemek gerekir.
Bu yöndeki önemli yargı kararlarını da kamuoyuna iletmek lazımdır.
AYM’nin bahsettiğim kararı bu niteliktedir. Keşke OHAL dönemindeki çekingenliğini tamamen atabilse, bütün kararları böyle olsa.
HUKUK DEVLETİNDE ‘DELİL’
AYM’nin söz konusu kararları, FETÖ suçlamasıyla tutuklanan iki savcı hakkında… O zamanki HSYK bu iki savcıyı bu gerekçeyle ihraç etmiş… Mahkeme de bunu delil sayarak iki savcıyı tutuklamış!
Dosyalarında “Fetöcülerle samimiydi” veya “fetöcü olduğunu biliyorum” gibi soyut tanık ifadeleri de var…
Sonunda beraat etmişler ama uzun süre hapis yatmak ve “meslekten ihraç” edilmiş olmak gibi çok ağır mağduriyetlere maruz kalmışlardır.
AYM ilkel bir mantıkla “beraat ettiniz, daha ne!” diye düşünmedi, haksız tutuklama mağduriyetini bu iki kararla hukuken hükme bağladı.
AYM’ye göre, MİT ve HSYK gibi resmi (ve de siyasi) makamların raporları ve kararları “somut delil” sayılamaz. “Bu adam şöyledir, böyledir” gibi soyut tanıklıklar da delil sayılamaz.
Deliller “somut ve olgusal” yani olaylarla ilgili olmalıdır.
AYM’nin en önemli vurgusu, hukuk devletinin OHAL şartlarında bile “hak ihlali” yapamayacağıdır:
“Olağanüstü yönetim usullerinin uygulandığı dönemlerde de kişilerin suç işlediğine dair belirti bulunmadan tutuklanmaları, durumun gerektirdiği ölçüde bir tedbir olarak kabul edilemez.” (B. No: 2016/78293, Paragraf 65)
Hukuk devletinin temel ilkelerinden biridir bu.
TUTUKSUZ YARGILAMA
Ama Türkiye’nin hukuki evrimi geciktiği için bu ilke tam yerleşmediği gibi 15 Temmuz faciası çok vahim, çok kaotik ortamlar yarattı. Öyle bir ortamda “at izi it izine” karıştı, kurular yanında pek çok yaş da yandı.
HSYK üyesi olarak özel anayasal hükümlere tabi olması gereken İbrahim Okur da sadece “HSYK’dan gelen listede adın var” diye tutuklanmıştır. Hatta tutuklayan hakim “dosyada bu rapor yok, ben nasıl karar vereceğim” diyerek tereddüt ve ızdırap ifade etmiştir ama üç yıldır hala tutukludur!
İbrahim Okur, Yargıtay’a yapılacak atamalar konusunda, evet, o zaman “cemaatçi” denilen hakimlerle müzakereler yapmış. Fakat dosyada açıkça görülüyor ki, bu müzakereleri hükümet tarafı olarak yapmıştır. Dönem “ne istedilerse verdik” dönemidir, Okur onların istediği üyelik sayısını çok bulmuş, reddetmiştir.
17/25 Aralık sürecinde de Okur, cemaatçi hakim ve savcıları görevden uzaklaştırarak yine hükümet tarafında yer almıştı.
Darbe teşebbüsünün ilk aylarında özensiz ve yaygın tutuklamaları anlamak mümkündür fakat Türkiye evrensel olağan hukuka geçişte çok gecikmiştir, Adalet Bakanı Gül’ün de dile getirdiği ciddi sorunlar hâlâ mevcuttur.
AYM kararı emsal alınarak, silah kullanmayan, emir ve talimat vermeyen, bireysel eylemi suç oluşturmayan herkes yargılanacaksa tutuksuz yargılanmalı.
Cumhuriyet davası konusunda Yargıtay’ın yüzde yüz isabetli kararını ayrıca yazacağım.
14/09/2019 22:32
Yeni partiler
77
Merkez sağda ya da merkezde yeni partiler kurulacak. Yeni partiler ama AK Parti lideri Erdoğan’la eskiden başlamış olan fikir ayrılıklarının sonuçlarıdır.
11. Cumhurbaşkanı Abdullah Gül, eski Başbakan Ahmet Davutoğlu ve ekonomiden sorumlu eski Başbakan Yardımcısı Ali Babacan…
Başlangıçta Erdoğan’la birlikte aynı ilkelerle partide yer aldılar, birlikte çalıştılar. Zamanla esaslı konularda yolları ayrıldı.
KUVVETLER AYRILIĞI
Yedi yıl önceydi. AK Parti lideri ve Başbakan Tayyip Erdoğan, Konya şehir hastanesi hakkında konuşurken şöyle diyordu:
“Bu fakirin üzerinde 6 yıldır ısrarla durduğu bir şehir hastaneleri projesi vardır... Ama kuvvetler ayrılığı denilen olay var ya o geliyor sizin önünüze bir engel olarak dikiliyor. Diyor ki ‘senin de bir oynama sahan var’ diyor.” (17 Aralık 2012)
Gazeteciler Başbakan Erdoğan’ın bu sözlerini sorduğunda Cumhurbaşkanı Gül şu cevabı veriyordu:
“Kuvvetler ayrılığı demokrasinin temelidir!” (21 Aralık 2012)
Gül her zaman kuvvetler ayrılığını, parlamenter sistemi savundu. Yanlış gördüğü işleri gürültü çıkarmadan geri çevirdi veya düzelttirmeye çalıştı.
HÜKÜMET PROGRAMI
Başbakan Davutoğlu’nun 25 Kasım 2015 günü Meclis’te okuduğu hükümet programında “Şeffaflık” başlığı altında 10 paragraftan oluşan bir bölüm vardı. Yolsuzlukla mücadele, siyasi partilerin ve seçim kampanyalarının finansmanının şeffaflaştırılması, kamu yönetimi için şeffaflık paketinin yasalaştırılması, mal bildiriminin yaygınlaştırılması gibi düzenlemeleri öngörüyordu.
Davutoğlu’ndan sonraki programlarda bu bölüm yer almadı.
Davutoğlu, aynı hükümet programında “güçler ayrılığının tahkim edilmesini” istiyordu. Bunlar önemli görüş farklarıydı.
Cumhurbaşkanı Erdoğan, AK Parti yönetimine yaptığı konuşmada, “Cumhurbaşkanlığı ile Başbakanlık arasında, istişare ve danışma mekanizması yeterince işletilemiyor” diyerek başkanlık sistemi gerektiğini söylemiş, şeffaflık paketi konusunda da “Böyle giderse görev alacak il ve ilçe başkanı bulamazsınız” diye konuşmuştu. (18 Ocak 2015, Hürriyet, Milliyet)
Sonrası malum, Davutoğlu uzaklaştırıldı. Görüş farklarını “Manifesto” denilen bildirisiyle ayrıntılı olarak açıkladı.
EKONOMİ POLİTİKASI
Başbakan Yardımcı Ali Babacan, beş yıl önce TRT Haber’de yaptığı konuşmada, inşaat sektörüne fazla kaynak gittiğini, artık sanayiye öncelik vermek gerektiğini söylüyordu:
“Sadece sanayiyi daha cazip hale getirmek değil, gayrimenkuldeki bu ölçüsüz işlemleri de önleyici adımlar atmak lazım. Biz bunları söyledikçe de bazı tepkiler oluştu, bundan sonra da tepkiler olacaktır…” (17 Eylül 2014)
Babacan aynı konuşmasında “Bir gecede bir kalem oynatarak belediye meclisleri kararıyla” sağlanan büyük rantların vergilendirilmesi gerektiğini de söylüyordu.
Cumhurbaşkanı Erdoğan ise şöyle diyordu:
“İnşaat sektörünü hafife almaya asla tahammülümüz yok. İnşaat bir kere en emek yoğun sektör olması hasebiyle çok önemli. Şimdi bunu söyleyince bu demek değil ki sanayiyi bir kenara koyalım. Bunun ikisini beraber başarmalıyız. Birini bırakalım öbürünü yapalım. Olmaz.” (21 Aralık 2014)
Her ikisinin de bu konularda birçok konuşması var. Elbette hiçbir sektör ihmal edilemez, tartışmalar öncelik konusundaydı.
Bugünkü iktidar tarafından hazırlanan Onbirinci Kalkınma Planı’nda da 2014-2018 arasındaki beş yılda, “kaynakların sanayi sektöründen ziyade dış ticarete konu olmayan sektörlere” yani başta inşaata gittiği belirtiliyor. (Paragraf 130)
Merkez Bankası’nın bağımsızlığı ve para politikaları konusunda da görüş farkları 2011’den itibaren giderek keskinleşmişti.
İLKE VE SADAKAT
Bu örnekler devlet yönetiminde çok önemli ilkesel konulardır. Siyasette “ilkeler” ile “sadakat” arasında böyle çatışmalar çıktığından nasıl davranılmalı?
Sadakat ve itaat mi?.. İlke mi?..
İlkeler farklı olabilir ama ülke için önemli konularda doğru davranış, kişilere, gruplara, partilere sadakatten önce, ilkelere, fikirlere sadakattir.
Partiler ve siyaset kutsal değildir.
Erdoğan’ın ilkeleriyle Gül, Davutoğlu ve Babacan’ın ilkelerinin çatıştığı açıktır. Üçü de mevkiyi makamı değil, ilkelerini önemsediler.
İhanet ya da proje gibi anlamsız suçlamalar “ilkeler”in konuşulmasını, yapılanların gözden geçirilmesini engelliyor.
Siyasetimiz artık ilkeleri, fikirleri, programları konuşan bir düzeye yükselmelidir.
16/09/2019 22:44
Adalette temel sorun
55
Türkiye’de yargı ve adalet sorunlarında genel tabloyu yansıtan iki örnek karar, geçen hafta açıklandı. Bir, Anayasa Mahkemesi eski üyesi Alparslan Altan’ın üç yıl önce tutuklanması hakkında AİHM’nin verdiği “ihlal kararı” kesinleşti. Tutuklamanın haksız olduğu ‘kesin hüküm’ haline geldi.
Diğeri, Cumhuriyet gazetesi yazarları hakkındaki “örgütlere yardım” suçundan verilen mahkumiyetler Yargıtay’da bozuldu, beraat kararı verildi ve yazarlar tahliye edildiler.
Bazı öyle davalar var ki, yerel mahkemeler ağırlaştırılmış müebbed hapis cezaları verdi, yeni kurulan İstinaf mahkemeleri bunu onayladı! Ama Yargıtay’da ortalama yirmi yıllık kıdeme sahip savcı ve hakimler bu mahkumiyetleri bozdu!
Bir adalet sisteminde genelde genç hakim ve savcıların görev yaptığı ilk derece mahkemeleriyle, kıdemli hekim ve savcıların görev yaptığı yüksek yargı arasında farklar olur ama bu kadar mı olur?”
AİHM KARARI
Anayasa Mahkemesi üyesi Alparslan Altan, hain darbe teşebbüsünün hemen ertesi günü 16 Temmuz 2016’da gözaltına alınarak tutuklandı.
Mesele iki açıdan önemli:
. Hakimlere tanınan özel yargılama teminatı dikkate alınmamış, sıradan vatandaş gibi tutuklanmıştı.
‘Hakim teminatı’ kavramı genel adalet sistemiyle ilgilidir, herkesi ilgilendirir.
. Darbenin hemen ertesi günü gözaltına alınırken “makul şüphe” delilleri var mıydı?
Makul şüphe ve delil kavramlarının hukukta herkes için ne kadar önemi olduğunu anlatmaya gerek var mı?
AİHM bu iki açıdan Altan’ı haklı buldu, Türkiye’yi tazminata mahkum etti. Kararın emsal niteliği yüksek olduğu için Adalet Bakanlığı AİHM kararını temyiz etti. Temyiz başvurularına bakan Yüce Divan Paneli, yine Alparslan Altan’ı haklı buldu, Adalet Bakanlığı’nın temyizini 10 Eylül günlü kararıyla reddetti.
AİHM’nin 12778/17 sayılı kararına göre:
Suçüstü gerekçesiyle Altan’ın tutuklanması “yargı mensuplarına onları yürütmenin müdahalesinden korumak için sağlanan usulî güvenceleri etkisiz hale getirmektedir”, hak ihlalidir. (Paragraf 112)
. Altan’ın tutuklanmasında “makul şüphe” delilleri yoktur; “sonradan delil” elde etmek amacı veya “sonradan delil” elde edilmesi ilk tutuklamayı meşru hale getiremez. (Paragraf 139)
Düşünün, “sonradan delil” bulmak üzere tutuklama ne demek?! Modern demokratik hukuk bunu kabul edemez.
Hiç unutmayalım, hukukta “usul esasa mukaddemdir”, esastan önce gelir.
YARGITAY KARARI
Cumhuriyet yazarları, Kadri Gürsel ve Hikmet Çetinkaya gibi “cemaat” karşıtlığıyla tanınmış isimler dahil, “terör örgütüne yardım ve propaganda suçlarından çeşitli cezalara mahkum olmuşlardı.
İstinaf Mahkemesi 25 Nisan 2018 günlü şu kararıyla mahkumiyetleri onayladı:
“Usule ve esasa ilişkin herhangi bir hukuka aykırılığın bulunmadığı, delillerde ve işlemlerde herhangi bir eksiklik olmadığı, ispat bakımından değerlendirmenin yerinde olduğu, eylemlerin doğru olarak nitelendirildiği ve kanunda öngörülen suç tiplerine uyduğu… anlaşıldığından…”
Ama Yargıtay ne yaptı?
Yargıtay Başsavcısı mahkumiyeti yanlış bularak bozulmasını istedi… Çeşitli kararlarıyla hukukun yüzünü ağartan 16. Ceza Dairesi, beraat kararı verdi. Cezaevinde bulunan Musa Kart, Güray Öz, Mustafa Kemal Güngör, Hakan Kara ve Önder Çelik tahliye edildi.
Hani mahkumiyetler İstinaf’a göre bile her şeyiyle hukuka uygundu?
Yerel mahkeme ve İstinafların verdiği ağırlaştırılmış müebbed hapis cezalarından Yargıtay’da bozulanları defalarca yazmıştım.
ADALET SİSTEMİ
Tekrar ve tekrar soralım: Bir adalet sisteminde yerel mahkemeler ve İstinaf ile, kıdemli hakim ve savcıların görev yaptığı yüksek yargı arasında bu kadar fark olur mu?
Yüksek yargı üyeleri eski tarihlerde göreve başlamış kıdemli hukukçulardır.
Hakim teminatı da yüksek yargıda daha güçlüdür, HSK onları şuraya buraya atayamaz mesela.
Yerel düzeyde ve İstinaf mahkemelerinde ise hakimler ve savcılar HSK karşısında güvencesizdir.
Sistem sorunu olduğu görülüyor, değil mi?
Adalet sahasındaki temel sorunların iki çözümü var: Evrensel hukuk kültürü ve bilinci… Anayasa’da değişiklik yaparak ve HSK’dan başlayarak yargı bağımsızlığının sağlanması; yargı tarafsızlığını sağlamanın da yolu budur.
Adalet Bakanı ve HSK başkanı Sayın Gül’ün dikkatine..
17/09/2019 22:55
Medyanın hayati sorunları
46
Yeni Şafak yazarı Fatma Barbarosoğlu dün şöyle bir tivit attı:
“Muhafazakar medyanın ‘hayati’ sorunları var.
Bu hali ile kendi ayağına kurşun sıkıyor. Şöyle bir anket yapsınlar: Gazeteyi okuyan kadın/genç okuyucular ‘ne okuyor/kimleri okuyor?’
Muhafazakar medyada ‘hayat’ yok. Onun için giderek okunan değil, ‘bakılan’ gazeteye dönüşüyorlar.”
Barbarosoğlu’nun Yeni Şafak yazarı olmasından daha önemli yönü, sosyolog ve edebiyatçı olmasıdır. Yazı ve kitaplarında edebi kalite ve sosyolojik derinlik vardır. Cevdet Paşa’nın kızlarını yazdığı “Fatma Aliye, Uzak Ülke” adlı kitabı bilhassa önemlidir.
SİYASETE GÖRE
Genelde sorun; matbaa ve okuryazarlıkta çok gecikmiş, ‘okur’ olmadan ‘seyirci’ haline gelmiş olmamızdır. Fakat Türkiye’de Tanzimat’tan itibaren yüksek seviyeli fikir hareketleri geleneği de vardır. 1990’larda da Türkiye liberalizm, sosyal demokrasi, muhafazakarlık, İslamcılık kavramları etrafında seviyeli tartışmalar yapıyordu.
Bu fikir zenginliği AK Parti döneminde de bir süre devam etti. Ama kutuplaşma ve medyanın siyasallaştırılması arttıkça fikirler de kurudu… Fikirler siyasi araç düzeyine düştü.
Yıllarca parlamenter sistemi savunanlar, bir gecede siyaset değişince başkanlık sistemini savunabiliyor. Kahraman diye yüceltilenler, bir anda hain ilan ediliyor.
Bir konjonktürde “eyalet sistemi”ni savunanlar, siyaset değişince “üniter devlet”i savunuyor!
Siyaset zihinlere böylesine hükmediyor…
Seviyeli fikirleri, analizleri, hatta objektif haberleri ancak sayıları çok azalmış yayın organlarında, haber sitelerinde bulabiliyoruz.
AK Partili Aydın Ünal’ın, Yeni Şafak’tan ayrılmadan önce yazdıklarını hatırlıyor musunuz:
“Medya ve sosyal medyadaki yeni düzenin AK Parti’ye faydadan çok risk getirdiğini de artık görmemiz lazım. AK Parti tabanı dahi haberleri muhalif kaynaklardan öğrenmeye çabalıyor.” (19 Kasım 2018)
SİVİL TOPLUM
Sivil Toplum kavramının bizdeki öncüleri merhum İdris Küçükömer ile, Yeni Şafak’tan atılan merhum Kürşat Bumin’di. Sivil toplum, sağ ya da sol, siyasetten bağımsız dernekler, vakıflar, topluluklar demekti. Siyasete bağımlı olmadan kendi fikirlerini, değerlerini, prensiplerini savunsunlar, gerektiğinde siyaseti de denetlesinler diye önemlidir.
Bu noktada bağımsız İLKE derneğinden Lütfi Sunar’ın “Türkiye’de İslami STK’ların Kurumsal Yapı ve Faaliyetlerinin Değişimi” adlı saha araştırmasına bakalım: İslami STK’ların “kamu kaynaklarından gittikçe daha fazla faydalandıklarını” anlatan rapor şu tespiti yapıyor:
“Kamu kuruluşları ile girişilen bu tür ilişkiler kuruluşların özerkliklerine zarar vermekte ve gittikçe kuruluşları siyasallaştırmaktadır.” (Sf. 81)
Basında da böyle... Böyle olduğu için verimli ve seviyeli fikir tartışmaları yerine, siyasi polemikler egemen oldu.
Bu yüzden iktisaden ve siyaseten güçlenme motivasyonu, fikir ve değerlerin önüne geçti. “İhlas kaybı değerlerin içinin boşalması” gibi kavramlarla da ifade ediliyor.
SİYASETTEN BAĞIMSIZ FİKİRLER
Düşünce hayatımızın büyük isimlerinden merhum Prof. Erol Güngör ağabeyim, MHP Genel İdare Kurulu üyesi olduğum yıllarda bana “kendini bu kadar siyasete verme” derdi. Kitabında da aydınların ve akademisyenlerin düşünce bağımsızlığını korumaları gerektiğini belirterek şunları yazmıştı:
“Aramızdan politika hayatına giren ve bir parti mensubu olan meslektaşlarımızla çok defa aramızın açılmasında bu tavır farkının önemli rolü vardır. Yahya Kemal’in hatıralarını okuyanlar, Ziya Gökalp gibi âlim ve faziletli bir insanın bile İttihat ve Terakki fırkasındaki rolü yüzünden bazen nasıl zihin esnekliğini kaybettiğini, hatalı yolda ısrar ettiğini görürler.” (Sosyal Meseleler ve Aydınlar, Ötüken, s. 374)
Elbette her ülkenin ve demokrasinin siyasete ve siyasetçilere ihtiyacı vardır. Fakat bağımsız fikirler, değerler, sanat ve edebiyat akımları, çeşitli alanlarda STK’lar da olmalı, hatta çok güçlü olmalıdır.
Fikir ve ifade hürriyeti sadece siyasi mücadeleler için değil, bağımsız fikir hareketleri için de zaruridir.
Siyaset hayatın bütünü değildir. Hayatın kalitesi zengin ve kaliteli fikir ve sanat hareketleriyle yükselir.
Aksi halde Barbarosoğlu’nun dediği gibi hayattan kopuyorlar işte.
Sorun muhafazakar medyaya özgü değil; aşırı siyasallaşma bütün fikir hareketlerinde kaliteyi aşağıya çekiyor
19/09/2019 22:49
Dava uğruna
70
Saadet Partisi lideri Temel Karamollaoğlu, Cumhurbaşkanı Erdoğan’dan randevu istedi, görüştüler.
Karamollaoğlu, Çankaya’da Putin ve Ruhani ile yapılan “Üçlü Zirve”deki gelişmeleri olumlu bulduklarını, desteklediklerini söyledi.
Görüşmenin sonunda Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın Karamollaoğlu’na “beraber çalışalım” dediği öğrenildi. Saadet lideri bu konuda şu açıklamayı yaptı:
“Biz herkesle çalışabiliriz ancak yanlışlar terk edilmeden birlikte çalışma imkanı olmaz. AK Parti’nin dış politika, ekonomi, adalet mekanizması, eğitim, sağlıkta ve altyapı çalışmalarında yürüttüğü bütün politikaların temelinden değişmesine ihtiyaç olduğu kanaatindeyiz. O değişmezse ne için, düğün dernek yapmak için mi bir araya geleceğiz?”
Halbuki “dava için” ve mesela “ümmeti bölmemek için” birlikte çalışabilirlerdi... Teröristlikle suçlanmış olan Karamollaoğlu birdenbire “büyük dava adamı” oluverir, kamu kapıları Saadet mensuplarına da açılırdı… O bunu yapmadı.
Karamollaoğlu’nun ilkeler konusundaki titizliği önemlidir.
DAVA VE DEVRİM
Siyasi kültürümüzde solda “devrim”, sağda “dava” kavramları adeta siyasi büyüdür. İlkelerin, kuralların, kurumların, hatta programların bile pek önemi yoktur; yeter ki “devrim” veya “dava” uğruna olsun!
Merhum Mehmet Ali Aybar “devrim uğruna” nasıl totaliter bir rejim kurulduğunu, “devrim uğruna” nasıl ilkesiz, hukuksuz siyasetler güdüldüğünü anlatarak ömrünü geçirmişti. “Kuvvetler ayrılığını üst yapı kurumu diye küçümsemeyin, o olmadan hukuk olmaz” diye adeta çırpınmıştı.
Bizdeki resmi devrim tarihleri de hukuk deyince tabii Medeni Kanunu’un kabulünü anlatır ama anayasa sorunları gibi temel, Takrir-i Sükun gibi fiili sorunları es geçer.
Sağda tabii ki bir “devrim” kültü olmaz ama “dava” kavramı maalesef bir kült haline gelmiştir.
“Dava”nın hukuki, siyasi ve etik ilkelerinin neler olduğu üzerinde pek durulmaz. “Dava” daha ziyade hamasi kavramlarla anlatılır ve lidere itaatle ölçülür! O yüzden denetim ve denge, parti içi demokrasi, kuvvetler ayrılığı gibi ilkeler, etik alanda şeffaflık ve denetim gibi kurallar pek ifade edilmez ya da kağıt üzerinde kalır.
Bu anlayışta “dava” veya “devrim” daima ‘ulvi ve münezzeh’tir ama ilkeler ve kurallar bugün böyle, yarın şöyle olabilir!
Asıl istikrarsızlık bu değil mi?
İLKELERİN ÖNEMİ
Meselenin temelinde sosyolojik ataerkil kültür vardır; şehirlerde bu yüzden yavaş yavaş geriliyor ama hâlâ çok yaygındır. Bu kültürü eleştiren Mümtaz Turhan’ı milliyetçiler, Sait Halim Paşa’yı İslamcılar pek hatırlamıyor zamanımızda.
Böyle bir siyasi kültürde Karamollaoğlu’nun tavrı elbette önemlidir. Hatta Erbakan döneminde pek söylenmeyen hukuki ilkeleri vurguluyor.
Referandum döneminde Karamollaoğlu şöyle demişti:
“Biz başkanlık sistemine karşı değiliz, getirilen bu metnin içeriğine karşıyız. Bu metinde kuvvetler ayrılığı ilkesi sağlanmamıştır. Denetim mekanizması oluşturulmamıştır.” (13 Nisan 2017)
Seçim ittifakı konusunda şöyle demişti:
“Biz ittifakta ilkelerimizi belirleyeceğiz. İlkelerimizin başında hukukun üstünlüğü ve kuvvetler ayrılığı geliyor. Kuvvetler ayrılığını sağlayamazsanız bu diktaya gider.” (28 Şubat 2018)
Cumhurbaşkanı ve AK Parti lideri Erdoğan’ın beraber çalışma teklifine verdiği cevapta da aynı titizlik görülüyor.
KURALLAR, KURUMLAR
Dünya görüşleri farklı olabilir ama güçlü hukuki ilkeler ve kurumlar hepimiz için birlikte yaşamayı sağlar. Onun için hukuk bütün davalardan, siyasetlerden üstün tutulmalıdır.
“Dava” veya “devrim” için yapılan çatışmalar toplumsal barışa da istikrara da zarar verir.
Devlet hayatında istikrar ve güvenin temel şartı, kimin yönettiğinden ziyade, kuralların ve kurumların güçlü olmasıdır.
Siyasi hareketlerde de davranışların “öngörülebilir” ve “güvenilebilir” olması da ilke ve kurallarının net ve istikrarlı olmasıyla mümkündür.
Bütün siyasi tarihimizde, dönemlerin şartları itibariyle hukuk vurgusu zayıf, “devrim” ve “dava” vurgusu güçlüdür.
Artık hukukun, ilkelerin, kuralların, kurumların soyut ideolojik kavramlardan çok daha önemli ve gerekli olduğunun bilincinde bir siyasi kültür geliştirmeliyiz.
Davalar, fikirler, idealler olmalı elbette ama bunların bilhassa hukuki ilkeleri belirli ve kendilerini de bağlayıcı olmalıdır.
21/09/2019 22:39
Vesayeti aştık ama…
52
ADALET Eski Bakanı Sadullah Ergin, FETÖ suçlamasından yargılanan İbrahim Okur davasında Yargıtay’da ifade verdi. Ergin’in beyanları anayasa tarihimizin çok kritik bir dönemine ışık tutuyor.
Elif Çakır ve Yıldıray Oğur köşelerinde yazdılar.
Özetin özeti şöyle
. AK Parti’nin 2007’de Ergun Özbudun ve Zühtü Arslan gibi saygın hukukçulara özgürlükçü ve parlamenter sisteme dayalı bir anayasa taslağı hazırlatmış, kamuoyunun tartışmasına açmıştı. Askerler bu geri çekilmezse AKP Parti hakkında kapatma davası açılacağına dair haber göndermişler, iktidar da mutabakat arıyoruz bahanesiyle taslağı rafa kaldırmıştı.
. 2010 yılına gelindiğinde iktidarın referanduma sunduğu taslakta HSYK üyelerinin bir bölümünü geniş hakim ve savcı camiası “bir kişiye oy” usulüyle seçecekti. Ne FETÖ ne başka gruplar “liste” seçtiremeyecekti. Fakat o zamanki “vesayetçi” Anayasa Mahkemesi bunu iptal etti, “liste” usulünü zorunlu kıldı! FETÖ o zaman iktidarla anlaşarak, bu “liste usulü” ile HSYK’ya girdi!
AYM kendi düşüncesinde olanların kazanacağını sanmış ama FETÖ kazanmıştı!
Adalet Bakanlığı döneminde ciddi reformlara imza atmış olan Sayın Ergin’in ifadesi kitapçık olarak basılmalı, kendisi de anılarını yazmalıdır diye düşünüyorum
VESAYET VE SİYASET
Türkiye vesayeti aştı ama geniş mutabakatla sivil bir anayasa yapamadı. Bunun çeyitli sebepleri vardı ama 2000’lerde bunu başarmalıydı. 12 Eylül darbesinden sonra anayasada sivilleşme ve özgürlükler yönünde önemli değişikliler Meclis’te geniş mutabakatlarla başarılmıştı. Fakat…
Madde bir, Sadullah Ergin’in genişçe anlattığı gibi vesayet yeni anayasa girişimlerini engelledi; iktidar partisini kapatılmanın eşiğine getirdi! AK Parti o zaman ülke içinde demokratlardan, ülke dışında Avrupa hukukundan ve bilhassa Konsey’in hukuk organı olan Venedik Komisyonu’ndan güç alarak kendini savundu
Madde iki, 2017 yılında Ak Parti, MHP desteğiyle sistem değiştirme gücünü elde ettiğinde, Özbudun’un taslağındaki kuvvetler ayrılığını ve özgürlükçü ilkeleri hatırlamayacaktı! Özbudun’un hazırladığı taslakta yürütme yargıya müdahale edemezdi mesela...
AK Parti yeni sistemde HSYK’yi daraltacak, üyelerinin tamamını da partili cumhurbaşkanı ile Meclis’te nitelikli çoğunluğun seçmesi hükmünü getirecekti. Bugün HSK’da “yargının temsili” söz konusu değildir.
KURUNUN YANINDA YAŞ
Ergin’in belirttiği gibi, HSYK’daki FETÖ etkinliğine karşı Adalet Bakanlığı tarafından organize edilen Yargıda Birlik Platformu seçimleri kazandı ve bu sayede yargıda çok geniş FETÖ tasfiyesi yapıldı ama kurular yanında çok yaş da yakıldı.
Nitekim bunlardan birçoğu hakkında delil olmadığı için hiç soruşturma açılmadı veya beraat ettiler.
Yeni HSK Başkanvekili Mehmet Yılmaz’la 2016’da bir telefon görüşmem olmuş, kendisinin izniyle yazmıştım. Yargının bağımsız ve tarafsız olmasına büyük önem verdiğini anlatan sayın Yılmaz, “Beni İbrahim Okur’a sorabilirsiniz” demişti.
Sorduğumda İbrahim Okur da şunları söylemişti:
“Mehmet Yılmaz yargı camiasında saygın bir isimdir. Bağımsızlık ve tarafsızlık konusunda çok kararlı davranacağına inanıyorum. Hatta HSYK’ya genel sekreter ve başmüfettiş seçimleri yapılırken kendisini ben aday göstermiştim. HSYK’da çoğulcu bir kompozisyon oluştu.” (Hürriyet, 16 Ekim 2014)
Yargı’da en geniş FETÖ tasfiyesine öncülük eden Mehmet Yılmaz’ı HSYK’ya genel sekreter ve başmüfettiş öneren Okur, şimdi FETÖ’cü diye tutuklu yargılanıyor!
Ergin ifadesinde, bu tasfiyede Okur’un nasıl etkin rol oynadığını da anlatmış.
YENİ ANAYASA
Türkiye’de her dönemde yargının taraflı davranışlarından mağdur olmamış kesim kalmamıştır! Artık tarihten gelen büyük yarılmaları siyasi kutuplaşma konusu yapmadan “hukuk devleti” felsefesinde milletçe uzlaşmak zorundayız.
Başbakan Binali Yıldırım, darbe girişiminden on gün sonra Bloomberg’te bu gerçeği ifade etmişti:
“Toplumun yüzde 100’ü değilse bile büyük bir kesimini, kahir ekseriyetini kapsaması lazım, onların kabul edebileceği bir metin olması lazım. Bunu da tek başına yapamayacağımız aşikâr; onun için bütün partilerle çalışmamız gerekiyor.” (25 Temmuz 2016)
Bu gerçekleşmedi. Bugün sistemle, kuvvetler ayrılığı ile, hukuk güvenliği ve yargı ile ilgili sorunların temelinde bu var.
Artık vesayet engeli de yok… Tunus başardı, biz niye başarmayalım?
23/09/2019 23:09
Dışlanan üç yazar
106
İstanbul Şehir Tiyatroları’nın repertuvarından üç edebiyatçımızın oyunları çıkarıldı. Necip Fazıl’ın Reis Bey, Mustafa Kutlu’nun Mavi Kuş ve İskender Pala’nın Aşk Bir Zamanlar adlı oyunları.
Bu oyunların edebiyat ve tiyatro açısından değerleri üzerinde yazacak değilim; bu edebiyatçıların işi…
Zaten bunun aritmetik bir ölçüsü de yok. Her üçünün de edebiyat sahasında tanınmış, iyi okunan isimler olduğu bellidir.
“Herkesi kucaklama” iddiasıyla seçim zaferi kazanan Ekrem İmamoğlu döneminde böyle bir tasarruf yapılması, bu yazarları seven çevrelerde ve bende de hayret, hatta bir ölçüde hayal kırıklığı yarattı.
Gücü, iktidarı alana kadar en kapsayıcı, en geniş ufuklu söylemler… Güç elde edilince, hele de pekiştirilince “bizdencilik” yapmak maalesef hâlâ aşamadığımız eski bir siyasi hastalıktır; sağda da solda da…
Dilerim bu üç yazarın repertuvardan çıkarılması arızi bir olaydır ve İmamoğlu bu hastalıktan kendisini uzak tutar…
CHP’NİN ÇİZGİSİ
Sayın İmamoğlu Necip Fazıl’ın Reis Bey adlı eserinin Nisan 2018’den’den beri oynanmadığını açıkladı. Bir yılı aşkın süredir zaten oynanmıyormuş… Peki…
İBB Sözcüsü Murat Ongun da bunu tekrarlayarak “Sadece bir kez sahnelenmesinin maliyeti 368 bin TL’dir. Hem maliyeti hem de önceki dönemden beri oynanmadığı için repertuvardan çıkarılmıştır. Bunun dışındaki haberler maksatlıdır” diye açıklama yaptı… Buna da peki…
Ama Türk hikayeciliğinin zirvelerinden biri olan Mustafa Kutlu’nun ve İskender Pala’nın eserlerinin kaldırılmasındaki “maksat” dedir?
Bir sebep açıklanmadığına göre siyasi ya da ideolojik “maksat” olduğunun akla gelmemesi mümkün mü?
Bu, CHP’nin açılım politikalarına da aykırıdır…
28 Şubat’a destek veren CHP yüzde 20’de çakılıp kalmıştı. Sayın Kemal Kılıçdaroğlu, CHP’nin söylemini ve politikalarını adım adım geniş kesimlere açtı… İstanbul’daki büyük başarı o politikanın ve Ekrem İmamoğlu’nun sergilediği kapsayıcı kişiliğin eseriydi.
Onun için bu üç yazarın dışlanması birçok kimseyi şaşırttı.
DEMOKRASİNİN ZEMİNİ
Gelişmiş demokrasinin toplumsal zemini ideolojilerin yumuşaması, siyasi bloklar arasında yolların açılması, siyasi yelpazede de “denetim ve denge” oluşmasıdır.
AK Parti’nin ilk iki dönemde ılımlı, uzlaşıcı ve soldan isimleri de aday yapan tavrı doğruydu… İktidarını pekiştirince ideoloji dilini keskinleştirdi… Kendisi için de toplum için de iyi olmadı.
Evet AK Parti döneminde Şehir Tiyatroları’nda Nazım Hikmet, Turgut Özakman, Sabahattin Ali ve Berthold Brecht de oynadı ama bu genel bir gösterge değildir.
Sorun kendi zemininde CHP için de aynıdır. Eski ideolojik çatışmacı davranışlarını adım adım bırakarak kapsayıcı bir dile ve davranışa yönelen bu parti, kitlelerin hafızasında yer etmiş eski imajını canlandıracak tavırlardan kaçınmalıdır.
Tabii ki partiler farklıdır; sevdikleri, okudukları yazarlar, sanat eserleri, hele de marşlar farklıdır! Ama iktidarı ele alınca “ötekini” dışlamak çok yanlıştır.
Zira merkezî devlet kurumları da belediyeler de hepimizindir, bütün vatandaşların vergileriyle çalışır. Hukuk devletinde bir kesimin iktidara sahip olması; vergi ödeyen diğer kesimlerin hak eşitliğini ortadan kaldırmaz.
‘SIRA BİZDE!’
Bir toplumda çok sayıda kabile olması çoğulculuk değildir! Aksine ‘tekçi’ yapıların dehşetengiz çatışmalarının zeminidir.
Modern çoğulculukta farlılıklar arasında hem iletişim kanalları ve sosyal ilişkiler çok gelişmiştir hem hoşgörü…
Biz henüz o düzeyde değiliz. Bütün araştırmalar “en kuşkucu, en güvensiz” toplumlar arasında olduğumuzu gösteriyor. Komplo teorileri, siyasette hain suçlamaları, keskin kutuplaşmalar bu yüzden…
Kurumsallaşma da yeterince güçlü olmadığı için iktidara gelenler kamu kurumlarını “bizim” diye görüyorlar!
AK Parti döneminde sadece taraftan vakıflara “yardım” yapması bunun göstergesi.
Şimdi, CHP’li belediyeler “sıra bizde” hastalığının sınavındadırlar!
Seçim sonuçları siyasi atmosferi elbette değiştirir ama yönetim yetkisini kazananlar “dışlayıcı” tavırlardan sakınmalıdır.
İstanbul büyüklüğüyle, ekonomide ve kültürde Türkiye’nin lokomotifi olmasıyla ve son seçimlerde İmamoğlu’nun aldığı sonuçla, bütün Türkiye için önemli bir tecrübedir.
Bu tecrübe “sıra bizde” hastalığına kurban edilmemelidir.
24/09/2019 23:24
Suriye’de en zor dönem
25
BM Genel Sekreteri Guterres, Suriye Anayasa Komitesi’nin oluşturulduğunu açıkladı. Bu, karmakarışık ve tehlikeli Suriye tablosunda Türkiye lehine bir gelişmedir.
Komite’yi oluşturan örgüt ve grupları Türkiye, Rusya ve İran birlikte isimlendirmişler, Ankara’daki “Üçlü Zirve”de son şeklini almıştı.
Rusya’nın PYD’yi katma girişimlerini Türkiye önlemişti.
BM Genel Sekreteri, açıklamasında, bu listeyi Şam’ın ve muhaliflerin onayladığını ve kesinleştiğini bildirdi.
Üçlü Zirve’nin onayladığı bir listeyi, Şam’ın ve meşru kabul edilen muhaliflerin reddetmesi zaten söz konusu olamazdı.
Komite, Cenevre’de BM gözetiminde çalışmalara başlayacak…
GÜVENLİ BÖLGE: ASKERİ ÜSLER
Öbür tarafta Türkiye ABD ile görüşmelerle Fırat’ın doğusunda ortalama 30 km. derinliğinde, 440 km. uzunluğunda bir “Güvenli Bölge” oluşturmak için müzakereler yürütüyor. Biraz mesafe de alındı. Akçakale’de harekât merkezi kuruldu, Türk-ABD ortak devriye uçuşları başladı.
Milli Savunma Bakanı Hulusi Akar, Türkiye gazetesinde Batuhan Yaşar’a yaptığı açıklamada şunları söylüyor:
“Fırat’ın doğusuna devriye üsleri kuracağız. Bu üsleri kurarsak, teröristler de oradan çekilirse bu büyük bir kazanım olacak. Bir rahatlama sağlanacak. Sonra duracak mıyız? Hayır durmayacağız, bizim amacımız sınır hattı boyunca 30-40 kilometrelik güvenli bir bölge oluşturmak…”
Akar’ın şu sözleri, düşünülen güvenli bölgenin askeri niteliğini açıklıyor:
“Bunlar Türkiye ile ABD’nin ortak üsleri olacak. Daimî olmasını istiyoruz. İhtiyaca göre sayıları belirlenecek. Devriye yaparken, arazi şartlarına göre sayı tespit edilecek. İdlib’dekiler gözlem noktası. Fırat’ın doğusundakiler üs bölgesi olacak…”
Amerika ile Türkiye arasında bu konuda tam mutabakat sağlanırsa, Fırat’ın doğusunda böyle bir askeri üsler kuşağı meydana gelecek, Türkiye’deki Suriyeliler oraya iskan edilecek. Böylece sınır boyunca Türkiye’ye dost bir nüfus kuşağı da oluşturulacak.
Proje mükemmel fakat sahada karşılaşacağı zorluklar da büyük…
PUTİN NE DİYOR?
Evvela ABD Türkiye’nin bu talebini bütünüyle kabul edecek mi? Washington ikircikli tavırlarıyla güven vermiyor. Erdoğan’ın Putin’le yapacağı görüşme çok önemli.
Dahası, ABD ile tam anlaşma olsa bile Moskova Türkiye’nin ABD ile “daimi üsler” kurmasına ne diyecek?
On gün önce Ankara’da Erdoğan, Putin ve Ruhani tarafından açıklanan bildiride şöyle bir madde vardı:
“Suriye’de gayrimeşru öz yönetim teşebbüsleri dahil olmak üzere terörle mücadele kisvesi altında sahada yeni gerçeklikler yaratılmasına dair her türlü girişim reddedildi.”
Türkiye’nin İsteğiyle bildiriye konulan bu madde, PKK’nın “özyönetim” kurmasını reddediyor fakat Türkiye’nin ABD ile birlikte “güvenli bölge” kurması konusunda bir şey yok!
Ama Moskova’nın çok keskin açıklamaları var:
Dışişleri Bakanı Lavrov: “Suriye’nin kuzeyi rejimin kontrolünde olmalı.” (16 Ocak 2019)
“Türkiye-Suriye sınırına Rus askerî polisi yerleştirilebilir.” (24 Şubat 2019)
Putin: “Suriye nüfuz alanlarına bölünemez” (28 Ağustos 2019)
Ve Putin’in Ankara Zirvesi’nde söyledikleri:
“İstikrarın sağlanması bölgenin kontrolünün Suriye hükümetine geçmesiyle mümkün olacaktır… (Barış sağlanınca) bütün yabancı askeri birlikler Suriye’den çekilmelidir.” (16 Eylül 2019)
İran zaten karşı…
DİPLOMASİNİN ÖNEMİ
Anayasa Komitesi çalışmaları başladığında, bu konu siyaseten daha sıcak hale gelecek. Türkiye’nin etkisindeki Komite üyeleri “güvenli bölge”ye imkan veren, ama diğer üyeler buna karşı çıkan bir anayasa yazımı isteyecekler…
Belki Ankara bu sebeple Eylül sonuna kadar ABD ile durumu kesinleşmezse, daha fazla gecikmeden Fırat’ın doğrusuna gireceğini söylüyor.
Bunun Zeytindalı ve Fırat Kalkanı’ndan daha zor bir harekat olacağı bellidir. O iki harekata Rusya da ABD de karşı değildi.
İşte bu askeri ve bilhassa siyasi tablo sebebiyle Suriye meselesinin Türkiye açısından “en zor dönem”e girdiğini düşünüyorum.
Ankara tabii ekonomik durumu da dikkatle gözetmek zorunda.
Askeri güç önemli, diplomasi belki daha önemli. Türkiye, projesine uluslararası camiadan, özellikle Avrupa’dan destek sağlamalı.
26/09/2019 23:23
Hukuku savunmak
54
Türkiye’de yargının giderek siyasallaşması hukuka güveni daha da aşağılara çekiyor… Buna karşılık şehirleşme, eğitim ve piyasa ekonomisinin gelişmesi toplumda hukuki bilinçlenmeyi, hürriyet talebini ve hak arama kültürünü geliştiriyor.
Sistemle, toplumsal gelişme arasında bir gerilim var!
AYM Başvekili Engin Yıldırım’ın açıkladığına göre: Türkiye’de yargıya güvensizlik çok yaygındır ve “Gelir düzeyi, yaş ve eğitim seviyesi arttıkça yargıya olan güvensizlikte artmaktadır!”
Sistemle toplumsal gelişme arasında ortaya çıkan bu gerilim ortamında bazı güven adalarının bulunması hayati derecede önemlidir.
Anayasa Mahkemesi’ne “bireysel başvuru” yolu ve Yargıtay’da mesela 16. Ceza Dairesi’nin AİHM içtihatlarına referans yapan kararları böyledir.
HSK müdahalesine açık olan ilk derece ve istinaf mahkemeleri için aynı güvenle konuşmak zor!
BİRARADA YAŞAMAK
Bütün dünyada otoriter popülist akımlar hak ve hürriyetlere tehdit oluşturduğu için “hak arama yolları” daha bir önemli hale geldi.
Avrupa Konseyi’nce yürütülen “Bireysel başvuru sisteminin desteklenmesi ortak projesi” bu yönde bir yargısal ve akademik çalışma programıdır.
Bu çerçevede İstanbul’da düzenlenen konferansta AYM Başkanı Prof. Zühtü Arslan, “bizim gibi olmayanlarla, kısacası ‘öteki’lerle nasıl birlikte yaşayacağız?” sorusuyla başlayan bir konuşma yaptı. Bir paragrafını buraya alıyorum:
“Toplumsal ve siyasal düzeyde farklılıkların biraradalığı, temel hak ve özgürlüklerin korunduğu adil ve çoğulcu bir düzeni zorunlu kılmaktadır. Günümüzde hızla yayılan terör, yabancı düşmanlığı, ırkçılık ve İslamofobi toplumlarda çoğulculuğu, dolayısıyla birlikte yaşamı ciddi şekilde tehdit etmektedir.”
Arslan şöyle devam ediyor:
“Farklılıklarla birlikte yaşamanın bir şartı da âdil bir hukuk düzeninin kurulmasıdır...”
Prof. Arslan ‘adil hukuk düzeni’nin “hak eksenli kararlar”la mümkün olacağını da vurguluyor.
Otorite eksenli değil, hak eksenli!
YÜKSEK YARGI
Bireysel başvuru yolu ve AİHM içtihatları işte bu noktada büyük bir önem ifade ediyor: Sadece hukuki açıdan değil; toplumsal barış ve ahenk için de…
Tarafsız olması gereken mahkemelerin siyasi kararları siyasi kutuplaşmaya eşlik ederse, o toplumda adalete güven mi kalır?
Düşünün ki ilk derece mahkemesi ağırlaştırmış müebbed hapis cezası veriyor… İstinaf bunu onaylıyor...
Demek ki aynı hukuk anlayışına sahipler.
Ama Yargıtay 16. Ceza dairesi bozuyor, daha düşük cezaları suçları işaret ediyor, hatta beraat kararı veriyor.
AYM bireysel başvuru yoluyla “tutuklama hak ihlalidir” diye karar veriyor, derhal tutukluluğun kaldırılması lazım… Ama ilk derece mahkemesi “AYM yetkisini aştı, tutukluğunun devamına” diye karar veriyor!
VATANA ZARAR
Öyle bir dünyada yaşıyoruz ki, Moodys adlı kuruluş, yerel mahkemenin bu kararını Türkiye’deki hukuk güvensizliğinin örneği olarak raporuna alıyor!
Ve İstanbul’daki konferansta, Avrupa’nın en yüksek hukuki danışma kurumu olan Venedik Komisyonu Başkanı Giovanni Buquicchio diyor ki:
“Türkiye’de bir ağır ceza mahkemesinin, Anayasa Mahkemesi’nin gazetecilerin tutukluluğu ile ilgili kararını, uygulamamaya karar vermesi bizi endişelendirmişti…”
Neyin endişesi? Türkiye, AYM kararlarının uygulanmadığı bir ülke midir endişesi?!
Öyle bir ülkeye kim büyük saygı duyar, kim yatırım yapar?
Neyse ki aynı mahkeme bir süre sonra AYM kararına uydu…
Görüyorsunuz, vatanseverlik sanarak ülkenin üzerine hukuksuzluk gölgesi düşürmek, bumerang gibidir, döner vatana zarar verir!
HAK EKSENLİ HUKUK
AYM ve yargı “hak eksenli” kararlar vermeli, yargı kararları devletin bütün organlarını bağlamalıdır.
AYM’nin, yargının iş yükü çok ağır; evet böyle… Bu yüzden üç yıldır sırada bekleyen davalar ve bireysel başvurular var. Yüksek yargıdaki bu tablo da “adil yargılanma hakkı”nın ihlalidir.
İş yükünü azaltmanın en önemli yolu, devletin, devleti yönetenlerin bütün karar ve eylemlerinde hukukun üstünlüğünü kabul etmesidir; bu birincisi…
İkincisi toplumda hukuka saygı duygusunun yaratılabilmesidir. Bunda da toplumu etkileyen herkese sorumluluk düşüyor.
Gelişmiş ülke olmak ancak gelişmiş hukukla mümkün.
28/09/2019 22:36
Aşırı doz
68
İstanbul Büyükşehir Belediye Başkanlığı için yapılan 31 Mart seçimlerinde “çaldılar, hile yaptılar, irtibat ve iltisak bulundu” gibi yayınları hatırlıyorsunuz değil mi?
Gizli bir el iktidara karşı komplo kurmuş, sandık kurullarına “kamu görevlisi olmayan” üyeler atamıştı.
Bu üyeler iktidarın oylarını “çalmışlar”, Ekrem İmamoğlu’nu 13 bin oy farkıyla kazandırmışlardı…
Gazeteler, TV’ler günlerce yayın yapmıştı…
“Anadolu Cumhuriyet Başsavcılığı, 31 Mart Yerel Seçimlerinde kanun hükümlerine aykırı olarak sandık kurulu görevlendirmeleri yapıldığı iddiası üzerine başlattığı soruşturma kapsamında 10’u İlçe Seçim Kurulu Müdürü olmak üzere 17 kişi hakkında takipsizlik kararı verdi…”
17 kişi, yani ‘şüpheli’ denilerek soruşturma açılanların tamamı!
SEÇİMLERDE KAMU GÜCÜ
Görüyorsunuz, o iddiaların hepsi boşmuş. Bu hukuken de kanıtlandı.. Ama seçimleri iptal ettirmek için o zaman ihtiyaç duyulan “siyasi atmosfer”in oluşturulmasına katkı sağlamıştı.
Sadece sandık kurulları değil…
Seçime hile karıştırıldığı, oy çalındığı gibi iddialar da boş çıktı.
Büyükçekme’de polis kapı kapı dolaşarak seçmen kontrolü yapmış, “on binlerce sahte seçmen”in nerelerde barındığını araştırmıştı…
Tabii o da boş çıktı.
Hepsi boş çıktı ama Yüksek Seçim Kurulu’nun akıl almaz gerekçelerle seçim sonuçlarını iptal edebilmesini bir ölçüde kolaylaştırdı.
İptal kararı hukuken çok sorunluydu fakat bütün siyasi tartışmaları sona erdiren bir gelişmeye yol açtı: Ekrem İmamoğlu 800 bin oy farkıyla kazandı.
Bu sonuçtaki çeşitli sebeplerden biri, toplumda iktidarın aşırı propagandasına ve kamu gücünü aşırı biçimde kullanmasını karşı oluşan tepkidir.
‘KENDİMİZİ ANLATMAK’
Aşırı propaganda… Büyük kanallar ve gazeteler AK Pati’ye çalıştı… Bu mecralarda muhalefetin sesine ancak çekinerek yer verildi.
“Kendimizi anlatamadık” sözü doğru olabilirim? Daha nasıl yapılabilirdi ki?
Sorun, anlatamamak değildi, anlatılanların yeterince inandırıcı olmamasıydı.
Kamu gücünü aşırı kullanmanın etkilerine gelince…
Ekonomiyi krize sürükleyen sürekli seçim ekonomileri bir kenara…
Türkiye’de 1950’den sonraki hangi seçimlerde polis kapı kapı dolaştırılıp iktidar partisinin iddialarına kanıt aradı?
Savcılar hangi seçimde bu iddialar yönündü soruşturmalar açtı, açıklamalar yaptı?
En krizli zamanlarda bile Türkiye’nin en güvenilir kurumlarından biri olan YSK, ilk defa bu seçimde böylesine tartışılan ve kendi içtihatlarıyla çelişen kararlara imza atmadı mı?
AŞIRI GÜÇ
Amacım geçmiş bir seçimin eleştirisi değil… Sosyolojik bir tecrübe gibi bakmak iki faktörün önemine dikkat çekmek…
Evvela, iktidar olmanın kazandırdığı aşırı güç ve bunun sağladığı aşırı dozda propaganda. Sürekli etkili olmuyor, bir noktadan itibaren geri tepiyor…
Öyle olmasıydı güçler ve propagandalar ebedi iktidarlar sağlardı.
Hele de yaşanan gerçeklerle propagandada anlatılanlar keskin biçimde çelişiyorsa, bu geri tepki daha belirgin olur…
İstanbul’daki 13 bin oy farkının üç ayda 800 bine çıkmasında bunun etkisi önemli değil mi?
Bugün iktidar “daha fazla özgürlük” dediğinde, yaşanmakta olan gerçekler karşısında bu propaganda konuşmalarının inandırıcı olması beklenebilir mi?
AK Parti geçmiş hiçbir döneminde bugünkü kadar medyaya hakim değildi… Kamu kurumlarını bu derecede kendi iradesine bağlamış da değildi ama bugün bu partinin sorunları daha ağır, itibarı da geçmiş dönemlerdeki düzeyde değil.
KAMU KURUMLARI
İkincisi ve daha önemlisi kamu kurumlarının hükümet politikalarının ötesinde, parti politikaları için kullanılmasıdır. Seçimlerde gördüklerimiz bunun örneklerinden biri…
Kamu sınavlarında liyakat önemsenmedi, “mülakat”lar yoluyla “bizden” isimler atandı.
Yargı çok daha önemli… Bu iktidar dönemindeki sınavlarla göreve alınan ve bu iktidar döneminde oluşturulan HSK’nın denetiminde bulunan ilk derece mahkemelerinin, hatta istinaf mahkemelerinin kararlarına bakın …
Daha kıdemli ve HSK eksinin sınırlı olduğu yüksek yargının “bozma” ve “ihlal” kararlarına bakın…
Aradaki farkın önemli sebeplerinden biri siyasetin yargı üzerindeki etkisidir.
Neticeten, reformist ve kapsayıcı imajıyla 2011 seçimlerinde yüzde 50 oy alan AK Parti, bugün bütün bu kuvvetiyle ve de cumhurbaşkanlığı sisteminde yüzde kaçta?
Demek ki, aşırı doz zararlıdır, “denetim ve denge” zorunludur.
30/09/2019 23:01
Rant ekonomisi neler yaptı?
54
Deprem toplanma alanlarının AVM’lere dönüşmesi rant ekonomisinin ne boyutlara tırmandığının bir göstergesidir. Rant ekonomisi krizin de asıl sebebidir.
Bu gerçek, iktidarın Temmuz 2019’da yasalaştırdığı “11. Kalkınma Planı”nda de teknik dille ifade ediliyor.
İstanbul’da deprem toplanma alanı olarak belirlenen 493 bölgeden 416’sına AVM ve rezidans yapılmış olması her şeyi anlatıyor.
Elbette yerleri değişebilir ama miktarı ve dağılımı bozulmamalıydı.
‘TAŞA TOPRAĞA GİTTİ’
Cumhurbaşkanlığı sistemi döneminde hazırlanan “11. Kalkınma Planı”nında, geride kalan 2014-2018 arasındaki beş yıllık dönem konusundu şu tespit yapılıyor:
“Sabit sermaye yatırımları, bu dönemde ortalama yüzde 4,5 oranında artarken, kaynakların sanayi sektöründen ziyade dış ticarete konu olmayan sektörlere yönelmesiyle üretkenlik arz eden alanların yatırım kompozisyonu içindeki payı görece azalmıştır. Orta ve uzun vadede ekonominin potansiyel büyüme oranının artırılması için ülkemizin küresel değer zinciri hiyerarşisindeki konumunu yükseltecek verimli alanlara yönelik yatırımlara ihtiyaç sürmektedir.” (Paragraf 130)
Ne diyor?..
Ekonomi politikalarında sanayi sektörünün yeterince desteklenmediğini söylüyor.
Kaynakların “dış ticarete konu olmayan sektörlere”, yani öncelikle inşaata yöneldiğini söylüyor…
Sanayici Rahmi Koç ne demişti:
“Yatırımların çoğu taşa toprağa ve çimentoya gitti. Oysa memlekete ihracat getirecek, rekabeti kuvvetlendirecek, ‘greenfield’ dediğimiz yeni yatırımlar, yeni fabrikalar, yeni işler açılması lazımdı... Uluslararası rekabette 7-8 yıl yerimizde saydık, ilerlemedik.” (18.2.2016)
2019 yılında, resmî 11. Plan’da da söylenen budur.
BABACAN SÖYLEMİŞTİ
İnşaat sektörü elbette gerekli ama bir noktadan itibaren kaynakları öncelikle sanayiye yöneltmek gerektiğini Ali Babacan şöyle ifade etmişti:
“Bir gecede bir kalem değişikliğiyle, mevzuat değişikliğiyle sağlanan rantların söz konusu olduğu bir alan varken, ister istemez sanayi gibi uzun vadeli, gerçekten çok emek isteyen, ciddi fedakarlık isteyen bir sektöre ister istemez ilgi düşebiliyor. Bunu yeniden bir dengelememiz gerekiyor.” (Finans Zirvesi, 17 Eylül 2014)
Babacan şu çok önemli uyarıyı da yapmıştı:
“Gayrimenkulde her bir proje yeni bir tekel. Sanayici birikimini sanayiye mi yatırsın, yoksa rezidans, AVM mi yapsın; oraya kayış var, bu tehlikeli. Üreteceğiz, hak edeceğiz daha sonra lüks AVM’lerde alışveriş yapacağız, daha lüks konutlarda oturacağız. Üretmeden dışarıdan sağlanan krediyle lüks alışveriş, lüks konut Türkiye’yi çıkmaza sokabilir” (CNBC, 23 Temmuz 2014)
Babacan “dikey mimari”nin iktisadi zararlarını da anlatmış, haksız eleştirilere hedef olmuştu!
Davutoğlu’nun başbakanlığı döneminde bu tür rantları vergilendirmek için çalışmalar yapılmışsa da orada kalmıştı.
Meselenin sadece şehirlerin betonlaşması değil, ekonomiyi de krize soktuğu açık.
‘Çılgın proje’ de nihayet bir inşaat projesi değil mi?..
KANUNİ’DEN BERİ
Halbuki Türkiye’nin ta Kanuni zamanından beri sorunu, yeterince ihracat yapamamak ve uluslararası ekonomik rekabetle başa çıkamamaktır.
Bu ancak sanayi ve teknolojiyle mümkündür.
Ayrıca “rant ekonomisi”nin insan tipiyle, “endüstriyel insan” tipinin farklı olduğunu da unutmamak lazım; eğitim ve zihniyet sorunu yani…
Bu konuda iki eser tavsiye etmek isterim: Merhum Erol Göngür’ün dilimize kazandırdığı John Nef’in “Sanayileşmenin Kültürel Temelleri” adlı kitabı… Murat Yülek’in “Ulusların Yükselişi” adlı yeni kitabı.
11. Kalkınma Planı’nda bu gerçekler teknik terimlerle anlatılıyor, çözümün sanayileşme, teknoloji ve ihracat olduğu birçok bölümde vurgulanıyor.
Mesela geçen dönemde dünya bizi kıskanıyor dediğimiz ekonomik büyümemizin ortalama yüzde 4.9 olduğu ama bunun 3 puanının tüketimden, sadece 1.3 puanının sabit sermaye yatırımlarından, 1 puanın da ihracattan geldiği belirtilerek sanayi ve ihracatın önemi vurgulanıyor. (Paragraf 131)
Ne hamasi kavgalar yaptık değil mi? Halbuki zaaflarımızın asıl sebebi sanayileşme noksanımızmış!
Hazine ve Maliye Bakanı Berat Albayrak dün Üç Yıllık Program açıklamasında sanayileşmeyi işaret etti, rant vergisi imasında bulundu...
Güzel fakat bunun için oy hesabını rafa kaldırarak “iktisadi rasyonalizm”in gereğini yapmak lazım
.01/10/2019 23:01
Gazi Meclis
41
TBMM dün törenle yeni yasama yılına başladı. Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın konuşmasında altını çizdiğim cümlelerden biri, “TBMM’nin itibarı her şeyin üstünde tutulmalıdır” ifadesiydi.
Bu söz, elbette hayata geçirilmelidir.
Bunun için, “Gazi Meclis”in anayasal yetkileri de mutlaka hem bu ulvi unvana hem modern demokrasinin gerektiği “denetim ve denge” işlevini yapabilecek güçte olmalıdır.
Bu konuda sıkıntılar var fakat önce Milli Mücadele’de Meclis’in önemini görelim.
MUSTAFA KEMAL VE MECLİS
Milli Mücadele bir kahramanlık destanıdır ama bundan ibaret değildir. Hatta ümitsiz gözüken mağlubiyet günlerini, Meclis’teki büyük tartışmaları, rasyonel siyasetlerin başarılardaki rolünü bilmek daha önemlidir.
Büyük Taarruzun gecikmesi üzerine Meclis’te kıyametler kopuyor… “Başkumandan”a verilmiş “fevkalade yetkiler”in geri alınması yönünde Meclis’te güçlü bir eğilim var…
Mustafa Kemal Paşa, Meclis’i kapatarak zaferi kurtarmayı düşünür. Batı Cephesi Kumandanı İsmet Paşa’ya ve Doğu Cephesi Kumandanı Karabekir Paşa’ya şifreli telgraflarla ne düşündüklerini sorar…
Karabekir ve İsmet Paşa’lar “içte ve dışta” Meclis’siz bir mücadelenin yürütülemeyeceğini bildirdiler. İsmet İnönü anılarında, Meclis’siz bir hareketin vergi bile toplayamayacağı, orduyu ayakta tutamayacağı gibi ayrıntılar anlatır. Mustafa Kemal siyasi bir kriz anındaki bu görüşünde ısrar etmez, Meclis’te tartışmalarla kriz çözülür, zaferin yolu açılır.
İsmet İnönü’nün “Hatıralar” ve Kazım Karabekir’in “İstiklal Harbimiz” adlı kitaplarını muhakkak okumak lazım.
GAZİ MECLİS’İN YETKİLERİ
Milli Mücadele’nin meşruiyetini ve siyasi kudretini sağlayan; Büyük Millet Meclisi’dir, hükümetin adı bile “Büyük Millet Meclisi Hükümeti”ydi.
Milli Mücadele askeri örgütlenmeden önce “kongreler”le başlamıştı, zirvesi TBMM’dir.
Mustafa Kemal Paşa da sadece kumandan değil, “Büyük Millet Meclisi Reisi” sıfatıyla kurucu liderdi.
Milli Mücadele’yi devrim komuta konseyi, merkez komitesi, komuta merkezi gibi oligarşik ve totaliter gizli örgütler değil, demokratik ve açık “Millet Meclisi” yürüttü, yeni devleti kurdu.
Bu gerçeğin “tarih” olarak kalmaması için, TBMM’nin bu sıfata uygun yetkilere sahip olması lazımdır.
Bir Amerikan Kongre üyesi, bir senatör veya temsilci ne yetkiye ve etkiye sahipse bir milletvekili de o yetkiye ve etkiye sahip olmalıdır.
İster parlamenter ister başkanlık, modern demokrasilerde “denetim ve denge” işlevi ancak güçlü yasama organlarınca yerine getirilebilir.
Cumhurbaşkanlığı hükümet sisteminde Meclis’e verilen yetkiler, Amerikan Kongresi’nin yetkilerinin çok gerisindedir.
İktidar milletvekilleri bile “Züğürt ağa gibi olduk” diyorlar.
Başkan’ın bütün yüksek atamaları Meclis denetimine tabi olmalıdır… Milletvekilleri yürütme erki karsısında gelişmiş demokrasilerde olduğu kadar bağımsız olabilmelidir…
GÜÇLÜ MECLİS
Demokratik rejimlerin sağlıklı işlemesi ve başkanlık ya da parlamenter sistemlerin oturması öncelikle yasama organlarının yetkili olmasıyla ve çok geniş bir temsile dayanmasıyla gerçekleşebiliyor.
Yasama organını zayıflatan başkanlık sistemleri başarılı olamıyor; Latin Amerika ve Asya tecrübeleri...
Amerika’da başarı olmasının sebeplerinden biri Kongre’nin üstün yetkileridir.
Fransa bile 2008 yılında, “Balladur Komisyonu”nun hazırladığı raporla anayasada iki esaslı değişiklik yaptı: Parlamento’yu güçlendirdi… Yargıyı tamamen bağımsız hale getirdi, siyasiler HSK’dan çıkarıldı…
Çünkü siyasi faaliyetin “yarı başkan”da toplanması zamanla kamu oyunda yasama ve yargı kurumlarının itibarını sarsmıştı; bunun telafi etmek için parlamento ve yargı güçlendirildi.
Bu noktaya Adalet Bakanı Sayın Gül’ün dikkatini çekerim.
Amerikan tarihinde “Kongre”nin, Fransız tarihinde “parlamento” kurumunun “kurucu” işlevi, aynen, hatta fazlasıyla bizim Gazi Meclis’te de vardır.
TBMM sadece bir “kanun çıkarma” organı değildir; zafer kazanan, Lozan Antlaşmasıyla istiklalimizi tescil eden ve devlet kuran organdır. Etkili “denetim” gücü de olmalıdır.
Milletvekilleri bunun bilincinde olmalı, TBMM mutlaka gelişmiş demokrasilerdeki yetkilerle teçhiz edilmelidir.
03/10/2019 22:50
Adaletin temeli hukuk...
65
Anayasa Mahkemesi Sırrı Süreyya Önder hakkındaki mahkumiyetin “hak ihlali” olduğuna karar verdi. Önümüzdeki salı günü de Nazlı ılıcak, Ahmet Altan, Mehmet Altan ve aynı dosyada yargılanan üç sanığın duruşması var.
Bu davaların hepsi “terör örgütü” kavramına dayanıyor.
“Terör örgütü” kavramı siyasette çok yoğun olarak kullanılmaya elverişlidir. Seçimlerde CHP ve İYİ Parti bile terör işbirlikçisi diye suçlanmadı mı?
Hele bir de “irtibat ve iltisak” diye hukuki tanımı olmayan, bu yüzden de kolayca keyfi (ya da siyasi) olarak kullanılabilen bir kavramı devreye sokarsanız, on binlerce, yüz binlerce insan mağdur oluyor.
‘TERÖR PROPAGANDASI’
Daha vahimi, “terör örgütü” kavramının yargıda da çok genişletilerek kullanılmasıdır. İşte, yerel mahkemenin verdiği “ağırlaştırılmış müebbet hapis” kararını Yargıtay 16. Ceza Dairesi “hayır suç yok, beraat kararı verilmelidir” diye bozuyor; örneklerden biri Mehmet Altan’dır.
Yine işte, Sırrı Süreyya Önder “terör örgütü propagandası” suçundan 3.5 yıl hapse mahkum ediliyor, AYM ise bu mahkumiyetin “hak ihlali” olduğuna oybirliğiyle karar veriyor...
Siyasi tartışmalar bir tarafa, kanuna göre, AYM ve AİHM içtihatlarına göre “terör örgütü propagandası”nın hukuki tarifi şudur:
“Terör örgütlerinin cebir, şiddet ve tehdit içeren yöntemlerini meşru gösterecek, övecek ya da bu yöntemlere başvurmayı teşvik edecek şekilde propagandanın yapılması…” (AYM, B. No: 2017/36722, paragraf 43)
Bu tanımı yetersiz bulabilirsiniz, o zaman yapılacak şey kanunda ve anayasada değişiklik yapmaktır. Bu Türkiye’nin yüz elli yıllık yönünü değiştirmesi anlamına geleceği gibi, böyle bir değişiklik yapılmadan yargı bu tanımı uygulamak zorundadır.
‘BİLEREK YARDIM’
Nazlı Ilıcak, Ahmet Altan ve benzer konumdaki gazeteciler yazı ve sözlerinden dolayı “darbeye teşebbüs” suçundan ağırlaştırılmış müebbet hapse mahkum edilmişlerdi… Yargıtay 16. Ceza Dairesi bunu bozdu “terör örgütü üyesi olmadan, bilerek isteyerek yardım” suçunu işaret etti.
Demek ki bu gazeteciler “FETÖ üyesi” değil, bu bir…
İkincisi, örgüte yardım suçunu “bilerek ve isteyerek” işlemiş olmaları için, AYM kararı gereğince FETÖ’nün “cebir, şiddet ve tehdit içeren yöntemlerini”, bu nitelikteki gizli örgütlenmesini “bilerek ve isteyerek” yazı yazmış, konuşmalar yapmış olmaları lazım.
Dosyada bu konuda hiçbir somut delil yok.
İktidarı çok sert ifadelerle eleştirmek, FETÖ olduğu hukuken sonradan belirlenen bir savcı ile kartopu oynamak, iktidarın da “ne istedilerse verdik” dediği dönemde kitap yapmak gibi fiiller bu yapının gizli “cebir, şiddet ve tehdit” örgütlenmesini ve darbe hazırlığını bildiklerini göstermez.
Dosyaya göre, Ilıcak darbe gecesi attığı tweet’lerde darbeyi FETÖ’nün değil bir cuntanın yaptığını sanıyor, ama kim yaparsa yapsın “teslim olun, hiçbir meşruiyetiniz yok” diyor.
Hukuk tarihimizde övgüyle yer alacak kararları bulunan Yargıtay 16. Ceza Dairesi, FETÖ’nün darbeye kalkışmasının “kuvvetle muhtemel olarak görüldüğü bir dönemde” FETÖ’yü meşru bir hareketmiş gibi göstermenin “terör örgütüne bilerek yardım” suçu sayılacağını söylüyor.
Cumhurbaşkanı’nın, Başbakan’ın, Genelkurmay ve MİT başkanlarının “muhtemel” bile görmediği, günlük işlerine baktıkları bir dönemde gazeteci “kuvvetle muhtemel” olduğunu nasıl bilebilir?
Somut delil gerekmez mi?
Göreceksiniz, neticede en geç AİHM’de beraat olacaktır.
NİYE ÖNEMLİ?
Türkiye’nin başında bir PKK belası var; kırk yıldır uğraşıyoruz. Bir de FETÖ belası…
Hukukun kılı kırk yarmasına bakmadan “görüldüğü yerde ezmek” daha iyi olmaz mı?
Bu sualin net cevabı, 12 Eylül uygulamalarının “kökünü kazıyorum” zannederken, yarattığı yaygın mağduriyetlerle terör potansiyelini körüklemiş olmasıdır.
Atatürk’ün İktisat Bakanı Celal Bayar 1934’teki “Şark Raporu”nda uzun vadede “aksülamel tehlikesi”ne, yani tepki birikimine dikkat çekmişti.
Bu meseleler uzun vadelidir.
Gelişmiş demokrasiler silahlı teröre karşı silahlı mücadele verirken hukuk güvenliğini ve özgürlük fikrini geliştirerek kendi terör örgütlerini bitirdiler.
Mülkün temeli adalet, adaletin temeli hukuktur.
Hukukun üstünlüğü terörle mücadele ederken de ihmal edilemeyecek bir ilkedir. Anayasamızın 90’ıncı maddesine 2004 yılında konulan hüküm gereği, evrensel hukukun üstünlüğü elbette…
5/10/2019 22:52
‘Kuvvetler birliği istibdattır’
80
Yukarıdaki başlık, Milli Mücadele kahramanlarından Mersin milletvekili Miralay Selahattin Bey’e aittir, Birinci Meclis’te söylemiştir.
Bugün Selahattin (Köseoğlu) Bey’in vefatının 70. yıldönümüdür, rahmet ve saygıyla anıyorum.
19-10/05/foto.png
1880 yılında İstanbul’da doğdu. Harbiye mezunudur. Balkan Savaşı’nda kolu sakatlandığı için “Çolak Selahattin” olarak ünlendi.
1919 yılında Sivas’taki Üçüncü Kolordu Kumandanı’dır.
Damat Ferit’in Mustafa Kemal ve Rauf Bey’i öldürtmek için tertiplediği Ali Galip olayının önlenmesinde, Sivas Kongresi’nin güven içinde yapılmasında Kazım Karabekir’le birlikte büyük rolü oldu.
Ankara’da Meclis açıldığında, Mustafa Kemal Paşa’nın aday göstermesiyle, Mersin Mebusu olarak Meclis’e girdi, Meclis’te sürekli kuvvetler ayrılığı fikrini savundu.
1921’DE KUVVETLER AYRILIĞI
Kuvvetler ayrılığı fikri Meşrutiyet döneminde zihinlere yerleşmişti. Enver Paşa diktatörlüğünü gördükten sonra bunun değeri daha bir anlaşılmıştı. Fakat Milli Mücadele’nin fevkalade ağır şartları “kuvvetler birliği”ni gerektiriyordu.
O zaman Meclis hem yasama hem yürütme ve yargı erklerine sahipti. Meclis Reisi Mustafa Kemal Paşa’dır.
Selahattin Bey, verdiği bir kanun teklifinde yürütme erkine sahip, ayrı bir bakanlar kurulu kurulmasını önermişti.
Mustafa Kemal bu aşamada buna karşıdır.
24 Kasım 1921 Perşembe günü, kürsüde Mersin Mebusu Selahattin Bey, bu kanun teklifini kuvvetler ayrılığı ilkesiyle savunuyor:
“Kuvvetler birliğinin en büyük ruhu mutlakıyetle istibdattır. Kuvvetler birliğinin bugünkü misali mutlakıyet ve istibdattır. Ne isterse baştaki âmir onu yaptırır... Kuvvetler birliğinin sonu istibdattır. Kuvvetler ayrılığı ise Meşrutiyet’tir...”
Selahattin Bey tabii ki o günün terminolojisiyle konuşuyordu. Cumhuriyet’in gündemde olmadığı o dönemde, kuvvetler ayrılığının uygulama örneği olarak Meşrutiyet zikredilmektedir.
ERKLER AYRI AYRI
Selahattin Bey uzun konuşmasının devamında bugünkü kavramlarla şöyle diyor:
“Bir devleti teşkil eden anayasal kuvvetler, yani yürütme, yasama ve yargı ayrı ayrı yürür, tekâmül eder. Ayrı ayrı çalışır ve bir noktadan kuvvetini alırlar. Bugün bizde bittabi bu birlik noktası yine Meclistedir…”
Meselenin siyasi tarafı, yani o zamanki şartlara uygun olup olmadığı meselesi tarihte kalmıştır; Cumhuriyet tarihi kuvvetler birliği yani erklerin tek yerde toplanması yönünde gelişmiştir.
Bugün önemli olan; hala oturtamadığımız bu en önemli anayasal problemin tarihi köklerini görebilmektir.
Bayar ve Menderes muhalefetteyken birkaç defa “kuvvetler ayrılığı”nı savundular, ama iktidara yerleşince kuvvetler birliği yanlısı ve uygulayıcısı oldular. Onlar da aynı kültürle yetişmişlerdi.
Meşrutiyet’in ve Birinci Meclis’te Selahattin Bey gibi isimlerin savunduğu kuvvetler ayrılığı fikri unutulmasıydı, hele de 1950’den sonra gelişseydi muhtemelen bugünkü sistem sorunlarını yaşamayacaktık.
‘HÜRRİYET-İ ŞAHSİYE’
O zamanki Meclis’teki muhalif ‘İkinci Grup’un önde gelen isimlerinden Selahattin Bey 1923 seçimlerinden itibaren milletvekili değildir, Kasım 1924’te Karabekir liderliğinde kurulan Terakkiperver Fırka’ya katıldı. İzmir Suikasti davasında yargılandı, beraat etti.
Yazar Orhan Kemal’in babası muhalif Abdülkadir Kemali Bey’in Nisan 1921’de Meclis’e verdiği “Hürriyet-i Şahsiye” (kişisel özgürlük) ya da “Masuniyet-i Şahsiye” (kişisel dokunulmazlık) kanununu savunan önde gelen isimlerden biri Selahattin Bey’di.
Bu kanun, hala çözemediğimiz “haksız tutuklama”ya karşı kesin tedbirler getiriyordu, yasalaşacak fakat çok kısa ömürlü olacaktı.
Sehahattin Bey’in zaferden sonra 1923’te Tan gazetesindeki üç yazısının temel konusu yine “hürriyet-i şahsiye”dir.
1946’da “Mesuliyet” dergisindeki yazı dizisinde Birinci Meclis’teki muhalefeti anlatırken. “Öncelikle vatandaşlık hukuku”nu vurguladı.
Merhum Selahattin Bey, çok şükür ki, anılarını da yazdı, tarihçi Ahmet Demirel tarafından, açıklayıcı bölümler ve belgelerle, tam metin olarak yayınlandı. “İkinci Grup’un Kurucularından Selahattin Köseoğlu’nun Milli Mücadele Hatıraları.” (İletişim Yayınları)
07/10/2019 23:32
Fırat’ın doğusu...
89
Türkiye’nin ‘güvenli bölge’ yapmak istediği Kuzey Suriye’den ABD’nin çekilmesi ve Türkiye’nin askerî harekâtına alan açılması, son derece önemli bir gelişmedir, fakat gözden kaçmaması gereken riskler de bulunmaktadır.
Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın kararlı tavrının bu “güvenli bölge” gelişmesinde etkili olduğu şüphesizdir.
Türkiye’nin yıllardan beri istediği bir gelişmedir bu.
Madalyonun öbür tarafından ise ABD’nin çıkarlarının da bunu gerektiriyor olması vardır. Trump, özellikle DEAŞ yükünden kurtulmak istiyordu, şimdi bu yükün önemli bir kısmını Türkiye üstlenecektir.
15.000 KİLOMETRE KARE
Evvela, ABD Suriye’den çekilmiyor. Sadece ortalama 30 km. derinliğinde bir şeritten çekilecek, burayı Türk askeri kontrol altına alacak.
Fırat ve Zeytin Dalı operasyonlarında toplam 4 bin kilometre karelik alanı kontrol eden Türkiye’nin “güvenli böge”de kabaca 15.000 kilometre karelik bir alanı kontrol altına alması gerekecek.
ABD Türkiye’ye Kuzey Suriye’nin havasını kapattı, veri akışını durdurdu! Uzmanlar Türkiye’nin Suriye hava sahasına girmeden de 30 km. derinliği kontrol edebileceğini söylüyorlar fakat ABD’nin tavrı hiç de iyiye işaret değildir.
Megalomanyak Trump’ın dün Türkiye’yi terbiyesizce tehdit ettiğini, güvenilmez biri olduğunu da hiç unutmamak lazım.
Ortada hayati sorular var.
ABD’nin ağır silahla teçhiz ettiği 60 bin kişilik PYD/YPG güçleri ne olacak? Türkiye ile çatışacaklar mı?
Yoksa daha petrolce zengin güneye mi çekilecekler? Orada ne yapacaklar?
PKK-PYD konusunda Esat ve Moskova’nın tavrı ne olur?
Suriye için anayasa çalışmalarında nasıl bir devlet yapısı ortaya çıkacak?
Gerçekçi olmak lazım: 60 bin kişi yok edilemez, ancak ABD ile sıkı iş birliği ile ellerindeki ağır silahlar alınabilir.
Güvenli bölge kurulduğunda, işlevi Türkiye’ye sızıp terör eylemi yapmalarını önlemek olacaktır.
Suriye’nin yeni statüsünü belirlemede Ankara’nın Şam’la artık diyalog kurması gerektiği de açıktır.
DEAŞ VE DİĞERLERİ
Türkiye’nin diğer sıkıntısı DEAŞ ve İdlib’deki terör unsurlarıdır.
Trump, açıklamasında, Avrupa kökenli DEAŞ’lıları Avrupa hükümetlerinin kabul etmediğini belirterek “DEAŞ’lıları ABD’deki hapishanelerde tutmamızı ve çok büyük paralar ödememizi istiyorsunuz” diye Avrupalıları eleştiriyordu.
Trump’un tivitinin devamı şöyle:
“Türkiye, Avrupa, Suriye, İran, Irak, Rusya ve Kürtler şimdi ne yapacaklarını ve mahallelerindeki ele geçirilen IŞİD savaşçılarıyla nasıl başa çıkacaklarını bulmalı.”
Erdoğan’la Trump’ın telefon görüşmesinde Fırat’ın doğusu konusunda konusunda anlaştıklarını açıklayan Beyaz Saray bildirisinde de şu satırlar yer alıyor:
“IŞİD’in yenilmesinin ardından son iki yılda bölgede yakalanan IŞİD savaşçılarından Türkiye sorumlu olacak.”
Erdoğan da ABD’nin tavrını “DEAŞ’lıların kontrolünü kendi elimizden çıkarmalıyız, artık yetti diyorlar” diyerek açıkladı.
Dört bini silahlı 10 bin DEAŞ’lıyı Türkiye ne yapacak?
“Güvenli bölge”nin dışındaki DEAŞ’lılardan Türkiye sorumlu tutulabilir mi?
PYD-YPG’nin dünkü açıklamasında ABD’nin “Kürtlere ihanet ettiği” ileri sürülerek bu durumun “DEAŞ’la mücadeleyi olumsuz etkileyeceği” söyleniyordu. PYD bundan sonra IŞİD’le birlikte mi terör yapacak?
Ayrıca, İdlib’de sayılarının 50 bin olduğu söylenen terörist gruplar ne olacak? Bunlar her zaman Türkiye’ye en azından “göç tehdidi”dir. Bu konuda Rusya’ya güvenilebilir mi?
EKONOMİK YÖNÜ
Meselenin ekonomik yönü de hiç gözardı edilemez. Trump’ı yıldıran bir mali yük söz konusu. Türkiye güvenliği için elbette her şeyi yapar fakat stratejik planlamada ekonomin önemli bir yer tutuğu açık.
Cumhurbaşkanı Erdoğan, BM’deki konuşmasında Kuzey Suriye’de “uluslararası toplumun desteğiyle inşa edecekleri 5 bin nüfuslu 140 köye ve 30 bin nüfuslu 50 ilçeye bir milyon Suriyeliyi yerleştireceklerini” söylemişti.
Trump’un manyakça bir tivitinin dövizi nasıl etkilediği ortada.
Operasyon maliyetleri bir tarafa, “güvenli bölge”yi alt yapısıyla da güvenli hale getirmek için nasıl bir finansman gerekiyor, belli.
Bunun “uluslararası toplumun desteğiyle” yapılabilecek olması da Türkiye’nin genel dış politikasını gündeme getiriyor.
Yıllar önce söylenmiş olan “dostları arttırma, düşmanları azaltma” sözünün değeri bir kere daha somut olarak kendini gösteriyor.
Bu milli bir meseledir; hükümete destek verilmeli, aynı zamanda hamasetten sakınarak siyasi rasyonalizm hiç ihmal edilmemeli.
8/10/2019 23:22
Megaloman...
51
ABD Başkanı Donald Trump’ın cahil, yalancı, narsist (kendine hayran) ve megaloman olduğu konusunda ABD’de çok yayın var. Trump’ın bu patolojik kişiliğini Türkiye hakkında attığı şu tivit de ortaya koyuyor:
“Tekrar ediyorum, eğer Türkiye benim büyük ve eşsiz bilgeliğimle belirlediğim sınırların dışına çıkarsa, daha önce yaptığım gibi, Türkiye ekonomisini mahvederim!”
Sonraki açıklamasında bu ifadesini biraz yumuşattı, Türk ekonomisine tehdidini devam ettirmekle birlikte “büyük ve emsalsiz bilgeliğim” ve “mahvederim” sözcüklerini çıkardı.
Halbuki Trump’ın megaloman ve narsist (kendine hayran) kişiliğini ortaya koyan, işte bu sözleridir.
TRUMP’IN KAVGALARI
Trump bu tivitinde “tekrar ediyorum” derken, Rahip Brunson krizi sırasında, Ağustos 2018’de Türk ekonomisine savurduğu tehditle doları 8 liraya fırlatmasını hatırlatıyor.
Devlet politikası kavramından öteye, “ben mahvederim” megalomanisi!
Psikolog düşünür Erich Fromm, bu tiplerin yaptıkları insani ya da maddi tahribatta kendi ‘büyüklüklerinin’ dayanılmaz hazzını yaşadıklarını belirtir.
Trump’ın dalaşmadığı devlet, Avrupa dahil kavga etmediği, aşağılamadığı lider kaldı mı?
2018 Ağustosundaki Avrupa gezisi protestolarla, kavgalarla geçmişti.
Ama Trump Merkel’le takıştığında Avro hiç etkilenmemişti. Ağırbaşlı, klasik bir devlet insanı olan Merkel, Harvard Üniversitesinin fahri doktora törenindeki konuşmasında “duvar” sembolü üzerinden, “Cehalet ve dar görüşlülük duvarlarını yıkın” diyerek Trump’a karşılık vermişti. (Reuters, 1 Haziran 2019)
Trump aynı megalomaniyle iç politikada da muhaliflerini “vatan haini” diye suçluyor.
Bunun son örneği, “azil soruşturması” (impeachment) girişimini başlatan Temsilciler Meclisi Başkanı Nancy Pelosi ve İstihbarat Komitesi Başkanı Adam Schiff hakkında “vatana ihanetten suçlular” diye tivit atmasıdır. (7 Ekim)
Vatanseverlik gibi yüksek bir değere “büyük ve emsalsiz” şahsından başka kimler sahip olabilir ki?!
Ama kendisi rakiplerini yıpratmak için yabacı devletlerle fısıldaşmaktan çekinmiyor; son “azil” girişiminin konusu bu zaten.
TRUMP SALLANTIDA
Washington Post gazetesinde Greg Sargent, “Trump’ın narsizmi ve megalomanisi demokrasimizi tehdit ediyor” diye yazmıştı. (14.12.2017)
Trump başta Kudüs politikasıyla, Atlantik ittifakında açtığı yaralarla, ticaret savaşlarıyla, ırkçılık ve İslamofobisiyle dünya için de sorun haline geldi.
Türkiye’ye yakın duruşu ne kadar sürer; dikkat etmek lazım.
Kaldı ki, Amerika’da basın ve Kongre’de Türkiye karşıtı eğilimler son yıllarda hayli güçlendi. Öyle bir ortamda ne kadar dengesiz ve megaloman da olsa Trump’un Türkiye’ye daha açık olduğu bir gerçek. Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın davet emesi., 13 Kasım’da görüşecek olmaları bunun örnekleridir.
Trump’la böyle bir kanalın açık olması elbette önemli fakat Trump’ın kendi siyasi egosu için neler yapabileceği de belli: Fırat’ın doğusuna ilişkin kararından dolayı Kongre’den eleştiriler gelince Türk ekonomisi için “mahvederim!” diye tehdit savurabilmiştir.
Kaldı ki Trump hakkında Kongre’de bir “azil süreci” başlamıştır, gelecek yıl da seçimler vardır.
Görülüyor ki, Trump’ın sorunlu kişiliğine ve sallanmaya başlayan iktidarına güvenmek yeterli olmaz.
HAMASET DEĞİL DİPLOMASİ
Turmp’ın Türkiye’yi megalomanca tehdit eden açıklamasına bu defa Ankara’dan aynı şiddette bir karşılık verilmedi. Sadece CB Yardımcısı Fuat Oktay “Türkiye tehditlerle hareket etmez” diye ılımlı bir açıklama yaptı.
Siz de Kızılderilileri kestiniz… Bizim şanlı ecdadımız… Osmanlı tokadı falan gibi çok aşina olduğumuz, hamasi tavırlardan Ankara artık sakınıyor sanırım.
İyi ki yakında seçim yok diye sevinelim mi?
Trump tavrında ve yerinde sağlam olsa bile, Amerikan sistemindeki “denetim ve denge” sebebiyle Kongre son derece önemlidir. Kongre’nin iki kanadında, Senato ve Temsilciler Meclisi’nde Türkiye’nin imajı iç açıcı değildir.
Eskiden beri Avrupa ve Amerika’da Türkiye karşıtları olurdu ama Türkiye’nin kuvvetli taraftarları da olurdu. Şimdi niye yok diye çok iyi düşünmeli, yeniden kazanmanın gereklerine bakmalıyız.
Türkiye Fırat’ın doğusunda şu veya bu ölçüde askeri varlık oluşturmak zorundadır. Bunu hamasetten uzak, tamamen soğukkanlı, akılcı diplomasi ile yürütmek zorundayız.
10/10/2019 23:14
Suriye için diplomasi
66
Barış Pınarı Harekatı hem siyasi ve diplomatik bakımdan hem askeri bakımdan Fırat Kalkanı ve Zeytin Dalı harekatlarından daha zor ve daha uzun sürelidir.
Elbette dualarımız en kısa sürede tamamlanması içindir. Fakat askeri operasyon tamamlandıktan sonra da asker orada kalacak, “güvenli bölge”yi koruyacaktır. Muhtemelen Suriye anayasasında bir statüye ulaşıncaya kadar bu durumu devam ettirmesi gerekecek.
Bu harekatın ne kadar önemli olduğu, amaçlanan alan genişliğinden de bellidir: Fırat Kalkanı ve Zeytindalı’nın toplamından üç katından daha büyük bir alanın Mehmetçik tarafından kontrolünü gerektirmektedir.
Ekonomik faktörün önemini ayrıca belirtmeye gerek var mı?
Bu son harekatın uluslararası planda, eskileriyle ölçülemeyecek kadar yankı yaratması da, ne kadar önemli olduğunun başka bir göstergesi.
Diğer bir faktör; güneye çekilmekte olan PYD-YPG güçlerinin ne yapacakları büyük ölçüde ABD’nin, Şam rejiminin nasıl davranacağı ise Rusya’nın elindedir.
Nasıl hassas bir geçitte yürüyeceğiz, açık değil mi?
BAKAN’IN ÇİZDİĞİ TABLO
Bütün askeri harekatlar siyasi hedefleri gerçekleştirmek için yapılır, sonucu da diplomasi masasında belirlenir.
Barış Pınarı gibi bir harekatın siyasi ve diplomatik yönünün ne kadar önemli olduğu bellidir. Bu açıdan Dışişleri Bakanı Çavuşoğlu’nun NTV’deki açıklamaları endişe vericidir:
“Gelen tepkilerin bir kısmını bekliyorduk, bazıları sürpriz oldu. Bu kadar PKK sevdalısının olduğunu bilmiyorduk…”
Çavuşoğlu elbette ve haklı olarak bunun bir terörle mücadele olduğunu, uluslararası hukukta yerinin bulunduğunu, tepkiler ne olursa olsun Türkiye’nin kararlı davranacağını belirtiyor.
Çok doğru…
Fakat Ankara’nın, özellikle de diplomasi gözüyle bakarak, bu talboyu sorgulaması lazım; tabloyu lehe çevirebilmek için.
Kim ne derse desin… Bu elbette bir kararlılık ifadesidir. Fakat bugünkü sıcak günler geçtikten sonra siyaset, diplomasi ve ekonomi belirleyici faktörler olacak.
Her şeyden önce kendimize şunu sormalıyız: Dış politikada nereden nereye geldik?
Türkiye, Ekim 2008’de BM Güvenlik Konseyi geçici üye seçiminde 192 devletten 151’inin oyunu alarak diplomatik bir zafer kazanmıştı!
Bugün yanımızda kaç ülke var?..
‘TÜRK’ÜN DOSTU…
Türk’ün Türk’ten başka dostunun olmadığı, dünyanın bize düşmanca davrandığı, “bu milletin 7 düvelle savaştığı” gibi hamasi sözler, çözüm getirmez.
Türkiye’nin güvenliğini sağlamlaştırmada da bir işe yaramaz.
Birinci Dünya savaşı mı? Almanya ile Avusturya-Macaristan imparatorluğu ve Bulgaristan müttefiklerimizdi.
Milli Mücadele mi?.. Emsalsiz bir kahramanlık örneği Milli Mücadele’de Bolşevik Rusya’dan silah ve altın para desteği almak, 1921 sonbaharından itibaren de Fransa ve İtalya ile anlaşarak onlardan silah, kamyon ve keşif uçakları almak gibi muazzam bir diplomasi vardı.
Bu iktidar döneminden en iyi örnek de kabaca 2011’e kadar devam eden rasyonel dış politikadır. Fakat 2008’de dünya devletlerinden 151 oy alan Türkiye, 2014’teki aynı seçimde 51 oyla üyeliği kaybedecekti.
Bugün 51 oy alır mıyız, bilmem.
İMAJ VE DİPLOMASİ
Suriye’deki gelişmelerin Türkiye açısından iyi yönde evrilmesi için sadece askerî güç yetmez, imaj ve diplomatik maharet de son derece önemlidir
Türkiye’nin askeri gücü vardır. Mehmetçiğin vatanseverliği ve kahramanlığı ona her türlü şükran ve saygıyı duymamızı gerektirecek düzeydedir.
Fakat diplomasi mutlaka siyasi başarının yolunu bulmalıdır.
Mısır’la çatışmayı bu kadar devam ettirmek gerekir miydi?
Seçim propagandası yapacağız diye Avrupa’yla 2017’deki gerilimi o kadar tırmandırmak neye yaradı?
Dün kendilerinden “liyakat nişanları” aldığımız Amerika’daki Yahudi lobisini şimdi lehimize değilse bile tarafsızlığa nasıl ikna ederiz?
Ermeni tasarılarını önlediğimiz gibi Kongre’de harekete geçirilmiş olan ambargo tasarısını nasıl önleriz?
Artık Esat rejimiyle diyalog kurmak gerekmiyor mu?..
Liste uzatılabilir…
Mehmetçiğin en kısa zamanda harekatını tamamlaması ve siyaseten de en iyi sonuçların alınması için Türkiye imajını ve diplomasisini en yüksek kalitede ihya etmelidir.
Particilik bir kenara… Vatan da bizim, asker de bizim, güvenlik de bizim, hepimizin...
12/10/2019 22:46
Ey Amerika!
125
Amerika’da Türkiye’ye karşı adeta bir “yaptırım” histerisi yaşanıyor fakat Cumhurbaşkanı Erdoğan “Ey Amerika… Osmanlı tokadı” gibi alıştığımız çıkışları yapmıyor.
Muhalefet onu sert sözlerle karşılık vermediği için eleştiriyor.
Trump “Türkiye, emsalsiz bilgeliğimle çizdiğim sınırları aşarsa Türk ekonomisini mahvederim” diyor… Erdoğan, alışılmış tepkileriyle karşılık vermiyor.
Hele de Trump’a “sen kimsin” gibi hitaplarda bulunmasını zaten kimse beklemiyor.
Gerçi Avrupa Birliği’ne “Ey Avrupa… Kapıları açarız” diye özetlediğim bir çıkış yaptı ama bu eski tarzına göre yumuşak sayılması gereken bir ifadedir.
Şunu hemen belirteyim; Erdoğan’ın bugünkü davranış tarzı ‘diplomatik’tir, doğrudur… Hatta eskiden de böyle yapmalı, kimsenin ve hiçbir ülkenin duygularını kaşımamalıydı.
YAPTIRIM HİSTERİSİ
Şu anda Türkiye için en önemli ve acil diplomatik görev, Amerika’daki “yaptırım” fırtınalarını dindirmek, hiç olmazsa yumuşatmaktır.
ABD Maliye Bakanı Steve Mnuchin, “Trump Türkiye’yi hedef alabilecek güçlü yaptırımlar içeren yeni bir kararname imzaladı; zorunda kalırsak Türkiye ekonomisini işlevsiz hale getirebiliriz” diye açıklama yaptı.
Belli ki Trump Türk ekonomisine ciddi zarar verebilecek bir tasarıyı elinde tutacak, vaziyete göre ‘tehdit aracı olarak’ hazır bulunduracak.
Senato’da, S-400 krizinde Türkiye lehine tavırlarıyla tanınan Cumhuriyetçi Senatör Lindsey Graham Senato’ya çok sert bir tasarı sundu, bunu iki partinin de desteklediğini söyledi. Dün ise Kongre’nin öbür kanadı Temsilciler Meclisi’nde Dış İlişkiler Komitesi Başkanı Elliot Engel YPG/PKK’yı “müttefikimiz” diye niteleyen, Türkiye’ye ağır yatırımlar isteyen bir tasarı sundu. Önümüzdeki hafta içinde bir tasarı daha sunacakmış.
Washinton’daki Büyükelçiliğimiz elbette bunları durdurmak, hiç olmazsa hafifletmek için seferberdir. Fakat yetmez… Ankara’nın diliyle ve davranışlarıyla bunu desteklemesi lazımdır.
Davranış dediğim, Barış Pınarı Harekatıdır: Sivillere zarar vermemek, harekat çapının “güvenlik” ihtiyacıyla uyumlu tutmak, IŞİD’le, HTŞ ile mücadeleye çok büyük önem verdiğimizi fiilen göstermek gibi… Milli Savunma Bakanı Akar bu konularda isabetli açıklamalar yapıyor.
İDEOLOJİK YANILSAMA
İktidar olarak da toplum olarak da önümüzü doğru görebilmek için şunu hepimiz çok iyi düşünmeliyiz: Batı’da her zaman Türkiye’nin karşıtları oldu; ama daima kuvvetli taraftarları da vardı. Şimdi niye yok? Amerika’da Ermeni tasarılarını durduranlar, Avrupa’da 2004’te Türkiye’ye AB yolunu açanlar şimdi nerede?
Türkiye’ye senede 20 milyar dolar yatırım sermayesi girmesini sağlayan güven niye azaldı?
Evvela, Batı’da aşırı sağın ve İslamofobinin yükselmesi önemli bir negatif etken oldu.
Ak Parti iktidarının ideolojikleşmesi de dış politikamızı olumsuz etkiledi. Erdoğan’ın basit bir seçim kavgasında AB için “Bunlar Haçlı ittifakı” nitelemesi yapması, bu tavrın bir özetidir. (27 Mart 2017)
“Arap Baharı” da AK Parti iktidarında yanılsamalara yol açtı. Başbakan Erdoğan’ın “Emevi Camisi’nde namazımızı kılacağız… Hicaz Demiryolu İstasyonu’nda kardeşliğimiz için özgürce dua edeceğiz” şeklindeki konuşması, bunun bir özetidir. (5 Eylül 2012)
Türkiye’nin Batıdan uzaklaştığı, “Osmanlı coğrafyası”na yöneldiği imajı hem Batı da hem Arap rejimlerinde olumsuz etkiler yarattı.
Ortaya çıkan tablo bugün gözler önünde.
DUA VE DİPLOMASİ
Aslında AK Parti iktidarı Suriye’de Esat’ın yerine “dost” bir rejimin gelmesiyle PKK’nın orada engellenmesi gibi vatanseverce bir motivasyonla “Esat hemen gitsin” diyordu. Ama bunun ideolojik dille formüle edilmesi diplomatik esnekliği engelledi.
Dış politikanın İç politikada kullanılması imaj sorunlarını körükledi.
İmajın ne kadar önemli olduğu şimdi “fiiliyat” halinde görülüyor: Batı’da da Arap dünyasında da desteğimiz yok.
Türkiye’nin, uzun yıllar içinde oluşmuş “eksen”ine dönmesi ya da imajını yeniden yükseltmesi zaman alacaktır. Mehmetçik canını ortaya koyarak vatanın güvenliği için mücadele ederken, diplomatik sorunları hamasetle körüklemekten sakınmalıyız.
Devleti yöneten herkesin dili “diplomatik” olmalıdır.
Ekonomi de bunu gerektiriyor.
Hiçbir maddi teçhizatı eksik olmayan Mehmetçiğin iki desteğe ihtiyacı var; biri dualarımız, milletçe manevi desteğimiz… Öbürü diplomasi
14/10/2019 23:46
Diplomasi cephesi
57
Kuzey Suriye’de Amerika’nın güneye çekilmesi ve PYD-YPG teröristlerine de çekilin demiş olması Türkiye’nin askeri harekatını kolaylaştırdı. Gerçi teröristler yer yer direnmeye çalışıyorlar ama bu beyhudedir, Mehmetçik siyasi iradenin ‘dur’ diyeceği yerlere kadar gidecektir.
İşte diplomasi cephesi dediği şey, askerin nereye kadar ilerleyeceğini “siyasetin” tespit edecek olmasıdır.
Bu açıdan, önümüzde çok kiritik faktörler var.
BATI İLE İLİŞKİLER
Evvela muhtemel bir ABD ambargosunun “ekonomiyi felç edecek” boyutlarda olmaması için Trump’la Erdoğan arasında bir trafik yaşanacaktır. 17 Kasım’daki Erdoğan-Trump görüşmesi, sahadaki harekatın boyutları bakımından da son derece önemli olacaktır.
ABD Barış Pınarı harekatını en azından yavaşlatmak için şimdiden “ekonominizi felç ederiz” gibi tehditler savuruyor. Ankara da eldeki zamanı azami şekilde değerlendirmek için askeri harekatı olanca hızıyla sürdürüyor.
Her halde Ankara, harekatın sağlayacağı güvenlik çıkarından daha fazla ekonomimize tahribat yapacak bir ambargo olmamasına dikkat edecektir.
ABD ve Avrupa ile ilişkilerde IŞİD sorunu özellikle önemlidir. Batılıları kendi ülkelerinde terörle tehdit eden örgüt, IŞİD ve benzerleridir.
PYD bunu çok iyi bildiğinden, IŞİD terörü canlanacak anlamında açıklamalar yaparak Batı’yı daha bir yanına çekmek, Türkiye ile Batı’nın arasını daha bir açmak istiyor.
Türkiye’nin bu harekatta IŞİD’e karşı da tıpkı PYD’ye karşı olduğu gibi titizlik göstermesi önemlidir.
KOBANİ: DÖNÜM NOKTASI
Türkiye’nin bugün Barış Pınarı harekatıyla ortadan kaldırmak istediği “terör koridoru” 2012’de oluşmaya başlamıştı.
Esad 2012’de ülkesinin kuzeyini PYD-YPG’ye bırakarak kuvvetlerini başka cephelerce çekmişti. PYD Cizre ve Afrin “kanton”larını o zaman kurdu. Buna Kobani de katılırsa Fırat’a kadar “Terör koridoru” tamamlanacaktı…
Afrin ve Cizre arasındaki Kobani (Aynel Arab) bölgesi için IŞİD’le YPG arasında şiddetle çarpışmalar oldu.
PKK propagandası ve Batı’da birçok kimse, Türkiye’nin o sırada PYD’ye karşı IŞİD’e en azından pasif davrandığını söylüyorlar. Putin de uçak düşürme krizi sırasında “Ankara İslamcı teröristleri destekledi” diye defalarca konuşma yaptı, G-20 zirvesinde bile!
O çatışmalarda ABD liderliğindeki koalisyon güçleri 17 hava akını ile IŞİD’i püskürtecek, Ocak 2015’te de Afrin, Kobani ve Cizre kantonları birleşerek “özerklik” ilan edeceklerdi.
PKK, Suriye’deki gelişmeleri Türkiye’ye taşıma hayaliyle Türkiye’deki “Çözüm süreci”ni de sabote etti.
Buna rağmen YPG’nin IŞİD’le çarpışmasından itibaren ABD ve Batılılar YPG’yi “müttefik” gibi gördüler. Kafa kesenlere karşı savaşan PKK’lı kadın militanlar görüntüsü çok etkili bir propaganda oldu.
O DÖNEMİ AÇIKLAMAK
Ankara’nın o dönemde IŞİD’e karşı tavır almadığı şeklindeki yerleşmiş algı, gerçek olmasa da kar topu gibi büyüyerek bugünkü diplomatik tablonun oluşmasında hayli etkili oldu: Diplomasi alanında Türkiye adeta yalnızdır.
Böyle durumlarda “Mavi Kitap”, “Beyaz Kitap” gibi adlarla açıklamalar yapmak, belgelerini ortaya koymak, diplomatik bir metottur.
Ankara maalesef bunu yapmadı; sadece “terör destekçisi asıl sizsiniz” gibi sözlerle yetindi.
Kobani olayları sırasında Ankara IŞİD’e karşı neler yaptığını, Kobani’yi desteklemek üzere Barzani peşmergelerinin bu topraklardan geçtiğini, Kobani IŞİD’den kurtulunca Barzani’nin Türkiye’ye teşekkür ettiğini, Salih Müslim’le Ankara’da neler konuşulduğunu hükümet bir “Beyaz Kitap”la, belgeleriyle açıklamalıdır.
İç politika diliyle değil, akademik dille...
DİPLOMASİYE DİKKAT
Türkiye askeri bakımdan güçlüdür fakat bu güç Rusya destekli Esad’a karşı kullanılmayacaktır; Rusya da Esad’la PYD’yi anlaştırarak aslında Türkiye’ye bir mesaj veriyor!
Askeri gücün siyasi sınırlarına dair bir örnektir bu.
Kaldı ki Türkiye Esad’la diyalogda çok gecikmiştir.
İdlib’deki HTŞ’li teröristler de Türkiye için bir risktir…
IŞİD ve HTŞ gibi terör örgütlerinin Türkiye için tehlike oluşturmaları, sadece olası eylemlerinden değil, daha önemlisi diplomasi sahasında Türkiye’ye büyük zarar vermek için kullanılabilir olmalarındandır.
Sahadaki harekat için de, bir ABD ve AB ambargosunu önlemek veya asgariye çekmek için de diplomasi çok önemli.
Mehmetçiğe güvenim sonsuzdur, aman diplomasiyi bu defa çok iyi yürütelim.
15/10/2019 23:24
‘Arap kardeşlerimiz’
101
Cumhuriyet tarihinin hiçbir döneminde Arap hükümetleriyle aramız bugünkü kadar açılmamıştı. İslam dünyası kavramını kuvvetle vurgulayan AK Parti döneminde Arap yönetimleriyle bu kadar aramızın açılmasını çok iyi tahlil etmek gerekir.
Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın “topunuz bir Türkiye etmezsiniz!” şeklindeki sözleri, o muhabbetin yerini bugün nasıl bir öfkenin aldığını gösteriyor.
Güçlü bir ülke Türkiye’ye böyle hitap etse, biz ne hissederdik?!
Bu üslup muhatabını öfkeye iter.
Zaten Arap rejimleriyle ihtilaflarımız Barış Pınarı harekatıyla başlamadı. Arap Baharı’ndan sonra Ankara’nın İhvan lehine olan tavrını çok fazla keskinleştirmesi, Arap rejimlerini Türkiye’ye karşı motive etti. ‘Osmanlı’ çağrışımları da bunu körükledi.
Halbuki Türkiye Arapların iç meselelerinde görüş bildirse bile taraf haline gelmemeliydi.
Tarihi tecrübelerimiz ne diyor, ona bakalım mı?
MİLLİ ŞEF VE ARAPLAR
Bütün cumhuriyet hükümetleri Araplarla iyi ilişkiler kurmak istedi. Filistin davasını diplomatik olarak desteklediler, Araplar arası sorunlara karışmaktan uzak durdular.
İki dünya savaşı arası dönemde elbette Avrupa dengeleri bütün dünyada öne geçmiş, Soğuk Savaş döneminde de Doğu-Batı kutuplaşması belirleyici olmuştu. Ama hiçbir Türk hükümeti Araplara ideolojik sebeplerle düşman gibi bakmadı.
Atatürk döneminde Sadabat Paktı’nın kurulmasını, İran Şahı’nın, Afgan ve Ürdün krallarının Türkiye ziyaretlerini kaydetmek gerekir.
Milli Şef İsmet İnönü, 1 Kasım 1949’da TBMM açış nutkunda şöyle konuşuyordu:
“Kendileriyle uzun asırlar beraber yaşamaktan doğan gayet tabii ve derin yakınlık duygularıyla bağlı bulunduğumuz Arap devletlerinin emniyet ve selametleri Türkiye için de hayati bir meseledir. (Bravo sesleri alkışlar)
Bu bakımdan güney komşularımızın kuvvetlenmelerini ve ilerlemelerini büyük bir hazla takip etmekteyiz. Arap Birliği devletleriyle siyasi münasebetlerimizin karşılıklı itimada ve Orta Doğu’da hayırlı işbirliğine dayanan bir hava içinde daha fazla gelişmesi halis temennimizdir.”
1946’dan itibaren İnönü’nün konuşmalarında bu vurgu vardır.
MENDERES’TEN ÖZAL’A
Stalin’in toprak taleplerine karşı Batı ittifakında yer alma çabası Menderes döneminde dış politikamızda başat faktördü. Cezayir Kurtuluş Savaşı’nda maalesef Fransa’nın yanında yer aldı.
Mısırlı karizmatik lider Nâsır’ın Pan-Arabizm politikası ve Türkiye’nin yer aldığı Batı blokuna düşmanlığı da ister istemez Türkiye’yi itti. Ama Menderes hükümetleri de karşı kampta yer almayan Araplarla ilişkileri geliştirdi.
Demokrat Parti’de özgür konuşma imkanı vardı. Trabzon milletvekili Prof. Osman Turan, 25 Mayıs 1958 günlü Grup toplantısında, yüzüne karşı Başbakan Adnan Menderes’i sert sözlerle eleştirerek Cezayir’i savunmuş, Araplarla ilişkilerin geliştirilmesini istemişti.
Osmanlı tarihçiliğinde Halil İnalcık neyse, Selçuklu tarihçiliğinde Osman Turan odur.
Dünya daha “açık” hale geldikçe Demirel ve bilhassa Özal döneminde bu ilişkiler çok gelişti.
Aynı zamanla İsrail’le ilişkilere de önem verdiler.
İran-Irak savaşında Özal Türkiye’yi tarafsız hakem durumunda tutarak iki ülkeye de ihracatı artırdı.
DİPLOMASİ DİLİ
AKP Partinin ilk iki döneminde bir yandan Avrupa Birliği ve aynı yönde hukuk reformları gelişirken, öbür yanda Ortadoğu ve Afrika’ya açılım gelişti.
O zaman iktidar ideolojik dil kullanmıyordu. AB sürecindeki Türkiye’ye kimse tepki duymuyor, aksine sempatiyle bakıyorlardı. AB sürecindeki AK Parti iktidarı, Suriye ile İsrail arasında arabulucuk yapacak kadar prestijliydi.
2008’de Türkiye 192 devletten 151’inin oyu ile Güvenlik Konseyi’ne üye seçiliyordu.
Fakat kabaca 2011’den ibaren Ak Parti ideolojik dile yöneldi. “Ümmet coğrafyası, Osmanlı tokadı, Haçlı ittifakı” gibi söylemlerin muhatapları bu kavramları kendine göre anladı, farklı tepkiler oluştu.
Bugün AK Partililer, ideolojik dilin iç politikada belli bir seçmen konsolidasyonu sağlasa bile, dış politikada ve ekonomide negatif etkiler yaratığını görmelidir. İdeolojik ve üsttenci söylemin isabetsizliği artık görülmüş olmalıdır.
Barış Pınarı’nın diplomasi yönü askeri yönü kadar önemlidir.
Tarihe ideolojiyle değil, tecrübelerden prensipler çıkarmak için baktığımızda şu apaçık bellidir:
17/10/2019 23:12
Suriye’de kazanan kim?
85
Suriye’de Rusya’nın varlığına itiraz eden hiç kimse yok; hem üsler dahil askeri gücünden dolayı hem de Şam’ın kadim müttefiki olduğu için… Öyle ki Esat 2012’de “düştü düşecek” durumdaydı, Ankara Selahaddin Eyyubi’nin kabri başında buluşmaktan bahsediyordu…
Mısır’da İhvan’ın iktidara gelmesi gibi Suriye’de de “dost” bir rejim kurulursa Türkiye’nin hem bölücü teröre karşı güvenliği pekişecek, hem Ortadoğu’da büyük prestij kazanacaktı.
Arap Baharı’nın o civcivli döneminde böyle bir düşünce anlaşılabilir niteliktedir.
Fakat Rusya’nın ve bir ölçüde de İran’ın askeri müdahalesi ile Suriye’de güç dengesi, çok kanlı ve acılı bir süreçte, Esat’ın lehine döndü.
Böyle olacağını tahmin etmek, 2015’ten itibaren mümkündü çünkü Güvenlik Konseyi, aralık 2015’te muhalifleri Esat’la masaya oturmaya davet etmiş, böylece Esat’ı meşrulaştırmıştı; bunu sağlayan Rusya’nın askeri gücüydü.
RUSYA, ESAT, PYD
Rusya, bugün PYD-YPG’yi Esat’la anlaştırdı. Rus Dışişleri Sözcüsü Zaharova “Türkiye-Suriye sınırının kontrolünü Şam ele almalı” diye bir açıklama yaptı. Dışişleri Bakanı Çavuşoğlu da BBC’deki konuşmasında “Rusya, Suriye ordusu ile YPG’yi bölgeden çıkarırsa karşı çıkmayız” diyerek buna yeşil ışık yaktı.
Zaten Cumhurbaşkanı Erdoğan, Menbiç ve Kobani’ye girmeyeceğimizi açıklamıştı. PYD için önemli olan üçüncü yöre Haseki zaten söz konusu değil. Demek ki “Irak sınırına kadar Kuzey Suriye”nin tamamı, Barış Pınarı harekatının kapsamında olmayacak. Bu durum, uzlaşmayı kolaylaştırıyor.
Sorun, Esat güçleri Membiç, Kobani ve Haseke’ye girdiğinde YPG’nin durumunun ne olacağıdır. Masada bu konu çok konuşulacaktır. Cumhurbaşkanı Erdoğan, PYD’nin tesislerini sökerek, silahlarını bırakarak güneye çekilmesini istiyor haklı olarak.
PKK’nın KCK modelinde kurmuş olduğu “üç kantonlu özerklik”, buralara Esat’ın hakim olmasıyla, sona erecek. Bu PKK-PYD için bir kayıptır. Fakat Esat’ın da PYD’nin de Türkiye’ye nefret dolu olduklarını belirtmeye gerek var mı?! Boş mu duracaklar?!
Daha güneye çekildiğinde PYD ne yapacak, nasıl bir konumda olacak?
Baba Esat, Öcal’ı ve örgütünü yıllarda barındırarak Türkiye’yi tehdit etmemiş miydi?
Bunlar önümüzdeki çok kritik sorular.
Ankara bu sorunu Moskova vasıtasıyla kontrol altında tutmaya çalışacak, ama madalyonun öbür tarafında Moskova’nın inisiyatifi artacaktır.
Rusya, zafer borazanları çalmadan, zafer mitingleri yapmadan “sıcak sular”a inmiş, Doğu Akdeniz’e Suriye üzerinden yerleşmiştir.
İran da kazançlıdır; sadık müttefiki Suriye üzerinden Doğu Akdeniz’le irtibatını güçlendirmektedir.
ABD VE AVRUPA
Rusya ve İran lehine olan bu güç dengesi değişikliği Batı’nın lehine değildir. Türkiye’nin de ehine değildir. Olumsuz etkileri uzun vadede daha bir görülecektir.
Türkiye’nin eskiden Batı’da güçlü olan “müttefik” imajını son yıllarda zayıflatmış olması Batı ile sorunlarımızın tırmanmasına yol açtı. Batı’da popülist aşırı sağın ve İslamofobinin yükselmesi de Batı’nın Türkiye ile olan ilişkilerini olumsuz etkiledi.
İktidarın hepimizin bildiği söylemlerle ve davranışlarla “Batı’dan uzaklaşıyor” imajını vermesi Türkiye’ye Orta Doğu’da da dostlar kazandırmadı, aksine sorunları büyüttü.
Bugün Ortadoğu’da dostlarımız kim?!
Destek aramak üzere Rusya ve Çin’e yaklaşmak Türkiye’ye bir yarar sağladı ama bu Batı’dan uzaklaşma görüntüsünü güçlendirdi. Bunun ekonomide ve diplomaside yarattığı ağır sorunlar gözler önünde: Türkiye dış yatırım alamıyor; diplomaside etki alanı daraldı…
Fakat Avrupa ve ABD’nin Türkiye’den vazgeçemediği de ortada. Bunun sebebi sadece jeopolitik değildir; Batı ile olan kuvvetli ekonomik, siyasi ve kültürel bağlardır.
DOSTLARI ARTTIRMAK
Dün bu satırlar yazılırken Erdoğan-Pence görüşmesinin açıklaması yapılmamıştı ama görüşmenin uzaması, iplerin kopmadığı, aksine, müzakerelerin devam ettiğini gösteriyordu.
Geçen salı günü Karar TV’de “Ortak Akıl” programında, krizin yumuşama sürecine gireceğini, karamsarlığa gerek olmadığını söylemiştim. Çünkü Ankara’da ve Batı başkentlerinde politikacılar seçmenler için popülist hamasetler yaparak atmosferi fazla ısıtsalar bile, nihayet maddi gerçekler kendini kabul ettirirdi: Krizleri bir noktadan itibaren körüklemek değil, yumuşatarak çözüm için çalışmak herkesin lehine olurdu.
Siyasi tarihten çıkardığım bu mantıkla geçen Salı günü krizin çözüm yoluna gireceğini söylemiştim.
Okuduğunuz bu yazının, dün saat 20.30 yazdığım bölümü şudur: İşte ABD ve Ankara ateşkeste anlatılar; Rusya’yı da katmak lazım!
Halbuki “Irak sınırına kadar…” diye neler söylemiştik?! Hem seçmen için hem pazarlıkta elimizi güçlendirmek için.
Yine de uzlaşma iyi oldu. Ama Suriye’de Türkiye’nin önünde artık hamaseti bırakıp rasyonel diplomasiyle “dostlarını artırarak” çözmesi gerekecek çok ciddi sorunlar vardır; hem de uzun vadeli.
19/10/2019 23:11
Hamasetten kiyasete
78
Barış Pınarı harekatının ABD ile anlaşmalı olarak durdurulması iyi mi oldu kötü mü?
Önce şunu belirteyim; “kiyaset” akıllılık, basiret demek. Kadim kültürümüzde çok kullanılırdı. Bir süredir hamaset, ne kadar kiyasetimiz varsa onu da eritiyor.
Ama en akılalmaz hamasetlerden sonra bile yine kiyasete dönme ihtiyacı doğuyor.
‘TOKAT GİBİ CEVAP’
16 Ekim salı günü, Mike Pence ve beraberlerindeki heyetin gelmesi bekleniyordu. Sky News muhabiri Cumhurbaşkanı Erdoğan’a sordu:
“Amerikan delegasyonu geliyor, bunun için endişeli misiniz?”
Canlı yayında Erdoğan’ın cevabı:
“Niye endişeli olayım. Ben dimdik ayaktayım. Onlar karşıtlarıyla görüşecek. Ben Trump geldiği zaman konuşurum.”
Ve ânında iktidarın bütün yayın organlarında flaş manşetler:
“Başkan Erdoğan’dan Sky News muhabirine tokat gibi yanıt: Ben Trump geldiği zaman konuşurum.”
Ve aradan bir saat geçmedi, İletişim Başkanı Fahrettin Altun’un açıklaması geldi:
“Sayın Cumhurbaşkanımız, Ankara’da bulunan ABD heyetini kabul etmeyeceklerini ifade etmişlerdir. ABD Başkan Yardımcısı Mike Pence ve beraberindeki heyetin yarın kabul edilmesi planlanmaktadır.”
Erdoğan belli ki kararlılık ifade etmek istemişti, fakat kiminle görüşeceği konusunda canlı yayındaki sözleri bir ‘sürç-i lisan’dı, diplomatik sorunlara yol açmasın diye Beştepe’den düzeltilmişti…
AŞIRI DOZ
Haberi olduğu gibi vermek varken niye “tokat gibi” nitelemesi yapılır?
Güç, heybet, üstünlük psikolojisinden.
Erdoğan’ın defalarca “Osmanlı tokadı” terimini kullandığını biliyoruz.
TRT’deki İngiliz elçisini “tokatlayan” Abdülhamid kurgusu da aynı hamasi siyasetin ürünüdür.
Osmanlı coğrafyasına atıflar… “Gönül coğrafyamız” diyerek bugün bağımsız ve eşit devletlerin sayılması… Suriye’yi anlatırken “terörle mücadele” gibi doğru ve hukuki bir tanımla yetirmeyip Erdoğan’ın konuşmalarında Selahaddin Eyyubi’nin kabri gibi referanslar…
İfade edilmeyen bir ‘eski topraklar’ özlemiyle “2.5 milyon metrekare olan topraklarımızın büyüklüğü Lozan’da 700 bin metrekareye düştü” (bazen 1.5 milyon diyorlar!) şeklindeki yaygın söylemler…
Halbuki Sevr’de karar verilen bağımlı 350.000 kilometre kareden, Lozan’da bağımsız 700 bin, Hatay’ın katılımıyla 780 bin kilometreye kareye çıkmıştık.
Elbette bütün büyük tarihi olaylar anılır; Malazgirt, Fetih, Preveze, Çanakkale Milli Mücadele… Fakat “tarih” olarak anılır ve anılmalı…
Batı’da böyle yapılır; tarihte kaldığı gösterilerek, bugün yeniden düşmanlıklara yol açmaktan sakınarak yapılır.
Ama “tarih”te kalmayıp bugün uygulanan siyasetlere hamasi referanslar katmak, evet kitleleri coşturuyor, oy getiriyor ama rasyonel olması gereken siyasete aşırı dozda hamaset katılması diplomaside sorunlara yol açıyor.
Yaşayan en saygın tarihçilerimizden Şükrü Hanioğlu o coğrafyaların Türkiye’yi “emperyal ihtiraslara sahip tehdit” olarak gördüğüne dikkat çekerek bir uyarı yazısı yazmıştı, önemle tavsiye ederim. (Sabah, 23 Ekim 2016)
O coğrafyalarla ilişkilerimiz tarih referanslarına değil jeopolitik, iktisadi ve siyasi referanslara ve eşitlikçi bir dile dayanmalıdır.
Milliyetçi özlemlerimiz her alanda çağdaş gelişmiş ülkeler düzeyine çıkmaya odaklanmalı, dilimiz bunu konuşmalıdır.
ABD İLE ANLAŞMA
ABD’ye de “ömürlerinde hiç Osmanlı tokadı yememişler” diye tepki gösterdiğimiz bile oldu. (13 Şubat 2018)
Ama Barış Pınarı’nın 10. Gününde ABD ile anlaştık, harekatı durdurduk.
13 Maddelik bu anlaşma zafer mi, hezimet mi? Erdoğan’ın cevabı şu:
“Görüşmeler sonunda geldiğimiz aşamayı zafer ya da mağlubiyet gibi değerlendirmeyi doğru bulmuyorum. Özellikle devlet arasında bir zafer şeklinde değerlendirmek yanlış. Teröre karşı zafer.”
ABD ile bu anlaşma isabetli olmuştur. Barış Pınarı askeri olarak da diplomatik olarak da iyi yürütülmüştür.
Trump yazdığı o çirkin mektupla kendi ülkesinde bile alay konusudur; Erdoğan’ın bunu sorun yapmayıp söz konusu anlaşmayı sağlaması, ABD ile ilişkilerin gelişeceğini de vurgulaması isabetlidir.
Onun için “hamasetten kiyasete” diye ümitlendim, tabii ne kadar sürer ayrı mesele.
Teröristler salı gününe kadar tamamen çekilse ve anlaşma tümüyle gerçekleşse bile Suriye’de hâlâ önümüzde ağır sorunlar ve riskler var. Bunları yazıyorum, yine yazacağım…
O sorunların çözümünde Türkiye hamasetle değil, ancak kiyasetle olumlu gelişmeler sağlayabilir.
21/10/2019 23:15
Suriye’deki Rusya
66
Cumhurbaşkanı Erdoğan bugün Soçi’de Rusya Devlet Başkanı Putin’le görüşecek. En önemli konu tabii Suriye ve terör meselesi…
Yeni durum, ABD ile yapılan anlaşmadan sonra, güney sınırlarımızın güvenliğinde Rusya’nın rolünün çok daha artmış olmasıdır: Rusya YPG’nin Esat’la ittifak yapmasını sağlamıştır. Esat Türkiye’ye karşı kinle doludur. Ankara, sınır güvenliğinin sağlanmasında YPG’yi ve Esat’ı Moskova üzerinden etkilemeye daha bir ihtiyaç duyacaktır.
Rusya ile ilişkilerde önümüzde şu soru var: Esat’la YPG’yi Rus şemsiyesi altında toplayan Moskova kazandığı bu inisiyatifi nasıl kullanacak?
Tabii ki öngörülebilir vadede Türkiye’yi rahatsız etmeyecek şekilde kullanacak...
Ama uzun vadede? Bunu bilmiyoruz!
SOÇİ’DE KRİTİK GÜNDEM
ABD ile varılan anlaşmada Fırat’tan Irak sınırına kadar 444 km. uzunluğundaki bir bölgeyi YPG’nin terk etmesi kararlaştırıldı. Fakat Türkiye’nin kontrolündeki “güvenli bölge”, Barış Pınarı harekatıyla askerin denetim sağladığı Tel Abyad ile Resulayn arasında 120 km. uzunluğunda bir alandır.
Kalan 324 km. uzunluğundaki geniş alanda, başta Ayn el-Arab (Kobani) ve Kamışlı olmak üzere YPG’nin yönetim kurduğu veya mevzilendiği çok önemli yerler vardır. Bu akşama kadar buralardan da çekilmeleri gerekiyor.
Fakat bu arada Moskova, Esat rejimiyle YPG’yi anlaştırdı. YPG’nin kendi kaleleri haline getirdiği Kobani ve Kamışlı’da PYD ile birlikte hem rejim kuvvetleri hem Rus askerleri var!
Fırat’ın batısındaki Mümbiç’te de durum böyledir; Rus askerleri, Esat güçleri ve silahlı YPG unsurları birlikte bulunuyorlar.
Rusya ve Esat buralardan YPG’yi kesin ve kalıcı olarak çıkaracak mı?
Bugünkü Soçi görüşmesinin en önemli gündem maddelerinden biri bu.
Erdoğan, Irak sınırına kadar 444 km. uzunluğundaki şeritte 12 gözlem noktası kuracağımızı açıklamıştı.
Moskova sık sık Türkiye ile Suriye arasındaki 1998 tarihli “Adana Mutabakatı”na atıfta bulunuyor. Fakat bu mutabakat Türkiye’nin kuzey Suriye’de 12 gözlem noktası kurması gibi bir madde içermiyor! Putin şimdi bunu kabul edecek mi, Esat’a kabul ettirecek mi?
MOSKOVA YPG’Yİ KORUYOR
Barış Pınarı devam ederken, Şam yönetimine yakın El Mayadin televizyonunda Şam’ın SDG (YPG) ile anlaştığı, Esat kuvvetlerinin Mümbiç’e girmekte olduğunu açıkladı.
Erdoğan defalarca Türkiye’nin Mümbiç’e de operasyon yapacağımızı söylemişti, bunun önünü kesiyorlardı.
Aynı gün SDG (YPG) ‘’Türkiye’nin saldırganlığına karşı koymak için, ülkenin sınırlarını ve egemenliğini korumakla görevli olan Suriye hükümetiyle anlaştık’’ diye açıklama yaptı! (13 Ekim)
Ertesi gün Suriye Devlet televizyonu, YPG’nin kontrolündeki yerlere Suriye ordusunun girmeye başladığını duyurdu. Kamışlı ve Haseke’de YPG’liler resmi binalara Suriye Cumhuriyeti bayrağını çekerken poz veriyorlardı. (14 Ekim)
Üç gün sonra Rus Dışişleri Sözcüsü Zaharova, Barış Pınarı sürecinde “ciddi şekilde tırmananan gerilim”den bahsederek, “Şam, Suriye ile Türkiye arasındaki sınırın kontrolünü ele almalı” diye açıklama yaptı.
YPG’nin Şam’la birleştiği, Şam’ın da Moskova’ya bağlı olduğu bir tablo Türkiye için ne kadar güven vericidir? Esat, elindeki bu terör örgütünü, babasının yaptığı gibi, Türkiye’ye karşı ileride tehdit aracı olarak kullanmaya kalkmaz mı?
Keşke Arap Baharı’ndan sonraki siyasetimiz o kadar coşkulu değil, biraz ihtiyatlı ve esnek olsaymış, değil mi?
PUTİN RUSYASI
Erdoğan bütün bunları Putin’le görüşecek; bir olumsuzluk olacağını sanmıyorum fakat uzun vadeli konularda çok dikkatli, hesaplı olmak lazım.
Putin çok konuşmayan, ikide bir tivit atmayan, elindeki kartları erken açmayan, hesabi bir lider. Rusya’yı Moskova Knezliğinden imparatorluk haline getirmiş büyük Çarları ağzına aldığını ben görmedim. Ama ilan edilmemiş bir imparatorluk siyaseti güdüyor.
Ukrayna siyaseti, Kırım’ı ilhak etmesi, Rusya’yı “Sıcak Denizler”e ulaştırması, savunma ve donanma bütçelerini şişirmesi onun “güç” odaklı bir siyaset anlayışına sahip olduğunu gösteriyor.
Siz hiç “Rus ekonomisinin rekabet gücü” diye bir şey duydunuz mu? Ama Rus askeri gücü apaçık ortada.
Rusya ile siyasi ve iktisadi ilişkilerimiz çok iyi olmalı. Soçi görüşmelerinin çok iyi geçmesini yürekten diliyorum. Ama Rusya’ya “stratejik ortak” diye bakmanın ihtiyatsız bir tavır olduğu da apaçık ortada.
22/10/2019 23:12
Tuhaf bir ihale
145
İstanbul’da Haydarpaşa ve Sirkeci garlarındaki depo alanları, “ticari faaliyette kullanılmamak” ve “kültür sanat faaliyetlerinde” kullanılmak şartıyla ihaleye çıkarıldı. Belli ki ihaleyi alanların bu çok masraflı işi kaldıracak mali güce ve kültür sanat tecrübesine sahip olması gerekirdi.
Dört şirket talip oldu, ikisi çekildi. Bunlardan Kültür Bakanlığı’na bağlı şirket niye talip oldu, sonra niye çekildi bilmiyoruz.
Bir şirketin evrakı eksikmiş, onun için elendi.
Geriye kaldı iki şirket: Biri iktidara bir hayli yakın olan taze bir şirket… Öbürü İBB’nin konsorsiyumu.
Sonunda, İBB’nin ihaleyi kaybettiği açıklandı.
Kaybetmesinin sebeplerinden biri neydi, biliyor musunuz?
İBB, ihaleye verdiği teklifte “müşterek ve müteselsil sorumluluk” terimini kullanmayıp bunun yerine TDK sözlüğündeki karşılığı olan “ortaklaşa ve birlikte” terimini kullanmış; İBB’nin elenmesinin sebeplerinden bu!
Tek başına bu bile, ihalenin niteliğini anlatmaya yeter!
Diğer iptal sebeplerinin hayret verici tuhaflıkları konusunda arkadaşımız Yıldıray Oğur’un yazısına bakabilirsiniz. (Karar, 21 Ekim)
HAMİDİYE SUYU MODELİ?
İBB seçimlerini Ekrem İmamoğlu kazandıktan sonra çeşitli kamu kurumları İBB’ye ait “Hamidiye Su”yu boykot etmişti!
“Hamidiye Su” davranışı ihalelere mi sirayet ediyor?!
Ediyor veya etmiyor ama Türkiye’de “hukuk devleti” ve “eşit vatandaşlık” alanlarında ciddi sorunlar vardır; kamu ihaleleri bu büyük sorunun bir parçasıdır.
Bütün kamu kaynakları bütün “vatandaşlar”ın vergileriyle oluşur; bütün vatandaşlar kanun önünde “eşit” olmalı...
Hukuk devletinde bu ilke olmazsa olmazdır, ama bizde öteden beri bazı vatandaşlar “daha eşit” oluyor!
Onun için güçlü iktidarlar bütün tarihimiz boyunca kendi “ihale kazananlar”ını yarattı.
Namık Kemal’in yazılarında bile bu vahim yaramızı görürsünüz.
Hukuk devleti diyorsak… Bütün vatandaşlarda “bu ülkeye aidiyet” duygusunu güçlendirmek istiyorsak… Ve ekonomide “verimlilik” artışına acil ihtiyacımız olduğunu görüyorsak; ihalelerin şeffaf, objektif, tarafsız yapılması, “serbest rekabet”in işlemesi şarttır.
İHALE REFORMU
2001 yılında Türkiye bir “Kamu İhale Reformu” yapmıştı. IMF kamu ihalelerinin partizan ve kayırmacı değil, rasyonel ve ekonomik olmasını zorunlu kılmıştı!
Merhum Ecevit’in başbakanlığında, Kemal Derviş’in AB ve OECD standartlarına göre hazırladığı İhale Kanunu Meclis’te kabul edilmişti.
İhaleler Avrupa’da nasılsa bizde öyle yapılacaktı. Tabii acil ve zorunlu durumlar için az sayıda “istisnalar” vardı.
AKP iktidara geldikten bir süre sonra, bazıları değişen şartlara göre ama büyük bir kısmı istediğine ihale verebilmek için bu yasada 13 defa değişiklik yapıldı, her bir değişiklikte “istisnalar” alabildiğine artırıldı.
Şimdi durum ne?
Ahmet Davutoğlu, “Manifesto” denilen açıklamasında şöyle diyor:
“İhale Kanunu’ndaki istisnaların kanunun kendisini işlemez hale getirmesi, kamuoyunda devlet bütçesi ile yapılan işlerin sürekli aynı şirketlere verilmesi gibi yolsuzluk algısına yol açan olgular…”
Davutoğlu şimdi muhalif olduğu için böyle diyor diyenler çıkabilir.
2014 yılına gidelim, Maliye Bakanı Mehmet Şimşek, Bütçe Plan Komisyonu’nda konuşuyor:
“Açık ve net söylüyorum. Sayıştay denetimi gözümüzü açtı. Sayıştay denetimi benim için olmazsa olmazdır, yol göstericidir. Denetimleri daha da iyileştirmemiz lazım… Elimden gelse Kamu İhale Kanunu’ndaki tüm istisnaları kaldırırım.” (5 Kasım 2014)
Uluslararası Şeffaflık Derneği’nin de “Kamu İhale Yasasında kapsamı genişletilen istisnalarla mevzuatın ve ilgili kurumların işlevini yitirmesi en temel sorunlar arasında” diye açıklama yaptı. (2 Mart 2018)
BU VATAN KİMİN?
Görüyor musunuz meselenin çapını?
Ondan sonra, gelin Türkiye’ye yatırım yapın… Ekonomimizde verimliliği artıralım… Bu vatan hepimizin…
Bu yüzde yüz doğru ifadelerin tüm kanunlardaki ve uygulamalardaki, kısaca yaşanan hayattaki karşılıklarının ne olduğunu hiç düşündük mü?
28 Şubat kâbusunu, “yeşil sermaye” fişlemelerini, kamu haklarında ayrımcılığı ne diyerek eleştiriyorduk? Eşit vatandaşlık, hukuk devleti gibi gerekçelerle değil mi?
En yüksek erdemlerden biri olan vatanseverlik şiirden, marştan, mitingden ibaret olabilir mi?
İhalelerde, mülakatlarda, atamalarda “eşit vatandaşlık” ve “liyakat” hem hakkaniyetin hem “bu vatan hepimizin” ilkesinin gereği değil mi?
24/10/2019 23:10
Zafer mi, hezimet mi?
89
Cumhurbaşkanı Erdoğan Barış Pınarı harekatını başlatarak önemli bir risk yüklendi, önce ABD ile ardından Rusya ile anlaşıp YPG’yi sınırlarımızın 30 km. aşağısına itti. Bu diplomasi açısından zafer midir? Hezimet mi?
Erdoğan yanlıları zafer diyorlar. AK Parti sözcüsü Ömer Çelik “Türkiye’nin diplomatik zaferi” olarak niteledi.
Erdoğan karşıtları bunu reddediyorlar, hele de sosyal medyada hezimet anlamında yorumlar var…
‘ROJAVA’ FAKTÖRÜ
Yazımın başlığındaki “zafer mi, hezimet mi?” sözü elbette Lozan’ı çağrıştırıyor. Muhafazakarlar yıllarca “hezimet” deyip” durdular. Gösterdikleri gerekçeler, Lozan’ın esasa etkili olmayan eksikleriydi. Ama şimdilerde Erdoğan da “Lozan’da bize yutturdular…” şeklideki malum söylemini bıraktı, Lozan için “dönemin şartları içinde düşünmek gerekir” diyor.
Lozan’la ilgili “dönemin şartları”nı ayrıca yazacağım. Günümüzde Kuzey Suriye sorunlarına bakarken de bütün şartları birlikte gözetmek gerekir.
Hatırlamalıyız ki, PYD Kuzey Suriye’de bir “Rojava Devrimi” yapmış, üç kantonlu bir özerklik kurmuştu; “KCK Sözleşmesi”ndeki modele göre totaliter bir özerklikti bu.
Öylesine bir özgüven kazanmışlardı ki, Türkiye’de Mart 2013’te başlayan “Çözüm Süreci”ni Kandil’in sabote etmesindeki amacı; güneydoğudaki tünel ve hendeklerle, silah ve mühimmat depolarıyla “Rojava Devrimi”ni Türkiye’ye taşımaktı.
İktidar da o zaman iç politika hesaplarıyla bunlara bir süre göz yummuştu.
25 Temmuz 2015’te iktidarın başlattığı operasyonlarla Türkiye içindeki bu terör yapılanması söküldü.
2019’un Ekim ayında da Suriye’deki “Rojava” yapılanması en azından güneye itildi, tesisleri imha edilecek. ABD, YPG’nin elindeki ağır silahları toplamayı da taahhüt etti.
Trump’la ağız dalaşına girmeden bu sonucu almak isabetli olmuştur.
Rusya da YPG’yi sınırdan uzak tutmayı taahhüt etti.
Taahhütleri kontrol edecek ortak mekanizmalar da kuruluyor.
Bu gelişmeler başarıdır, başarı saymamak akılla bağdaşmaz. Fakat…
BAGAJDAKİ HATALAR
İktidarın eleştirilmesi gereken hataları Suriye politikasında “Esad gitsin”e kilitlenmesidir. “Selahattin Eyyubi’nin kabri, Emevi camii, Hicaz demiryolu” gibi farklı çağrışımlara yol açan söylemlerle diplomatik esnekliği kaybetmesidir. Dış politikada “dostları çoğaltıp düşmanları azaltmayı” zorlaştıran hamasi söylemlerdir.
Şimdi bu sözler söylenmiyor, demek ki uzun vadeli bir politika motifi olamayacak sözlerdi!
Öbür tarafta ise PYD-YPG “IŞİD’le savaşan milisler” olarak tırmandı.
Rusya’nın ve Batı’nın ‘kendi evlerinde’ hissettikleri terör IŞİD ve benzeri örgütlerin terörüdür.
Batı’da daima Türkiye’nin karşıtları ama daima taraftarları da oldu. Biz taraftarlarımızı kaybederken PYD propagandası siyasi mevziler kazandı.
ABD Kongresi’nde PYD lehine, Türkiye aleyhine eğilimler geliştiği gibi Trump, “General Mazlum” diye hitap ederek, SDG-YPG ‘komutanı’ Mazlum Kobani’yi ABD’ye davet etti, senatörler vize işlemlerinin hızlandırılmasını istedi...
Rusya Savunma Bakanı Sergey Şoygu’nun da ‘General Mazlum’la telekonferansta görüştüğünü dün Sputnik dünyaya duyurdu…
UZUN VADE
Türkiye terör tehdidini hayli geriletti, bu kesinlikle bir başarıdır. Fakat SDG-YPG örgütünün siyasallaşmakta olduğu, ABD ve Rusya’da itibar gördüğü açıktır, bunun siyasi sonuçlarının olabileceğini de hiç akıldan çıkarmamak lazım.
Rusya PKK’yı bile terör örgütü saymıyor; Türkiye ile gelişen bütün ilişkilerine rağmen bunda direniyor.
Ankara’nın Suriye politikasında baş hedef saydığı Esad Rusya himayesinde hem askeri hem siyasi olarak çok güçlendiği gibi, Putin, kendi ifadesiyle “Kuzey Suriye’de yaşayan Kürtler”le Esad arasında tam bir ittifak sağladı.
Soçi bildirisinde “Adana Mutabakatı”na atıf yapılması, iktidarın da Esad’ı muhatap almasının artık kaçınılmaz hale geldiğini gösteriyor. Bu adım, önceden Ankara’nın inisiyatifiyle atılmalıydı, şimdi Rusya’nın inisiyatifiyle ve PYD-Esad ittifakından sonra atılmaktadır.
Bu ağır sorunların hiçbirinin sihirli çözümü yoktur, dünden yarına çok uzun vadeli sorunlardır. Askeri güç lazım ama yetmez. Bu sorunların uzun vadede üstesinden gelmenin yolu gelişmiş ülkeler düzeyinde ekonomik güce, sosyal refaha ve demokrasiye ulaşmaktır, “dostlarını artırıp düşmanlarını azaltan” bir diplomasiye yeniden dönmektir
26/10/2019 22:42
Lozan için yeni üslup?
163
Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın Lozan antlaşması konusundaki görüşleri öteden beri biliniyor. “Bize yutturdular…” sözüyle özetlenebilir.
Erdoğan Lozan konusunda ilk defa mutedil bir konuşma yaptı:
“İstiklal Harbimizi zaferle sonuçlandırmamızın ardından Lozan’da varılan mutabakat, kabul edebileceklerimizin asgarisini oluşturuyordu. Öyle ki, Samsun, Erzurum, Sivas ve Ankara hattında şekillenen istiklal mücadelemizin hedefi olan Misakı Milli sınırlarımızdan dahi ciddi fedakarlık yaparak bu neticeye ulaşmıştık. Hiç şüphesiz, bu tür esneklikleri dönemin şartları içinde düşünmek, değerlendirmek, yargılamak gerekir. Bunu yapacak olan da tarihçilerdir.” (21 Ekim)
Evet, Lozan dahil siyasî kavgalara konu olan tarihî meseleleri artık günlük siyasetin dışına çıkarmak, tarihçilere bırakmak gerekiyor.
Lozan’i eleştirmenin ötesinde kötülemek için istismar edilen konulara kısaca değinmek istiyorum.
MISAK-I MİLLİ SINIRLARI
Misak-ı Milli’ye göre Musul, Kerkük ve Batum alınacak, Batı Trakya’da plebisit yapılacaktı. Batum Lozan’da görüşülmedi çünkü Doğu’da Karabekir Paşa’nın Ekim 1920’deki zaferiyle bugünkü sınırlarımız çizilmiş, Gümrü, Moskova ve Kars antlaşmalarıyla onaylanmıştı.
Mustafa Kemal’in, Misak-ı Milli sınırlarını anlatan, Musul, Kerkük ve Süleymaniye’yi içine alan konuşmaları vardır. Fakat güç dengesinde bu mümkün olmadı.
1915’teki Gizli Sykes-Picot anlaşmasında Musul Fransa’ya verildiği halde, İngilizler Fransa’yı Suriye’ye iterek Musul’u almışlardı.
Lozan’da Curzon bir milim geri adım atmadı. Türkiye ancak askeri harekatla Musul’u alabilirdi. Fakat…
Muhafazakar Başvekil Rauf (Orbay) Bey’in 28 Ocak 1923 günü TBMM gizli oturumda söylediği şudur:
“İngiliz tayyarelerine, İngilizlerin maddi vasıtalarına ve diğer vasıtalarına, silahına vesairesine karşı koyacak vasıtaları tedarik ederek harp etmek Türkiye Büyük Millet Meclisi hükümetinin kudreti dahilinde değildir!”
Rauf Bey elimizde benzin bile olmadığını söylemişti.
Ayaklanan Musul Kürtlerine İngiliz uçakları katliam yaptığında kimsenin elinden bir şey gelmemişti.
Karabekir’in de bir uyarısı vardı: Biz orduyu Musul’a gönderirsek, Yunanistan, Batı Trakya’da yaptığı askeri yığınakla Trakya’yı yeniden işgal edebilirdi.
TAZMİNAT MESELESİ
Yunan ordusunun Anadolu’da yaptığı katliam ve tahribat için Yunanistan’dan istediğimiz 160 milyon altın liradan İsmet Paşa feragat etmiş, karşılığında sadece Karaaağaç tren istasyonunu almıştır!
Evet doğrudur bu. Fakat…
Müttefikler de Almanya’dan istedikleri gibi bizden de savaş tazminatı istiyorlardı... Venizelos, 1914’ten itibaren Türkiye’den göçen Rumların taşınmazları için tazminat istiyordu…
Sonunda bütün taraflar taleplerinden vazgeçti…
Rauf Bey karşılıklı feragati onayladı fakat Karaağaç’ı bence haklı olarak yetersiz buldu; bu tartışmada İsmet’le Rauf’un arası açıldı…
Fakat bu konu da Lozan’ın geneline leke düşürecek çapta bir mesele değildir.
ADALAR MESELESİ
Balkan Harbi’nde Ege Adalarını Yunanistan almış, biz de imzalamıştık.
12 Adalar ise İtalyan işgalindeydi; hukuken sonuca bağlanmamıştı. Hukuken elimiz güçlü sayılabilirdi fakat İtalya Birinci Dünya Savaşı’nın galip devletleri arasındaydı…
İtalyan donanması, İngiliz v e Franz harp gemileriyle birlikte İzmir limanında bekliyordu!
Lozan’daki İsmet Paşa’yı baskı altına almak için İngiltere Malta’daki donanmasına İzmir ve İstanbul yönünde hareket emri vermişti... Buna karşılık bizde Mustafa Kemal ve Fevzi Paşalar, kara ordusunu “teyakkuz”a geçirmişti…
Bazı adalar için savaş açsaydık, elimizde bırakın donanmayı kıytırık bir çıkarma gemisi, hatta asker taşıyacak tekneler bile yoktu.
Milli Mücadele liderleri bu konularda hamasete kapılmadılar, siyasi rasyonalizmle hareket ettiler. Sınırlarıyla ve istiklaliyle Türkiye Lozan’ın en büyük başarısıdır, tartışılabilecek konular esasa müessir olacak konular değildir.
Tarih, günlük siyasetin gelgitlerine bırakılamayacak kadar önemlidir. Tarih belgelerden, tarihçilerin araştırmalarından öğrenilir.
27/10/2019 23:05
Putin ‘Rus devleti’ni ayağa kaldırdı
43
EĞRİSİ DOĞRUSU
MİTAT ÇELİKPALA
Putin Rusyası üzerine araştırmalarıyla tanınıyor. Taha Akyol’un sorularını cevaplandırdı:
Putin nasıl bir adam? Dağılan Rusya’yı nasıl yeniden askeri de olsa süper güç haline getirdi?
Putin aslında bir siyaset adamı olmaktan ziyade devletin, hatta eski Sovyet sisteminin bürokratik mekanizmalarında yetişmiş bir isim. Görevi devraldığı dönemde Rusya Federasyonu’nun içinde bulunduğu ağır ekonomik ve siyasi kriz ve bunun nedeni olarak görülen siyasetçilere duyulan güvensizlik, Putin’i karşımıza çıkarıyor. Putin yolsuzluğa bulaşmış siyasetçiler, Batılı büyük sermaye ile ekonomik düzeni ele geçiren oligark adı verilen yeni zenginlere karşı geleneksel devlet bürokrasisinin sistemi ele geçirmesinin bir sembolü. Ekonomik ve siyasi dalgalanmayı sonlandırması, merkezi otoriteyi hakim kılması ve farklı siyasi unsurların yanı sıra kilise ve toplumla ilişkileri normalleştirmesi onu etkin ve belirleyici kıldı. Buna küresel ekonomik büyümenin yaşandığı dönemin denk gelmesini de eklemek gerek. Dünyada ekonomik ve ticari büyüme ile eş zamanlı olarak artan petrol ve doğalgaz talebinin ve fiyatlarının yükselmesi, Avrupa pazarının yanı sıra Türkiye gibi büyük bir pazarın Rusya ile yakın işbirliğine gitmesi Rusya’ya çok büyük kaynak sağladı. Kabaca bir iki rakam vermek gerekirse 1998 küresel krizinde 10 dolara kadar düşen petrolün varil fiyatı Putin iktidarının erken döneminde 150 dolara kadar yükselmişti. Putin’in iktidarının ilk iki döneminde, 1999’dan 2008’e, Rusya’nın GSMH’si yüzde 94 büyürken kişi başına milli gelir iki kat arttı. Rus ekonomisinin büyüklüğü 210 milyar dolardan 1.8 triyon dolara çıktı. Bu dönemde aynı enerji kaynaklarına sahip İran, Irak gibi aktörler denklemin dışına çıktı, Rusya adeta güvenli tek seçenek oldu. Rusya bu sayede 1990’lı yıllarda IMF’den aldığı yaklaşık 15 milyarlık borcu 2005’te kapattı. Burada dikkati çeken Putin’in iktidara geldiği tarihten sonra Rusya’nın borçlanmaması ve 20 yıllık bir döneme yaydığı borçların Putin’in iktidarının 5 yılında ödemeyi başarmış olmasıydı.
PUTİNİZM NEDİR?
Literatürde çok geçen ‘Putinizm’ neyi ifade ediyor?
Putinizm, Putin’in yönetim tarzını tanımlamak için daha ziyade Batılıların ortaya attıkları bir kavram. Özünde Putin’in erken dönemden itibaren yakın çevresinde yer alan, beraber çalışıp yetiştirdiği, Putin’e sadık bir ekip yer alıyor. Çoğunluğu St. Petersburg’da birlikte çalıştığı, hukuk eğitimli, tercihan istihbarata ya da belediye tecrübesine sahip, güç için mücadele eden bir gruptan bahsediyoruz. Bunlara Türkçe’ye ‘güçlü adamlar’ biçiminde de çevirebileceğimiz Rusça Siloviki de deniliyor. Putin bu grubun desteğiyle askeri, ekonomik ve siyasi yapıyı kontrol ediyor ve ihtiyaç duyduğunda yaptığı ufak tefek dokunuşlarla devamlılığı sağlıyor. Merkezi, otoriter ve güçler birliğine dayalı bir sistem. Putin burada kendi getirdiği ve zaman zaman birbirleriyle rekabet eden unsurlar arasında bir tür hakem, arabulucu ve üst otorite olarak hareket ediyor. Partiler üstü kimliğiyle bir tür dokunulmaz, yanlış yapmaz ‘bilge lider’ rolünü yükleniyor. Gücün vurgulanması, ‘Büyük Güç Rusya’ söylemi altında her türlü büyük güç ile rekabet, nüfuz alanlarının korunması gibi söylemler de hem dış hem de iç politikayı belirliyor.
ÇİN TEKNOLOJİ, RUSYA PETROL
Çin, ekonomide ve sivil teknolojide ABD ile başa baş güreşiyor. Rusya muazzam askeri güç ama ekonomide niye bir tek marka bile yaratamadı?
Aslında bunun sebebini Rusya’da ekonomik ve ticari sistemde belirleyici rolü devletin yüklenmiş olmasında aramak gerekir. Enerji, askeri teknoloji ve silah sanayi ile tarım Rusya’nın ana ekonomik faaliyet alanları. Bu alanlarda yarattığı markalar elbette ki var. Ama Rus ekonomisi Sovyetleri andırır bir biçimde tüketici/halk odaklı bir yapıya sahip değil. Kaynak ekonomisi belirleyici ve bununa dayalı bir ekonomik düzen var. Sınırlılık burada. Rusya bu ekonomik yapıyla sadece bir kaynak sağlayıcı görünüm sergiliyor. Bu Rusya’yı ekonomik ve ticari olarak bir orta büyüklükte güç olmanın üst sınırında tutuyor. Askeri kapasite olmasa Rusya’yı bir büyük güç olarak tanımlamak mümkün olmayacak. Bu durum da Rus dış ve iç politikasının çerçevesini çiziyor.
‘SICAK DENİZLER’
Rusya Putin’le “Sıcak Denizler”e indi mi?
Putin, artan turizm ilişkileri nedeniyle Türkiye üzerinden sıcak denizlere inmişti. İşin espri tarafını bir kenara koyarsak Rusya Libya’da yaşanan gelişmeler sonrasında ve özellikle Suriye ile yeniden Orta Doğu’ya ve Arap dünyasına döndü. Bu coğrafyada Batılı aktörlere alternatif, daha yapıcı ve çözüm üretici bir aktör olarak görülüyor. İdeolojik bagajın olmaması, askeri, ticari ve ekonomik ilişkilerde yapıcı birtakım ortaklıklar Rusya’yı bu coğrafyada daha görünür bir aktöre dönüştürdü. Bunda elbette Başta ABD olmak üzere Batılı aktörlerin sergiledikleri olumsuz görüntünün de katkısı var. Batılı aktörler, ortalığı karıştıran, gündelik yaşamı ve siyasi-ekonomik düzeni alt üst edip çekilen ‘ötekiler’ olarak görülüyor. Rusya ise yeniden düzen ve istikrara kurmada işbirliği yapılabilecek güvenilir bir ortak olarak geri döndü. Askeri üsler, Akdeniz’deki donanma ve hava hakimiyeti büyük rakiplerin gönülsüz ve kaynaksız olduğu bir dönemde Rusya’yı öne çıkarttı. Bugün Sovyetlerin insan kaynağı mirasını doğru ve etkin bir biçimde kullanan Rusya’yı Libya’dan Suriye’ye, İran’dan Suudi Arabistan’a aktif bir ortak olarak görüyoruz.
TÜRK-RUS İLİŞKİLERİ
Türkiye’nin Rusya ile ilişkilerini nasıl tanımlamak lazım?
Türk-Rus ilişkileri son dönemde küresel alanda derin izler yaratan ve yakından izlenen bir seyir izliyor. Enerji temelli gelişen ekonomik-ticari ilişkiler ilk önce siyasi alana sonrasında da askeri alan yayıldı. Bu ilişkilerin Türkiye açısından bir eksen kayması yaratıp yaratmadığı tartışması ise neredeyse 10 yıllık bir geçmişe sahip. İlişkilerin Suriye ile stratejik seviyeye ulaştığını iddia edenler var. Ben bunun çok da doğru olmadığını düşünüyorum. Batılı geleneksel müttefiklerle yaşanan dalgalı ilişkilerin bu görünümde büyük bir etkisi-katkısı söz konusu. Türkiye ve Rusya’nın birçok temel konuda uzlaşmayan, farklılaşan bakış açıları var. Dağlık Karabağ, Ermenistan ve Ermeni meselesi, Kıbrıs, Kırım bunlardan bazıları. İki aktörün küresel düzlemde gelişmelere benzer bir açıdan baktıkları, meselelerin çözümünü benzer birtakım öneriler getirdikleri ve birlikte yakın çevrelerinden başlayarak uyumlu bir düzen kurmaya çalıştıklarını söylemek mümkün değil. Ben bu ikili ilişkileri zaman ve konjonktüre göre ilerleyen ya da gerileyen taktiksel ilişkiler olarak görüyorum. Her iki tarafın da bir gözü daima Avrupa-Atlantik dünyasında. Beklentileri ve gelecekleri o yönle yakından ilgili. Soğuk Savaş döneminden farklı olarak elbette iyi komşuluk ve işbirliği ikili ilişkilerde karşımıza çıkan olumlu yönler. Ama akılda tutulması gereken konu Türkiye’nin hala bir NATO üyesi olduğu, Rusya’dan tehdit algıladığı ve ilişkilerin konjonktürel gelişmelere bağlı olarak iki liderin yönetiminde şekillendiği. Liderlerin pazarlık kabiliyetleri ve çıkar algıları benzer. Bu durumda Batı dünyasıyla yaşadıkları güven bunalımını birbirlerine karşı yaşamıyorlar. Sorunlu meseleleri atlatmayı ve bardağın dolu tarafını görmeyi başarıyorlar. Ama ikili ilişkiler hala kurumsallaşmadı, güvensizlik ve tarihin mirası korkular hala canlı. İki tarafın siyasi ve güvenlik alanındaki işbirliğinin ana eksenini belirleyen Suriye’nin geleceği konusu olacak. Bu konu işbirliğinin sınırlarını daha belirgin biçimde çizecektir.
Rusya Türkiye’nin sermaye, yatırım ve pazar ihtiyaçlarını Batı kadar sağlayabilir mi?
Buna kesinlikle evet demek mümkün değil. Rusya, Türkiye’de kendi önceliklerine göre bir yatırım ve işbirliği politikası izliyor. İki tarafın enerji gibi çakışan alanlarda işbirliği açık ve gerçekçi ama bunun ötesine geçmek mümkün görünmüyor. Türkiye ile Rusya arasında 100 milyar dolarlık bir ticaret hacmi hedefi var ama iki tarafın ekonomilerinin yapısı bunun gerçekleşmesini mümkün kılacak bir yapıda değil. Bu ilişki hep Türkiye’nin aleyhinde bir seyir izliyor. Hep Türk tarafı açık veriyor. Bu açığı artan enerji fiyatları tetikliyor. Rusya’nın son dönemde yaptırımlar altında daralan ekonomisi de büyük yatırımcı rolü oynamasına imkan tanımıyor. Kısacası Rusya ticari ve ekonomik alanda Türkiye’de Batının yerini doldurabilecek bir aktör kapasitesine sahip değil.
TÜRK-ABD ANLAŞMASI
Cumhurbaşkanı Erdoğan’la ABD Başkan Yardımcsı Pence arasında yapılan anlaşmada Türkiye’nin sınır güvenliği PYD sorunu Şam’a, Şam da Moskova’ya havale ediliyor? Ne ölçüde güvenilir bir durum?
Burada çözümden şimdilik kaydıyla bahsediyoruz. Rusya ile Soçi’de çizilen çerçeve şimdilik kaydıyla Türkiye’yi memnun edecek, güvenlik kaygılarını giderecek bir zaman aralığı yarattı. İktidar uluslararası alanın yanı sıra içeride kendisini daha rahat hissedebileceği bir manevra alanı kazandı. Kamuoyuna hakim olan hava, güvenlik ve PKK/PYD/YPG konusunun Batılı aktörlerle kıyaslandığında Rusya ile daha rahat müzakere edilebildiği ve Türkiye’nin beklenti ve çıkarlarıyla uyumlu sonuçlar yarattığı yönünde. Olayların bu çerçevede ilerleyip ilerlemeyeceğini zaman gösterecek. Bu aynı zamanda Türk-Rus ilişkilerinin seyrini de belirleyecek. Türk tarafı askeri operasyonlarla ve hem ABD hem de Rusya ile yapılan görüşme ve anlaşmalarla aslında güvenliğini kimseye emanet etmeyeceğini askeri olarak da gösterdi. Bunun sonuçlarını almak istiyor. Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın eğer terör unsurlarını ortadan kaldıracaksa rejimin ilgili bölgelere girmesinden Türkiye’nin rahatsız olmayacağını belirten açıklamasını da böyle bir mesaj olarak görmek gerek. Şam ile yeni kanallar kurulacağına işaret eden bir adım bu. Ama diğer yandan neden bu noktaya bu kadar geç gelindiği sorusunu da sorduruyor. Türkiye burada kendisini Moskova ya da Şam’a emanet etmekten ziyade bunlarla müzakere edebileceği, gerekirse ortak hareket edebileceği bir zemin yakalamaya çalışıyor.
ERDOĞAN-PUTİN DİYALOĞU
Erdoğan Putin’le 10 maddelik bir anlaşma imzaladı. PKK’yı terör örgütü saymayan Rusya’nın Ortadoğu’da Kürt sorununa bakışı ne? Ne kadar güvenilir?
Bu anlaşmada Rusya’nın belirli başlıklarda Türkiye’nin hassasiyetlerini dikkate aldığı görülüyor. Ama diğer yandan Rusya’nın terör ve terör örgütü kavramına bakışı Türkiye’den ve Batılı aktörlerden farklı. PKK ve uzantıları zaman zaman Moskova tarafından bir araç, belki biraz abartılı olacak ama bir ortak olarak görüldü. Bunu en iyi bilen ülkelerden biridir Türkiye. 1990’lar ya da hemen uçak düşürme olayı sonrasında yaşananlar hatırlarda. Bu açıdan bakıldığında Rusya için Kürtler Orta Doğu denkleminde dikkate alınması gereken unsurlar arasında. Geleneksel ilişkiler çerçevesinde bir politik yaklaşım geliştireceklerdir. Nitekim ABD’de izlediğimiz yönetim-senato-PYD/YPG flörtüne benzer bir seri açık ve üstü örtülü görüşmenin Moskova tarafından da yürütüldüğünü görüyoruz. Rusya’nın PYD/YPG dahil olmak üzere sahadaki Kürt unsurlarla ilişkiler bağlamında ABD’nin yerini almaya hızla meylettiği anlaşılıyor. Burada Şam’ın hangi unsurlarla işbirliği yapmak isteyeceği belirleyicilerden biri olacaktır. Rusya için İŞİD açık bir tehdit Kürtler ise değil. Şam’ın hangi grupları tehdit olarak gördüğü bence Rusya’nın da önemsediği bir parametre olacak. Türkiye’nin hassasiyetlerine şimdiye kadar saygı gösterildi. Bundan sonra ne olacak göreceğiz. Amerikalılar kadar yakın bir bağ olmasa da Rusya’nın bu aracı kullanmak isteyeceğini değerlendiriyorum. Ama ne seviyede, ne şekilde ve kime karşı bunu zaman gösterecek.
Soçi’de Erdoğan-Putin görüşmesindeki 10 maddelik uzlaşma, bu gelişmeleri adeta bütünledi. Kısa bir genel değerlendirme yapar mısınız??
Son Soçi görüşmesi iki liderin birbirleriyle pazarlık etme ve anlaşma üretme kapasitesine işaret ediyor. Bu kapasite son dönemde uçak düşürme olayı ve sonrasındaki 8 ay hariç hep çözüm üretmeyi başardı. Bunu devam ettirip ettiremeyeceklerini elbette Suriye’de sahada yaşananlar gösterecek. Suriye konusu tarafları çok ciddi bir kopmanın aşamasına getirmişti. Şimdi ilerlenen aşamalarda buna benzer bir gelişme olur mu? Gönül rahatlığıyla olmaz diyemiyorum. Ama iki liderin artık adeta ‘yoğurdu üfleyerek yediklerini’, Suriye konusunu ikili ve en üst düzeyde yürüttükleri görülüyor. Başta ABD olmak üzere Batılı aktörlerin tutumları da dengeleri etkilemeye devam edecektir.
28/10/2019 22:58
Uyduruk halife öldürüldü
60
IŞİD ya da DEAŞ denilen terör örgütünün uyduruk ‘halife’si Ebu Bekir El Bağdadi, su testisi misali, intihar bombasıyla kirli ve kanlı hayatını İdlib’de noktaladı. Amerikalıların operasyonundan kaçarken üzerindeki bombayı patlatarak intihar etti, yanındaki masum üç çocuğunu da böylece öldürdü.
Amerikalılar beslediler büyüttüler, sonra da öldürdüler gibi popüler komplo teorileri tabii çok revaçta...
Hiç araştırmadan, Talibanlara, El-Kaidelere, IŞİD’lere, Boko Haramlara, Selefi radikalizmine yol açan sorunları ve nasıl çözülebileceği hiç düşünmeden, bilgiye ihtiyaç duymadan böyle dehşetengiz komplo teorilerinin dayanılmaz bir psikolojik cazibesi var.
Bu tür psikolojiler Müslümanların kendi sorunlarını irdeleyip çözümler geliştirmelerini engelliyor; İslam toplumların hali ortada zaten.
‘CİHADİZM’ CİNNETİ
Evet, Amerikalılar Sovyetlere karşı Afgan direnişinde mücahit örgütlerini desteklediler; bombayla dinin bir araya geldiği çarpık bir ‘cihadizm’ tutkusu o zaman oluştu. Sovyetler çekildikten sonra mücahitler aynı tutkuyla birbirleri bombaladılar, öldürdüler…
Kabileciydiler, katılımlı bir devlet kurma kültürleri yoktu.
Soğuk savaş sonrası düzenler sarsılırken ve ABD işgalinde Irak anarşiye sürüklenince bu hastalıklı ‘cihadizm’ cinneti yayıldı. Ele geçirdikleri yerlerde işkenceler yaptılar, kafalar kestiler, kadınları cariye yaptılar!..
Bu canavarlar Türkiye’de 10 Ekim 2015’teki Gar katliamından başlayarak, toplam 301 masum insanı intihar bombalarıyla katlettiler!
İntihar eylemi nasıl hastalıklı bir şartlandırmadır, nasıl bir kör fanatizmdir, siz düşünün.
Amerika ve Avrupa ülkelerinde de çok sayıda kanlı terör eylemleri yaptılar. Batı’nın en büyük korkusu; dolayısıyla birinci siyasi hedefi bu tür örgütlerdir… YPG, bunu değerlendirerek Washington’un ve Moskova’nın gözdesi oldu!
‘İSLAMOFOBİ’ NEYİN NESİ?
Radikal selefiliğin ve hele de bu terör örgütlerinin yükselişi “İslamofobi”yi körükledi, Batı’da aşırı sağın yükselmesinde önemli etkisi oldu.
Diyanet’in Aralık 2015’te yani Mehmet Görmez gibi siyasete mesafeli ve âlim bir başkan döneminde düzenlenen “V. Din Şûrası” önemlidir. Şûra’nın açış konuşmasında Prof. Mehmet Görmez şöyle diyordu:
“Modern zamanlarda ortaya çıkan nevzuhur dinî tezahürlerden birisi var ki; İslam’ın cihanşümul hak ve adalet anlayışına, sevgi, şefkat ve rahmet mesajına gölge düşürmüş, medeniyet yürüyüşünü sekteye uğratmış, Batı dünyasında İslamofobik korkuların oluşmasına sebep olmuş ve medeniyetler arası çatışma üretmek isteyen görüş ve çıkar odaklarının aracı haline hâline gelmiştir.”
İşte Müslümanların görmesi gereken sosyal gerçek budur.
Ama maalesef, Şûra sonunda yayınlanan ortak bildiride bu görüşe yer verilmemiş, İslamofobi sadece Batı’nın İslam düşmanlığı yapmasından ibaret gibi gösterilmiştir.
Böyle düşürerek; hele de komplo teorilerine başvurarak, Müslümanlar sorunlarını çözebilir mi, çözebiliyor mu?
Bu örgütlerden önce “İslamofobi” bu kadar yaygın bir kavram mıydı?
Bu kanlı lekeyi temizlemek herkesten önce Müslümanların İslamî ve insanî mesuliyetinde değil midir?
MÜSLÜMANLARIN SORUMLULUĞU
O sırada, bu sorunu saygın din âlimlerimizden Prof. Ali Bardakoğlu’na sorduğumda şu cevabı vermişti:
“Olayı ‘ötekinin oyunu ve provokasyonu’ olarak görmeye başlarsak, kendi mahallemizde olup biteni sağlıklı biçimde anlayamayız ve analiz edemeyiz. Halbuki bugün İslam coğrafyasının değişik muhitlerinde verilen dini eğitimin, İslam adına üretilen dini bilginin bu tür nefret ve şiddetleri besleyip beslemediğini soğukkanlı şekilde araştırmamız gerekiyor. Kapımızın önünü görüp gözetmek, bir kirlenme varsa onu temizlemek zorundayız.” (Hürriyet, 9 Ocak 2015)
Müslüman toplumlarda ve sömürge geçmişi olan bütün toplumlarda, sorunlarını “düşmanlara” bağlama eğilimi çok güçlüdür.
Ama Çin, Hindistan, Malezya, Vietnam da sömürgeydiler, bugün gelişme yolundalar.
IŞİD gibi örgütlerin özelliği sadece korkunç derecede bağnaz olmaları değildir, siyasal olmaları, yani siyasi güç peşinde koşmalarıdır.
Halbuki siyasallaşma Müslümanları Sıffin’den başlayarak birbirine düşürdü.
Çağımızda Müslümanların halifeye, siyasallaşmaya, tekfire, cihadizme değil, düşünmeye, hür düşünmeye, bilime, hukuka, iktisadi gelişmeye ihtiyacı var, başka çıkış yolları yok.
29/10/2019 22:34
İslam ve rejim
140
Cumhuriyet kavramı, ‘iyi yönetim’in nasıl olacağını düşünerek zenginleşir. Günümüzdeki diktatörlükler bir kenara, Batılı cumhuriyetler de bugünkü demokratik düzeylerine zaman içinde evrimleşerek geldiler.
Türkiye Cumhuriyeti de bu evrimi başarmak zorundadır.
Yakın ya da uzak tarihin bir dönemini idealize ederek tabulaştırmak, bu evrimleşmeyi engeller.
İslam tarihine de cumhuriyet tarihine de tabulaştırılmadan insani tecrübeler olarak bakmalıyız.
‘ATATÜRK CUMHURİYETİ’
“Atatürk cumhuriyeti” kavramı kültürel bir kavramdır; hukuki bir tanım değildir. Atatürk zamanındaki gibi kuvvetler birliğine, yetkilerin tek elde toplanmasına, muhalefetsiz tek partiye, tek fikirli basına dönüş hayal bile edilemez. Tarihi anlatırken de bu uygulamaları idealize etmeden, sadece evrimin artık aşılmış bir aşaması olarak görmek gerekir.
İşte, Fransa, Birinci Cihan Harbine kadar devam eden radikal ve kavgacı “Üçüncü Cumhuriyet”ten, büyük ızdırapların dersleriyle kuvvetler ayrılığına, fikir ve ifade özgürlüğüne dayanan başarılı “Beşinci Cumhuriyet”e ulaşmıştı.
Türkiye açısından Cumhuriyeti numaralandırmayı doğru bulmam fakat hukuk devleti yönünde evrimimizin çok geciktiği bellidir.
Bu yönde düşünürken referanslarımız modern anayasa hukuku olmalıdır.
‘HAKKIYLA MÜSLÜMAN’
Dün, beni eleştiren bir okur yorumu şöyleydi:
“Bırakın bu üzüm kurusu ile maymun kandırma işlerini. Müslümanların önce Müslüman olmaya ihtiyacı var. Hakkıyla Müslüman olabilseler, siyaset de yaparlar, cihat da yaparlar, özgür de olurlar, ekonomileri de yolunda gider. Bak yüz yıldır cihat yapmıyoruz ama gittikçe marabalılaştık. Siyaset yapmayan özgür olmaz, siyaset yapmayanın ekonomisi olmaz... Cihat yapamayanın yurdu olmaz... Bırakın üzüm kurusu ile maymun kandırma işlerini.”
Fakat “hakkıyla Müslüman olmak” iyi bir yönetim kurulmasını sağlayabilecekse, Hz. Ali Efendimizden ve Hz. Ayşe validemizden daha “hakkıyla Müslüman” olunabilir mi?
Elbette “hakkıyla Müslüman” olan sahabe, niye siyasi ihtilaf yüzünden Sıffin’de birbirini öldürdü?
Çünkü siyaset beşerî alandır, itikadî alan değil.
İslam bir rejim, bir hükümet şekli öngörseydi, vefat edeceğini bilen ve söyleyen Peygamber Efendimiz kendisinden sonra yöneticilerin nasıl seçileceğine dair bir şey söylemez miydi?
Peygamberimiz vefat ettiğinde, Hz. Ebu Bekir, “ne yapacağımızı keşke Peygamber’e sorsaydık” demişti.
HUKUK DEVLETİ
Müslüman zihnini fazlaca siyasete çeken bu mesele 1970’lerde Pakistan’da da tartışılmıştı. ‘Siyasal İslam’ın öncü düşünürlerinden Mevdudi “İslam devleti”ni vurguluyordu. Buna karşılık Fazlur Rahman, İslam’ın ancak ilmi araştırmalarla, fıkıhtaki şekiller altında kalmış olan ahlakın ihyasıyla yükselebileceğini savunuyor, şöyle diyordu:
“İslam devleti dediğinizde haşa Allah gelip Müslümanları yönetmeyecek, yine kusurlu insanlar yönetecek!”
Tıpkı Hz. Osman’ın hilafetinin ikinci yarısında başlayan sorunlarda ve siyasi kavgalarda görüldüğü gibi...
Dahası, İslam’ı siyasallaştırmak dün olduğu gibi bugün de Müslüman enerjisini israf ediyor, kutuplaşmaları körüklüyor. Çağımızda yönetim ahlakının kurumlaşmış örnekleri olan “Sayıştay’ın yetkileri, denetim ve denge, şeffaflık, yolsuzlukla mücadele, dikey ve yatay denetim” gibi konular hangi İslamcı hareketin gündeminde var?
Cumhuriyet tarihini hiç bu kavramlar açısından inceledik mi?
CUMHURİYET’İN EVRİMİ
Bu konuda Prof. Ömer Dinçer’in “Kamu Yönetimi Âdâbı, Geleneğin İzinde Modern Siyasetname” adlı kitabını tavsiye ederim. Siyaset ve idare tecrübesi de olan Prof. Dinçer’den sadece bir örnek aktaracağım:
“Geleneksel dönemlerde insan birey olarak değil, bir aileye, bir aşirete, bir ülkeye veya dine mensup olarak vardır. Sahip olduğu değer bu aidiyeti içinde değer kazanır.
Geleneksel devlet yapısı içinde insan ‘eşref-i mahlukat’ olarak tanımlansa da birey olarak haklara sahip değildir…
Modern devlette ise her bir birey kanun karşısında eşittir…”
Tarihteki hiçbir hukuk sisteminde ve fıkıhta bu yoktur.
Çağımızda bütün hürriyetler gibi din ve vicdan hürriyeti de siyasetin demokratik görevidir.
Bu gelişme sebebiyledir ki, modern anayasal devletin özü “birey hak ve hürriyetleri”dir.
Bunu başaran toplumlar güçlü ve refahlıdır.
Müslümanlar için de başka çıkış yolu yoktur; olmadığı dört asırdır görülüyor zaten.
Türkiye Cumhuriyeti de modern hukuk devleti ve demokrasi yönündeki evrimiyle payidar olacaktır.
31/10/2019 23:07
Ermeni tasarısı neler anlatıyor?
97
Amerika’da Ermeni tasarısına karşı niye kimse çıkıp Türkiye’nin tezlerini savunmadı, Türkiye’nin jeopolitik önemini, Türkiye’nin müttefik olduğunu niye kimse hatırlatmadı?!
Asıl üzerinde durmamız gereken sorun budur.
Aynı soru, daha iki hafta önce Beştepe’de ABD ile imzalanmış olan anlaşmanın ihlali niteliğindeki yaptırım tasarısı için de sorulmalıdır.
Öteden beri Amerika’da Ermeni tasarıları Kongre gündemine getirilir, her defasında Türkiye’nin kuvvetli savunucuları çıkar, en sonunda yönetimin devreye girmesiyle bu tasarılar kadük kalırdı.
Bu defa Kongre’nin Temsilciler Meclisi kanadında tek kişi Türkiye lehine konuşmadı, sadece 11 üye “hayır” oyu verdi; 405 üyenin “evet” oylarıyla tasarı kabul edildi.
Böyle giderse Senato’da da kabul edilebilir… Trump veto edebilir fakat “üçte iki çoğunluk” tarafından yeniden kabul edilirse Trump da onaylamak zorunda kalır.
Yok hükmünde… Evet ama “tazminat davaları”na zemin oluşturursa Türkiye büyük sıkıntıya uğrar.
DİPLOMATİK SATRANÇ
Her defasında bu tasarılara karşı çıkan “Türkiye’nin dostları” vardı. İyi temaslarımız vardı, inançla ve bilgiyle Türkiye’nin tezlerini ve önemini savunurlardı.
Prof. Sedat Laçiner’in “Ermeni Sorunu, Diaspora ve Türk Dış Politikası” adlı kitabında gördüm: Şubat 1990’da tasarı gündeme geldiğinde Senatör Robert Byrd tartışmalar boyunca toplam 14 saat konuşarak Türkiye’yi savunmuştu. (Sf. 223)
Birçok üye Türkiye lehine konuşmuştu.
Şimdi niye yok?
Aynı sorunu AB ülkeleri için de sorabiliriz.
Elbette Batı’da kimlikçi aşırı sağın yükselmesi, jeopolitik dengelerdeki kısmi değişmeler, dış politikadaki ihtilaflar gibi faktörler var ama Türkiye bu kadar ‘tek başına’ kalmamalıydı değil mi?
2007’de yine Amerika’da tasarı gündeme geldiğinde, Yahudi lobilerinin olumsuz eğilimleri sebebiyle Başbakan Tayyip Erdoğan İsrail Cumhurbaşkanı Şimon Peres’e telefon açarak, “ben Yahudi lobilerinden ‘barış ödülü’ aldım, tasarıya destek verirlerse iade ederim” diyerek İsrail’in de zarar göreceği uyarında bulunmuş, bunun üzerine Yahudi lobisi Türkiye lehine vaziyet almış, tasarı kadük kalmıştı. (Sf. 488)
TÜRKİYE’NİN TECRÜBELERİ
Meselenin ‘yumuşak güç’ tarafını hiç gözden kaçırmayalım. 1985’te yine tasarı gündeme geldiğinde Amerikalı 69 tarihçi, 19 Mayıs gününde NYT ve WP gazetelerinde deklarasyon yayınlayarak tasarının Temsilciler Meclisi’nde reddedilmesini istemişlerdi. Bunlar içinde Bernard Lewis, Stanford Shaw, Heath Lowry, Dankward Rustow, Justin McCarthy gibi tanınmış akademisyenler de vardı.
Akademisyenlerin bu davranışlarındaki bir faktör entelektüel kanaatleri, ama öbür faktör Türkiye’nin iyi imajıydı.
Birkaç defa yazdım, Sayın İbrahim Kalın akademik literatürü çok iyi takip eder. Son yıllarda yurtdışındaki üniversitelerde yapılan ‘siyaset bilimi’ araştırmalarında Türkiye için ortaya konulan tablo hiç pozitif değildir.
Politikacısı, gazetecisi o yayınlardan etkileniyor.
İş dünyasını da hiç ihmal etmemek gerekir. Sadece ticari ilişkiler değil, “kamu diplomasisi” denilen geniş anlamlı diplomatik ilişkilerde iş dünyası 1990’larda çok başarılı çalışmalar yapmıştı.
Amerika’daki tasarıların önlenmesi dahil.
Sanayici Jak Kamhi’nin “Gördüklerim Yaşadıklarım” adlı anılarında, sanayici Şarık Tara’nın da “Şarık Tara Anlatıyor” adlı anılarında, iş dünyasının o yıllardaki başarılı “kamu diplomasisi” çalışmalarını örnekleriyle okuyabilirsiniz.
YUMUŞAK GÜÇ
Görülüyor ki çağımızda milletler için “yumuşak güç” de çok önemlidir: Demokratik toplumun dinamizmi, dışa açıklığı, çoğulculuğu, üniversitelerin ve medyanın kalitesi, nihayet toplam “entelektüel kalite” milletlerin “yumuşak gücünü” oluşturuyor ve çok etkili oluyor.
Kısaca ülkelerin imajı diyebiliriz.
Çağımızdaki bu gelişmeleri siyaset bilimi açısından teorileştiren Joseph S. Nye Jr’ın “Yumuşak Güç” adlı kitabı dilimize çevrilmiştir. Josph S. Nye Jr. bu eser dolasıyla “2019 Sakıp Sabancı Uluslararası Araştırma Ödülü”ne layık görülmüş, törende kendisi de bir konuşma yapmıştı.
Sadece dış politika sorunları için değil, iktisadi gelişme için de “yumuşak güç” yani ülke imajı ne kadar önemli, anlatmaya gerek var mı?
Ermeni tasarısı bu açıdan bize ders olsun!
Türkiye’nin “yumuşak güç” potansiyeli çok yüksektir; kabaca 2010 yılına kadar iyi kullanmıştır. Türkiye yeniden “yumuşak güç” niteliğini ortaya koymalıdır; askeri operasyonlar için bile bu gerekiyor çağımızda.
02/11/2019 23:08
İmamlar Kureyş’ten olur!
81
Peygamberimizin, “imamlar Kureyş’ten olur”, yani yöneticiler Kureyş kabilesinden olur diye bir hadisi var mı yok mu? Bu ayrı bir mesele, böyle bir hadis olduğunu söyleyerek siyaset yapılmış olması gerçeği ayrı mesele...
Günümüzde din-siyaset ilişkilerindeki sorunları görmek bakımından da ‘örnek olay’ niteliğinde bir meseledir.
Durup dururken nereden çıktı demeyin.
IŞİD’in kendinden menkul halifesi terörist Bağdadi öldürüldü ya, yerine Haşimi el-Kureyşi’nin getirilmesinin sebeplerinden biri adındaki bu “Kureyşli” ifadesiymiş. Halifeliğini kabul ettirmede “Kureyşli” olmasının, “Peygamber soyundan” sanılmasının etkili olacağını düşünmüşler. (DW ve Euronews)
IŞİD bir buçuk milyar Müslüman içinde sayısal olarak gerçekten yok hükmündedir.
Ayrıca, zamanımızdaki en büyük hadis âlimi Mehmet Hatiboğlu hocamız bu hadis rivayetinin uydurma olduğunu bilimsel araştırmayla ortaya koymuştur: “Hilafetin Kureyşiliği, İslamda İlk Siyasi Kavmiyetçilik.” (OTTO Yayınları)
Onun için bu “Kureyş” meselesinin çağımızda hiçbir önemi yok. Fakat siyasetin din referansıyla yapılması çağımızda da çok önemlidir.
ABDÜLHAMİD VE KUREYŞ
Kurayş meselesi Abdülhamid zamanında da önem kazanmıştı. Arap milliyetçileri “İmamlar Kureşyten olur” şeklindeki hadis rivayetini kullanarak Osmanlı’ya karşı çıkıyorlardı.
Abdülhamid bu hadisin bulunduğu hadis kitaplarını toplatıp yaktırmış, Jön Türk propagandası harekete geçmişti…
1896 yılında “İslam Ulemasına Şer’î Çağrı” adıyla 16 sayfalık bir kitapçık yayınladılar.
Orijinali: Ulemay-ı Din-i İslam’a Davet-i Şer’iye.
Kitapçıkta Mısır’da basılan bir hadis kitabını, Abdülhamid’in toplatıp yaktırdığı, bu hadisi çıkarttırarak İstanbul’da yeniden bastıracağı anlatılıyordu. Abdülhamid’in “Moskoftan beter” olduğu söyleniyordu!
Bu konuda İsmail Kara’nın “İslamcıların Siyasi Görüşleri” adlı kitabına bakabilirsiniz. (Sf. 131-141)
Hikmet Bayur’in “Türk İnkılabı Tarihi” adlı büyük eserinin fikir hareketleri cildi de önemli bir kaynaktır. (Cilt II, Kısım 4, s. 70-78)
ÇAĞLARA GÖRE DEĞİŞİYOR
Halbuki Müslüman Türk hükümdarları hiç Kureyş hadisini hatırlamamış, zaten kendilerine “Hakan, Sultan, Padişah” diye nitelemişlerdi. İlk Osmanlı hükümdarları bırakın Kureyş’i “Oğuz han neslinden” geldiklerini belirterek diğer beylikleri karşı meşruiyet üstünlüğü kazanıyorlardı.
Aşıkpaşazade Tarihi bu konuda tam bir klasik kaynaktır.
“Âl-i Osman” kavramı başlı başına güçlü bir karizma kazanınca “Oğuz Han” referansına da ihtiyaç duyulmayacaktı.
Fakat büyük devlet adamlarımızdan III. Selim’in bir meşveret meclisi toplayıp “karar” almalarını istemesi artık hanedan karizmasının yetmemeye başladığının işaretlerinden biridir.
Namık Kemal’le “irade-i milliye” kavramı gelişecektir,
Cumhuriyet’in temel kavramlarından biri “milli irade”dir.
Bugün muhafazakâr iktidar da meşruiyetini “milli irade”den alıyor.
Tarih boyunca meşruiyet kavramının nasıl değiştiğini görüyorsunuz. Zaten hilafetle ilgili hadislerin sonradan, Emevilerin meşruiyet arayışlarıyla ortaya çıktığı biliniyor.
Çağımızda meşruiyetin kaynağı anayasayla görev ve yetkileri tanımlanmış, kayıt ve şartları belirlenmiş “milli irade” dir. Bunun aksine, meşruiyeti dinî veya ideolojik kavramlara dayandırmak hukuki ve siyasi istikrarı en azından geciktirir, büyük gerilimlere yol açar.
İSLAM VE SİYASET
Zaten İslamiyet Müslümanlara siyasi konularda ahlak ve adalet gibi genel erdemleri emretmiş fakat bir hükümet şekli emretmemiştir. Bu alanı insan tecrübesine ve aklına bırakmıştır.
Bu, İslam’da eksiklik olması değil, akla önem verilmesidir.
Böyle olmasaydı on dört asırlık İslam tarihi içinde kaç seneyi ‘meşru’ görebilirdik?!
Ve hangi mezhebe, hangi cemaate, hangi fetvaya göre?!
Siyasetin dinle ilgili görevi, din ve vicdan hürriyetini sağlamaktır.
Fakat dinin adalet, ahlak, emniyet (emin olma) gibi yüksek değerlerini gözardı edip siyasi güç için dine referans yapılmasının ne büyük haksızlıklara, kul hakkı ihlallerine, istibdat ve zulümlere yol açtığını kim inkar edebilir?
Müslümanların ahlaki ve bilimsel alanlarda gelişmesini istiyorsak, bunun da yolu siyasi kavga için enerji israfından kurtulup, modern demokratik özgürlükler içinde ahlaki yüksekliğe ve bilimsel araştırmalara yönelmektir.
Müslümanların müstebitlerden kurtulmasının da yolu bu gerçeği görmektir.
4/11/2019 23:53
Mağduriyet yok mu?
69
AK Parti milletvekili Mustafa Yeneroğlu uzunca bir süredir toplumdaki mağduriyetleri, hukuka aykırı yargı kararlarını, KHK ihraçlarındaki haksızlıkları, uzun tutukluluk sürelerini, ‘linç’ yayınlarını eleştiriyor, insan haklarını ve hürriyetçi demokrasiyi savunuyordu.
Partisinden istifaya davet edildi; istifa etti.
AK Parti’nin öncü üç isminden biri olan Bülent Arınç da uzun süre partisinin otoriterliğe yönelmesini eleştirmiş, belli medya kendisine kapatılmıştı. Şimdi Cumhurbaşkanlığı YİK üyesi olması siyasi bir tercihtir ama mağduriyetleri dile getirerek vicdan çizgisini aynen sürdürüyor. Bu yüzden de kendi cenahından haksız ithamlara maruz kalıyor.
Halbuki mağduriyetleri görmek için AYM ve Yargıtay 16. Ceza Dairesi’nin kararlarına bakmak bile kafidir.
Mahalli seçimler de ciddi mesajlar verdiği halde, oturup bunları müzakere ederek çözümler geliştirmek yerine konuşanları partiden atarak veya suçlayarak sorunları çözmek mümkün mü?
İSLAMİ VE HUKUKİ
Mustafa Yeneroğlu Milli Görüş kökenli; Avrupa’da büyümüş, dünyayı tanıyor, aynı zamanda hukukçu… Açıklamalarında “adalet, kul hakkı, dua ve gözyaşı” gibi İslami kavramları kullanıyor, İmam-ı Âzam’ın hukuki görüşlerine atıflar yapıyor, aynı zamanda “fikir ve ifade hürriyeti, insan hakları, AİHM içtihatları” gibi modern demokrasinin kavramlarıyla konuşuyor.
AYM’nin ve AİHM’nin kararlarına uymayan bir mahkeme “tutukluğun devamına” karar verdiğinde iktidardan bu vahim karara destek açıklamaları yapılırken, Yeneroğlu “Anayasa Mahkemesi hukuk devletinin baş tacıdır” diyordu.
Parti, Yeneroğlu’nun açıklamalarını ‘siyaseten’ yanlış bulabilir?
Fakat ya doğru ise?!.
Müzakere etmek gerekmez mi?
Kısa vadeli siyasi güç refleksleri ile bu tür sesleri kısmak yerine, sorunları açıkça müzakere ederek, hukuku yükselterek, siyasi tansiyonu düşürerek toplumsal barışı güçlendirmek ve Türkiye’nin itibarını yükseltmek daha doğru olmaz mı?
Ama bunun yolu parti gruplarında serbestçe müzakere etmek ve “ortak akıl” geliştirmektir.
YÜZ YILLIK TECRÜBE
Aşağıdaki karikatürü, 13 Kasım 1924 tarihli muhalif Tevhid-i Efkâr gazetesinden aldım. Üstünde “Partide disiplin: Zapt u rapt” yazıyor, Halk Fırkası’ndaki sımsıkı disiplini eleştiriyordu:
19-11/05/ekran-resmi-2019-11-05-000424.png
Şimdi, tarihe “bizden, sizden” şeklindeki at gözlüğüyle bakarsak, bu karikatürden çıkaracağımız hiçbir ders yoktur: Karikatürdeki tabloyu “devrim için gerekliydi” diye savunuruz; halbuki Atatürk’ün kendisi 1930’da bunun önemli sorunlar yarattığını söyleyecekti…
Bugünkü baskıları eleştirenlere iktidarın “siz kendi geçmişinize bakın” diye cevap vermesi de
sorunu çözmüyor, toplumu rahatlatmıyor, aksine gerilimi artırıyor.
TARİHİN DERSLERİ
Tarihe böyle “sizden-bizden” diye değil, bağımsız birey ve hür düşüncenin bizdeki gelişme aşamaları nasıldı, diye bakalım: Bugün Türkiye ve dünya 1920’lerde, 30’larda değil, 21. Yüzyıldadır!
Serbest tartışmanın şirketlerde bile kesin ihtiyaç olduğu bir çağdayız.
Yüzyıl hiç geçmemiş gibi devam edebilir miyiz?
Daha önemlisi “devrim” ve “dava” kavramları ile nasıl bir “zapt u rapt” yaratılabilir, artık görmemiz gerekmiyor mu?
İsmet Paşa’nın Faik Ahmet Barutçu’ya ve Abdi İpekçi’ye anlattıklarını okuyanlar “devrim” siyasetlerinin de eleştiriye, müzakereye muhtaç olduğunu görürler.
Muhafazakârlar da “dava” siyasetlerinin eleştiriye ve müzakereye muhtaç olduğunu görmeli.
İşte, sesleri kısmakla mağduriyetler ortadan kalkmıyor, aksine birikiyor. Türkiye Cumhuriyeti devletine aidiyet duygusunu hukukla, adaletle, hürriyetlerle geliştirmek gerekirken, mağduriyetlerle zayıflatıyoruz.
Halbuki kuvvetler ayrılığı ve hukuk devleti lüks değil, milletler için oksijen gibi bir ihtiyaçtır bu çağda…
NOT: Nazlı Ilıcak ve Ahmet Altan tahliye, Mehmet Altan beraat! Yaşasın hukukun üstünlüğü. Yarın yazacağım
.05/11/2019 21:43
Adalet, nereden nereye?
69
Ahmet ve Mehmet Altan’la Nazlı Ilıcak hakkındaki yargı kararları, bu kişilerin ötesinde, Türkiye’deki yargı sorunları açısından son derece önemlidir ve aydınlatıcı niteliktedir.
Türkiye’nin ağır yargı sorunları var. Adalet çok defa gecikmekte, dahası, haksız tutuklama ve haksız mahkûmiyet kararları da verebilmektedir.
Adalet Bakanı Abdülhamit Gül’ün “yargısal tasarrufların meşruiyetine ve yargıya olan toplumsal desteğe de zarar veriyor” diyerek ağır sözlerle eleştirdiği yargı kararları!
Kıyametler koparılan “Büyükada Davası” ne oldu?
Deniz Yücel’in serbest bırakılacağını mahkemeden önce siyaset açıklamadı mı?
Hiçbir hukuk normuna uymayan Cumhuriyet gazetesi davası Yargıtay kararıyla beraatle sonuçlanmadı mı?
DARBE, ÖRGÜT, ÜYELİK
Göreceksiniz, Osman Kavala da er geç ve en geç AİHM’den aklanacaktır.
Düşünün ki, İstanbul 13. Ağır Ceza Mahkemesi 29 Aralık 2015 günlü kararında, Gezi olaylarında şiddete başvuranlara bireysel cezalar vermiş, fakat bunun darbeye teşebbüs suçunu oluşturmadığını karara bağlamış, sanıkları bu suçtan beraat ettirmişti. (K: 2015/394)
Fakat bu karar dört yıla yakın Yargıtay’da “sıra bekliyor” ve hâlâ “Gezi olaylarıyla hükümeti cebir ve şiddet kullanarak devirmeye teşebbüs” suçundan tutuklamalar, yargılamalar yapılıyor.
Siyaset siyasi değerlendirmeler yapabilir. Bizde siyaset yüz yıldır karşıtlarını “hain” diye suçlayageliyor. Altanlar’la Ilıcak’ın tahliyesine de öfkeli siyasi tepki gösterenler oldu.
Fakat önemli olan hukuki tanımlardır. Ağızlardan kolayca çıkan “darbe, örgüt, örgüt üyeliği, örgüte yardım” suçlarının hukuki tanımı…
Yargıtay Gezi dosyasını geciktirmeseydi bu tanımlar kamu hafızasında bir ölçüde netlik kazanacaktı…
Şimdi bu kavramlar Yargıtay 16. Ceza Dairesinin kararlarıyla netlik kazanıyor. Nazlı Ilıcak, Ahmet ve Mehmet Altan davaları bu açıdan çok önemli…
‘AĞIRLAŞTIRILMIŞ MÜEBBET’
Altan’lar ve Nazlı Ilıcak “darbe suçunun asli faili” sayılarak müebbet hapse çarptırılmıştı!
Cezalandırma konusunda öylesine önyargılı bir davranış vardı ki, AYM’nin tahliye gerektiren kararına uymayı Ağır Ceza Mahkemesi reddetmişti!
Gazetecilerin ağırlaştırılmış müebbet hapis dosyaları İstinaf’a gitti. İstinaf’ın da kararı aynen şöyleydi:
“Usule ve esasa ilişkin herhangi bir hukuka aykırılığın bulunmadığı, delillerde ve işlemlerde herhangi bir eksiklik olmadığı, ispat bakımından değerlendirmenin yerinde olduğu, eylemlerin doğru olarak nitelendirildiği ve kanunda öngörülen suç tiplerine uyduğu… anlaşıldığından…” (25 Nisan 2015)
Demek ki bu gazetecilere ağırlaştırılmış müebbet hapis cezası verilmesinde “herhangi bir hukuka aykırılık bulunmuyor”muş, “delillerde ve işlemlerde bir eksiklik olmadığı” da tespit edilmiş imiş.
Ama Yargıtay aşamasında, Başsavcı Tebliğname ile bu kararları yanlış buldu. Yargıtay 16. Ceza Dairesi de bu kararları bozdu! (5 Temmuz 2019, No: 2019/4769.)
Hani hukuka aykırılık yoktu, deliller falan tamamdı?!
Madem Yargıtay böyle diyor, öyleyse aynı “emsal”de Mümtazer Türköne niye hâlâ hapiste?
‘CEBİR VE ŞİDDET’
Bu sıkıntılı süreçte Türkiye için bir hukuk penceresi açan 16. Ceza Dairesi’nin Hukuk Fakültelerinde ders olarak okutulması gereken 42 sayfalık kararının en önemli tarafı şu: Faşist hukuk sisteminde her türlü iktidar karşıtı hareket “darbeye teşebbüs” suçu sayılır… Demokratik hukukta ise hükümet karşıtı hareketlerin “darbeye teşebbüs” suçu sayılabilmesi için belli kapasitede “cebir ve şiddet” olması gerekir.
27 Mayıs mahkemesi Menderes ve arkadaşlarını mahkum etmek için faşist hukuk anlayışını uygulamıştı.
Gazetecilerin hareketlerinde “cebir ve şiddet” yoktu, bu yönde “kasıt” da yoktu.
Neticede Mehmet Altan beraat etti. Nazlı Ilıcak ve Ahmet Altan yazılarıyla “terör örgütüne bilerek yardım” suçu işledikleri gerekçesiyle ceza miktarı nispeten az bir mahkumiyet aldılar, bu sebeple tahliye edildiler.
Bu karar da İstinaf’a ve oradan yine Yargıtay’a gidecek.
Sonunda onlar da beraat edecek; çünkü FETÖ’nün illegal yönünü ve darbe örgütlenmesini MİT ve Genelkurmay bile bilmiyordu; gazeteciler nasıl “bilerek yardım” etmiş olsunlar!
İnsanın aklına gelmez mi; Yargıtay’la mahkemeler arasında niye böylesine uçurum var?
Bu nokta “yargı bağımsızlığı” ve “hakim teminatı” alanlarındaki ağır sistem sorunları kendini gösteriyor.
Tahliye kararlarına sert siyasi tepki gösterenler de var. Ama suçu ve cezayı siyasi görüşler değil, hukuk tayin edecekse, eleştirenler de hukuk diliyle konuşmalıdır. Gerisi siyasi politikten öteye gitmez.
07/11/2019 23:43
Arınç’ı susturun!
107
Bülent Arınç Cumhurbaşkanlığı Yüksek İstişare Kurulu üyesi de olsa susacak bir insan değil; onun doğruları, yanlışları tartışılabilir ama inandığı doğruları söylemekten geri kalmadığı da bellidir.
“KHK bir faciadır” derken “Kanun Hükmünde Kararname” kavramını değil, “KHK mağdurlarını” kastettiği de açıktır.
KHK gibi idari-siyasi bir tasarrufla işini ve itibarını kaybeden, ama haklarında soruşturma bile açılmayan ya da yargıda beraat eden onbinlerce insan var; bunu kim inkar edebilir?
Maalesef “sorun odaklı” ve rasyonel düşünmek yerine “siyaset” odaklı ve tarafgir düşünüyoruz. İyiler ve doğrular “siyasi” tercihlerimize göre oluşuyor! İyileri ve doğruları hukuk, hakkaniyet, rasyonellik gibi açılardan düşünmüyoruz.
Böyle olduğu için değil midir ki, yüz yıldır çözemediğimiz sorunlar var.
‘MERHAMET’ İYİDİR
KHK ile insanların delilsiz, yargılamasız işten atılmalarını, ekmek ve onurlarıyla oynanmasını doğru bularak “susturun” diyenler çıksın, bunun doğru olduğunu savunsun. Hukuktan, anayasadan, toplumsal barış ve aidiyet gibi ilkelerden gerekçeleri her neyse göstersinler.
Elbette 15 Temmuz şehitlerinin yüksek bir manevi değeri var. Fakat onların katilleri, tankla, topla, tüfekle, bombayla karadan ve havadan insanlara ve kurumlara saldıranlardı; en ağır cezalarla yargılanıyor, bir kısmı da mahkum oldu.
Ama haklarında soruşturma açmak için bırakın “delil”i, “makul şüphe” bile bulunmayan insanlar… Yahut yargılanıp beraat eden insanlar…
Bu insanları o katillerle aynı kefeye koyarak “bunlar” diye genellemek, ekmekleriyle ve onurlarıyla oynamak hangi vicdana, hangi hukuka uyar?
Bu yargısız infaz değil midir?
Camide “merhamet” diye konuşup siyaset kürsüsünde acımasızlığı savunmak çelişki değil mi?
Şemseddin Sami’nin “Kamus-ı Türki”sinden Yaşar Çağbayır’ın “Ötüken Osmanlı Türkçesi Sözlügü’ne kadar bütün muteber lügatlere bakın, “merhamet” demek, “acımak” demektir. Acıma duygusudur.
Acımasızlık İslami ve insani bir erdem olamaz.
AYM NE DİYOR?
Anayasa Mahkemesi’ne göre “Kamu personeli olarak görev yapan kişilerin bulundukları görevlerden alınmalarını gerektiren haklı bir neden olmadıkça görevlerine son verilememesi, hukuki güvenlik ilkesinin bir gereğidir” (Karar No: 2014/81)
15 Temmuz darbe girişimi kamu görevlerinden tasfiye için “haklı bir neden”dir elbette…
Fakat üç yılı aşkın zaman geçti, bırakın darbe eylemine katılmayı, örgütle hukuki anlamda ilişkisine dair hiç delil olmayan ya da yargılanıp aklanan insanlar için artık “haklı neden”den bahsedilemez. “İrtibat ve iltisak” gibi hukuki tanımı olmayan, bu yüzden siyasi ve kişisel suistimale açık kavramlarla bu mağduriyetleri sürdürmek hukuk devletine yakışmaz.
AYM aynı kararında, kamu görevlerini düzenlemek için kanun çıkarılabileceğini söylüyor; tabii KHK da çıkarılabilir. Fakat AYM “kazanılmış haklarını ihlal etmeyen düzenlemeler” kaydını koyuyor.
KHK mağdurları için ne “kazanılmış hak” gözetildi, ne başka bir işte çalışmalarına imkan verildi!
Sürekli olarak “bunlar” genellemesiyle darbecilerle ve örgütün illegal tarafıyla beraberlermiş gibi gösterilmeleri onları toplumda “damgalı” durumuna düşürdü, mağduriyetleri katmerli hale geldi.
DEVLETİN İTİBARI
Tom Hanks’in “Casuslar Köprüsü” filminden birkaç defa bahsettim. Film’de Tom Hanks bir Sovyet casusunun avukatı rolündedir. Soğuk Harbin en kızgın zamanı… Bir vatan haininin nasıl avukatı olursun diye eleştirilere maruz kalır.
Bunu diyenlere Tom Hanks Sovyetlere karşı savundukları sistemde “savunma hakkı”nın kutsal olduğunu hatırlatıyordu.
Devletin itibarı, hukuka bağlıdır. Adaletin gereği, daha çok insanı dışlamak, daha çok insanı cezalandırmak değil, “at izi ile it izini” ayırarak “adalet dağıtmak”, suçu sabit olmayan insanları topluma kazanmaktır.
Türkiye Cumhuriyeti’ne sadakati, bu ülkeye aidiyet duygusunu güçlendirmenin en önemli yollarından biri devletin adil olmasıdır. Hukukun üstün olmasıdır.
Hakkaniyetin gözetilmesidir.
Bu bakımından mağduriyetleri gidermek hukuki ve insani bir görev olduğu gibi ülkenin uzun vadede hukuki sağlamlığını güçlendirmek için de zorunludur.
09/11/2019 23:21
Atatürk’ü ‘anlamak’
163
Yakup Kadri Karaosmanoğlu bütün ömrü boyunca Atatürk’ün yanında yer alan bir yazardır. Atatürk’ün partisinin de üyesiydi. Hatta 1962 yılında İsmet İnönü’yü Atatürk yolundan sapmakla suçlayarak CHP’den istifa etmişti.
Değerli bir yazardır, eserlerini önemle tavsiye ederim.
Yakup Kadri Atatürk’ü anlayamadığımızı söyler, hatta “anlamamız da mümkün değil”dir! Atatürk Milli Mücadele ile “mazlum milletlere” öncülük etmişti; evet bu doğrudur… Fakat Yakup Kadri’ye göre Türkiye İkinci Dünya Savaşından sonra Batı ittifakını seçmekle “Atatürk’ ilkelerine ihanetimizin en büyüğünü” yapmıştık! (Milliyet, 13 Kasım 1970)
Yakup Kadri 1933’te yazıp 1946’da yayınladığı “Atatürk” adlı kitabında, “hiçbir ittifaka, hiçbir yardıma dayanmaksızın” Kurtuluş Savaşını başarıya ulaştırdığını yazar. (İletişim Yay. S. 85)
Ne dersiniz, bu görüşler doğru mu?
HANGİ ATATÜRK?
Bugün Batı’dan kopmak, Çin-Rusya, Orta Doğu ekseninde dostlar aramak gerektiğini düşünüyorsanız Yakup Kadri’nin yazdıkları size çok doğru gelir.
Değerli şair ve yazar Attila İlhan da “Hangi Atatürk” adlı kitabında emperyalizme karşı “Sultan Galiev” modelinde bir Atatürk anlatır. Hatta Attila İlhan sadece “Gazi” demektedir; Atatürk, Ulu Önder, Ebedi Şef gibi kavramları pek kullanmaz.
Attila İlhan bu kitabında Mustafa Kemal’in konuşmalarından 96 alıntı yapmıştı; bunların 80 tanesi 1919-1923 dönemine aitti. Sonrası?..
Yakup Kadri de Atilla İlhan da kendi “anladıkları” Atatürk’e göre tarihten malzemeler toplayarak kendi Atatürk’lerini anlatmışlardır.
Aslında hemen her konuda, hatta dini konularda da kendi anlayışımızı doğrulayan referanslara itibar ederiz; oradan hareketle olaylara bakarız.
OLAYLARDAN ATATÜRK’E
Türkiye’de siyaset bilimi ve tarih araştırmalarında çığır açan merhum Prof. Tarık Zafer Tunaya başka ve doğru bir metot ortaya koydu. “Devrim Hareketleri İçinde Atatürk ve Atatürkçülük” adlı kitabının ikinci baskısında bu metodu şöyle anlatır:
“Sorulara geniş bir açıdan bakmak gerekliliğine inancım beni yakın tarihimize, Türk Devrimi’ni çevreleyen yurt ve dünya olaylarının incelenmesine götürdü. Atatürk’ün söylediklerinden olaylara değil, olaylardan Atatürk’e geldim. O’na zaman içinde kendisini yaratan tarihsel koşullar içinde yaklaştım.” (İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, 2002) Diplomamda imzası bulunan merhum hocam Tunaya, kırk yılı aşkın araştırmalar sonunda bu metoda ulaşmıştı.
Tarihi şahsiyetler, hatta bugünkü liderler hakkında zihnimizde bir şablon oluşturup olaylara oradan bakmak çok basit, çok sıradan bir tarzdır. Olayları araştırarak yola çıkmak daha gelişmiş bir metottur.
OLAYLARA BAKALIM
Evet Mustafa Kemal Paşa, Milli Mücadele sırasında anti emperyalist söylemle Lenin’den silah ve altın desteği almış, İslami söylemle başta Hind Müslümanları olmak üzere İslam dünyasının desteğini sağlamıştı.
Fakat, Yakup Kadri ve Atilla İlhan kendi şablonları açısından baktıkları için, mesela 1930’larda Faşist İtalya’nın Balkanlar ve Doğu Akdeniz’de yarattığı tehdide karşı Atatürk’ün İngiltere ve Fransa ile ittifak yapmak için nasıl çalıştığını, o vefat edince Ekim 1939’da imzayı İnönü’nün attığını görmediler.
“Mazlum milletler” mi? Hindistan halkını İngiltere’ye karşı bağımsızlık mücadelesine Atatürk hiç ilgi göstermedi, odaklandığı konu İngiltere ve Fransa ile ilişkileri geliştirmekti. Bu politika Hatay’ı Türkiye’ye kazandıracaktı.
Şimdi, böyle olayları inceleyerek mi Atatürk’e bakalım, zihnimizdeki bir Atatürk şablonuyla olaylara mı? Hangisi ufuk açıcı olur?
‘NUTUK’ OKUMAK
Gazi, 1927’de okuduğu “Nutuk”ta başta Karabekir ve Rauf Bey olmak üzere silah arkadaşlarını Kasım 1924’te muhalefet partisi kurdukları için “en hain dimağlar” diye suçlamıştı.
Abdi İpekçi 1968’de bu meseleyi sorduğunda İnönü “o zamanki şartlar”a bağlamış, “şartlar değiştiğinde başka türlü konuşurdu” diye cevap vermiştir. İnönü kendi anılarında muhaliflere böyle hiçbir suçlamada bulunmaz.
Atatürk ve genelde tarih anlaşılamaz bir mistik muamma değildir.
“Olaylardan hareketle” araştırırsak hem ufkumuz genişler hem anlayışımız.
Ufkumuzu daraltan, zihnimizdeki şablonlardır.
İmparatorluktan Cumhuriyete Atatürk ve arkadaşları ateşle imtihan oldular, muazzam tecrübeler yaşadılar. Okuyalım, anlayalım.
11/11/2019 23:13
Osmanlı’da okuryazarlık ve harf devrimi
173
Siyaset için Osmanlı’yı veya Atatürk’ü yüceltmek veya kötülemek amacıyla yapılan ideolojik değerlendirmeler bizi tarihin karmaşık gerçekliğinden koparıyor, zihnimizde ak-kara şablonları oluşturuyor.
Böyle bir zihinle günümüzün karmaşık sorunlarına da “biz” ve “onlar” kutuplarından bakıyoruz, heyecanlı partizanlar oluyoruz. Fakat çok ihtiyacımız olan rasyonel ve analitik düşünme, müzakerelerle karar verme gibi melekelerimiz yeterince gelişmiyor.
YÜZDE 10 CİVARI
Osmanlı’da okur yazarlığın çok düşük olduğu konusunda yaygın bir kanaat vardı. 10 Kasım konuşmasında Cumhurbaşkanı Erdoğan, tarihçi Kemal Karpat’a referans yaparak “geçen asrın başında Osmanlı’da okuma yazma oranının nüfusun yarısından fazla olduğunu” söyledi. Savaşların ardından harf devrimi ile okuryazarlık “sıfırlanmışı”tı.
Merhum hocamız Karpat’ın Tarih Vakfı Yurt Yayınları’ndan çıkan “Osmanlı Nüfusu” adlı kitabına tekrar baktım. Okuma yazma bilmeyenlerin oranının ortalama yüzde 46 olduğunu gösteren bir tablo var. Demek ki, 10 yaşın üstündeki nüfusun yüzde 54’ü okuryazarmış. (s. 254)
Fakat hayır, aynı kitabın 252. sayfasındaki tabloya göre, 1894 yılında okula giden öğrenciler hiçbir ilde yüzde 10’u geçmiyor: İstanbul’da yüzde 9.82, Edirne’de yüzde 7.46, Diyarbakır’da yüzde 6.96, Sivas’ta yüzde 4.14, Van’da yüzde 3’ten ibaret...
Öğrencilik çağında yüzde 10’a yakın olursa, tüm halkın yarıdan fazlası okuryazar olabilir mi?
Karpat Hoca “Osmanlı Modernleşmesi” adlı kitabında 1870’li yıllarda okul çağındaki Müslüman çocukların “yalnızca yaklaşık yüzde 15-20’sinin” okullaştığını, Birinci Dünya Savaşı arifesinde Ortadoğu’da okuryazarlığın yüzde 10’dan ibaret kaldığını yazıyor. (sf. 106-107)
Harf devriminden önce yapılan 1927 sayımında tespit edilen okuryazarlık oranı yüzde 10’dur; en sağlıklı rakam budur.
NAMIK KEMAL YAZIYOR
Osmanlı’da Hıristiyanların eğitimli ve zengin, Müslümanların eğitimsiz ve yoksul olmaları bütün aydınların ve Abdülhamid’in dikkatini çekmiştir.
Tanzimat’ın birinci ilkesi “maarif“ti.
Aydınlanma tarihimizin öncülerinden Namık Kemal, 27 Temmuz 1860 günlü Hürriyet gazetesinde geri kalmamızın sebepleri hakkında çok önemli bir makale yazdı. Makalenin başlığı çok ilginçtir:
“Türkistan’ın esbab-ı tedennisi!”
Türkistan dediği Osmanlı’dır; “esbab-ı tedenni” yani geri kalma sebepleri.
Şöyle yazıyordu:
“Millet-i İslamiye’nin yüzde 2’si yazı bilir çıkmaz, diğer milletlerin yüzde 20’si okuryazar bulunur.”
Diğer milletler dediği, Ermeniler ve Rumlardır:
“Onların içinde on yaşında çocuk az bulunur ki okuma yazma bilmesin ve gazete okuyamasın.
Bizimkilerin içinde onbeş yaşında çocuk pek nadir bulunur ki Türkçe iki satır bir tezkere yazabilsin”
Abdülhamid zamanındaki modern eğitim hamlesiyle okuryazarlık yüzde 10 civarına çıkabilecekti.
MÜSLÜMANLARIN DURUMU
Osmanlı’da Hıristiyan azınlıklar askerlik yapmıyor, ticaretle uğraşıyorlardı. Batı’daki Aydınlanma ile çok erken temasa geçmişlerdi. Bu özgüven onlarda ayrılıkçı milliyetçiliği güçlendirecekti.
Müslümanlar büyük çapta “köylü” idiler, uzun yıllar cephelerde üretim ve eğitimden mahrum kalıyorlardı.
İmparatorluk, Müslümanların sırtında ağır bir yüke dönüşmüştü.
Hıristiyanları orduya alma projesini Abdülhamid de benimsemiş ama uygulanamamıştı.
Müslümanlara hızlı okuma yazma öğretme konusunda, “sesli harfler” bulunmayan ve “bitişik” yazılan Arap harflerinin nispi bir zorluğu vardı. Bu zorluk sürekli tartışılıyordu.
Alfabe değişimine karşı olan Namık Kemal de bu zorluğu yazmıştır.
Enver paşanın “bitişik olmayan” yazı tecrübesi sonuç vermemişti.
KÜLTÜR DEVRİMİ
Latin harflerinin daha kolay olduğu bir gerçektir. Ancak İsmet Paşa’nın Abdi İpekçi’ye söylediği gibi harf devriminin amacı, “kolay alfabe”den ziyade Batılılaşma amaçlı kültür devrimiydi.
Yeni nesiller rejimin kontrolü altında yeni alfabe ile yazılanları okuyarak yetişecekti.
Bunun bir kültürel kopma yarattığı, Meşrutiyet devrindeki kuvvetler ayrılığı düşüncesinin ve zengin fikir hareketlerinin unutulduğu da bir gerçektir.
1939’da İsmet Paşa “Maarif Şurası”nı topladığında, Hukuk Fakültelerindeki “kitap yokluğu” ağır bir sorun olarak dile getirilmişti. Halbuki sırf anayasa hukuku dalında bile Babanzade İsmail Hakkı, Celalettin Arif, Osman Sermet gibi hukukçuların kitaplarıyla kütüphaneler doluydu.
Bugün bu sorunlar geride kalmıştır; hele günlük siyasetin hiç konusu değildir.
Eski Türkçedeki binlerce eser de yeni alfabeyle yayınlanmıştır.
Bugünkü vahim sorun şudur: Ne kadar okuyoruz?!!
12/11/2019 23:04
İmparatorluk özlenir mi?
132
Zihnimizdeki çelişkilerden biri, hem çok uluslu Osmanlı imparatorluğunu özlemek, hem milli devlet (ulus devlet) kurumunu savunmaktır.
Lozan’ı eleştirenler hâlâ 2.5 milyon kilometre kare topraklarımızı kaybettiğimizi söyleyebiliyorlar.
Osmanlı kültür mirası ve bıraktığı maarif, yargı, meclis, ordu gibi kurumlar elbette çok büyük değere sahiptir ama içinde bulunduğumuz çağda imparatorluk özleminin hamasetten başka bir anlamı olabilir mi?
RUMELİ’DE MİLLİYETÇİLİK
Merhum Kemal Karpat’ın “Osmanlı Nüfusu” adlı kitabındaki istatistiklere göre, 1820 yılında Osmanlı Avrupasında Müslüman nüfus oranı yüzde 32’den ibaretti.
Sürdürülebilir miydi?
1878 (Plevne) savaşı felaketindeki büyük toprak kayıpları ve göçler sonunda bu oran 1890’larda yüzde 47.5 olmuştu. Fakat bunun yüzde 9.9 puanı Arnavut’tu, onlar da 1912’de Osmanlı’dan ayrılacaklardı.
Rumeli’deki Sırp, Rum ve Bulgar nüfus daha eğitimli ve şehirliydi. Ayrılıkçı milliyetçilikleri gelişmiş, silahlı “komitalar” ortaya çıkmıştı.
Asayişi sağlayamayan Abdülhamid Makedonya’da mecburen İtalyan General Di Giorgi komutasında uluslararası jandarma kurulmasını kabul etmişti! Bu tür tavizlerle devletin ömrünü uzatıyor, içeride modern eğitimi yaymaya çalışıyordu.
Abdülhamid’in büyük sadrazamlarından Sait Paşa, anılarında, Sırbistan ve Bulgaristan’ın (ve Yunanistan’ın) eğitim ve ekonomide ileri gittiğini, Makedonya’daki soydaşlarının da bunun cazibesiyle Osmanlı’dan çıkıp o devletlere katılmak istediklerini, “komita”ları desteklediklerini, devletin çaresizliğini anlatır. (Cilt 2, s. 219 vd)
Ziya Gökalp de “Arnavut Doktor” örneğinde aynı sorunu yazmıştı.
İNEĞİ KİMLER SAĞIYOR
Osmanlı’da Türkler yıllarca askerlik yapar, bu yüzden nüfus artışı çok düşük kalır, eğitim ve ekonomide de ileri gidemezlerdi. Türklerin can ve kan vererek korudukları topraklarda, ayrılıkçı unsurlar ve yabancı firmalar servet kazanırdı.
Kalem dergisinin 22 Temmuz 1909 sayısındaki şu karikatür her şeyi anlatıyordu: İneği asker koruyor, sütü başkaları sağıyordu.
19-11/12/ekran-resmi-2019-11-12-231241.png
1912 Sanayi Sayımı’na göre, Osmanlı coğrafyasındaki sanayi ve ticaretin sadece yüzde 19’u Müslümanların (Türklerin) elindeydi. Türklerde de milliyetçiliğin uyanmasının bir boyutu, köylü Türkleri eğitimli tüccar ve sanayici haline getirmekti. Bu konuda Tarihçi Zafer Toprak’ın “Milli İktisat” adlı eserini önemle tavsiye ederim. (İş Bankası Yayınları)
Lozan’da niye en büyük kavgalar kapitülasyonlar ve borçlar konusunda yaşandı; niye nüfus mübadelesi yapıldı; açık değil mi?
HUKUK VE TEKNOLOJİ
19. asırda Büyük âlim Cevdet Paşa yeni topraklar fethetme psikolojisine karşı çıkıyor, eldeki devletin “muntazam” yönetilmesini, maarif ve iktisadın geliştirilmesini savunuyordu.
Namık Kemal, kargaşa (hâl-i iğtişaş) içindeki devlet yönetimini hukuka dayalı bir düzene kavuşturamazsak, sadık Ermenilerin de bir gün ayrılmak isteyeceğini yazmıştı.
Milli Mücadele’den sonra kurulan devletin “milli devlet” (ulus devlet) olması hem tarihin getirdiği bir zorunluluk, hem rasyonel bir tercihti. Ateşlerin yangınların içinden çıkarak yeni devleti kurarken maalesef aşırılıklar, ağır ızdıraplar ve şiddetli travmalar oldu.
Bunu konuşalım fakat bu, Mustafa Kemal’in ve muvafık, muhalif arkadaşlarının “ulus devlet” tercihinin doğru olduğu gerçeğini değiştirmez.
Bugün mesele, geçmişin kavgalarına saplanıp kalmadan, tarihten ders alarak Türkiye’yi kuvvetler ayrılığına dayalı bir hukuk devleti ve ileri teknoloji ülkesi haline getirmektir.
Vatanseverlik de milliyetçilik de insanlık da bunu gerektirir.
14/11/2019 23:40
Anahtar S-400
44
Cumhurbaşkanı Erdoğan ile Başkan Trump’ın görüşmesi Türk-Amerikan ilişkilerinde tansiyonu düşürdü, piyasalar da rahat nefes aldı. Bununla birlikte iki liderin görüşmesinden çıkan somut neticeyi “görüşmeye devam” şeklinde özetlemek mümkün.
Önce iki tarafın jestleri dikkat çekti. Trump Erdoğan’ı çok iyi ağırladı, “hayran”ı olduğunu söyledi. Ermeni tasarısına öncülük eden Cumhuriyetçi Senatör Lindsey Graham, bunu “bloke” etti.
Erdoğan’ın jestlerinin başında “beyaz sayfa açalım” sözü ile NATO üyeliğini vurgulayan konuşmaları gelir. Trump’ı çok memnun eden bir gelişme de FETÖ suçlamasıyla tutuklanan NASA uzmanı Serkan Gölge’nin yurt dışına çıkış yasağının kaldırılması oldu. Trump bu haberi “Cumhurbaşkanı Erdoğan’a Serkan Gölge’yi serbest bıraktığı için teşekkür ediyorum” diyerek Amerikan halkına duyurdu.
Türkiye’de elbette büyük tepki çeken malum “mektup” meselesinde Erdoğan bilinen “Ey…” tavrıyla davranmadı, aksine, polemik konusu yapmaktan sakındı. ABD’deki açıklamasında mektupları Trump’a “takdim” ettiğini söyledi, “iade ettim” demedi.
İki taraf da ‘kopmamak’ gerektiğini görüyor.
SORUNLAR DEVAM EDİYOR
Olumlu yumuşamayı yansıtan bu tabloda, somut sorunlar devam ediyor:
ABD-PYD ilişkileri: Türkiye’nin çok hassas olduğu terörist Ferhat Abdi Şahin ve YPG’nin silahlandırılması konusunda hiçbir açıklama yok, demek ki bir gelişme sağlanmadı. Hatta Trump’ın ve Savunma Bakanı Esper’in, petrol için Suriye’de kalacakları, petrolü YPG vasıtasıyla koruyacakları ve gelirinden pay verecekleri yönünde açıklamaları olmuştu.
Yaptırımlar: Görüşmelerden sonra bu konuda bir açıklama yapılmamış olması da dikkat çekicidir. Gerçi Ankara mutabakatına göre yaptırımlar söz konusu olmayacaktı ama tasarılar Kongre’de yürütülüyor.
F-35 meselesi: Türkiye’nin F-35 programından çıkarılmış olmasında bir düzeltme olacak mı? Bu konuda da bir açıklama olmadı. F-35 programının yöneticisi Korgeneral Eric Fick’in Türkiye yerine başka alternatif arayışlarıyla ilgili bir açıklaması var.
Gülen’in iadesi: Türkiye’nin ısrarlı olduğu bu konuda da her hangi bir gelişme olduğuna dair bir işaret ortaya çıkmadı.
Halk Bank’la ilgili bir açıklama da yapılmadı.
Ortak basın toplantısında sadece “dostane gazeteci”ye ve tek soru sorma imkanı verildiği için bu konuları iki lidere de bir aradayken sorma imkanı olmadı.
Cumhurbaşkanı’nın uçakta yaptığı açıklamalar, Türk tezini muhataplarına anlattığını gösteriyor.
S-400 İÇİN ÇÖZÜM?
ABD tarafı ise Beyaz Saray bildirisiyle tavrını ortaya koydu:
“Türkiye ile diğer alanlarda ilerleme sağlanabilmesi için S-400 hava savunma sistemi alımı konusundaki sorunlar çözülmeli.”
Amerika’nın yukarıda sıraladığım bütün sorunları S-400 meselesine bağladığı anlaşılıyor. Onun için S-400 meselesi Türk-ABD ilişkilerinde bir “anahtar” konumunda.
Nasıl olacak bu? Tabii ki Türkiye S-400’leri geri göndermeyecek.
Teknolojik düzeyde ara çözümler olabilir mi? Sanıyorum öyle bir formül aranıyor.
Nitekim Trump “çözüm arıyoruz” diye konuştu.
Uçakta Erdoğan Trump’ı “çok daha olumlu” bulduğunu belirterek S-400’ler konusunda şunları söyledi:
“Patriotları alırken S-400’ü tamamen kaldırma teklifini biz egemenlik haklarımız üzerinde bir tasarruf olarak görüyoruz ve kesinlikle doğru bulmuyoruz.”
Erdoğan’ın “tamamen” vurgusu dikkat çekicidir. Acaba çözüm “kısmen kaldırma” denilebilecek teknik formüllerde mi aranıyor?
GELENEKSEL EKSEN
Erdoğan’ın Yunanistan’ı örnek vermesi de anlamlı. Evet, Yunanistan’da Rus S-300’leri var “tamamen” depoya kaldırılmış durumda. Bizim ki “tamamen kaldırma” değil, kullanımı hayli kısıtlayan bir teknik formül olabilir.
Rusya’ya bu nasıl anlatılır, ayrı bir mesele.
S-400 son derece kritik ve Türk-ABD ilişkilerini her şeyden fazla bozabilecek veya düzeltebilecek çok karmaşık bir mesele.
YPG sorunu da böylesine kritik.
Erdoğan’ın gitmemesinin değil, gitmesinin isabetli olduğu görülmüştür. Hiçbir sorun çözülmemiş olsa da ilişkilerdeki yumuşama önemli bir gelişmedir. Bu yumuşama devam ettirilirse, sorunlarımızı çözüm yoluna koymak da mümkün olur.
Türkiye’nin geleneksel “eksen”inde, yani Batı ittifakı içinde gelişmesi, Rusya dahil bütün ülkelerde diplomatik ve iktisadi ilişkilerini geliştirmesi şüphesiz en doğru yoldur.
16/11/2019 23:30
Üniversite’yi hacizle boğmak!
66
İstanbul Şehir Üniversite’nden bahsediyorum tabii. Hepimiz ülkemizde yaşanan garabetleri, keyfi tasarrufları her gün görüyoruz. İktisat tarihçiliğimizin büyük isimlerinden Mehmet Genç hocamızın feryadını okuduğumda büsbütün içim yandı. Hocaların hocası Mehmet Genç, bizim üniversitelerimizde genelden Batı’dan bilgi aktarıldığını, “yeni bilgiler üretme”nin nadir olduğunu belirterek şöyle diyor:
“Şehir Üniversitesi yeni bilgiler meydana getirmek üzere 10 senedir bu yöndeki sebatı ısrarla sürdüren bir üniversitedir. Bilgilerimize yenilerini katmak istiyorduk. Bu haddini aşmak sayıldı. Onun için kapatmaya yöneldiler.“
Şehir Üniversitesi on yıl önce Bilim ve Sanat Vakfı tarafından kuruldu. Vakfın kurucularından biri Ahmet Davutoğlu’dur. Kendisi siyasete girdi fakat üniversiteyi siyaset dışı tutmak, bilimde yüksek kaliteye ulaşmasını sağlamak için çok dikkatli davrandı.
Üniversite bir defa olsun siyasi koku verecek bir faaliyette bulunmadı. Akademik çalışmalarıyla dikkat çekti.
SESLERİ DUYULMUYOR
Şerif Mardin’e ahir ömründe sahip çıkan üniversite, Şehir Üniversitesi oldu. Yine hocaların hocası Engin Akarlı bu üniversitededir.
Hem Mehmet Genç, hem Engin Akarlı Cumhurbaşkanlığı Kütür Sanat Büyük Ödülü’nü almış isimler. Şimdi kimseye seslerini duyuramıyorlar.
Başka değerli öğretim üyeleri de var, ben sadece “hocaların hocası” durumundaki iki âlimden bahsettim.
Üniversitenin halen rektörü Prof. Ömer Dinçer’dir. AK Parti’nin reformist olduğu yıllarda Başbakanlık Müsteşarı olarak Kamu Yönetimi Reformu’nu başlatan isim. Aynı iktidarın bir süre Milli Eğitim Bakanı.
Akademik kitaplarından başka iki kitabı var ki isimleri içeriklerini anlatıyor: Biri “Türkiye’de Değişim Yapmak Neden Bu Kadar zor?”, öbürü “Bilirken Susmak!”
Bütün kitaplarında kuvvetler ayrılığını, kamu kurumlarının şeffaf, inisiyatifli ve hesap verir olmasını savunur. “Reformlar 2007’den sonra durdu, verimlilik de durakladı” diye yazıyor.
O da sesini duyuramıyor. Onun açıklaması da bir feryat niteliğinde:
“Sorunun hukuki değil, siyasi olmasından endişeleniyoruz… Mali zafiyete düştükten sonra muhtemeldir ki eğitim-öğretim aksasın ve YÖK müdahalesine açık hale gelelim diye bekleniyor olabilir. Ama bütün bunlara gerek yok… Daha sonra kayyuma devredildiği zaman üniversiteyi olumsuz etkileyecek bir husus. Eğer böyle bir plan varsa; karar versinler.”
HACİZ ÇÖZÜM DEĞİL
Şehir Üniversitesi’nin Halk Bank’a borcu var ama kat kat fazlasıyla verdiği ipotek ya da taşınmaz rehni de var. Bilirkişi raporuna göre rehin bedeli borçtan kat kat fazla.
Banka, Üniversitenin sunduğu ödeme planını müzakere ederek çözüme ulaşabilirdi. Sık sık yapılan bir işlemdir bu.
Fakat banka başka bir bilirkişi raporu hazırlatıyor ve bu taşınmazların “müşteri bulamayacağını”, yani değersiz olduğunu ileri sürüyor.
Böyle durumlarda mahkemeler, tarafların uzlaşacağı isimlerden veya kendisi tespit ederek yeni bir bilirkişi raporu hazırlattırmalıdır. Hayır, mahkeme haciz kararı verdi!
Halbuki yeni bir bilirkişi heyeti atanması lazımdı, bu bir… İkincisi, kanundaki “önce rehine müracaat” ilkesi gereği satış işlemine başlanılması lazımdı…
Mahkeme bunları yapmadı, Üniversite’nin bütün banka hesaplarına haciz koydu, Üniversite maaş ödeyemez hale geldi…
KAMU HİZMETİ
Kamu bankası deyince ister istemez ‘ticari’ nitelikten önce kamu hizmeti ve siyasi tercih kavramları akla geliyor. Nitekim Türkiye’de kamu bankaları, asli faaliyet alanlarının dışında mesela medya sektöründe büyük kredilerle mülkiyet yapısını değiştirdiler.
Şehir Üniversitesi’nin sorunu, “kayyım atama” siyasetine gitmeden, kamu hizmeti anlayışıyla bir “ödeme planı” hazırlanarak çözülmelidir.
Hele de Türkiye’nin uluslararası akademik atıf indekslerinde 2010 yılından itibaren İran’ın gerisine düştüğünü dikkate alırsak vasıflı ve üretken üniversiteleri desteklemenin ne kadar gerekli olduğu açıktır.
Devlet ve vakıf, üniversitelerimizin sayısı 200’ü aştı ama bilimsel yayın sıralamasında İran’ın önündeyken gerisine düştük.
Kalabalık değil, vasıf önemli.
Vasıflı üniversitelerin, bu arada Şehir Üniversitesi’nin özerkliğine, akademik kalitesine, sorunlarının çözümüne azami dikkat göstermeliyiz.
19/11/2019 00:03
Siyaset kütüphaneye karışmasın
51
İstanbul Büyükşehir Belediyesi’ne bağlı Atatürk Kitaplığı’nın başarılı müdürü Ramazan Minder’in görevinden alındığını, arkadaşımız Beşir Ayvazoğlu’nun pazar günkü yazısında okudum. Şaşırdım, teessüf ettim.
Kütüphaneye çağ atlattıran müdür Ramazan Minder’in Mezarlıklar Müdürlüğü’nde bir memuriyete atandığını duydum!
Bu ayıplı bir atama değil mi?
MİLYONLARCA BELGE
Benim kitap ve belgesellerimde de Ramazan Minder’in katkısı önemlidir. Hangi eski Türkçe gazeteyi, kitap veya risaleyi istediysem hemen temin edip dijital olarak gönderirdi.
Kütüphaneyi dijital hale getirdi. Artık internetten kütüphaneye girerek gazete ve kitaplara ulaşabiliyorsunuz.
Latin harfli materyallerin dijitalleştirilmesi bazı kategorilerde 1930’lara kadar geldi.
Atatürk Kitaplığında, şu anda 6 milyon görüntü internete açıktır. Yurt içinden ve yurt dışından 35 bin ücretsiz üye internete girip milyonlarca sayfa indiriyor.
Kütüphanenin dijitalleşmesinde Atatürk Kitaplığı ve Ramazan Minder Türkiye’de öncü isimler arasındadır. Atatürk Kitaplığı yedi gün 24 saat açıktır. Gece aklınıza bir belge mi geldi; hemen indirip alabilirsiniz.
Minder aynı zamanda kütüphaneyi zenginleştirdi. Osmanlı coğrafyasına ait on binlerce kartpostalı kütüphaneye aldı. Rauf Orbay, Fahrettin Paşa, Karabekir Paşa, Mimar Kemalettin gibi tarihi şahsiyetlerin arşivleri de artık bu kütüphanedir.
BİLENLERE SORMAK
Bazı okurlar “ya Atatürk dönemi?” diye sorabilir. Eğer İstanbul Belediyesi’ndeki yeni iktidarın böyle bir endişesi varsa, üniversitelerdeki devrim tarihi, inkılap tarihi, Atatürk ilkeleri gibi kürsülerde görev yapan akademisyenlere Ramazan Minder döneminde Atatürk Kitaplığı’nın nasıl geliştiğini sorabilirler.
Bu kitaplıktan yararlanmadan son yüz elli yılık tarihimiz yazılamaz.
Yakın dönem tarihçiliğimizin büyük isimlerinden Zafer Toprak’a sorulabilir.
Kitabın ve kütüphanenin değerini çok iyi bilen Doğan Hızlan’a sorulabilir.
Atatürk dönemiyle ilgili belgelerin büyük çoğunluğu Ankara arşivlerindedir. Ramazan Minder Atatürk Müzesi’ni ve buradaki tabloları restore ettirdi, yeni eserlerle zenginleştirdi.
Atatürk’ün yaveri Cevat Abbas’ın eşyalarını bu müzeye alarak kaybolmaktan kurtardı.
“Havadis, 100 Yıl Önce” adlı belge yayınlarından başka elli kadar belgesel kitap yayınladı.
Minder bütün varlığıyla kendisini müzeciliğe adamış, Atatürk Kitaplığı’nı bugünkü kalitesine ve zenginliğine ulaştırmış bir müdürdü. Görevden alınması müzeciliğimiz için vahim bir kayıptır.
Minder müzeciydi, ideolog değil.
ARAŞTIRMA KÜTÜPHANESİ
Yerine kim atanacak bilmiyorum. Kim gelirse gelsin bu hizmetlerin kötüleşeceğini de sanmıyorum. Ama gelişmenin duraklamasından endişeliyim.
Minder’in “Şehir Kütüphanesi” projesinin duraklamasından, bu büyük kültür müessesenin “halk kütüphanesi” diye avamlaşmasından endişe ederim.
Kütüphanecilikte böylesine uzman ve başarısını kanıtlamış bir isim bulmak kolay değildir.
Bu kütüphane herkese açıktır, herhangi bir gün gidin, kütüphanenin öğrencilerle dolu olduğunu, bazen halktan insanların da geldiğini görürsünüz.
Ama bu kütüphane bir “araştırma kütüphanesi”dir; bu vasfı kaybolmamalı, aksine geliştirilmelidir.
Taksim’deki Atatürk Kitaplığı binası, bu hızlı gelişim karşısında artık dar geliyordu. Gümüşsuyu Hastanesi binalarının kitaplığa devredilmesi düşünülüyordu; çok isabetli olurdu. Bu proje yürümelidir.
‘ÖNCE LİYAKAT’
Sayın Ekrem İmamoğlu “önce liyakat” demişti. Kendi partisi içinden tepki çeken ilkeli davranışları da olmuştu.
Kütüphane ve Ramazan Minder olayını dikkatine sunmak isterim. Yakın tarih üzerine çalışmalar yapan araştırmacılardan kimlere güveniyorsa, Ramazan Minder’in hizmetlerini sorabilir.
Telafi edici bir tavra girmek İmamoğlu’na yakışır ve kendisinden beklenir.
AK Parti’nin ilk iki dönemden sonra reformist tavrını bırakarak “liyakat”ten çok “sadakat”e önem verdiği biliniyor, kamu sınavlarında “mülakat”ların niteliği bellidir.
Hakim ve savcı sınavlarında “mülakat”ın değiştirilmesine ihtiyaç duyulması, aslında bir itiraftır.
Yanlış, emsal olmamalı değil mi?
Belediye şirketlerinin yöneticilerinden kimler geldi, kimler gitti? Yanlış atamalar kendini bilançolarda gösterir. Ama kütüphanecilikte nesiller boyu tahribat yapar.
19/11/2019 23:46
Avrupa’nın ‘İslam’ sorunu
105
Bütün dünyada dini ve etnik kimlikler politize olurken, Avrupa’da da İslamofobi’yi açıkça dillendiren lider olarak Fransa Cumhurbaşkanı Emanuel Macron öne çıkıyor.
Bu açıdan Makron’la Marine Le Pen arasında büyük bir fark yok.
İslamofobiyi körükleyen baş etkenlerden birinin Selefi ve cihadist hareketler olduğunu akıldan çıkarmadan, Macron’u izlemek gerekir.
Macron’un iki yıl önce Sorbon Üniversitesi’nde yaptığı uzun konuşma, Fransa’nın “büyük güç” olmadığının itirafıydı.
MACRON DIŞLAYICI
Fransa’nın geleceğini, daha geniş Avrupa kimliği ile savunan Macron sözlerine “Avrupa hakkında konuşmaya geldim” diye başlamıştı. Avrupa’yı coğrafya olarak tanımlamıyor, “Avrupa bir fikirdir” diyordu:
“Avrupa bizim tarihimiz, kimliğimiz, ufkumuzdur, bizi koruyan ve bize istikbal veren Avrupa fikridir.” (26 Ekim 2017)
Macron’un Avrupa’yı güçlendirmek için “ortak bütçe, ortak savunma doktrini, teröre karşı ortak savcılık” gibi teklifleri var.
Avrupa’nın “kendi içinde güçlenmesini” savunan Macron, AB üyeliğinin, özellikle hukuk devleti kıstasları bakımından daha sıkı kurallara bağlanmasını istiyordu. Üyeliğe aday ülkeler demokrasiden ayrılırsa müzakerelerin askıya alınmasını öneriyordu. Balkan ülkelerinin demokrasi şartıyla üye olabileceğini söylüyor ama şu iki ülkeye özenmemelerini şart koşuyordu:
“Bizim değerlerimizi paylaşmayan otoriter iktidarlar, Rusya ve Türkiye gibi…”
Ama Macron iki gün önce tam üyelik müzakereleri ilerlemekte olan Arnavutluk ve Makedonya ile görüşmeleri bloke etti! Sabote etti!
Müslüman Arnavutluk ve önemli bir Türk kültür mirasına sahip Makedonya niye AB üyesi olmasın?!
Macron’un Bosna-Hersek konusunda geçen hafta The Economist’te çıkan şu sözleri son derece vahimdir:
“Sorun Makedonya veya Arnavutluk değil, Bosna-Hersek’tir. Hırvatistan’ın yanında, cihatçıların dönüşüyle Bosna-Hersek’te saatli bomba işliyor!”
MACRON’A BOŞNAK CEVABI
Öyleyse Macron neden bu iki küçük ülkenin AB üyeliğini bloke etti?!
Bu sualin cevabını Boşnak kadın yazar Riada Asimoviç Akyol’un, Al-Jazeera News’daki yazısında bulabiliriz. Riada Asimoviç Akyol, yazısında Macron’un “akıl almaz derecede gerçek dışı ve dürüstlükten uzak, aynı zamandan siyaseten sorumsuz” sözlerini eleştiriyor.
Avrupalı kaynaklara göre IŞİD’e katılan Bosnalı oranı yüzde 0.017’den ibaretti, 50’si geri dönmüş, 23’ü ağır cezalara mahkum olmuştu. Fransız vatandaşlarından IŞİD’e katılanların oranı ise yüzde 0.034’tür.
Dahası Bosna Müslümanları, Avrupa’daki IŞİD, El Kaide türü terör eylemlerini yüksek sesle kınamışlardı.
Ama Fransa?..
1992-1995 yıllarında Sırp Çetnikler tarafından Boşnaklara karşı soykırım ve savaş suçlarının işlendiği uluslararası mahkeme tarafından hükme bağlanmıştır. Sırp faşistler bu katliamı yaparken, Fransa Cumhurbaşkanı Mitterand, evet Mitterand, Bill Clinton’a “Sırplara daha sempati duyduğunu, Müslüman liderliğinde Birleşik Bosna’ya çok da istekli olmadığını” söylemişti!
Katliam devam ederken!
Macron da bugün sorumsuz ve gerçek dışı sözleriyle, maalesef Bosna Müslümanlarını “İslamofobik” bir duyguyla hedef gösteriyor, Çetniklere cesaret veriyor!
Arnavutluk ve Makedonya’ya karşı çıkması bu kör, bu fanatik bilinçaltının bir parçasıdır.
ÇÖZÜM YOLU?
Tarihteki uzun savaşlar bütün toplumların bilinçaltlarında çeşitli “öteki”ler yarattı. Popülist ve kimlikçi siyasetler bu eski bilinçaltlarını tahrik ediyor. 2004’te Avrupa Parlamentosu’nu Türk bayraklarıyla ve “evet” pankartlarıyla donatan Avrupa bugün yok olmadıysa da küçüldü.
Küreselleşme sorunları, göç ve terör olguları, Avrupa’da aşırı sağın yükselişi, Türkiye’de ise otoriterleşme gibi olgular bu olumsuzluğu körükledi, Macron’lara fırsat verdi.
İslam dünyasının genelindeki durum daha kötü.
Ama Fransa’da bile Jacques Chirac, Bosnalı Müslümanları kurtarmak için NATO’nun Sırplara harekat yapmasını desteklemişti.
Bugün de AB Komisyonu Başkanı Jean-Claude, Macron’un “blokaj”ına karşı çıktı, “tarihi bir hata” olarak niteledi.
Türkiye’de de hukuk devleti ilkesini üstün hale getirmek ve dış politikada aşırı sağa karşı çıkan Batılı demokratlarla yoğun ilişkiler kurmak, sorunları çözüm yoluna koymak için zorunludur.
İslam dünyası açısından, Müslümanların sorunları çözmek öncelikle Müslümanların görevdir. Bu, karşıt popülizmle değil, rasyonel düşünceyle mümkün olacaktır.
21/11/2019 23:22
Müslümanların devlet algısı
164
Şehir Üniversitesi Mütevelli Heyet Başkanı Prof. Ömer Dinçer, üniversitenin başına gelenleri anlatırken fevkalade önemli bir soruna parmak bastı: Devlet algısı.
Kendisine hukuki sorunlar sorulduğunda, Prof. Dinçer şöyle diyordu:
“İdeolojik zihniyetten arındırmadan Türkiye’de bu bahsettiğiniz sorunların pek çok kısmını çözmek bana mümkün görünmüyor. İdeoloji dediğinizde bu sadece Atatürkçülük veya Kemalist ideoloji ile sınırlı bir eleştiri değil. Eğer siz İslam’ı da ideoloji haline getirir ve bunu da devlete egemen kılmaya çalışırsanız en az bu da aynı eleştiriye muhatap olacaktır. Benim şahsi kanaatim, geleneksel devletle modern devlet arasındaki ayırımı, (bu) iki farklı paradigmayı bizim özellikle Türkiye’deki dindar kesime iyi anlatmamız gerekiyor.”
Evet, İslam dünyasının, hatta bir ölçüde de Türkiye’nin en önemli siyasi kültür sorularından biri “devlet” algısının ‘kutsal’ fakat bulanık olmasıdır.
Bulanık, yani hukuki ve kurumsal anlamda netleşmemiş, oturmamış…
ARAPLARIN DEVLET KİRİZİ
Mısırlı iktisat tarihçisi Charles Issavi, Ortadoğu’da sadece Türkiye’de ve bir ölçüde de İran’da kurumlaşmış devlet geleneği bulunduğunu, Araplarda bunun teşekkül etmediğini yazmıştı. Sebep, uzun süre ‘başkaları’ tarafından yönetilmeleriydi.
Gerçekten Arap dünyasında kurumsal ve hukuki “devlet” kavramından ziyade karizmatik veya despotik liderler hakimdir.
Nâsır’ı, Saddam’ı, Esat’ı hangi anayasa bağlayabilirdi?
Suudileri ve Sisi rejimini “denetlemek ve dengelemek” mümkün mü?
Baştaki şahıs veya zümreye sadakat bu kültürün birinci maddesidir. Onlar da hizmetkarlarını lütuflarıyla ödüllendirirler… Bu konuda Munsif Merzuki’nin “Arap Dünyası’nın Krizleri” adlı kitabını tavsiye ederim. (Küre Yay. Zahide Tuba Kor tercümesi)
Merzuki şöyle diyor mesela:
“Zenginleşmek için siyasi iktidarın bir parçası haline gelmek kanaati yaygın… İktidar bir görev değil bir ayrıcalıktır. Arap toplumu işte tam da bu düşünce biçimiyle yıllardır mahvedildi. Kısaca istibdat, hastalıkların hastalığıdır.” (S. 42)
Niye kalkınamıyorlar, sebeplerden biri bu.
Artık devleti böyle değil, modern “hukuk ve kurumlar” olarak düşünmek gerektiği açık.
MODERN DEVLET
Karar-TV’de Ahmet Taşgetiren ve Elif Çakır’ın programında, Prof. Dinçer, “Kamu Yönetimi Âdâbı” adlı kitabını, geleneksel devletle modern devlet arasında farkı anlatmak için yazdığını söyledi.
Dinçer kitabında, geleneksel Siyasetname’lerde yer alan “hükümdar” kavramını, ahlak ve adalet tavsiyelerini anlatır.
Bu tavsiyelerin hâlâ ahlaki ve kültürel değerleri büyüktür.
Fakat modern devlet başka bir şeydir:
“Geleneksel dönemlerde insan birey olarak değil, bir aileye, bir aşirete, bir ülkeye veya dine mensup olarak vardır… Geleneksel devlet yapısı içinde insan eşref-i mahlukat olarak tanınsa da birey olarak haklara sahip değildir…
Modern devlette ise insanlar vatandaş olarak devlet karşısında haklara sahiptir. Seçme, seçilme, yöneticileri denetleme ve hesap sorma bu haklardan bazılarıdır…”
Prof. Dinçer, geleneksel dönemdeki “adalet” fikrinin, zamanımızda anayasal hak ve özgürlüklerin “korunabildiği ölçüde” sağlanabileceğini yazıyor. (S. 34-44)
FIKIH’TAN HUKUKA
Bütün milletlerin tarihlerinde “geleneksel devlet”ler vardı. Hükümdar devletin sahibi sayılır, yasama yürütme ve yargı erklerini elinde tutardı. Bu yetkiyi Tanrı’dan aldığına, sadece ahlaken ve dinen sorumlu olduğuna inanılırdı.
Emevi, Abbasi, Osmanlı hükümdarları da, Çin ve Japon, Bizans imparatorları, Fransa kralı da aynen böyleydi.
Tarihteki “emîr’ül müminin, veliyy’ül emr, halife-i müslimin, zıllullah” gibi kavramlar da o zamanki geleneksel devlet anlayışının ifadeleridir.
Bu kavramlar Kur’anî değil, tarihseldir.
Artık hepimizin devlet ve siyasi liderlik konularını böyle tarihsel sıfatlara bağlayarak değil; modern hukuki kavramlarla düşünmemiz gerekiyor.
Arap dünyasında bunun dışındaki çabalar, Wael B. Hallaq’ın “İmkansız Devlet” adlı kitabında yazdığı gibi, “devasa bir siyasal ve hukuki başarısızlık” olarak kaldı.
Devlete ve siyasete artık anayasa hukuku, anayasal kurumlar, kuvvetler ayrılığı, denetim ve denge, fert hak ve hürriyetleri gibi hukuki kavramlar açısından bakmanın zamanı çoktan geldi de geçiyor bile.
Türkiye’nin modern demokratik hukuk devleti olmaktan başka yolu yoktur.
23/11/2019 23:41
İslam devleti?
174
Zamanımızda İslamcıların büyük enerjisi siyasete gidiyor. İktidarı almak İslamcıların en büyük motivasyonu olarak görünüyor. Halbuki 19. Asırda İslamcıların en büyük motivasyonu İslam’ı “asrın idrakine söyletmek”ti. Müspet ilimler, sosyoloji, hukuk ve felsefe İslamcıların gündemindeydi.
Bizim İkinci Meşrutiyet İslamcıları da böyleydi, içlerinden büyük düşünürler, âlimler çıkmıştı.
Zamanımızda İslam deyince daha çok aşırı ya da ılımlı siyasi hareketler akla geliyor. ‘İslam devleti’ kavramı, açıkça ifade edilerek veya edilmeyerek, siyasi enerjinin büyük bir bölümünü temsil ediyor.
Halbuki Hayrettin Karaman’ın da yazdığı gibi, “devlet ve anayasa hukuku” dalları fıkıhta geçmiş asırlarda bile en gelişmemiş konulardı. Çağımızda ise gelişmiş bir anayasa hukuku, idare hukuku, kamu hukuku birikimi olmadan ‘devlet’ denilmeye layık bir kurumdan bahsedilemez.
HUKUK VE İSTİBDAT
Önce, “demokrasi Müslümanların rejimi olamaz” diye yazmış olan Prof. Hayrettin Karaman’ın yazdıklarını görelim. Fıkıhta günlük kişisel hayata ilişkin “özel hukuk” dallarının geniş olarak incelendiğini, kamu hukuku konularına ise fıkhın “kaza (yargı) ve emîrlik “ gibi bahislerinde rastlanabileceğini, Ahkâmu’s Sultaniye gibi bazı kitaplar yazıldığını ama devlet ve anayasa hukukunun gelişmediğini anlatır:
“Şu bir gerçektir ki, özel hukukun hemen her branşına ait geniş ve derin araştırmalar yapılmış, bilgiler verilmiş olmasına rağmen kamu hukukunun devlet ve anayasa branşına ait eser ve bilgiler oldukça mahduttur…”
Devlet ve anayasa hukuku dallarının neden “oldukça sınırlı” kalmış olmasını da şöyle anlatır:
“Bunun en önemli sebebi Hz. Peygamber’den otuz yıl sonra başlamış olan saltanat ve istibdadın, bu bahisleri serbestçe işlemek, gerçeği çekinmeden söyleyip yazmak için gerekli fikir hürriyetine meydan vermemiş olmasıdır.”
Karaman, değil muhalefet eden, tarafsız âlimlerin bile zalim sultanlarca işkenceye tabi tutulduğuna hatırlatır. (Bkz. Anahatlarıyla İslam Hukuku, I, Giriş ve Amme Hukuku, s. 165-166)
Hamasetten kurtulup tarihe bir de eleştirel bakmamız gerekmiyor mu?
İSTİBDAT VE İTAAT
Karaman’ın tespitlerinden hareketle düşünmemiz gereken bir yığın sorun var.
. Bir devleti yönetilmesi izin zorunlu olan anayasa hukuku ve idare hukuku fıkıhta dün ‘oldukça sınırlı’ idi, çağımızda büsbütün yetersizdir.
. Tarihteki istibdat idareleri anayasal haklar kavramının oluşmasını engellediği gibi ‘itaat’ten başka bir siyasi kültür de geliştirmedi.
. Günümüzde İslamcı hareketler muhalefetteyken özgürlük, seçme ve seçilme hakkı, kuvvetler ayrılığı gibi demokratik kavramları kullanıyorlar, iktidarda itaat kavramını vurguluyorlar. Karaman’ın kendisi de CB hükümet sistemine ‘evet’ demenin farz (!) olduğunu yazmış ama bu kavramlar açısından en ufak bir eleştiri ve uyarı kaleme almamıştır.
. Çağımızda eşitlik, özgürlük, eleştiri ve muhalefet hakkı, kuvvetler ayrılığı, denetim ve denge, bağımsız yargı gibi demokratik değerler ve kurumlar olmayınca, oluşacak tek rejim ‘istibdat’tır.
. Suud ve Taliban ayrı bir faciadır.
KİM OLURSA OLSUN
Bu tespitlerin hemen hepsi, o dönemin ölçülerinde, İkinci Meşrutiyet İslamcılarında vardı. Mehmet Akif, Elmalılı Hamdi, Said Nursi, Filibeli Ahmet Hilmi, İzmirli İsmail Hakkı, Mansurizade Said…
Günümüz İslamcılarının ise baş meşgalesi siyaset!
Halbuki, Fazlur Rahman’ın, radikal Mevdudi’nin hücumlarına cevap verirken söylediği gibi “biz” iktidar olunca Allah gelip Müslümanları yönetmeyecek. “Bizden” de olsa insanlar yönetecek; hırs ve yetenekleriyle insanlar…
Dindar olmanın tek başına siyasi itidal, hak ve hürriyetlere riayet, yolsuzluktan ve nepotizmden sakınma gibi değerleri hayata geçirmeye yetmediğinin kanıtı, bizzat Muaviye idaresidir.
Müslümanların iktidarda kim olursa olsun denetim ve denge, şeffaflık, hak ve özgürlük gibi değerleri gözetmeleri, temel kültür haline getirmeleri gerekmiyor mu?
Kim diye değil, nasıl diye sormak gerekmiyor mu?
Bence en doğrusu, dini düşüncenin siyasete bağımlılıktan arınarak başta ahlak olmak üzere bilim, felsefe, sosyoloji, hukuk dallarına yönelmesi olacaktır… Bu disiplinlerle yeniden kelam ve fıkhı gözden geçirmek…
Bu, muazzam bir ilmi faaliyet gerektirir, siyaset hırsıyla değil, araştırma ve öğrenme hırsıyla mümkün olur. Müslümanların geleceği bunun başarılmasına bağlı.
25/11/2019 08:43
Türkiye'nin 'bilim' sorunu
71
EĞRİSİ DOĞRUSU
Uluslararası bilimsel yayın indekslerini değerlendiren Prof. Dr. Ural Akbulut'un Taha Akyol'un sorularını cevaplandırdı.
Türkiye’de üniversitelerin dünya sıralamasındaki yeri hakkında genel bir değerlendirme yapar mısınız? Dünyanın neresindeyiz?
İlk dünya sıralaması 2003’te Çin’de ortaya çıkınca Türk üniversiteleri şok yaşadı. Çünkü sıralamada açıklanan dünyanın en iyi 500 üniversitesi arasında sadece İstanbul Üniversitesi yer alabilmişti. O tarihte bu sıralama Çin’in JiaoTong Üniversitesi’ndeki akademisyenlerce yapıldığı için adı bir süre JiaoTong sıralaması olarak kaldı. Daha sonra sıralamanın adı bugün olduğu gibi ARWU sıralamasına dönüştürüldü. Maalesef uzun süredir ARWU sıralamasında ilk 500’e İstanbul Üniversitesi dışında girebilen üniversitemiz yok. Bu sıralamada kullanılan göstergelerin tümü üniversitelerin bilimsel performansına dayalıdır. Anket vb. gibi göstergeler kullanılmadığı için başka bir üniversitemizin ilk 500’e girebilmesi imkansız diyemeyiz ama kolay da değil. Kullanılan göstergelerin en önemlilerinden biri üniversitelerdeki akademisyenlerden veya mezunlarından kaçının Nobel Ödülü aldığıdır. Nobel Ödülü alanlar sadece Orhan Pamuk ve Aziz Sancar olduğu için bu koşulu şu anda sadece İstanbul Üniversitesi karşılayabiliyor.
Diğer göstergelerden biri ise üniversitelerdeki akademisyenlerden kaçının dünyada en fazla bilimsel atıf alanlar listesine girmiş olduğudur. Türkiye’de bu koşulu sağlayan çok az sayıda akademisyen var. Dünyanın etki değeri en yüksek ve en saygın iki dergisi olan Nature ve Science dergilerindeki makale sayıları da ARWU sıralamasındaki diğer göstergelerdir. Maalesef sadece bilimsel yetkinliği çok yüksek olan üniversiteler ARWU gibi akademik performansa dayalı kurumların dünya sıralamasında ilk 500’de veya daha üst sıralarda yer alabiliyor.
Anket yaparak veya üniversitelerden veri toplayarak yapılan sıralamalarda ilk 300-500’e girebilen üniversitelerimiz var ama o üniversitelerin bazıları sadece akademik performansın ölçüldüğü sıralamalarda ilk 500’e giremiyor. Dünya sıralaması yapan 11 sıralama kurumu var. Bir üniversite için ilk 300’e veya ilk 500’e girdi diyebilmek için o üniversitenin 11 sıralamadan en az 5-6’sında son 5-6 yıldır o sıra aralığında yer almış olması gerekir. Bir veya iki sıralamada bir iki kez ilk 300 veya 500’e girmek önemli sayılabilir ama bu tür sonuçlar bazen bir hatadan veya sıralama kurumunun göstergelerde yaptığı değişiklikten kaynaklanabiliyor. Türk üniversitelerinin geleceğinden ümitliyim. Bunun nedeni üniversitelerimizin çoğunun Türkiye ve Dünya sıralamalarında üst sıralara çıkabilmek için çaba sarf ettiğini biliyor olmam. Bence bu önemli bir gelişmedir.
HANGİ ÜNİVERSİTELERİMİZ?
Diğer sıralamalarda üniversitelerimizin durumu nasıl?
Bazı sıralamalara girebilen makul sayıda üniversitemiz var.
ARWU 2018 sıralamasında; ilk 500’de İstanbul (450.) yer aldı. Hacettepe (550.), İ.D. Bilkent (650.), Dokuz Eylül (650.), Erciyes (650.), İTÜ (750.), Gazi (850.), Ege (850.), ODTÜ (850.) ve Ankara (850.) üniversiteleri de 501-900 bandında yer aldı.
QS sıralamasına 2018’de 11 üniversitemiz girdi. İlk 500’de; İ. D. Bilkent (425.), Koç (435), Sabancı (465), ODTÜ (475) ve Boğaziçi (495) yer aldı. İTÜ, Hacettepe, Ankara, Çukurova, Gazi ve İstanbul üniversiteleri de 501-900 bandında yer aldı.
THE’nın 2018 yılı sırlamasında ilk 500’de; Sabancı (375.) ve Koç (450.) yer aldı. Hacettepe, İ. D. Bilkent, Boğaziçi, İTÜ, ODTÜ, İstanbul, Gebze T.Ü., Atılım, Anadolu ve Erciyes üniversiteleri de 501-1000 bandında yer aldı.
US News and World Report’un 2018 yılı sıralamasında ilk 500’de; Boğaziçi (234.), ODTÜ (367.) ve İTÜ (376.) yer aldı. Hacettepe, İ. D. Bilkent, Ankara, İstanbul, Koç, Yıldız T.Ü., Ege, Çukurova, Gazi, Mersin, Gaziantep, Tokat G. O. P. ve Marmara üniversiteleri de 501-1000 bandında yer aldı.
NTU’nun 2018 sıralamasında ilk 750’de; Hacettepe (575.), İstanbul (575.), İTÜ (675), Ankara (675.), ODTÜ (675.) ve Boğaziçi (725.) yer aldı.
URAP’ın 2018 sıralamasında ilk 1000’de 13 üniversitemiz yer aldı. İlk 800’de; Hacettepe (527.), İstanbul (579.), ODTÜ (620.), Ankara (687.), Ege (746.) ve Gazi (776.) yer aldı. Boğaziçi, İ.D. Bilkent, Yıldız T.Ü., Marmara, Erciyes ve Dokuz Eylül üniversiteleri de 801-1000 bandında yer aldı.
Uluslararası ARWU sıralamasında ilk 500’e giren tek üniversitemiz, İstanbul Üniversitesi…Türkiye’de Darülfünun ancak 1908’de gelişmeye başladı, bu geç bir tarih... Türkiye çıkışlı bilimsel yayınların ancak yüzde 21’i etki değeri (kalitesi) yüksek uluslararası dergilerde yayınlanabiliyor. Diğerleri çok okunmuyor.
BİLİMDE KALİTE SORUNU
Neden bazı üniversitelerimiz başarılı, bazısı başarısız? Bir de ‘bilimde kalite’ diyebileceğimiz sorun var: Bilimsel yayın yapılıyor ama bilim dünyasında ne kadar okunuyor, ne kadar etkili olur. Buna ‘Etki Değeri’ deniliyor. Bu açıdan durumumuz ne?
Haklısınız, köklü üniversitelerimiz sıralamalarda geride kaldığı halde bazı yeni üniversiteler sıralamalarda çok daha iyi yerlerde olabiliyor. Ancak biraz önce örneklerini verdiğim birkaç sıralamaya yakından baktığımızda bir sıralamada en üstlerde olan üniversitelerin diğer sıralamalarda en altlarda olduğunu hatta sıralamaya bile giremediği oluyor. Bunun nedeni sıralamaları göstergelerinin farklı olmasıdır.
Türk üniversitelerinden bazılarının sıralamalarda en üstlerde olamayışı bazılarının ise sıralamalarda adının bile geçmeyişi moral bozucu olabilir. Ancak bu durumu; biz asla üst sıralara yükselemeyiz diye yorumlamak çok yanlış olur. Bilirsiniz doktorlar “teşhis tedavinin yarısıdır” der. Biz URAP olarak dünya ve Türkiye üniversitelerini sıralayan bir kurumuz. Kuruluş amacımız da Türk üniversitelerinin ülke içindeki ve dünyadaki durumunu ortaya çıkarmak ve bu bilgiyle arzu edilen düzeye çıkamayışımızın nedenlerin belirlemektir. Diğer bir deyişle sorunun ne olduğunu teşhis etmektir. Biz niçin dünyanın en iyileri arasında yer alamıyoruz sorusunun en önemli nedenlerinden birini belirledik ve raporlarımızda açıkladık. Sorun, maalesef Türk üniversitelerinin bilimsel makalelerinin çok önemli bir bölümünün etki değeri düşük dergilerde yayımlanmasıdır. Etki değeri en düşük dergiler pek okunmadığı için o tür dergilerde çıkan makalelere atıf yapılamamaktadır. Bu makaleler okunmadığı için bilim dünyasına katkıları da olamıyor. Bilindiği gibi bilimsel dergilerdeki makalelerin aldıkları atıf sayıları ilgili derginin etki değerini belirliyor. Bilimsel makaleleri endeksleyen InCites tüm dergileri etki değerine göre dört gruba ayırdı. İlk %25’lik dilimdekiler etki değeri en yüksek dergilerdir. En son yaptığımız ölçümlere göre ABD üniversitelerinin yayınlarından ilk %25’lik dilimdekilerin oranı %52,86, Almanya’da %52,11, İspanya’da %52,54, Hollanda’da ise %58,69. iken Türk üniversitelerinde bu oran maalesef %21,08. Görüldüğü gibi en iyi dergilerde, bizim makalelerimizin oranı en iyi üniversitelere sahip ülkelerinkinin yarısından bile az. Etki değeri en düşük %25’lik dilimde Türk üniversitelerinin makalelerinin oranı maalesef %33,69 yani her 3 makalemizden biri etki değeri en düşük dergilerde yayımlanıyor. ABD’de bu aran %6,97, Almanya’da %9,95, İspanya’da %9,80, Hollanda’da ise sadece %4,69. Bu durumu son birkaç raporumuzda açıkladığımız için çoğu üniversitemiz yayınlarını etki değeri yüksek dergilere yönlendirmeye çalışıyor. Bu nedenle biraz sabredersek Türk üniversitelerinin yayınları iyi dergilerde yöneldikçe onları okuyan ve atıf veren yabancı akademisyenlerin sayısı artacak ve yayınlarımızın aldığı atıflar arttıkça sıralamalarda yükselmemiz kolaylaşacak. Ben bu konuda umutluyum.
OKUDUĞUNU ANLAMA(MA)
SORUNU
Biz hem üniversite sıralamasında, hem PISA ve benzer sıralamalarda hemen her devirde “vasat” kalıyoruz. Neden?
Pisa sonuçları maalesef çok moral bozucu oluyor. Türkiye’nin; fen sınavında 70 ülke arasında 52’inci ve matematikte 49’uncu olması üzücü bir durum. Bence en üzücü olanı da okuduğunu anlama sınavında 50’inci olmamız. Halkımızın matematiği pek sevmediği biliniyor ama üzerine düşülürse belki düzelir. Okuduğunu anlayamamak ise çok daha temel bir sorun. Bu sınava 15 yaşındaki öğrenciler giriyor ve sınavda bizimkilere verilen Türkçe metni okuyan öğrencilerimizin önemli bir bölümü içeriğini anlayamıyor. Okuduğunu anlayamayan bu öğrencilerin, fen ve matematik sorularını anlamış olması gerekir ki o soruları çözebilsinler. Kişi başı milli geliri sadece 2500 dolar olan Vietnam, fen sınavında 8’inci olurken bizim 52’inci olmamızı açıklamak hiç kolay değil.
BİLİMDE ÇOK GECİKTİK
Modern üniversitede geciktiğimiz söylersiniz. Bunu biraz açar mısınız?
Üniversitelerimizin dünya sıralamalarında ilk 100 veya ilk 200’e giremeyişinin nedenleri PİSA sınavlarından çok daha farklı nedenlere ve geçmişe dayanıyor. Üniversitelerimizin dünyanın gelişmiş ülkelerindeki üniversitelere göre geri sıralarda kalmasının nedenlerinin başında ülkemizde modern üniversitelerin kurulmasının çok gecikmiş olmasıdır. Bilindiği gibi en eski üniversitenin milattan sonra 427’de Hindistan’dan kurulan Nalanda olduğu hakkında bazı bilgiler var. İtalya’da 1088’de kurulan Bologna Üniversitesi’nin dünyanın ilk üniversitesi olduğu tüm dünyada kabul edilmektedir. Dünyanın ikinci üniversitesi ise 1096’da İngiltere’de kurulan Oxford’dur. Ülkemizde ise Fatih Sultan Mehmed’in 1470’te kurduğu Semaniye Medreseleri ve Kanuni’nin kurduğu 12 kademeli Süleymaniye medreseleri iyi eğitim kurumlarıydı. Ancak onlar üniversite olarak tanımlanmıyor. Sarayda eğitim veren Enderun üniversite eğitimine yakın bir kurumdu ama o da üniversite olarak kabul edilmiyor. Ülkemizdeki üniversitelerin ataları; 1773’te kurulan Mühendishane-i Bahri-i Humayun ile 1795’te kurulan Mühendishane-i Berri-i Humayun idi demek yanlış olmaz. Darülfünun 1870’ten itibaren eğitime başlayıp ve birkaç kez kapatılsa da o dönemde dünya standartlarına en yakın üniversiteydi. Ancak maalesef bu kurumlarda; fen, mühendislik veya tıp alanlarında yoğun bilimsel araştırmaların ve bilimsel buluşların yapılıp bilimsel makalelerin yayımlanması konusunda bir çaba yoktu. O dönemlerde; önce okuyup yazması olan insan sayısını artırmak ve ardından ihtiyaç duyulan bazı mesleklerde yeterli sayıda eğitimli insan yetiştirmek hedeflenmekteydi. Önce yeterli sayıda yüksel öğrenim gören insan yetiştirmek gerekiyordu ki daha sonra bazı yetenekli akademisyenler araştırma yapmaya zaman ayırabilsin.
Okuduğunu anlayamamak çok daha temel bir sorun. Türkçe metni okuyan öğrencilerimizin önemli bir bölümü içeriğini anlayamıyor. Bu öğrenciler fen ve matematik sorularını nasıl çözebilsinler? Kişi başı milli geliri sadece 2500 dolar olan Vietnam fen sınavında 8’inci olurken bizim 52’inci olmamızı açıklamak hiç kolay değil.
AVRUPA’DA NASILDI?
O dönemde Avrupa üniversitelerinde bilimsel çalışmalar ve bilimsel buluşların yayımlandığı bilimsel dergiler var mıydı?
Evet hemen her bilim alanında vardı. Bu konudaki cevabım biraz uzun olacak. İlk bilimsel dergiler 1665’ten itibaren Avrupa’daki bilim akademileri tarafından çıkartılmaya başlandı. İlk bilim akademisi olan Leopoldina N. Akademie 1652’de Almanya’da ve ardından Royal Society 1660’ta İngiltere’de kuruldu. Fransız Bilim Akademisi olan Academie des Sciences’in kuruluşu ise 1666’da gerçekleşti. Daha önceleri, bilimsel buluşlar kitap yazarak bilim camiasına duyurulurdu. Bilim akademileri, bilimsel keşiflerin kısa sürede duyurulması için bilimsel dergilerin çıkartılmasına karar verdi. Dünyanın ilk bilimsel dergileri olan Journal des Scavans’ın Fransa’da ve Philosophical Transactions’ın İngiltere’de 1665’te yayımlamasını bu akademiler başlattı. Philosophical Transactions Dergisi’nde, genellikle İngiliz bilim adamlarının buluşları yer alırdı. Newton’un 1672’deki ışık ve renklerle ilgili makalesi, B. Franklin’in bulutların elektrik yüklü olduğunu kanıtlayan uçurtma deneyiyle ilgili 1751’deki yazısı, ilk kez C. Herschel isimli bir kadın astronomi uzmanının keşfettiği kuyruklu yıldız hakkında 1787’de yazdığı makale, Darwin’in İskoçya’daki kayalıkların jeolojik formasyonlarını açıkladığı 1837’deki makalesi, Faraday’ın kolloidler konusunda 1857’de yazdığı makale ve ışığın bir elektromanyetik dalga olduğunu açıklayan Maxwell’in 1865’deki makalesi Philosophical Transactions Dergisi’nde yayımlanan çok önemli buluşların bazılarıdır. Bilimsel dergilerin sayısındaki artış 1800’lerde hızlandı. O yıllarda; M. N. R. Astronomical Society 1827’de, British Medical Journal 1840’ta, American Naturalist 1867’de, JACS 1879’da, Acta Mathematica 1882’de, Annals of Botany 1887’de ve Physical Review 1893’te yayımlanmaya başlandı. Bilimsel dergilerin sayısı arttıkça bilimsel makalelerin sayısı da arttı. Bilim alanları alt dallara ayrılıp yeni bilim dallarına yönelik dergiler çıkınca, bilimsel dergi ve makalelerin sayısı eksponansiyel olarak artmaya başladı. Bugüne kadar çıkan bilimsel makalelerin toplam sayısı 60 milyona ve günümüzde aktif olan bilimsel dergilerin sayısı da 40 bine ulaştı.
Ülkemizde ise Darülfünun ancak 1908’de gelişmeye başladığı için 1700’lerde ve sonrasında Avrupa’daki bilimsel araştırmalara paralel çalışma yapıp bilimsel makale yazacak ortam yoktu.
Prof. Dr. URAL AKBULUT KİMDİR?
Çeşitli ulusal ve uluslararası bilim ödüllerine sahip olan Ural Akbulut, ODTÜ rektörlüğü de yaptı. Halen URAP (University Ranking by Academic Performance) kurumunun koordinatörü. Türkiye ve dünyadaki üniversite performanslarını ve akademik yayınları kantitatif olarak değerlendiriyor
25/11/2019 23:54
16. Yüzyılda demokrasi mi vardı?
88
Bilim devriminin meydana geldiği 16. Yüzyılda demokrasi mi vardı; demek ki bilim için demokrasi gerekmez!
Bu bir okur yorumudur; bilim için demokrasi gerekliyse Çin’de niye bilim gelişiyor diye soru hatta itirazlara da muhatap oluyorum. Bu görüşler, otoriter ve kapalı dünya görüşlerinin özgürlüğe, bilim zihniyetine ve açık topluma tepkilerini yansıtıyor.
Hemen belirteyim çağlar boyu şartlar değiştiği gibi, 16. Yüzyıldan itibaren bilime öncülük edenler o çağın şartlarında sınırlı hürriyet ortamı bile olmadığı için ağır bedeller ödediler. Diri diri yakıldılar, sürüldüler, kovuldular, hapsedildiler...
Modern çağda da totaliter ideolojiler kendi davalarına uymayan bilim insanlarını ve bilimsel teorileri ezdiler, kurşuna dizdiler, hapislerde çürüttüler.
Siyasi ve sosyal bilimler bir tarafa, Nazi Almanya’sında “ari ırk fiziği”, Stalin Rusya’sında “proleterya biyolojisi” uğruna yapılan bilim kıyımları korkunçtu.
BİLİM NASIL GELİŞİYOR?
Sadece böyle insani facialar değil… Bilimi bastırmanın gelişmeyi engellediği de acı tecrübelerle görüldü.
Böylece insanlık tarihinde adım adım hürriyet fikri gelişti; bu da bilimin gelişmesini hızlandırdı.
Isaac Asimov’un “Bilim ve Buluşlar Tarihi” adlı eserinde yazdığına göre, 16. Yüzyılla 17. Yüzyıl sonuna kadarki 250 yıl içinde yapılan belli başlı buluşların sayısı 143’ten ibarettir. Ama 20. Yüzyıl içindeki belli başlı buluşların sayısı 642’dir.
İki buçuk asırda 143 buluş.
Son yüzyıl içinde 642 buluş!
Tabii hem üniversite ve enstitülerde bilim üretimi hızlandığı için hem hürriyet ve demokrasi fikri, üniversite özerkliği gibi değerler geliştiği için…
Çağımızda buluşlar artık sayılamayacak kadar artmıştır; tıptan tarıma, uzay bilimlerine, fiziğe, kimyaya kadar…
BİLİME YATIRIM
Elbette otoriter rejimlerde de bilim gelişebilir fakat hilkat garibesi doğumlar gibi sakat olarak ve bir süre sonra çökmek üzere. Sovyet bilimi elbette görkemliydi ama muazzam ödeneklerle uzaya giden Sovyet bilimi, halkını doyuracak üretimleri yapamayacak, neticede sistem çökecekti.
Bugün, bütün Uzak Doğu’da olduğu gibi Çin’de de bilim gelişiyor; hem de çok başarılı… Fakat bilimsel eğitim yaygınlaştıkça Çin’de de özgürlük ihtiyacı ve rejimin ideolojik hurafelerine tepkiler artıyor.
Akademik performans ölçümü yapan URAP kurumunun Koordinatörü Prof. Ural Akbulut’un bugünkü Karar’da söylediğine göre, Araştırma-Geliştirme çalışmalarına Çin milli gelirin yüzde 2.1’ini ayırıyor, demokratik Güney Kore’de bu oran yüzde 4.29’dur.
Bizde hiçbir dönemde yüzde 1’i aşmadı. İktidar bu oranı 2018 yılında 1.8’e çıkarmayı vaad etmişti.
Şimdi 11. Kalkınma Planında 2013’te bu hedefi vaad ediyor. Çoktan bu yapılmalıydı.
Uzun vadede sonuç verecek Ar-Ge gibi yatırımlar yerine kısa vadede oy getirecek tüketim ve rant politikaları bütün iktidarlara cazip geldi.
HUKUK VE BİLİM
17 yılda 109 üniversite daha açtık, şehirler, kasabalar sevindi. Öğrenciler iş güç sahibi olacağız diye umutlandı. Yüksek öğretimdeki öğrenci sayısı Almanya’da 3 milyondur, Türkiye’de yeni üniversitelerle 7 milyona çıktı!
Prof. Kemal Gözler’e göre, bizde üniversite öğrencisi sayısı 4.6 kat, ama profesör sayısı ancak 2.9 kat arttı. Doçentlik, profesörlük sınavları kolaylaştırıldı; bu da kaliteyi olumsuz etkiledi…
Alman üniversitelerinde bir öğretim elemanı 12 öğrenciye, bizde bir öğretim elemanı 46 öğrenciye ders veriyor! Laboratuvar, öğrenim teknolojisi ve öğretim üyesi kadrolarının ortama kalitesi ayrı bir sorun ve bu alanlarda bizde kalite kaybı var.
Bu konuda Prof. Kemal Gözler’in “Akademinin değersizleştirilmesi üzerine” başlıkla fevkalade önemli yazısını mutlaka okuyunuz.
Evet, Üniversite sayımızı 17 yılda 93’ten 202’ye çıkardık ama bilimsel yayın indekslerinde bizim çok gerimizde olan İran, 2010 yılında bize yetişti ve önümüze geçti!
Ama siyasette kimse bunu sorgulamadı.
Netice, sanayinin gerektirdiği teknokratik kadroları yetiştiremedik, sanayimiz rekabet gücü kazanamadı. Bu gerçeklerin hepsi iktidarın Haziran 2019’da çıkardığı 11. Kalkınma Planı’nda da yazıyor.
Türkiye’nin geleceği için hukukun ve bilimin en ileri düzeylere çıkması lazımdır.
Demokrasilerde bu iki yüksek değeri savunacak bilinçli ve etkin bir kamuoyu olmalı, bu iki konu hiç gündemden düşmemelidir.
26/11/2019 23:43
Din, bilim felsefe
102
Din, bilim ve felsefe ilişkileri üzerine ciddi fikir yürütmek için çok yüksek seviyede tefekkür gücü ve çok yüksek seviyede bilgi birikimine sahip olmak lazım.
Herkes slogansı laflar edebilir. Herkes zihnindeki basit şablonu düşünce zannederek ahkam kesebilir. Hele bir de siyaset söz konusuyla, aman Allah, bilmeyenimiz yoktur.
Ben din, bilim, felsefe ilişkilerine üzerine yüksek düzeyli “tefekkür” yazısı yazmayacağım, haddimi biliyorum.
Fakat açık fikirli olmanın önemine dikkat çekmek istiyorum…
ANTİK BİLİM VE FELSEFE
Tunuslu İbni Haldun (1332-1406) İslam’ın en büyük sosyoloğudur, hatta tek sosyoloğu… İnsanlığın da en büyük sosyologlarından biridir. Tarihteki “İslam Aydınlanması”nın son temsilcilerindendir.
İbni Haldun, “Mukaddime” adlı baş eserinde, Müslümanların bedavetten çıkıp “umran” (medeniyet) kurmalarını anlatırken, İslam’dan önceki medeniyetlerden istifade ettiklerini belirtir. Bazı antik medeniyetlerin Müslümanlara ulaşmadan kaybolduğunu derin bir üzüntüyle kaydeder:
“Keldanilerin, Süryanilerin, Kıptilerin, Babil halkının ilmi nerede? Bize sadece Yunanlıların ilmi kaldı!” (Uludağ tercümesi, I, s. 120)
Buradan, o zamanki Müslümanlardan birçoğunun ‘yabancı’ bilimlere ne kadar açık olduğunu, farklı medeniyetlerden nasıl yararlandıklarını tahmin edebiliriz.
Merhum Hilmi Ziya Ülken “İslam Felsefesi Tesirleri ve Kaynakları” adlı eserinde, Müslümanların tercümelerle nasıl bir aydınlanma başlattıklarını, hatta dehrî (materyalist) fikirlerin de tartışıldığını belirtir. Bu tartışmalar için “o devrin ne kadar hür düşünceli olduğunu gösterir” diye yazar. (s. 21.)
Gelelim çağımıza…
İÇE KAPANMA, DARALMA
Siyasal İslamcılığın öncü isimlerinden merhum şehit Seyyid Kutup, “Yoldaki İşaretler” adlı kitabında, Müslümanların bozulmasının antik Yunan’dan yapılan tercümelerle başladığını yazdı.
İslamcı tarihçi İhsan Süreyya Sırma Hoca “Müslümanların Tarihi” adlı eserinde ilk halifeler dönemine analitik bakıyor, alışılmışın ötesinde tespit ve yorumları var; bu açıdan değerlidir. Fakat felsefe konusunda şöyle yazıyor:
“Abbasiler döneminde başlamış olan tercüme faaliyetinin faydasından ziyade zararı olmuştur… Felsefe hastalığı Abbasilerin hediyesi olarak Müslümanlar arasına girmiştir.” (Cilt 4, s. 49)
Sırma Hoca tarihteki İslam medeniyetindeki fikir hareketlerini hiç incelememiş, bu olumsuz hükümle yetinmiş, bilim ve felsefe tarihlerinden hiçbir alıntı yapmamıştır.
İbn Haldun’dan altı yüz yıl sonra çağımızda gördüğümüz bu içe kapanma ve daralma, tabii 13. Asırdan itibaren medreselerden akli ilimlerin ve “felsefiyat”ın kaldırılmasıyla başladı, asırlar içinde kökleşti, bu zihniyet itikat haline geldi.
21. Yüzyılda, Türk ilahiyat fakültelerinden felsefe derslerini kaldırılmak istendi.
İLAHİYAT VE FELSEFE
Prof. Durmuş Günay bilim tarihi konusunda değerli çalışmaları olan bir akademisyendir. YÖK üyeliğinde bulunduğu sırada, İlahiyat’lardan felsefe derslerinin kaldırılmasına itiraz etti, 20 sayfa “karşı oy” yazdı. “Üniversite Felsefesi” adlı kitabında yayınladı.
Orada Prof. Günay “Kindi, Farabi, İbni Sina, Gazali ve İbn Rüşd gibi” âlim ve filozoflara referans yaparak İlahiyat’larda felsefe derslerinin mutlaka bulunması gerektiğini anlatıyor. İbn Rüşd’ün “Faslü’l Makal” adlı eserinden şu alıntıyı yapıyor:
“Felsefe dinin arkadaşı ve süt kardeşidir. BU ikisi doğaları açısından kardeş. Cevher özleri açısından da dostturlar.”
Prof. Günay, “İslam’da felsefe yoktur, hikmet vardır” dışlamasını da eleştiriyor.
Tepkiler üzerine İlahiyatlarda felsefe derslerinin kaldırılması kararından vazgeçildi.
Hemen belirteyim, İbn Rüşd’ün “Faslü’l Makal” adlı eserini Bekir Karlığa hocamız dilimize kazandırdı.
TRAJİK DURUM
Durmuş Günay aynı kitabında Avrupa Üniversiteler Birliği’nin 2010 yılında 29 ülke için yaptığı üniversite özerkliği sıralamasında Türkiye’nin 28. sırada olduğunu yazıyor.
Elbette özerklikle birlikte kalite kontrolü ve hesapverirlik….
Prof. Günay’ın “Türkiye’nin Üniversite Sorunu, Trajik Bir Yolculuk” adlı değerli bir eseri daha vardır. Kitabın bir bölümü “medreseden üniversiteye trajik bir yolculuk” başlığı taşıyor.
Ve gelinen nokta Müslüman toplumların “trajik” vaziyetidir.
Müslümanların siyasi kavgaya değil, aksine, bilime, felsefeye, İslam’ı “asrın idrakine söyletmeye” ihtiyacı var.
28/11/2019 22:19
Ali Babacan ne diyor?
102
Ali Babacan, 15 yıldır izlediğim ve rasyonel tavrını desteklediğim bir politikacı. Eski açıklamaları arşivimde kayıtlı.
Haber Türk’te Fatih Altaylı’ya yaptığı açıklamaları da tabii dikkatle izledim. Babacan bugünkü temel sorunlara politikacı olarak oy hesabıyla mı, yoksa eskisi gibi kurallı ve rasyonel yaklaşımlarla mı bakıyor?
Babacan'ın açıklamalarında en önemli husus 'hukuk devleti, kuvvetler ayrılığı, denetim ve denge, özgürlükler' gibi kavramları kuvvetle vurgulamasıdır.
Bu kavramları kendi üsluplarınca CHP, İYİ Parti, Saadet Partisi ve yeni parti kurmakta olan Ahmet Davutoğlu da savunduğuna göre bunlar artık büyüyen toplumsal taleplerdir.
AK Parti “kuvvetli lider” kavramını ön plana çıkarıyor ama yaşanan tecrübeler “sistem”in “lider” kadar, hatta bazen daha bir önemli olduğunu sistemlerin düzgün işlemesinin de bu kavramlarla mümkün olabileceğini hepimize öğretiyor.
KURUMLAR, KURALLAR
Babacan, “Meclis gücünü kaybetmiş durumda” diyor ve şunları söylüyor:
“Öncelikle güçler ayrılığı. İkincisi denge kontrol mekanizmalarıdır. Yüzde 90’ın üzerinde Meclis var, bir de 50+1 var… 50+1’den hareket ederseniz toplumda kutuplaşmaya sebep olur... Eskiden Meclis’ten bütçe geçmese hükümet düşerdi. Şimdi öyle bir şey yok. Meclis gücünü kaybetmiş durumda…”
Peki ne yapmalı?
“Sistemin tam merkezinde olan bir parlamento, demokrasinin parlamento yoluyla iyi işlemesi… Düzgün işleyen parlamenter sistem...”
Babacan “güçlü kurumlar, kurallar” vurgusu yapıyor.
Bunlar Babacan’ın bugün oy için söylediği sözler değildir. Beş buçuk sene önceki şu sözlerine bakın:
“Hukuki güvenlik en önemi meselelerimizden biri... Kuralların olmadığı yerde adaletsizlikler vardır, kuralın olmadığı yerde haksız kazanç vardır, kuralın olmadığı yerde yanlış bir rant kavramı vardır. Mutlaka açık, şeffaf kurallar ve o kuralların adil bir şekilde uygulanıyor oluşu... Bu noktalarda da eksiklerimiz var.” (7 Mart 2014)
Yolların ayrılması, Merkez Bankası’nın bağımsızlığı dahil, bu konulardaki görüş farklarıyla başlamıştı zaten.
EKONOMİST BABACAN
Fatih Altaylı’nın bir sorusu üzerine Babacan, bakanlıktan ayrıldıktan sonra, çeşitli ülkelerdeki ekonomi toplantılarına ve araştırmalara katıldığını anlattı. Sanırım bunların en önemlisi, G-20 için “Küresel sistem nasıl herkes lehine işleyebilir” konulu Ekim 2018 tarihli yüz sayfalık raporun hazırlanmasıdır. Dünyadan 20 ekonomistin hazırladığı bu raporda, Türkiye’den ‘vatandaş’ Ali Babacan’ın imzası vardır.
Ruchir Sharma’nın “Ulusların Yükseliş ve Düşüşü” adlı İngilizce kitabını, Daron Acemoğlu’nun “Ulusların Düşüşü” kitabını çağrıştırdığı için alıp okumuştum, ‘teknik’ bir kitaptı. Fakat dikkatimi çekti, ekonomi yönetimlerinin güven vericiliği ve başarısı konularını anlatırken, kabaca 2010’a kadarki iktisadi büyümede Rusya’da Putin’in ekonomi danışmanları Kudrin ve Gref’in, Türkiye’de de “Erdoğan’ın ekonomi bakanı Ali Babacan”ın adını vermektedir. (s. 67)
Ekonomide “güven”, yani kurumlara, kurallara, sevk ve idarede rasyonelliğe “güven” hayati derecede önemli olduğu için, Babacan, Karar gazetesindeki açıklamasında “sorunların en kolayı ekonomi” diyordu. Bu “güven”i restore edeceğine inandığı için olsa gerek.
GELECEK PERSPEKTİFİ
Babacan’ın açıklamalarında altını çizdiğim diğer bir husus büyük ülkelerde görülen “korku siyaseti” eleştirisidir. Geleceğe dönük perspektifler oluşturamayan siyasetçiler “korku siyaseti”ne başvuruyorlar, toplumları “düşmanlar”la korkutarak yönetmeye çalışıyorlar.
Babacan “Türkiye’nin en kıymetli insan sermayesi var. Pırıl pırıl kurumlar, üretmeyi bilen kurumlar var. Bu ülkenin her şeyi var ama gelecek perspektifi yok” diyor.
Hangi parti olursa olsun, Türkiye böyle bir perspektifle, dünyadaki demokrasi ve kurallı piyasa ekonomisi yanlısı ana akımlarla yakın ilişkiler geliştirerek yeniden dinamizm kazanabilir, kazanmalı.
Kurulu partiler veya kurulacak olan partiler, bunu başarabilir mi?
Toplumda “masaya vuran lider” tercihiyle, Turgut Özal gibi sakin, rasyonel lider tercihi bugün ne oranlardadır?
Bunları zaman gösterecek.
Her halde “hukukun üstünlüğü, kuvvetler ayrılığı, denetim ve denge, temel hak ve hürriyetler, kurallı piyasa ekonomisi, şeffaflık, düzeltilmiş parlamenter sistem” gibi kavramları savunanlar ayrı partilerin içinde olsalar da bu yönde birlikte hareket edebilmeliler
30/11/2019 23:11
Tevfik Fikret’i tanımak
66
Türkiye’de Tevfik Fikret hakkında objektif ve en kapsamlı araştırma yayımlandı: Arkadaşımız Beşir Ayvazoğlu’nun “Fikret” adlı 600 sayfalık eseri.
Kitabın alt başlığı Fikret’in ünlü dörtlüğünden bir mısra: “Kendi cevvim, kendi eflâkimde kendi tâirim.”
Fikret, bu mısrada kendi şahsiyetini tanımlıyor: Kendi ufuklarında, kendi göklerinde kendisi uçan bir şair.
Minnetsiz, müdanaasız bağımsız bir mizaç. Fakat aynı zamanda geçimsiz, çok alıngan, hayranları çok ama dostları bulunmayan sıkıntılı bir kişilik.
Bir çok değerli esere imza atan Ayvazoğlu’na telefonda “Yahya Kemal hakkındaki kitabından sonra bununla ikinci baş eserini yazmışsın” dedim. Çünkü hem Fikret hakkında bugüne kadarki en geniş araştırma, hem tarihî bir araştırma: Yaşadığı dönemin cereyanları, buhranları, umutları, sukutları içinde böylesine çok hassas bir şairin feryatlarını, isyanlarını, coşkularını, krizlerini anlatıyor.
Fikret önemli mi, hele benim gibi Akif’i tercih edenler için Fikret’i tanımak lazım mı diye sorulabilir…
‘ANLAMAK VE ANLATMAK’
2 Haziran 1950, merhum Menderes ilk hükümet programını okumuş, aşırı cereyanlarla mücadele edeceğini söylemiştir. DP listesinden bağımsız milletvekili Halide Edip Adıvar kürsüdedir. Aşırı cereyanlar diye fikir ve ifade hürriyetinin bastırılmasının çok yanlış olacağını anlatıyor. “Tek şef, tek parti, tek her şey teranesi”nin nasıl boğucu bir atmosfer yarattığını hatırlatarak diyor ki:
“Bilirsiniz, bizde Mehmet Akif’in şiirlerini benimseyenlere mürteci, Tevfik Fikret’i büyük şair telakki edenlere komünist damgası vurulur…”
Taraf tutalım ama zihnimizi damgalarla kapatmayalım.
Ayvazoğlu da kitabında şöyle yazıyor:
İki şair yüz yıldır ideolojik grupların mevzilerini tahkim etmek için kullandıkları figürlere dönüştüğü için ciddi bir anlama ve anlatma problemi yaşıyoruz. Bu kitapta Fikret’i hain veya kahraman, dost veya düşman ilan etmeksiniz, doğruları ve yanlışlarıyla, meziyet ve zaaflarıyla bir insan olarak anlatmaya çalıştım…”
Fikret öyle karmaşık bir dönemin şairidir ki, son halife Abdülmecid Efendi, oğlu Şehzade Ömer Faruk ve diğer bazı şehzadeler Fikret’in hayranları ve dostlarıdır. Hatta Veliahtlığı döneminde Abdülmecid Efendi, Fikret’in İstanbul’a lanetler yağdırdığı “Sis” adlı şiirini yağlı boya tablo yapıp ona hediye etmiş. Şehzadeler onun öğrencisi.
FECİ BİR DÖNEM
Ayvazoğlu doğru bir metot ortaya koyuyor:
“Bugünden bakarak dün olup bitenler hakkında kolayca hüküm verebilir, birilerini kolayca mahkum edebilir veya beraat ettirebiliriz. Doğru olan, anlamaya çalışmaktır, bugünün kavgalarını düne, dünün kavgalarını bugüne taşımadan…”
Bütün sosyal bilimlerde geçerli bir metottur bu.
Evet Fikret mümin Müslümanları rahatsız eden birkaç şiir yazdı, bilhassa “Tarih-i Kadim” şiiri. Fakat Ayvazoğlu, Osmanlı’nın feci çöküş döneminde Akif gibi mümin bir şairin “ağzım kurusun, yok musun ey adl-i ilahi” diyerek feryad ettiğini hatırlatıyor…
Ayvazoğlu kitabında iki şairin de cami ve dindarlık konularında şiirlerini mukayese ediyor, dikkat çekici benzerlik var.
Fikret’in sonradan “irfanım tebdil-i tabiyet etti” veya “terk-i tabiyet etti” demesine giden süreci bu kitapta okumak lazım; Yakup Kadri’nin tanıklığıyla…
1890 Şubatında Süleyman Nazif’e yazdığı mektup Fikret’in nasıl bunalmakta olduğunu, nasıl bir “me’yus” yani “yeis” içinde bunalmış olduğunu gösteriyor:
“Yeis… Yeis… Yeis… Me’yusum kardeşim. Şiddetli bir buhran-ı infial içindeyim. Sönüyorum…. Koca bir alem içinde yalnızım Nazif…”
ŞAİR RUHU
Fakat iyimser olabileceği, geleceği içim umutlandığı zamanlarda, mesela Meşrutiyet ilan edildiğinde “Millet Şarkısı”nı yazacaktır. “Rücu” şiirini yazarak, “Sis” şiirinde İstanbul’a yağdırdığı lanetleri geri alacaktır.
Şair ruhunun iniş çıkışları…
Kitapta şairin oğlu Haluk’u da izlemek mümkün. Fikret’in şiirlerde idealize ettiği fakat gerçek hayatta soğuk ve katı davrandığı oğlu Haluk sürekli sevgi özlemi içinde… Memleketle kültürel bağları da koptuktan sonra Protestan papazı oluyor. Annesi Nazıma hanım bunu kabul etmiyor. Hazin bir hikaye…
Edebiyatçı Beşir Ayvazoğlu’nun kitabı birinci elden belgelere, tanıklıklara, muazzam bir arşiv araştırmasına dayanıyor. Şimdi “Erol Güngör’ün Hayatı” üzerine çalışıyor, dört gözle bekliyorum.
.02/12/2019 22:40
Osmanlı’dan ne kaldı?
75
Cumhuriyet propagandası yapmak için Osmanlı’dan miras kalan iktisadi, hukuki ve kültürel kurumları küçümseyen, hatta sıfır sayanlar az değil.
Öbür uçta muhafazakarların propaganda söylemi vardır: Osmanlı’dan bize çok büyük bir miras kalmış, bu mirastan Ortadoğu’daki toprakları Lozan’da, yüksek oranlı okuryazarlığı da harf inkılabında kaybetmiştik! Osmanlı’nın sanayii de vardı, topu tüfeği de…
Bu iki görüş de ideolojiktir. Siyasi amaçlı oldukları için araştırmaya, somut tarihî bulgulara ihtiyaç duymadan sürekli tekrarlıyorlar...
Biliyorsunuz tartışma Fatih Altaylı’nın programında tarihçi Hakan Erdem’in konuşmasıyla yeniden alevlendi.
OSMANLI’DA EKONOMİ
Doğrusu, Osmanlı’dan Cumhuriyet’e iktisadi, hukuki ve kültürel önemli bir miras kalmıştır. Cumhuriyet bu miras üzerinde yükselmiştir. Fakat Avrupa ülkeleriyle mukayese edildiğinde maddi miras hayli mütevazidir: Kilometre kare başına demiryolları, karayolları, tarım ve sanayi üretimi, okullaşma oranları, eski Osmanlı vilayetleri olan Balkan devletlerinin bile gerisindeydi.
İktisat tarihçisi Şevket Pamuk, “Türkiye’nin 200 Yıllık İktisat Tarihi” adlı eserinde 19. yüzyılda Osmanlı ekonomisinin geliştiğini fakat bunun yavaş olduğunu belirtir.
Kabaca Avrupa’da yüzde 2 büyüme, bizde yüzde 1 büyüme!
“Yok” değil, yetersiz…
Tarihçi Donald Quataert, Halil İnalcık’ın editörlüğünde yayınlanan “Osmanlı İmparatorluğunun Ekonomik ve Sosyal Tarihi”nde şöyle yazıyor: Klasik Osmanlı nizamında yerel düzenlemeler ticaret ve sanayii frenliyordu. Tanzimat ve Abdülhamit bunları kaldırmaya başladı ekonomi de büyüme yoluna girdi… Fakat Quataert hemen dikkat çeker:
“Osmanlı İmparatorluğu 1800 ile 1918 arasındaki 118 yılın 53’ünde (% 45) harp halindeydi. Bu tüyler ürperten bir durum!” (Cilt 2, s. 913)
KİBRİT VE EĞİTİM
Maliye Bakanı Cavit Bey’in 23 Haziran 1330 (6 Temmuz 1914) tarihinde Meclis’e sunduğu bütçede devletin toplam gideri 34 milyon lira, eğitime ayrılabilen miktar sadece 500 bin liraydı!
Kibrit ithaline ise 200 bin lira ayrılmıştı!
Bizde kibrit fabrikaları 1926’da kurulacaktı.
Osmanlı bütçesinin aslan payı Düyunu Umumiye ve savunma harcamalarına gidiyordu. Kürsüde Cavit Bey adeta feryat ediyordu:
“Memleket için bugün yegâne kurtuluş noktası varsa, o da terakki ve temeddün (medeniyet) yoludur…”
Ama daha fazla ödenek ayırılamıyordu...
Neticeten, Osmanlı’da kişi başına gelir, Batı Avrupa’nın onda biri, Bulgaristan ve Yunanistan’ın beşte biri kadardı.
Birinci Dünya Harbi bunu da tahrip edecek, Prof. Şevket Pamuk’a göre, Cumhuriyet’in geçinme indeksi ancak 1930’da savaş öncesi duruma ulaşabilecekti.
ASKERÎ SANAYİ
Hakan Erdem, siyasi demagojiye ve popülerlik hevesine tenezzül etmeyen, daima vesika ve kaynaklarla konuşan değerli bir tarihçidir. Osmanlı mirası olarak sıraladığı askeri sanayi müesseseleri doğrudur. (Karar, 1 Aralık 2019)
Askeri tarihçi Gabor Agoston’un “Osmanlı’da Askeri Silahlar ve Askeri Devrim” kitabında yazdığına göre, Osmanlı harp sanayii “hiç değilse 1750’lere kadar” Avrupa ile boy ölçüşebilir durumdaydı.
Milli Mücadele’deki “İmalat-ı Harbiye” atölyeleri, Osmanlı’daki yetersiz savaş sanayisinin bilgi ve teknik seviyesiyle mümkün olacaktı. Cumhuriyet’in iktisadi teşebbüslerinin bütün personeli Osmanlı mekteplerinde okumuşlardı.
Peki niye çöktü?
Bir, milliyetçilikler çağında bütün çokuluslu imparatorluklar çökmüştü… İki, sanayileşmiş Avrupa karşısında Osmanlı hâlâ geleneksel tarım devleti olarak kalmıştı.
Yeni çağ; ulus devlet ve sanayi toplumu gerektiriyordu.
KURUMSAL VE KÜLTÜREL MİRAS
Osmanlı’nın Cumhuriyet’e devrettiği kurumsal ve kültürel miras konusunda, değerli tarihçi Erdem’in şu saydıkları da doğrudur:
“Danıştay, Yargıtay, Sayıştay, ilkokulundan üniversitesine kadar okullar, ordu, parlamento, siyasî partiler, itfaiye, posta, jandarma ve polis teşkilâtları, kanunlar, spor kulüpleri, Kızılay, Yeşilay, Ziraat Bankası, gazeteler, Osmanlının borcu, Osmanlının bayrağı…”
Güzel sanatlar (sanayi-i nefise) dahil.
Osmanlı’yı idealize edip Cumhuriyet’i kötülemek, ya da Cumhuriyet’i idealize edip Osmanlı’yı kötülemek ideolojik bir tavırdır.
İkisine de bütün insanlık tarihine yön veren dinamikler; bir “sanayileşme”, iki “ulus devlet”, üç “hukuki modernleşme” açılarından bakmak lazım.
Osmanlı da Cumhuriyet de bizim. Geçmiş için kavga etmek yerine geleceğimize bu açılardan bakabilmeliyiz.
03/12/2019 22:55
Ah eğitim, vah eğitim
80
PISA sonuçları açıklandı; tabii yıllara göre bazı iniş çıkışlar oluyor, bu defa biraz çıkış var. Ama daima OECD ülkeleri ortalamasının altında dolanıp duruyoruz.
Dün açıklanan PISA sonuçları, matematik, fen ve Türkçe dallarında “Türkiye’de 15 yaşındaki öğrencilerin önemli bir oranının temel becerilerden yoksun olduğunu gösteriyor.”
Tabii okuduğu Türkçe bir metni anlamada başarısızlığa uğramak, en vahimi…
Sabancı Üniversitesi Eğitim Politikaları analisti Yeliz Düşkün şöyle diyor:
“Okuma alanında üst düzey beceri göstermek demek bir veya birden fazla metindeki bilgileri birbirleriyle ilişkilendirerek yorumlamak, sunulan hipotezleri eleştirel biçimde değerlendirebilmek gibi becerileri içeriyor. Dolayısıyla Türkiye’de 15 yaşında olan ve eğitimine devam eden çocukların çok düşük bir oranının bunları yapabildiğini söyleyebiliriz.”
Toplumda “anlama” sorunu böylesine yaygın olunca, analitik düşünme yerine kişilere bağımlılık veya düşmanlık, partizanlık, slogancılık gibi zihnî tembellikler de yaygın oluyor.
MİLLİ EĞİTİM’İN VERİLERİ
Milli Eğitim’in yaptığı ABİDE (Akademik Becerilerin İzlenmesi ve Değerlendirilmesi) araştırmasının 2019 sonuçlarına göre, okul çağındaki çocuklarımızın en yetersiz olduğu alan matematik… Temelinde tutarlı ve mantıklı düşünme yetersizliğinden olsa gerek.
Türkçe konusunda ise ABİDE raporunda şu satırları okuyoruz:
“Türkçede öğrencilerin yüzde 66,1’i orta düzey ve altında bu öğrenciler, deyimleri, atasözlerini, hiciv ve nüktelerdeki mesajları anlayamıyor. Neden-sonuç ilişkisi kuramıyor.” (AA, 3 Temmuz 2019)
Yine “anlama” sorunu!
Milli Eğitimce kanıtlanmış “anlama” sorunumuz!
Aynı raporun devamında şu tespitler var:
“2016 uygulaması ile karşılaştırıldığında bütün dersler için temel altı ve temel alt yeterlik düzeylerinde bir düşüş, orta üstü ve ileri üst yeterlik düzeylerinde ise bir artış tespit edildi.”
Yani iyi okullarda öğrenci kalitesi yükselirken, bu nitelikte olmayan yaygın okullardaki öğrencilerde matematik, fen ve Türkçe dallarında “düşüş” yaşanıyor.
ABİDE araştırmasına göre annenin eğitimli olması, evde ve okulda kütüphane bulunması, ailenin çocuğa ilgisi, iyi ekonomik ve sosyal statü ve okul öncesi eğitim çocuklarda başarıyı yükseltiyor.
Demek ki “zekâ” sorunu değil, sosyal sorun.
YILLARDAN BERİ
Ailede, kitap, edebiyat, müzik, tiyatro, spor ve sinema konuşuluyorsa, sosyal ve siyasi sorunlara ilgi varsa, bu atmosfer çocuğun zihnî gelişimini olumlu etkiliyor.
Buna karşılık, ABİDE’nin çok önemli bir bulgusu var: “Aile baskısı çocuğun akademik gelişimini negatif etkiliyor.”
Dayak cennetten çıkma, kızını dövmeyen dizini döver gibi ataerkil-otoriter geleneklerin zararını görüyorsunuz.
Aile baskısının yarattığı çekingenlik ister istemez zihinleri de davranışları da pasifliğe itiyor.
Toplumda “öğrenme”yi “ezberlemek” zanneden köklü bir zihnî alışkanlığın olması da ciddi bir sorun.
1936’dan itibaren İstanbul Üniversitesi’nde ders veren Alman Prof. Fritz Neumark, gözlemlerini 1939 yılında toplanan “Birinci Maarif Şurası”ında şöyle anlatmıştı:
“Üniversitede bazı talebeler zannediyor ki, mühim olan tek şey dersleri takip etmek ve anlatılan bilgileri imtihan için ezberlemektir... Fakat özel çalışmalar yapmak veya diğer kitaplara başvurarak araştırmak fikri hemen hiç yok...” (Maarif Şûrası, sf. 455)
Sorgulama zihniyeti olmayınca araştırma için merak olur mu?!
ALMANYA VE TÜRKİYE
Mesele öğrenciyi şu veya bu ideolojiye göre yetiştirmek değildir. İdeolojinin değişmesi, ezberciliği değiştirmiyor. Milli ve insani değerlerle birlikte sorgulayıcı zihin, analitik düşünce olmazsa olmazdır.
Öteden biri başarısızlıklarımızın temelinde bu noksan var.
Her şehirde üniversite açmak, hele de “üniversiteyi öğrencinin ayağına götürmek” geçici bir rahatlama sağladı, oy da getirdi… Ama neticesi diplomalı işsizler ordusu oldu.
İşte Türkiye’de 7 milyon, Almanya’da 3 milyon üniversite öğrencisi var; çünkü Alman eğitimi sanayie nitelikli işgücü yetiştiren mesleki eğitimi ihmal etmiyor!
Bizde de sanayi için nitelikli mavi yakalıları yetiştiren mesleki eğitimi yaygınlaştırmak lazımdı! Akademik eğitimin ise her kademesinde analitik düşünceye odaklanmak lazımdı...
Bundan sonra inşallah!..
05/12/2019 23:38
Genel başkan veto edince
81
Termik santrallere filtre takılmasını 2.5 sene erteleyen kanunu Cumhurbaşkanı’nın veto etmesi, sistemdeki sorunları görmek bakından önemli bir örnektir.
Parlamenter sistem olsaydı, partisiz cumhurbaşkanının, iktidar partisince çıkarılan kanunu veto etmesi gayet normal olurdu.
Ama CB hükümet sisteminde parti lideriyle Cumhurbaşkanı aynı şahıstır. Aynı irade parti genel başkanı olarak kanun çıkarttırabilir, Cumhurbakanı olarak veto edebilir!
Yani, “parti disiplini” yanlış kanuna oy verdiriyor, partinin genel başkanı veto edip düzeltiyor!
Milletvekilleri ise ondan da mutlu bundan da!
DİSİPLİN DEĞİL DİREKTİF
Cumhurbaşkanı’nın vetosuyla en zor durumda kalanlar tabii Kahramanmaraş milletvekilleri oldu, çünkü Afşin-Elbistan termik santrali had safhada zehir saçıyor.
Sayıları 15’i bulan bütün termik santrallere bu yıl sonuna kadar filtre takılması zorunluydu. İktidar 98 imza ile ve Meclis’te 202 ‘evet’ oyu ile filtre takılmasını 2.5 yıl erteleyen kanunu kabul etti!
Türkiye’nin enerji ihtiyacı, ekonomik durum gibi gerekçelerle...
Firmalar bu kriz ortamında filtre takma sıkıntısından ferahlamış olmalıydılar; şimdi finansman bulup filtre takmalılar.
Nerede “hukuki öngörülebilirlik” ilkesi?
Hiç erteleme umudu yaratmadan kanunu uygulamak gerekmez miydi?
Elbistan doğumlu Kahramanmaraş milletvekili Mahir Ünal’ın durumu, CB sisteminin ortaya çıkardığı çelişkileri yansıtıyor: Sayın Ünal yasaya karşıymış ama “parti disiplini” diye oy vermiş, veto edilince de sevinmiş…
Fakat erteleme kanunu hazırlanırken Ünal’ın buna karşı mücadele ettiğini, grupta ve komisyonda kamuoyuna açık konuşmalar yaptığını hiç duymadık.
Aslında kanunu çıkarttıran da vetodan memnuniyet duydurtan da aynı “disiplin”, yani direktiftir.
OTORİTER KÜLTÜR
Daha önce de yayınlamıştım. Siyasi kültürümüzün otoriter boyutunu yansıtan şu karikatür 13 Kasım 1924 günlü Tevhid-i Efkâr gazetesinde çıkmıştı. Halk Fırkası’nın (CHP) disiplin anlayışını hicvediyordu. Üstte “Partide disiplin, zapt u rapt”, altta “yeni disiplin kararlarından sonra parti böyle mi olacak?” diye yazıyor:
19-12/05/ekran-resmi-2019-12-05-234648.png
Atatürk’ten önce şapka giyen, Atatürk’ten önce Cumhuriyet diyen Hüseyin Cahit Bey’in de aynı yıllarda Tanin gazetesinde sert eleştirileri vardı.
Tarihimize maalesef hep “sizden-bizden” diye baktığımız için otorite, özgürlük, hukuk gibi açılardan bakmıyoruz. Ama işte bugün iktidar blokundaki parti disiplini, 1920’lerin, 30’ların “zapt u rapt” disiplini gibidir. Adayları da aynı şekilde ‘merkez’ tayin ediyor.
CHP doksan yıllık tarihinde iç yapılarındaki değişmelerle hayli kurumlaşmıştır. Aday yoklamalarında önseçim yapan tek partimizdir.
PARTİ DİSİPLİNİ
Sağ partilerde ise sık sık kapanma ve ataerkil kültür her yeni partiyi “liderin partisi“ olarak yapılandırdı. Bu yüzden politikaları da kurumsal olmaktan ziyade liderin kişisel tercihine dayanır.
Prof. Ergun Özbudun 1968 basımlı “Parti Disiplini” adlı kitabında aritmetik verilerle gösteriyor ki, “sadakat” ve “disiplin” Demirel’in Adalet Partisi’nde, İsmet Paşa’nın CHP’sinden daha sıkıydı! (s. 188, 196)
Demokrat Parti’de güçlü insanlar vardı; Bayar ve Menderes’i eleştirirlerdi. DP’nin kapatılması bu geleneğin devamını sabote etti. Sağ partiler her defasında “liderin partisi” olarak kurulageldi.
Parti politikaları da bu yüzden kurumsal değil, liderin tercihleriyle oluşur.
CB hükümet sisteminde devlet ve parti başkanlıkları bir elde toplandığı için, bu sorunlar daha önemli oluyor.
Parlamenter sistemde “parti disiplini” gereklidir, çünkü milletvekillerinin kişisel hesapları siyasi mekanizmayı tıkamamalıdır. Fakat disiplin “emir demiri keser, boynumuz kıldan ince” demek değildir. Tartışmalarla alınan “grup kararları”na uymaktır.
Filtre konusunda “grup kararı” yoktu!
Düzgün işleyen bir demokratik hukuk devletine ulaşmak için “özgürlük, kurum, kural” gibi kavramları özümsemek gerekiyor.
07/12/2019 23:55
Ceren Özdemir nasıl öldürüldü?
86
Hayat dolu gencecik bir kız, gece evine dönerken psikopat bir katil tarafından hunharca öldürüldü. Aralarında herhangi bir sorun yoktu, tanışmıyorlardı bile. Psikopat katil içindeki hastalıklı nefreti bu masum genç kıza yönelterek onu bıçak darbeleriyle katletti.
“Yeni avlar aradım bulamadım” diye konuşabilen bir psikopat!
Yer yüzünde evlat acısından büyük acı olabilir mi?
Hele de kara toprağa verdiğiniz can, gencecik bir beden, bir Cerense…
Acılar içindeki annesi Güçer Özdemir feryat ediyor:
“Psikopat birisi cezaevinden bırakılır mı? O zaman bunu bırakan da suçlu, hepimiz suçluyuz”
Evet, sorun bellidir: “Psikopat birisi cezaevinden bırakılabilir mi?” Bu nasıl bir infaz sistemi ve nasıl bir KHK düzenlemesidir?
OHAL KARARNAMESİ
Psikopat katilin cezaevinden “firar etmesi” konusunda Ordu Cumhuriyet Başsavcısı Mehmet Akif Aktaş’ın açıklamasına göre, Ceren’in katili, 2005 yılında işlediği “kasten öldürmeye teşebbüs” suçu ve diğer suçlar sebebiyle toplam 23 yıl, 79 ay 148 gün hapis cezasına çarptırılmış, 28 Ekim 2019 tarihinde ise Ordu Açık Ceza İnfaz Kurumu’na alınmış…
Bu noktada, sistem sorununu ifşa eden hayati soru şudur: Böyle bir hükümlü, açık cezaevine nasıl nakledilir?
Hain darbe teşebbüsünden sonra, belli ki geniş çaplı tutuklamalara yer açmak için, 17 Ağustos’ta yayınlanan 671 Sayılı OHAL KHK’sı ile birçok hükümlünün açık cezaevleri nakli sağlanmıştı.
Ceren’in katilinin de bu sebeple Ordu Açık Cezaevine nakledildiği, oradan firar ettiği anlaşılıyor.
671 Sayılı KHK’da belli süre yatan hükümlülerin açık cezaevlerine nakli öngörülmüş fakat adam öldürme, kendini savunamayanları ağır surette yaralama, çocuk istismarı ve uyuşturucu gibi suçlar “hariç” denilmişti…
Ceren kızımızın katilinin işlediği suçlar ise “hariçler”e girmiyordu! Çünkü adam öldürmemiş, öldürmeye tam teşebbüsten mahkum olmuştu!
Diğer suçları da “hariç”lerin dışındaydı!
Yayınlanan yönetmelikler de bu kapıyı açtığı için, Ceren’in katili Ordu açık cezaevine nakledilmiş, oradan kaçabilmiş, bu hunharca cinayeti işlemişti!
AF VE İNFAZ
Af ve infaz gibi ağızdan kolay çıkan, oy almak ve cezaevlerinde yer açmak için iktidarlara da kolay gelen bu tür genel düzenlemeler ne kadar kritiktir, görüyorsunuz.
Af ve infaz beklentileri cezaların caydırıcılığını azaltıyor.
Bizde vergi afları ve imar afları da böyle popülist bir alışkanlıktır. Hem oy getirir hem seçim ekonomisi için hazineye gelir sağlar.
Fakat netice sistemlerin düzgün işlememesidir.
KHK çıkarırken “adam öldürme” suçunda infaz indirimi yapmayacaksın, güzel, ama “öldürmeye teşebbüs”te bu indirimi yapacaksın, ’Ceren’in katili de bundan yararlanacak!
Hangi düzenlemenin ne gibi bireysel sonuçlara yol açacağını öngörmek mümkün mü?
Onun için, olgunlaşmış demokrasilerde af fevkalade istisnadır. İnfaz sistemleriyle de böyle ikide bir oynanmaz.
Cezaevlerinde mahkumların halleri uzman psikologlarca incelenir, yapılacak işlemlerde onların görüşü esas alınır.
Ceren’in katili ise kağıt üzerindeki düzenlemeyle nakledilmişti. Herhangi bir krimonolog onun psikopat halini kolayca teşhis edebilirdi halbuki.
DEVLETİN YETKİSİ
Cumhurbaşkanın da zaman zaman söylediği genel bir söz var: “Devlet kendine karşı suçları affedebilir, kişilere karşı suçları affedemez!”
İlk bakışta doğru gözüken bu söz esasında yanıltıcıdır.
Ceren’in katilini acık cezaevine nakleden KHK’yı hazırlayanlar Ceren’in ailesinden onay mı almıştı?
Af yerine infazla oynamak neticede benzer işlemler değil midir?
Üstelik modern ceza hukukunda, böyle bir ayrım yoktur, kanun kapsamına giren bütün suçlar “kamu düzeninin ihlali”dir.
Bu sebepledir ki, mesela eski çağlardaki kan davalarında taraflar “kan bedeli”nde anlaşırsa, olay kapanırdı. Eski hukuk sistemlerinde bu yüzden “savcılık” diye bir kamu makamı yoktu.
Modern hukukta ise tarafların tutumu ne olursa olsun, devlet suçun peşini bırakmaz.
Savcılık makamı da zaten “kamu davası”nı takip etmek için vardır.
Bütün suçlar için af da devletin yetkisindedir ama böyle ikide bir lafı bile edilmez.
Artık hukuki konulara ve özellikle “suç ve ceza” meselelerine modern hukuk perspektifinden bakmalıyız.
Maalesef adalet sistemimiz de infaz sistemiz de “A’den Z’ye ıslaha muhtaç” durumda.
8/12/2019 23:36
İslam’ı anlamak için toplumsal metot
66
Eski Diyanet İşleri Başkanı ve KURAMER (Kuran Araştırmaları Merkezi) Başkanı Prof. Dr. Ali Bardakoğlu yeni çıkan ‘İslam’ı Doğru Anlıyor muyuz?’ kitabı üzerine Taha Akyol’un sorularını cevapladı.
Taliban dahil her cemaat ve grup kendi İslam anlayışını doğru sayıyor. Siz de “Kitapları yakılan İbn Hazm, tekfir edilen İbn Rüşd ve Arabi mi… Teymiye mi?..” diye örneklerle bu sorunu ortaya koyuyorsunuz. Bu sorunuzun cevabı nedir?
İslam dininin kaynağı Kur’an ve Sünnettir. Allah son dinini insanlığa vahyi olan Kur’an’la bildirmiş, Peygamberimiz Kur’an’ı açıklamış ve onun ilkelerinin hayata nasıl yansıtılabileceğini o günün koşulları içinde örneklendirmiştir. Ancak bugün Müslümanların önünde, inmeye devam eden bir vahiy ve yaşayan bir peygamber yok. “Mushaf” olarak bildiğimiz Kur’an metni ile Peygamberimizin 23 yıllık peygamberlik süresinde ortaya çıkan “hadisler” var. Artık Müslümanlara düşen ellerindeki bu iki kaynağı okumak ve anlamaktır; tikel örnek ve açıklamalardan ilkeler çıkarmak, Kur’an ve sünnetin vermek istediği mesajı kavramaktır. İşte tam burada devreye akıl ve yorum, anlama ve tefekkür girer. Bu olunca da farklı görüş ve yorumların, her bir bölge ve toplumda farklı anlayışların olması kaçınılmaz olur. Bu çok seslilik dinde risk ve bozulma değil, doğal bir durumdur, hatta zenginliktir. Din içi çoğulculuktan da korkmamak gerekir.
DİN-İÇİ ÇOĞULCULUK
Din-içi çoğulculuk diyorsunuz, bu ‘nifak’ olmaz mı?
Tarih boyunca Müslümanlar bunu zaten yaşadı. Önemli olan din içi çoğulculuğu nifak değil, zenginlik, rahmet olarak görebilmektir. Müslümanlar dinin uluhiyet, ahiret, nübüvvet, temel ibadetler ve haramlar gibi ana esaslarında zaten müttefiktir. Ama bunun dışında kalan ve form olarak dinin unsurları arasında bulunmayan sosyal hayat ve ilişkiler, ekonomik ve siyasal yapı, aile, kamusal hayat, eğitim gibi birçok alanda Müslümanlar kendi çağlarının gerçekliklerini, dinin ana ilkelerine bağlılık içinde yürüteceklerdir. Bunlarda farklı anlayışları doğal karşılamak gerekir. Yani, evrensel bir dine mensup olan Müslümanlar için bu çoğulculuk doğal bir durumdur. “Madem aynı kitaba ve peygambere inanıyoruz, öyleyse her Müslüman hayatı tek tip yaşamalıdır, dini aynı şekilde anlamalıdır” demek ya geleneğimizi hiç bilmemek ve körlüktür ya da bağnaz bir ideolojik tutumdur.
Bizim tarihimiz aynı ayeti veya hadisi farklı farklı anlayan, aynı olaydan farklı ilkeler üreten ilim insanlarıyla doludur. Biz içe kapanmadığımız ve özgüven sahibi olduğumuz dönemde dinin akide ve şeriat alanındaki birçok ana konusunu özgürce tartışabildik. Bu ilim ve tartışmalardan sonra din yok olmadı, aksine dini bilgi daha güçlenerek çıktı.
Bugün kendimizi merkeze alarak ve hakikat tekelciliği yapıyor, görüşüne katılmadığımız kişileri yok saymaya, İslam dairesinin dışına atmaya böylece Allah’ın dinini korumaya çalışıyoruz. Birisi İbn Arabi’yi, birisi İbn Teymiye’yi, birisi İbn Rüşd’ü dışlıyor. Bu hastalıklı bir tutumdur. Kendi görüşümüzü dinle özdeşleştiren bir kibirdir. Özgüven yoksunluğunun ve söylediklerimizin toplumda karşılığının olmamasının iç dünyamızda yarattığı hıncın adeta dışavurumudur.
KUR’AN, SÜNNET VE...
Bütün Müslümanlar Kur’an ve Sünnet diyor ama anlayışlar çok fraklı hatta zıt. Doğruları araştırırken çok önem verdiğiniz ‘yöntem’ nedir?
Burada belki de ilk yapılması gereken Müslümanlar arasındaki farklı din anlayışlarının ve bunların hayat tarzına dönüşmesinin hak-batıl, hidayet-dalalet, iman-küfür gibi akide/inanç ekseninde değil, isabetli-isabetsiz, doğru-yanlış gibi tanımlamalar üstüne kurulmuş eleştirel ve analitik bir yaklaşımla ele alınmasıdır. Allah’ın dediği ile kişisel görüşlerin birbirinden ayrı tutulması gerekir. Vardığımız bir görüşün de neticede subjektif ve zannî karakterde olacağını akıldan çıkarmamalıyız. Dinle ilgili konuları, kutsalı temsil eden din sahipliği edası içinde değil, ilmi müzakere usulüyle tartışmalı, her konuyu bir din-iman tartışmasına dönüştürmekten kaçınmalıyız.
İslam’da tek dinî otorite, ilahî vahyi alması cihetiyle Hz. Peygamberdir. Onun dışında din alimlerinin, hocaların, şeyhlerin ve devlet adamlarının dinî nitelikte bir otoriteye sahip olmadığını, İslam’ı anlamanın hiçbir zümre ve sınıfa tahsis edilemeyeceğini daima göz önünde tutmak zorundayız. Bu aynı dine inanan, aynı kıbleye yönelen ama bizden çok farklı düşünen kesimleri -kendi düşünce ve tercihimizin en doğrusu olduğuna inanma hakkımız baki kalarak- dinlemek ve ciddiye almak demektir. Daha doğrusu, geleneksel hoşgörü sınırlarımızı genişletmemiz ve hakikat tekelciliğinden vazgeçmemiz gerekiyor.
Allah dinini kıyamete kadar koruyacaktır. İslam hakkında konuşanlar, yazıp çizenler din muhafızlığına soyunmak ve insanların imanını, dindarlık derecesini ölçmek yerine Allah’ın son dinini daha iyi anlamak, önce kendi dindarlığını gözden geçirme ve koruma, sonra da diğerlerine iyi örnek olma yolunu seçseler ne iyi ederler.
TARİH VE TOPLUMSAL METOT
Tarih ve toplum şartlarını dikkate alma yöntemi eskiden de var mıydı?
Kur’an veya sünnette yer alan bir açıklamayı anlarken zaman ve toplum faktörünü göz önüne almak, yeni değil ta dört halifeden itibaren önem verilen bir husustur. Hz. Ebu Bekir Medine’de yeni oluşan devlete vergi (zekât) vermeyerek siyasi birliğe katılmak istemeyen Müslümanlarla savaş kararı almıştır. Çünkü Arap yarımadasının siyasi birliği önem taşıyordu. İslam’a karşı mesafeli duran kesimlerin gönlünü kazanmak için onlara devlet gelirlerinden pay verilmesi ayette geçtiği halde buna gerek görmemiştir. Hz. Ömer, artık ticari değer taşıdığı için -sünnette aksine uygulama olsa da- atlardan vergi (zekât) alınmasına, fethedilen Irak topraklarının yeni bir statüde olmasına karar vermiştir. Sahabe ve sonraki dönemde alimler zaman ve toplum şartları değiştikçe buna uygun yeni hükümler vermişlerdir. Ancak bu, dinin ana gövdesini teşkil eden inanç, ibadet ve temel haramlarda değil muamelat denilen alanda olmuştur. Yani sosyal ve ekonomik yapı, yönetim ve kamusal alan, diğer toplumlarla ilişkiler, belli ölçüde aile ve günlük hayatla ilgili konularda zaman ve toplumsal şartlar etkili olmuştur. Biz, ancak dini bildirimle bilinebilecek alanlardaki bilgilere “semiyyât” deriz. Uluhiyet ve tevhid, vahiy ve peygamberlik, ahiret gibi inanç esasları böyledir. Namaz, oruç gibi ibadetler böyledir. Domuz eti, içki, kumar, zina, adam öldürme gibi haramlar böyledir. Bunlarda zaman ve mekân faktörü olmaz. “Akliyyât” denilen, hayatın tabii akışı ve insanların içinde bulundukları şart ve imkanlar içinde şekillenen davranış kalıpları ve kuralları ise daha çok üst ahlakî değerler ve insanî erdemleri gerçekleştirmeleri yönüyle dinle ilişkilidir. Müslümanlar da onları bu yönüyle sürekli gözden geçirmek ve hayatla din arasında bağı sürdürmek zorundadır. Bu da ancak zaman ve toplum bilincini korumakla olur.
Bu konuda birkaç örnek verir misiniz?
Dini anlamada zaman ve toplum bilincinin önemsendiğinin belki de en çarpıcı örneğini İslam’ın Arap yarımadası dışına taşmasının akabinde “mevâlî” dediğimiz diğer kavim ve kültürlere mensup yani Arap kökenli olmayan Müslüman alimler arasında görürüz. Ebû Hanife başta olmak üzere Irak rey ekolü, Orta Asya, Kuzey Afrika ve Endülüs’te gelişen dini düşünce zaman ve toplumsal şartlara göre dini metinlere yeni bakış açıları getirmişlerdir. Zaten bu çabalar olmasaydı dinin evrensel davetini anlamak ve anlatmak mümkün olmazdı; din dar bir kültürel çevrenin anlayış ve şartlarına hapsolmuş olurdu.
Bugün İslam uleması arasında zamanın ve toplumsal şartların değişimini görmezden gelmekte direnen, yok sayan, aradan geçen on küsur yüzyıla rağmen hala insanları eski dönemlerin şart ve kültürleri içinde yaşamaya zorlayan ve bunun dinin gereği olduğunu düşünenler hayli ağırlıktadır. Buna biraz da sürekli o dönemde yazılan kitaplarla haşir neşir olup yaşanan hayattan kopmamız ve böylece zihinleri tarihe kilitlememiz yol açıyor. Böyle yaparsak Müslümanlar açısından tarihin sonu gelmiş ve İslam’ın bugüne ve yarına dair bütün öngörü ve mesajını yok saymış oluruz.
Günümüzde İslâm’ı anlamaktan ve İslam dininin günümüze hitap etmesinden söz edeceksek, İslam’ı tarih ve toplum bilincini koruyarak anlamak zorundayız. Kur’an ve sünnet boşluğa hitap şeklinde gelmedi. İslam’ın insanlığa yaptığı hitabın tarihin ve toplumun akışı içerisinde neye tekabül ettiğini fark etmeliyiz. Konuya böyle baktığımızda da dinî hayatın sahabe dönemindeki biçimini sabit kalıplara sahip teorik ve ideolojik öğretilere dönüştürmek yerine, insanlık ve vahiy tarihinin akışı içerisinde, vahyin toplumla diyalektik ilişkisini göz önünde bulundurarak anlamak daha önemli hale gelmektedir. Toplumların sürekli bir değişim içinde olduğu gerçeğini kabullenmek ve bu değişime verilecek cevapları nasların anlam çerçevesi içinde aramak, bu çabanın hareket noktası olacaktır. Yorum tarihimizde rey ekolünün yapmaya çalıştığı da bu olmuştur.
CAN YAKICI SORUNLAR
Kitabınızda “Din alanında can yakan olumsuzluklar gözümüzün önünde cereyan ediyor ve hepimizi mahcup eden bir hal alıyor…” diyorsunuz. Neler bunlar?
Son ve mükemmel İslam dinine mensubuz. Derin ve zengin bir medeniyet geçmişimiz var. İslam ülkelerinin insan kaynağı da doğal zenginliği de azımsanmayacak ölçüde. Ne var ki bugün altmışa yakın İslam ülkesi huzur ve güven, adalet ve hukuk, insan hakları ve özgürlükler, insan onuru ve insana saygı, eğitim, bilim ve teknoloji, sosyal refah, çevre gibi birçok temel konuda ciddi sorunlarla boğuşuyor. Üstelik yüce dinimizi anlayış tarzımız, dini eğitim ve öğretimimiz bu sorunların üstesinden gelmede bize ciddi bir destek üretmiyor. Sağlıklı bir din-dünya dengesi kuramadık. Allah dünyada geçerli belli bir düzen ve sebep-sonuç ilişkisi içinde yürüyen kurallar yaratmıştır. Buna “sünnetullah” denir.
Allah bizden dünyayı kendi kuralları içinde, sebep-sonuç ilişkisini keşfederek yaşamamızı, dünyayı yaşarken de dinin gösterdiği rotada kalmamızı, dinin koyduğu sınırları aşmamamızı, ahiret hayatının da dünyada yapıp ettiklerimize bağlı olduğunu bildirdi. Kur’an, “Allah, içinizden iman edip salih amel yapan kimselere vaad etti ki, kendilerinden öncekilere verdiği gibi onlara da yeryüzünde iktidar verecek, rızasına vesile kıldığının dinlerinin yerleşip yayılmasını sağlayacak, korkularını bundan böyle güvenliğe çevirecektir.” buyurarak dünya egemenliğinin inanma ve yararlı iş (salih amel) işleme temeline dayandığını bildirir. Bir başka ayette Allah’ın “Yeryüzü salih amel yapan kullarıma kalacaktır” buyurduğu bildirilir. Salih amel, Allah’ın yeryüzü kurallarıyla ve diniyle uyumlu, insanlığın ortak hayrına işler demektir.
Din, dünya, akıl, düşünce, bilim, bunların hepsi Allah’ın yaratması ve lütfunun eseridir. Buna göre insan, dünyanın işleyişinde sebep-sonuç ilişkisinin cari olduğunu görüp bir davranışının sonuçlarını öngörebilecektir; insanın akıllı, iradeli, özgür ve davranışlarından sorumlu bir varlık olması bu demektir.
Yani, kendi yapmamız gereken işleri Allah’a havale edip fiillerimizin sonucunu ona yüklememiz ve bu suretle olup bitende bizim payımızın olmadığını ileri sürmemiz doğru olmaz. Kader, tevekkül, dua, irade ve özgürlük anlayışının da bu zemine oturması gerekir. Sebep-sonuç ilişkisini ve Sünnetullah’ı kavrayamamış bir İslam dünyasında bilim de dinî düşünce de gelişemez.
MÜSLÜMAN ÖRNEK OLMALI
Yani ‘tabiat kanunu’ gibi bir kavram mı?
Tabiatın da insan gibi fıtratı vardır. Kur’an, bu kainat kitabının özeti ve ilahî hikmet açısından tanımlanmasıdır. Dinin insana yönelik bildirimi de yine insan fıtratına metafizik bir aydınlatma getirmedir.
Müslüman elinden ve dilinden herkesin güvende olduğu kimse olmalıdır. Kendisi için istediğini kardeşi için de samimiyetle isteyebilmelidir. Müslüman, dünyada örnek ve gıbta edilen bir kişilik profili sergilemelidir. İnanarak ve yararlı iş yaparak dünyada “Allah’ın halifesi” olduğunu insanlığa göstermeli, etrafına barış ve esenlik saçmalıdır. Öyleyse, niye Allah’ın cennetini birbirimizden kıskanarak, birbirimizi sırat köprüsünden aşağıya atmaya çalışarak hayatımızı birbirimize zehir ediyoruz. Bu öfke niye ve kime? Yüce Yaratanı tanıyıp O’nun huzurunda hesap vereceğimize inanmamız, yani Allah ve ahiret inancımız izim bu dünyada daha ahlaklı, daha adaletli, daha merhametli olmamıza, özü-sözü bir dosdoğru insanlar olmamıza yol açmalı değil mi?
10/12/2019 00:03
Yine Şehir Üniversitesi
64
Şehir Üniversitesi’nin dünkü açıklaması, Cumhurbaşkanı’nın “bunlar Halk Bankası’nı dolandırmaya kalkıyorlar” şeklindeki beyanına cevap niteliğindeydi.
Üniversite, belgeler eklediği açıklamasında üç hususu vurgulanıyor:
. Yapılan işlem kanuna uygundur.
Zaten kanuna uygun değilse baştan itibaren gerekli dikkati göstermediği için Halk Bank’ın ve de Davutoğlu’nun parti kurma girişimine kadar susan bütün yetkili makamların sorumlu olması gerekir... . Bankadan alınan kredi tamamen kampüs için harcanmıştır.
Özel çıkar sağlandığına dair bankanın bile bir iddiası yok zaten.
. Üniversite borçlarını ödeme kapasitesine sahiptir, borçların silinmesi veya kamuya yüklenmesi yolunda hiçbir talebi de olmamıştır.
‘Ödeme kapasitesi’nin olup olmadığını, tarafsız bilirkişilerin incelemesi gerekirdi. Halbuki banka kendi bilirkişisiyle buna karar vermiştir.
Üniversite’nin savunması böyle…
KANUN NE DİYOR?
Elbette İşlemlerde usul hataları, hatta daha ileri kusurlar olabilir. Üniversite tamamen haklı da olabilir.
Cumhurbaşkanı her ne kadar “dolandırmaya kalkıyorlar” demişse de savcılığa intikal etmiş herhangi bir suç “dolandırıcılık” şüphesi en azından şimdiye kadar yoktur. Zaten dolandırıcılık suçunun oluşması için “Hileli davranışlarla bir kimseyi aldatıp, onun veya başkasının zararına olarak, kendisine veya başkasına bir yarar” sağlamış olmak lazımdır. (Madde 157)
Hangi hile? Yılların Halk Bankası mı aldatılmış? Eksperleri yok muymuş? Kim yarar sağlamış?..
Kaldı ki arazi devri “eğitim öğretim hizmetlerinde kamu yararı çerçevesinde kullanılma” şartıyla yapılmış ve bu şart tapuya da kaydedilmiş. Bunun dışında bir yerlere para harcandığına dair bir iddia bile yok.
Ortada kanuni tanımla bir “dolandırıcılık” gözükmüyor.
Tabii ki bilmediğimiz hatalar, kusurlar olabilir.
Kamuoyu önünde güçlü sesle ve medya kampanyasıyla tek taraflı olarak suçlamak yerine, tarafsız bir uzman heyete incelettirmek daha doğru olmaz mı?
KİM ARAŞTIRSIN?
Üstelik meselenin siyasi bir tartışma konusu haline gelmiş olması da böyle bir incelemeyi gerektiriyor.
Bunu kim yapabilir?
En doğrusu, Davutoğlu’nun önerdiği gibi Meclis’in kapsamlı bir soruşturma açmasıdır.
Niye yargı değil?
İddia sahipleri yargıya bir suç duyurusunda bulunmadığı gibi, yargı bağımsızlığıyla ilgili sorunlar yüzünden de kamuoyu tatmin olmayacaktır.
Halbuki Meclis eğer bir Soruşturma Komisyonu kurarsa, orada bütün partiler bulunacağı için soruşturmanın daha bir objektif olması beklenir. En azından komisyonda bir grup bir şeylerin üstünü örtmek isterse, komisyondaki diğer partiler kamuoyunu aydınlatabilecektir.
Görülüyor ki, Şehir Üniversitesi tartışması da döndü dolaştı, yine Türkiye’de sistemin şeffaflığı, denetlenebilirliği, yolsuzlukla mücadele ilkeleri gibi konulara geldi, takıldı.
Bu konularda Türkiye’nin notu maalesef iyi değil.
Avrupa Konseyi’nin Yolsuzluğa Karşı Devletler Grubu (GRECO) adlı kurumunun raporlarında Türkiye’nin yolsuzlukla mücadele yasalarını çıkarmayı ağırdan aldığı belirtiliyor.
ŞEFFAF HUKUK DEVLETİ
GRECO Başkanı Marin Marcelo “hiçbir ülke yolsuzluktan muaf değildir. Yolsuzluk endeksinde notu düşük olan tüm ülkeler bu konuda daha somut adımlar atması için uyarılıyor” diyor. Öteden beri uyarılan ülkelerden biri Türkiye’dir. Son raporda da “yolsuzluğun önlenmesine ilişkin GRECO tavsiyelerini Portekiz ile birlikte en az uygulayan ülkelerden biri olduğuna dikkat çekiliyor.” (25 Haziran 2019)
Türkiye’yi AK Parti 2004 yılında GRECO’ya üye yapmıştı. “3 Y” (Yolsuzluk, Yokluk, Yasaklar) ile mücadele vaadiyle iktidara gelen AK Parti ilk yıllarında başarılı bir performans göstermiş ama sonra duraklamıştı.
Öyle ki, Avrupa Birliği’nin “vize serbestisi” için koyduğu şartlardan biri bu yasaların çıkarılmasıdır!
2015 yılında, Davutoğlu hükümetinin programında bu konuya ver verilmişti. Ali Babacan GRECO ilkelerine uygun kanun metinleri hazırlamıştı.
Mehmet Şimşek de destekliyordu.
Fakat bütün bunlar orada kaldı. Sonraki hükümet programlarında bu bölüm yoktu.
Ama şimdi bu isimler suçlanıyor!
Avrupa Birliği hala hükümeti uyarıyor: “Vize serbestisi için gereken yolsuzluklarla mücadele ve şeffaflık yasalarını çıkarın!”
Evet sistem meselesi. Denetlenebilir, dengelenebilir, hesap veren, şeffaf kurumlarıyla modern hukuk devleti…...
10/12/2019 23:18
Hukuk devleti?
75
Osman Kavala hakkında AİHM ‘derhal tahliye’ kararı verdi. AİHM’ye göre, Kavala’nın 770 günü bulan tutukluluğu, Avrupa İnsan hakları Sözleşmesi’nin üç maddesinin ihlalidir:
Madde 5/1: Özgürlük ve güvenlik hakkının ihlali. AİHM, daha en başta Osman Kavala’nın tutuklanmasını gerektiren sebeplerin olmadığını, keyfi olarak tutuklandığını belirtiyor.
Madde 5/4: Uzun tutukluluk. Kavala sadece haksız tutuklanmamış tutukluluğu çok uzatılarak da insan hakları ihlal edilmişti.
Madde 18: Hak ve özgürlüklerin kısıtlanmasında ölçüsüzlük. Kavala’nın tutuklanması, özgürlüklerin belirli sebeplerle kısıtlanmasının ötesinde bir hak ihlalidir. Kavala’nın Türkiye’deki başvurularla da sonuç alamamış olması onu susturmak ve muhalifleri caydırmak için yapıldığını düşündürüyordu.
AYM NE DEMİŞTİ?
AİHM kararında “657 sayfa uzunluğundaki iddianamede somut olgular gösterilmediği gibi Kavala’nın Gezi olaylarında suç teşkil eden hangi eylemleri yaptığı da açıkça belirtilmemiş” deniliyor.
657 sayfa ama içinde delil yok!
Yüzlerce sayfalık iddianamelerin, klasörler dolusu belgelerin hukuken boş olabileceğini gösteren tipik bir örnek!
Bu olayda sadece adli yargı değil, Anayasa Mahkemesi de kusurludur. Çünkü tutuklamayı gerektiren deliller olmadığı halde yargı tutuklamıştı…Tutuklamaya itirazları da yargı reddetmişti…
Anayasa Mahkemesi’nin üye çoğunluğu da bu tabloyu “hak ihlali” saymamıştı!
AYM’de 5 üye Osman Kavala’nın tutukluluğunu “hak ihlali” saymış, karşı oy yazısı yazmışlardı.
Mahkeme Başkanı Prof. Zühtü Arslan bunlardan biridir. Şiddetsiz toplantı ve gösteri yürüyüşü suç sayılamazdı. Kavala’nın hiçbir şiddet eylemi yoktu, bu yönde bir iddia bile yoktu.
Bu beş üyenin yazdığı “karşı oy” yazıları, insan hakları hukukumuz bakımından fevkalade değerli metinlerdir.
Fakat diğer 10 üye “tutuklama hukuka uygundur, hak ihlali yoktur” dediği için Kavala’nın başvurusu reddedilmişti. (Gün 22 Mayıs 2019, B. No: 2018/1073)
Ve işte, AYM’nin ret kararı AİHM’den döndü.
MAHKEME KARARI VARKEN
Kavala’nın yargı serüveninde birkaç defa hakim değiştirildi. Böyle gerekçesiz, kararnamesiz, zamansız atamalar önemli davalarda dikkat çekiyor elbette.
Dahası, İstanbul 13. Ağır Ceza Mahkemesi, “Gezi olayları darbeye teşebbüs değildir” diye karar vermiş, olayda şiddete başvuranları o eylemlerinden dolayı cezalandırmıştı. (Karar No: 2015/394)
Bu kararın tarihi 29 Aralık 2015’ti.
Ortada böyle bir mahkeme kararı olduğu halde Osman Kavala Gezi olaylarıyla hükümeti devirmeye cebir ve şiddetle teşebbüs suçundan 18 Ekim 2017’de tutuklanmıştı!
Yani bir yıl on ay sonra.
Çünkü 13. Ağır Ceza’nın “darbe teşebbüsü değildir” şeklindeki kararını savcı temyiz etmişti; o dosya yaklaşık dört yıldır Temyiz’de bekliyor ve öyle bir karar yokmuş gibi aynı fiilden tutuklamalar yapılabiliyor!
Bunu dünyaya, evrensel hukuk çevrelerine kabul ettirmek mümkün değildir. İşte en geç AİHM’den dönüyor.
EVRENSEL HUKUK
Anayasa’nın 90. Maddesine bu iktidar döneminde 2004 yılında eklenen fıkraya göre, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi hükümleri, bizim bütün yerli kanunlardan ve mahkeme kararlarından üstündür.
İyi ki o zaman AB sürecini, 90. Maddeye hükmün eklenmesini, 2010 yılında bireysel başvuru hakkının anayasa konulmasını desteklemişim, desteklemişiz.
Bugün hak ve özgürlerimizin en önemli sığınaklarıdır bunlar.
İyi niyetli Adalet Bakanı Abdülhamit Gül “tutuklamalardaki keyfiliği kaldıran düzenlemeler yapacağız” diyor. (6 Eylül 2019)
Yeni kanunlardan ziyade, “hak eksenli hukuk kültürü”ne ekmek su gibi ihtiyacımız var.
İşte Kavala ancak AİHM kararıyla çıkabilecek.
İşte Ahmet Altan, hakkında hüküm verilip yetki tamamen Yargıtay’a intikal ettikten sonra bile savcılık itirazıyla başka bir Ağır Ceza mahkemesi tarafından tekrar tutuklandı!
Benzerleri tahliye edilen yazar Mümtazer Türköne niye hâlâ içeride?
75 yaşında Enver Altaylı 27 aydır tutuklu, hâlâ iddianame yok. Bir kişi hakkında iki yılda delil bulunamamışsa niye hâlâ içeride? AİHM kararları soruşturma aşamasında yok mu sayılıyor?
Adalet Bakanı Gül’ün deyişiyle, “yargı kararlarının meşruiyetinin tartışıldığı” bir ülke haline gelmek Türkiye’ye en büyük zararı vermek olur.
Vatanseverlik de hakkaniyet duygusu da Türkiye’nin evrensel hukuk devleti standartlarına ulaşmasını zorunlu kılıyor.
13/12/2019 00:01
Adalet Bakanı ne diyor?
54
Adalet Bakanı Abdulhamit Gül, Türkiye’deki yargı sorunlarını bir ölçüde olsun çözebilmek için samimi bir gayret içinde. Daha önemlisi, bu sorunların yargı hizmetlerini hızlandırmaktan öteye, temel hak ve hürriyetler sorunu olduğunu görüyor.
“Keyfi tutuklamalar… yargı kararlarının meşruiyetini tartışmaya açan uygulamalar” olduğunu açıkça ifade ediyor, sınırlı olan yetkileri çerçevesinde çözümler getirmeye çalışıyor.
İlginç bir tesadüf; 9 Aralık günü İstanbul’da “İnsan Hakları Eylem Planı Projesi” konulu önemli bir toplantı yapıldı. Bakan Gül ve Avrupa Konseyi Başkanı Maria Pejcinovic Buric insan hakları vurgulu konuşmalar yaptılar.
Gül’ün çabalarını yansıtan güzel bir örnekti bu toplantı.
Fakat, ertesi gün, 10 Aralık’ta AİHM’nin Osman Kavala hakkındaki kararı açıklandı. Karar Türkiye’de yargı üzerinde siyasi baskı olduğunu, keyfi tutuklamalar yapıldığını yazıyordu!
Ülkemizdeki ağır hukuk ve adalet sorunları hakkında böyle uluslararası hukuk belgeleri ortada dururken, bizim kendimizi öven konuşmalar yapmamız dünyada kimi inandırabilir ki…
Türkiye içinde bile yargıya güven oranı yüzde 30’dur! Üstelik resmi rakamdır bu.
Yargıya güven deyince, bir çok sorun söz konusudur…
YARGI BAĞIMSIZLIĞI
Türkiye’de yargının birçok sorunları var: Hain darbe girişiminden sonra yapılan tasfiyeleri doldurmak için düşük puanlarla ve siyasi mülakatlarla elemanlar alındı, hakim ve savcı yapıldı.
Bu, hem yargıda siyasallaşmaya hem kalitesizleşmeye yol açtı.
Düşük puanlı elemanlar almanın yarattığı sorunlara Bakan Gül de değinmiş, yeni sınavlarda en az 70 puan aranacağını söylemişti. (3 Aralık 2018)
Daha vahimi aynı süreçte yargı bağımsızlığının da daha bir gerilemiş olmasıdır.
Gül konuşmalarında, yargı sorunları arasında bu “bağımsızlık” meselesine pek değinmezdi. 9 Aralık toplantısındaki konuşmasında ise “özellikle” diyerek bu sorunu ortaya koydu:
“Bu reform belgesinin de 82 milyonun belgesi, eylem planı olmasını hedefliyoruz. Özellikle yargı bağımsızlığı başta olmak üzere her türlü konuda hak ve özgürlüklerin genişletilmesi, korunması çerçevesinde bir yol haritası temel politika oluşturulacaktır.”
Nedir bu bağımsızlık denilen yargı sorunu?
Çok yalın ve taze bir örnek olarak AİHM’nin Osman Kavala kararında bir örneğini görüyoruz: Cumhurbaşkanı iki konuşmasında Kavala’yı suçlamıştı. Bu suçlamalarla üç ay sonra ortaya çıkan “iddianamedeki suçlamaların ifade ediliş şekli arasındaki benzerlik” AİHM tarafından not edilmiştir!
Cumhurbaşkanlığı hükümet sistemi ile kurulan yargı düzeni, Avrupa Konseyi’nin en yüksek hukuki danışma kurumu olan Venedik Komisyonu tarafından da “yetersiz olan yargı bağımsızlığının daha da zayıflayacağı” belirtilmişti. (Paragraf 129)
Ve işte bugün Adalet Bakanı da “özellikle yargı bağımsızlığı”nı sağlamak gerektiğini söylüyor.
AİHM deyip geçmeyelim…
AVRUPA HUKUKU…
Adalet Bakanı Gül konuşmasında AİHM ve AYM kararlarına büyük değer verdiklerini söyledi. Bu yüksek mahkemeler için “bizi bağlamaz, yabancı şirketleri savunuyorlar, gayri milli” gibi sözler etmedi. Aksine şunları söyledi:
“Yeni eylem planında AHİM kararlarının yanısıra diğer uluslararası belgeleri de titizlikle inceleyerek insan hakları alanındaki yeni gelişmeleri de dikkate almaktayız… Avrupa Birliği ve Avrupa Konseyi gibi dış muhataplarımızın da görüş ve önerilerini alacağız…”
AİHM’yi ‘dış güç’ olarak görenler, AYM’yi “terörü meşrulaştırıyor” diye suçlayanlar bu noktada düşünmelidir: Türkiye’nin hukuk düzeni AİHM ve AYM kararlarında yer alan evrensel ilkelerle çatışıyorsa, ülkeye yatırım çekmek için kimi ikna edebilirsiniz?
Biz de hukuk devletiyiz deme ihtiyacını duyduğumuzda ne ölçüde inandırıcı oluruz?
AK Parti iktidarın ilk iki dönemde Türkiye’ye kabaca yılda 20 milyar dolar yatırım sermayesi geldi. Bunun yüzde 70’ten fazlası Avrupa kaynaklıdır.
Zaten Ortadoğu’dan, Rusya’dan ne gelebilir ki?
Bugün Batı ekonomilerinde sermaye bolluğu sebebiyle faizler negatife dönmüştür. Sermaye dünyada yatırım yapılacak yer arıyor ama neden bize gelmiyor.
Bunun cevabını öncelikle hukuk düzenimizdeki bozulmalarda aramayacaksak nerede arayacağız?
Hülasa, Abdülhamit Gül doğru şeyler söylüyor, samimi gayret içinde. İnşallah uygulamaya etkisi olur.
14/12/2019 23:44
Davutoğlu ne diyor?
121
Ahmet Davutoğlu Gelecek Partisi’ni kurdu. Zor geçeceği belli bir yola çıktı. Konuşmasını iki açıdan dikkatle okudum: Biri demokrasi ve hukuk devleti, öbürü AK Parti’de yaşadığı tecrübelerin onda ne tür bir muhasebeye yol açtığı…
Fikirlerden çok kişilerle meşgul olmayı seven bir toplum olduğumuz için, Davutoğlu’nun açıkladığı programdan ziyade, AK Parti iktidarındaki görevlerine bakılıyor, bazı çevrelerde aleyhte bir faktör sayılarak “bagaj” diye niteleniyor.
Tabii ki önemlidir, fakat ben “tecrübe” diye bakmayı doğru buluyorum.
RASYONEL POLİTİKA
Davutoğlu o tecrübelerin de katkısıyla, konuşmasında “popülist hamaset” olarak nitelediği politika tarzını eleştirdi, “rasyonel” kavramını vurgulayan bir siyaset ve diplomasi tanımı yaptı.
Dış politika anlayışını “barış diplomasisi” ve “çok boyutlu esnek rasyonel diplomasi” olarak niteledi. Dış politika hedefini de şöyle tanımladı:
“Milletimizin uluslararası alanda onurlu bir yer edinmesi temel hedefimizdir.”
Cumhuriyet Türkiye’sinin de temel prensibi olan bu rasyonel politika tanımı; bugün AK Parti’de hala kullanılan ‘ümmet, gönül coğrafyamız, bu topraklar dar geliyor, Lozan’ı yutturdular’ gibi hamasi söylemden çok farklıdır.
Türkiye’nin şüphesiz güçlü ve kurumlaşmış bir modern diplomasi geleneği vardı; bunun adı “Hariciye”dir ve son yıllarda zaafa uğramıştır.
Davutoğlu bunu şöyle eleştiriyor:
“Son dönemde kişiselleştirilen ve yetkisiz aktörlerin devreye girmesiyle kurumsal niteliği zaafa uğrayan diplomatik ilişkilerin, köklü devlet tecrübemize dayalı bir şekilde yeni bir ahenge kavuşturulması zaruridir.”
GÜÇLER AYRILIĞI
Davutoğlu başbakanlığı döneminde şöyle diyordu:
“Herhangi bir şekilde gücün tekelleşmediği, güçler ayrılığı prensibinin en iyi şekilde gerçekleştirildiği bir anayasaya ihtiyacımız var.” (5 Ocak 2016)
Üç yıl sonra partisinin kuruluş toplantısında, aynı çizgide, şöyle konuşuyordu:
“Güç yozlaşması ve gücün tekelleşmesi birçok sapmayı doğurur. Buna karşı çare, güçler ayrılığı ilkesine dayalı demokratik hukuk devletidir. Güçler ayrılığı ilkesine dayanan yeni anayasal düzenimizde demokratik hukuk devleti ve milli irade perspektifiyle denetlenmeyen hiçbir güç olmayacaktır. Güçler ayrılığı garanti altına alınmalıdır…”
Davutoğlu haklı olarak CB hükümet sisteminde güç tekelleşmesi olduğunu, parlamentonun ve yargı bağımsızlığının zayıfladığını belirtiyor.
CB SİSTEMİ
CB hükümet sistemi, 15 Temmuz darbesinin yarattığı şok döneminde, enine boyuna tartışılmadan, geniş mutabakat sağlanmadan MHP’nin ani desteğiyle ve ancak yüzde 52 oyla referandumdan geçirilebildi.
Türkiye’yi 21. Yüzyılda yönetecek sistemin kamuoyuna Osmanlı fetihleriyle propaganda edilmesi, hamasetin rolü hakkında bir fikir vermeye yeter.
Güç tekelleşmesinin yanında tekniği de iyi hazırlanmadığından sistem çabuk metal yorgunluğuna uğradı. Ömer Çelik’in deyişiyle “kireçlenme”ler bir yıl gibi kısa bir sürede ortaya çıktı. Milletvekilleri kendilerini “Züğürt Ağa gibi” görmeye başladılar.
CB sisteminin daha hızlı ve etkin çalışacağı söylenmişti; devlet tecrübesine sahip Davutoğlu’nun tespiti şudur:
“Yeni sistemle birlikte; karar alma süreçlerinde ve yetki kullanımında yaşanan daralma yönetimde ciddi bir verimlilik, etkinlik ve güven sorunu ortaya çıkarmasının yanında, demokratik standartlarda da sert bir düşüşe yol açmıştır…”
Evet, 11. Kalkınma Planı’nın tarihimizde ilk defa gecikerek, hem de bir yıl gecikerek hazırlanması bunun kanıtlarından biridir…
Davutoğlu “demokratik parlamenter sistem” diyor.
CHP hiçbir zaman başkanlık sistemini istemedi.
Meral Akşener liderliğindeki İYİ Parti’nin temel ilkelerinden biri “rasyonelleştirilmiş parlamenter sistem”dir.
Ali Babacan da TV’de “Parlamenter sisteme geçmek, güçler ayrılığını tesis etmek gerekiyor” diye konuştu.
Saadet Partisi Lideri Temel Karamollaoğlu “kuvvetler ayrılığı”nı en çok vurgulayan liderlerden biri.
TOPLUMSAL DİNAMİKLER
Gücün tekelleşmesini gördükten sonra, toplumda parlamenter sistem, kuvvetler ayrılığı, yargı bağımsızlığı, basın hürriyeti yönünde çok güçlü talepler gelişiyor.
Davutoğlu’nun deyişiyle “hamasetin özgün kavramları tükettiğini” toplum artık fark ediyo, sakin rasyonel dil isteniyor.
Dünden bugüne, “kısıtlayıcı laiklik anlayışı da, dine siyasal düzen içinde işlevsel bir rol tanımlama çabası da” denendikten sonra toplumda artık bu ikisinin de dışında “özgürlükçü laiklik” arayışı güçleniyor.
Türkiye’nin yarınlarını, öncelikle şehirlerde güçlenmekte olan bu özgürlükçü toplumsal dinamikler belirleyecek.
16/12/2019 23:28
CB sistemi ve idare hukuku
59
Türkiye’de uluslararası saygınlığa sahip anayasa hukukçularından biri şüphesiz Prof. Kemal Gözler’dir.
Prof. Gözler uluslararası ‘Web of Science”da 138 atıf almıştır.
Bizde ve çeşitli yabancı ülkelerde yüksek yargı tarafından Prof. Gözler’in kitap ve makalelerine atıflar yapılmaktadır. Bütün yüksek mahkeme ve Yüksek Kurullarda Gözler’in eserlerine yapılan atıf sayısı toplam 195’tir.
CB hükümet sistemine yazdığı eleştirileri “Elveda Anayasa” başlığı altında kitaplaştırmıştı.
Çok sayıda akademik kitabı var. “Türk Anayasa Hukuku” adlı kitabının 1300 sayfalık üçüncü baskısı geçen yıl çıkmıştı. Bu sene “İdare Hukuku” adlı eserinin üçüncü baskısı yayımlandı. İki cilt, toplam 3 bin sayfa. (Ekin Yayınları)
Hukukun bir dalı olan İdare Hukuku’nun bile ulaştığı boyutları görüyor musunuz?
Ben CB sistemiyle ilgili tespitlerini yazacağım. (sf. 321-380)
YETKİ YIĞILMASI
CB sistemini değerlendirmek için uygulanmasına, anayasa hukukuna ve siyaset bilimine bakabiliriz. Prof. Gözler bu kitabında idare hukuku açısından bakıyor.
İlk tespit, cumhurbaşkanının sadece siyasi değil, idari yetkileri de hayli artmıştır. Artık “cumhurbaşkanı merkezî idare teşkilatının en yüksek hiyerarşik âmiri haline gelmiştir.”
Başbakan bu kadar yetkili değildi. Bakanlar Kurulu’nun ve bakanların görev ve yetkileri vardı. Bakanlıkların ve kamu kurumlarının kuruluş kanunları vardı.
Yeni sistemde başbakan ve bakanlar kurulu yok. Bakanlar da parlamenter sisteme göre “çok daha güçsüzdürler.”
Parlamenter sistemde başbakana, bakanlar kuruluna ve bakanlara verilmiş olan yetkiler yeni sistemde Cumhurbaşkanın elinde toplanmıştır.
BU KADAR YETKİ
Prof. Gözler örnekler veriyor:
. Trabzon’da Ayvalıdere regülatör ve hidroelektrik santralının yapımı için acele kamulaştırmanın Bakanlık tarafından yapılması hakkında Cumhurbaşkanı Kararı… (CB Karar No: 321)
. İzmir Bornova’da iki dönüm büyüklüğünde bir arsanın imar planı değişikliği de Cumhurbaşkanı kararıyla oluyor. (Sf. 343)
Prof. Gözler şu tespiti yapıyor: “Bir insanın bu kadar çok yetkiyi tek başına ve doğrudan kullanması çok zordur.”
Danışmanları bilgilendirir diyecekseniz, hem inisiyatif sorumsuz ‘danışman’a verilmiş hem Cumhurbaşkanı ayrıntılara nüfuz edememiş olur.
Ömer Çelik’in bahsettiği “sistemde kireçlenme”nin en önemli sebebi bu yetki yoğunlaşmasıdır diye düşünüyorum.
HIZLI VE ETKİN Mİ?
Çok hızlı işleyeceği söylenen CB sisteminin sorunlarını parti içinde de söylüyorlar. 1962’den beri, Beş Yıllık Kalkınma Planı’nın ilk defa CB sisteminde gecikerek, hem de bir yıl gecikerek Meclis’e sunulduğunu bu sütunda birkaç defa yazmıştım.
Prof. Gözler, son makalesinde çok ilginç bir örnek verdi: Öğrencilerin ödeyeceği üniversite katkı paylarını, parlamenter sistemde Bakanlar kurulu bir gün dahi gecikmeden karara bağlıyordu. Yeni sistemde bu yetki Cumhurbaşkanına verildi ve Haziran 2019’da çıkması gereken Cumhurbaşkanlığı Kararı, hâlâ çıkmadı.
Prof. Gözler, Başbakanlık’ta ve Bakanlıklarda uzun yıllar içinde yetişmiş kaliteli uzmanların yeni sisteme geçerken tasfiye edilmiş olmasının da sistemde en azından yavaşlamalara yol açtığını yazıyor. Cumhuriyet Türkiye’sinin yetiştirdiği o değerli uzman bürokratların tekrar Beştepe’de görevlendirilmesini tavsiye ediyor.
Gözler’in şu makalesine bakabilirsiniz: http://www.anayasa.gen.tr/ogrenim-ucretleri.htm
Devletin iyi işlemesi için “bizden” değil, “liyakatli” elemanlar lazım.
KURAL VE UYGULAMA
Prof. Gözler, Cumhurbaşkanının çok geniş yetki alanındaki bütün konularda “hiyerarşik âmir” haline gelmesiyle, onun tüzel kişiliğe sahip kamu kurumları üzerindeki “idari vesayet” (denetim) yetkilerinin birbirine karıştığını anlatıyor; Varlık Fonu’nu örnek veriyor.
Çok teknik bir konu olduğu için ayrıntıya girmiyorum.
Tabii yeni sistemdeki bir sorun da eskiden kanunla belirlenen “atama usulleri”ni belirleme yetkisinin yeni sistemde Cumhurbaşkanına verilmesidir: Cumhurbaşkanı hem üst kademe kamu yöneticililerini “atama usullerini” kararnameyle kendisi belirliyor, hem atamayı kendisi yapıyor.
Böyle olunca mesela YÖK kanununu değiştirip bir yıllık profesörü rektör atamak mümkün oldu.
Bu ülke hepimizin. Hangi sistem olursa olsun, etkin işlemesi ülkemizin lehinedir. Bunun da şartı, evrensel hukuka uygunluktur.
Bu ülkede çok şükür ki Kemal Gözler gibi evrensel değerde hukukçular var. Yazdıklarına iktidarlar bakmasa da bizler okuyup öğreniyoruz
17/12/2019 23:18
Kanal İstanbul
129
Kanal İstanbul projesinin jeolojik ve çevresel eleştirilerini uzmanlar yazıyor. Meselenin nüfus ve savunma yönleri hakkında da uzman eleştirileri var.
Uluslararası Montrö sözleşmesine alternatif olarak uluslararası sözleşmeyle kuralları belirlenmemiş bir alternatif kanal açmanın Boğazlar üzerinde küresel devletlerin geçiş üstünlüğü yarışına girmesinden de endişe ederim.
Bugünkü yazımda Kanal İstanbul projesine, yine Ak Parti iktidarının hazırlayıp Meclis’ten geçirdiği “11. Beş Yıllık Kalkınma Planı” açısından bakmak istiyorum.
Hemen özetleyebilirim: 11. Kalkınma Planı’nda deniliyor ki; 2014-2018 arasında yatırımların çoğu sanayi ve ihracat dışındaki sektörlere gitti… O yüzden hedefler tutmadı… 2019-2023 döneminde sanayi ve teknolojiye öncelik vereceğiz…
Elbette sanayi üretimi ve ihracat öncelikli politikalar şarttır; planda öngörülen sanayi ve ihracat odaklı politika doğrudur. Ama Kanal İstanbul gibi bir inşaat projesine 74 milyar lira kaynak tahsis etmek “sanayi ve ihracat odaklı politika” sayılabilir mi?
YATIRIMLAR NEREYE GİTTİ
Hükümet tarafından bir yıl gecikmeyle Meclis’e sunularak yasalaştırılan 11. Beş Yıllık Kalkınma planında şu satırlar var:
“Sabit sermaye yatırımları, bu dönemde ortalama yüzde 4,5 oranında artarken, kaynakların sanayi sektöründen ziyade dış ticarete konu olmayan sektörlere yönelmesiyle üretkenlik arz eden alanların yatırım kompozisyonu içindeki payı görece azalmıştır…” (Paragraf 130)
Sanayi ve ihracat sektörlerinden ziyada kaynak ayrılan sektörler neydi? Borçlanmalarla teşvik edilen tüketim ve bir de inşaat…
Bir sonraki paragrafta bu gerçek rakamlarla ifade ediliyor:
“Ortalama yüzde 4,9 oranında gerçekleşen büyümeye tüketimin katkısı 3 puan olurken, sabit sermaye yatırımları 1,3 puan, net mal ve hizmet ihracatı ise 1 puan katkı vermiştir”. (Paragraf 131)
Sanayi ve ihracat sektörlerinden ziyada kaynak ayrılarak teşvik edilen sektörler neydi? Borçlanmalarla teşvik edilen tüketim ve bir de inşaat…
Ali Babacan kaynakların “rezidans ve AVM’lere” akmasının “tehlikeli” olduğunu söylemiş, “ölçüsüz rantları vergilendirerek sanayiin cazip hale getirilmesini” savunmuş ama etkili olamamıştı. (18 Eylül 2014)
Rahmi Koç “yatırımlar taşa toprağa gitti, rekabet gücü kazamadık” diyerek sanayii savunmuş o da etkili olamamıştı. (18 Şubat 2016)
2018 krizinin kökleri, ülkeye yeterince döviz kazandırmayan o politikalardadır.
KALKINMA PLANI NE DİYOR?
2019-2023 dönemi için 11. Kalkınma Planını hazırlayan teknokratlar tabii ki bunu görmüşler ve önümüzdeki beş yıl için şu politikayı öngörmüşlerdir:
“İmalat sanayii odaklı rekabet gücünün ve verimliliğin artırılması ile teknoloji kapasitesinin geliştirilmesine yönelik atılacak adımlar sayesinde sanayinin yıllık ortalama yüzde 5,7 oranında büyümesi ve üretimin sektörel kompozisyonunda önemli bir değişim yaşanarak sanayinin GSYH içerisindeki payının yüzde 24,2’ye çıkması hedeflenmektedir…” (Paragraf 218)
Elbette çok doğru fakat 74 milyar lirayı (bazılarına göre dolar) Kanal İstanbul inşaatına ayırarak, “sanayinin GSYH içerisindeki payının yüzde 24,2’ye çıkması” mümkün olur mu?
Sanayi bu düzeyde gelişmeden “orta gelir” tuzağından çıkabilir miyiz?
İstikrarlı büyümeyi yakalayabilir miyiz?
Diplomalı işsizlere iş sahası açabilir miyiz?
Plan’da tarım sektörü için de gayet iyi hedefler belirlenmiş fakat o da yatırıma, kaynağa bağlı.
Meselenin ne kadar önemli olduğu belli.
BU PARAYLA….
Türkiye’nin kıt kaynaklarını kısa vadede istihdam ve oy getiren “residansa, AVM’ye” yatırmanın sonuçlarını gördük. Bunu bugünkü iktidarın 11. Kalkınma Planı da yazıyor.
Bu durumda çooook daha büyük bir inşaat projesi olan Kanal İstanbul’a para ayırmak ihracatımızı mı artırır? Teknolojik yenilenme mi sağlar?
Büyük bir yabancı sermaye de gelmediğine göre, madem 75 milyar lirayı telaffuz edebiliyoruz; bu parayla eğitimi, AR-GE’yi, teknolojiyi, sanayi ve ihracatı geliştirmeyi programlaştırmak daha doğru olmaz mı?
Toplumda inşaat yerine sanayi ve teknoloji heyecanı yaratmak, yarımcıya “taşı toprağı” değil, fabrikayı ve ihracatı hedef göstermek daha iyi olmaz mı?
19/12/2019 23:51
Montrö ve Kanal İstanbul
97
Kanal İstanbul’un iktisaden yanlış bir öncelik, çevre açısından yanlış bir proje olması yetmiyormuş gibi Montrö’yü zaafa uğratacak olması daha büyük bir vahamettir.
Kanal İstanbul, eğer gerçekleşirse, Türkiye’yi yeniden “uluslararası su yolları” kavgalarının içine atacaktır.
Önce Lozan, sonra onun eksiklerini gideren 1936 Montrö Boğazlar Sözleşmesi Türkiye’yi “Boğazlar kavgası”ndan kurtarmıştı…
Şimdi, Kanal’dan harp gemisi geçirmek veya geçmesini önlemek isteyen her devlet Türkiye’ye baskı yapacak, kendimizi devlerin bilek güreşinin ortasında bulacağız.
MONTRÖ NEYE YARADI?
Büyük diplomatlarımızdan merhum Feridun Cemal Erkin, “Türk-Sovyet İlişkileri ve Boğazlar Meselesi” adlı mükemmel kitabında, “Boğazlar çelişen menfaatlerin karşı karşıya geldiği bir su yoludur” diye yazar. Aşağıdaki bilgileri Erkin’in kitabından aktarıyorum.
25 Eylül 1939; Dışişleri Bakanı Şükrü Saracoğlu ve diplomat olarak Cevat Açıkalın’la Feridun Cemal Erkin Sovyet hükümetinin davetiyle Moskova’dadır. Moskova’da bir hafta boşu boşuna bekletildiler. Bu arada Stalin ve Hitler anlaşmışlar, Polonya’yı ve çevre ülkeleri paylaşmışlardır!
Eli çok güçlenen Rus Dışişleri Bakanı Molotof 1 Ekim’de Türk heyetine taleplerini açıkladı, özetle:
“Boğazları beraber savunalım… Boğazlar’dan bizim Akdeniz’e geçmemiz serbest olsun, ama Boğazlara yabancı harp gemisi girmesin!”
Bizzat Stalin de bu talepleri tekrarladı.
Merhum Saraçoğlu, Rusya’nın verdiği notayı eline almadı, masada bıraktı. Şöyle diyerek kalktı:
“Başka devletlerin de imzasını taşıyan Montrö Sözleşmesi’nin sadece Sovyetler Birliği ile değiştirilmesine Türk hükümeti asla razı olamaz!”
Saracoğlu, Montrö’de imzası bulunan Batılı devletleri hatırlatıyordu.
1944’ten itibaren aynı olaylar yeniden yaşanacaktır.
Bugün, Kanal konusunda ABD ve Rusya kendi gemileri için baskı yaptığında hangi uluslararası sözleşmeye, antlaşmaya dayanacağız?!.
İKİNCİ DÜNYA SAVAŞI’NDA
Saraçoğlu, “Türkiye, Hünkar İskelesi misalini hiçbir zaman tekrarlamayacaktır” demişti.
Malum, 1833 yılında 5 bin Rus askeri Beykoz’a çıkmış, Osmanlı’ya “Hünkar İskelesi Anlaşmasını“nı imzalatmıştı.
Saraoğlu 17 Ekim’de Türkiye’ye dönmüş, Türkiye 19 Ekim’de İngiltere ve Fransa ile savunma anlaşması imzalamıştır.
İsmet Paşa o satrancı fevkalade başarılı oynamış, Montrö’yü de çok iyi kullanmıştır.
İkinci Dünya Savaşı sırasında, Balkanları işgal eden Naziler “ticaret gemisi” görüntüsü altında savaş gemilerini Karadeniz’den Akdeniz’e geçiriyor, İngiliz gemilerine saldırıyorlardı.
Türkiye iki ateş arasında kalabilirdi.
İnönü, Montrö’nün 24. maddesine göre Alman gemilerinde silah araması yapma kararı almış, bunun üzerine Almanlar sivil görünüşlü harp gemisi geçirmeye son vermişlerdi.
Ankara’daki Alman Elçisi Von Papen, Montrö hükümleri karşısında en ufak bir tepki bile göstermemişti.
Hitler istese Türkiye’ye saldırabilirdi ama öyle bir stratejik kararı olmadığı için, Montrö karşısında geri adım atmıştı.
Kanal’da böyle çatışmalı durumlar ortaya çıkarsa hangi uluslararası anlaşmayı, sözleşmeyi kendimize dayanak yapacağız?
LOZAN VE BOĞAZLAR
Lozan’da İsmet Paşa, Rusların “Boğazlarda Türkler mutlak yetkili olsun” tezini değil, İngilizlerin “Boğazlar’da serbest geçiş olsun” tezini kabul etmiştir!
5 Mart 1923; Meclis’te gizli oturumda Lozan müzakereleri görüşülüyor; Boğazlar konusunda sert tartışmalar oluyor.
“Hamidiye Kahramanı” ve eski Bahriye Nazırı muhafazakar Başbakan Rauf Orbay kürsüdedir. Boğazların emniyeti için açık olması gerektiğini anlatan denizcilik uzmanı Rauf Bey şöyle konuşur:
“Biz Boğazlar’da kavga ettiğimiz zamanlar ya İngilizlerin Karadeniz’e girmesine mani olmak veyahut Karadeniz’deki bir devletin Akdeniz’e çıkmasına mani olmak için kavga etmişizdir. Kendimizden başkası için harp etmişizdir ve hakikaten çeşmeden kan akar gibi Türk kanı akıtmışızdır!” (Zabıt Ceridesi s. 119)
Lozan’ın ‘serbest geçiş’ düzenindeki eksiklerini Montrö tamamlamıştır ve işte Boğazlarla ilgili bir sorun çıktığında “işte Montrö kuralları” diyoruz...
Şimdi, Rusya Akdeniz’e, Amerika Karadeniz’e çıkmak için Montrö’yü aşan gemilerini Kanal’dan geçirmeye kalktığında, hangisini önleyip öbürünün çıkarı uğruna kavga edeceğiz?!.
Bütün dünya üniversitelerinde uluslararası ilişkiler derslerinde niye siyasi tarih okutulur?
Diplomasi ve siyasi tarih bize lazım değil mi?
Niye Kanal diye ayağımıza kurşun sıkacağız?
21/12/2019 23:22
Yine Montrö
104
Montrö Sözleşmesi, 1936’da nasıl bir “diplomatik akıl”la başarıldı, bunu iyi bilmeliyiz.
Bugün hemen her gün bir yenisi patlak veren dış politika sorunları arasında oraya, buraya savrulmadan, öyle bir “diplomatik akıl”la çözümler geliştirebilmek için…
İkinci Dünya Savaşı’ndan önce imzalanıp da hem İkinci Dünya Savaşı’nı, hem Soğuk Harp dönemini, hem küreselleşmenin sorunlarını aşarak ayakta kalabilen çok taraflı uluslararası antlaşma olarak ben bir Lozan’ı biliyorum, bir de Montrö’yü…
Dışişleri Bakanlığı maalesef eskisi kadar etkin ve etkili değil ama elbette hâlâ çok önemli; Bakanlığın internet sitesinde, bu nitelikteki uluslararası antlaşmaların “nâdir” (pek az) olduğu yazılı.
Şiddetli uluslararası kriz ortamlarında Montrö’nün neye yaradığını son olarak 2008’de “Gürcistan Krizi”nde görmüştük. Hatırlayalım.
GÜL’ÜN SÖZLERİ
Dün 11. Cumhurbaşkanı Abdullah Gül’le telefonda görüştük. “Montrö ve Kanal İstanbul” başlıklı yazımdan bahsetti. O yazımda, Montrö’ye alternatif bir su yolunu açmanın, buradan geçmek veya geçirtmemek için Türkiye üzerinde baskılara yol açabileceğinden kaygılı olduğumu yazmıştım.
Sayın Gül, “kaygılarınızı paylaşıyorum” diyerek, 2008’deki Gürcistan krizini hatırlattı: Rusya’ya karşı Gürcistan’ı desteklemek için Amerika Boğazlardan büyük tonajlı gemiler geçirmek istemişti. “İnsani yardım” deniliyordu ama Amerikan donanmasının güçlü bir kolu Karadeniz’e girecekti.
Bu, Montrö’ye aykırıydı, Türkiye izin vermemişti.
Gül sözlerini şöyle sürdürdü:
“Amerikalılara dedim ki, Karadeniz gibi küçük bir denizde iki büyük devletin filosu tehlikelidir. Bunu zamanla anlarsınız…”
Gül, kriz yatıştıktan sonra Amerikalıların ‘haklıymışsınız’ dediğini söyledi.
Rusların dün de bugün de Boğazlardan geçerek Akdeniz’de büyük bir deniz gücü oluşturmak istediğini, Montrö’nün bunu dengeleyerek Akdeniz barışına da katkı sağladığını anlattı.
Bir devlet Montrö’yü ihlal etmek veya değiştirmek için baskı yapmaya kalksa, diğerleri Türkiye’nin yanında yer almaktadır.
Nasıl bir denge, görüyorsunuz.
Hemen belirtmeliyim, Osmanlı’yı Almanya yanında harbe iten en önemli faktörlerden biri, Rusya’nın Karadeniz’de 4 adet dretnot, yani o zaman en büyük zırhlı harp gemisini inşaya başlamasıydı!
‘İYİ GEÇİMLİ’ OLMAK
Tarihe Atatürkçü olup olmamak veya Abdülhamitçi olup olmamak gözlüğüyle bakmak ideolojik körlük yaratıyor.
Abdülhamid’e İngiliz büyükelçisini tokatlattıran psikoloji dış politikayı nasıl yapar?!
Atatürk’ü ‘anti emperyalist Sultan Galiev’ gibi tanımlayan ve onun Batı ile ittifak politikasını göz ardı eden psikoloji dış politikayı nasıl yapar?!
İdeolojik şablonlar bir kenara, Reisicumhur Kemal Atatürk 9 Kasım 1935’te Meclis’i açış nutkunda dış politikayı şöyle tanımlıyordu:
“Türkiye Cumhuriyeti uluslararası ailenin ancak faydalı, çalışkan ve iyi geçimli bir unsuru olmak amacındadır. Uluslar toplumunda ciddi barış ve elbirliği isteğiyle çalışıyoruz.”
Milli Mücadele’nin başkumandanı Gazi Paşa ne kadar ‘uysal’ değil mi?!
Fakat işte bu politika 1936’da Montrö’yü imzaladı, 1937’de Hayat’ın Türkiye’ye katılması sürecini başlattı, 1939’da Hatay Türkiye’ye katıldı.
MONTRÖ’YÜ İMZALARKEN
20 Temmuz 1936’da Motrö’yü imzalayan Dışişleri Bakanı Tevfik Rüştü Aras, 31 Temmuz 1936’da Meclis kürsüsünde konuşuyor:
“Montrö sözleşmesi imzacıların Türkiye’nin sulh siyasetine ve Türkiye’nin dürüst hareketine emniyetleri demektir… Bütün devletler hakkında ve asla fark gözetmeksizin dürüstçe tatbik edeceğimize dünyada kimsenin şüphesi olmasa gerektir.” (Zabıt Ceridesi, s. 310)
Tarihe ideolojik gözlükle, günümüze kutuplaşma gözlüğüyle bakmak, bize, tarihimizin devrettiği fevkalade zengin rasyonel diplomasi mirasını unutturuyor: Kimseyi aşağılamadan, niyetlerimiz hakkında şüpheler yaratmadan, Türkiye lehine olacak barışçıl dengeleri oluşturmaya çalışmak…
Böylece yalnız kalmamak…
Diplomat sadrazam Âli Paşa’dan itibaren Cumhuriyet döneminde zenginleşen diplomasi geleneğimiz.
‘7 düvel’le çatışmak değil, aksine Montrö’de 7 düveli bir araya getirip antlaşma imzalamak!
Bugün bu diplomatik akla ekmek su gibi ihtiyacımız var
22/12/2019 23:43
Uluslaşma tarihinde ‘Milli İktisat’
10
EĞRİSİ DOĞRUSU
Tarihçi Prof. Dr. Zafer Toprak, üçüncü baskısı yayınlanan ‘Milli İktisat’ kitabı üzerine Taha Akyol’un sorularını cevapladı.
Hakkında 700 sayfalık kitap yazdığınız “Milli İktisat” hangi dönemi kapsıyor, neyi ifade ediyor?
Bu kitabın ilk baskısı neredeyse kırk yıl önce yayınlandı. O günden bu güne II. Meşrutiyet dönemini kapsayan sayısız araştırma çıktı. Türkiye’de iktisat tarihi çok yol katetti. İktisat tarihi paradigmaları köklü dönüşümlere uğradı. Bu evrede Türkiye’de Milli İktisat önemini yitirmedi. Kitap her yeni baskısında güncellendi. Son günlerde çıkan yeni baskısında yer alan “Yeni Bir Bakış”la 20. yüzyıl Türkiye ekonomisinin bir panaroması çiziliyor.
Son kırk yılda 20. yüzyıl tarihini ele alan çalışmalarda temel kaynak olarak kitaba sürekli Türkiye’de Milli İktisat’a gönderme yapıldı. Yayın dünyasında kaynakçalarda konuyla ilgili olsun olmasın yer aldı. Zamanla klasik bir başvuru kaynağına dönüştü. Kitabın kapsadığı dönem II. Meşrutiyet diye bildiğimiz ve Osmanlı’nın sürekli savaştığı bir evre. Hocamız Tarık Zafer Tunaya’nın “Cumhuriyet’in laboratuvarı” diye nitelediği, imparatorluğun birçok alanda köklü dönüşümler geçirdiği bir dönem II. Meşrutiyet yılları. Türkiye iktisat tarihi açısından ise 20. yüzyıl tarihimizin başlangıç evresi olarak görülüyor Milli İktisat.
NEDEN GAYRİ MÜSLİMLER?
Osmanlı Hıristiyanları neden modern eğitim ve ekonomiye daha erken geçtiler? Bu, Müslümanları nasıl etkiledi?
Osmanlı’da genellikle gayrimüslimlerin ülke ekonomisinde farklı bir konumda olduğu söylenir. Bu en azıdan Tanzimat sonrası için geçerli olan bir görüş. Uzun yıllar askerlikten muaf oluşları, dış dünya ile bağlantılarda daha etkin bir konumda bulunmaları, zamanla kapitülasyonlardan istifade etmeleri, yabancı ülkelerin koruması altında girmeleri, etkin eğitim kurumlarına sahip olmaları gibi sayılabilecek birçok etmenden söz edebiliriz. Osmanlı eğitim kurumlarında gayrimüslimlerin ne denli önemli işlev gördüğünü kabul etmek zorundayız. Mülkiye Mektebi’nde öğrenciler uzun yıllar iktisadı Sakızlı Ohannes Efendi’den, maliyeyi Portakal Mihail Efendi’den okudular. Osmanlı’nın son döneminde ülkenin çağdaş bir görünüm kazanmasında gayrimüslimlerin önemli katkıları oldu.
TÜRKLER NEDEN GECİKTİ?
İmparatorluktaki halklar arasında en son Türkilerin milliyetçiliğe yöneldiğini yazıyorsunuz. Neden böyle ve “Milli İktisat”la ilişkisi nedir?
Osmanlı Devleti çok etnik unsuru bir arada bulunduran bir imparatorluktu. Tüm imparatorluklar gibi… Fransız Devrimi ertesi milliyetçilik duygularının yaygın hale gelmesi Osmanlı topraklarında da bir dizi bağımsızlık hareketlerinin doğmasına neden oldu. Sırplar, Yunanlılar, Bulgarlar vesaire. Hatta 20. yüzyılda bu tür hareketler Araplar ve Arnavutlar arasında da görüldü. Balkan Harbi’nde bıçak kemiğe dayandı. Müslüman-Türk unsur artık imparatorluğun tek varisi olarak kendini gördü. Yitirilen topraklardan Anadolu’ya sürekli göç alınıyordu. Cihan Harbi ile bu yalnızlık hat safhaya vardı. İstemeyerek de olsa Almanya saffında savaşa girildi. Savaş sırasında ülke kendi yağıyla kavrulmak zorunda kaldı ve dışa kapalı bir ekonomik model olarak “milli iktisat”ı benimsedi.
‘MÜSLÜMAN BURJUVAZİ’
Kitabınızda İttihatçıların ‘Müslüman müteşebbis yaratma, burjuvazi oluşturma, içtimai inkılap, orta sınıf’ gibi kavramlar ve politikaları neyi ifade ediyor?
Milli iktisat son kertede bir orta sınıf hareketi olarak görülebilir. Daha doğrusu Batı’da “burjuvazi” diye nitelenen, sermaye birikimine yönelmiş bir kesimin oluşturulması… İttihat ve Terakki böyle bir kesimin doğuşuna destek oldu. Ülke kendi müteşebbislerini yaratma çabası içerisine girdi. Bu arada 1908 devrimi ile birlikte anayasal monarşinin temelleri atılmıştı. Siyasal gelişmeler ancak toplum katmanlarında köklü dönüşümlerle ayakta tutulabilecekti. O nedenle “ictimaî inkılâb” sözcüğü kullanılmaya başladı. Bu bir anlamda seküler bir toplumsal düzene geçiş için bir dizi girişimlerini de beraberinde getirdi. Hukuk-ı Aile kararnamesi gibi şer’i hukuka mesafeli kararlar bu evrede alındı.
ABDÜLHAMİT DÖNEMİ
Bu süreçte Abdülhamid dönemini nasıl tanımlarsınız?
Kuşkusuz Abdülhamid döneminde özellikle eğitimde ve yayıncılık alanında önemli adımlar atılmıştı. Nitekim Jön Türk diye tanımladığımız 1908 devrimini gerçekleştirenler Abdülhamid’in eğitim kurumlarında yetişmiş kişilerdi. Abdülhamid ülkenin karşılaştığı tehlikeleri def edebilmek için mutlakiyetçi bir yönetim kurdu. Bu içeride aydın kesimi yeni arayışlara sevk etti. Abdülhamid İslam dünyasına aşırı güvendi. Oysa kendi ülkesini düzlüğü çıkarmak durumundaydı. Özgürlükler konusunda yeterince duyarlı davranmadı. Baskı rejimi korudu. Hatta sakıncalı gördüğü “tarih-i umumî” derslerinin yüksekokullardan kaldırttı. Tarihçiler Mükrimin Halil, Yusuf Akçura, Ali Reşad anılarında bu konuya değiniyorlar. Çağdaş tarih eğitimi II. Meşrutiyet ile birlikte gündeme geldi. 1908 ertesi 24 Temmuz Basın Bayramı oldu.
İTTİHATÇILAR VE MİLLİYETÇİLİK
İttihat ve Terakki’nin siyasi parti olmasının yanında Türk nüfusu iktisaden de örgütleyen bir ‘içtimai hareket’ olduğu görülüyor. Nasıl oldu bu?
İttihat ve Terakki ilk evrede liberal bir anlayışı benimsemiş, herhangi bir etnik ayırım gözetmeksizin ülkenin kalkındırılabileceği inancını taşımıştı. Bu en azından Balkan Harbi’ne kadar sürdü. Oysa daha 1908’den itibaren Düvel-i Muazzama diye bilinen Batı ülkelerinin Osmanlı toprakları üzerindeki emelleri ortaya çıkmaya başlamıştı. Cihan Harbi bir anlamda Avusturya’nın Bosna-Hersek’i ilhakıyla başlamıştı. Balkan Harbi ile birlikte Osmanlı en verimli topraklarını yitirdi. Osmanlı coğrafyasında bulunan değişik etnik unsurların artık kendi başlarının çaresine bakma özlemi içerisine girdiklerini gördü. Bu koşullar altında siyasi örgütlenmeyle sonuç alınamayacağı kanısına varan İttihat ve Terakki ekonomiye el attı. Milliyetçilik artık Müslüman-Türk unsur için de tek kurtuluş yolu gözüküyordu. Uzun yıllar yöneticilikle yetinen, asker memur olma özlemi içerisinde olan toplumun bu kesimini üretici olmaya, ticarete, sanata atılmayı özendirdi. Tabii toplum katmanları seferber etme beraberinde bir tür “ictimaî hareket” doğurdu. Siyaset artık kapalı kapılar ardında yürütülmüyordu. Siyasi partiler vardı. Parlamenter rejim, basın özgürlüğü, kamuoyu, tüm bu etmenler ülkeyi topyekun bir dönüşüm anlayışına sevk etti.
‘MİLLİ’ KURUMLAŞMA
İttihatçıların ‘Milli İktisat’ siyaseti ne gibi hukuki ve iktisadi kurumlaşmalara, gelişmelere yol açtı?
Osmanlı Devleti, daha Milli İktisat politikaları gündeme gelmeden, 1908 ile birlikte önemli hukuki ve iktisadi kurumsallaşma sürecine girmişti. Bakanlıklar düzeyinde yapılan reform hareketleri, Batı tarzı bütçe düzenlemeleri, basın özgürlüğü, toplanma ve gösteri, dernek kurma özgürlükleri gibi bir dizi temel özgürlüklere yönelik mevzuat “İlân-ı Hürriyet” diye bilinen 1908 ertesi gündeme gelmişti. Hemen her alanda yurtdışına öğrenci gönderildi. Bu gidenler arasında Şükrü Saracoğlu, İbrahim Fazıl Pelin, Hasan Saka, Mustafa Şekip Tunç’tan tutun da Avni Lifij’e, Çallı İbrahim’e kadar Cumhuriyet’in sayılı bilim ve sanat insanı bu tarihlerde tarafından yurtdışına gönderildiler. İktisat alanında ise önemli kurumsal yapı değişikliği Cihan Harbi yıllarında gerçekleştirildi. Bu devletin ekonomiye müdahalesi sonucu doğdu. Artık Osmanlı’nın kendi kâğıt parası, “evrak-ı nakdiyye” vardı. 1908 sonrası ulusal bankalar savaş yıllarında daha bir ivme kazandı. Osmanlı Bankası’nın yerini alacak olan İtibar-ı Milli Bankası 1917’de kuruldu. Savaş koşullarında iaşe sorunu için kurumsal düzenlemeleri gidildi, İaşe Nezareti kuruldu. İktisadiyyat Meclisi ülke ekonomisi için karar mercii oldu. Savaş ekonomisi sonucu piyasa göstergeleri bir kenara bırakılmış, bir tür “devletçilik” uygulamaya sokulmuştu.
Fransız Devrimi ertesi milliyetçi duygularının yaygın hale gelmesi Osmanlı topraklarında da bir dizi bağımsızlık hareketlerinin doğmasına neden oldu. Sırplar, Yunanlılar, Bulgarlar vesaire... Milliyetçilik artık Müslüman-Türk unsur için de tek kurtuluş yolu gözüküyordu.
‘Milli İktisat’ siyaseti iktisadi üretimi nasıl etkiledi?
Milli İktisat siyaseti köklü kurumsal düzenlemelere gitmişse de, savaş koşullarında üretimde olumlu gelişmeler beklenemezdi. Osmanlı Devleti Tanzimat sonrası önemli ölçüde dışa bağımlı bir konumdaydı. Tahılını bile yurt dışından ithal ediyordu. Cihan Harbi başladığında savaşın en geç 1914 Noel’inde son bulacağı beklentisi vardı. Oysa dört yıl sürdü. Osmanlı’nın bunu kaldırabilecek takati yoktu. Kırsal alanda üretici kesimin silah altına alınması var olan sınırlı üretim kapasitesine de ket vurdu. Sivil halktan, kadınlardan, silah altına alınmamış kesimden amele taburları oluşturma gereği duyuldu. Ama madalyonun bir de ters yüzü vardı. Ülkede birçok anonim şirket savaş yıllarında kuruldu. Sermaye birikimi konusunda duyarlılık artmıştı. İktisadi bağımsızlık özlemi savaş ortamında zemin kazandı. 1923 Türkiye İktisat Kongresi büyük ölçüde savaştan alınan dersleri ifade ediyordu.
LİBERAL MALİYE NAZIRI
İttihatçıların Maliye Nazarı liberal Cavit Bey’in ‘Milli İktisat’ta rolü nedir?
Osmanlı’nın yumuşak karnı iktisattı. Bunu yayınlanmış ders kitaplarından çıkarsayabiliyoruz. Yüksekokullarda okutulan iktisat yıllarca Adam Smith’in liberal anlayışının ötesine geçemedi. İttihatçıların Maliye Nazarı Cavid Bey de bu kervana katılmış kişilerden biriydi. Hiçbir zaman Milli İktisat ile yıldızı barışmadı. Ama o tarihlerde paradoksal olarak maliye ile liberal iktisat farklı çizgileri ifade ediyordu. Osmanlı maliyesine çeki düzen veren kişi Cavid Bey oldu. 1908-09 bütçesi son derece çağdaş bir anlayışla düzenlenmişti ve bu onun eseriydi. Yurt dışına maliye müfettişliği için öğrenci gönderilmesi yine onun sayesinde oldu. Ama ömrü bütçeyi denk duruma sokabilmek için yurt dışında kapı kapı borç aramakla geçti. İttihatçıların iktisat alanında radikal kanadından farklı düşünüyordu. Teşvik-i Sanayi Kanunu’na sıcak bakmadı. Ülkeyi tarım ülkesi olarak görüyordu. Demode uluslararası iktisadi iş bölümüne inanıyordu. Ama son kertede koyu bir İttihatçıydı. Merkez-i Umumi’nin aldığı kararlara boyun eğdi. Cihan Harbi’ne Osmanlı’nın girişine muhalif olması ve nazırlıktan istifa etmesine rağmen, her zaman Talat Paşa’yı destekledi. Savaş ekonomisinin yönetiminde arka planda kalsa da önemli rol oynadı.
MİLLİ İKTİSAT’ VE CUMHURİYET
‘Milli İktisat’la Milli Mücadele ve Cumhuriyet arasındaki iktisadi ve sosyolojik bağ nasıldır?
Cumhuriyet’in “milli iktisat” politikasıyla Meşrutiyet’in arasında yakın bir bağ vardı. Cumhuriyet Meşrutiyet’ten çok şey öğrendi. Özellikle savaş yıllarında yaşananlar Cumhuriyet kadrolarını derinden etkiledi. Savaş kâğıt parayı devreye sokmuş, İttihatçılar savaşı enflasyonla finanse etmişlerdi. Bir aralık yıllık fiyat artış oranı yüzde 400’ü bulmuştu. Enflasyonu bir anlamda Türkler icat etmişti. Cumhuriyet bundan ders almayı bildi. İkinci Dünya Savaşı’na kadar “Denk Bütçe, Sağlam Para” Cumhuriyetçi kadroların şiarı oldu. İttihatçılar savaşla birlikte ilk yaptıkları iş kapitülasyonları kaldırmak olmuştu. Ama bu tek taraflıydı ve buna ilk itiraz eden ülke kendi müttefiki Almanya’ydı. Savaşta yenik düşünce kapitülasyonlar tekrar kondu. Hatta Sevr’de katmerli bir biçimde gündeme geldi. Lozan’da kapitülasyonların kaldırılması için büyük mücadele verildi. Cumhuriyet kurulduktan sonra iktisat alanında en köklü dönüşüm finansal yönde oldu. Türkiye kendi “yerli ve milli” finansal kurumlarını oluşturmak durumundaydı. Bu evrede Atatürk, Celal Bayar ile birlikte hareket etti. 1924’te İş Bankası kuruldu. İş Bankası iştiraki olarak 1925’te Anadolu Sigorta, 1928’de Milli Reasürans doğdu. Osmanlı’nın döviz bağlamında en büyük kan kaybı, borç taksitlerinin yanı sıra banka ve sigortacılığın yurt dışına yaptığı transferlerdi. Cumhuriyet bundan da ders almıştı. Önce borç ödemelerini Lozan ertesi düzene soktu. Ardından bankacılık ve sigortacılığı ulusal bir tabana oturttu. Milli İktisat”ın gündemine altığı ama savaş ortamında gerçekleştiremediği sanayileşme sorununa el attı. Önce Devlet Sanayi ve Maadin Bankası’nı kurdu. Ardından Sanayi Ofisi ve 1933’de Sümerbank doğdu. Sümerbank Türkiye’nin sanayileşmesinde, İş Bankası ile birlikte önemli bir rol oynadı. 1933’te ilk Sanayi Kalkınma Planı kabul edildi. Türkiye İkinci Dünya Savaşı’na hazırlıklı girdi. Üç beyazda, un, şeker, pamukta artık kendi kendine yeterliydi. Cumhuriyetçi kadrolar İttihatçılardan olumlu ve olumsuz bağlamda çok şey öğrenmişlerdi. Bu nedenle Tarık Zafer Hocamızın II. Meşrutiyet’i Cumhuriyet’in Laboratuvarı olarak görmesi son derece anlamlıdır.
‘Milli İktisat’ yöneticilikle yetinen, asker memur olma özlemi içerisinde olan Müslüman Türkleri üretici olmaya, ticarete, sanata atılmayı özendirdi. Cumhuriyet Meşrutiyet’ten çok şey öğrendi... Cumhuriyet kurulduktan sonra iktisat alanında en köklü dönüşüm finansal yönde oldu.
Son kertede şunu söyleyebilirim. Türkiye’de Milli İktisat kitabımız uzun yıllardır Cumhuriyet ile Osmanlı arasındaki kesintiyi sorguladı. Bu kesintiye sürekliliği ortaya koyarak aşma girişiminde bulundu. Kitap çıktıktan sonra 20. yüzyıl iktisat tarihi 1908’den başlatıldı. Meşrutiyet’in bir yıkım evresi olarak hakim görüş önemli surette revize edildi. II. Meşrutiyet tarihi “Enver, Talat, Cemal” macerası olmanın ötesinde değerlendirilmeye başladı.
ZAFER TOPRAK KİMDİR?
Koç ve Boğaziçi Üniversiteleri’nde ders vermekte olan Zafer Toprak,19. Yüzyıl ve 20. Yüzyıl Türkiye tarihçiliğinin önde gelen isimlerindendir. Toprak’ın ‘Milli İktisat, 1908-1918’ adlı eseri, İmparatorluğun bu son döneminde Türkilerin iktisada yönelmesini, ‘Müslüman Müteşebbis’ politikalarını inceledi. Eser, dünya tarihçilerinde büyük itibar göre. Üçüncü baskısı İş Bankası Kültür Yayınları’ndan yeni yayımlandı.
Toprak’ın daha önce Doğan Kitap’tan çıkan eserleri şunlar:
- Türkiye’de Milli İktisat, 1908-1918,
(İkinci Baskı)
- Türkiye’de Popülizm 1908-1923.
İttihat ve Terakki ile başlayan ‘halkçılık’ hareketini inceliyor.
- Türkiye’de Yeni Hayat. Cihan Harbi sonrası sosyal yaşamda Batılılaşmayı anlatıyor.
- Darwin’den Dersim’e Cumhuriyet ve Antropoloji. Türkiye’de milliyetçiliğin sosyolojiden, 1930’larda antropolojiye yönelmesini araştırıyor.
- İttihat ve Terakki ve Cihan Harbi. (Kaynak Yayınları) Cihan Harbi içinde uygulanan iktisat politikalarını inceliyor.
23/12/2019 23:47
‘Şanlı ecdadımız’
88
Cumhurbaşkanı Erdoğan, tarihteki İslam medeniyetini överken “Biruni boylam derecelerini ölçmek için Gazze’den Bağdat’a 2 sene yürüdü” diye konuştu.
Yeni nesillere özgüven aşılamak için tarihteki büyüklerin hatırlatılması doğrudur.
Cenevre yakınlarındaki CERN (Avrupa Nükleer Araştırma Merkezi) bir kasaba büyüklüğündedir ve kampüs içindeki sokaklara büyük fizikçilerin isimleri verilmiştir.
Bunlardan biri Pakistanlı Abdüsselam’dır. Ülkesinde saygı görmeyen fizik âlimi Abdüsselam!
Fakat Müslümanlar için beş yüz, hatta bin sene önceki geçmişle övünmekten daha önemlisi, neden geri kaldığımızı araştırmak, bu yönde merak oluşturmaktadır.
Cumhurbaşkanının bahsettiği Ebu Reyhan El Birunu’yi Batılı bilim tarihçileri Müslümanlardan daha iyi bilmekte ve saygı göstermektedir.
Hatta Medrese hiçbir zaman Biruni’ye yer vermemiş, adını anmamıştır. Sadece Biruni değil. İbn Hazm, İbni Sina, İbn Heysem, Ömer Hayyam, Harizmi, Uluğbey gibi âlim ve filozoflar medresenin kapısından içeriye girememişlerdir.
Şanlı ecdadımız, ama öylesi de var, böylesi de.
ORTA ÇAĞ BİLGİLERİ
Müslümanlar, geçmişte yazılmış, ‘İsrailiyat’ denilen efsanelerle ve Orta Çağ bilgileriyle yoğrulmuş pek çok risale ve kitabı “itikat” sanmıştır. Soran, araştıran, alışılmışın dışına çıkan düşünceler “felsefiyat” denilerek dışlanmış, hatta tekfir edilmiştir.
Bu konuda muhterem hadis âlimi hocamız Mehmet Said Hatiboğlu’nun “Kültürel Mirasımızı Tenkid Zarureti” adlı eserini önemle tavsiye ederim. (Otto Yayınları)
Eski kaynaklarda, akşam vakti güneşin “battığı yerden” çıkıp geri geldiği ve böylece ikindi namazının vaktinde kılındığı şeklinde ‘mucize’ anlatımları olduğunu hatırlatan Hatiboğlu Hocamız, şöyle yazıyor:
“Sünni olsun, Şii olsun pek çok imamın zihninde ‘acaba bu konuda matematik ve astronomi bilginlerimiz ne diyor?’ sorusu akla gelebilmiş değildir. 11. yüzyılın İbni Sina’larıyla, Biruni’leriyle bu konuları müzakere etme ihtiyacını duymuş müfessir (tefsirci) ve fakihlerimize (fıkıhcı) rastlayabilmiş değiliz.”
İbni Sinaları, Biruni ve İbn Rüşd’leri ilk unutanlar Müslüman oldu!
Bilimsel gözlem metoduyla boylam hesaplayan, ay ve güneş tutulmalarının zamanını dakika farkıyla belirleyen matematikçi ve gökbilimci Biruni’yi Müslümanlar okusaydı böyle güneşi batırıp çıkarırlar mıydı?..
ESKİ BİLGİLERLE
Onları okumuş olsaydı, Ayıntabi Mehmet Efendi 17’nci yüzyılda kaleme aldığı “Tibyan Tefsiri”nde dünyanın öküzün boynuzunda durduğunu falan yazar mıydı?!
16’ncı yüzyılda Avrupa’da ortaya çıkan modern bilim devriminden, Kopernik ve Galileo’dan bahsetmiyorum bile.
O efsaneler, o Orta Çağ bilgileri Kuran’da yoktur fakat Orta Çağ zihniyeti Kuran’ı tefsir ederken bunları sokuşturmuştur.
Daha vahimi, bu bilim-öncesi zihniyetin köklü bir kültür lehine gelmiş olmasıdır.
Eski kitaplarının tercüme edilerek kutsal metinleşmiş gibi okunması, bilimsel zihniyetin gelişmesini zorlaştırıyor. Düşünün ki, Ayıntabi’nin kitabı, hiçbir düzeltici not konulmadan 1956’da “Kur’an Tefsiri” diye yayınlandı, defalarca baskısı yapıldı.
Merhum fıkıh âlimi Ömer Nasuhi Bilmen’in 1960’larda yayınlanan “Kuran-ı Kerim’in Türkçe Meal-i Âlisi ve Tefsiri” adlı kitabında bile dünya merkezli bir evren tasavvuru vardır.
Eski kitapları okurken çok dikkat etmek gerekir.
Lisede, üniversitede okuduğumda ne sıkıntılar çektiğimi ben bilirim.
ORTA ÇAĞ’DAN ÇIKMAK
Değerli âlim Ali Bardakoğlu hocamızın yeni yayımlanan “İslam’ı Doğru Anlıyor muyuz?” adlı kitabı, Orta Çağa ait tarihî bilgilerle, İslam’ın evrensel mesajını ayırd ederek anlama konusunda fevkalade ufuk açıcı bir eserdir.
Bu bilince sahip olmayan İslam toplumları, Biruni’yi, İbn Sina’yı duyduklarında onların Müslümanlığının da kendilerinin Müslümanlığı gibi olduğunu sanıyorlar.
Halbuki onların Müslümanlığı, tekrarcı bir Müslümanlık değildi. Sorgulayan, araştıran, yeni bilgiler üreten bir Müslümanlıktı. Merhum Fuat Sezgin, “Büyük Çağ” adlı kitabının başına Biruni’nin şu sözlerini koymuştur:
“Ben her kişinin yapması gerekeni yaptım: Öncekilerin başarılarını minnettarlıkla karşılamak, onların yanlışlarını ürkmeden doğrultmak, bana gerçek olarak görüneni sonrakilere emanet etmek...”
Böyle analitik zihniyet olmadan, Müslümanların 21’nci yüzyılda yaşamakta oldukları Orta Çağ’dan çıkmaları çok zordur.
24/12/2019 23:42
Yargı bağımsız ve tarafsız mı?
75
Bir vilayetimizde bir savcı, kız çocukların kıyafetine soktuğu Abdullah Gül, Ahmet Davutoğlu ve Ali Babacan görsellerini Facebook hesabından yayınladı. Bundan daha açık ve net “siyasi taraflılık” örneği olabilir mi?
Münferit bir olay olsaydı üzerinde durmazdım. Münferit bir olay değildir, yargı bağımsızlığı ve tarafsızlığı konusundaki ağır sorunların dışavurumlarından biridir.
Arkadaşımız Akif Beki, olayı köşesinde yazdı:
“Partizanlık kamu görevlerinde, hele yargıda asla hoş görülemez.
Üstelik bu, partizanlığı da aşan taşkın bir militanlık, coşmuş bir fanatizm... Neresinden baksanız yenilir, yutulur olmayan bir iğrençlik... Nasıl tolere edilebilir!..”
YARGIDA YENİ YAPI
Bir savcı iktidarı eleştirseydi aynı derecede yanlış yapmış olurdu ama saniyesinde işten el çektirilir, Türkiye’nin öbür ucunda bir ilçeye atanırdı.
Çünkü kritik davalarda, hoşa gitmeyen hakimlerin o dosyadan alınıp yandaki odaya veya uzak bir il ve ilçeye atanmasının örnekleri çok.
İktidar vaad ettiği “coğrafi teminat”ı, yani hakimlerin başka yerlere atanmasını önleyecek kanunu hâlâ çıkarmadı…
Sadece bu değil…
FETÖ-darbe soruşturmasında 4 bin hakim ve savcı görevden çıkarıldı. Haklarında hiçbir delil olmayanlar ya da mahkemede beraat edenler bile görevlerine iade edilmedi!
Boşalan 4 bin kadroya yeni hakim savcılar almak için sınavlarda başarı puanı düşürüldü, düşük puanla sınavı geçenler, nitelikleri bilinen mülakatlara girdiler…
Ve öyle bir tablo ortaya çıktı ki; alt derece mahkemeleri ağırlaştırılmış müebbed hapis cezası veriyor; istinaflar onaylıyor… Ama bu kararlar yirmi yıllık hakimlerin bulunduğu Yargıtay’dan veya AYM’den ya da AİHM’den dönüyor.
‘YARGI ETİĞİ’
Adalet Bakanı Sayın Gül, esasa henüz dokunamamış olsa da bazı düzeltmeler yapmak için samimiyetle çalışıyor. Samimiyetini nereden mi biliyorum; çabasındaki süreklilikten…
Gül’ün inisiyatifiyle 11 Mart 2019’da törenle “Türk Yargı Etiği Bildirgesi” yayımlandı. Birkaç maddesini aktarıyorum:
2.5: “Yargıya güvenin sağlanması ve sürdürülebilmesi için bağımsız olmak kadar bağımsız görünmenin de önemli olduğu…”
3.2: “Tarafsız hareket etmekle yetinmeyip objektif bir bakış açısıyla tarafsızlıklarına ilişkin her türlü kuşkuyu bertaraf edecek bir duruş…”
Bu o kadar önemlidir ki, yargının tarafsız ve bağımsız olmakla yetinmeyip bunun “görülmesi” gerektiği konusunda AİHM 34 yıldır kararlar vermektedir. (Campbell ve Fell/İngiltere, 28.6.1984, paragraf: 81)
Anayasa Mahkemesi’nin de kararları vardır.
Siyasette ‘yargımız bağımsızdır’ diye ne kadar söylersek söyleyelim, yürütme makamı olan Beştepe’deki yargı törenleri böyle bir “görüntü” veriyor mu?! Mahkeme kararları hakkında siyasi irade beyanları böyle bir “görüntü” veriyor mu?
Bizim Cevdet Paşa 148 yıl önce, 1871 yılında hazırladığı Adlî Islahat Layihası’nda “asıl lâzım olan kamunun güveni olup bu dahi hakimlerin kendi hallerinden emin (hakim teminatı) olmasına bağlıdır” diye yazıyordu. (Tezakir, Tetimme, s. 101)
Hakim teminatını hâlâ güven verici düzeye çıkaramadık.
HUKUKUN ÜSTÜNLÜĞÜ
Dünyaya da “bizde yargı bağımsızdır” güvenini vermek istiyoruz, değil mi? Ama dünya Avrupa’nın en yüksek hukuki danışma organı olan Venedik Komisyonu’na inanır. Nitekim Şansölye Merkel, açıkça “Venedik Komisyonu’nun raporunu çok ciddiye alıyorum” diye açıklama yapmıştır. (23 Mart 2017)
Komisyon raporunda, CB sisteminde yargı bağımsızlığının çok gerilediği belirtiliyor.
En saygın anayasa hukukçularından Prof. Kemal Gözler, akademik eserinde, yargının üst üste dört defa kanun çıkarılarak nasıl siyasi etki altına alındığını yazmıştır. (Türk Anayasa Hukuku, s. 995-996)
Hukuk çevreleri akademik esere itibar eder.
Bir savcının partizan mesaj atması, bu büyük aysbergin üzerindeki bir noktadır. Uzun süre böyle devam edemeyiz. Nitekim iktidar da ‘reform’ görüntüsü vermek için törenlerle paketler açıklıyor. İyi ama esasa ilişmiyor.
Bu ülke hepimizin. Hangi “yüce dava” olursa olsun, hukuk ve adaletin bütün davalardan, ideolojilerden üstün olduğunu içimize sindirelim, Türk yargısını bağımsızlıkta, tarafsızlıkta ve kalitede gelişmiş ülkeler düzeyine çıkaralım.
Siyaseti hukuktan üstün tutanlar Türkiye’ye zarar verir.
26/12/2019 23:44
İstibdat karşısında Mehmet Akif
41
Büyük şair ve düşünür Mehmet Akif’i vefatının 83. Yıldönümünde rahmet ve saygıyla anıyorum. Bugüne kadar Mehmet Akif’i hep “milli ve manevi değerler” açısından okuduk. Eleştirenler, hele de aşağılayanlar “inkılapçılık” gözlüğüyle baktılar.
Son zamanlarda bir moda daha çıktı; Abdülhamid’i eleştirdiği için Mehmet Akif’i suçlamak!
Hatta ‘Prof’ unvanlı bir yazar, Abdülhamid’e karşı çıktığı ve Milli Mücadele’ye katılmak üzere Anadolu’ya geçtiği için Akif’i “İngilizlere hizmeti geçmiş” olmakla suçladı!
Hiçbir tarihi belgeye ve gerçeğe dayanmayan bu tür seviyesiz ve bağnaz suçlamalarda bulunanlar “İngiliz muhipleri”ni İstanbul’da arasalar gerçek bir tarihçi gibi davranırlardı.
Bu bakışlar, yeni nesilleri hür düşünceye değil, istibdatlardan istibdat seçmeye teşvik ediyor! Hürriyeti seçmek niye aklımıza gelmiyor?
SAFAHAT KRONOLOJİSİ
Akif’in eserleri sultani istibdat döneminde de inkılapçı istibdat döneminde de yayımlanamadı.
Safahat’ın yayın yıllarına bakalım, hepsi Abdülhamid’den sonra yayınlandı:
1911: Safahat, birinci kitap.
1912: Süleymaniye Kürsüsünde.
1913: Hakkın Sesleri.
1914: Fatih Kürsüsünde.
1917: Hatıralar.
1914: Âsım.
1933: Gölgeler, Kahire’de Türkçe olarak basıldı.
1943: Safahat, 1928’deki harf inkılabından sonra Safahat’ın yeni harflerle ilk baskısı.
Mehmet Akif’in Sırat-ı Müstakim dergisi de Meşrutiyet ilan edildikten sonra 27 Ağustos 1908’den itibaren yayınlanmıştı. Bu değerli eserler Abdülhamid döneminde yayımlanamamıştır.
AMA HANGİ İSTİBDAT?
Abdülhamid’in diplomatça dış politikası ve modern eğitimi yaygınlaştırmada hizmetleri inkar edilemez fakat…
Yüksek mekteplerde bile “Tarih-i Umumi” derslerini yasaklattığını, Mecelle Cemiyetini dağıtarak Mecelle’nin eksik kalmasına yol açtığını, 19. Asırdaki İslam aydınlanmasının önderlerinden Tunuslu Hayrettin Paşa’nın “Akvem’ül Mesalih” adlı eserini üstelik Paşa sadrazamken toplattırdığını unutmayalım.
Abdülhamid döneminde İslamcı düşünce de baskı altındadır, durgunluk içindedir. Meşrutiyet’te demokratik değerlerle canlanacaktır.
Cumhuriyet döneminde Ahmet Emin ve Hüseyin Cahit gibi laik yazarların da belirttiği üzere, Takrir-i Sükûn dönemi bir “dehşet dönemi”ydi. Keyfi tutuklama ve keyfi idamlar bittikten sonra da sıkı rejim devam etti.
Kemalizmin ‘Üçüncü Dünyacı’ yorumunu yapan Kadro dergisi bile susturuldu.
Bütün otoriter siyasi iktidarlar sadece siyasi gücü değil, zihinleri de tekeline almak isterler. Bunun neticesi iktidardaki fikrin de cılızlaşmasıdır.
Şevket Süreyya ve Yakup Kadri gibi samimi Atatürkçü düşünürler kitaplarında hep ‘fikir boşluğundan, sistemsizlikten’ yakınırlar.
Fakat özgürlük deyince sizden bizden ayırımı olamaz. Meşrutiyet devrinde Akif’in kitapları yayınlanınca Tevfik Fikret’in kitabı da yayınlandı.
Cumhuriyet devrinde, doğal evrim süreci demokrasi olduğu için Safahat yayınlanmaya başlayınca artık Kazım Karabekir’in yakılan kitabı da yayınlanacaktı…
Özgürlüğün hâlâ tamamlayamadığımız uzun yolu…
HANGİ İNSAN TİPİ?
Abdülhamid’i de Atatürk’ü de siyaseten savunmak mümkündür: Abdülhamid dağılan bir imparatorluğu tutmaya çalışıyordu… Atatürk inkılapları yerleştirmeye çalışıyordu…
Doğru ama netice fikirlerin canlığını kaybetmesi, edilgen davranışların yaygınlaşması oldu.
Uzun istibdat asırlarının nasıl uydu bir insan tipi ortaya çıktığını büyük Âkif’in şu mısralarında da görebiliriz:
Zulme tapmak, adli tepmek, hakka hiç aldırmamak,
Kendi âsudeyse, dünya yansa baş kaldırmamak
Ahdi nakzetmek, yalan sözden tehaşi etmemek
Kuvvetin meddahı olmak, aczi hiç söyletmemek
***
Enseden aslan kesilmek, cepheden yaltak kedi
Müslümanlık bizden evvel böyle zillet görmedi
Evet, “kuvvetin meddahı” olmak! Bendelerin şark ahlakı!
Tarihin o devirleri kendi şartlarıyla birlikte geride kaldı. Bugün Türkiye’nin uydu insan tipine değil, ‘özgür insan’ tipine ihtiyacı var. Bunun yolu ülkede ufuk acıcı diri bir fikir hayatının gelişmesidir.
O zaman hem daha adil ve hür, hem daha güçlü oluruz. Büyük Akif’in dediği gibi:
Adam mısın, ebediyyen cihanda hürsün, gez;
Yular takıp seni kimsecik sürükleyemez.
28/12/2019 22:20
Babacan’ın partisi
70
Ali Babacan’ın T24’te Şirin Payzın’a yaptığı açıklamalarda dikkatimi çeken hususlardan biri, bugün eleştirdiği her konuyu, dün iktidardayken de eleştirdiğini söylemesidir. Şu sözlerinin altını çizdim:
“Biz bu uyarıları 2011-2012 yıllarından itibaren yapmaya başladık. Şimdi bir dönüp de benim o tarihlerde yaptığım konuşmaları tararsanız, yani 2010-2011-2012, bunların hepsinin uyarısını yaptık. Dedik ki bakın; ‘Türkiye orta gelir tuzağına düşecek. Hukuk ve eğitimde ciddi reformlar yapmazsak bu ülke asla yüksek gelir gurubuna giremez.”
Evet, yedi yıl önce ekonomiden sorumlu Başbakan Yardımcısı Ali Babacan, 2023 hedeflerine ulaşmanın ancak yüksek katma değer üretimiyle mümkün olacağını anlatmış, şöyle demiş:
“Yüksek katma değer ancak yetişmiş insan gücüyle olur. Türkiye’nin şu anda 25 yaş üstü nüfusunun almış olduğu eğitim ortalama 6,5 yıl… Böylesine ortalama bir eğitim yapısıyla Türkiye’nin üretebileceği katma değer, Türkiye’nin ekonomik büyüklüğü sınırlıdır. Bunun ötesine geçmemiz ancak daha iyi eğitilmiş bir nüfusla olabilir.” (27 Temmuz 2012)
EKONOMİK BÜYÜME?
AK Parti’nin 2011 seçimleri için açıkladığı “2023 Hedefleri”ne göre Türkiye’de fert başına milli gelir 25 bin dolar, ihracat 500 milyar dolar olacaktı. Gelişmiş bir eğitim düzeyi olmadan bu mümkün değildi fakat seçim meydanlarında işe yaradı.
Bugün görülüyor ki, o hedeflerin yarısı tutarsa ne âlâ!
Eğitimden başka, kaynakların uzun vadede sağlıklı büyüme getirecek sanayi yerine kısa vadede şişkin büyüme ve oy getirecek tüketime ve inşaata gitmesi de esaslı bir problemdi. Bu gerçek, 11. Kalkınma Planı’nda da itiraf ediliyor.
Ali Babacan aynı konuşmasında borçlanarak, tüketerek büyüme politikasını şöyle eleştirmişti:
“Kredi hacmi aşırı büyüdü… Önce kazanalım, sonra harcayalım. Çünkü hakketmediği refahı yaşamaya çalışan ülkelerin başına er ya da geç kötü şeyler geliyor. Avrupa’da bunların örneği çok’’
Yunanistan’ı kastediyordu.
Babacan dikey mimarinin fabrika yapmaktan daha kârlı hale gelmesinin çok tehlikeli olduğunu anlatarak “Türkiye’nin öncelikle sanayileşmesi ve üreten bir toplum olması gerekir” diyordu. (3 Eylül 2014)
YOLLARIN AYRILMASI
Haklı olarak denilebilir ki, ekonomiden sorumlu başbakan yardımcısı böyle eleştirmez, icra eder!
Fakat eğitim, imar, hukuk gibi konular hükümet politikalarıdır.
Tipik örnek yolsuzluk ve şeffaflık konularıdır. Babacan T24’teki açıklamasında, bir bakıma artık rakibi olan Davutoğlu’dan olumlu bir dille bahsetti. Onunla birlikte hazırladıkları yolsuzlukla mücadele ve şeffaflık paketinin yasalaşmadığını söyledi.
Gerçekten Davutoğlu’nun hükümet programında yer alan yolsuzlukla mücadele ve şeffaflık paragrafları ondan sonraki hükümet programlarında bile yer almadı.
Belli ki, görüş ayrılıkları 2010’dan itibaren ortaya çıkmış. Sanayie öncelik, demokratikleşme ve hukukun üstünlüğü, dış politikada gerilim yerine diplomasi diye özetleyebileceğimiz esaslı noktalarda görüş ayrılıkları…
Nihayet, Abdullah Gül, Ahmet Davutoğlu, Ali Babacan gibi isimler parlamenter sistemi savundukları halde MHP desteğiyle ve ancak yüzde 52 oyla Cumhurbaşkanlığı hükümet sisteminin getirilmesi…
Bu isimler partiden ayrılmadan önce de dışlanmışlar, partide pasifize edilmişlerdi.
BUNDAN SONRA
2018’de başlayan ekonomik kriz, izlenmiş olan tüketim-inşaat politikalarının artık devam ettirilemeyeceğini gösteriyor.
Ama Babacan’ın dediği gibi Kanal İstanbul da “devasa bir inşaat projesi”dir. İhracatı mı artıracak, eğitimi mi geliştirecek?
Dış politikada tablo ortada…
CB Hükümet sistemi mi? Bizzat Ömer Çelik’in ifadesiyle daha bir yılı içinde “kireçlenmeler” görüldü. Sistemin nasıl işlediği konusunda Prof. Kemal Gözler’in akademik makalesinini hepimizin ve özellikle iktidarın dikkatle okuması lazım: http://www.anayasa.gen.tr/cbhs-bilanco.htm
İşte büyük şehirlerde başlayarak gelişen bu sosyo-politik tablo sebebiyledir ki yeni partiler ortaya çıkıyor. CHP ve İYİ Parti zaten güçlendirilmiş bir parlamenter sistemi savunuyorlar; yeni partiler de güçlendirilmiş parlamenter sistem diyorlar…
Hukukun üstünlüğü, demokratik hak ve hürriyetler, yargı bağımsızlığı, rasyonel ekonomi, rasyonel dış politika gibi talepler toplumda giderek güçleniyor.
Önümüzdeki zamanda Türkiye’ye bu talepler yön verecek.
30/12/2019 23:10
Adalet özlemiyle bir yıl daha
70
Karar gazetesinde ilk yazım 23 Ocak 2019'da çıkmıştı. Bir yıldır beraberiz.
Karar’da İlk yazımın başlığı “Hukuk yolunda” idi.
Doldurduğumuz 2019 yılında “hukuk yolunda” ne kadar mesafe aldık?
Anayasa Mahkemesi’nin ve Yargıtay 16. Ceza dairesinin kararlarından evrensel hukuka uygun olanları saymazsak, iktidar icraatı olarak bu bir yılda “hukuk yolunda” ilerlemeler kaydettiğimizi söylemek zordur.
Evet, iktidar gösterişli toplantılarla “Yargı Reform Stratejisi” paketlerini açıkladı ama yargının işleyişinde belirgin bir etkisi olmadı.
Sözcü ve Cumhuriyet gazeteleri hakkında FETÖ suçlamasıyla bu “paket”lerden önce davalar açılmıştı; bu paketler açıklandıktan sonra mahkumiyet kararları verildi!
Ne değişmiş?..
İbrahim Okur’a verilen haksız 10 yıl hapis cezası da bu “paketler” açıklandıktan sonradır! Göreceksiniz, nihayet AİHM’den dönecektir!
Hele “KHK mağduriyetleri” yargısız siyasi infazlardır.
SİYASETİN ADALETİ
2019’da Yargıtay 16. Ceza Dairesi’nin bozma kararlarına direnerek, Anaya Mahkemesi’nin ve AİHM’nin “ihlal” kararlarını yok sayarak mahkumiyetler de verildi!
Son örnek, Osman Kavala hakkında AİHM “derhal tahliye” (immediate release) kararı verdi; üstelik tutuklamanın “siyasi” olduğunu da belirtti… Dünya âleme ilan etti.
Mahalli mahkeme AİHM’nin bu kararına uyacak yerde, topu Adalet Bakanlığına attı!
Siyasi bir makam olan Adalet Bakanlığı AİHM kararını ‘temyiz’ edecek miymiş, karar kesinleşecek miymiş?..
Siyaset bu kadar etkili olursa…
Hele de gazeteci Deniz Yücel’in tahliye edileceğini Berlin’de Merkel’e siyaset açıklamışsa… Demirtaş için “tahliye edemeyiz” diye mahkemeden önce siyaset karar vermişse…
Ve de yeni sistemde yargı yönetimi siyasi iradenin tercihlerine tevdi edilmişse…
Hangi “yargı töreni” ile yargımızın siyasi müdahaleden uzak olduğuna dünyayı inandırabiliriz?
Onun için umut verici işaretler siyasetten değil, AYM’nin ve Yargıtay 16. Ceza Dairesinin evrensel hukuka uygun kararlarından geliyor.
Siyasetin adaleti hukuka göre değil, siyasi güce göre oluyor!
REFORM KİMLİĞİ?
Mesele sadece hukukun zayıf kalmasının vatandaşlarda yarattığı ağır sıkıntılardan, geniş haksız tutuklamalar ve Yargıtay kapısında bekleyen mahkumiyetlerden ibaret değil. Yargının bağımsızlığına ve tarafsızlığına güvenin sarsılması büyük sorunlar yaratıyor.
Adalet Bakanı Gül, Deniz Zeyrek’e “reform aynı zamanda bir iklimdir” demiş, reform ortamının oluşmasıyla iyileşmeler olacağını söylemişti. (3 Haziran 2019)
Doğrudur fakat siyasi irade öyle bir “iklim” yaratmadı, reform paketleri uygulamadaki ağır sorunları etkilemedi.
Dışarıda da inandırıcı olmadı.
Adalet Bakanı Gül’ün “Yargı etik kurallarını” açıklamasından sonra, Dışişleri Bakanı Mevlut Çavuşoğlu, Avrupa Birliği Temsilcileri Frederica Mogherini ve Johannes Hahn’a canlı yayında şöyle diyordu:
“Türkiye’nin tekrar reformcu kimliğine dönmesi AB tarafından da görülmeli ve desteklenmelidir.” (15 Mart 2019)
Ama, açılan paketler zayıftı, siyasi iradenin reform “iklimi” yaratmak gibi bir tavrı da yoktu, uygulamada pek bir şey değişmedi.
YARGIDAKİ ‘ZİNCİR’
Bunları yazmayalım mı?.. Ama Türkiye hakkındaki AİHM kararları, Venedik Komisyonu ve Avrupa Hakimleri Kurumu (MEDEL) raporları, İlerleme Raporları Türkiye’nin hukuk ve adalet sorunlarıyla doludur. Dünyanın gözleri önündedir.
Adalet Bakanlığı da bunlara mukabil raporlarla cevap vermedi.
Düşünün ki “yolsuzlukla mücadele yasalarını niye çıkarmıyorsunuz” diye Avrupa Birliği Ankara’yı zorluyor!
Ülkemizin önde gelen ceza hukukçularından Prof. Adem Sözüer, yargıda bir “zincir” olduğundan bahisle, temeldeki adalet sorununu şöyle tasvir etmişti:
“Adlî sistem dışından bu zincire talimat veriliyor. Bu zinciri oluşturan her halkada hâkim savcılar âdil bir yargılama değil, daha baştan suçlu olarak damgaladıkları kişiyi mahkum etmek için hareket ediyor.” (1 Ekim 2018)
Anayasada da değişiklikler yaparak bu “zincir”i ortadan kaldırmadan, korkarım ki, bir sene sonra yargıda şu iyileşmeler oldu diye iyimser bir yazı yazmam pek kolay gözükmüyor.
Yine de 2020’nin iyilikler getirmesini yürekten diliyorum.
31/12/2019 23:08
İş çok, yol uzun
67
MetroPOLL araştırmasına göre Türkiye’nin AB üyesi olmasını isteyenlerin oranı yüzde 60’a çıkmış. Bunun mümkün olacağına inananların oranı yüzde 23’te kalıyor.
AB üyeliğini isteyenlerin gerekçesi iki ana başlıkta toplanıyor: Biri refah, öbürü demokrasi ve hukuk beklentisi.
Bu tabloyu Türkiye’nin yaşamakta olduğu derin ve sancılı toplumsal değişme açısından iyi okumak lazım.
Araştırma İKV ve TOBB tarafından desteklendiği için daha bir anlamlı.
REFORM FAKTÖRÜ
Toplumun yüzde 60 gibi büyük bir bölümü, demek ki, AB için “Haçlı İttifakı, bizi kıskanıyorlar, AB’ye ihtiyacımız kalmadı” gibi resmi polemikleri gerçekçi bulmamış.
Aslında belli siyasi konjonktürlerde bu polemikleri yapan Cumhurbaşkanı Erdoğan da yeri geldiğinde AB sürecinin Türkiye’de reform fikrini nasıl güçlendirdiğini ifade etmiştir:
“Türkiye’nin Avrupa Birliği sürecindeki en büyük kazanımlarından biri reform çalışmalarını özellikle sistematik bir şekilde hazırlama, tartışma ve hayata geçirme kabiliyetini geliştirmiş olmasıdır.” (30 Mayıs 2019)
Dikkat ediniz; “reform çalışmalarını özellikle sistematik bir şekilde hazırlama, tartışma ve hayata geçirme” sorunu…
Tanzimat, Abdülhamid ve Cumhuriyet dönemlerinde Avrupa faktörü böyleydi, bugün de AB faktörü böyle.
Abdülhamid döneminde mahkeme huzurunda şahitlikte kadın-erkek ve Müslüman-Hıristiyan eşitliğini getiren, savcılık ve noterlik teşkilatlarını kuran adliye reformu böyleydi.
AK Parti iktidarında da ekonomide, hukuk ve demokraside ciddi gelişmelerin sağlandığı dönem kabaca 2010’a kadarki “AB Süreci” dönemidir.
Avrupa’dan gelen haklı haksız eleştirilere kızıp tavır değiştirmemizin, ortaya nasıl bir hukuk dözeli ve ekonomik tablo çıkardığını yaşayarak görüyoruz.
KOMPLEKSE KAPILMADAN
Batı karşısında hiçbir aşağılık ve üstünlük kompleksine kapılmadan, “bu çağda” yapmamız gerekenleri doğru tespit edebilmeliyiz.
Rasyonel zihniyet eksikliğinden sorunlarını çözemeyen, hukuk eksikliğinden verimli bir düzen kuramayan toplumlar Batı’ya karşı kendi geçmişleriyle ne kadar övünürse övünsünler nihayet zayıf ve ‘az gelişmiş’ kalırlar.
Hiçbir vatansever bunu içine sindiremez.
Türkiye’de milliyetçi düşünce maalesef partizanlık düzeyine düşürüldüğü için, bu akımın büyük düşünürleri unutuldu. Bu büyüklerimizden merhum sosyolog Mümtaz Turhan şöyle yazmıştı:
“Bugünkü Garp medeniyetinin esas unsurları ilim, ameli hayata tatbikinden ibaret olan teknik, insan haklarını teminat altına alan hukuk ve hürriyettir...”
Merhum Hocamız Türkiye’deki çağdaşlaşma hareketlerini de bu “bilim, teknik, hukuk” unsurlarını yeterince anlamadan şekil ve görüntüye odaklandıkları için eleştirmişti.
Hocamızın “Kültür Değişmeleri” ve “Garplılaşmanın Neresindeyiz?” adlı eserlerini tavsiye ederim.
‘EN BÜYÜK HAMLE’
Zamanımızda ülkemize yatırım sermayesi esasen Avrupa’dan geldiği gibi en büyük pazarımız da Avrupa’dır. Bilim hayatımız da hukukumuzda büyük ölçüde böyledir.
Başbakan Erdoğan AB sürecini “Cumhuriyetin kuruluşundan sonra en büyük modernleşme hamlesi olan Avrupa Birliğine katılım sürecidir” derken gerçeği ifade etmişti. (2011 Hükümet Programı)
AB üyesi olup olmamak değil, Avrupa’nın hukuk ve özgürlük kıstaslarını içtenlikle benimsemek önemli. Bunun yatırım getirdiğini de gördük.
Rusya’ya, Çin’e, Ortadoğu’ya gittiğimizde kimse bize yargı bağımsızlığı, basın hürriyeti gibi sorular sormuyor, rahat ediyoruz. Fakat refahımızı sağlayacak sermaye ve teknolojiyi, hukuki güvenliğimizi sağlayacak anayasal kıstasları oralardan alamayız.
Bizim tarihteki Türk ve İslam medeniyeti mirasıyla iftihar etmemiz, korumaya ve dünyaya sunmaya çalışmamız hem hakkımız hem görevimizdir. Fakat bunu yapmak için de hamaset değil rasyonel zihniyet lazım.
Rasyonel zihniyet, bilimsel araştırma ve modern hukuk… Ekonomide şimdiki aşamanın ötesine geçebilmemiz bunlara bağlı. Gelişmiş ülke olmanın yolu bilim ve hukuk.
Anketteki yüzde 60’lık kesim de bu özlemi yansıtmıyor mu?
İşimiz çok, yol uzun ama başka çare yok.
Dileyelim de 2020’de Türkiye yeniden bu yola yönelsin
.
.
Bugün 92 ziyaretçi (114 klik) kişi burdaydı!
.2/01/2020 22:39
Libya’da işimiz ne?
135
Libya’da işimiz yok değil, işimiz var. Doğu Akdeniz’de “aşama aşama etrafı sarılan Türkiye” için, bu kuşatmayı yarmada tek şans, Libya’dır. Libya ile imzalanan “Deniz Yetki Alanlarının Sınırlandırılması Antlaşması”nı garantiye alabilmektir.
Durum gerçekten öylesine ciddidir ki, Türkiye’yi “aşama aşama etrafı sarılan” ülke olarak tanımlayan, bizzat CB Yardımcısı Fuat Oktay’dır.
Bu son derece ciddi soruna iki açıdan bakmalıyız:
. Bir, “Türkiye’nin etrafı aşama aşama sarılırken”, Ankara ne yapıyordu? Bunu gözden geçirmek bundan sonra nasıl davranmak gerektiğine ışık tutacaktır.
. İkincisi, Libya ile yapılan Deniz Yetki Antlaşması elbette doğrudur. Fakat “asker göndermek” umulan sonuçları mı doğurur, Türkiye’yi Libya iç savaşında bir cangılın içine mi çeker?
Daha acil olan bu ikincisinden başlayalım.
ÜÇ ADIM
Libya konusunda üç Meclis kararı var:
. Libya ile Deniz Yetki Antlaşmasını TBMM 5 Aralık’ta 293 oyla onayladı. CHP, İYİ Parti ve Saadet Partisi de kabul oyu verdi. 13 red oyu HDP’ye aitti. Muhalefet de Libya ile anlaşmaya destek vermiştir.
. İktidar, bu anlaşmayı askeri güçle desteklemek için “Güvenlik ve Askeri İşbirliği Mutabakat Muhtırası”nı Meclis’e sevketti. Bu defa CHP ve İyi Parti red oyu verdiler. İktidar blokunun oylarıyla kabul edildi.
İktidar asker göndermeye ihtiyaç duyuyor. Muhalefet ise ‘asker gitmesin, diplomasi ile çözün’ diyor. Suriye’de meşru hükümete karşı Ankara’nın silahlı muhalif unsurları desteklemesinin yarattığı sorunlar, Libya söz konusu olunca yoğurdu üfleme refleksine yol açmış gözüküyor.
. Ve nihayet dün iktidar oylarıyla “asker gönderme” tezkeresi kabul edildi. Mehmetçiğin görevi “eğit donat” olarak tanımlanıyor. İş savaşın sürdüğü, aşiret yapılarının çok karmaşık, uluslararası faktörlerin kritik olduğu Libya’da, bizimle anlaşma imzalayan meşru Faiz es-Serrac’ı askeri olarak desteklemek, iç savaşın içine sürüklenme riski önemlidir.
SONUNU DÜŞÜNMEK
Yetki anlaşmasının devamı için, başkent Trablus’taki Sarrac hükümetinin devamı lazım. Fakat Tobruk’taki ‘Darbeci General’ Halife Hafter önemli bir askeri güce ve diplomatik desteğe de sahip. Onu destekleyenler arasında ‘Dostum Putin’ vardır, Yunanistan ve Suud vardır, Mısır ve Körfez şeyhleri vardır...
Zaten güç dengesi hassas olduğu için Sarrac Türkiye’den askeri yardım istedi.
Fakat risk, Libya’daki diplomatik çangalın ötesinde, iç savaşın tarafı haline gelme riskidir. Bu risk önemli ölçüde iktidarın iç politik ve hamasi rüzgarlara kapılmadan mutlak mânâda rasyonel bir diplomasi izlemesiyle önlenebilir.
Cumhurbaşkanı’nın “Akdeniz’de Barbaros gibi destan yazacağız” sözü, izlenen politikanın tanımı olmasa gerek. Moral için söylenmiş olmalı.
CB Yardımcısı Fuat Oktay’ın şu sözleri de yine umarım politika tanımı değildir:
"Sonunu çok aşırı düşünen kahraman olamaz!”
Ama sonunu düşünmeden girişilen hareketlerin macera olma riski vardır.
Bugünkü şartların 16. Yüzyılda Akdeniz’de en kudretli güç olan Kanuni ve Barbaros dönemiyle benzerliği olmadığı gibi 1912’deki Balkan felaketinin habercisi olan 1911 Libya savaşıyla da inşallah hiçbir benzerliği yoktur.
RASYONEL DİPLOMASİ
9 Eylül 1922, kahraman ordu İzmir’e girmiştir; Çanakkale’de İngilizlerle çarpışma riski çok yüksektir. Doğu Cephesi Kumandanı Kazım Karabekir, Başkumandan Mustafa Kemal’e şifreli telgraf çekiyor:
“Kuvvetli bir zamandayız ama çok hesaplı olmamız lazım…” (18 Eylül 1922)
Gazi’nin cevabı:
“Pek kuvvetli olmamıza rağmen siyasette pek hesaplı ve mutedil davranıyoruz…” (22 Eylül 1922)
Çanakkale ve İstanbul tek kurşun atmadan Mudanya’da ve Lozan’da diplomasi ile kurtarılacaktır.
İsmet Paşa, Meclis’in gizli oturumda Lozan’ın hesabını veriyor:
“Harekât-ı Milliye’nin hiçbir safhasında hesapsız bir karar, hesapsız bir cür’et yoktur.” (21 Şubat 1923)
Millî Mücadele kumandanları hakkında siyasi görüşümüz şöyle veya böyle olabilir; ama yaşadıkları muazzam tecrübenin derslerine kesin ihtiyacımız var.
Risklerini, yan etkilerini, sonunu düşünmeden yürütülen hamasi politikalar Türkiye’yi bugünkü yalnızlığa itmedi mi?
Suriye’da durum farklı olabilirdi. Mısır’la bu kadar zıtlaşmak neye yaradı? Ürdün niye yanımızda değil? AK Parti’nin ilk iki döneminde İsrail üzerinde ciddi etkimiz vardı, nasıl kaybettik ve kime yaradı?
Mehmetçik Libya’ya gidecek; bahtı açık olsun, Allah korusun.
İktidar her adımda “sonunu düşünerek” ve mutlaka “pek ihtiyatlı ve mutedil” yönetmeli Libya sürecini.
4/01/2020 23:36
Ortadoğu’da kanlı zincir
89
İran Devrim Muhafızları Ordusuna bağlı Kudüs Gücü Komutanı General Süleymani ile Haşdi Şabi örgtünün Komutan Yardımcısı Ebu Mehdi el-Mühendis Bağdat Havalimanı’nda Amerika tarafından füze saldırısıyla öldürüldü.
Tümgeneral Kasım Süleymani, İran’ın Irak ve Suriye’deki gizli ve açık eylemlerini yönetiyordu.
İran’ın Irak’taki kolu olan Haşd-i Şabi’ye gelince. Militan sayısı 70-100 bin arasında tahmin ediliyor. Iraklı Şii Lider Ayetullah Sistani’nin fetvasıyla kuruldu. IŞİD’le çarpışarak büyüdü. Şii’lerin IŞİD’i olarak ün yaptı. Esat’ın en büyük milis destekçisidir.
ABD bir kere daha Ortadoğu’da barut fıçısına ateş attı.
Süleymani ve Mühendis gibi büyük isimlerin öldürülmesi, Şii Müslümanların Kerbela’dan beri özel bir hissiyat halinde devam “şehitlik, intikam, başkaldırı” duygularını bir kere daha ateşledi.
Kum şehrinde Cemkeran Camii’nin kubbesine “intikam” işareti kırmızı bayrak çekildi.
Bağdat’ta, Kerbela’da, Necef’te ve Tahran’da yapılmakta olan cenaze törenlerinde bu duyguların kitleleri nasıl ateşlediğini görmekteyiz.
MEZHEP SİYASETİ
Şii Müslümanların inancında fevkalade etkili yüksek ruhani makam olan Dini Lider Ayetullah Ali Hamaney “suçluları ağır bir intikam bekliyor” diye açıklama yaptı. İran, belirsiz bir zamanda, Ortadoğu’nun herhangi bir yerinde Amerikan personeline “ağır intikam” misillemeleri yapacak.
Bu misillemelerde Devrim Muhafızları ile Haşd-i Şabi’nin özel yetiştirilmiş militanlar görev yapacak. Bunlar “fedaiyyan” psikolojisine sahiptirler.
Ekim 2016’da IŞİD’in Musul’dan çıkarılması gündeme geldiğinde, Ehl-i Hak Tugayı komutanı Kays el Gazali’nin söylediği şu sözlere bakın:
“Musul’u kurtarmak, İmam Hüseyin’in intikamını almak olacak. Çünkü onlar, İmam Hüseyin’i öldürenlerin torunudur!” (13 Ekim 2016, INCA News)
Bugünkü sorunları 1350 sene önceki bir facianın intikamı olarak görmek!
20. Yüzyılda Şiiliği böyle militanlaştıran faktörlerden biri Şah istibdadı ise, öbürü İsrail’in BM Kararlarını çiğneyen işgal ve saldırılarını sürdürmesi ve ABD’nin desteklemesidir.
Mezhep siyaseti İran’a kendi sınırları ötesinde “vekaleten güç unsurları” kazandırıyor.
Suud da “karşı vekaleten güç unsurları” devşiriyor.
O coğrafyada siyaset maalesef böyle; yani Orta Çağ tarzı…
ORTADOĞU’DA OYUN BİTMEZ
İran’ın yaktığı devrim ateşi karşısındaki en büyük engel, diktatör Saddam’ın Irak’ıydı. ABD Saddam’ı devirdi ve Şii çoğunluğun en büyük ortak olduğu yeni iktidar modeli kuruldu.
Geçen kasım ayında iktidara karşı Bağdat’ın Tahrir (Özgürlük) meydanında işsizlik ve yoksulluğu protesto gösterileri başladı. Şark’ul Avsat’a göre gösterici sayısı milyonu aşıyordu.
Günlerce süren gösterilerde polis 300’den fazla göstericiyi öldürdü… Binlerce insanı yaraladı.
Bunların Sünni olduğunu tahmin etmek zor değil.
Reuters’in dünkü haberine göre, General Kasım Süleymani gizli bir toplantıda militanlarına ABD üslerine saldırılar düzenlenmesini emretti. ABD buna misilleme yapacak, Bağdat’taki hükümet karşıtı gösteriler ABD karşıtlığına dönüşecekti…
Bunu istihbar eden ABD, füze saldırısıyla Süleymani ve Mühendis’i öldürmüştü…
Pentagon açıklamasında “Operasyon, İran’ı gelecekteki saldırı planlarından caydırmak için yapıldı” deniliyordu.
Ortadoğu’da böyle kanlı oyunlar bitmez. Şimdi İran misilleme yapacak, misillemeye mesilleme…
Kanlı zincire yeni kanlı halkalar eklenecek maalesef.
TÜRKİYE NE YAPMALI?
Türkiye bu sorunun dışındadır. Kanlı zincirin uzağında durmalıdır. Zaten Ankara ne Tahran’a ne Washington’a tavır koyacak durumda.
Trump'ın elinde yaptırımlar kozu var.
Öte yanda Ankara, Suriye sorununda “Astana Süreci”ni Tahran ve Moskova ile götürüyor; olabildiğince…
Suriye’deki operasyonlarımızda Tahran ve Moskova’nın karşı çıkmaması önemli bir faktör.
Dahası, İran politika yapar ama İran’ın Irak’taki silahlı kolu olan Haşd-i Şabi, Türkiye’ye hiç de iyi gözle bakmaz.
Haşd-i Şabi sözcülerinden Ahmed el Asadi, Kuzey Irak’ta Beşika’daki Türk gözlem noktaları gündeme geldiğinde “Türkiye askerini çekmezse savaşırız” diye tehditler savurmuştu. (16 Aralık 2016)
1980-1988 döneminde feci İran-Irak savaşı davam ederken, Başbakan Özal iki tarafla da iyi ilişkiler yürütmüş, ikisiyle de ticareti geliştirmişti.
Kudüs meselesinde Avrupa ile koordineli hareket eden Ankara bu sorunda da Avrupa ile koordine hareket etmeli.
Orta Doğu sorunlarında doğru siyaset bellidir: İhtilaflarda keskin taraf olmadan bütün taraflarla ilişkileri geliştirmek. Artık buna dönmeli Ankara.
06/01/2020 23:41
İhsan Süreyya hocanın fikirleri
74
Tarihçi Prof. İhsan Süreyya Sırma Giresun Kitap Fuarına davet edildi, uçak biletleri gönderildi. Sonra “yerel siyasi dengeler” denilerek Hoca’nın fuara katılması iptal edildi. Giresun Belediyesi özür dileyici adımlar attıysa da Hoca, onurlu bir tavırla bunları reddetti.
Hoca’ya yapılan kaba, saygısız, nezaketsiz davranışı kınıyorum.
Bu vesileyle Prof. Sırma’nın 5 ciltlik “Müslümanların Tarihi” adlı kitabını, olumlu ve olumsuz gördüğüm yönleriyle irdelemek istiyorum. (Beyan Yayınları)
KILIÇLA BİAT
Prof. Sırma kalıplaşmış Sünni tarihçilikte önemli bir ‘çıkış’ yapmış, dört halife dönemine analitik bir gözle bakmıştır. Bunu önemli ve değerli buluyorum.
Prof. Sırma, Sünni tarihçiliğin “Hz. Ali haklı idi, Muaviye haksız değildi” şeklindeki kalıbını hatırlatarak şöyle yazıyor:
“Bizi bağışlasınlar ama bu söz mugalatadan, demagojiden başka bir şey değildir. Zira selef ulemasının tamamı Hz. Ali’yi haklı göstermektedir ve gerçekten de o haklıydı. Muaviye haksızdı…” (cilt III, s. 243)
Hatta olaylara dayanarak “o bir isyancı, o bir suçlu idi” diyor.
Muaviye’nin oğlu Yezid’e biat almak için şiddete başvurduğunu anlatıyor. Medine’de Peygamber geleneğine bağlı önde gelen Müslümanlardan Abdullah Bin Zübeyr, veliahd tayinine karşıdır: Çünkü Peygamber Efendimiz, Ebu Bekir ve Ömer kendisinden sonra kimin yönetici olacağını belirlememişler, bunu ‘şûra’ya bırakmışlardı.
Bu itiraz üzerine Muaviye eli kılıçlı adamlarını çağırarak diyor ki:
“Bu konuda bana karşı hanginiz bir söz söyleyecek olursa size verilecek cevaptan önce kılıçlar kellelerinizi uçuracak.” (Sf. 311)
Ve dışarıya çıkarak “Yezid’e biat ettiler” diye ilanat yapıyor!
Otoriter itaat kültürü Müslümanlarda böyle başladı...
NASIL DİYE SORMAK
Müslümanlar bin üç yüz senedir “kim?” haklıydı diye mezhep kavgaları yaptılar, hâlâ yapıyorlar.
Şiiliği yarın yazacağım.
Sorun, Müslümanların “kim?” diye kavga ederken, maalesef “nasıl?” diye düşünmemiş olmalarıdır.
Muaviye’nin usulleri Japon, Çin, Sasani, Bizans saraylarında da fazlasıyla geçerliydi.
Avrupa’da mezhep kavgaları çok daha kanlı olmuştu.
Bunlar dinden değil, insanların kollektif güç tutkusundan geliyordu.
Ama Avrupalılar 17. Asırdan itibaren “nasıl?” diye düşünmeye başladılar: İktidarın gücü “nasıl” sınırlanmalı ki istibdat yapamasın?
Bu “nasıl?” sorusundan devlet teorileri, tabii hukuk doktrini, kamu ve anayasa hukuku, kuvvetler ayrılığı ve temel haklar konusunda çok zengin fikirler ve müesseseler gelişti.
Fıkıhta ise iktidarın “nasıl” sınırlanacağı hiç ele alınmadı, itaat vurgulandı. Hayrettin Karaman’ın da yazdığı gibi, “fıkıhta kamu hukuku gelişmedi.”
Hatta devlet teorisi bile söz konusu olmadı, mesele hep “halife” olan kişinin âdil olması yolundaki ahlaki tavsiyeler olarak kaldı.
Bu konuda Prof. Kemal Gözler’in makalesi fevkalade önemlidir: http://www.anayasa.gen.tr/islam-hukuku.htm
ZAMANIN DEĞİŞMESİ
Umuyorum ki, Hz. Ali ile Muaviye ihtilafına Sırma Hoca’nın getirdiği analitik bakış, Müslümanların artık meseleye “devlet, hukuk, kamu kurumları, kuvvetler ayrığı, özgürlükler” gibi esaslar açısından bakmalarına yol açsın.
Fakat Sırma Hoca’nın kendisi böyle bir düşünceden uzak. Mesela diyor ki:
“İlk halifelerin bu makama getirilişlerinde demokrasilerde karşılaşılan iğrenç oy cambazlıklarının hiçbiri yoktur.” (Sf. 265)
Evvela, Sırma Hoca’ya “ya ilk halifelerden sonra nasıldı?!” diye sorulabilir!
Daha önemlisi, “tarihî zamanları” karıştırmasıdır.
İslam toplumu Mekke-Medine eksenli dönemini aşarak karmaşık imparatorluklar haline gelirken hilafet sistemi yürümedi, saltanata dönüştü.
Demokrasi ise bilim devrimi, sanayi devrimi gibi olayların ortaya çıkardığı çok daha karmaşık toplumlarda eski krallık metotları yetersiz kaldığı için hukuk fikriyle birlikte gelişmeye başlayacaktı.
Muhterem Hocamız İslam tarihindeki felsefi akımları da suçluyor! Fakat hiçbir akademik referans göstermiyor!
Abdülhamid dönemini “tarihçi” gibi değil, bir destan gibi yazmış.
Zaten uzmanlık alanı Osmanlı tarihi değil. Osmanlı kurumlaşmasını ve modernleşmesini araştırmamış. Cevdet Paşa’yı bile incelememiş olması, bu önemli eksiğinin bir işaretidir.
Netice: Bırakınız konuşsunlar, yazsınlar… Karmaşık hakikat hiç birimizin tekelinde değil.
Büyük Namık Kemal’in dediği gibi “bârika-yı hakikat müsademe-i efkârdan çıkar”, başka da yolu yok.
7/01/2020 22:14
Şii Müslümanlar
95
ABD saldırısında katledilen İranlı General Kasım Süleymani’nin cenaze töreninin bir benzeri başka bir toplumda görülebilir mi? Nasır öldüğünde yolları, meydanları dolduran, günlerce ağlayan Mısırlılar, bunun yanında az kalır.
Resmi açıklamaya göre, Azadi ve İmam Hüseyin meydanlarını birbirine bağlayan 11 kilometrelik caddeyi ve başkent Tahran’da kesişen yan sokakları dolduran Şii Müslümanların sayısı 7 milyondu! Kirman şehrinde görülmemiş kalabalık izdihama yol açtı, 78 kişi öldü, 400 kişi hastaneye kaldırıldı. Defin merasimi ertelendi.
Şii Müslümanların Kerbela faciasından beri 14 asırdır dinmeyen matemlerinin bir dışavurumudur bu…
İMAM VE AYETULLAHLAR
Hz. Hüseyin ile aile fertleri Hicri takvimle 10 Muharrem 61’de (Miladi 10 Ekim 680) Kerbelâ’da Yezid’in adamlarınca barbarca şehid edildiler.
Şiilerin kalbinde bu tarih “şehit” İmam Hüseyin’in “intikamını” alma ahdinin tazelendiği bir “matem” günü oldu. Her 10 Muharrem gününde “tâziye” törenlerinde ağıtlar söylenir, zincirlerle sırta vurularak acı çekilir.
Böylece “şehit, mazlum, masum, matem, intikam” kavramları ve “siyah” renk Şii Müslümanlarda diğer mezheplerden daha derin, daha mistik, daha ruhanidir.
Şii kelimesi “taraftar” demektir. İmam Ali taraftarı…
Emevi ve izleyen Sünni hilafetleri meşru saymadılar. İmam Ali soyundan gelen 11 İmamı (toplam 12 İmam) tek meşru ruhani ve siyasi otorite kabul ettiler. (İmamet teorisi)
12. İmam’ın ismi “Mehdi”dir; bir gün geri gelecektir. O vakte kadar “Dini Lider” ve “Ayetullahlar” yetkilidir.
Nasıl olağanüstü derece güçlü ruhani bir inanış, görüyorsunuz.
Şah istibdadına karşı İran Devrimi’nin “İmam Humeyni” önderliğinde ve Ayetullahların örgütlemesiyle patlak vermesinin arkasında bu 14 asırlık itikadi, psikolojik ve kültürel birikim vardır.
KUR’AN MÜSLÜMANLIĞI
Osmanlı-Safevi savaşları mezhep savaşı gibi yürütülen jeopolitik rekabetti. Bizans-Sasani savaşları gibi…
Savaşsız dönemlerde duygular yatıştı.
Meşrutiyet döneminde Sünni Hilafet merkezi İstanbul’da Şiiler Muharrem ayini yaparlardı.
6 Ekim 1919 günlü Tasvir-i Efkar gazetesinde şöyle bir haber vardı:
20-01/07/ekran-resmi-2020-01-07-221633.png
Gazete fotoğraflı olarak “On Muharrem münasebetiyle şehrimizdeki İranlı dindaşlarımızın Valide Hanı önünde matem merasimi” yaptıklarını haber veriyordu.
Zamanımızda da Şii dindaşlarımız İstanbul’da aynı merasimi daha görkemli olarak yapıyor.
Herkesin inancı kendisi için doğrudur.
Kur’an-ı Kerim’deki “ulu’l emr” ayetini Sünniler halife ve yetkili yöneticiler olarak yorumladı. Şiiler’e göre ulu’l emr “İmam”dır ve Ayetullahlardır.
Kur’an bile böyle farklı anlaşılabiliyor. Onun için kimse kendi mezhebini, kendi yolunu tek doğru sayıp öbürlerine “öteki” diye bakmamalı.
TÜRKİYE’NİN SİYASETİ
Müslümanların inanç farklarında keskinleşmeye, taassuba değil, hoşgörüye, demokratik zihniyete ihtiyacı var.
Ali Bardakoğlu hocamızın deyişiyle “din içi çoğulculuk.”
Bu noktada din ve vicdan hürriyetini eksiksiz olarak tanıyan özgürlükçü laiklik ve demokrasi kültürü son derece önemlidir.
Müslümanların zaten denemediği başka yol kalmadı.
Bunu ancak Türkiye başarabilir, Türkiye ancak böyle itibar kazanabilir.
Ortadoğu’da fışkıran kızgın lavlar kolay soğumayacak, “vekaleten savaşlar” kolay doymayacak. Korkarım çok kan akacak.
Türkiye Orta Doğu kavgalarına karışmamalı, bütün taraflarla iyi diplomatik ve ticari ilişkiler geliştirmelidir. Bu, Türkiye Cumhuriyeti’nin diplomatik geleneğidir zaten.
9/01/2020 23:34
Mezhep ve devlet
86
Sünni Osmanlı ile Şii İran tarihlerinden birinin laik cumhuriyetle, öbürünün ‘İslam Cumhuriyeti’ ile sonuçlanmasını “tarih laboratuvarında” çok iyi izlemek lazım.
Değer yargılarımızı bir an kapıda bırakarak, laboratuvarda bir fizik deneyini gözlemliyor gibi…
İkisi de Türkmen beyliği olarak yola çıktı. Şah İsmail ilaveten Safevi tarikatının reisiydi.
Savaşlar ve artan toplumsal ihtiyaçlar ikisinde de kurumlaşma ve yasalar gerektirdi. Orhan Gazi’nin medrese kurması, Anadolu beyliklerinden hukukçuların (fakih) gelmesi…
Şah İsmail’in vergi düzenlemesinden başlayarak Fars ve Arap kökenli Şii ulemayı görevlendirmesi…
Fatih devşirme sistemini geliştirerek güçlü merkezi otorite kurdu. Devşirmeler Türk kültürüyle yetiştiriliyordu, yargı dili tamamen Türkçeydi.
İran’da ise Şah İsmail ve çocuklarının geliştirmek istediği “merkezi otorite”nin bürokrasi ihtiyacı eğitimli Farslarla karşılandı. Aşiretten devlete yöneliş, ‘Farslaşma’ anlamına gelecekti.
İKİ AYRI YÖN
Merkezi kurumlaşma ve fıkıh faktörü ister istemez heterodoks göçer Türkmen aşiretlerinin kenara itilmesi demekti. Anadolu’da göçer Türkmen isyanları kanla bastırıldı… “Açılın kapılar Şah’a gidelüm” diyerek İran’a göçen Türkmen aşiretleri, Şah İsmail ve bilhassa Tahmasp’tan itibaren “merkezi otorite” tarafından kılıçdan geçirildi.
Bu konuda Reha Çamuroğlu’nun “İsmail” kitabı ile, İran tarihi uzmanı Roger Savory’nin “Iran Under the Safavids” adlı kitabını tavsiye ederdim.
Sorun mezhep değil, sosyoloji; merkez-kenar çatışmasıdır!
Savaş döremlerinde şiddet karşılıklı tırmandı.
Değerli tarihçi Ahmet Yaşar Ocak’ın “Zındıklar ve Mülhitler” adlı kitabında gösterdiği gibi, “Osmanlı’da devlet, dini de kuşatan büyük bir dairedir. Osmanlı’da herşey devlet içindir, din de devlet içindir.”
İran’da tersine; devlet kurumu zayıftır, Safevilerden sonra dört hanedan gelip gitmiştir. Şii ulema ise “Merci-i Taklid, Ayetullah” gibi çok etkili ruhani otoriteye sahiptir.
Osmanlı’da devlet ulemayı kontrol etti. İran’da ulema devleti kontrol etti.
1826’da II. Mahmut ulema vakıflarını kamulaştırarak “Evkaf Nezareti”ni (Vakıflar Bakanlığı) kurdu, ulemanın güçünü kırdı. Bu, ileride Evkaf ve Şer’iye Vekaleti’ne , Cumhuriyet döneminde de Diyanet İşleri Başkanlığı ve Vakıflar Genel Müdürlüğü’ne dönüşecektir.
İran’da ise çok büyük iktisadi kaynak olan ulema vakıflarına, son diktatör Şah Pehlevi bile dokunamayacaktı.
Abdülhamid de medreseyi değil, “mektepli bürokrasi”yi geliştirdi.
Carter Findler’e göre, merkezi bürokraside çalışan sayısı Kanuni zamanında en fazla 1.000 civarındaydı, Abdülhamid döneminde ise mektepli bürokrat sayısı 50-100 bine çıkmıştı.
‘MEKTEPLİ’ DEVLET
İktisat tarihçisi Prof. Charles Issawi’den aktarıyorum:
• XIX. yüzyılda Osmanlı’nın ihracatı, İran’ın ihracatının iki mislidir.
• Birinci Dünya Savaşı başlarken demiryolu uzunluğu İran’da 200 km, Türkiye’de 3 400 km’dir.
• 1914’te Türkiye’de kişi başına gelir 50 dolardır, İran’da ise bundan ‘dikkat çekici şekilde daha düşüktür.’
• XIX. yüzyılın başlarında İran’da tarımsal toprağın beşte dördü devlete, vakıflara, ağalara, aşiretlere aitti, köylülere toprağın sadece beşte biri kalıyordu. Kırsal nüfusun yüzde 90’ı topraksızdı.
• Osmanlı’da ise toprağa küçük üretici hâkimdi, sadece az sayıda köylü topraksızdı. (An Economic History of The Middle East and Nort Africa, s. 24 vd.)
Osmanlı arazi hukukunda modern özel mülkiyet, büyük Cevdet Paşa’nın 1858 tarihli Arazi Kanunnamesi’yle geldi. Tarımda verimlilik artışına zemin hazırladı.
TARİHİN YÖNÜ
Bu çok kısa tarihi özet gösteriyor ki; diğer faktörlerin yanı sıra, “mezhep” ve “devlet” kurumları, iki ülkenin tarihini farklı yönlerde etkiledi.
Türkiye’de anayasal amacını “demokratik laik sosyal hukuk devleti” olarak tanımlayan bir cumhuriyet, İran’da mezhep referanslı teokratik (velayet-i fakih) bir cumhuriyet ortaya çıktı.
Bu konuda benim “Osmanlı’da ve İran’da Mezhep ve Devlet” adlı kitabımda geniş bilgi vardır.
Türkiye’nin yönü isabetlidir. Ortadoğu’dan farklı ve olumlu neyimiz varsa, tarihi dinamiklerimizden gelmektedir.
Ancak “devlet” kurumun çok ağır bir güce sahip olması Osmanlı’da da Cumhuriyet’te de sivil toplumun ve özgürlüklerin gelişmesini zorlaştırdı. Türkiye’nin gelişebileceği tek yol güçlü hukuk devleti ve kuvvetler ayrılığına dayalı özgürlükçü demokrasidir.
12/01/2020 00:10
‘Rant projesi’
141
Kanal İstanbul hakkında Ulaştırma ve Altyapı Bakanı Cahit Turhan, açık sözlülükle gerçeği ifade etti:
“Evet yaptığımız bütün yatırımlar rant projesidir. Bu ülkeye gelir getirici amaçlı.”
Rant kamuoyunda sevimsiz bir kavram; iktidar politikacıları bu kavramı kullanmadan rant ekonomisi uyguluyorlar. Teknokrat Cahit Turhan ise adını koyuyor, ‘rant’ diyor.
Elbette rantsız ekonomi olmaz. Mesele eldeki kaynakların öncelik sıralamasıdır.
Türkiye’de kaynak önceliği elbette sanayi, tarım ve teknoloji olmalı. Çünkü katma değer üretecek, verimliliği yükseltecek, ihracatı artıracak olan sanayi ve tarımdır.
Üstelik iktidar da bunu söylüyor ama işin işine kısa vadeli oy kazancı girince rant öne geçiyor!
SANAYİ Mİ KANAL MI?
Temmuz 2019’da bir yıl gecikmeyle çıkarılabilen 11. Kalkınma Planı’nda açıkça yazıyor:
“Geçen dönemde sabit sermaye yatırımları sanayiden ziyade ihracat konusu olmayan sektörlere gitti, bu yüzden üretkenlik arzeden sektörlerin payı azaldı!..” (Paragraf 130)
Açıkça diyor ki, kaynaklar sanayiden ziyade inşaat ve tüketime gitti, üretkenlik artmadı!
Üstelikle borçlanmayla körüklendi…
Bu yüzden krize girdik.
Şimdi, Hazine ve Maliye Bakanı Berat Albayrak’ın daha bir hafta önce söylediklerini görelim:
“İhracata ve katma değerli üretime dayalı büyüme için kaynaklarımızı özellikle bu alanlarda değerlendirmeye ve üreticilerimizi desteklemeye devam edeceğiz.” (3 Ocak)
Albayrak’ın sözleri doğrudur ve 11. Plan’a uygundur.
Ama bütçe açığı büyürken, dış yatırım da gelmezken eldeki kıt kaynaklardan Kanal İstanbul’a 47 milyar mi, 77 milyar mı para ayırarak katma değerli üretime, yani sanayi ve tarıma öncelik mi vermiş olacağız?!
Yap-İşlet-Devret modeli denilecekse bunun bütçeye yıllarca devam edecek ağır yükler getirdiği de görülüyor artık!
Berat Albayrak’ın Kanal İstanbul propagandalarında pek gözükmemesi, başka meşguliyetlerinden mi, bilinçli bir tavır mı bilemem ama şu kesin: Kanal İstanbul Türkiye’nin sanayi ve tarım üretimini ve ihracatını arttırmayacaktır! Belki zarar bile verecektir.
ERKEN UYARILAR
Daha vahimi, iktidarın rasyonalizmine güveninin biraz daha sarsılmasıdır: Plana öyle yaz ama uygulamada böyle yap… Açıkça endüstri ve teknolojiye öncelik vermek gerekirken Kanal’a kilitlen…
Hem de yılların tecrübesi ortada dururken…
Nitekim sanayici Rahmi Koç yıllar önce uyarmıştı:
“Son 10 senede yapılan yatırımların çoğu taşa toprağa ve çimentoya gitti. Oysa memlekete ihracat getirecek, rekabeti kuvvetlendirecek, ‘greenfield’ dediğimiz yeni yatırımlar, yeni fabrikalar, yeni işler açılması lazımdı.” (Dünya, 18 Şubat 2016)
Yaşamakta olduğumuz krizin köklerini görüyorsunuz, değil mi?
Daron Acemoğlu Mayıs 2014’te Foreign Affairs dergisindeki uzun makalesinde Ak Parti’nin otoriterleşmeye yönelmesinin ekonomiyi olumsuz etkileyeceğini ve zaten son 6 yılda büyümenin sanayi ve teknolojiden değil “sürdürülemez bir iç tüketim ve dış ticaret açığına dayandığını” yazmıştı.
Ali Babacan’ın bu yönde çıkışları olmuştu.
Ama gidiş değişmemişti…
Kendisiyle geçen hafta yaptığım mülakatta da Acemoğlu şöyle diyordu:
“Son 13 yılda Türkiye ekonomisi büyüdü, ancak verimlilik artış oranı sıfır veya negatif oldu.” (Karar, 6 Ocak)
Verimlilik nasıl artar? Endüstri ve teknoloji ile ve tabii eğitimli işgücü ile!
KAYNAKLAR NEREYE?
Kanal’ın yol açacağı çevre ve nüfus sorunları yanında, İBB Başkanı Ekrem İmamoğlu’nun Kanal’a itirazını bu perspektiften de doğru buluyorum, çalıştayda söylediği şu sözlerinin altını çiziyorum:
“Ne yazık ki katma değer ve marka üretme perspektifi taşımayan, sadece toprağa, betona ve ranta dayalı bir model. Bu modelle, bugünün dünyasında para kazanamazsınız, ekonomik canlanma ve istihdam yaratamazsınız.”
İYİ Parti lideri Meral Akşener’in yine çalıştaydaki şu sözleri, bütün bir sorunu ve neye odaklanmamız gerektiğini anlatıyor:
“Bu parayla GAP bitirilebilir, Konya Ovası sulanabilir, gençlerin işsizliği %35’lere vurdu o gençlere istihdam yaratılabilir, teknokentler yapılabilir… Dünya endüstri 40’ı ve karanlık fabrikaları tartışırken, biz betonu, biz rantı, biz yandaşların cebine konacak parayı tartışıyoruz.”
Yarının dünyasında söz sahibi olmak istiyorsak bunun yolu eğitime, bilime, teknolojiye, sanayi ve tarıma öncelikle kaynak aktarmaktır. Nokta…
13/01/2020 23:54
Kanun mu, vicdan mı?
79
Berfin Özek güzel bir genç kızdı. Yüzüne asit fırlattılar, bir gözünü kaybetti, yüzü tanınmaz hale geldi.
Hâlâ tebessüm etmeye çalışsa da bu gencecik kız ne büyük bir ıstırap içindedir, tahmin etmek zor değil.
Mahkeme saldırgana 12 yıl 18 ay hapis cezası verdi; kanun böyle.
Elbette ailesi ve bizler daha ağır ceza verilmesi gerektiğini düşünebiliriz.
Cumhurbaşkanı Erdoğan bu tepkiyi dile getirdi:
“Ben kanundan bahsetmiyorum, ben haktan, hukuktan, adaletten bahsediyorum. Siz burada hakkı hukuku arayacaksınız. Böyle bir olay kendi kızının başına gelmiş olsa orada bu olayı nasıl değerlendirirsin? Kanunlara mı bakacaksın? Yoksa böyle bir hak olur mu böyle bir adalet olur mu buna bakacaksın...”
Erdoğan yargıya da seslendi:
“Buradan tüm yargı dünyasına sesleniyorum, bu kanunların sayfaları arasındaki maddelere değil vicdanınıza kulak verin…” (9 Ocak)
CEVDET PAŞA’DAN BUGÜNE
Fakat bütün hukuk sistemlerinde ve özellikle modern hukukta objektif kurallar, sübjektif “vicdan”dan önce gelir.
“Kanunsuz suç ve ceza olmaz” prensibi hukukun evrensel ilkelerinden biridir.
İnsanlık hükümdarların sübjektif emirleriyle uygulanan yargılama ve cezalardan, suçun da cezanın da “kanun”la belirlendiği modern çağlara evrimleşmiştir. Bizde de böyledir.
En büyük hukukçularımızdan Mecelle yazarı Cevdet Paşa Ocak 1872’de hükümete sunduğu “Islahat lahiyası”nda, devletin uzun zamandır içine düştüğü “intizamsızlığı” anlatıyor, adli ıslahat bölümünde devletin kesin kurallara ihtiyacının olduğunu belirterek aynen şunları yazıyordu, bugünkü Türkçeyle:
“Hakimler önlerine gelen olayları araştırarak ve kanunu uygulayarak ihtilafı çözmekle görevlidir. Hakimler kendi vicdani muhakemelerine müracaat ile hüküm veremezler…” (Bkz. Tezakir, Tetimme, s. 99-101)
Bu mesele fevkalade önemlidir: Değişik fetvalara göre mahkemelerden değişik hükümler çıkması hukuki belirsizliğe yol açıyordu. Üstelik bu sistem “ihtiyacat-ı asra”, çağın ihtiyaçlarına da cevap veremiyordu. Osmanlı’nın en büyük sorunlarından biriydi bu.
Cevdet Paşa aynı layihada Osmanlı’nın “devlet-i muntazama” (düzenli devlet) haline gelmesi için kuralların “mazbut ve müdevven” yani yazılı ve kanunlaştırılmış olması gerektiğini anlatıyordu.
Mesele kapitülasyonlarla da ilgiliydi.
Cevdet Paşa’dan elli sene sonra Lozan’da kapitülasyonlara karşı verilen mücadelede de en büyük tartışmalardan biri Türkiye’de hukukun “mazbut ve müdevven” olup olmamasıydı.
MODERN ANAYASALAR
Modern anayasalarda hakimlerin uyacağı normlar hiyerarşisi belirtilmiştir:
“Hâkimler, görevlerinde bağımsızdırlar. Anayasaya, kanuna ve hukuka uygun olarak vicdanî kanaatlerine göre hüküm verirler.” (Madde 138)
Dikkat ederseniz “hukuk” kavramı “kanun”dan sonra geliyor. Çünkü uygulanması gereken, “kanun”dur. Hukuk ise yargıçlara doktrin ve içtihatlarla kanunun yorumlanmasında yol gösterir.
Anayasa ve kanunlarla bağlı olmaksızın hatta ikincil kaynak sayarak “vicdani kanaat”le hüküm vermek ihtilal mahkemelerinde, divan-ı harplerde, bizde İstiklal mahkemelerde görülmüştür.
Vicdan ancak kanunun yorumunda söz konusu olabilir. Dahası modern hukukta “vicdan”, yargıçların başka etki altında kalmadan yani bağımsız, tarafsız ve hukuk şuuruyla karar vermeleri anlamına gelmektedir.
Hele de siyasi davalarda tarafların “vicdan”ı farklı olacağı için, “vicdan” kavramından objektif ve âdil bir hukuk düzeni çıkmaz!
ESTETİK AMELİYAT
Olayımıza dönersek, bir hukuk devletinde hakimler “kanunların sayfaları arasındaki maddelere” bakarak karar verirler; bunun dışına çıkamazlar.
Peki, kanunlar yanlış, yetersiz hatta zalimane yazılmış olamaz mı?
Elbette olabilir. Zaten hukuk devleti kavramının evrim tarihi; yanlış, eksik ve zalimane kanunlara karşı temel hak ve hürriyetleri üstün tutan kanunlar için verilen mücadelelerin tarihidir.
Cumhurbaşkanı’nın sözleri mağdur ailesini teselli etmiş, pek çok kimsenin de hissiyatına tercüman olmuştur.
Ancak yapılacak şey kanunların dışında “vicdan” aramak değildir. Geriye yürümemek şartıyla kanun değiştirilebilir. Belki insani bakımdan en uygunu, sevgili kızımız Berfin’in en iyi ellerde estetik ameliyat olmasını devletin üstlenmesidir.
14/01/2020 23:55
Diyanet’in faiz fetvası
178
Diyanet yeni fetvasında TOKİ konutlarına ilişkin faizli krediler hakkında ‘caizdir’ fetvası verdi. Diyanet’e göre, devlet bu kaynağı kamu bankalarından alıyor, devletin faizden para kazanma amacı olmadığına göre, bu faizli işlemler caizdir.
Fakat sağlıklı bir ekonomide kamu bankaları da kâr ederek çalışmalıdır. Kamu bankalarında “görev zararı”nın büyümekte olması maalesef olumsuz bir göstergedir.
TOKİ kredilerinde kamu bankası zararda ise faiz caiz, kârda ise haram olabilir mi?
Diyanet’in fetvasında bir de şu görüş var:
“Bir zaruret bulunmadıkça faiz almak da vermek de caiz değildir. İş kurmak veya genişletmek; ev, araba satın almak üzere kişi, kuruluş veya bankalardan alınan faizli krediler de bu kapsamdadır ve caiz değildir.”
Demek ki dindar insanlar “iş kurmak veya genişletmek; ev, araba satın almak üzere kişi, kuruluş veya bankalardan faizli krediler” almamalı.
Peki bunlar bu çağda “zaruret” değil mi?
HİLE-İ ŞER’İYE
1878’de Avusturya tarafından işgal edilen Bosna-Hersek’te Müslümanlar banka kurmak için İstanbul’daki Meşihat’ten (Şeyhülislamlık) fetva istediler.
Böylece Bosna Müslümanlarının tasarrufları yastık altında kalmayacak, bir finansman kaynağına da sahip olacaklardı.
Fakat Şeyhülislamlığa göre, banka veznesinde kalemler, mendiller falan gibi ucuz şeyler bulundurulmalı, faiz ödeyecek kişi, faiz ödemiyormuş da bunları satın alıyormuş gibi belge imzalamaydı!
Kredinin faizi, atıyorum, yüz lira mı? Siz iki kuruşluk mendili yüz liraya satın almış olacaktınız!
Fıkıhta buna “hile-i şeriye”, kısaca “hiyel” deniliyor!
Bosnalı Müslümanlara verilen cevapta şöyle yazıyordu:
“Faiz alırken veya verirken bir belge hazırlamalısınız. Bu parayı (faizi) şuna mukabil olarak verdiniz mi diye sormalısınız…”
O zaman hesap makinası bile yoktu; bir de böyle bir formalite!
Bosnalı Müslümanlar banka kurmadılar! İktisadi güç haline gelemediler.
Bu bilgiyi nereden aldım?..
MÜSLÜMAN AYDINLANMASI
İslam dünyasında 19. Asırdaki aydınlanma hareketini ilk başlatanlar Kazan Türkleridir. “Cedidçilik” (yenilikçilik) denilen bu akım hem milliyetçidir hem İslamî…
Şehabettin Mercani, Rızaeddin Fahreddin, Musa Carullah gibi büyük âlim ve mütefekkirler yetiştirdiler.
Kazan Türklerinden gazeteci Fatih Kerimi, bu aydınların bir örneğidir. Balkan Harbinde mücahit ve hastabakıcı olarak Türk ordusunda gönüllü hizmet ettiler, şehitler verdiler.
Sovyet rejiminde “Türk casusu” diye kurşuna dizilecek olan Fatih Kerimi 1913 yılında Kazan’da çıkan Vakit gazetesinde İstanbul izlenimlerini yazdı.
Kerimi’nin görüştüğü isimler arasında Mehmet Akif, Fatma Aliye, Halide Edip, Yusuf Akçura gibi isimler ve din âlimi Mahmut Esat Efendi vardır.
Saraybosna Müslümanlarının başvurusunu ve Şeyhülislamlığın talihsiz cevabını Fatih Kerimi’ye anlatan, işte bu saygın din âlimi Mahmut Esat Efendi’dir.
Kazan’da 28 Şubat 1913 günlü Vakit’te yayınlanmıştır.
Merhum şehit Fatih Kerimi’nin bu yazılarını Dr. Fazıl Gökçek “İstanbul Mektupları” adlıyla yayınladı. (Çağrı Yayınları 2011) Ben oradan size aktardım.
MAHMUT ESAT EFENDİ
Mahmut Esat Efendi’nin Fatih Kerimi’ye anlattıklarından birkaç satır:
“Araplar zamanında zenginler fakirlere borç vererek yüksek miktarda faiz alıyorlardı. Şimdi şirket ve banka usullerinde böyle değildir. Parayı fakirler zenginlere borç veriyorlar…”
Hile-i şer’iye yaparak faiz işlemini satış işlemi gibi gösterme konusunda da şöyle diyordu:
“Bankada her gün bin türlü muamele olmaktadır. Bunların hepsi için böyle belge mi alacağız? Bu muamele ile Allah’ı mı aldatacağız? Kendimizi aldatarak vicdanımızı mı rahatlatacağız?
Kanuni Süleyman’ın para vakıflarında faizli işlem yapılmasını yasaklaması üzerine ekonomik çöküntü başladığını, Ebussuud Efendi’nin yüzde 12’ye kadar faizli krediye cevaz verdiğini daha önce yazdım, hatırlatmak yetiniyorum.
Mahmut Esat Efendi’nin “Tarih-i İlm-i Hukuk” adlı son derece değerli bir eseri vardır; Yetkin Yayınları’ndan çıktı. Vesile olduğunda ayrıca yazacağım.
“Faizsiz bankacılık”ta “kâr payı” diye alınan veya verilen oranların ortalama faize denk olması, üzerinde durulması gereken konulardan biridir.
Fıkıhçıların kendi aralarında tartışması yetmez, kredi-finans uzmanlarıyla birlikte tartışmalıdırlar.
Müslümanların kaderi geri kalmışlık olamaz.
17/01/2020 00:04
Anayasa Mahkemesi’nde iki ana akım
45
Wikipedia (Wikimedia) üzerindeki erişim yasağı 2 yıl 8 ay devam ettikten sonra, Anayasa Mahkemesi’nin kararıyla nihayet kaldırıldı.
16 üyeli AYM’de 10 üye bu yasağın anayasaya ve evrensel hukuka aykırı olduğunu belirterek “ihlal” yani yasağın kaldırılması yönünde oy verdiler.
Diğer 6 üye ise yasağı hukuka uygun bularak “karşı oy” yazdılar.
AYM’de, sayıları olaylara göre değişmekle birlikte böyle iki eğilim var: Biri, akademik tanımla “hak eksenli hukuk” anlayışı…
Öbürüne “otorite eksenli hukuk anlayışı” diyebiliriz.
KAVALA KARARI
AYM’nin başka kararlarında ve son olarak Osman Kavala davasında da bu iki eğilim ortaya çıkmıştı: “Hak eksenli hukuk” düşüncesinde olanlar azınlıkta kalmış, Kavala’nın başvurusu çoğunluk oylarıyla reddedilmişti. Fakat sonra, AİHM Kavala’nın tutuklanmasının hak ihlali olduğuna ve “derhal tahliye” edilmesine karar verdi. Bu karar hâlâ uygulanmıyor maalesef!
Kavala’nın tutuklanmasını “hukuka uygun” bulan AYM üyeleri, AİHM’nin bu kararından sonra ne düşünüyorlar acaba?
Zira AYM’nin anayasal görevi AİHM’nin hak ve hürriyetler çizgisini sürdürmektir.
Wikipedia’ya erişimin engellenmesini haklı bularak “karşı oy” yazan sayın üyeler, görüşlerini 32 paragraf halinde yazmışlar. Elbette yazabilirler ama 32 paragraf yazıp da bir tane olsun AİHM ve AYM kararını emsal göstermeleri beklenmez mi? Göstermemişler.
Bu vesile ile “hak eksenli hukuk” anlayışı konusunda iki akademik kitap tavsiye edeceğim: Biri AYM Başbakanı Prof. Zühtü Arslan’ın 2005 basımlı “Anayasa Teorisi” adlı kitabı, öbürü AYM üyesi Prof. Yusuf Şevki Hakyemez’in 2004 basımlı “Egemenlik Kavramı” adlı kitabı.
AYM KARARI NE DİYOR?
Mesele Wikipedia’da Türkiye’yi Suriye’deki ‘İslamcı’ terör örgütlerine yardım ediyor diye gösteren maddelerin yayınlamasıydı.
AYM kararında da belirtildiği gibi, Türkiye’nin itirazı üzerine Wikipedia editörleri tarafından bu maddelerde “kapsamlı değişiklikler yapılmış, maddeler daha tarafsız ve özenli bir üslupla yeniden kaleme alınmaya çalışılmış, güvenliği düşük ve doğrulanamayan içerikler ve bu içeriklerin alıntılandığı kaynaklar çıkarılmış”, böylece “Türkiye’nin radikal oluşumlara destek verdiği iddialarının önemli bir kısmı silinmiştir…”
Dahası, bu iddiaları yalanlayan ABD büyükelçisi John Rass’ın açıklaması ile CIA’nın Türkiye’den özür dilediği de maddeye eklenmişti. (Paragraf 91)
Maddeler tamamen Ankara’nın isteğine uygun hale gelmediği için erişim yasağı konulmuş, bermutat, Sulh Ceza hakimliği bunu onaylamıştı.
Evrensel hukuka göre “can ve mal güvenliği, milli güvenlik, kamu düzeni, suçun önlenmesi ve genel sağlık” gerekçesiyle ama “gecikmesinde sakınca bulunan hallerde” erişim engeli konulabilirdi.
Olayımızda “gecikmesinde sakınca bulunan” acil bir durum yoktu.
Bizim yargı erişim yasağını onaylamak için bu sebeplere bir gerekçe daha eklemişti: “Devletin itibarı!”
İyi de bu yasak “devletin itibarı”nı artırmış mıdır? Üstelik kendimize yasaklıyorduk, dünyada serbestçe okunuyordu!
21. YÜZYILDAYIZ
1935 yılı, 25 Aralık günü… Meclis’te Tunceli Kanunu görüşülüyor. Verilecek idam cezalarının mahalli komutan tarafından onaylanmasıyla infaz edileceği hükmü getiriliyor.
Muğla Milletvekili Hüsnü Kitapçı itiraz ediyor: Anayasa’ya göre Yargıtay’a gitmesi lazım; idamları onaylama yetkisi de sadece Meclis’e aittir, komutana verilemez.
İktidar adına Trabzon milletvekili Raif Karadeniz kürsüdedir; özetle:
“Anayasa’ya saygımız var ama burada devletin yüksek menfaatleri söz konusu!”
Ayrıntılarını benim “Atatürk’ün İhtilal Hukuku” kitabımda okuyabilirsiniz.
Böyle “devlet menfaati, devletin itibarı” gibi kavramlar hukuki değil, siyasidir. Hukuki nitelikli “milli güvenlik, kamu düzeni” gibi kavramlar bile evrensel hukukta içtihatlarla tanımlanarak ve “yakın tehlike” gibi kayıtlar konularak sınırlandırılmış, özgürlükler korunmuştur…
Kaydetmeden geçemeyeceğim, AK Parti Grup Başkanvekili Bülent Turan, AYM kararının uygulanmasının geciktiği söylediğinde “Anayasa Mahkemesi’nin kararını Sulh Ceza mahkemesinin bozma veya uyma kararı vermesi”nin beklendiğini söylemişti!
Hayır hayır, AYM kararları hakkında “bozma” asla söz konusu olamaz. Uymama bile söz konusu olamaz.
Yargı kararlarının bağlayıcılığını artık hepimiz içimize sindirelim.
Wikipedia’daki yalan yanlış bilgileri hükümetin düzelttirilmesi elbette isabetli olmuştur. Ancak yasaklamak “devletin itibarı”na zarar verdiği gibi hukuken de yanlışlığı nihayet ortaya çıktı!
AYM’yi kutluyorum.
18/01/2020 23:40
Ecevitlere saygı
73
Rahşan Ecevit vefat etti. Ecevit’leri rahmet ve saygıyla anıyorum. Hala isabetsiz bulduğum görüş ve davranışları vardır ama dürüst, medeni ve kültürlü politikacılar oldukları bir gerçektir ve bu gerçek başlı başına derin bir saygıyı hak etmektedir.
Ecevit’leri yakından tanıyan ve kitaplaştıran arkadaşımız Fikret Bila’nın belirttiği gibi, “Rahşan Hanım” asla eş kontenjanından değil, güçlü kişiliği ve fikirleri ile bizzat kendisi “politikacı” idi. Bülent Beyi eleştirmekten çekinmezdi.
ECEVİTLER VE GÜLEN
DSP-MHP-ANAP koalisyonun ilk aylarıydı. CNN Türk adına Ecevitlerle kütüphanelerinde ‘entellektüel’ bir mülakat yapıyordum. Banttan yayınlayacaktı. Rahşan ve Bülent Ecevitler iki konuda ters düştüler.
Rahşan Hanım MHP hakkında ağır sözler etti, “koalisyon içime sinmiyor” dedi. Bülent Bey “dünkü olaylar başka, bugün uyumlu çalışıyoruz” gibi şeyler söyledi.
Asıl büyük tartışma Fethullah Gülen üzerinden çıktı. Bir görüşmelerinde Gülen Descartes ve İbni Rüşd gibi filozoflardan bahsetmiş, Ecevit çok etkilenmişti. “Aydınlanmış, hoşgörülü bir dindarlık anlayışı var” diyordu. Okullarını da beğeniyordu.
Rahşan Hanım “bu adamı ben sevmiyorum. Ne derse desin, nihayet dincidir” gibi sözler etmiş, Bülent Bey “siyaset konuşalım” diyerek konuyu kapatmıştı.
Biz “muazzam haber çıktı” diye seviniyorduk…
Havaalanında uçağa geçmek üzereydim ki, Bülent Bey telefon etti:
“Sayın Akyol, MHP ve Gülen’le ilgili kısımları yayınlamayın, rica ediyorum. Hatta silin o bölümleri”
Tabii, ben de hemen Haber Genel Yayın Müdürü Ferhat Boratav’a bildirdim, o bölümleri iptal etti.
GÖRÜNDÜĞÜ GİBİ OLSAYDI
Şunu kaydetmeden geçemeyeceğim: Gülen “kainat imamı” narsizmiyle siyasi güç hırsına kapılıp devleti ele geçirmeye yeltenmese ve dış yüzüyle göründüğü “felsefe konuşan” bir dindarlık ve “eğitim hareketi” gibi kalsaydı Türkiye ve insanlık için ne kadar iyi olurdu.
Fakat “siyasi amaçlı kapalı örgüt” olması ve güç hırsı hem Türkiye’ye hem mensuplarına felaket getirdi.
Bundan herkes çok ders almalı, “devleti ele geçirme” kavramı zihinlerden silinmelidir.
ECEVİT’LE İLK TEMAS
1988 yılı olmalı, Tercüman’ın genel yayın müdürüyüm. Gazeteyi 12 Eylül öncesi kutuplaşmanın dışına çıkarmak istiyorum.
Tereddütler oldu fakat Nazlı Ilıcak ve yazarlar bunu destekledi.
Bülent Ecevit’in korumasına telefonla not bıraktım. Biraz sonra döndü, randevu istedim.
Merhum Ecevit’le ilk yüz yüze ayrıntılı görüşmemdi. Çay ve büsküvi ikram etti. Kitaplığına hayran oldum. Birkaç kitabını alıp baktı, okumuştu.
Halil İnalcık’ın “Osmanlı Tarihi, Klasik Çağ” kitabının henüz Türkçesi yayımlanmamıştı. Bülent Bey İngilizcesinde özellikle Osmanlı toprak rejimi olan “Timar Sistemi”ni okumuş, Ortanın Solu için prensipler çıkarmıştı.
Sohbetimizde bilim felsefecisi Karl Popper’den de bahsetmişti.
Ecevit’e Tercüman’da kendisiyle ilgili mülakat yapmak istediğimizi, ilk mülakatı Rauf Tamer’in yapacağını söyledim, memnuniyetle kabul etti.
Rauf Tamer, hiç teyp kullanmadan, bir bakıma hafıza gösterisi de yaparak, Ecevit’le çok akıcı bir mülakat yaptı, Tercüman’da tam sayfa yayınladık.
ENTELLEKTÜEL ECEVİT
Ecevit’in 1971 basımlı “Atatürk ve Devrimcilik” adlı kitabı, güncel yönleri eskise de perspektif olarak değerini hala koruyan bir eserdir. Yeni baskıları İş Bankası Kültür Yayınlarından çıktı.
Atatürkçüdür ama yer yer sorgulayan bir kitaptır.
Laikliğin çok katı anlaşıldığı o yıllarda “İnançlara saygılı laiklik” kavramını savunmuştu. “Şapka devrimi köylüye ne kazandırdı?!” diye sormuştu.
Bu perspektiftir ki, halka gitmenin yolunu açacak, Ortanın Solu hareketi 1977 seçimlerinde yüzde 41 oy alacaktı.
Kemal Kılıçdaroğlu’nun yapmakta olduğu açımların köklerini oralarda görmek mümkündür.
Ecevit’in klişelere karşı bu sorgulayıcı mantığı zaman zaman öfke çekmiş, mesela merhum Hasan Pulur ağabeyimiz, “Haram Olsun” başlıklı yazısında, Vahdettin hakkındaki sözlerinden dolayı, Ecevit’e verdiği oylara esef etmişti. (Milliyet, 20 Temmuz 2005)
Entellektüelleri dogmatik toplumlar gibi entellektüellere tahammül edemeyen toplumlar da ufuk genişliği kazanamaz.
Ecevit, politikacı yönü bir yana, hiç şüphesiz ufuk açıcı bir entellekktüeldi.
Rahşan ve Bülent Ecevitleri saygı ve rahmetle anıyorum.
20/01/2020 22:47
Yargıda zikzaklar
53
Yargıtay Başkanı Sayın İsmail Rüştü Cirit “yargı bu kadar zikzak yapmamalı” diyor.
Konu malum: FETÖ davasında Korg. Metin İyidil, ilgili ağır Ceza Mahkemesi’nce ağırlaştırılmış müebbed hapse çarptırıldı. İlgili istinaf mahkemesi ise beraat ve tahliye kararı verdi!
Gerçekten çok acayip bir durum.
Acayiplik bu kadar da değil. İstinaf hakimleri hakkında inceleme başlatan HSK bunun sonucunu beklemeden hemen bu üç hakimi başka illere tayin ediverdi.
HAKİM TEMİNATI?
Metin İyidil dosyası hakkında nihai ve inanıyorum ki doğru kararı Yargıtay 16. Ceza Dairesi verecek.
Yargıtay üyeleri hakkında HSK’nın hiçbir yetkisinin olmadığını belirtmeliyim.
Ama ilk derece ve istinaf hakimleri üzerinde HSK son derece etkilidir. Belirli kritik davalarda hoşa gitmeyen hakimlerin HSK tarafından hiçbir soruşturma olmaksızın oraya buraya atanması veya o dosyadan uzaklaştırılması neredeyse rutine dönmüştür!
Soma davasının hakimleri, Gaziantep ve Antalya hakimleri, Enis Berberoğlu davasında, Osman Kavala davasında ve Kılıçdaroğlu ile ilgili davalarda hakimler böyle HSK tarafından değiştirilmiştir.
Hakimleri bu tür atamaların baskısından kurtarmayı amaçlayan “hakim teminatı” kanunu anlı şanlı törenlerle ilan edilmişti fakat bir yılı geçtiği halde hâlâ Meclis’e bile gelmedi.
Bunları hatırlatmamın sebebi, “bağımsız ve tarafsız yargı” ilkesinin sözle değil, bunu sağlayarak anayasa ve kanun hükümleriyle gerçekleşeceğine, bizde ise bunun çok eksik olduğuna dikkat çekmek…
İşte Yargıtay Başkanı Sayın İsmail Cirit de nihayet tepki gösterdi.
BU BİR FERYATTIR
Yargıtay Başkanı Cirit, arkadaşımız Saygı Öztürk’e yaptığı açıklamada şöyle diyor:
“Yargıda aynı konuda bu kadar farklı değerlendirme olabilir mi? Olmaması lazım. Beraat kararı veren mahkeme başkanı ve üyelerini kararın arkasından görevden alan HSK’nın bu tavrı da yanlış.”
Rahip Brunson ve gazeteci Deniz Yücel davalarında yaşananları hatırlatan Cirit şöyle devam ediyor:
“Biz, bir taraftan ‘Yargı bağımsız’ diyoruz, yargıda yarın daha güzel şeyler olacağını söylüyoruz. Ertesi gün bu kişiler serbest bıraktırılıyor. Böyle bir şey olabilir mi? Yargı, millet adına bir vekalet yetkisini kullanıyor. Hakimlerin, bu vekalet görevini hiçbir şekilde başkasına vermemesi lazım geldiğini söylüyoruz.”
Peki, hakimler milletten aldıkları ‘yargılama vekaleti’ni kime veriyorlar, siye sormak gerekmez mi?
Yargı bağımsızlığına gereken hassasiyeti göstermediği için defalarca eleştirdiğim Sayın Cirit’in şu sözleri, son derece haklı bir feryattır:
“Devletimiz büyük sıkıntıya girecek diye her yerde, yargı, kuvvetler ayrılığı, hakim bağımsızlığını, bir takım şeylerin yanlış gittiğini söylüyorum. Doğruları göstermeye çalışıyoruz.” (Sözcü, 18 Ocak)
İktidarla hiçbir tartışmaya girmemiş bir yüksek yargıcın “devletimiz büyük sıkıntıya girecek” diye endişe belirtmesi bir alarm değil mi?
SİYASETİN İRADESİ
Sayın Cirit Yargıtay 16. Ceza Dairesini “AİHM kararları doğrultusunda” örnek gösteriyor. Doğrudur, ben de 16. Ceza Dairesi’nin âdil kararlarını öven yazılar yazdım. Fakat Yargıtay’ın birinci derece mahkemesi gibi davrandığı davalar için bunu söylemek çok zor, hatta endişe beyan etmek lazım.
Bu ağır adalet yaralarımızın kökeninde, anayasa ve ilgili kanunların “bağımsız ve tarafsız yargı” amacıyla değil, dün “vesayet”i ve bugün “siyaset”i güçlendirmek için düzenlenmiş olması vardır….
Siyaset yargıyla ilgili anayasa ve kanunları değiştirirken, yargıyla ilgili kadroları düzenlerken siyasi gözle baktı, FETÖ’den arınmış ‘yeni’ yargı kurumlarına bile görüş sormadı.
İşte Sayın Cirit’in 2017 Adli Yıl açış konuşmasındaki sözleri:
“Yargıtay’a atanan ve gerekse Yargıtay’dan ayrılan hakim ve savcıların tayinlerinde Yargıtay’ın görüşü alınmamakta, topluma karşı hesap verirlik bakımından Yargıtay’ı âdil olmayan bir konumda bırakmaktadır.”
CB Sisteminde, HSK üyelerinin tamamının siyaset tarafından belirlenmesi, bütün tabloyu yansıtan bir örnektir.
Türkiye’de kuvvetler ayrılığını, yargı bağımsızlığını gerçekleştirecek yeni bir anayasa lazım. Sayın Cirit’in dediği gibi “toplumsal mutabakatla anayasa lazım.”
Öyle bir anayasal düzende adlî yıl törenleri de adlî mekanlarda yapılır; yürütme erkinin zirvesinde değil.
22/01/2020 00:08
Montrö ne kazandırdı?
54
Kanal İstanbul birçok yönüyle tartışılıyor ama Montrö yönü yeterince tartışılmıyor; bu konuda iktidarın da kafası karışık görünüyor.
Halbuki “Montrö dışında” olacağı resmen ifade edilen Kanal İstanbul, Türkiye’nin başına yeniden “Boğazlar meselesi”ni açabilecektir.
Kanal İstanbul’un başlatacağı rant hareketinin, ekonomiyi hareketlendirmesi ve oy getirmesi beklentisi tek bakış açısı olmamalıdır.
Türkiye’nin sanayi ve teknoloji konuşmak yerine kanal “inşaat”ına kilitlenmesi bile endişe vericidir.
Hele de Kanal’ın Montrö ile ilgisi, bu sorunu dış politika açısından da fevkalade ciddi hale getirmektedir.
Montrö meselesini mutlaka uzman diplomatlarla ve deniz hukuku uzmanlarıyla enine boyuna tartışmak gerekir.
İKTİDAR NE DİYOR?
İktidar yetkilerinin bu konuda söyledikleri net değildir.
Parti sözcüsü Ömer Çelik şöyle diyor:
“Montrö Boğazlar Sözleşmesi ile herhangi bir şekilde çelişmiyor. Buradaki seyrüsefer serbestisi aynen korunacak. Geçişlerde Montrö ile sağlanan seyrüsefer serbestisine aykırı bir durumun hiçbir şekilde söz konusu olmayacak.” (6 Ocak)
Fakat Motrö’de sadece “geçiş serbestisi” yoktur; savaş ve barış durumlarına göre düzenlemeler, geçiş kısıtlamaları da vardır ve geçiş serbestisinden daha önemlidir.
Öyleyse Montrö’yü aynen Kanal’da da uygulayacak mıyız?
Cumhurbaşkanı Erdoğan aynı gün şöyle konuştu:
“Kanal İstanbul Montrö kapsamında değildir… Tamamen Montrö dışındadır. Savaş gemileri?... Onlara da bir çözüm buluruz, gerekirse buradan da geçebilirler.”
Görülüyor ki, Kanal’dan geçişlerin hangi kuralları tabi olacağı konusunda bir çalışma yapılmamış, bir perspektif oluşturulmamıştır!
Bu çok ciddi bir eksikliktir.
Kanal açıldıktan sonra “geçersin, geçemezsin” sorunları patlak verdiği zaman mı “bir çözüm buluruz” diyeceğiz?
Gemi başına 250 bin dolar ortalama geçiş ücreti düşünüldüğüne göre, “parayı veren geçsin” mi diyeceğiz?
TARİHİN DERSLERİ
Amerika Karadeniz’e savaş gemileri, hatta uçak gemisi çıkarmak isterse bu paranın ne kıymeti var?!
O zaman Rusya bastıracaktır; “geçişe izin vermeyin” diye!
Yahut tersi… Rusya Karadeniz’de mevcut ve inşa edeceği yeni savaş gemilerini Akdeniz’e geçirmek istediğinde, Amerika bastıracak “geçişe izin vermeyin” diye!
Kanal’a talip olduğu söylenen Çin’in niye buna niyetlendiğini de iyi düşünmeliyiz.
İşte yeniden başımıza gelmesinden endişe ettiğim tarihî “Boğazlar sorunu” budur!
Çarlık Rusyası işte bunun için 1833 yılında Beykoz’a 5 bin askeri çıkarmış, Osmanlı’ya “Hünkar İskelesi Anlaşmasını“nı imzalatmıştı.
1912 yılında Rusya Karadeniz’de dört tane dretnot inşasına başlamış, Rusya ile anlaşan İngiltere’den destek alamayan Osmanlı Alman Göben ve Breslau gemileriyle harbe sürüklenmek zorunda kalmıştı!
Önceki dönemlerde Rusları durdurmak için hep İngiliz donanması Çanakkale’den içeri girer Boğazlarda demir atardı!
Cumhurbaşkanı Erdoğan, “Montrö Türkiye’ye ne kazandırdı?” diye sormuştu…. Türkiye’ye güvenlik, istikrar ve diplomatik güç kazandırdı.
JEOPOLİTİK DEĞİŞMEDİ
Eylül 1939; Hitler’le anlaşan Stalin’in eli güçlenmiş, “Boğazlar meselesi”ni gündeme getirmiştir! Sovyet Dışişleri Bakanı Molotov, Dışişleri Bakanımız Şükrü Saraçoğlu’nu Moskova’da günlerce beklettikten sonra, “Boğazlara yabancı (Batılı) gemi girmesin” diyerek resmi notayı uzatır.
Saracoğlu almaz, nota masada kalır. Saraçoğlu’nun zabıtlara geçen cevabı aynen şöyledir:
“Başka devletlerin de imzasını taşıyan Montrö Sözleşmesi’nin sadece Sovyetler Birliği ile değiştirilmesine Türk hükümeti asla razı olamaz!”
Saracoğlu, Montrö’de imzası bulunan diğer devletleri hatırlatarak Rusya’nın Boğazlara ilişkin talebini nötralize etmiştir.
Böyle pek çok örnek vardır.
Hariciyemizin en saygın isimlerinden büyük diplomat merhum Feridun Cemal Erkin’in “Türk Sovyet İlişkileri Boğazlar Meselesi” adlı kitabını mutlaka, ama mutlaka okumak lazım.
Teknoloji çok gelişti ama jeopolitik değişmedi!
2008 yılında, Gürcistan krizi çıktığında Amerika Boğazlardan yüksek tonajlı askeri gemiler geçirmek istediğinde, Türkiye “Motrö’ye aykırıdır” diyerek izin vermedi. Abdullah Gül’ün Amerikalılara söylediği şuydu: “Küçük Karadeniz’de bu kadar çok askeri gemi barış için tehlikelidir.”
Uluslararası belgelerle kuralları belirlenmeyen bir kanal açarak Montrö’yü etkisizleştirmek çok daha tehlikelidir.
23/01/2020 23:53
Hukukun değerini acılarla öğrenmek
50
İslami STK’lar ilk defa muhafazakar iktidarın bir tasarrufuna karşı çıktılar! Bilim Sanat Vakfı BİSAV’a geçici kayyım atanması yoluyla el konulmasını sert dille eleştirdiler. İslami camiada çeşitli vakıflar bu olayda ‘yan kuruluş’ gibi değil, siyasi otoriteden bağımsız “sivil toplum kuruluşu” gibi davrandılar.
“Otorite ve itaat” kültürünü sürdürmek yerine “hukuk ve demokrasi” kavramına sahip çıktılar. Önemi açık değil mi?
Camiayı iyi tanıyanların söylediğine göre, cemaat ve tarikat vakıfları “itaat”e devam etmişlerdir.
İtiraz edenler eğitimli ve şehirli bireylerin kurduğu gerçek STK’lardır.
Eğitim ve şehirleşmenin “bağımsız birey” kültürünü geliştirmesinin çok çarpıcı örneklerinden biridir bu.
DEĞİŞEN SOSYOLOJİ
Eğitimin ve şehir hayatının siyasi kültürde “bağımsız birey”i, dolayısıyla eleştirel davranışı güçlendirmesi geri çevrilemez bir dinamiktir.
BİSAV’a el konulmasını kuvvetli ifadelerle eleştiren İLKE vakfı, akademik çalışmalar yapıyor. Prof. Nihat Erdoğmuş’un yönetiminde Lütfi Sunar’ın 2017’de yaptıkları “Türkiye’de İslami STK’ların Kurumsal Yapı ve Faaliyetlerinin Değişimi” konulu bilimsel araştırma son derece önemlidir. Çok özetle, İslami STK’ların iktidar desteğiyle güçlendiği fakat özgünlüklerinin azaldığı belirtiliyor:
“Kamu kuruluşları ile girişilen bu tür ilişkiler kuruluşların özerkliklerine zarar vermekte ve gittikçe stk’ları siyasallaştırmaktadır.” (Sf. 81)
Hatta iktidarla bu iç içe ilişki, “İslami STK’ların seçim dönemlerinde gittikçe siyasi bir mobilizasyon unsuruna dönüşmesi riskini” getirmektedir!
Nitekim CB hükümet sistemi kampanyasına İslami STK’ların pek çoğu aktif olarak katılmıştır.
Böyle bir sosyolojide, iktidarın Şehir Üniversitesi ve BİRAV operasyonlarına aynı mahalleden itirazlar gelmesi elbette son derece önemlidir.
Bunların “cemaat” türünde değil, “eğitimli, şehirli, girişimci” nitelikte gerçek STK’lar olması daha da önemlidir…
BÜTÜN AKIMLAR
Numan Kurtulmuş “şehirli milliyetçi oyları kaybettik” demişti; doğrudur. Bu dinamik Meral Akşener gibi eğitimli, şehirli bir kadın liderin öncülüğünde İYİ Parti’yi ortaya çıkardı.
Kurtulmuş’un sözü doğrudur ama eksiktir: Ak Parti sadece şehirli milliyetçi değil, şehirli muhafazakar kesimleri de kaybediyor. “Herkes haddini bilecek” tavrı, şehir sosyolojisine terstir.
Eğitim, şehirleşme ve piyasa faktörleri Türkiye’yi kuvvetler ayrılığına dayalı özgürlükçü demokrasi ve hukuk devleti olmaya zorluyor.
Artık Atatürkçüler bile Atatürk’ün kuvvetler birliği ilkesini savunmuyor. 28 Şubat’ta “İrticaya karşı topyekün savaş” diye yazılar yazmışlardı. (Cumhuriyet 11 Haziran 1997)
Bugün Kemal Kılıçdaroğlu liderliğinde CHP doğru açılımlar yapıyor, başörtüsü düşmanlığının büyük hata olduğunu açık yüreklilikle söylüyor.
Bu arada CHP’yi farklı kesimlere açma tavrının da şehir kültürünün çoğulculuğuna uygun olduğunu belirtmek gerekir.
Ahmet Davutoğlu ve Ali Babacan’ın önceliklerine baktığınızda şehirli ve özgürlükçü vurgular ön plandadır.
Hukuku ihmal ederek kalkınma olmayacağını Türkiye’de artık çok daha geniş kesimler görüyor.
MUHAFAZAKARLAR VE HUKUK
Türkiye’de bütün ana akımlarda hukuk fikri zayıftır. Hemen hepimiz “biz gelirsek düzeltiriz” hurafesine kapılmış olarak siyaset yaptık.
Muhafazakarlar iktidara gelince sanki “Hz. Ömer adaleti” gelecekti!
Artık muhafazkarlar da görüyorlar ki adalet için, hukuk için, liyakat ve şeffaflık için “biz” asla yeterli değildir. Hatta tam tersine “biz”, sıkılmış yumruk gibi baskı ve kayırma faktörü olabiliyor.
İşte üniversiteye ve BİSAV’a el konulmasının temelinde, 31 Ekim 2016’da çıkarılan 678 Sayılı OHAL Kararnamesi vardır! Anayasa Mahkemesi’nin bile denetleyemediği OHAL KHK’ları!
Suçsuz onbinleri mağdur eden KHK’lar…
FETÖ ile mücadele için! Elbette…
Ama bunu Meclis’te kanunlaştırırken vakıf ve üniversitelere el koymak için terör şartı konulamaz mıydı? Şehir Üniversitesi ile BİSAV’ın terörle ne alakası var?!
Tek suçu, kurucular asında Ahmet Davutoğlu’nun bulunmasıdır! Davutoğlu “itaat” etseydi bu elkoymalar olmayacaktı!
Kişilere göre hukuk mu olur?
Hukuk devletinde mahkeme kararı olmadan kayyım atanmamalıdır.
“Devrim” ve “dava” büyülerinden kurtulup, modern kuvvetler ayrılığına dayalı demokratik hukuk devletinden başka yol olmadığı acılarla ve yavaş da olsa idrak ediliyor artık.
25/01/2020 23:49
Deprem ve ötesi
90
Yer bilimleri uzmanı Prof. Dr. Naci Görür dört ay önce Elazığ çevresinde büyük bir deprem olacağı uyarısında bulunmuştu…
Maalesef hocanın bilimsel tahmini gerçekleşti.
Önceki gün saat 20.55’te Elazığ ve Malatya’da büyük hasar ve can kaybı yaratan 6.8 büyüklüğünde deprem gerçekleşti.
Merkez üssü Elazığ’ın Sivrice ilçesi.
Kendisi de Elazığlı olan Prof. Naci Görür, daha önce Elazığ için projeler hazırladıklarını ancak TÜBİTAK ve DPT tarafından reddedildiğini de derin bir teessürle açıklamış bulunuyor.
BİLİMİN UYARILARI
Prof. Görür aynı fay hattında “1874 yılında 7.1, 1875 yılında 6.7 büyüklükte iki deprem” olduğunu hatırlatıyor:
“Doğu Anadolu Fay (DAF) hattında uzun süredir deprem olmamıştı… Elazığ depremiyle DAF uyanmaya başladı…”
Demek ki arkası gelecek!
Tabii insan “beklenen İstanbul depremi”ni ve yine tedbir alınmadığını düşünmeden edemiyor.
Bizans’tan beri büyük depremlere sahne olan İstanbul’da da 1776 ve 1894 yıllarında korkunç yıkım ve can kayıplarına yol açan büyük depremler olduğunu hiç unutmamak lazım!
Kuzey Anadolu Fay hattının 7 büyüklüğündeki depremlerle enerjisini boşalttığını belirten Prof. Naci Görür hemen ekliyor: “İstanbul hariç!”
İstanbul depremine yol açacak fay hattında enerji birikmesi devam ediyor; büyük bir depremden endişelenmemek mümkün mü?
Zaten aksini söyleyen tek biliminsanı yok.
İSTANBUL GÖZLER ÖNÜNDE!
Bütün yerbilimciler “beklenen büyük İstanbul depremi”nden bahsediyor. Bilinmeyen sadece tarihi…
Ama Elazığ’da beklenen deprem konusunda Prof. Görür arkadaşlarının hazırladığı projeyi TÜBİTAK ve DPT’nin reddettiğini görünce, bundan sonra Türkiye’nin bütün fay hatlarındaki “beklenen depremler” konusunda endişe duymamak mümkün mü?
İstanbul’da bırakın tedbiri, bazı binaların ve altyapıların güçlendirilmesi dışında, ciddi bir tedbir alınmadı. Aksine deprem toplanma alanları imara açıldı! Rant dinamiğiyle ekonomiyi çevirmek için betonlaşma teşvik edildi, bunun sonucu olarak nüfus yoğunluğu feci derecede arttırrıldı.
1999 Gölcük depreminden sona, İstanbul nüfusu 2000 yılında 9 milyondu, 2019’da 15 milyona çıktı!
Şimdi “Kanal İstanbul” projesiyle betonlaşma devam edecek!
Yetkililer “Kanal çevresinde yerleşecek nüfus 500 bini geçmeyecek” diye teminat veriyor!
İstanbul coğrafyasında yeni 500 bin nüfus?!
Halbuki düzenli ve denetimli “kentsel dönüşüm” projeleri de fazlasıyla rant yaratırdı.
Ama dayanıksız binaları olduğu gibi bırakıp kanal kazacağız!
Halbuki Anadolu’da cazibe merkezleri olacak sanayi bölgelerini kuvvetli teşviklerle desteklemek hem dengeli nüfus dağılımı bakımından zorunlu idi hem endüstriyi geliştirmek için…
Aksine, inşaatı körüklemek İstanbul’u kalabalığa ve betona boğdu, “İstanbul’a ihanet ettik.”
DÜZENLİ, DENETİMLİ
Elazığ ve Malatya’da yaşanan yıkımda yine düzensiz ve denetimsiz kentleşme faktörü facialar halinde ortaya çıktı. TV’lerlde, internet sitelerinde sağlam yapılar arasında tamamen kum ve tuğla yığınına dönmüş apartmanlar görülüyor.
Tamamen denetimsizlikten kaynaklanıyor bu facialar.
İstihdam artsın diye inşaat sektörünün plansız ve aşırı teşvik edilmesi hem krize yol açtı, hem deprem facialarına…
Yerbilimleri ve deprem uzmanları Himayalardan Anadolu’ya, Balkanlar ve Güney Avrupa’ya uzanan fay hatlarına dikkat çekiyor.
Aynı büyüklükteki deprem Pakistan’da, İran’da facialara yok açıyor; İtalya’da, İspanya’da hafif hasarlara sebep oluyor.
Sebep besbelli: Gelişmişlik, az gelişmişlik farkı…
Türkiye iktisadi seviyesi bakımından da ikisinin ortasında: Doğuya göre ileride, Batıya göre geride…
Siyasi kavgalara harcadığımız beşeri enerjiyi eğitime, endüstriye, şehirciliğe, imar işlerinin şeffaf ve denetlenebilir olmasına harcasaydık “gelişmiş toplum” düzeyine daha bir yaklaşmış olurduk.
Özetle, rasyonel zihniyet, denetlenebilir ve dengelenebilir kurumlar…
Elazığ depremi için bütün Türkiye’ye geçmiş olsun diyorum. Hayatını kaybedenleri rahmetle anıyorum. Yaralılara acil şifalar diliyorum. Yardıma koşan kişi ve kuruluşlara kolaylıklar diliyorum.
27/01/2020 23:56
En büyük deprem
75
Bu satırlar yazılırken AFAD’a göre, son depremde hayatını kaybeden vatandaşlarımızın sayısı Elazığ’da 34, Malatya’da 4 olmak üzere toplam 39’dur. Enkaz altından 45 vatandaşımız kurtarılmış, hastanelere başvuran 1.607 vatandaşımızdan 1.516’sı taburcu edilmiştir.
Kurtarma ve yardım çalışmaları başarılıdır; kutlamak gerekir.
Görülüyor ki, eksiklikleri ortaya koymakla birlikte, kayıplar geçmiş büyük depremlere göre nispeten azdır.
1939 Erzincan ve 1999 Gölcük depremleri hem daha büyük ve şiddetli, hem can kaybı ve hasarı çok korkunç boyutlardaydı.
Elazığ depremi ise 6.8 şiddetindeydi ve yüzeye yakındı. Diğer bir faktör, gelişen ekonomi sebebiyle yeni binaların daha dayanıklı olmasıdır.
İktisadi gelişme ve kamu kurumların örgütlenme düzeyi deprem kayıplarını azaltıyor.
1939 ERZİNCAN DEPREMİ
22 Aralık 1939’da kış kıyamette meydana gelen Erzincan depremi, rasathaneye göre Anadolu’nun gördüğü en büyük depremdi. 7.9 büyüklüğündeki depremde Erzincan ve Kemah yerle bir olmuş, köyler moloz yığınına dönmüştü.
20-01/27/ekran-resmi-2020-01-27-235900.png
Deprem Samsun’a, Ankara’ya, Kayseri ve Erzurum’a kadar çok geniş bölgede etkili olmuştu. Bütün bu bölgede 32.963 kişi ölmüş, 100 bin kişi yaralanmış, 116 bin bina yıkılmıştı.
Burada, o zamanki binaların inşa tarzını hatırlamak lazımdır. Kontrolleri yapacak devlet ve belediye örgütlenmesi de henüz zayıftı.
Yardım için bütün Türkiye seferber olmuş fakat kurtarma ekipleri ancak iki gün sonra ulaşabilmişlerdi; kış ve yol şartlarından dolayı.
İyi ki “demir ağlar” politikası tamamlanmıştı da Ankara’dan Erzurum’a kadar tren hattı yapılmıştı.
Devlet yaraları sarmak ve yeni bir Erzincan kurmak için 1946 sonuna kadar o zamanın parasıyla 23 milyon lira harcamıştı. İkinci Dünya Savaşı’nın olağanüstü savunma giderlerini de akıldan çıkarmamak lazım.
1999 GÖLCÜK DEPREMİ
Gölcük depremi 7.8 büyüklüğündeydi. Erzincan’dan bir milim sonra, Anadolu’nun gördüğü en büyük ikinci deprem!
Hayatını kaybedenler sayısı 17.480’di, onbinlerce insan yaralanmıştı. 73 bin bina yıkılmış ve hasar görmüştü.
1939’daki Erzincan vilayetinin nüfusu 133 binden ibaretti.
Gölcük’ün bağlı olduğu Kocaeli vilayetinin nüfusu ise 2000 yılında 1 milyon 200’e çıkmıştı. Gölcük’te km kare başına düşen nüfus sayısı 1940 yılında 100 kadardı, 1999 yılında 662’ye çıkmıştı!
Nüfus yoğunluğu arttıkça, depreme karşı daha bir keskin tedbirler gerekir elbette.
Gölcükte binalar 1930’lara göre daha yeni malzeme ve teknoloji ile yapılmış olduğu halde, inşaat hırsızlıkları ve denetim noksanları yüzünden, bu nüfus-yoğun bölgede deprem 15 bine yakın insanımızın canını almıştı.
Hazırlıksız kamu kurumları çökmüş, Başbakan Ecevit bir süre telefon irtibatı kuramamıştı! Sivil toplum kuruşları yardım götürmede kamu kurumlarından daha etkili olmuştu.
İstanbul için asıl ders alınması gereken; Gölcük depremidir!
KANAL DEĞİL, DEPREME TEDBİR
15 milyon nüfuslu İstanbul’da nüfus yoğunluğu, bugün km kare başına 3.837’dır. Evet 3 bin 837.
Gölcük’te bu sayı 662 kadardı.
İstanbul’da depreme dayanıksız olduğu belirtilen bina sayısı, 30 binden 50 bine kadar telaffuz ediliyor.
Allah korusun, beklenen ‘büyük deprem’ meydana gelirse, bu balık istifi sıkışık İstanbul’da enkazlar yüzünden kurtarma ve yardım nasıl ulaştırılabilir?
Apartmanlardan, gökdelenlerden, AVM’lerden fırlayacak insanlar nerede toplanır?
Deprem toplanma alanları imara açılmadı mı?
İstanbul’u bu kadar betona, bu kadar nüfusa boğmanın ne manası vardı?
İstanbul depreminin ‘en şiddetli deprem’ olması ihtimali, herkesi düşündürmelidir.
Onun için Ekrem İmamoğlu’nun “Kanal’ı bırak, depreme bak” sözünü haklı buluyorum.
İstanbul’a kanal değil, açık, şeffaf, kayırmasız ihalelerle ve tamamen denetlenebilir bir kentsel dönüşümler lazım.
30/01/2020 23:54
İki megaloman
44
İki megaloman ve fanatik lider Ortadoğu’da yangınları körüklüyor: Donald Trump ve Benjamin Netanyahu.
Washington Post yazarı Greg Sargent, iki yıl önce “Trump’ın narsizmi ve megalomanisi demokrasimizi tehdit ediyor” diye yazmıştı. Azil soruşturmasının ve yaklaşan seçimlerin korkusuyla Trump şimdi megalomanisine uygun bir “büyük iş” yapma arayışında…
Aralık 2017’de Kudüs’ü İsrail’in başkenti ilan etmişti, şimdi “Yüzyılın anlaşması” diye yaldızladığı Filistin’i kuşa çevirme projesini Netanyahu ile birlikte açıkladı. Trump’un üslubuna bakın:
“Benim vizyonuma göre…
Ben İsrail için çok şey yaptım...
ABD büyükelçiliğini Kudüs’e ben taşıdım…
Golan Tepeleri’nin İsrail’e ait olduğunu ben tanıdım…”
Bu üslup hem narsist ve megaloman kişiliğin dışavurumlarını yansıtıyor, hem Evanjelist Amerikan seçmenine sesleniyor.
TRUMP-NETANYAHU
Bunlar gerçekten hiçbir Amerikan başkanının yapmadığı şeyler... Bütün eski başkanlar İsrail’e öncelik verse de “dengeli” davranmak gerektiğini görmüşler, gerektiğinde İsrail’i frenlemişlerdi.
Filistinliler de ABD’nin arabulucuğunu kabul etmişlerdi.
Özellikle 1977’de Başkan Jimmy Carter, 1994’te Başkan Bill Clinton hem İsrail Başbakanı Yitzak Rabin, hem Filistin lideri Yasir Arafat’la uzun görüşmeler yaparak, bir araya gelerek belli uzlaşmalar sağlamışlardı.
Yitzak Rabin’in fanatik bir Yahudi tarafından 1994’te “İsrail’e ihanet etti” diye katledildiği hatırlamalıyız.
Bu isimleri saygıyla anıyorum. Jimmy Carter ABD’deki siyonist etkisine karşı mücadele bile vermişti.
Bütün bu tecrübeler, göstermişti ki, ancak iki taraflı görüşmelerle ve mutabakatla yürünecek uzun bir yolun sonunda “barış”a varılabilir…
Megaloman Trump ile aşırı sağcı dinci başbakan Netanyahu bunu dinamitlediler!
MESİH İSRAİL’İ BEKLİYORMUŞ!
Trump bir yandan magalomanik motivasyonla “hiçbir ABD başkanının yapamadığı işleri yapmak” gibi delice bir tutkuyla, öbür yandan azledilme veya seçimleri kaybetme korkusunun verdiği delice bir oy hırsıyla yapıyor bunları.
Tomthy Weber “Kıyamete Giden Yolda” adlı kitabında, Evanjeliklerin İsrail hakkındaki itikatlarına inanan Amerikalıların sayısını 40-45 milyon olarak tahmin eder: Kıyamete doğru büyük bir savaş olacak, İsrail çok kanlı bir zafer kazanacak, İsa Mesih gökten inecek!..
İsrail kazandığı kadar kazansın, bu yüzden ‘kıyamet savaşı’ çıkarsa da çıksın!
Bağnazlığı görüyor musunuz; Nazizm, Bolşevizm gibi!
Bu mariz itikatta Amerikan süper gücünden kaynaklanan güçlülük kompleksi de önemlidir. Trump “Yeniden Büyük Amerika” demiyor mu; herkesi tehdit etmiyor mu?
Netanyahu ve bakanları ülkeleri tehdit ederken “taş devrine çeviriz” gibi laflar etmiyorlar mı? (İstihbarat Bakanı Katz, 14.12.2017)
ANLAŞMA DEĞİL DAYATMA
Trump onursuz işlerinden dolayı azil soruşturması geçiriyor. Netanyahu hakkında yolsuzluk soruşturması yürüyor. “Büyük iş” gösterisiyle yere göğe sığmayan egolarını da kurtarmak istiyorlar.
Filistinlilerle görüşmeden bu iki fanatik politikacının hazırladığı planın adı da görkemli: “Yüzyılın anlaşması!”
Ne anlaşması?! Tek taraflı dayatma!
Filistin halkını yok sayan, masaya çağırmayan, Hitler-Stalin usulü diplomasi!
Şartlarını okumuşsunuzdur. İsrail’in işgal ettiği topraklar yetmiyormuş gibi Batı Şeria’nın yüzde 30’u İsrail’e verilecek!.. Kudüs’ün İsrail’in başkenti olduğu tanınacak!...
Karşılığında elli milyar dolar diye söylenen rüşvet!
Mahmut Abbas kesin dille reddetti, “ABD’nin arabulucuğunu kabul etmeyecekleri” de açıkladı.
TEMEL SORUN
‘İslam dünyası’ hamaseti yoğun ama realitesi cılız bir kavram.
Türkiye elbette itiraz ediyor. Elbette itiraz etmeli… Fakat…
Cumhurbaşkanın bizzat söylediği gibi Suriye’de “Astana süreci diye bir şey kalmadı!”
“Dostum Putin” gerçek yüzünü İdlib’de gösteriyor!
Başka “dostum” kimler var? Çok değil..
Ekonomide sıkıntılarımız billi…
Türkiye için en üstün ilke, “önce Türkiye”dir.
Kaldı ki, Trump-Netahyahu saldırganlığı sürdürülebilir değildir: Kendi ülkelerinde bile güçlü değiller. Dünyada tepkiler artacaktır. Türkiye tek başına değil, dünyada barış isteyen herkesle birlikte hareket etmeli, yalnızlıktan sakınmalıdır.
Klasik deyişle, “dostları artırıp düşmanları azaltmak.”
Uzun vadede en önemlisi, temel problemin bilimde, teknolojide, devlet organizasyonunda, eğitimde “az gelişmişlik” olduğunu Müslümanların görmesidir.
.01/02/2020 23:51
Adalete güven?
74
Anayasa Mahkemesi eski Başkanı Sayın Haşim Kılıç, kendisiyle yaptığım mülakatta yargının bağımsızlığının ve tarafsızlığının ölçüleceği yeri şu sözlerle ifade etmişti:
“Yargının tarafsızlık ve bağımsızlığının test edildiği yer kuşkusuz siyasi davalardır. Diğer davalarda sorunlar daha çok teknik içeriklidir.”
Öyle ya, siyasi güç siyasi davalara müdahale etmek ister…
Nitekim tutuklama, tahliye, tahliyenin reddi, AİMH ve AYM kararlarına uyulup uyulmaması gibi konular tamamen mahkemelerin yetkisindedir ama siyasi davalarda bu tür kararları siyasi gücün açıkladığına dair pek çok örnek vardır.
TÜRKÖNE DAVASI
Mümtazer Türköne’nin tahliyesinin bir türlü gerçekleşmemesi ve bireysel başvurusunun da AYM’de “İkinci Bölüm” tarafından reddi ilgi çekicidir.
Aynı davada yargılanmış olan Şahin Alpay ve Mehmet Altan dosyalarını AYM Genel Kurul’unun, Türköne’ye ise ikinci Daire’nin bakması ilginç değil mi?
Altan ve Alpay elbette haksız olarak tutuklanmıştı. Zaten Mehmet Altan’ın davası tamamlandı, beraat etti! Üç yıl hapisten sonra!
Mehmet Altan ve Şahin Alpay dosyalarında AYM’nin evrensel hukuku yansıtan şu iki tespiti fevkalade önemlidir: (B. No: 2016/1692)
• Evvela ‘zor’ yani cebir şiddet faktörü:
“Suçlamaya konu yazılarda hükumetin görevden zorla uzaklaştırılması gerektiği yönünde bir ifade yer almamaktadır…” (Paragraf 98)
Türköne’nin yazılarında da aynen böyledir ama “çoğulcu, rızaya ve katılıma dayanan bir iktidar denklemi çıkacak” diye yazması bile darbe teşvikçiliği gibi gösterilmiştir!
• Peki, 17/25 Aralık’ı desteklemek gibi iktidar karşıtı sert yazılar ‘darbeye hazırlık’ olabilir mi? AYM şöyle diyor:
“Kamuoyunun bir kısmının ve muhalefet liderlerinin dile getirdiklerine benzer görüşlere yer verdiği yazılarının FETÖ/PDY’nin amaçlarına hizmet etmek için yazıldığının kabulünü gerektiren nedenler iddianamede somut olgularla açıklanmamıştır. Bu görüşlerini Zaman gazetesinde yazması FETÖ/PDY’nin amaçları bilinerek ve bu amaçlar doğrultusunda kaleme alındığına dair tek başına yeterli bir olgu olarak değerlendirilemez. (Paragraf 1000)
Türköne’nin başvurusunu reddedenler bu hukuki gerçekleri dikkate almamıştır.
KAVALA DAVASI
AİHM kararında “derhal tahliye” denildiği halde, Osman Kavala ikinci duruşmada da tahliye edilmedi. Mahkeme tabii “AİHM bizi bağlamaz” diye bir gerekçe göstermedi; böyle bir şey büsbütün skandal olurdu.
Mahkeme “AİHM kararı kesinleşmedi” şeklinde yeni bir gerekçe yarattı. Çünkü Adalet Bakanlığı üç ay içinde AİHM kararına itiraz edebilir; ondan sonra da AİHM’deki süreç bir yıla yakın zaman alabilir.
Evvela; ‘kesinleşmedi’ diyerek AİHM kararlarının uygulanması ertelenemez. Adalet Bakanlığı ‘kesinleşmedi’ diye AİHM kararının uygulanmasının reddedildiğine dair dünyadan bir emsal gösterirse hepimiz aydınlanmış olacağız!
Anlaşılan, AİHM kararının uygulanmaması istenmiş, bula bula ‘kesinleşmedi’ gerekçesi bulunmuş!
Kaldı ki “kesinleşmedi” demek, AİHM’nin “derhal tahliye” kararını siyasetin yani Adalet Bakanlığının takdirine bırakmaktır!
Kavala hakkında Ağır Ceza Mahkemesi’nin hükmünü açıkladığında AİHM kararı ‘geride kalmış’ olacak! AİHM’ye yeni başvuru gerekecek!..
Düşünülen de bu galiba!
GÜVEN VEREN ADALET?
Adalet Bakanı Gül Temmuz 2018’de “güven veren bir adalet” vaadinde bulunmuştu.
Bakan’ın çabasını anlıyorum. İşte, paketler hazırlandı, Beştepe’de görkemli törenlerle, hakim ve savcıların alkışları arasında “reform stratejisi” açıklandı… “Etik Kurallar” ilan edildi…
Gayet isabetli ‘teknik’ bazı düzenlemeler de yapılıyor ama yargı bağımsızlığı ve tarafsızlığı için bir adım atılmadı…
Belli ki iktidar hem iç ve dış dünyaya “reformist” görüntü vermek istiyor, hem elindeki kudretten, yargıyı etkileme kudretinden adalet lehine fedakarlık etmek istemiyor.
Nitekim resmen partili olmuş, partiden milletvekilliği için aday gösterilmiş isimler yeksek yargıya atanabiliyor. Bunlar şahsen çok değerli olabilir ama yargı konusunda ‘siyasi’ görüntüden sakınmak için dikkatli olmak gerekmez mi?
Normal başkanlık sisteminde bu atamalar yasama organının denetiminden geçer. Bizde “Gazi Meclis”e bu yetki verilmedi!
Tablo ortada, “güven veren adalet” sözde kalıyor.
03/02/2020 00:52
Prof. Dr. Adem Sözüer: AYM kararını uygulamamak hukuku askıya almaktır
28
TAHA AKYOL - EĞİRİSİ DOĞRUSU
Adem Sözüer, ülkemizin önde gelen ceza hukukçularından biridir. Taha Akyol’un sorulanını cevapladı.
Ceza yargılamaları hemen her dönem tartışma konusu oluyor, hem siyasetin hem kamuoyunun gündeminde oluyor. Ceza muhakemesinin neden bu kadar ön plana çıkıyor?
Deprem sarsıntılarını, yerlerini ve büyüklüklerini tespiti için sismografa bakılır. Bir ülkedeki hukuk ve adalet alanındaki sarsıntıların boyutlarını anlamak içinse ceza muhakemesine bakmak gerekir. Çünkü ceza muhakemesi hukuk devletinin sismografıdır. Ceza muhakemesi sismografı büyük sarsıntılar gösteriyorsa, bunun anlamı o ülkede demokrasi ve hukuk devletinin bakımından ciddi sorunların olduğudur. Örneğin, ülkemizdeki 27 Mayıs, 12 Mart, 12 Eylül, 28 Şubat darbe ve ara rejimleri ile en son paralel yapı döneminin en temel ortak özelliğinin, ceza hukuku araçlarının kötüye kullanılması olduğunun görürüsünüz. Otoriter rejimlerde kuvvetler ayrılığı hukuken veya fiilen kaldırılmakta ya da etkisiz hale getirilerek kuvvetler tek elde toplanmaktadır. Böyle bir siyasal yapıda ise ceza muhakemesi maddi gerçeği bulma amacına değil, rejimin amaçlarına hizmet eder bir hale gelmektedir. İşkence uygulamaları, keyfi tutuklama veya cezalandırmalarla yapılan baskılamalarla rejim güvenceye alınır. Hukuk devletinde ise vatandaşlar ceza hukukunun kötüye kullanılmasına karşı güvenceye alınır Hak ve özgürlükler demokrasilerde esastır, baskıcı rejimlerde ise teferruattır. Hukuk devletinin ceza adalet sisteminde öngörülebilirlik vardır, ikide bir büyük “sürprizler” veya olağandışılıklar olmaz.
İSTİNAF OTOMATİK ONAY
Olağan dışı bir durum değil ama, HSK söz konusu istinaf hakimleri hakkında hem inceleme başlattı hem de derhal başka illere atadı. HSK’nın böyle başka tasarrufları da var. Bu uygulamayla ilgili görüşünüz nedir?
Elbette hukuki dayanak olmadan ve kanunlarda öngörülen usuller uygulanmadan hakimlerin verdiği karar sonrası başka yere atanması doğru değil. Yargıtay başkanı İsmail Rüştü Cirit de “Beraat kararı veren mahkeme başkan ve üyelerini kararın arkasından görevden alan HSK’nın bu tavrı da yanlış.” şeklinde açıklama yaptı. Bir hakim, gerçekten bir terör örgütünün üyesiyse veya talimatıyla iş yapıyorsa tabii ki görevden alınabilir. Ancak bir hakimin hem terör örgütü üyesi olduğu gerekçesiyle mahkemedeki görevinden alıp hem de başka bir mahkemede göreve devam ettirilmesinin de izahı yoktur. Örgüt bağlantısı nedeniyle karar verildiğine ilişkin delil varsa açığa alınır, soruşturulur gereği yapılır. Buna karşılık, son zamanlarda şahit olduğumuz gibi, söz gelimi kişinin beraat etmesi veya tahliye edilmesi sonrası medyada başlatılan kampanya veya resmi makamların açıklamaları üzerine, kişi alelacele başka bir mahkeme tarafından tutuklanması yargının güvenirliliğini ağır biçimde sarsmaktadır. Önemli bir olayda bir ağır ceza mahkemesi bölge adliye mahkemesinin kararının gereğini yapmadı ve bu olay bahane edilerek İstinaf Mahkemesinin yetkileri daraltıldı. Şimdi İstinaf Mahkemeleri ilk kurulduğu zamanın tersine kararları adeta otomatik olarak onaylamakta ve Yargıtay baksın demektedir. Bugün gelinen noktada özellikle darbe davalarında ilk derece mahkemeleri, FETÖ üyesi değildir demesine rağmen kişileri darbeden dolayı mahkum etmektedir. Halbuki bir yandan da darbenin FETÖ’nün bir faaliyeti olduğuna hükmedilmektedir. Ancak yaşanan tartışmalar nedeniyle istinafların bu davaları gerektiği gibi ele almadan onayarak Yargıtay’a yolladığı ifade edilmektedir. FETÖ mensubu olmadığı halde mahkum edilen kişiler bakımından en büyük ve en son güvence Yargıtay olmuştur.
HSK NASIL BİR KURUL?
Bu konu yeniden hakimlik teminatı ve yargı bağımsızlığı sorunlarını gündeme getirdi. Hakim teminatı nedir ve Türkiye’de durum nasıldır?
Hâkimlik teminatı, hakimlerin bağımsızlıklarını sağlamaya hizmet eden, her türlü baskıdan uzak olarak, hiçbir endişeye kapılmadan görevlerini yapabilmeleri için kendilerine sağlanan güvence olarak tanımlanıyor. Kuvvetler ayrılığı gereği yargı erkinin temsilcisi olan mahkemeler ve bu mahkemelerde görev yapan hakimlerin bağımsız olmaları gerekir. Bu bağımsızlık hakimin diğer devlet erklerine, yani yasama ve yürütmeye karşı, yargılamalarda taraflara karşı, basına karşı, sermayeye karşı, özetle güç odağı olarak kim varsa bunlara karşı etkili biçimde korunmasını zorunlu kılar.
Bunu temin etmek için Anayasamızda ve kanunlarımızda çeşitli güvenceler tesis edilmiş durumda. Ancak bu düzenlemelere rağmen çok eskiden beri bir yargı bağımsızlığı tartışmamız sürüyor. Anayasaya göre HSK Adalet Bakanı ve Müsteşarının doğal üyeliği ile birlikte 13 üyeden oluşuyor. Cumhurbaşkanı Adalet Bakanı ve Müsteşarının yanı sıra 4 üyeyi daha doğrudan belirliyor. TBMM 7 üyeyi nitelikli çoğunlukla seçiyor. Meclisin üye seçmesi elbette olumlu. Ancak mevcut hükümet sisteminin yapılanması dikkate alındığında, HSK üyelerinin neredeyse tamamının mecliste çoğunluğu olan siyasi parti yönetimi tarafından belirlenebilecektir. Denge mekanizmalarının öngörülmediği usullerle oluşan kurul ise, hakim ve savcıların göreve alınmalarından disiplin işlerine, tayinlerinden yükseltilmelerine kadar her tür yetkiye sahiptir. Görüldüğü üzere bağımsızlık bakımından geçmişte yaşanan sorunlar çözümlenememiş hatta bazı yönlerden daha da artmıştır. Ülkemizde yapılması gereken en gerekli değişiklik hakim bağımsızlığı ve etkin güvenceler alanındadır.
Beştepe’de törenle açıklanan “Reform Strateji Belgesi”nde hakimlere “coğrafi teminat” getirilmesi vardı. Bu teminatın önemi nedir?
Bu arada coğrafi güvence sadece hakimler için değil tüm kamu personeli için geçerli esasında ancak hakimler bakımından daha kritik önemi haiz. Coğrafi güvence ile kastedilen hakimlerin tayinlerinde öngörülebilir bir kurallar bütünü olması, özetle hâkimin ne zaman hangi şartlar altında ve nereye tayin edileceği hususunda azami bir belirlilik sağlaması gerekir. Aksi durumda HSK, hâkimi iş, sağlık ve aile durumu ve sair kişisel hususları göz ardı ederek bir başka yere görevlendirebilir. Bu doğal olarak insanda endişe doğurur. Hakim böyle bir endişe taşımamalıdır.
NE GARİPTİR Kİ…
Hakimlerin coğrafi teminatı Strateji belgesinde vardı, Meclis’e sevk edilen metinlerde yoktu! İşte hakimler bir gecede bir ilden öbür ile atanıyor! Bu konuda bir kanun değişikliği mi gerekiyor? HSK bu sorunu kendisi çözebilir mi?
Anayasa’da hâkim bağımsızlığına ilişkin hükümler var ama bir yönetmelikle tüm bu güvencenin içi boşaltılabiliyor. Bu nedenle TBMM’nin Kanuni güvencesi gerekir.
Yargı reformu strateji belgesinde coğrafi güvence getirileceği ve böylece hakimler bakımından öngörülebilirliğin sağlanacağı ifade ediliyordu. Adalet Bakanlığı hakim bağımsızlığı bakımından coğrafi güvencenin bulunmamasını bir sakınca olarak görmüş ve tespit etmiş durumda. Ancak ne gariptir ki çoğrafi güvence ne teklif metninde yer aldı ne TBMM genel kurulunda yapılan görüşmelerde ele alındı. Yani strateji belgesinde gerçekten reform sayılacak husus kanunlaşmadı.
HSK üyelerinin neredeyse tamamının mecliste çoğunluğu olan siyasi parti yönetimi tarafından belirlenebilecektir… Bağımsızlık bakımından geçmişte yaşanan sorunlar çözümlenememiş hatta bazı yönlerden daha da artmıştır. En gerekli değişiklik hakim bağımsızlığı ve etkin güvenceler alanındadır.
‘PAKET’ ANAYASAYA AYKIRI
Son çıkan pakette Strateji belgesindeki hiç mi reform yer almadı?
Bazı olumlu düzenlemeler içerse de gerçek bir reform paketi olarak nitelendirilemez. Çünkü daha hafif suçlar için temyiz yolunu açıp daha ağır suçlara temyiz yolunu kapamak, savcıya seri yargılamada hakim gibi hüküm kurma yetkisi vermek gibi anayasaya açıkça aykırı hükümler içeren bir paket bu. Üstelik uygulamadaki mevcut önemli sorunlar çözümlenmediği gibi yeni sorunların ortaya çıktığı görüldü. Ceza adaletinde esas sorun kanunlarımızda değil. Sorun, hukuka uygun etkin uygulama yapma iradesinin olmaması. Tüm yetkili makamlar bu iradeyi ortaya koyduğu gün, tutuklama, ifade özgürlüğü ve adil yargılanma gibi alanlarda yaşanan sorunların büyük çoğunluğu çözüm bulur.
YARGIDAKİ ‘ZİNCİR’
Çeşitli açıklamalarınızda yargı içinde bir zincirden ve tünel bakışlı davalardan söz ediyorsunuz. Bununla ne anlatmak istiyorsunuz?
Ben yargı zincirini özellikle kumpas ve paralel yapının yönlendirmesi altındaki davalara ilişkin kullanmıştım. Bilindiği üzere Paralel Yapı mensupları, kolluk, savcılık, mahkeme ve Yargıtay ve HSK’ya ulaşan bir zincir oluşturmaktaydılar. Adli sistem dışından bu zincire “belli kişilerin suçlu bulunması ve mahkum edilmesi” talimatı verildiğinde, bu zincirin halkasında yer alan herkes adil bir yargılama faaliyeti değil, örgütün suçlu ilan ettiği kişilere yönelik bir tasfiye faaliyeti yapmaktaydılar. Bu tür görünüşte yargılama faaliyetini tünel bakışlı dava olarak adlandırmıştım. Çünkü tünelin başından sonuna kadar kişi hep bir suçlu gibi muamele görmekte, yargılamanın hiçbir aşamasında adil yargılama çıkışı bulunmamaktadır. İşte bundan dolayıdır ki ben, 28 Şubat ve Paralel Yapı dönemi dahil olmak üzere bu tür tünel bakışlı dava uygulamasının, yeniden yargılama sebebi olması gerektiğini öneriyorum.
AİHM KARARI DERHAL…
Osman Kavala ve Mehmet Altan gibi örneklerde görüldüğü şekilde, bazı ağır ceza mahkemelerinde AİHM ve AYM kararlarına direnen, hatta AİHM ve AYM’ye “yetkisizlikle, yetki gaspıyla” niteleyen bir eğilim var! Niye böyle?
AYM bir ihlalin varlığını denetleyebilmek için şüphesiz ki dosyayı inceleyecek ve bunun sonucunda varsa hak ihlali tespiti yapacaktır. Burada bir yetkisizlikten veya yetki gaspından söz edilemez. AYM ihlalin gereğini yap dediği takdirde mahkemenin aksi yönde hareket edebilmesi mümkün değil. AYM kararlarını direnip yerine getirmemek, ülkedeki yargı otoritesinin tümünü sarsmaktadır. Kararlara direnme uygulamasının böyle devam etmesi halinde AİHM, AYM’nin varlığının bir sonuç doğurmadığını görerek etkili başvuru yolu olmadığı gerekçesi ile başvurular hakkında doğrudan kabul edilebilir kararı verebilir. Osman Kavala ile ilgili olarak AİHM, tutuklamanın makul şüpheye dayanmaması, tutukluk itirazıyla ilgili hızlı bir adli inceleme yapılmadığı ve sözleşmedeki haklara getirilen sınırlamaların amaç dışı kullanıldığı yönlerinden ihlal kararı verdi ve Türkiye’nin tutukluluk haline son vermek ve derhal tahliye edilmesini sağlamak için gerekli tüm önlemleri almasına hükmetti. Şayet tutukluluk sona ermezse bunun da AİHM kararlarına uyma yükümlülüklerinin ihlalini sonuçlayacağı da kararda yer almakta. Yani tutukluluğu sona erdirmemek de ayrı bir ihlal olur diyor mahkeme. Aynı bir durum Azarbaycan/Memmedov davasında söz konusu olmuştu. Azerbaycan tutukluluğu sona erdirmeyince, o da ayrı bir ihlal sayılmış akabinde tutukluluk sona erdirilmişti. AİHM Kavala’nın tutukluluğunun devam etmesini keyfiliğe varan bir hak ihlali olduğunu söylediği anda tutukluluk sona ermeliydi. Anayasa Mahkemesi veya AİHM’nin kararlarını yerine getirmemek hukukun askıya alınması anlamına gelir.
Ceza adaletinde esas sorun kanunlarımızda değil. Sorun, hukuka uygun etkin uygulama yapma iradesinin olmaması. Yetkili makamlar bu iradeyi ortaya koyduğu gün, tutuklama, ifade özgürlüğü ve adil yargılanma gibi alanlarda yaşanan sorunların büyük çoğunluğu çözüm bulur.
HER AY BİR HAPİSHANE
İnfaz sisteminde belirli suçların cezaları lehine değişiklik yapılmasını nasıl buluyorsunuz?
Dünyada nüfusa oranla hükümlü veya tutuklu olarak infaz kurumlarında bulunan kişi sayısı bakımından Türkiye, ABD ve Rusya’dan sonra üçüncü sırada yer almaktadır. Ceza infaz kurumlarında iki yüz bini hükümlü yüz bini tutuklu üç yüz bin kişi var. Hem aşırı doluluk var hem de doluluk her gün artıyor. Nerdeyse her ay bir cezaevi inşa etmek gerekiyor. Bu yapılamayacağı için, eskiden beri olduğu gibi akla çare olarak ceza evlerini af, infaz indirimi gibi yollarla boşaltmak geliyor. Cumhuriyet tarihinde tüm kapsamlı aflarda en son Rahşan affında da gördüğümüz üzere bu şekilde çıkanların yarsısından fazla tekrar suç işleyip infaz kurumuna geri dönüyor. Doluluk sorunu çözümlenemiyor. Peki neden böyle? Çünkü gereksiz yere cezaevine koyduğumuz insanlar var. Örneğin, cezaevi nüfusunun en kalabalık grubu uyuşturucu madde suçlarından tutuklu ve hükümlüler. Bunlar 80 bin kişi civarında ve tahminen yarısından fazlası kullanıcı. Şayet kullanıcıları hapse atmak yerine kanunun ilk şeklinde olduğu gibi tedavi ve terapi uygulasak, yarın 40- 50 bin kişi çıkar. Diğer bir örnek: Tutuklamaları azaltsak, etkili adli kontrol yöntemi uygulasak 30-40 bin kişi daha çıkar. Bu iki örnekteki kişileri zaten ceza evlerine koymamalıydık Örnekler çoğaltılabilir. İlk yapılacak iş cezaevlerini doldururken yaptığımız hatalardan vazgeçmektir. Ama tam aksine, son yıllarda popülizm uğruna bazı suçların hem ceza miktarları hem cezaevindeki infaz süreleri arttırıldı. Bunları da eski haline getirdiğimizde, ceza evlerini doldurmadaki hataların bir kısmını daha telafi etmiş oluruz. Ama popülist söylemlerle sık sık ceza arttırdıktan sonra, cezaevleri doldu haydi boşaltalım diyerek yapılan günü kurtarma uygulamaları hiçbir çözüm sağlamaz. Çözüm şartla salıverme sürelerinde eşitlik ilkesini gözetmek koşuluyla, infaz sisteminde iyi halli mahkumu topluma kazandırıcı, tehlikeli suçlulara karşı ise topluma koruyucu programların etkin olarak uygulandığı bir reform yapılmasıdır.
ADEM SÖZÜER KİMDİR?
İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Ceza ve Ceza Muhakemesi Hukuku anabilim dalı başkanıdır. Bu konularda yayımlanmış çok sayıda akademik eser ve makalesi bulunuyor.
03/02/2020 23:45
Sistem iyi işliyor mu?
113
İYİ Parti lideri Meral Akşener’in açıklamalarındaki iki vurgu, önümüzdeki dönem siyasetinin iki ana vasfını yansıtıyor:
. Sistem tartışması sürecek. Akşener, üç şirketin araştırmasına göre, güçlendirilmiş parlamenter sistemi isteyenlerin oranının yüzde 64’e çıktığını söylüyor.
. Akşener ittifak vurgusu yapıyor. İktidar da muhalefet de önümüzdeki seçimlere ittifaklarla gidecek. Zaten ‘ittifak yapmayız’ diyen bir parti yok.
SİSTEM SORUNU
Temmuz 2019’da Piar’ın araştırmasında da parlamenter sistem isteyenlerin oranı yüzde 62.5 olarak çıkmıştı.
Birkaç puan aşağı veya yukarı; belli olan şudur ki, CB Hükümet sisteminin yüzde 52 olan desteği de azalmış vaziyette.
“Türkiye’yi uçuracak” denilen sistemde, Ömer Çelik’in ifadesiyle, “yer yer kireçlenmeler” oluştu. İktidar milletvekilleri kendilerini “Züğürt Ağa”ye benzetiyor, “ben hiçim” diye konuşuyorlar.
“Gazi Meclis” unvanına hakkıyla layık olan TBMM, bu sistemde, Amerikan kongresinin sahip olduğu pek çok yetkiden mahrumdur. Atamaları denetleyemez mesela.
Kuvvetler ayrılığında benzeri olmayan yetkileri Cumhurbaşkanı’nda toplayan bu sistemde kamu kurumlarının “kurumsal kimliği” zayıfladı… Merkez Bankası, bağımsız düzenleme ve denetleme kurumları, Dışişleri Bakanlığı, zaman zaman yargı ve nihayet Meclis’te partili çoğunluk bu durumda.
Termik santrallere filtre takılmasını erteleyen kanun için Meclis’te kalkan eller, bu yasanın Beştepe’den geri dönmesini de alkışlamadı mı?
KURUMLAR DEVLETİ
Hukuk devleti kurumlar devletidir. Yetkilerin bir makamda yoğunlaşmasıyla verimli objektif yönetim sağlanamaz.
Bu yüzden modern devlet hayatında “kurumlara güven” son derece önemlidir: Kurumların kişisel ya da siyasal değil, kurallara göre hareket edeceğine güvenmek… Bunun denetleneceğine de güvenmek…
Moody’s gibi derecelendirme kuruluşlarının araştırmalarındaki kıstaslardan birinin “kurumsal güçlülük” ölçümleri olduğunu belirtmeliyim.
Bu konuları medya eliyle kontrol altında tutmak uzun süre mümkün olmaz.
Güvenilir araştırmalar manşetlere bakarak değil, objektif verilere dayanarak yapılır çünkü.
Bizim birkaç yetkin üniversitemizde de CB sisteminin kurumlara ve denetim ilkesine etkileri konusunda tez çalışmaları yapılıyor.
Yurt dışında birçok akademik araştırma var.
AB’ın en yüksek hukuki danışma kurumu olan Venedik Komisyonu’nun raporları da ortadadır ve olumlu değildir.
Bunların ne kadar önemli olduğunu mesela Sayın İbrahim Kalın çok iyi bilir.
SİSTEM NASIL DEĞİŞTİ?
Türkiye’ye lazım olan; kuvvetler ayrılığına, güçlü denetim ve denge mekanizmalarına ve sağlam kamu kurumlarına dayalı bir hükümet istemiydi. Başkanlık olabilirdi, parlamenter olabilirdi.
Olmadı, CB sistemi oldu.
Fransa’da 2008 yılında anayasada beş maddeyi değiştirmek için kurulan Balladour Komisyonu tam bir yıl çalışmıştı. Sizde ise CB sistemi birkaç ay içinde hazırlanıp Meclis’ten geçiriliverdi.
Komisyon çalışmaları yapılmadı, enine boyunu tartışılmadı.
Üstelik yüzde 52 gibi hukuken meşru fakat sosyolojik ve siyasi olarak yetersiz bir oyla kabul edildi. Halbuki Binali Yıldırım’ın isabetle belirttiği gibi:
“Sistem değişikliği, anayasa değişikliği, toplumun yüzde 100’ü değilse bile büyük bir kesimini, kahir ekseriyetini kapsaması lazım, onların kabul edebileceği bir metin olması lazım…” (25 Temmuz 2016)
Hem böyle olmadığı için hem aşırı yetki yoğunlaşması sebebiyle CB sistemi giderek daha çok tartışma konusu oluyor.
PARTİLERİN KONUMU
CHP ve İYİ parti “güçlendirilmiş” yahut “rasyonelleştirilmiş” parlamenter sistemi savunuyor.
İktidarın başarılı ve sorunlu dönemlerinde yönetimde bulunan Ahmet Davutoğlu ve Ali Babacan yetkilerin kurumlaşma yönünde olduğu parlamenter sistemle, yetkilerin kişiselleşme yönünde olduğu CB sistemini yakından gözlemlediler. Onlar da parlamenter sistemi savunuyor.
Meral Akşener’in “millet ittifakı”nın sürdürme ve aynı zamanda yeni kurulmakta olan bu iki partiye sıcak mesajlar vermesi genel siyasi hayatımızda bir başlangıç olmalı…
Dileyelim de bu partiler uygun bir zamanda bir uzmanlar komisyonu kursunlar; “denetimli ve dengeli” bir parlamenter sistemin ayrıntılı akademik çalışmasını başlatsınlar.
04/02/2020 23:33
Ey adalet...
87
Yargı bağımsızlığı ve hele de kuvvetler ayrılığı kavramının çok bilinmediği yıllarda bu değerleri savunan saygın bir hukukçu vardı: Osman Nuri Köni.
Bugün vefatının 67. Yıldönümüdür. Rahmetle, şükranla, saygıyla anıyorum.
Demokrat Parti (DP) lideri Celal Bayar’ın kuvvetler birliğini savunduğu yıllarda, Osman Nuri Bey kuvvetler ayrılığı ve yargı bağımsızlığını savundu, yılmadan, usanmadan…
Meclis’in 19 Şubat 1947 günlü oturumunda Osman Nuri Bey kürsüdedir. Partili Adalet Bakanı’nın yargıçlar üzerinde etkili olmasını eleştirerek şöyle konuşuyor:
“Adalet kuvveti yalnız bir partinin değildir. Bütün bir milletindir, milletin sinesinde yaşayan bir kuvvettir, her zaman bitaraf kalması ve istiklâline (bağımsızlığına) hürmet edilmesi lâzım gelen bir müessesedir.”
1884 İzmir doğumlu Osman Nuri Bey hukuk okudu. Yargıtay üyeliğine kadar yükseldi. 5 Şubat 1953’te vefat etti. Siyasi hayatında mevki ve makam için hukukçuluğunu unutmadı, daima hukukun üstünlüğü savundu.
KÖNİ: YARGI BAĞIMSIZLIĞI
Merhum Köni, emekli olduktan sonra DP’nin kuruluşunda yer aldı. Şaibeli 1946 seçimlerinde İstanbul mebusu seçildi. Celal bayar çizgisiyle anlaşamadı, arkadaşlarıyla birlikte Millet Partisi’nin (MP) kuruluşunda yer aldı.
Daima kuvvetler ayrılığını, hukukun üstünlüğünü, o zaman “adli istiklal” denilen yargı bağımsızlığını savundu.
1948 yılında CHP içinde Hüseyin Cahit Yalçın tarafından “kuvvetler ayrılığı” tartışması başlatıldığı halde, DP lideri Celal Bayar “Atatürk’ün en büyük eserlerinden biri 1924 anayasasıdır” diyerek kuvvetler birliğini savunmaya devam etti.
Başka konularda da Bayar’la anlaşamayan Köni ve arkadaşları kuvvetler ayrılığını savundular.
20-02/04/ekran-resmi-2020-02-04-234153.png
Osman Nuri Köni (1884-1953)
27 Aralık 1947, Adalet Bakanlığı bütçesi görüşülürken Köni kürsüdedir. Hakim ve Savcıların sicil ve atama işlerini yürüten kurulların başında Adalet Bakanı’nın bulduğunu anlatarak diyor ki:
“Hakimler kanun metinlerinde bağımsızdır fakat hayatın gerçeğinde değildirler. Tayinlerini bakan yapar. Felaket buradadır… Hakim teminatı yetersizdir… Bir teşekkül, bir şahıs ki, mukadderatı başkasına bağlıdır, başkasının elindedir ona bağımsız diyebilir misiniz?!”
Aradan 73 yıl geçti, 2020 yılındayız, “Yargı Reform Strateji”nde törenle ilan edildiği halde “hakimlere coğrafi teminat” kanunu hâlâ ortada yok.
Kararları beğenilmeyen yargıçlar hâlâ o ilden öbür ile bir gecede atanıveriyor! HSK’nın başkanı da yine Adalet Bakanı’dır.
‘UMDEMİZ BU OLMALI’
Ve 14 Kasım 1949, MP milletvekili Osman Nuri Köni yine Meclis kürsüsündedir:
“Adliye, adliye diyorum; her türlü politika oyunlarından vareste ve âzade kalmalıdır. Umdemiz bu olmalıdır. Siyasete alet olmamalıdır… Buraya siyasi nüfuzlar sızmamalıdır. Hiç olmazsa adliyemiz müstakil kalsın…”
Millet Partisi 1946’dan sonra kuvvetler ayrığını savunan ilk partidir. Milliyetçi-muhafazakardır. DP iktidarı tarafından “irtica” suçlamasıyla kapatılacak, yerine Bölükbaşının liderliğinde Cumhuriyetçi Millet Partisi kurulacak, bu partinin programını Ali Fuat Başgil başkanlığında bir hukukçular heyeti yazacaktır. Kuvvetler ayrılığı, anayasa mahkemesi ve senato kurulmasını savunan bir program…
Tarihe “biz ve onlar” diye bakıyoruz ya, biraz da ilkeler açısından bakmamız gerekmiyor mu?
Hâlâ kuvvetler ayrılığı, yargı bağımsızlığı ve tarafsızlığı gibi temel ilkeleri yerleştirmedik!
Hâlâ siyasi güç sahipleri beğenmedikleri AYM kararlarını suçlayabiliyor, yerel mahkemeler AYM ve AİHM kararlarına uymayabiliyor!
Halbuki Prof. Adem Sözüer’in dediği gibi “AYM ve AİHM kararlarını uygulamamak hukuku askıya almaktır”
Mehmet Altan’ın ikinci defa başvurusu üzerine AYM bu konuda hukukun yüzünü ağartan bir kakar verdi. Ayrıca yazacağım.
Umarım merhum Köni’nin ruhu şâd olmuştur.
06/02/2020 23:32
Nazar mı değdi?
87
Türkiye’ye nazar mı değdi, kurşun mu döksek?! Üzüntü veren, karamsarlık yaratan olayların ardı arkası kesilmiyor.
İç aydınlatan, umutlarımızı yükselten ne var?
Artık hamaset de moral vermeye yetmiyor.
Ekonomik kriz, Suriye iç savaşı, büyüyen göçmen sorunları derken depremlerin hemen ardından çığ felaketi ve uçak kazası üst üste geldi.
Suriye’de sorunlarımız gittikçe büyüyor... Dahası, Doğu Akdeniz’de de görüldüğü gibi, dış politikadaki yalnızlığımız daha belirgin hale geliyor. Bu da karşıt ülkeleri ve odakları cesaretleniyor.
Kurşun dökme tabii bir batıl itikat… Nazar falan da değmiş değil.
İktidarın on yıl başarıyla yürüdükten sonra kurumsal bozulmalar ve dış politikadaki yanlışları yüzünden sorunlar yaşıyoruz; olay budur.
RUS DEVLETİ
Rusya, ağır hasarlı bir rejim değişikliği yaşamış olsa da temel devlet kurumları, o kurumlardaki bilgi ve tecrübe birikimi, yetişmiş kadrolar devam ediyor. Putin de zaten KGB’den geliyor.
Rusya Federasyonu Konseyi Dış İlişkiler Komitesi’nde İgor Morozov’un söylediği “Türkiye’nin manevra alanı kalmadı, Ankara Rusya’dan gelen Suriye sınırını kapatma talebini mutlaka yerine getirecek…” sözü Rus hafızasında kayıtlıdır. (Sputnik, 12.8.2016)
Güncel sorun o zaman “sınırı kapatmak” yani Türkiye’nin rejim muhaliflerine desteğini kesmesiydi…
Bugün sorun yeni mülteci akımıdır, rejimin saldırılarıdır, Türkiye’nin Suriye’de Esat lehine nüfuz alanı kaybetmesidir, olası masada elinin Esat lehine zayıflatılmasıdır…
Rus destekli saldırılarda 8 şehit verdik, Putin bir başsağlığı bile dilemedi; hâlâ suskun…
Cumhurbaşkanı Erdoğan “Astana süreci çöktü” dedikten sonra Rus devlet siteleri yine ‘Türkiye teröristleri destekliyor’ yayınına başladılar!
4 Şubat’ta Cumhurbaşkanı Erdoğan, telefonda Putin’le konuştu, ‘saldırıların durması; işbirliğinin artırılması’ görüşüldü, bir ‘mutabakat’ açıklaması yapılmadı.
5 Şubat’ta Cumhurbaşkanı Erdoğan, Esat’a şubat sonuna kadar mehil verdi, çekilmezse Türkiye’nin müdahale edeceğini açıkladı.
6 Şubat’ta Esat güçleri 8 şehit verdiğimiz Serakib ilçesini tamamen kuşattı. TSK’nın 3 gözlem noktası kuşatma altında. Esat 2015’ten bu yana ilk kez İdlib merkezini top atışıyla vurdu. Türkiye sınırına göç hızlandı…
Bu konuları görüşmek için Ankara, Rusya’dan gelecek heyeti bekliyor.
Türkiye geleneksel Batı ittifakı eksenini koruyarak sorunları zamanda diplomasiyle çözmek yoluna gitmeyince, askeri metotlara başvurmanın zorunlu olacağı durumlar ortaya çıkıyor. Nereye kadar?
MAHRUKİ NE DİYOR?
Depremler, kazalar, çığ faciası, muhtemel İstanbul depremine karşı tedbirlerdeki yetersizlik, ekonomik sorunlar…
Bunları çözmek için yetkililerin “karar” vermesi başkadır; bunu uygulayacak kamu kurumlarının profesyonel liyakat ve donanımları başka…
Daron Acemoğlu, “devletin otoritesi başka, kapasitesi başka” diyor.
Kurumları “bizden” ölçüsüyle kadrolaştırmak “otorite”yi artırıyor ama kurumların “kapasite”sini düşünüyor, güven sarsan davranışlar yaygınlaşıyor.
Kızılay hiç bu kadar tartışma konusu olmuş muydu?
Çığ felaketi üzerine, Nasuh Mahruki’nin, Fox TV’de İsmail Küçükkaya’ya söylediklerini gördünüz mü?
“Kurtarma personeli böyle bir süreçte kurtarma yapacaksa kış dağcılığı konusunda donanımlı, birikimli olması gerekir. Kıyafetlerinin de buna uygun olması gerekir. Türkiye çok uzun zamandır bu konuda genel müdürlüğü olan bir yer. Ama bu olayda da gördüğümüz gibi kimse burada çığ riski olacağını öngörmüyor, insanlar ölüyor, ikinci kez olacağını da öngörmüyor. Çok büyük hata.”
Kızılay eski Başkanı Tekin Küçükali “Nasuh Mahruki hem kurtarma ve yardım idealistidir hem bu konuları Türkiye’de en iyi bilen uzmandır” diyor.
Niye bir görevde değil? Görevde olanlar uzman mı?..
RASYONELLİK VE LİYAKAT
Netice; ne nazar değmesi ne dış güçler…
Kamu yönetiminde “bizden” ölçüsünün rasyonellik ve liyakati gölgelemesinin sonuçları…
Bu ülke hepimizin, derlenip toparlanmalıyız.
Eksen kayması denilen davranışların yol açtığı boşlukları terör örgütleri doldurmaya çalışıyor, buna meydan verilmemeli.
Dış politikada geleneksel eksende ve mutlaka profesyonel diplomasi… Kamu yönetiminde kayıtsız şartsız liyakat, şeffaflık ve hukuka uygunluk…
Ve elbette denetim, denetim.
8/02/2020 23:29
Bölükbaşı’yı anmak
51
Merhum Osman Bölükbaşı 6 Şubat 2002’de vefat etmişti. Hafızalarda iyi bir halk hatibi olduğu bilinir fakat bilinçli bir özgürlük ve hukuk savaşçısı olduğu pek bilinmez.
Merhum Ali Fuat Başgil, 10 Temmuz 1961 günlü Son Havadis gazetesinde “bilhassa Bölükbaşı’ya karşı müstesna bir sevgim ve bağlılığım vardır” diyerek şunları yazmıştı:
“Bu sevgim sırf onun da benim gibi tabanlarında memleket toprağının nasırlarını taşımasından ve milletine kanıyla ve gönlüyle bağlı bir memleket evladı olmasından değildir; fakat aynı zamanda 1946’dan beri idealist arkadaşlarıyla birlikte hak ve hürriyet mücadelesinde bin bir güçlüğe, hakarete ve işkenceye göğüs germiş ve karakterinin temizliğini ispat etmiş bir adam olmasındandır.”
Bölükbaşı mücadeleleriyle demokrasi tarihimizdeki altın sayfalardan biridir.
DP İLE ANA İHTİLAF
Bölükbaşı fikirlerinden dolayı hapishaneyle ilk defa Milli Şef döneminde tanıştı. Fakat en çok hapse konulduğu dönem, Demokrat Parti iktidarı oldu.
14 Mayıs 1950 seçimlerinin ardından Adnan Menderes’in kurduğu ilk hükümetin programı Meclis’te görüşülürken kürsüye gelen Bölükbaşı, milletvekillerini “istibdadın sırtını yere getiren bir milletin mümessilleri” olarak selamladıktan sonra şöyle diyordu:
“Menderes anayasa değişikliğinden bahsetti, fakat hangi istikamette?.. Mevcut Anayasa kuvvetler birliği esasına dayanmakta ve vatandaş hak ve hürriyetlerini gereği gibi teminat altına alamamaktadır…”
Bölükbaşı aynı konuşmada, ezici çoğunlukla iktidara gelmiş olan DP’lilere soruyordu:
“Çift Meclis mi, anayasaya aykırı kanunları iptal edecek yüksek mahkeme mi kurulacaktır? Hükümet programında bu hususta hiçbir açıklık göremiyoruz…”
Bölükbaşı soruyordu çünkü, Demokrat Parti 22 Temmuz 1947’de kuvvetler birliğine bağlı olduğunu açıklamıştı!
Zaten bu tür anlaşmazlıklardan dolayı Bölükbaşı ve arkadaşları DP’den ayrılıp Millet Partisi’ni kurmuşlardı.
BÖLÜKBAŞI HAPİSHANEDE
DP iktidarı 1955’ten itibaren adım adım otoriterleşti. Bölükbaşı’ya oy veriyor diye Kırşehir’i ilçe yaptılar! Bölükbaşı da defalarca hapse konuldu:
20-02/09/9kr9osmanbulukbasi.jpg
2 Temmuz 1957; Bölükbaşı hapishane kapısında, üç aylık kızı Gönül Hürriyet’i öpüyor, sağda görülen çocuk 8 yaşındaki oğlu Deniz’dir; değerli diplomat merhum Deniz Bölükbaşı…
Muhterem eşi Mediha Hanım gazetecilerin sorusu üzerine diyor ki:
“Onun mücadelesi bana ve çocuklarıma şeref verir. Kocalarını cephelerde şehit vererek, hatıralarına ve çocuklarına ömrünün sonuna kadar bağlı kalan milyonlarca Türk anası gibi, ben de en kötü ihtimalle gönlümü razı ederek kocamın hatırasına bağlı kalacağım ve çocuklarına olan sonsuz sevgisini temsil etmekte devam edeceğim. Allah’ın ve milletin himaye kanadı altında olduğumuza inanarak müsterihiz.”
Deniz Bölükbaşı “Anadolu Fırtınası Osman Bölükbaşı” adlı değerli eserinde, beraat ve tahliye kararları veren hakimlerin başka illere atandığını, uyumlu hakimlerin Bölükbaşı’yı hapsettiğini isimlerini vererek anlatır.
TARİHİN DERSLERİ
DP iktidarı 1956’da Tek Parti devrindeki basın yasalarının benzerini getirdiğinde Bölükbaşı’nın 6 Haziran’da Meclis’te yaptığı uzun konuşma basın hürriyeti ve yargı bağımsızlığı savunusu olarak bir şaheserdir.
27 Mayıs darbesinden önce Bölükbaşı DP ile CHP arasında arabuluculuk yaparak tansiyonu düşürmeye teşebbüs etti ama maalesef DP bunun da değerini anlayamadı, 27 Mayıs felaketi önlenemedi.
Bölükbaşı 1973’te siyaseti bıraktı. CKMP liderliğine Alparslan Türkeş seçildi. Türkeş’le dosttu. Merhum Türkeş kendisine çok itibar ederdi.
Tarihe artık “bizden, sizden” at gözlüğünü atıp fikirler açısından ve dersler çıkarmak için bakmanın zamanı gelmedi mi?
Bölükbaşı’nın vefat yıldönümü, Meral Akşener’in tivitinin dışında, bu sene de sessiz sedasız geçti.
Halbuki Bölükbaşı ‘kurumlaşmış demokrasi’yi, bu alandaki eksikliklerin nelere yol açabileceğini anlamak için çok değerli bir kaynaktır. Rahmetle anıyorum.
10/02/2020 23:45
Bölükbaşı’ya göre özgürlük ve adalet
20
Osman Bölükbaşı ile ilgili yazımda onun basın hürriyeti ve yargı bağımsızlığı konusunda 1956’da yaptığı bir konuşmadan bahsetmiştim.
Birçok okuyucum konuşmayı burada yayımlamamı istedi. Çok uzun olduğu için ana hatlarını yazacağım.
Demokrat Parti, Tek Parti istibdadını eleştirerek ve hürriyetleri savunarak iktidara gelmiş, ilk işi Temmuz 1950’de özgürlükçü bir basın kanunu çıkarmak olmuştu. Fakat zamanla eleştiriler artınca Menderes Hükümeti, Tek Parti devrinde Recep Peker hükümetinin çıkardığı otoriter basın kanuna benzer bir tasarıyı 1956’da meclise getirmişti.
Tasarıyı hazırlayan, Adalet Bakanı Hüseyin Avni Göktürk, hukuk profesörüydü!
6 Haziran 1956; Kırşehir milletvekili ve CMP lideri Osman Bölükbaşı kürsüdedir; Meclis zabıtlarından aktarıyorum…
EN ÖNEMLİ ÖZGÜRLÜK
Bölükbaşı evvela basın hürriyetinin önemini anlatır. Amerikan anayasasının mimarlarından Thomas Jafferson’un şu sözleri nakleder:
«Bana parlamento müessesesi mi , adalet müessesesi mi, yoksa basın hürriyeti mi diye sorsanız , size basın hürriyetini tercih ediyorum diye cevap veririm. Eğer basın hürriyeti olursa, o memlekette parlamento da kurulur, adalet de tesis edilir, dürüst seçimler de yapılır, suistimallerle de mücadele edilir ve her şey yerine gelir. Fakat basın hürriyeti olmayan bir memlekette bunlar mevcut olsalar dahi orada ne parlâmentonun mevcudiyetinden ne seçim hürriyetinden ne vatandaş haklarından bahsetmek mümkündür. Basın hürriyeti olmayan memleketteki devlet bir kabile devleti olmaktan ileri gidememiştir.» (Zabıt, s. 111)
Tek Parti devrinde basının nasıl bastırıldığını hatırlatan Bölükbaşı, DP’nin de otoriterleşme yoluna girdiğini belirtir; sözleri aynen şöyledir:
“İbret alınmadığı için tarih tekerrür ediyor sözünü hatırlamamak mümkün değildir.” (Sf. 112)
BÖLÜKBAŞI HATIRLATIYOR
1946-50 arasında çok partili hayata geçiş sürecinde belirli kanunlar demokratikleştirilmişti. Başbakan Recep Peker dönemi bir istisnadır. 1946’da Recep Peker yasakçı bir basın kanunu çıkarmış, o zaman bunu en çok Menderes eleştirmişti.
Haziran 1956’da Osman Bölükbaşı, Recep Peker’in o kanunuyla DP’nin Meclis’e sevk ettiği kanunundaki suç tanımlarını teker teker mukayese eder. Mesela:
“Recep Peker’in tasarısından ‘müphem ve kötü zannı davet edebilecek mahiyette yayınlar’ kavramı aynen alınmıştır. Buna ‘kötü niyetle… özel maksatla… küçük düşürmeyi hedef tutan… itibara tecavüz eden yayınlarda bulunmak’ gibi yeni unsunlar ilave edilmiştir…”
Yani eskisinden daha da ağırı…
Bölükbaşı, Menderes’in 1946’da o tasarıyı eleştirmek için söylediği sözleri zabıtlardan okumaktadır:
“Vatandaş hürriyetine saygı göstermek, millet ve devlet menfaatlerine hizmet etmek gibi’ tâbirler altında hükümete muhalefet etmekte olan gazeteler dize getirilmek istenmektedir.”
Bölükbaşı, hükümet sıralarına seslenmektedir: “Bunu söyleyen Menderes nerede?”
Otoriter Celal Bayar’ın etkisinden çıkamayan Menderes döneminde Bölükbaşı hapislere de girecektir:
20-02/10/ekran-resmi-2020-02-10-234856.png
DP iktidarı Bölükbaşı’yı, Ali Fuat Başgil’i, Sıtkı Yırcalı gibi hür düşünceli milletvekillerini dinleseydi tarih başta türlü cereyan edebilirdi.
VE ADALET BAKANI…
Bölükbaşı, son olarak yargı bağımsızlığına değinir. Abdülhamid’in Adalet Bakanı Abdurrahman Nurettin Paşa’nın onurlu davranışını hatırlatır. İzzet Molla’dan bir beyit okur; beyitte geçen “müdâhane-i âliman”, bilginlerin şakşakçı olması demektir. İşte Bölükbaşı’nın o gün zabıtlardaki son sözleri:
“Sözlerimizi Şair İzzet Molla’nın bir beyti ile bitireceğiz:
Mâruftur ki zülm ile cihan olmaz harap
Eyler onu müdâhene-i âliman harap
Bunu da profesör Adliye Vekilimize hediye ediyoruz.” (Sf. 117)
11/02/2020 23:16
Rusya ile karşı karşıya
124
Suriye’de Şam rejimini artık Moskova’nın Ortadoğu ve Doğu Akdeniz’deki kolu gibi görmek gerekir.
Düştü düşecek durumdaki Esat, 2015’te Rusya’nın mühahil olmasıyla güçlendi, artık Rusya’yla birlikte iç savaşın galibi durumuna gelmek üzerine.
Ankara sahadaki bu değişime uyum sağlayamadı, “Esat gitsin”e kilitlendi. Ama işte Esat Putin’in desteğiyle Türk konvoylarını ve gözlem noktalarını vuruyor…
Emevi Camiini Putin’in ziyaret etmesi anlamlı bir mesaj değil miydi?!
Bizzat Cumhurbaşkanı Erdoğan “Astana süreci diye bir şey kalmadı” diyor.
Erdoğan, Esad güçlerinin Şubat sonuna kadar geri çekilmemesi halinde “Türkiye’nin bu meseleyi gerektiği şekilde çözeceğini” söyledi. (5 Şubat)
RUSYA’NIN TAVRI
Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın bu konuşması üzerine Rusya’dan herhangi bir yumuşama işareti gelmedi. Aksine, Rus Dışişleri Bakanı Lavrov, Türkiye’yi İdlib’de teröristlere göz yummakla suçladı:
“Türk meslektaşlarımız bu bölgede işbirliği yaptıkları muhaliflerle, El Nusra ve Tahrir el Şam teröristlerini birbirinden ayırma sözü verdi. Ancak ne yazık ki hâlâ bu teröristler İdlib’deki bölgede hüküm sürüyor. Bu nedenle bu sorumluluk yerine getirilmeli” (7 Şubat)
10 Şubat’ta, Esat güçleri yine saldırarak 5 askerimizi daha şehit etti. Milli Savunma Bakanlığı, yapılan misillemede 101 rejim unsurunun etkisiz hale getirildiğini, rejime ait 3 tank ve 2 havan mevziinin tahrip edildiğini açıkladı.
Çarpışma bu boyutlardayken, Beştepe’de aynı gün İbrahim Kalın Rus heyetiyle görüştü, Esat’ın saldırılarını protesto etti…
Fakat Rus heyetinin tavrı hakkında hiçbir açıklama yapılmadı.
İdlib’de gerek Soçi’ye dayalı 12 Türk gözlem noktasının, gerek Türkiye’nin bizzat kurduğu gözlem noktalarının Esat tarafından kuşatılması veya saldırılması konularında Rus heyeti bir tek geri adım atmadı.
ESASLI GÖRÜŞ FARKLARI
Türkiye’nin İdlib’de açıkça geri adım atması, ciddi bir caydırıcılık kaybına yol açar. Onun için bütün yetkililer “gözlem noktalarını ve askerlerimizi geri çekmeyeceğiz” diyorlar. Ankara sahada da büyük güç yığınağı yapıyor.
Türkiye’nin sadece geçen hafta içinde İdlib’e 1.240 araç dolusu sevkiyat yaptığı; İdlib’deki asker sayımızın 6 bin olduğu belirtiliyor.
Suriye’deki Türk askerinin 25 bini bulduğu yolunda ifadeler var.
Fakat Esat’ın arkasındaki güç Rusya’dır.
Nitekim Cumhurbaşkanı Erdoğan, Ukrayna gezisi sırasında Rusya’ya yönelttiği sert eleştirileri dönüş yolunda yumuşatma ihtiyacı duydu, “Doğal gazdan silaha Rusya ile ilişkiler var, öfke ile kalkan zararla oturur” diye konuştu.
Kremlin Sözcüsü Dmitriy Peskov ise dünkü açıklamasında “saldırılar kabul edilemez... Soçi anlaşması uygulansın” diye konuştu.
Fakat “saldırılar” denildiğinde biz Mehmetçiğe saldırıları anlıyoruz; Ruslar “teröristlerin saldırıları”nı kastediyorlar... “Soçi’yi uygulamak” denildiğinde biz gözlem noktalarının devamını, Esat’ın ateşkese uymasını ve böylece Türkiye’ye göçmen gelmemesini anlıyoruz.
Ruslar İdlib’deki Tahrir el Şam gibi terör örgütlerini Türkiye’nin “etkisiz hale getirmesi”ni istiyorlar. Bu çok zor olduğu için Esat ve Putin bunu saldırıları için bahane olarak kullanıyor.
‘SİYASİ GÜÇ’
Cumhurbaşkanını Erdoğan, “Suriye sorununda atılacak adımlar”ı bugün parti grup toplantısında açıklayacak.
Sadece askeri değil, siyasi “adımlar” da hayati derecede önemli…
Bu fevkalade karmaşık ve sıkıntılı tabloda mevzii çatışmalar sürebilir ama Suriye’de kendimizi bir “savaş”ın içinde bulacağımızı hiç sanmıyorum; asla temenni de edilmez.
Ama Suriye kaynaklı güvenlik risklerinin ve siyasi krizin bir süre devam edeceğini düşünüyorum.
Bu noktada, sahadaki askeri yığınağımız ne olursa olsun, Türkiye’nin elinin siyaseten güçlü olmasına büyük ihtiyaç var. İktidar Partisi’nin sözcüsü Ömer Çelik’in açıklamasındaki şu sözler bu ‘siyasi güç’ meselesinin özeti gibidir:
“NATO’nun doğası gereği Türkiye ile dayanışma göstermesi gerekir. Türkiye’yi takdir edenlerden, Türkiye’nin yanında nasıl duracağına dair de sözler duymak istiyoruz.”
Türkiye’nin NATO üyesi olma, Batılı ülke olma, AB adayı ülke olma şeklindeki geleneksel “dış politika ekseni” eskisi kadar güçlü olsaydı, beklenen “sözler” daha yüksek perdeden çıkardı.
Ankara iç ve dış politikasıyla yeniden aynı eksene dönmek gerektiğini görüyor olmalı. Tarih bunu gösteriyordu zaten.
13/02/2020 23:17
Suriye’de nereye?
56
Cumhurbaşkanı Erdoğan, Rusya-Esat kuvvetlerini “karada ve havada” vurabileceğimizi söyledi. Suriye hava sahası Rusya’nın elinde olduğuna göre, çok ciddi bir diplomatik ve askeri sorunla karşı karşıyayız.
İdlib iki gündür sakin, saldırı olmadı. Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın bir saldırı durumunda “rejim güçlerini her yerde vuracağız” şeklindeki sert açıklaması etkili olmuş görünüyor. Rusya-Esat tarafı da saldırılarını bu aşamada bu noktaya kadar planlamış olabilir; Şam-Halep otoyolunu ele geçirdiler.
Diplomasi cephesinde, Ankara’da iki Rus heyetiyle yapılan görüşmelerden sonuç çıkmadı, şimdi MSB Hulusi Akar’la MİT Müsteşarı Hakan Fidan Moskova’ya gidecekler.
İdlib sorununun ne kadar karmakarışık olduğu belli.
‘KARADA VE HAVADA’
Moskova ile görüşmelerde “herkes olduğu yerde kalsın, çatışma olmasın” şeklinde bir mutabakat çıkar mı? Fakat Erdoğan, Esat güçlerinin ay sonuna kadar geri çekilmesini şart koşuyor:
“Şubat ayının sonuna kadar rejimi Soçi muhtırası sınırları dışına yani gözlem noktalarımızın gerisine çıkartmakta kararlıyız. Bunun için karada ve havada her ne gerekiyorsa çekinmeden, tereddüt etmeden, hiçbir oyalamaya meydan vermeden bunu yapacağız.”
Cumhurbaşkanı’nın konuşmasının devamı şöyledir:
“İdlib’de sivil yerleşim yerlerini vuran hava araçları artık eskisi gibi rahat hareket edemeyeceklerdir. Karada da rejim güçlerini aynı şekilde belirlediğimiz sınırların ötesine kadar kovalayacağız…”
Suriye hava sahası Rusların elindedir. “Havada” gerekenleri şimdiye kadar olduğu gibi topçu ve füze atışıyla mı yapacağız? Uçak veya diğer askeri teknoloji imkanları nelerdir?
Bu konuyu askeri uzmanlara bırakarak, “uçak krizi” sırasında Putin’in söylediklerini hatırlamakta yarar var:
“Türkiye, Suriye’nin hava sahasını sürekli ihlal etti. Şimdi isterse bunu yeniden yapsın. Suriye’de artık hava savunma sistemi var. Rusya, uçağı düşürüldükten sonra bölgeden geri çekilecek bir ülke değil.” (Sputnik, 17 Aralık 2015)
Esat sırtını buna dayayarak Türkiye’ye meydan okuyor zaten.
Askeri sahada böyle ciddi bir sorun var…
‘TERÖRİST GRUPLAR’
Rusya ile büyük ihtilaf noktalarından ikincisi “terörist gruplar” tanımıdır. Uçak krizi döneminde Putin AK Parti iktidarını “İslamcı teröristleri” korumakla suçlamıştı…
Moskova şimdi de Türkiye’yi Soçi mutabakatına uymayarak İdlib’deki teröristleri korumakla suçluyor!
Esat da bu gerekçeyle saldırıyor…
Soçi anlaşmasında bu şart var. Türkiye de Nusra ve Tahrir gibi gruplarının terörist olduğunu kabul ediyor. IŞİD’in en güçlü kalelerinden biri olan El Bab’ı Türkiye’nin kurtardığını da hiç unutmamak lazım.
İdlib’de bu ayrımı gerçekleştirmek fevkalade zor olduğu gibi Moskova ve Şam, Türkiye yanlısı milisleri de “terörist” sayıyor, sorun büsbütün karmaşık hale geliyor.
Cumhurbaşkanı Erdoğan ise “başıbozuk gruplar” terimini kullanıyor. Partisinin grup toplantısında, “bölgedeki muhalif gruplardan başı bozuk hareket ederek, rejime saldırı bahanesi verenlere de artık tavizsiz davranılacağını” söyledi.
UZLAŞMA İMKANI?
Türkiye ile Rusya’nın sahada askeri olarak karşı karşıya gelmesi kesinlikle istenmez.
Putin’in gözünde Suriye, Doğu Akdeniz’deki Rusya’dır! Muazzam silah ve para akıtarak desteklediği Esat’ın Şam-Halep otoyolundan “kovalanmasına” kolay razı olmaz.
Soğukkanlı Putin zaten hesabını yaparak adımlarını atıyor.
Putin, Türkiye ile ilişkilerden sağladığı çok büyük siyasi ve ticari kazançları da elbette kaybetmek istemez.
Bir orta yol aranacaktır.
Cumhurbaşkanı’nın, yukarıdaki sözleri, devam eden görüşmelerde elimizi güçlendirmek için söylenmiştir, uygulama ihtiyatlı olacaktır diye düşünüyorum.
Barış Pınarı’nda da “Irak sınırına kadar 440 kilometre” diye başladık, Tel Abyad ve Resulayn arasında 120 kilometrede ateşkes yaptık.
İdlib’de “Başıbozukların” sıkı kontrol altına alınması, Esat güçlerinin de ‘biraz’ geri çekilmesi gibi bir orta yol…
Neticede Esat ve Rusya Suriye’de daha bir güçlenmiş, Türkiye ise yeni göçmen akınını şimdilik durdurmuş olur.
İnşallah daha iyi bir sonuç çıkar diye temenni ederiz elbette.
Türkiye’nin önündeki uzun vadeli tehdit, İdlib’de BM raporunda 12-15 bin oldukları belirtilen silahlı terörist gruplardır; Türkiye’nin de terörist saydığı gruplar!
15/02/2020 23:48
‘Sermaye milliyetçiliği’
40
Yabancı sermaye’ meselesi Türkiye’de çok sert tartışmalara konu olmuştu. Yabancı sermayeye ‘emperyalist’ diye bakanlar az değildir.
Cumhurbaşkanı Erdoğan ise Pakistan’da şöyle konuştu:
“Biz ‘yabancı yatırım’ yerine ‘uluslararası yatırım’ demeyi tercih ediyoruz. Çünkü bizim anlayışımıza göre sermayenin milliyeti yoktur, dolayısıyla sermaye milliyetçiliği yapmak da doğru bir yaklaşım değildir.”
Bu konuda Devlet Bahçeli nasıl düşünür bilmem…
Erdoğan’ın bu sözleri doğru olduğu gibi zaman zaman duyduğumuz “küresel sermaye Türkiye’ye saldırıyor” gibi komplo teorilerinin de yanlışlığını belgelemektedir.
ATATÜRK VE YABANCI SERMAYE
Merhum Türkeş dahil, milliyetçilik denildiğinde siyaset ve düşünce dünyasında akla gelen isimlerin de hiçbiri yabancı sermaye karşıtı olmamıştır.
Milliyetçiliği ülkenin siyasi, ekonomik ve kültürel gelişmesinde görmek lazım.
Sol Kemalizmin 1960’lar ve 70’lerdeki yabancı sermaye düşmanlığı da Atatürk’ün fikirlerini değil, o yıllardaki “Üçüncü Dünya solculuğunu” yansıtıyordu.
Başkumandan Mustafa Kemal Paşa İzmir İktisat Kongresinde “kanunlarımıza uymak şartıyla” yabancı sermayeye taraftar olduğunu belirmiş, Cumhurbaşkanı Atatürk de yabancı sermaye ve dış kredi için gayret ettiği gibi iktisadi konularda yabancı uzmanlar da getirmiştir.
Aslında Atatürk ya da tarihte başka liderlerin siyasi görüşleri “tarihi bilgi” olarak önemlidir. Günümüzün sorunlarını ise günümüzün bilgileriyle düşünmek gerekir.
Günümüzde kalkınma için yabancı sermaye çok önemlidir
Komünist Çin en çok yabancı sermeye çeken ülkedir!
Sermaye ihracını emperyalizm olarak tanımlayan Lenin’in emperyalizm teorisi yazıldığı dönemde kaldı!
‘DIŞ GÜÇLER’
Erdoğan yabancı sermaye çekme konusunda “yabancı” yerine “uluslararası sermaye” demeyi tercih ediyor; doğru bir hassasiyettir bu.
Kapalı toplum reflekslerinin güçlü olduğu toplumlarda “yabancı” kelimesi genelde olumsuz çağrışımlar yaratır. Bizde “dış güçler” şeytani bir anlama sahip değil mi?
Ekonomik krizinin rant ve borç ekonomisini körüklemekten kaynaklandığı bir gerçektir. Fakat iktidar ekonomik krizi “dış güçlerin saldırısı” diye takdim etti. “Küresel sermaye” Türkiye’ye saldırılar düzenleyen bir komplo merkezi olarak gösterildi; bazı iddianamelerde bile!
Bunlar siyasetin propaganda tarafı…
Fakat ekonomi çevrelerine konuşurken tamamen iktisadi ve teknik dil devreye giriyor.
Cumhurbaşkanı, “yabancı” dememeyi önerecek kadar hassasiyet gösteriyor...
Hazine ve Maliye Bakanı Berat Albayrak Londra’da “küresel sermaye piyasalarında yer almaya devam edeceğiz” diyor. (3 Eylül 2018)
Foreign Policy’deki makalesinde “Merkez Bankası’nın bağımsız olduğunu” vurgulu ifadelerle söylüyor.
220 MİLYAR DOLAR
Cumhurbaşkanı aynı konuşmasında “17 yılda ekonomimize yaklaşık 220 milyar dolarlık doğrudan uluslararası sermaye girişi oldu” diye belirti.
Sıcak para değil, yatırım!
Fakat 17 yıllın hangi dönemlerinde?!
Bir ülkeye büyük miktarda yatırım çekmek için siyasi ve hukuki ortamın nasıl olması ve nasıl olmaması gerektiğini görmek için 17 yıl yeterli bir süredir.
Türkiye’ye yabancı sermaye girişinin yıllık 20 milyar dolara çıktığı dönem, AK Parti’nin reformlar dönemidir, AB kıstaslarına sımsıkı sarıldığı dönemdir.
Ne zaman ki “kendi yağımızla kavrulacağız… Bunlar haçlı ittifakı… AB’a ihtiyacımız kalmadı” şeklindeki beyanlarla uygulanan politikalar başladı, yabancı sermayede de çekingenlikler başladı.
SERMAYE VE SÖMÜRÜ
Aslında her sermaye, yerli olsun, yabancı olsun, “sömürü” eğilimdedir.
Kuralsız siyasi güç de iktisadi güç de yozlaşır çünkü.
Bunu önleyerek sermayenin rasyonel üretim faktörü olarak işlev yapması için “düzenleme, denetleme, şeffaflık, bağımsız yargı, basın özgürlüğü” gibi kurumların çok güçlü olması lazım.
Ülkeyi yöneten kişinin şahsen teminat vermesi elbette önemlidir fakat asıl lazım olan demokratik ve hukuki kurumların güçlü olmasıdır.
Merkez Bankası’nın bağımsızlığı, çok önemli bir kurumsal göstergedir.
Çin totaliter diktatörlüktür fakat iktisadi hayatta “kurumlar ve kurallar”ın ne kadar etkili olduğunu, Fukuyama’da okuyabilirsiniz.
Netice: Yabancı sermaye elbette çok lazım fakat bunun yolu “kurumlar ve kurallar”dır. Kuvvetler ayrılığı, yargı bağımsızlığı, kamuoyunun özgür oluşumu, kısaca Batılı anlamda hukuk devleti…...
17/02/2020 00:51
Suriye’de S-400’ler var
30
EĞRİSİ DOĞRUSU
Eylül 2018’de Türkiye ve Rusya arasında varılan Soçi Mutabakatı, İdlib’de 15-20 kilometrelik bir silahlardan arındırılmış bölge kurulmasını ve terörist grupların – ki burada kastedilen IŞİD ve El Nusra’ydı – bir ay içinde bu bölgeden tamamen çekilmesini öngörüyordu. Ayrıca 2018 sonuna kadar Halep’i Lazkiye ve Şam’a bağlayan M4 ve M5 otoyollarının trafiğe açılması hedeflenmişti. Türkiye’nin bölgedeki gözlem noktaları da esasen bu süreç dâhilinde kuruldu. Ancak sonradan yaşanan gelişmeler Soçi Mutabakatı’nın işleyişini adeta imkânsız hale getirdi.
Emre Erşen, uluslararası ilişkiler ve Rusya uzmanıdır. Suriye olayları üzerine Taha Akyol’un sorularını cevapladı.
Putin, Türkiye’nin çok tedirgin olacağını, sert tepki göstereceğini bile bile neden İdlib’de sivilleri bombalatıyor, Türk gözlem noktalarını kuşatma altına alıyor?
Eylül 2018’de Türkiye ve Rusya arasında varılan Soçi Mutabakatı, İdlib’de 15-20 kilometrelik bir silahlardan arındırılmış bölge kurulmasını ve terörist grupların – ki burada kastedilen IŞİD ve El Nusra’ydı – bir ay içinde bu bölgeden tamamen çekilmesini öngörüyordu. Ayrıca 2018 sonuna kadar Halep’i Lazkiye ve Şam’a bağlayan M4 ve M5 otoyollarının trafiğe açılması hedeflenmişti. Türkiye’nin bölgedeki gözlem noktaları da esasen bu süreç dâhilinde kuruldu. Ancak sonradan yaşanan gelişmeler Soçi Mutabakatı’nın işleyişini adeta imkânsız hale getirdi. El Nusra’nın devamı olan Heyet Tahrir el-Şam örgütü İdlib’in neredeyse tamamının kontrolünü ele geçirdi. Rusya bu durumdan rahatsız olduğunu uzun zamandır açıkça ifade etmesine rağmen mutabakatın uygulanabilmesi için Türkiye’ye belli bir süre daha tanıdı. Fakat son gelişmelerden anladığımız kadarıyla artık bu mutabakatı tamamen geçersiz sayıyor ve bunun yerine sahada Esad rejimi lehine fiili bir askeri durum yaratmaya çalışıyor. Böylece Türkiye’yi bu yeni şartlar üzerinden yeni bir anlaşma yapmaya zorlamayı amaçlıyor.
HAVA SAHASI RUSLARIN ELİNDE
Sivilleri bombalayan Rusya Türkiye’nin havadan operasyon yapmasını nasıl karşılar?
Siviller konusunda ise Rusya’nın veya Esad rejiminin özel bir hassasiyete sahip olduğunu söylemek zor. Daha önceki Halep ve Doğu Guta örneklerinde de durum farklı değildi. Nitekim Ruslar ısrarla bölgede sivilleri değil, teröristleri hedef aldıklarını iddia ediyorlar. Burada Rusya’nın Suriye’ye yerleştirmiş olduğu S-400’ler sayesinde ülkenin hava sahasını da kontrol ettiğini özellikle belirtmek lazım. Yani Türkiye’nin olası bir askeri operasyonda savaş uçaklarını kullanması ancak Rusya’yla koordineli bir şekilde mümkün olabilir. Rusya ise mevcut durumda buna pek izin verecekmiş gibi görünmüyor. Bu son krizin Ankara ve Moskova arasında bu kadar ciddi bir gerginlik yaratmış olmasının temel nedeni bu.
TERÖRİST GRUPLAR TÜRKİYE’YE TEHDİT
İdlib’in teröristlerden temizlenmesi deniliyor. Terörist grupların tanımında Ankara ve Moskova farklı yaklaşımlara sahipler. Ayrıca İdlib’de binlerce silahlı militan var. Bu sorun nasıl çözülür?
Türkiye, Rusya ve İran arasında Aralık 2016’da imzalanan ve meşhur Astana sürecini de başlatan “Moskova Deklarasyonu” bu konuya açıklık getiriyor. O belgede üç ülke açıkça isim vererek IŞİD ve El Nusra ile ortak mücadele edeceklerini taahhüt ettiler. El Nusra zaman içinde Heyet Tahrir el-Şam olarak bildiğimiz örgüte dönüştü. Bu örgüt de bugün aslında hem Türkiye, hem de Rusya tarafından terör örgütü olarak tanımlanıyor. Burada esas anlaşmazlık konusu Türkiye’nin terör örgütü olarak gördüğü YPG’yi Rusya’nın terör örgütü olarak kabul etmemesi. Ancak YPG’nin İdlib’de önemli bir varlığı bulunmadığı için İdlib krizi dediğimizde esas olarak Heyet Tahrir el-Şam’ı kastediyoruz. Öte yandan İdlib’de rejime karşı savaşan irili ufaklı pek çok başka cihatçı grup da var. Türkiye uzun zamandır ılımlı olarak tabir edilen grupları radikallerden ayırmaya çalışıyordu. Fakat bu bölgede ılımlı-radikal ayrımını yapabilmek oldukça güç. Ayrıca bu silahlı grupların İdlib’den çıkarıldıktan sonra nereye geçecekleri sorusu da önemli. Esad rejiminin İdlib’i ele geçirmesi durumunda bunların öncelikle Türkiye’nin Fırat Kalkanı, Zeytin Dalı ve Barış Pınarı harekâtlarıyla kontrol altına aldığı bölgelere geçmeleri beklenebilir. Ancak orta ve uzun vadede Türkiye’ye giriş yapmaya çalışırlarsa Türkiye için ciddi bir güvenlik riski yaratacaklardır. Rusya ise son dönemde cihatçı grupların Türkiye tarafından Libya’da savaşmaya gönderildiğini iddia ederek Ankara’ya karşı yeni ithamlarda bulunmaya başladı. Dolayısıyla bu meselenin Türkiye-Rusya ilişkileri açısından Suriye’nin de ötesine geçen yansımaları var.
RUSYA İLE ANLAŞMAK ZOR
Putin’in Suriye projesi, Türkiye’nin Suriye projesiyle uyuşur mu? Örneğin Putin PKK’yı bile terör örgütü saymıyor.
Suriye krizinin başladığı 2011’den bugüne Türkiye ve Rusya hep birbirlerine karşı savaşan tarafları desteklediler. Türkiye Esad rejimine karşı muhaliflere destek verirken 2016’ya kadar çoğunlukla Batı ile birlikte hareket etti. Daha sonra ise Rusya ve İran’la sahada belli bir koordinasyon içine girmiş olsa da Esad rejimine karşı tutumunu değiştirmedi. Rusya da benzer biçimde Suriye’deki muhalif grupların önemli bir bölümünü terörist olarak tanımlamaya devam etti. Ayrıca Türkiye’nin tepkilerine rağmen YPG ile ilişkilerini belli bir düzeyde tutmaya çalıştı. Nitekim PYD’nin halen Moskova’da bir ofisi bulunuyor. Dolayısıyla iki ülkenin Suriye’nin geleceğiyle ilgili pozisyonlarının uyuşması pek kolay değil. Astana ve Soçi gibi mekanizmalar da zaten bu uyuşmayan pozisyonları birbirine yakınlaştırmak için ortaya çıkmıştı, fakat örneğin anayasa sürecinde yaşanan sıkıntıların da gösterdiği gibi bu süreçlerin nihai olarak başarıya ulaşacaklarının bir garantisi yok.
UKRAYNA GEZİSİ
Türkiye’nin Ukrayna’ya askeri yardım yapmaya başlaması, ikili ilişkileri stratejik olarak nitelemesi ve Kırım’ın Rusya’ya ilhakını tanımayı reddetmesi Moskova’yı nasıl etkiler?
Türkiye 2014’ten beri Rusya’yla ilişkileri bozmadan Ukrayna ile diyaloğu sürdürmek ve Kırım’ın ilhakını hiçbir şekilde tanımamak olarak özetleyebileceğimiz bir politika izliyor. Rusya’nın bundan çok mutlu olduğu elbette söylenemez, ancak Türkiye’nin özel bir durumu olduğunun da farkında. Çünkü pek çok Batı ülkesi Kırım’ın ilhakından sonra Rusya’ya ekonomik yaptırımlar uygulamaya karar verdiğinde Türkiye bu yaptırımlara katılmayı reddetmişti. Rusya ayrıca NATO’nun son dönemde Karadeniz’de etkisini arttırmaya yönelik planlarına karşı da Ankara’yla ilişkilerini önemsiyor. Yine de Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın son Ukrayna ziyaretinin Rus medyasında ele alınış biçimine baktığımızda Kremlin’de bu konuda belli bir huzursuzluğun olduğunu görüyoruz.
RUSYA İLE YOĞUN İLİŞKİLER
Suriye konusunda Türkiye ABD ile ihtilafa düşünce Rusya ile diyaloga girdi, örneğin S-400 aldı, nükleer santral yapıyorlar… Şimdi Rusya ile de ihtilaf halindeyiz. Suriye’de durumumuz nedir?
Türkiye ve Rusya Kasım 2015’te yaşanan uçak düşürme hadisesi nedeniyle tırmanan çok önemli bir krizi atlattılar. O dönemde siyasi ve ekonomik ilişkiler ciddi zarar gördü. Şimdi Suriye’de bu kadar yakın bir askeri koordinasyon kurmuşken yeniden bu tür bir krize sürüklenmek istediklerini sanmıyorum. Ayrıca şu anda Türkiye-Rusya ilişkileri dediğimizde sanki sadece Suriye konusu varmış gibi anlaşılıyor, ancak iki ülkeyi birbirine bağlayan çok önemli enerji projeleri var. Öte yandan S-400’lerin birkaç ay içinde kullanıma hazır hale gelmesi bekleniyor. Bütün bunları düşününce Ankara ve Moskova’nın sırf Suriye’deki ihtilaflar nedeniyle birbirlerini tamamen gözden çıkarmalarını beklemek gerçekçi değil. Ancak Suriye’de yaşanacak sorunlar ister istemez diğer meselelerle ilgili gelişmeleri de yakından etkileyecektir.
TÜRKİYE DOĞU AKDENİZ’DE YALNIZ
Doğu Akdeniz’de Türkiye neden yalnız?
Doğu Akdeniz’deki enerji kaynakları meselesinin yaklaşık on yıllık bir geçmişi var. Bir süre bu bölgede ne kadar rezerv bulunduğu tartışıldı. Daha sonra İsrail, Güney Kıbrıs ve Mısır bu kaynakların çıkarılması ve işletilmesi için önemli adımlar attılar. Hatta ilk başta İsrail’den Türkiye’ye Kıbrıs adası üzerinden uzanacak bir boru hattı bile gündemdeydi. Ancak Kıbrıs barış görüşmelerinin çökmesi ve Türkiye-İsrail ilişkilerinin Filistin konusu nedeniyle gergin seyretmesi nedeniyle bu seçeneğin yerine İsrail, Güney Kıbrıs ve Yunanistan arasında EastMed adı verilen boru hattı projesi gündeme geldi. Taşıdığı ciddi finansal ve lojistik riskler nedeniyle bu hattın inşa edilmesi pek kolay görünmüyor, ama EastMed yine de bu üç ülkenin Doğu Akdeniz meselesinde Türkiye’ye karşı bir blok oluşturmasını kolaylaştırdı. Mısır’daki Sisi yönetimi de Ankara ile sorunlu ilişkileri nedeniyle bu bloğa yakınlaştı. Kısacası bir taraftan Türkiye’nin bütün bu ülkelerle siyasi ilişkilerinde yaşanan sorunlar var, diğer taraftan bölgede Suriye, Kıbrıs ve Filistin gibi meselelerin ortaya çıkardığı karmaşık bir jeopolitik durum söz konusu. Bunlar Türkiye’nin son dönemde Doğu Akdeniz’de yalnız kalmasına yol açtı diyebiliriz.
LİBYA İLE ANLAŞMA
Doğu Akdeniz’de elimizi güçlendirmek için Libya ile ‘münhasır deniz sahası’ anlaşmasını nasıl buluyorsunuz? Sürdürülebilir mi? Serrac kalıcı gözüküyor mu?
Ankara kendisine karşı kurulan bloğu kırmak ve bölgede varlığını hissettirmek için Doğu Akdeniz’e kıyısı olan ülkelerden birisiyle bu anlaşmayı yapmak zorunda hissetti. Burada da açıkçası Libya dışında pek bir seçenek yoktu. Ancak bu anlaşma BM’nin desteklediği Serrac hükümetinin Hafter’in saldırılarına karşı çok kırılgan olduğu bir döneme denk geldi. Zaten aslında Rusya dâhil pek çok aktörün Libya’da Hafter’e destek vermeye başlamasının önemli bir nedeni de son birkaç yılda sahada Hafter lehine değişen askeri durum. Öte yandan Türkiye’nin yaptığı anlaşma ancak Serrac hükümetinin ayakta kalmasıyla mümkün olabilir. Burada Serrac ve dolayısıyla Ankara için esas sorun ise Hafter güçlerinin Mısır, Fransa ve BAE gibi ülkeler tarafından açıkça, Rusya tarafından da üstü kapalı olarak destekleniyor olması. Bu da meseleyi Türkiye açısından daha çetrefilli hale getiriyor.
ABD VE RUSYA İLE İLİŞKİLER
ABD neden IŞİD’le mücadelede PYD’yi seçti? Türk-ABD ilişkileri düzebilir mi, böyle bir gelişme neye yarar?
ABD Suriye’de belli bir süre Türkiye’yle birlikte Özgür Suriye Ordusu (ÖSO) verilen muhalif oluşumu destekledi. IŞİD tehdidi ortaya çıkınca ise sahada aktif rol üstlenebilecek başka bir yerel güç arayışına girdi. Hem ÖSO’nun askeri anlamdaki yetersizlikleri, hem de içinde belli radikal İslamcı grupları barındırması nedeniyle PYD ve bunun silahlı kolu olan YPG ile taktiksel bir işbirliğine girmeyi tercih etti. Bu durum da özellikle 2016 sonrasında Türk-Amerikan ilişkilerinde ciddi bir kırılmaya neden oldu. Geldiğimiz noktada bu durumun kısa sürede değişmesinin çok mümkün olduğunu düşünmüyorum. Hatta S-400 meselesi nedeniyle Türk-Amerikan ilişkilerinde daha zor bir döneme giriyor da olabiliriz. Ancak Türkiye açısından Suriye başta olmak üzere pek çok bölgesel meselede Rusya-ABD dengesinin gözetilmesi önemli. Son dönemde İdlib ve Libya nedeniyle Rusya’yla yaşadığımız ciddi sıkıntılar da aslında buna işaret ediyor. Rusya elbette kendi çıkarları için Türk-Amerikan ilişkilerinin gergin seyretmesini yeğleyecektir, ancak böyle bir durumun Türkiye’yi Rusya karşısında dezavantajlı bir pozisyona sokacağını belirtmek gerek.
AB ÖNEMLİ
AB, Türkiye için hala önemli mi?
ABD için söylediklerim aslında AB için de geçerli. Bugün AB kendi içinde ciddi sorunlarla uğraşıyor. Türkiye-AB ilişkilerinde de sıkıntılar var. Ancak gerek ekonomik ilişkiler anlamında, gerekse de mülteci krizi veya Doğu Akdeniz’deki stratejik durum gibi nedenlerle Türkiye’nin AB ile ilişkilerini belli bir düzeyde devam ettirmesi son derece önemli. Bunun dış politikada Rusya’ya karşı da belli bir denge unsuru oluşturabileceğini düşünüyorum.
‘EKSEN KAYMASI’
‘Eksen kayması’ tartışmasına ne diyorsunuz? Türkiye ‘Batı eksenli’ klasik politikaya dönebilir mi? Dönmeli mi? Ne yapmalı?
Aslında bir süredir küresel siyasette de eksen kayması tartışmaları devam ediyor. Çin’in yükselişi, Rusya’nın son yıllarda izlediği siyaset, Hindistan, Brezilya gibi farklı aktörlerin öne çıkması uluslararası sistemde Batı’nın hegemonyasının zayıfladığı anlamına geliyor. Dolayısıyla Türkiye’nin de aynı Soğuk Savaş’taki gibi tamamen Batı’ya endeksli bir dış politika izlemesini beklemek gerçekçi değil. Rusya, Çin, Hindistan gibi ülkelerle ilişkileri geliştirmekte yanlış bir şey yok. Fakat bu ülkelerle ilişki kurarken Batı ülkeleriyle mevcut siyasi, ekonomik ve askeri ilişkileri de zayıflatmamak gerekir. Türkiye’nin ABD ve AB ülkeleriyle elbette sorunları var, ama halen pek çok alanda örtüşen çıkarlar da bulunuyor. Mesela bu son İdlib krizinde Rusya’yla karşı karşıya kalınca bir anda yeniden ABD ve NATO’nun önemini hatırladık. Benzer bir durum 2015’teki uçak krizinde de yaşanmıştı. Kısacası dış politikada Rusya-Batı dengesini gözetmeye çalışmak çok önemli.
KİMDİR?
Marmara Üniversitesi İngilizce Siyaset Bilimi ve Uluslararası İlişkiler Bölümü öğretim üyesi Doç. Dr. Emre Erşen, Rusya’da Higher School of Economics, Avrupa’da University of Kent, Institute for Human Studies ve Jagiellonian University bünyesinde misafir öğretim üyesi olarak görev yaptı. Türkiye-Rusya ilişkileri, Rus dış politikası, Avrasya ve jeopolitik alanında pek çok yayını var.
17/02/2020 22:45
Anayasa Mahkemesi iltisak ve irtibat
37
Anayasa Mahkemesi Türkiye’nin OHAL düzenlemelerinden tamamen kurtulabilmesi açısından çok önemli bir karar verdi.
Çok önemli; çünkü birçok “OHAL kararnamesi” OHAL kalktıktan sonra da “kanun” şeklinde devam etmektedir!
Seçim Kanunu’nun OHAL’le ne ilgisi var? Ama OHAL kararnamesiyle Seçim Kanunu’nda değişiklik yapıldı; OHAL kalktığı halde ‘kanun’ olarak aynen devam ediyor.
Grev ve lokavtı yasaklama yetkisi OHAL döneminde KHK ile genişletildi, şimdi kanun olarak devam ediyor.
Belediye başkanın görevden alınması halinde yerine Belediye Meclis’inde seçim yapılırdı. OHAL döneminde seçim yerine vali tarafından atama kuralı getirildi; bu da “kanun” halinde devam ediyor.
Örnek çok, uzatmıyorum. OHAL tasarrufları üzerinde yargı denetimi olmadığı için iktidar çeşitli kalıcı kanunda KHK’larla böyle değişiklikler yaptı…
ANAYASA’DA OHAL
Anayasa hukuku açısından sorun şudur: OHAL kararnamesi sonradan kanun haline getirilmişse Anayasa Mahkemesi bu kanunu neye göre inceleyecek? Anayasa’nın OHAL maddelerine göre mi, olağan maddelerine göre mi?
Anayasa’nın 15. Maddesine göre OHAL döneminde iktidar tarafından, “durumun gerektirdiği ölçüde temel hak ve hürriyetlerin kullanılması kısmen veya tamamen durdurulabilir veya bunlar için Anayasada öngörülen güvencelere aykırı tedbirler alınabilir.”
Normal anayasal düzende bu hayal bile edilemez.
Anayasa’nın verdiği olağanüstü yetkiler yargı denetimine de tâbi olmadığı için iktidar birçok alanda KHK’larla ‘sıkı’ düzenlemeler yaptı; bunun bazı örneklerini yukarıda yazdım.
Anayasa Mahkemesi son kararında bu kanunlaştırılmış OHAL kararnamelerinin “OHAL yetkileri” açısından değil, olağan anayasal kurallar açısından inceleneceğini netleştirdi, kesinleştirdi: “OHAL seresince uygulanma özelliğini aşan” ve bu şekilde “OHAL’in dışına taşarak genel düzenleme niteliği” kazandırılan kanunların iptal edilebileceğine karar verdi. (Açıklanma günü 13 Şubat 2020, Esas No: 2018/90)
NORMAL HUKUK
AYM’nin bu kararına göre, mesela bir belediye başkanı belirli sebeplerle görevden el çektirilmişse, onun yerine valinin atama yapması OHAL’de mümkün ama artık Anayasa’ya aykırıdır! AYM bu kararında “mahalli idarelerin özerkliği ve yerinden yönetim” ilkelerini hatırlatıyor.
Türkiye’nin kanayan yarası; “irtibatlı ve iltisaklı” diyerek yargı kararı olmadan getirilen hak kısıtlamaları…
AYM, istihbarat raporlarında “irtibatlı ve iltisaklı” diye nitelenenlerin “kamu ihalelerine katılamayacağı” şeklindeki kanun maddesini iptal etti. Anayasaya göre Türkiye “istihbarat devleti” değil, “hukuk devleti”dir; yargı kararı olmadan hiç kimse ve hiçbir makam hak mahrumiyetine karar veremez.
Zaten AYM’ye göre, MİT raporları “sadece önleyici istihbarat elde etmek ve analiz yapabilmek amacıyla verildiğinden” hukuki delil gibi kullanılamaz. (Karar No: 2015/123)
OHAL döneminde istihbarat raporuyla binlerce kamu görevlisi KHK ile işten atıldı, tutuklandı… Beraat edenler bile hala mağduriyet içindeler.
OHAL döneminde oldu, normal hukuk devletinde böyle şeyler olamaz.
AYM, stratejik sektörler dışında greve lokavtın yasaklanamayacağına da aynı kararında hükme bağladı.
SEÇİM KANUNU
Seçim Kanununa göre, seçimlerin propaganda dönemlerinde TV’ler seçim haber ve programlarını “YSK’nın belirlediği esaslara” göre yapmak zorundaydılar. Bu hüküm TV’lerin partilere adilane davranmasını gerektiriyordu.
Fakat OHAL döneminde 687 Sayılı KHK ile kaldırıldı! (Madde 10)
TV’ler seçim dönemlerinde de falanca partilere kapalı hatta hasmane, filanca partilere ‘âşıkane’ yayın yapabiliyorlar.
Bu özgürlük değildir, siyasi ve mali güçle TV’leri etkileyenlerin “haksız rekabet” uygulamasıdır ve seçimlerin “adil” olma ilkesine aykırıdır.
İktidar blokunun lehine yapıldığı da bellidir.
AYM’nin yerleşik “kamu yararı” tanımına göre, “özel çıkarlar için veya yalnızca belli partilerin veya kişilerin yararına olarak herhangi bir yasanın kabul edilmiyeceği” kesindir. (K. No. 1967/20)
Hukuk devletinde kanunlar “sadece kamu yararı amacıyla” yapılabilir. (Karar no: 2013/100)
AYM, başlangıçta OHAL kararnamelerini incelemeyi reddetmekle ciddi hata yapmıştı; şimdi son kararıyla telafi yolunu açmıştır.
Seçim Kanunu da AYM’nin ve siyasetin gündemine getirilmelidir...
18/02/2020 22:30
Tek yol hukuk
93
Bugün 11. Cumhurbaşkanı Abdullah Gül’ün gazetemizde çıkan açıklamaları üzerine yazacaktım; mahkeme Osman Kavala ve arkadaşları hakkında beraat kararı verdi, ben de bugün adalet sorunumuzu yazıyorum.
Hepsine geçmiş olsun diyorum; hürriyetine kavuşan Osman Kavala’yı tebrik etmek isterim fakat tuhaf bir şekilde ayrı bir soruşturma gerekçesiyle gözaltı kararı verildi!
Beraat kararı veren hakimlerin başka illere atanmamasını yürekten dilerim. Öyle bir atma, açıkça taahhüt edilmiş olan “coğrafi teminat” ilkesinin doğmadan öldürülmesi olur.
Sayın Abdullah Gül açıklamalarında “Türkiye’nin ancak demokraside, hukukta ve insan haklarında yüksek standartlarla yönetildiğinde kendi problemlerini çözüp güçlü olacağını” söylüyordu...
Kavala davası, bu hayati alanlardaki ağır sorunlarımızın pek çok örneğinden biridir.
Yargı eliyle böylesine ağır hukuk ihlalleri icra edilebilen bir ülke, “kendi problemlerini çözüp güçlü olmak” yolunda ne kadar başarılı olabilir?
EMSAL DOSYA
Yargı eliyle icra edilen binlerce mağduriyet var. Bunun bizzat Adalet Bakanı Abdülhamit Gül de söylüyor: Adil karar vermekten çekinen yargı görevlileri, topu hep bir üst yargı organına atıyor; mağduriyetler sürüp gidiyor. (14 Şubat, Afyonkarahisar konuşması)
İşte Kavala davası, bu mağduriyetler zincirinin bir röntgenidir, bir ‘emsal dosya’dır.
İstanbul 13. Ağır Ceza Mahkemesi, 29 Aralık 2015 günlü kararında Gezi olaylarının darbeye teşebbüs olmadığına, şiddete başvuranların o fiilerden cezalandırılmasına, darbeye teşebbüs suçundan tüm sanıkların beraatine karar vermişti…
Beraat dosyası 4 yıldır Yargıtay koridorlarında bekliyor!
Dosya orada bekleyedursun, 18 Ekim 2017’de Osman Kavala “Gezi olaylarını tertip ederek darbeye teşebbüs” suçundan, ağırlaştırılmış müebbet hapis talebiyle tutuklandı!
“Kızıl Soros” diye manşetler yazıldı, nutuklar atıldı…
Daha vahimi, iddianamedeki komplo teorileridir: “Macar Yahudisi Soros” Arap Baharı’nı “özellikle Mısır ve Tunus’daki ayaklanmaları” organize etmişti!..
Öyleyse Gezi’yi de organize etmiş olmalıydı!
İslamcıları iktidara getiren Mısır ve Tunus ayaklanmalarını, bizim iddianame “küresel sermaye”ye ve Soros’a bağlıyordu!
Delil denilen şeyler, işte böyle komplo teorileriydi…
Adalet Bakanı Gül, “böyle iddianameler hukuk devletlerinde olabilir” diyebilir mi?
AYM VE AİHM
Kavala’nın tutukluluğuna itirazlar mahkemelerce sürekli reddedildi.
Anayasa Mahkemesi bile… ‘Bile’ diyorum çünkü AYM’nin anayasal görevi, AİHM içtihatlarını uygulayarak “insan hakları”nı korumaktır.
Evet, görevi bu olan AYM, 10 Aralık 2019 günlü kararında, Kavala’nın tutuklanmasını “ihlal” saymadı!
15 üyeli AYM’de sadece beş yargıç, tutuklamanın insan hakları ihlali olduğuna dair “karşı oy” yazmışlardı: Zühtü Arslan, Engin Yıldırım, Hasan Tahsin Gökcan, Emin Kuz, Yusuf Şevki Hakyemez…
Çoğunluğu oluşturan diğer on üye “ihlal” saymadığından Kavala’nın tutukluğu devam etti…
AYM’nin bu kararından yaklaşık 7 ay sonra, AİHM 22 Mayıs günlü kararında, Kavala’yı tutuklamak için hiçbir delil olmadığına, tutukluluğun insan hakları ihlali olduğuna, “derhal tahliye” (immediate release) edilmesine hükmetti!
AİHM içtihatlarına göre karar vermeleri gereken AYM üyeleri ne hissetti, bilemem.
Ama Ağır Ceza Mahkemesi AİHM kararına uymadı!
Nihayet Kavala’nın tutuklanmasından iki yıl dört ay sonra, aynı mahkeme, dün Kavala ve tutuksuz yargılanan bütün sanıklar hakkında beraat kararı verdi…
Kavala’nın tahliyesi beklenirken, sürpriz bir şekilde 15 Temmuz’dan gözaltı kararı verildi!
MODERN HUKUK DEVLETİ
Adalet nasıl işliyor, daha doğrusu nasıl işletiliyor görüyorsunuz değil mi?
Siyasi söylemle yazılmış iddianameler, tutuklamalar, manşetler, nutuklar, itirazların reddi, AYM, AİHM ve nihayet beraat…
Hapiste geçen aylar, yıllar...
Kavala bir emsal, böyle binlercesi var.
Hatırlayalım; “Biz” geldik sizi ezdik, “siz” geldiniz bizi ezdiniz; bu hukuksuzluk zinciri sürüp gidiyor.
Gardiyanın isminin “devrim” veya “dava” olması fark etmiyor!
İşte gelişmiş toplumlarda bu zincir erken görüldüğü için, 1748’de Montesquieu “Kanunların Ruhu” adlı kitabını yazdı, kuvvetler ayrılığını savundu.
Bizde bunun öncüsü Namık Kemal’di; sadece “vatan şairi” diye aklımızda kaldı!
1895 yılında Lord Acton şöyle yazdı:
“Güç bozar, mutlak güç mutlaka bozar!”
Siyasi gücün anayasayla ve anayasal kurumlarla sınırlanması, kuvvetler ayrılığı ile denetlenip dengelenmesi… Yargı bağımsızlığı ile adaletin üstün değer haline getirilmesi…
Modern hukuk devletinin özeti budur.
Başka yol var mı?
Onun için diyorum ki, ideolojiler, siyasetler, siyasi kavgalar bir kenara; tek yol hukuk.
20/02/2020 21:57
Siyasetin adaletle imtihanı
82
Gezi olaylarının mahiyeti neydi? Bu sorunun hazır iki cevabı var: İktidara göre dış güçlerin AK Parti iktidarını ‘cebir ve şiddetle’ devirmek için tezgahladığı bir darbe teşebbüsüydü.
İddianameler de bu görüş istikametinde hazırlanıyor; ağırlaştırılmış müebbet hapis cezaları isteniyor.
Muhalefete göre ise masum bir çevre hareketiydi, yaygınlaşarak toplumsal protestoya dönüşmüştü; şiddet eylemlerini gösterilere karışan terör örgütleri yapmıştı…
Altı yıldır bunu tartışıyoruz; bir sonuca varmak da mümkün değil. Çünkü her iki söylem de “siyasi”dir; siyasette de söz bitmez, tükenmez…
Ama hukuk ve yargı alanında ateşli nutukların, bitmez tükenmez tartışmaların hiçbir değeri yoktur. Hukuk, özellikle de yargı, “somut maddi delil”le konuşmak zorundadır.
Bakın Adalet Bakanı Abdülhamit Gül daha bir hafta önce şöyle diyordu:
“Savcının görevi işlenmiş bir suça suçlu bulmak değil, işlenmiş bir suçun failini ortaya çıkarmak, efsane ve anlatılanların değil, maddi gerçekliğin ve hakikatin peşinden koşmaktır.” (14 Şubat)
Sayın Bakanın bu sözleri kesinlikle doğrudur; evrensel bir hukuk normunun ifadesidir.
EFSANE VE DELİL
Bir adalet bakanı, iddianamelerin özensiz hazırlanmasını, kararların “üst mahkeme düzeltsin” diye verilmesini elbette eleştirebilir, eleştirmeli…
Adalet Bakanlarının benzer konuşmaları çoktur.
Fakat bir adalet bakanı ilk defa savcılara “efsane ve anlatılanların değil maddi gerçekliğin ve hakikatin peşinden koşmak” gerektiğini hatırlatma lüzumunu duydu!
Yaygın olduğu için tabii.
“Efsaneler ve anlatılanlarla”la yazılmış iddianamelerle yazarlar hakkında verilen ağırlaştırılmış müebbet hapis mahkumiyetleri ya Yargıtay’dan dönüyor ya AYM veya en son AİHM’den...
Hatta AYM kararlarında “tutukladığınız yazarın alıntı yaptığınız o yazısında darbe değil, demokrasi savunuluyor!” diye uyarılar var! (B. No: 2016/6092, Paragraf 98)
Dahası, AYM, delilsiz veya zayıf delillerle karar vermemeleri için de yargı mercilerini uyarmaktadır: “Yargı mercilerinin kuvvetli suç şüphesini belirlerken daha özenli davranmaları gerekir.” (B. No: 2016/23672, Paragraf 118)
AYM böyle uyarmak zorunda kalıyor…
Siyasette ise ağıza ne gelirse söylenebiliyor; “somut maddi delil” ve “özen” bir kenara, “efsaneler” daha etkili oluyor üstelik!
AİHM KARARI
Osman Kavala’nın “Macar Yahudisi Soros”la birlikte bu Gezi olaylarını organize ettiğine dair siyaseten istediğinizi söyleyebilirsiniz…
Fakat hukukta “somut maddi delil” gerekir. Kavala iddianamesi için AİHM, “657 sayfa maddi gerçeklerin anlatımını içermiyor, suçlama konusu Gezi olaylarıyla suç teşkil eden ilişkisini ortaya koyan olgular gösterilmemiş” diyor.
Ne gösterilmiş? Mesela Anadolu’daki arı cinslerini gösteren Latince harita Türkiye’yi bölme projesi diye gösterilmiş… İddianamenin nasıl bir “özen”le hazırlandığına dair bir örnek…
Geziden beraat kararı verilen Kavala, 15 Temmuz suçlamasıyla yeniden tutuklandı, yeniden diyorum çünkü bu suçtan 17 Ekim2019’da tahliye kararı verilmişti. Dün tahliye, bugün yeniden tutuklama!
Kavala’yı ile içeride tutmakla beklenen “kamu yararı” (?) neyse, adalet duygusunu sarsan tutuklamaların Türkiye’ye verdiği zarar ondan çok daha büyük.
Kavala tabii bir örnek… Böyle birçok haksız dosyalar var.
‘ORTA GELİR’
Askeri öğrencilerin müebbet hapse çarptırılmasını, KHK mağduriyetlerini hangi vicdan kabul edebilir?
Mağduriyet duygularını yaygınlaştırmak mı, adalete güven yaratmak mı FETÖ ve diğer terör örgütleriyle mücadele için daha doğrudur?
AİHM ve AYM kararlarının uygulanmamasını kime anlatabilirsiniz?
Dünya biliyor ki bazı davalarda kararlar siyasi makamlar tarafından açıklanıyor…
Ve Türkiye’nin hukuk devleti imajı ciddi surette sarsılıyor.
Türkiye hakkındaki iktisadi raporlarda da yer alıyor bu sorunlar.
Bir türlü “Orta Demokrasi, Orta Gelir” sarmalından çıkamıyoruz bu yüzden.
Hukukçu Mehmet Gün’ün “Türkiye’nin Orta Demokrasi Sorunları ve Çözüm Yolları” adlı araştırmasını okunuz mu? Bir gün ayrıca yazacağım.
Siyasetin adalet sınavından geçmesinin de ekonomide istikrarlı büyümesinin de yolu hukuktur. Kuvvetler ayrılığına dayalı demokratik hukuk devleti olduğu konusunda dünyaya inandırıcı bir kanaat vermedikçe ekonomide de dış politikada da sorunları çözmek zordur.
23/02/2020 00:38
Rusya ile büyük kriz
77
Rus internet sitesi Meduza, Türkiye ile Rusya’nın “istemeden de olsa bir savaşın eşiğine” sürüklenmekte olduğunu yazdı.
Türkiye’de, saygın diplomatlarımızdan Emekli Büyükelçi Fatih Ceylan’ın Rusya ile patlak veren İdlib krizi hakkında yazdıkları ise şöyle:
“Krizi dindirecek yollar bulunamadığı takdirde başta insani alan olmak üzere Türkiye’nin güvenliği bağlamında yakın ve açık tehditlerin ortaya çıkması kaçınılmaz hale gelir.”
Kriz gerçekten çok ciddi. Çünkü Cumhurbaşkanı Erdoğan, Esat güçlerinin, aslında Rusya’nın Türk gözlem noktalarının gerisine çekilmesini şart koşuyor. Erdoğan “ölmeyi göze aldık” diye de konuştu.
Türkiye İdlib’de şehitler verirken Rusya Türkiye’yi İdlib’te teröristleri korumakla suçluyor, geri adım atma yönünde en ufak bir işaret vermiyor!
S-400’LERİ NİYE ALDIK?
Strateji araştırmaları kurumu EDAM’ın sitesindeki makalesinde Fatih Ceylan, bu tehlikeli krizin “Türkiye’yi NATO’dan ‘somut destek’ istemeye yönelttiğini” yazıyor.
Peki, biz Rusya’dan S-400’leri niye almıştık?!!
Diplomasi alanında güvenilir ve uzman gazeteci Murat Yetkin, “Sınıra, mesela Hatay bölgesine yerleştirilecek Patriot bataryaları hava savunmasını sağlayabilir” şeklindeki istihbaratını yazdı. (Yetkin Report, 18 Şubat)
Pentagon 21 Şubat’ta “Türkiye, Suriye yakınına Patriot konuşlandırılmasını talep etti ancak henüz karar alınmadı” diye açıklama yaptı.
Patriot’larla ilgili bu haberleri, Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın ABD ile “her an her türlü dayanışmamız olabilir” şeklindeki açıklamasının ışığında okumak lazım.
Ve niye geliyoruz aynı soruya: Biz Rusya’dan S-400’leri niye aldık?!!
Bu noktada Rus TASS ajansının şu haberini de hatırlamak lazım:
“Türkiye ile yapılan S-400 anlaşmasında teknoloji transferi ‘kısmen’ bile yok.” (21 Ocak 2020)
HAVA ÜSTÜNLÜĞÜ
Türkiye Suriye’de kara kuvveti olarak elbette üstündür. İdlib’deki gözlem üslerimizi askeri olarak takviye ediliyor, yeni savunma mevzileri kuruluyor.
Fakat hava üstünlüğü, Rusya-Esat tarafının elindedir.
Rusya, Suriye’ye S-400’ler yerleştirmiştir.
Gerçi İsrail uçakları belirli zamanlarda Suriye mevzilerini vuruyor. Fakat Rusya ile İsrail arasında bir sorun yoktur. Putin İsrail’e büyük özen göstermektedir. İsrail de Suriye’de belirli hedefleri beş on dakika öncesinde Rusya’ya bildiriyor, Rusya orada kendi askerleri yoksa ses çıkarmıyor.
Ama İdlib’de Allah korusun ‘savaş’ denilebilecek bir çatışma çıkarsa, Türkiye ile Rusya karşı karşıya gelmiş olacak.
Putin, bu noktadaki tehdidini uçak krizi sırasında açıkça dile getirmişti:
“Türkiye, Suriye’nin hava sahasını sürekli ihlal etti. Şimdi isterse bunu yeniden yapsın. Suriye’de artık hava savunma sistemi var. Rusya, uçağı düşürüldükten sonra bölgeden geri çekilecek bir ülke değil.” (Sputnik, 17 Aralık 2015)
Ankara caydırıcılık yaratmak ve masada elini güçlendirmek için “askeri güç” vurgusu yapabilir, yapmalı, yapıyor da… Ama çatışma kimsenin lehine olmaz.
SAVAŞTAN SAKINMAK
Rusya Türkiye ile büyük ticari çıkarlarını kaybetmek istemez. S-400 satımı da Rusya için çok büyük bir ticari ve satratejik başarıydı, bunu da işlevsiz hale gelmesini istemez.
Öyle bir askeri karşılaşmanın Türkiye için zararlarını anlatmaya gerek yok; uçak krizinde bunu bir ölçüde gördük.
Savaştan sakınmak iki tarafın da yararınadır.
21 Şubat akşamı Erdoğan ve Putin’in telefon görüşmesinden çözüm çıkmadı ama “Soçi ilkelerine uymak” gibi muğlak bir ifadeyle tansiyon biraz düşürüldü.
Halbuki zaten kriz Soçi’ye farklı, hatta zıt anlamlar verilmesinden kaynaklanıyor.
Rusya’nın Esat’ı İdlib’te son bir ayda aldığı yerlerden geri çekeceğini sanmıyorum.
Ancak ortalama bir yol bulunabilir.
Türkiye’nin güvenliğini güçlendirecek ve göçmen akışını durduracak yeni bir güvenlik şeridi düşünülebilir…
Fakat bu da neticede Esat’ın ve Putin’in İdlib’deki alan kazanımın onaylanması olur.
DIŞ POLİTİKADA EKSEN
Suriye‘de durum Türkiye’nin hoşuna gidecek bir yönde değil, aksi yönde gelişiyor.
2011’den itibaren Batı’dan gelen hukuk ve demokrasi eleştirilerine kızarak Rusya’yı, Şanghay Beşlisi’ni falan bir denge seçeneği gibi görmenin yanlışlığı ortadadır.
Rusya ile elbette iyi komşuluk, daha çok ticaret ve turizm… Ama Rusya’yı “stratejik ortak” diye nitelemek yanlıştı.
Dış politikamızın sabit ayağı tarihsel Batı ekseni olmalıdır.
Gerçekten, Türkiye’ye hava saldısı hangi coğrafyalardan gelebilir?
25/02/2020 00:21
Suriye’de ölmeyi göze almak
48
Cumhurbaşkanı Erdoğan 15 Şubat’ta partisinin bir toplantısında İdlib sorununu anlatırken “gerekirse ölmeyi göze aldık” diye konuştu.
Şubat sonuna kadar Esat güçleri Türk gözlem noktalarının gerisine çekilmezse Türkiye gereğini yapacak, yani askeri güç kullanarak Esat güçlerini geri püskürtecekti.
Erdoğan’ın sözleri şöyle:
“Bu insanlar bizim kardeşimiz, kardeşlerimizi zalimlerin insafına ve zulmüne terk etmeyeceğiz. Gerekirse ölmeyi göze aldık. Varsa aynı fedakarlığı göze alan, hodri meydan diyoruz”
Tabii bu meydan okuma salona büyük bir coşkuyla karşılandı.
Halbuki sahadaki durum yani askeri güç dengesi çok farklı, hatta endişe verici.
Tabii Erdoğan’ın bu sözlerdeki niyeti, Türkiye’nin kararlılığını ifade etmekti…
SAVAŞ İHTİMALİ
Fakat Esat demek Rusya demektir. Putin de Suriye’de aynı şekilde kararlı.
Nitekim, Aralık ayından beri ilerleyen Esat güçleri Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın 15 Şubat konuşmasından sonra saldırılara devam etti.
Askeri strateji uzmanı Dr. Can Kasapoğlu, EDAM’ın sitesindeki analizinde, Esat güçlerinin Atarip ve Darat İzza’yı almaları halinde “Türkiye ile İdlib adrasındaki ikmal hattını kesebeleceğini”, dahası, Türkiye’nin kontrolündeki Zeytin Dalı bölgesiyle İdlib arasına Esat güçlerinin yerleşeceğini belirtiyor.
Stratejik bakımdan ne kadar önemli olduğu açık.
Halen 12 Türk gözlem noktasından en az 8’i Esat güçlerinin ele geçirdiği bölgede kaldı.
İdlib’de bir ayda 16 şehit verdik!
Kasapoğlu “Türk Silahlı Kuvvetleri ve Suriye Arap Silahlı Kuvvetleri arasında bir çatışma olasılığı çok yüksektir” diyor.
Öyle bir durumda Rus savaş uçakları seyirci mi kalacak?!
Erdoğan’ın 15 Şubat konuşmasından sonra, Güvenlik Konseyi’nde Batılı ülkelerin hazırladığı İdlib’de ateşkes çağrısını, 19 Şubat’ta Rusya veto etti, Çin de onu destekledi!
Rusya’nın niyeti, tavrı, stratejisi apaçık belli değil mi?
Putin 2015’ten beri büyük masraflarla Suriye’ye yerleşerek Doğu Akdeniz’de ve Ortadoğu’da ele geçirdiği köprübaşında geri adım atar mı?
RUSYA STRATEJİK ORTAK MI?
Halbuki Ankara, Moskova’yı “stratejik ortak” sanıyodu! İşte Dışişleri Bakanı Çavuşoğlu’nun sözleri:
“Bir kere daha Moskova’da bulunmaktan ve değerli dostum Sergey Lavrov ve heyetleriyle görüşmekten memnuniyet duyuyorum. İlişkilerimizi her alanda en üst düzeye çıkarmak için yoğun gayret sarf ediyoruz. Liderlerimiz sık sık bir araya geliyorlar. Bu yakın iş birliği ve dostluk bazı kişileri de kıskandırmıyor da değil… Rusya bizim için stratejik bir ortaktır.” (Sputnik, 24 Ağustos 2018)
Bu anlayışla S-400 aldık, hatta savaş uçağı alacağımızı da söyledik...
Ama dün “haçlı ittifakı” dediğimiz Batı’dan şimdi Patriot ve diplomatik destek istiyoruz!
5 Mart’ta Merkel, Macron, Erdoğan ve Putin görüşecekler. Belli ki “Şubat sonuna kadar” olan süre uzamıştır. Dileyelim de krizin ateşi biraz olsun düşsün.
Milli Savunma Bakanı Hulusi Akar’ın şu sözleri, hamasetten uzak, gerçekçi bir arayışı yansıtıyor:
“Bizim Rusya ile karşı karşıya gelmek gibi ne niyetimiz ne de maksadımız var. Böyle bir şey asla söz konusu değil... Bizim için oradaki bütün mesele rejimin ateşkese uyması. Rejimin saldırılarının durması...” (20 Şubat)
DEMOKRASİ VE DİPLOMASİ
Artık siyasi önyargıları bir tarafa bırakıp dış politikaya gözden geçirmek gerekmiyor mu?
Diplomasi tecrübesine sahip 11. Cumhurbaşkanı Abdullah Gül Karar’a verdiği mülakatta, 2015’te Rusya ve İran’ın Suriye’ye girmesiyle dengelerin değiştiğini, NATO üyesi bir ülkenin S-400 almasının yaratacağı sorunları “askerlerin ve diplomatların görmesi gerekirdi” diyor.
Türkiye’nin 2008’de neredeyse oybirliğiyle Güvenlik Konseyi’ne seçildiğini hatırlatan Gül, diplomasinin önemini şöyle anlatıyor:
“Hard power (askeri güç) caydırıcılık için vardır. Ordunun güçlü olması tabii hepimizi gururlandırır. Ama güçlü ordunun varlığı savaştıralım diye değil, caydırıcı olması içindir. Savaşı önlemek içindir. Onun yerine diplomasiyle, yani soft power ile, yumuşak güçle hareket ederseniz, o zaman problemlerin çözümü, dünyaya bakışınız daha farklı olur. Savaş şaka değil, savaş neticede ölümdür. Tabii ki öyle anlar vardır ki savaş kaçınılmaz olabilir. Ama dünyadaki savaşların kaç tanesi gerçekten kaçınılmazdı?.. Türkiye’nin hard power’ı çok kullanması caydırıcılığını azaltır…”
Yeniden içeride demokrasiyi, dışarıda diplomasiyi esas alarak Türkiye’nin tarihsel “eksen”ine dönmek gerektiği açık değil mi?
26/02/2020 00:21
7 düvele karşı!
56
Rusya, İdlib sorununda gerilimi sürekli tırmandırıyor.
İdlib kaynaklı yeni bir göçmen sorunu patlatmasından endişe eden Angela Merkel ve Emanuel Macron, 21 Şubat’ta Putin’e telefon ederek “gerilimi gidermek için devreye girmeye hazır olduklarını” bildirdiler.
Bu girişim Ankara’da memnuniyet yarattı.
Öyle ya, Putin’le karşı karşıya olmaktansa, Merkel ve Macron’la birlikte konuşmak daha iyi olurdu. Ertesi gün Cumhurbaşkanı Erdoğan da Bergama’da yaptığı konuşmada Merkel’le, Macron’la ve Putin’le telefonla görüştüğünü, “5 Mart’ta tekrar bir araya gelerek bu konuları konuşacaklarını” söyledi.
Fakat dün Kremlin sözcüsü Dmitriy Peskov “Fransa- Almanya-Türkiye’nin katılacağı formatta bir görüşmenin söz konusu olmadığını” söyledi!
Peki, Erdoğan-Putin görüşmesi?..
Peskov “İran’ın katılımıyla bir görüşme olasılığı üzerinde de çalışıldığını” sözlerine ekledi.
Apaçık Putin, Türkiye’yi masada yalnız görmek istiyor! İran Putin’le beraber zaten.
RUSYA KARŞISINDA…
Bu tablo, hemen bütün tarihimiz boyunca geçerli olan “Rusya karşısında yalnız kalmamak” endişesinin ne kadar haklı olduğunu gösteriyor. Rusya ile çok iyi ilişkilerimiz olmalı fakat güç dengesi veya stratejik meseleler söz konusu olduğunda Rusya karşısında yalnız kalmamalıyız.
Lozan’da kurulan Boğazlar rejiminin ve bu bunu ilk fırsatta 1936’da iyileştiren Montrö sözleşmesinin belirleyici mantığı budur.
Bugün, İdlib’de Rusya ile kriz tırmanınca Ankara’nın NATO ve Amerika’dan Patriotlar istemesi, Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın “ABD ile her an, her türlü dayanışmamız olabilir” diye konuşması, Putin’le görüşmenin Merkel ve Macron’un katılımıyla “Dörtlü Zirve” olmasını istememiz…
Bütün bunlar “Rusya karşısında yalnız kalmamak” şeklindeki tarihi tecrübenin günümüzdeki dışavurumlarıdır.
Fakat son on yılda Batı ülkeleriyle ihtilaflarımız oldu. Bunları diplomasi koridorlarında tutarak soğutmaya çalışmak yerine, seçim meydanlarında kullanmak sorunların şişmesine yol açtı…
Batı kamuoylarında demokrasi ve hukuk konularındaki imaj sorunlarımızın büyümesi de Türkiye lehine olan çevrelerde bile soğuma yarattı. Çok haklı olduğumuz konuları bile anlatmada her zamandan fazla zorlanıyoruz işte.
ABD Kongresinde ve AB platformlarında daima Türkiye yanlıları olmuştu; onlarla da aramız soğudu. ABD’den yeni dönen Prof. Dr. Fuat Keyman, orada öteden beri Türkiye’yi savunan çevrelerin bile artık Türkiye’ye “stratejik ortak” gibi bakmadıklarını yazıyor! (Karar, 25 Şubat)
Rusya ile ticari ve siyasi ilişkilerimizin gelişmesi elbette çok iyi fakat “ittifak, stratejik ortaklık, jeopolitik” gibi kavramlar söz konusu olduğunda Türkiye denge kurmada bu kadar zorlanan bir duruma gelmemeliydi.
‘STRATEJİK ORTAK’
Rusya, İdlib’de Türkiye’ye ağır sıkıntılar vermekle kalmıyor; Türkiye’yi oradaki teröristleri korumak imasıyla da suçluyor!
Uçak krizi sırasında Putin iftiralar düzeyinde böyle suçlamalar yapmıştı. Dün de Dışişleri Bakanı Lavrov, İdlib’de ateşkes isteyen Türkiye’yi şu sözlerle suçladı:
“İdlib’de teröristlerle ateşkes yapılamaz”
Putin ve Lavrov Türkiye’nin ağır göçmen yükü konusunda kılını kıpırdattı mı? PKK’yı bile niye terörist saymıyorlar? İdlib’deki gelişmelerin Türkiye’deki göçmen krizini ağırlaştıracağını niye bilmezlikten geliyorlar?
Rusya’yı “Stratejik ortak” sanmak, AB ile tartışma çıktığında Şangay Beşlisi’nden bahsetmek gibi davranışların iyi sonuçlar vermediği artık görülüyor.
TÜRKİYE’NİN EKSENİ
Dünkü yazımda Dışişleri Bakanı Çavuşoğlu’nun Ağustos 2018’deki “Rusya stratejik bir ortağımızdır” sözünü yazmıştım.
İktidarın ortağı durumundaki MHP’nin lideri Bahçeli’nin dün “Türkiye ile Rusya stratejik ortak değildir, müttefik değildir” diye konuşması iyi oldu; uyarıcı olabilir.
Tarihte Türkiye her zaman “7 düvele karşı tek başına” kalmamaya büyük özen göstermiştir. Daima “ittifaklar”la dış politika yapmış, bir ayağı sabit olarak daima Batı’da olmuştur.
Unutmamak gerekir ki; Türkiye devletinin ittifakları ve temel tercihleri, bir kelime ile “Türkiye’nin ekseni” konjonktüre göre değil, asırları tutan uzun tarihi tecrübelerle ve jeopolitiği de doğru okuyarak oluşmuştu.
Yeniden o “eksen”e dönmek gerektiği açıktır. İktidarın da 2010’a kadar “Avrupa standartları” diyerek başarıyla yürüdüğü “eksen” yani
28/02/2020 00:22
Çin’den yayılan virüs
4
Çin’de ortaya çıkan Korona virüsü nasıl bir virüstür, hangi yollardan yayılıyor, beklendiği gibi Nisan ayına kadar aşısı bulunabilecek mi?.. Bunlar cevaplarını bilim insanlarından alabileceğimiz sorular.
Her halde bilim çözüm bulacaktır.
Ancak salgının bütünüyle dünya ekonomisini kötü etkilemesi, ekonomik sıkıntıların siyasi sonuçlarının olması ayrı bir konudur.
Salgının hızla yayılıyor olması “küreselleşme” çağında, ülkelerin kendi kabuklarına çekilemeyeceğinin tipik örneğidir.
‘DÜŞMAN KOMPLOSU’
Çin’den bu virüsün “emperyalist saldırı” olduğu yolunda bir açıklama gelmedi. Fakat İran Cumhurbaşkanı Ruhani, Ulusal Koronavirüs Önleme Merkezi Toplantısı’nın ardından yaptığı konuşmada şöyle diyor:
“Tüm kurumlar dikkatli olmalıdır. Toplumda korkunun yayılması ve ülkenin tatil edilmesi, düşmanın bir planı ve komplosudur.”
Virüs korkusunun güçlü olduğu toplumlarda, evet, adeta hayat duruyor; Çin’de böyle. Fakat bu bir “düşman komplosu” değil, insani bir refleks…
Çeşitli ülkelerde okulları kapatmak gibi tedbirler de alınıyor.
Toplumlar tabii ki paniğe kapılmamalı ama bunun yolu tedbirler konusunda bilim insanlarının ve devletin güvenilir açıklamalar yapması, vatandaşın nelere dikkat etmesi gerektiğinin iyi anlatılmasıdır.
Sağlık Bakanı Fahrettin Koca’nın alınan tedbirlere dair açıklamaları ve vatandaşlara hijyen tavsiyeleri iyi bir örnek.
Tabii ki bilimin bu kadar geliştiği bir çağda, korona virüsü Orta Çağ’daki veba salgınları gibi kitlevi ölümlere yol açmayacak; virüse yakalananlar arasında ölüm oranı yüzde 2.4’ten ibaret zaten.
Fakat virüs, ekonomide ağır hasar yaratacak gibi gözüküyor.
KOMPLO TEORİLERİ
Öyle bir çağdayız ki, ulaşım ve iletişimdeki muazzam gelişmeler sebebiyle milletlerin sağlıkları da ekonomileri de iç içe geçmiş durumda.
Hangi ülkede salgın çıkması istenebilir ki!.. Bize de bulaşabilir…
Hangi ekonominin çökmesi istenebilir ki!.. Bizim dış ticaretimiz zarar görür.
Çağımızda Çin’de ortaya çıkan virüs bütün ülkelerde insanların sağlığını tehdit ediyor. Bu satırlar yazılırken virüs 17 ülkede görülmüştü. Çin’den sonra ilk sırada İran var. İran’ın ruhani başkenti Kum, Çin’de virüsün çıktığı Vuhan kenti gibi.
Ekonomide “küresel” faktör daha dikkat çekici…
Çin ekonomisindeki büyümenin virüs yüzünden 1.1 puan daha düşük olacağı, 140 milyar dolar kayba uğrayacağı yolunda tahminler var.
Çin’in ithalat ve ihracat taptığı ülkelerin ithalat, ihracat ve turizminin bundan etkilenmesi düşünüldüğünde dünya ekonomisinde 1 trilyon dolar daralma olacağı söyleniyor.
Belli ağırlığı olan herhangi bir ülkedeki finansal kriz de bütün diğer ülkelerin ekonomilerine zarar veriyor.
Kimse Türkiye ekonomisinin de çökmesini istemez. Artık ekonomimizi yıkmaya çalışıyorlar gibi komplo teorilerini bırakıp iktisadi sorunlara iktisadi rasyonalizmle bakmak ve dünyaya da bu rasyonalizmi göstermek zorundayız.
ÇİN’İ TANIMAK
Bu vesileyle Çin’i tanımanın önemine dikkat çekmek isterim.
Tabii Sadece Çin’in değil; Japonya, Güney Kore ve Uzak Doğu modeli…
Biz tarihimizin hiçbir döneminde, aynı dönemdeki Uzak Doğu modernleşmesinin başarısını gösteremedik. Bunun sebeplerini iyi düşünmeliyiz.
Hepimizin bu konuda önyargıları var ama ne kadar bu meseleyi araştırdığımızı bir düşünelim!
En büyük sorunumuz, önyargılarımızı bilgi sanmak ve araştırmaya ihtiyaç duymamak olmasın!
Koç Üniversite yayınlarından Mustafa Çağrı ve Caner Bakır’ın “Çin Bilmecesi” adlı kitabı yeni yayımlandı.
Kitabın alt başlığı “Çin’in Ekonomik Yükselişi, Uluslararası İlişkilerde Dönüşüm ve Türkiye”dir.
Mao’dan kurtulduktan sonra Komünist Çin piyasa ekonomisine ve dışa açılmaya yöneldi… 2000’li yıllarda Türkiye en fazla yılda 20 milyar dolar yabancı yatırım çekmişti, Komünist Çin’in kapitalist Batı’dan çektiği yabancı sermaye yılda 290 milyar dolara kadar çıkmış!
Çin yazısının zorluğu malum. Buna rağmen kitapta Çin’in okuryazarlıkta ve eğitimde Türkiye’den hayli başarılı olduğunu gösteren rakamlar veriliyor.
Çin’in şimdiki ‘Tek Adam’ı Xi Jimping’in “eli sopalı yönetimi”nde ekonomik gelişmenin yavaşlamaya başladığı ve Çin’in “orta gelir” tuzağını aşmakta zorlanacağı anlatılıyor.
Özetle her alanda bilgi, merak, araştırma ruhu, mukayese, perspektif, yaratıcı düşünce…
Bu çağın lokomotifi bunlar.
01/03/2020 00:20
34 şehit!
77
Türkiye İdlib’de Esat saldırısıyla 34 şehit verdik. Gencecik askerlerimiz “gök ekini biçer gibi” toprağa düştü, anaların yüreği yandı…
Allah rahmet eylesin.
Olay stratejik olarak da çok büyüktür.
Cumhurbaşkanı Erdoğan, 31 Ocak’tan beri yaptığı konuşmalarda Esat birliklerinin Türk gözlem noktalarının gerisine çekilmeleri için 29 Şubat gecesine kadar mehil verdiğini ısrarla söylüyordu. Hatta “gerekirse ölmeyi göze aldık” diyordu. (15 Şubat)
Bu konuşmaların caydırıcı olması beklenirken, 27 Şubat gecesi, Esat’ın hava kuvvetleri İdlib’de 34 askerimizi şehit etti.
Rusya, Erdoğan’ın verdiği mehil dolmadan 48 saat önceki bu saldırıyla, belli ki, gözdağı vermek istemişti.
Putin Erdoğan’la görüşmeyi de ancak bu saldırıdan sonra kabul etti!
‘STRATEJİK ORTAK’
Rusya ile ilişkilerin iyi komşuluk ve dostluk kavramlarının ötesinde, “eksen kayması” ve “stratejik ortaklık” boyutlarına çıkarılmasının artık tam bir muhasebesi yapılmalıdır.
Dışişleri Bakanı Çavuşoğlu’nun şu sözleri, Ankara’nın Rusya ile ilişkilere nasıl tozpembe baktığını yansıtmaktadır:
“Liderlerimiz sık sık bir araya geliyorlar. Bu yakın iş birliği ve dostluk bazı kişileri de kıskandırmıyor da değil… Rusya bizim için stratejik bir ortaktır… Bizim işbirliğimiz Kafkaslar’dan Orta Asya’ya kadar geniş bir coğrafyadadır.” (Sputnik, 24 Ağustos 2018)
Burada “kıskanma” sözüyle Batı ima ediliyordu!
Fakat İdlib’de Rusya karşımıza çıkınca, Putin’le görüşürken Merkel ve Macron’u yanımıza almak isteyecektik, Kremlin bunu reddedecekti.
33 askerimiz şehit edilince, ilk refleksimiz NATO Genel Sekreteri Stoltenberg’i aramak olacaktı.
RUSYA’NIN REFLEKSLERİ
Rusya’nın reflekslerini anlamak için, uçak krizi sırasında Putin’in sözlerini unutmamak gerekir:
“Türkiye, Suriye’nin hava sahasını sürekli ihlal etti. Şimdi isterse bunu yeniden yapsın. Suriye’de artık hava savunma sistemi var. Rusya, uçağı düşürüldükten sonra bölgeden geri çekilecek bir ülke değil.” (Sputnik, 17 Aralık 2015)
Putin’in sözlerinde “hava savunma sistemi” ve “geri çekilecek ülke değil” sözleri stratejik ipuçlarıdır.
İdlib’de de karşımıza çıkan bu iki faktör değil mi?
Putin iktidara geldiğinden beri daima “sert kuvvet” yoluyla politika yaptı: Ukrayna, Kırım, Gürcistan ve Suriye…
Hiçbir önemli olayda hiçbir insani hassasiyeti görülmedi.
Göçmenlerin korkunç acılarını hiçe sayıyor. Birkaç bin tanecik göçmeni de biz alalım, yahut mali katkıda bulunalım gibi bir sözünü duydunuz mu?
RUSYA VE NATO
Murat Yetkin NATO’dan Türkiye’ye Patriot bataryalarının yerleştirilmesi, hatta “Akdeniz’deki 6’ıncı Filoya ait (biri halen Karadeniz’de bulunan iki füzeatar gemiyi ve Rusya’nın hava savunma sistemini karartabilecek kapasitede gelişmiş elektronik harp sistemlerinin” devreye sokulabileceğini yazdı. (YetkinReport, 29 Şubat)
Bunlar tamamen savunma amaçlı…
Putin ise “gelişmiş elektronik harp ve füze sistemleriyle donatılmış iki Rus savaş gemisini” Doğu Akdeniz’e gitmek üzere Boğazlardan geçirdi…
Yine “sert güç” tutkusu…
Öteden beri yazdığım gibi, Rusya karşısında Batı’dan uzaklaşarak Rusya’yı “stratejik ortak” sanmak yanlıştı.
Bir S-400 olayı, bütün sürecin sembolize etmektedir.
Batı’yı “kıskandıran” S-400’lere 2.5 milyar dolar ödüyoruz ama neye yaradı?!
Strateji uzmanı Sinan Ülgen’e göre, s-400’ler yüzünden elimize alamadığımız F-35’ler elimizde olsaydı, Rusya’nın Suriye’deki hava kontrolünü aşmak ve
27 Şubat felaketini önlemek, hatta caydırıcılık kazanmak mümkün olurdu. (28 Şubat)
TÜRKİYE YENİDEN…
Bu satırlar yazılırken, Erdoğan’ın 29 Şubat gecesine kadar verdiği mehil dolduğunda Ankara’nın ne yapacağı tabii bilinmiyordu.
Mevzii hareketler olabilir ama Kremlin tarafından Erdoğan-Putin görüşmesinin 5 veya 6 Mart’ta gerçekleşeceği açıklandığına göre, “Esat güçlerini püskürtme” anlamında bir büyük harekatın başlayacağını sanmam.
Şimdi İdlib krizinin ulaştığı boyutlar ve Rusya’nın tehditkar yüzünün ortaya çıkması, Türkiye’nin Batıyla ilişkilerini eski doğal kulvarına yöneltmek için imkanlar ortaya çıkarıyor.
Göçmenler için bu kadar fedakarlık yapan Türkiye’nin yeni göçmen facialarına sebep gösterilmekten sakınması şarttır; ahlaken de siyaseten de şarttır!
Özellikle Avrupa ile ilişkilerimizi yeniden 2000-2010 arasındaki pozitif ortama yöneltmeliyiz.
Bu tabii içeride demokrasi ve hukuk yolunda gerçek adımlar atılmasını gerektirir.
02/03/2020 00:37
Esad'ın İdlib'deki ordularını Rusya kurdu
28
Dr. CAN KASAPOĞLU, güvenlik ve savunma konularında EDAM Direktörü. Taha Akyol’un sorularını cevapladı...
*Suriye hava sahası, mevcut durumda dünyanın en tehlikelisi... Böyle bir tabloda kara harekatı icra edilemez. Rusya’nın hava sahasını kapattığı dönemde yapılan Zeytin Dalı Harekatı’nda hava görevleri ciddi şekilde aksadı.
*Türk Hava Kuvvetleri’ni devreye sokmak da sokmamak da ciddi risk...
İdlib’de hem siyasi hem askeri olarak iyi seçenek yok. Kara birliklerinin, mobil hava savunma sistemleri olmadan bombardıman alanına konuşlanması çok riskli.
*Gürcistan ve Kırım’ın işgali, Esad diktatörlüğünün iktidarı, Dağlık Karabağ konusu ve Rusya’nın Ermenistan’a SS-26 gelişmiş silah satışları ortada... Bu konuların hiçbirinde Türkiye ile Rusya’nın diplomasi esasları örtüşmüyor.
Şubat gecesi İdlib’de Suriye uçakları 34 askerimizi şehit etti. Rusya’nın desteği olmadan yapılabilirler miydi?
Öncelikle hatıraları her şeyden daha kıymetli şehitlerimizi rahmetle anıyorum. Suriye Arap Silahlı Kuvvetleri, bir süredir zaten İdlib’de bir genel taarruz icra etmekte idi.
Bu genel taarruzun en kritik niteliği, İdlib’i yerel halktan arındıracak şekilde icra ediliyor olması. Baas’ın mezhepçi diktatörlüğü ve Rusların tutumları yanında, sözü edilen niteliğin askeri matematiksel modeller ile de ilintisi var. Rejimin, 3,5 – 4 milyonluk Sünni ve muhalefetin yıllarca hakimiyetinde kalmış bir bölgeyi, muharip kapasitesi çok yüksek birliklerini sürekli Şam’dan uzak tutarak kontrol etmesi olası değil. Bunu yapabilmek için onbinlerce kişilik bir gücü, ülkenin kuzeydoğu ucunda sürekli konuşlandırması gerekiyor. Dolayısıyla gördüğü en ‘kestirme’ yol, Sünni popülasyonun Türkiye’ye göçünü tetiklemek. Bu da Ankara açısından kabul edilemez bir durum. Bir yandan da, Suriye Arap Silahlı Kuvvetleri’nin son dönemde Türk gözlem noktalarını muhasara altına alarak fiili durumlar oluşturma eğilimini gözlemliyoruz.
Türk Silahlı Kuvvetleri işte bu koşullarda bölgeye büyük bir yığınak yaptı. Temel amacın da, rejim güçleri ile tırmandırmaya giderek, Rusları araya girmeye zorlamak olduğunu değerlendiriyorum. Oysa, Rusların tarafsız bir arabuluculuğa zorlanması birçok nedenden ötürü mümkün değildi. Türk kara birlikleri de yeterli yakın hava desteği ya da hava savunma şemsiyesi olmadan, Rusların kontrolünde olan hava sahasının altında bir bölgede konuşlandırılmak zorunda kaldı.
Menfur saldırıya neden olan uçaklar ve pilotlar hangi kuvvete mensup olursa olsun, hava sahası Rusların kontrolünde ve Rusya’nın Hmeymim Üssü’nün onayı olmaksızın böyle bir provokasyon gerçekleştirilmesi olası değil.
RUSYA’NIN SURİYE PROJESİ
İdlib konusunda Rusya ile görüşmelerden neden bir sonuç çıkmıyor? Biz ne istiyoruz, Ruslar ne vermiyor?
İdlib, gerek Türkiye’ye yönelik kontrolsüz bir sığınmacı akımının önlenmesi, gerek Türk Devleti’nin Suriye’nin kuzeyinde, özellikle iç savaştan sonra ülkenin yeniden inşa edilmesi sürecinde, Türk Devleti’nin stratejik çıkarları açısından kritik bir bölge. Dolayısıyla Ankara’nın ilgisi ve ağırlığını koyma çabaları da gayet doğal. Öte yandan yürütülmesi planlanan siyasanın, yani Suriye Arap Silahlı Kuvvetleri’yle tırmanmaya giderek Rusları ateşkese ve arabuluculuğa zorlama hedefinin önünde jeopolitik istihbarat analizi ve askeri-stratejik istihbarat analizi boşlukları olduğunu belirtmeliyiz.
Sözünü ettim jeopolitik istihbarat analizi boşluğu, Rusya Federasyonu’nun Suriye’deki hedefinin, ülkenin toprak bütünlüğünü tam olarak, halihazırda uydusu ve Soğuk Savaş yıllarından beri yakın müttefiki Baas rejimi altında sağlamak olduğunu görememekten kaynaklanıyor. Moskova’nın çıkarları ve vizyonu, bu çerçevede, Suriye’den ikinci bir Lübnan, çeşitli milis kuvvetlerden de ikinci bir Lübnan Hizbullahı (ya da Suriye Hizbullahı) çıkarmaya çalışan Tahran ve Devrim Muhafızları Kudüs Güçleri’yle de uyuşmuyor. Kremlin’in gelecek tasarımında, Suriye’deki tek silahlı güç, Suriye Arap Silahlı Kuvvetleri… Dolayısıyla, İdlib’de ya da Suriye’nin kuzeyinde, Türkiye’ye müzahir Sünni bir yapı ve müstakil silahlı güçlere yönelik tavrı da çok sert. Ruslar bu tavrı, rejime müzahir iş adamlarının teşkil ettiği Esad destekçisi ama kontrol dışına çıkmaya müsait milis güçlerine dahi gösterdi.
‘ARAPÇA KONUŞAN KIZIL ORDU’
Vurguladığım askeri-stratejik istihbarat analizi boşluğunun temelinde ise Rusya Federasyonu Silahlı Kuvvetleri ile Suriye Arap Silahlı Kuvvetleri arasındaki ilişkinin doğru analiz edilememesi yer alıyor. Bu iki ordu arasındaki ilişkiler konjonktürel bir güvenlik işbirliğine değil, Soğuk Savaş döneminde Arap – İsrail harplerine kadar uzanan köklü, kültürel, doktrinel bağlara dayanmaktadır. Bilhassa belirttiğimiz dönemde Baas rejiminin silahlı kuvvetleri için ‘Arapça konuşan Kızıl Ordu’ tanımı yapılabilir. Bugün güneyde İdlib harekatını yürüten iki temel birlik, 25. Tümen ve 5. Kolordu, bizzat Ruslar tarafından, iç savaş sırasında kurulmuştur. 25. Tümen Komutanı General Suheyl el-Hassan, Rus Genelkurmay Başkanı General Valery Gerasimov tarafından birçok kez madalyalarla taltif edilmiş, Putin’in Hmeymim Üssü’ne ziyaretinde, Rus devlet başkanı tarafından şahsen övülmüştür. Moskova’nın, Suriye Arap Silahlı Kuvvetleri ve Türkiye arasında, hem de temel bir jeopolitik hedefe yürür iken, tarafsız bir arabulucu olacağını düşünmek herhalde pek de gerçekçi değil.
‘EN TEHLİKELİ HAVA SAHASI’
Türkiye İdlib’de askeri yığınak yapıyor ancak hava sahası Rusların elinde, Türkiye karadan ne yapabilir? Türk Hava Kuvvetlerini devreye sokmak düşünülebilir mi?
Açıkçası, Suriye’ye ilişkin haritalar toprağa odaklansa da, hava sahasının çok daha kritik olduğunu söyleyebiliriz. Tıpkı Baltık hava sahası gibi, Suriye’de Rus ve ABD uçakları arasında yaşanan gerilimler bunun açık örneği. Sadece birkaç yıl içinde, Rus, Türk, İsrail, Suriye ve İran’a ait çeşitli insanlı ve insansız, döner ve sabit kanatlı uçaklar belirtilen hava sahasında ya da civarında düşürüldü. Hatta, bir İsrail hava taarruzu sırasında ateşlenen S-200 hava savunma sistemine ait füze, KKTC topraklarına dahi düştü. F-35’ler ilk muharip görevlerini Suriye hava sahasında yaptı; Ruslar kendi Tomahawk’ları diyebileceğimiz Kalibr seyir füzelerini önce Hazar’dan sonra da Akdeniz’den ateşleyerek Suriye’de denediler. İranlılar ilk kez İran – Irak savaşından beri, başka bir ülke topraklarına kendi topraklarından balistik füze ateşledi, Deyr ez-Zor’da IŞİD hedeflerini vurdu… Bu arada tabii, personel tarafından kullanılan hava savunma sistemleri (MANPADS) Suriye’de birçok grubun elinde ve alçak irtifa için daha önce bir yazımda, ‘mayın tarlasında uçmak’ ifadesini kullanmıştım. Son olarak tabloya, rejimin ve Rusların elindeki, S-400, S-300VM, SA-22 gibi karadan havaya füze (SAM) sistemlerini ve yoğun elektronik harp unsurlarını da ekleyin… Özetle, Suriye hava sahası, mevcut durumda dünyanın en karmaşık, en tehlikeli hava sahası…
Peki mayın tarlasında uçmadan ya da kara birliklerine yeterli koruma ve yakın hava desteği sağlamadan, Suriye harp sahası gibi karmaşık bir ortamda kara harekatı icra edilebilir mi? Hayır. Kısaca Orta Doğu harp tarihine geçen üç örneğe bakalım. Yıl 1967, Altı Gün Savaşı… İsrail Hava Kuvvetleri baskın tarzında bir meydan taarruzuyla, harbin daha ilk gününde Mısır Arap Hava Kuvvetleri’ne ait uçakların neredeyse yüzde 85’ini imha etti, pistleri de kullanılmaz hale getirdi. Sonuç ortada… Yıl 1973, bir diğer Arap – İsrail Savaşı… Mısırlılar bu kez akıllı davrandı ve hava üstünlüğü sağlamayı bir kenara bırakıp, kara birliklerini hava savunma sistemleri şemsiyesi altında tutarak ilerlediler. İsrail Hava Kuvvetleri kayıplar verdi. Ta ki, Golan Tepeleri’ne dayanarak, kuzey cephesinde Suriye’ye karşı taarruza geçene ve Mısır’ı bir şeyler yapmaya zorlayana dek… Bu andan sonra Mısır birlikleri hava savunma şemsiyesi dışına çıktı ve çok ağır kayıplar verdi. Son örnek de Zeytin Dalı Harekatı’ndan. Ruslar Şubat 2018’de HTŞ’nin MANPADS ateşiyle bir Su-25 taarruz uçağı kaybetti. Pilot atlamayı başardı, yerde çatışmaya girdi ve canlı ele geçmemek için bir el bombasıyla kendini havaya uçurdu. Ruslar, daha sonra yaklaşık bir hafta boyunca hava sahasını insanlı uçuşlara kapattı ve o dönemde Zeytin Dalı Harekatı’nın hava görevleri ciddi şekilde aksadı…
Türk Hava Kuvvetleri’ni devreye sokmak da sokmamak da ciddi riskler barındırıyor. İdlib’de iyi seçenek maalesef yok, bu durum, siyasi olduğu gibi askeri olarak da geçerli. Öte yandan, şu da belirtilmeli, kara birliklerinin, yanlarında kendileriyle birlike hareket eden alçak irtifa, mobil hava savunma sistemleri olmadan ağır bombardıman yapılan alanlarda konuşlandırılması son derece riskli ve dünyanın hemen her yerinde, her harekat tasarısı ve doktrininde bu böyle. Ruslardan ve Baas rejiminden yaralıların tahliyesi gibi temel normlara riayet beklemek de maalesef aynı riskleri barındırıyor...
STRATEJİK ORTAK MI?
Ankara’nın Moskova’yı ‘stratejik ortak’ olarak tanımlaması, nükleer santral, enerji bağımlılığı ve S-400 alımı doğru muydu, bunlar bir ‘eksen kayması’ mıydı, bir hata olarak yorumlanabilir mi?
Açıkçası eldeki veriler ve stratejik emarelerle, Türkiye’nin yarım yüzyıldan fazla içinde yer aldığı Avrupa – Atlantik ittifakını terk etmek gibi bir düşüncenin Ankara’da genel kabul gördüğünü düşünmüyorum. Türkiye’nin NATO’ya katkıları ortada ve bu konuda Ankara’ya birçok örnekte haksızlık da yapılıyor. Öte yandan, özellikle son dönemde birçok kritik milli güvenlik meselesinde, örneğin PKK terör örgütünün Suriye’deki uzantıları hususunda, Batı’yla ters düşülmesi; Batı kamuoylarında ise Türkiye’ye ilişkin algının hızla kötüleşmesi, karşılıklı gerginlikleri beraberinde getirdi. Moskova ise, tam da bu dönemde konjonktürel koşulları çok iyi kullandı.
Rusya’yla ilişkileri tanımlar iken, ‘Stratejik Ortaklık’ konseptinin bu kadar kolay kullanılmasını doğru bulmuyorum. Zira, stratejik ortak, en temel siyasi-askeri meselelere yönelik bir birliktelik vizyonu gerektirir. Gürcistan’ın 2008 yılında işgali, Kırım’ın işgali ve uluslararası hukuka aykırı ilhakı, Şam’da Baas rejiminin ve Esad diktatörlüğünün iktidarı, Dağlık Karabağ konusu ve Rusya Federasyonu’nun Ermenistan’a SS-26 İskender füzeleri de dahil olmak üzere gelişmiş silah satışları ortada… Bu konuların hiçbirinde Türk Devleti’nin resmi tavrı ve diplomasi esasları da Moskova ile örtüşmüyor… Bu koşullarda hangi stratejik ortaklıktan söz edebilirsiniz? İyi komşuluk ve ikili ticari ilişkiler elbette gereklidir. Ancak ikili ilişkilere jeopolitik temeli olmayan anlamlar yüklenmesi ciddi hayal kırıklıklarını da beraberinde getirecektir. Stratejik ortaklık, Batı’ya duyulan tepkiler üzerine kurulamaz, jeopolitik vizyon örtüşmesi üzerine kurulur. Ankara ile Moskova arasında böyle bir vizyon örtüşmesi yok...
ABD NEDEN YPG’Yİ DESTEKLİYOR?
ABD niye YPG’yi kuvvetle destekliyor? NATO Savunma Koleji tarafından yayımlanan son raporunuzda, “Türkiye’nin milli güvenliği için NATO’nun önemi ve NATO için Türkiye’nin değeri Suriye sorunundan büyüktür” diye yazdınız, neden?
İlk sorunuzun iki yanıtı var ve yanıtlardan ilki için 2016 yılında, ABD Kongresi’nde, Senatör Lindsey Graham ile Savunma Bakanı Ashton Carter arasındaki diyaloğa geri gitmek gerekiyor, okurlara da mutlaka izlemelerini tavsiye ederim.
Senatör Graham, Bakan Carter ve Obama yönetimini, PKK terör örgütüyle kuvvetli bağları olan gruplara destek vermekle suçluyordu. Carter ise, verilen desteğin geçici ve DEAŞ’a karşı yürütülen harekatla sınırlı olduğunu söylemekte idi. Nitekim, 2014 sonrasında DEAŞ, 10 milyona yakın bir nüfusu ve dünyada birçok devletin ülke toprağından daha büyük bir alanı kontrol eden bir hal almıştı. Obama yönetimi ise, birçok güvenlik sorununda olduğu gibi, Bush dönemini bir saplantı haline getirmiş ve paniklemiş durumda idi. Washington DEAŞ tehdidi karşısında konvansiyonel kara birlikleri konuşlandırmayı kabul eden tek NATO ülkesi olan Türkiye’yle değil, PKK’ya müzahir gruplarla kara harekatlarını yürütmeyi tercih etti. Bu büyük bir hata... Suriye siyasasında Adana Mutabakatı en kıymetli kazanımı olan bir NATO ülkesinin hemen yanı başında, PKK’yla doğrudan militan geçirgenliği olan gruplara, bir geri alım takvimi de olmaksızın, güdümlü anti-tank füzeleri gibi yetenekler kazandırmak, bunu da bir diğer terör örgütünü imha etmek için yapmak, dikkatsizce yapılan bir kortizon tedavisine benziyordu, anlık olarak semptomatik rahatlama sağlayıp, karşılığında uzun dönem komplikasyonlara neden oldu – esasen Obama döneminde İran’la nükleer anlaşmadan Suriye’nin kimyasal silahsızlanmasına kadar birçok güvenlik konusunun, sözünü ettiğim ‘amatörce yapılan kortizon tedavisine’ benzediğini düşünüyorum –.
Ankara’yı haklı olarak daha çok endişelendiren ikinci boyut ise, Washington’un, PYD / YPG’ye, DEAŞ karşıtı harekatın ötesinde, iç savaş sonrası otonomiye gidecek kabiliyetler kazandırmaya başlaması. Bunun nedenleriyle ilgili birçok spekülasyon yapıldı. Ancak, burada nedenden çok sonuç önemli…
TÜRKİYE VE NATO
Türkiye ve NATO’nun birbirine gerekliliği Suriye sorundan önemli demiştiniz…
Bakın, Suriye’de bölgesel askeri müdahaleyi tetikleyecek iki trend var. Güneyde, sınıra yakın bölgelerde İran Kudüs Güçleri ve Lübnan Hizbullahı varlığı, ayrıca Hizbullah’a yönelik oyun-değiştirici silah transferleri… Bu trend, kaçınılmaz olarak, İsrail müdahalesini tetikler. İkincisi ise kuzeyde, PKK terör örgütü ve müzahir gruplara yönelik oyun-değiştirici silah transferi ve bu grupların siyasi otonomi kazanması. Bu trend de kaçınılmaz olarak Türk müdahalesini tetikler. NATO müttefiklerimizin, ilk trendi iyi anlarken, bu ikinci trendi kavrayamamaları kabul edilebilir değil.
İlginç bir örnek, S-400 ve F-35 kıyaslamaları gündeme geldiğinde, EDAM raporlarında, objektif parametrelerle bakıldığında F-35’ten (mahrum) olma pahasına S-400 alımının Türkiye’nin milli çıkarlarını karşılamayacağını vurgulamıştık. Türkiye’nin envanterinde S-400 yerine F-35 olsa idi, İdlib’deki hain saldırıya, Suriye hava sahasının derinliklerinde mukabele etme imkanımız da olabilecekti. Bu vesileyle, benzer bir analojiyi Türkiye ve ABD’nin desteklediği gruplara ilişkin yapabiliriz. Obama döneminin iflas etmiş güvenlik politikalarının esiri olmak ve karşılığında İran, Irak ve Suriye’ye komşu bir NATO müttefikini kaybetmek akıllıca değil. Tüm ittifakın, Batı ve Türkiye, rasyonel olmasında büyük fayda var.Dünya tehlikeli bir yer…
KİMDİR?
Dr. Can Kasapoğlu, Ekonomi ve Dış Politika Araştırma Derneği’nin (EDAM) güvenlik ve savunma programı direktörüdür. Ayrıca, Berlin›de bulunan Alman düşünce kuruluşu SWP’de araştırmacı olarak görev yapıyor . Doktora derecesini Harp Akademileri Stratejik Araştırmalar Enstitüsü’nden, yüksek lisans derecesini Kara Harp Okulu Savunma Bilimleri Enstitüsü’nden aldı. Roma’da NATO Savunma Koleji’nde, Tallinn’de NATO Siber Savunma Mükemmeliyet Merkezi’nde akademik çalışmalarda bulundu. İsrail›de BESA Center’da, Fransa’da FRS bünyesinde görev yaptı. Askeri bilimler ve stratejik meselelere ilişkin birçok yayını bulunmaktadır.
3/03/2020 00:32
Putin ‘dost’ mu?
52
Suriye’de on yıla yaklaşan iç savaşın Türkiye açısından en kritik dönemini yaşıyoruz
Suriye’de daima PKK uzantısı teröristlerle ve IŞİD’le savaşmış olan Türkiye, şimdi İdlib’de rejim güçleriyle de savaşıyor.
Rejimin arkasında Putin var tabii.
5 veya 6 Mart’ta Moskova’da Erdoğan-Putin görüşmesi olacak.
Cumhurbaşkanı Erdoğan Putin’e “aradan çekilin, bizi rejimle baş başa bırakın” dediğini açıkladı.
Rusya, Şam rejimini Türkiye ile baş başa bırakır mı? Yakından görelim.
DÖNÜM NOKTASI: IŞİD
Suriye Baas rejimi öteden beri Moskova’ya dayandı. Suriye ordusu tamamen Rusya tarafından eğitildi; Dr. Can Kasapoğlu’nun belirttiği gibi Suriye ordusuna o dönemde “Arapça konuşan Kızıl Ordu” deniliyordu.
Putin, Suriye iç savaşını iyi değerlendirerek Şam’ı kuklası haline getirdi.
2014 sonlarında Suriye’de IŞİD’in 10 milyon nüfusa hükmeder hale gelmesi sonraki bütün kötülükleri körükleyen dönüm noktası oldu.
Meşhur “Kobani kuşatması” Ekim 2014’teydi.
Obama “Esat gitmeli” diyordu, ama IŞİD’in böyle büyümesi üzerine Obama yönetiminin Rusya ile “Esat’ın başta kalabileceği” yolunda 2015’in yaz aylarında görüşmeler yaptığı ortaya çıkacaktı.
ABD, karada IŞİD’le çarpışacak güç olarak, Türkiye’nin itirazlarına rağmen YPG’yi seçecekti! Sonrası malum…
SURİYE’DEKİ RUSYAŞİD
Rusya ise 2015 Eylülünden ibaren “terörle mücadele” gerekçesiyle Suriye’deki askeri varlığını ‘muazzam’ boyutlara çıkardı.
26 Ağustos 2015’te Putin ve Esat bir anlaşma imzaladı: Suriye’nin Himeymin hava alanı, kayıtsız şartsız Rus ordusunun kullanımına açıldı. Görev yapacak Rus askerî personelin “hukuki dokunulmazlık” sahibi olacağına dair bir madde de var anlaşmada!
Ekim ayında Rus uçak gemisi boğazlardan geçerek doğu Akdeniz’e demirleyecekti.
Batılı araştırma kurumları Rus Hava Kuvvetlerinin Suriye’de hava sahasını elde tutmak için günde konjonktüre göre 2.3 milyon ilâ 4 milyon dolar harcadığını, tanesi 1.2 milyon dolar olan 3M-14T füzelerini de yoğun olarak kullandığını belirtiyor. (Wikipedia)
2015’ten itibaren ibre tersine dönecek, Esat güçlenecekti.
Ankara bu değişimi zamanında görerek politikasında buna göre ayar yapmadı; “Esat gitsin”e kilitlenmeyi devam ettirdi.
SURİYE ORDUSU?
Putin Suriye’deki amaçlarını daha beş yıl önce şöyle açıklıyordu:
“Suriye’deki amacımız, meşru iktidarı (Baas) istikrara kavuşturmak ve uzlaşma zemini hazırlamaktır” diye açıklama yaptı. (11 Ekim 2015)
Suriye rejiminin kalıcı hale getirmenin, Rusya tarafından birinci derecede stratejik hedef olduğu açıktır.
Niye? Çünkü Sovyet ve Baas tarihlerinden gelen organik bağlarla birlikte, Putin Rusyası Suriye’yi bütünüyle bir üs haline getirerek Doğu Akdeniz ve Ortadoğu’da stratejik bir güç haline gelmiştir.
Bırakır mı; hatta geri adım atar mı?
Doğu Akdeniz’de ve Orta Doğu sorunlarında Putin’in Türkiye’yi desteklediğini hiç gördünüz mü?
Orta Doğu hesaplarından dolayı PKK’yı bile terör örgütü saymıyor adam!
Can Kasapoğlu’nun belirttiği gibi, İdlib’de 34 Mehmetçiği şehit eden “25. Tümen ve 5. Kolordu, bizzat Ruslar tarafından, iç savaş sırasında kurulmuştur.” (Karar, 2 Mart)
ERDĞAN-PUTİN GÖRÜŞMESİ
Putin, Türkiye ile Batı arasındaki sorunlardan da istifade ederek, Ankara’nın gözünde Batı’ya karşı bir seçenek olabileceği umudunu da yarattı...
F-35’leri riske atıp 2.5 milyar dolara S-400 aldık; neye yarıyor?!
Putin’in tavrı mı değişti?!
Daha Erdoğan-Putin görüşmesinden dört gün önce Kremlin Sözcüsü Dmitriy Peskov “Rusya dışındaki tüm ülkelerin askerlerinin Suriye’de uluslararası hukuka aykırı olarak bulunduğunu”, İki liderin görüşmesinin “zorlu geçeceğini” söylüyor! (1 Mart)
Moskova, Şam’a açıklama yaptırıyor: “İdlib’de hava sahasını kapattık, her uçuşa düşman muamelesi yapacağız.” (3 Mart)
Bunlar Erdoğan-Putin görüşmesinin nasıl geçeceğine dair işaretler…
Putin’in Erdoğan’la görüşmesinde Türkiye’yi tepkiye sevk etmeyecek ama Esat’ı da zaafa uğratmayacak bir yol izleyeceğini sanıyorum.
Sonuçta, iç savaş bir gün bittiğinde Rusya ve Baas Suriye’de yine etkili olacak ve bize dostça davranmayacaklar! Ufukta gözüken maalesef budur.
Her hal ü kârda, Ankara’nın son on yıldaki dış politikasını gözden geçirmesi ve 2010’a kadar bütün Cumhuriyet hükümetlerinin izlediği “eksen”e yönelmek üzere revize etmesi gerektiği apaçık ortada
4/03/2020 00:31
En büyük sorun
64
Putin KGB tarafından çok iyi eğitilmiş… Çok konuşmayan, duygularını dışa vurmayan, her davranışı hesaplı bir lider…
Ankara’nın, hatta Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın açıklamalarına Kremlin Sözcüsü Dmitriy Peskov cevap veriyor.
Putin’in diğer bir özelliği, Rus geleneğine uygun olarak, zihnini ‘sert güç’ siyasetine kilitlemiş olmasıdır: Fırsatını bulduğunda askeri güce başvuruyor: Ukrayna, Kırım, Kafkasya, Gürcistan ve Suriye…
Rusya zaten sadece askeri sahada süper devlettir.
Stalin’e “Papa komünizmi eleştirdi” demişler, Stalin’in “Papa’nın kaç tümeni var?!” diye cevap verdiği söylenir!
YIL 2012
Türkiye kabaca 2010 yılından sonra, Rusya ile ‘iyi komşuluk’ kavramının ötesinde ‘stratejik’ ilişkilere yöneldi. Rusya’nın Şam rejimini desteklemesi, Ankara’nın ise ‘Esat gitsin’ politikasını bayraklaştırması iki ülke arasında daha ilk yıllarda gerilimler çıkardı.
2012 Temmuz’unda Ankara ile Moskova arasında ‘Esat’lı, hayır Esatsız geçiş’ gerilimi patlak verdiğinde Başbakan Erdoğan yine Moskova’ya gitmişti…
Putin, Esat’ı böylesine desteklememesi için ikna edilebilir miydi?
Basınımızın diplomasi gazeteciği öğretmeni Sami Kohen ağabeyimiz Milliyet’te şöyle yazmıştı:
“Başbakan Erdoğan’ın Putin’i, bazı gazetelerde öne sürüldüğü gibi, ‘ikna etme’ çabasının Kremlin’in duvarlarına çarpması ve yankı bulmaması şaşırtıcı olmayacaktır. Herhalde Putin’in de Erdoğan’dan Suriyeli muhaliflere ve direnişçilere destekten vazgeçmesini istemesi için de aynı şey söylenebilir.”
Sami Ağabeyin yazısı şöyle sona ediyordu:
“Kısacası, Erdoğan-Putin buluşmasından Suriye krizini çözecek bir mucize beklememeli. Ancak bu samimi diyalogun devam etmesi ilişkilerdeki ‘Suriye gölgesi’nin etkisini azaltması bakımından önemli ve yararlıdır...” (17 Temmuz 2012)
Şimdi, 5 Mart’ta Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın Putin’le görüşmesinin de benzer şekilde geçeceğini sanıyorum.
YIL 2020
AK Parti dünyevi politikaları bile dinî ve hamasi değerlerle ifade ediyor; Erdoğan 5 Eylül 2012’de “Şam’da Selahattin Eyyubi’nin kabri başında Fatiha okuyacağız, Emevi camiinde namaz kılacağız” diye konuşmuştu. Esat’a kesin gidici gözüyle bakılıyordu.
Batılılar da Esat’a gidici diye bakıyordu.
Fakat Putin baştan beri desteklediği Baas rejimini güçlendirmek için 2015’ten sonra muazzam bir askeri sevkiyat yaptı, sahadaki ibreyi Esat lehine çevirdi.
Bugün hiç kimse Esat rejiminin gidici olduğunu söylemiyor.
Aksine, Putin’in Esat’la birlikte, 8 Ocak 2020 günü Şam’da Emevi camiini ziyaret etmesi hem dengenin nasıl kökten değiştiğini gösteriyordu, hem Ankara’ya bir nazire idi!
Fakat Ankara politikasında buna göre bir revizyon yapmadı.
Kaldı ki Suriye’nin nüfus yapısı olumsuz yönde değişiyor. Kabaca 6 milyon Sünni Suriyeli ülkeyi terk etti; 4 milyonu Türkiye’ye, kalanı Ürdün ve Lübnan göçtü.
Dr. Can Kasapoğlu’nun vurguladığı gibi Rusya Suriye’de bu etnik temizliği de destekliyor. Doğu Akdeniz’deki sadık kolu olan Baas’ın ‘sağlam’ bir nüfusa dayanması için!
NASIL BİR SURİYE?
27 Şubat gecesi 34 askerimizi şehit eden hava saldırısını sadece Suriye ve Rus uçaklarının birlikte icra ettiğini, Sedat Ergin kanıtlarıyla yazdı.
Devlet Bahçeli, tabii ki hükümetten aldığı bilgilerle, ayrıntılı olarak bu gerçeği açıkladı.
Hükümet ise Moskova’nın sorumluluğunu vurgulamaktan kaçınıyor. Diplomasi de böyle şeyler elbette olur.
Hükümet askerî açıdan da ‘Rusya ile karşı karşıya gelmekten’ sakınıyor; doğru olarak…
Fakat başka ülkelerle ilişkilerde de diplomasi diline özen göstermek gerekmez mi? Özellikle Avrupa ile ilişkilerde diplomatik kanallarda tutulabilecek sorunlar bile miting meydanlarında ‘bunlar haçlı İttifakı…’ gibi söylemlere konu edildi…
Türkiye’nin önündeki en büyük sorunu görelim: İç savaş bittikten sonra Suriye’de Türkiye’ye hasım bir rejim kurulması ihtimali gittikçe güçleniyor! Rus-Baas güdümlü bir rejim, Türkiye’ye karşı her türlü terörü destekleyebilir; dün olduğu gibi…
Rusya PKK’yı bile terör örgütü saymıyor!
Suriye’de dengeli ve ılımlı bir rejim kurulması, göçmenlerin hiç olmazsa önemli bir bölümünün ülkelerine dönerek Suriye kompozisyonunun doğal hale getirilmesi gibi ağır sorunları Türkiye tek başına çözemez.
‘Dostlarımızı artırmak, düşmanlarımızı azaltmak’ ilkesi unutulmamalıydı; Türkiye’nin buna şiddetle ihtiyacı var.
6/03/2020 00:29
Moskova görüşmesi zafer mi, hezimet mi?
70
Zafer mi, hezimet mi sorusu zihnimizdeki ak-kara kilitlenmesinin veciz bir ifadesidir!
Çünkü hayatta ak ve kara dışında çok geniş bir renkler yelpazesi vardır; ak mı, kara mı diye bakmak renk körlüğüdür.
Ak-kara at gözlüğüyle baktığımızdan, Lozan gibi muazzam bir diplomasi tecrübesini ‘anlamak’ ve ufkumuzu açmak yerine, hâlâ kavga edip duruyoruz.
Moskova’da Erdoğan-Putin görüşmesine de “zafer” denilemez, olumlu tarafları yokmuş gibi “hezimet” de denilemez.
Liderler üç konuda anlaştılar: Ateşkes... M-4 karayolu etrafında güvenlik koridoru… Koridorda Türk ve Rus birliklerinin devriye gezmesi…
Bu gösteriyor ki, esaslı sorunların hiçbirinde uzlaşma olmamış, sadece çatışmaları bir süre durduracak nitelikteki bu konuda uzlaşma sağlanabilmiştir.
ATEŞKES OLUMLU
Ateşkes iki taraf için de olumludur. Zira çatışmalar tırmanarak bir noktada Türk ve Rus birliklerinin karşı karşıya gelmesine yol açabilirdi.
Öyle ki, Moskova’da görüşmeler devam ederken özellikle Serakip bölgesinde şiddetli çatışmalar devam ediyordu, Mehmetçiğimiz Enes Kaya şehit düşmüştü.
Elbette Türkiye’ye İdlib’den artık şehit cenazeleri gelmemeli; maddi yük de daha fazla artmamalı. Putin Suriye ordusunun da “ciddi kayıplar” verdiği söyledi.
Putin konuşmasında Baas rejimini savunmaya devam etti, “terörle mücadeleyi azaltmadan devam ettirmekte kararlıyız” diye vurgulayarak rejimi akladı…
Erdoğan ise, “Soçi Mutabakatı ile İdlib’de sağlanan nispi istikrarı rejimin saldırıları bozdu” diyerek rejimin sorumluğunu ve Ankara’nın kararlı tavrını ifade etti.
Tarafların terör tanımı da farklı… ‘Ortak Bildiri’de Türkiye’nin ısrarıyla “BM tarafından tanımlanan terör örgütleri” ifadesi yer almışsa da, bu ifade önceki metinlerde de vardı ve rejimin sivillere Rus destekli saldırıları hep ‘terör’ bahanesiyle yapılmıştı.
Erdoğan, rejim saldırırsa yine karşılık vereceğimizi de vurguladı.
Görüş ayrılıkları böylesine devam ettiği için ateşkesin ne kadar süreceğini tahmin etmek zor.
Akdeniz’e açılan M-4 kara yolunun 6 km. Kuzey ve 6 km. güneyinde “güvenli koridor” (güvenli bölge değil) kurulması, Türk ve Rus askerlerinin birlikte devriye gezmesi de olumlu. Türkiye bunu kabul ettirmiştir. Esat güçleri buranın kuzeyine çıkamayacaktır.
Diğer olumlu bir husus ayırımsız “insani yardım” kavramının açıklamada yer almasıdır.
KRİTİK SORUNLAR
Evvela Türkiye’nin savaşı göze alarak açıkladığı “Esat güçlerinin Soçi sınırına çekilmesi” söz konusu değil. Hatta “temas hattı boyunca ateşkes” denilmesiyle, Esat birliklerinin şu anda bulundukları noktada kalmaya devam etmesini Ankara kabul etmiş oluyor.
Suriye hava sahasının Türkiye’ye açılması, İdlib’de Esat güçlerine “uçuş yasağı” konulası, sınırımızın ötesinde göçmelerin iskan edileceği “güvenli bölge” kurulması gibi Türkiye’nin çok önemli talepleri de açıklamalarda yer almıyor.
Anlaşılan bu hususlar uzun vadeli sayılmış, çatışmaları tırmandırabilecek ihtimalleri önlemek için yukarıda belirttiğim üç konuda uzlaşma sağlanabilmiş.
Aslında büyük beklentilere girmemek gerekirdi; sonuçlara da zafer veya hezimet diye bakmamak gerekir.
Rus lider Putin kazanımlarından geri adım atar mıydı?
ERDOĞAN GİTMELİ MİYDİ?
Putin’in gelmesi Türkiye açısından elbette daha prestijli olurdu. Erdoğan da zaten görüşmenin “İstanbul ve Ankara’da” olacağını söylemişti. (25 Şubat)
Fakat Putin gelmedi.
Erdoğan Putin’le buluşmasında ekranlar önünde, “Rusya’daki anayasa çalışmaları sebebiyle” Putin’in Türkiye’ye gelemediğini söyleyerek bu tablonun yarattığı izlenimi telafi etmek istedi.
Anayasa çalışmaları bir günlük seyahati engelleyecek müstaceliyette değildir. Sanıyorum Moskova, Erdoğan’ın gelmesi için böyle bir ‘gerekçe’ gösterdi.
Madem o gelmiyor, Erdoğan’ın gitmesi normaldir. Bunun için Erdoğan’ı eleştirmeyi doğru bulmam.
Eleştirilecek konu yıllardan beri hep yüksek perdeden konuşarak diplomasi dilini ihmal etmektir.
Hükümetin gözden geçirmesi gereken husus, Suriye politikasının hamasi söylemler eşliğinde bugünkü hayli sıkıntılı duruma gelmiş olmasıdır.
En önemli sembol olarak S-400 neye yaradı? Sahada faydası mı oldu, Rusya’nın Suriye politikasında Türkiye lehine tavır değiştirmesini mi sağladı?
Suriye sorununda görünür gelecekte mutlu bir çözüm gözükmüyor; Türkiye uzun süre daha uğraşmak zorunda kalacak…
8/03/2020 00:03
Putin’e Osmanlı tokatı!
91
Böyle bir şey tabii mecazen bile söz konusu değil. Rusya ile Türkiye arasındaki güç dengesini ve Suriye’deki güçlerini mukayese ettiğimizde bunun olamayacağı açıktır.
Moskova’daki ateşkes görüşmelerinde de bunu gördük. İdlib’de muhaliflerin elinde bulunan 6.000 km. karelik alanın yaklaşık 2.000 km. karesini Esat’a bırakarak ateşkes imzalandı. M4 karayolunda ortak devriye ve insani yardımlarda kolaylık gibi sağladığımız avantajların buna ‘denk’ olmadığı bellidir.
Güç dengesi böyle olduğu için şartları ne olursa olsun ateşkes anlaşması iyi oldu.
Esasen 2015 yılında Rusya Suriye sahasına elkoymaya başlayınca politikamızı revize etmek gerekirdi, ayrı bir mesele.
Bugün yazıma böyle bir başlık koymaktaki amacım, dış politikada hamasetin yersizliğini, diplomatik dilin gerekliliğini anlatmak içindir.
Siyasetin hamaset ve propaganda dilinin ayıklayarak jeopoLİtik, askeri, iktisadi ve siyasi gerçekleri görmeye çalışmalıyız.
TARİHİMİZDE MOSKOF
Rus, bizim tarihimizde Moskof’tur. Osmanlı çöküşündeki birinci dış faktör “Moskof gavuru” oldu.
Namık Kemal “Tuna vilayetini kaybedersek, Rumeli’yi elde tutamayız” diye yazmıştı…
“93 Harbi” dediğimiz 1877-78 savaşında Tuna vilayetini kaybettik, Ruslar İstanbul kapılarına dayandı ve Bulgaristan kuruldu…
1912 Balkan harbinde de Rumeli gitti.
Neden?..
Çağımızda asıl odaklanmamız gereken bu mağlubiyetlerin nedenidir.
Rusya modernleşme reformlarında Avrupa’nın gerisinde ama Osmanlı’yı mağlup edecek kadar de ilerideydi.
Büyük hukukçu ve tarihçi Cevdet Paşa, I. Petro ile II. Mahmut’un reformlarını mukayese eder. Hayret edilecek derecede benzerdir. Fakat Petro reformları Rusya’yı güçlendirecek, II. Mahmut reformları Osmanlı devlet ve toplum yapısında aynı sonucu doğuramayacaktı…
Bunun da nedenini merak edenler Cevdet Paşa’yı ve tarihi okusun…
Sorun şu ki, tarihe hamasetle baktığımızda, “modernleşme mesafesi”nin böylesine hayati önemde bir “beka” meselesi olduğunu göremiyoruz.
Hele dış politikada hamaset daha görünür olumsuz etkiler yaratıyor.
BUGÜNKÜ RUSYA
36 aslanımızı şehit verdiğimiz İdlib çatışmaları devam ederken, bugünkü Rusya’nın Savunma bakanlığı internet sitesinde 1877-78 savaşındaki zaferlerini kutladı! Rus ordusunun Ayastefanos’a (bugün Yeşilköy) kadar geldiğini hatırlattı!
Türkiye NATO’dan destek isteyince, Putin iki savaş gemisini Boğazlar geçirerek Doğu Akdeniz’e doğru yola çıkardı. Gemilerden biri ‘Admiral Makarov’ adını taşıyordu. Bu amiral 93 Harbin’de Osmanlı mevzilerini denizden bombardıman etmişti… Öbür savaş gemisi ‘Amiral Grigorovich’ adını taşıyordu, bu amiral de Birinci Dünya Savaşında Türk Karadeniz sahillerini bombalamıştı…
Bunlar bugünkü Rusya’nın tarihteki gibi savaş ilan ederek Türkiye’den toprak almaya çalışan bir “Moskof” olduğunu göstermez.
Fakat çağımızda tarih aynı zamanda “jeopolitik” gerçekliği okuyabileceğimiz için çok önemli bir kitaptır. Çağımızda Türkiye Rusya ile iyi komşuluk, bol ticaret, turizm ve yatırım ilişkilerine sahip olmalı fakat “Stratejik Ortak” olamaz.
Türkiye’nin iktisadi ve teknolojik gelişmesi için Rusya’nın ciddi bir katkısı olamaz, esas hedefleri de uyuşmuyor.
İdlib savaşı bunu gösterdi.
Tam 2.5 milyar dolara Rusya’dan S-400 aldık değil mi? Bizi kimlerin füzelerine karşı koruyacak?!
Halbuki Suriye iç savaşının yaşandığı 9 yıl içinde kaç defa NATO’nun Patriotlarına ihtiyaç duyduk?
TARİHİN DERSLERİ
Tarih önemlidir fakat çağ değişimini kavramak daha önemlidir.
Avrupa’yla sorun çıktığında “Osmanlı tokadı” hamasetiyle bakmak da bugün Rusya ile sorun çıktığında “Moskof” diye bakmak da yanlıştır, yanıltıcıdır.
Tarihte savaşlar kadar barışlar da olduğu gibi, bizim son iki asırlık tarihimiz daima Rusya karşısında denge kurmak amacıyla Avrupa’da ittifaklar kurma tarihidir.
Tanzimatçılar, İngiltere ve Fransa ile ittifak yaptı, Kırım Savaşında müttefiklerimizdi.
Abdülhamid, Almanya ile işbirliği yaptı, ordunun reformunu Almanlara verdi, Birinci Dünya Savaşı’ndaki Alman ittifakı bunun devamıydı.
Abdülhamid Rusları kızdırmamak için demiryolunu Ankara’dan öteye uzatmamış, Londra’yı gözeterek de donanmanın reformunu İngilizlere vermişti…
Cumhuriyet, 1930 ortalarından itibaren her dönemde Batı ittifakına öncelik verdi. Eksen kayması son yıllardadır.
Tarih hamasete kapılmak için değil, çağımızda doğru ve istikrarlı politikalar geliştirmek için okunmalıdır vesselam.
10/03/2020 00:49
'Yeni Çar’
56
PUTİN, Moskova’da Türk heyetine kaba davrandı….
Putin’in toplantılara gecikme huyu vardı gibi bir bahane kabul edilemez. Çünkü Cumhurbaşkanı Erdoğan “İstanbul veya Ankara’da” görüşmek istediği halde, bunu kabul etmeyip, Kremlin’de 5 Mart saat 14.00’te görüşmeye kendisi karar vermişti. Üstelik görüşmeler başlarken öyle aceleyle bir yerden gelmiş gibi bir hali de yoktu.
Erdoğan’ın “Dostum Putin” sözünü yine duyar mıyız?.. Dışişleri Bakanı Çavuşoğlu, yine “Stratejik ortağımız Rusya” der mi? Sanmıyorum.
PUTİN AYAĞA KALDIRDI
Yazar Steven Lee Myers, 2014’te yayımlanan kitabına “Yeni Çar” adını vermişti. “Putin’in Yükselişi ve Hükmetme Dönemi”ni anlatıyordu.
Batılı gazetecilerle bir toplantısında Putin’in şöyle konuştuğunu aktarıyor:
“Rus halkı geridir; sizin memleketlerinizdeki demokrasiye uyum sağlayamaz; bunun için zamana ihtiyaç var.”
Fakat Putin, demokratik kurumların ve demokratik kültürün gelişmesi için çalışmıyor. Rusya’nın tarihsel otokrat geleneğini, kendi otokrasisini inşa etmek için kullanıyor, şimdi bir kere daha sistem değiştirerek bir ‘konsey’ kurmak suretiyle bunu uzatmaya çalışıyor.
Evet, Putin’den önce Rusya çökmüştü, Putin ayağa kaldırdı.
Oligarkları ve onların medya hakimiyetini ezdi. Fakat özgür ve çoğulcu medya oluşması için değil, kendi medyasını kurmak için… Muhalifleri öldürtmekten çekinmediği bile oldu!
RUS EKONOMİSİ
Putin otokrasisi Rusya’yı petrol ve doğal gaz gelirleriyle ayağa kaldırdı.
Rusya Uzmanı Prof. Dr. Mitat Çelikpala’nın verdiği bilgilere göre, Putin’in iktidara geldiği günlerde dünya petrol fiyatları 10 dolar kardan düşmüş, Rusya da yere serilmişti. Fakat:
“Petrolün varil fiyatı Putin iktidarının erken döneminde 150 dolara kadar yükseldi. Putin’in iktidarının ilk iki döneminde, 1999’dan 2008’e, Rusya’nın GSMH’si yüzde 94 büyürken kişi başına milli gelir iki kat arttı. Rus ekonomisinin büyüklüğü 210 milyar dolardan 1.8 trilyon dolara çıktı…”
İşte Rusya’yı ayağa kaldıran; Putin’in otokrat yönetiminin bu fırsatı iyi değerlendirmesi oldu. İran ambargosu ve Irak savaşı da Rusya’yı petrol ve gaz kaynağı olarak öne çıkarmıştı:
“Rusya 1990’lı yıllarda IMF’den aldığı yaklaşık 15 milyarlık borcu bu sayede 2005’te kapattı...”
Arap otokrasileri gibi Rus ekonomisi de petrol ve gaza dayanıyor.
Haber Türk’te Murat Muratoğlu’na göre, petrol fiyatlarında Korona virüsü ve Suudi Arabistan’ın üretimi attırması yüzünden meydana gelen ani fiyat düşüşü en çok Rusya’ya zarar verecek.
İktisadi bir çöküş olmaz ama Rus ekonomisi böyle bir ekonomi.
‘SERT GÜÇ’
Putin, otokrat geleneğe uygun olarak daima “hard power” (sert güç) kullandı. İçeride muhaliflerini ezerek, dışarıda Ukrayna, Kırım, Karadeniz, Kafkasya ve Suriye’de “sert güç” kullanarak “güç” tutkusunu sergiledi.
2 Mart 2016 büyük bir tantanayla açıkladığı “icatların” hepsi askeri alandadır: Sınırsız menzilli, yani her yere ulaşan nükleer füze, “Kinzal” (Harçer) adlı, sesten on kat hızlı füze gibi tam 6 yeni silah sistemi…
Suriye’de Rus kuvvetlerinin operasyonları hakkında Putin’in söylediği sözlere bakın:
“Bu operasyonlar silahlı kuvvetler ve yeni silah sistemlerinin kullanılması için çok önemli bir tecrübe. Ancak Suriye yeni Rus silahları için bir poligon değildir.” (8 Haziran 2018)
Putin, “bu silahların dünyada bir benzeri yok” diyordu.
Rusya’nın sivil teknoloji alanında herhangi bir markasını biliyor musunuz?
VE TÜRKİYE
Türkiye Rusya ile çok iyi ilişkilere sahip olmalı; bol ticaret, bol turizm, mümkünse bol yatırım… Fakat bilmeliyiz ki, Türkiye’nin güçlü bir gelişmiş ülke seviyesine çıkması için gerekli olan teknoloji, sermaye ve hukuk ihtiyacını Rusya ile ilişkilerden temin edemeyiz.
Ne demek bu? Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın bu konuda birçok konuşması var. Şu sözlerinin altını çizmek gerekir:
“Türkiye’nin AB üyeliği sürecindeki en büyük kazanımlarından biri de reform paketlerini geliştirmiş olmasıdır.” (30 Mayıs 2019)
Kabaca 2010’a kadarki reform paketleriyle ülkemize AB standartlarına uygun Ceza Kanunu ve Ceza Usul kanunu geldi... Evrensel hukukun üstünlüğü anayasaya yazıldı… Bireysel Başvuru gibi fevkalade önemli bir hak arama yolu açıldı…
Ve yılda 20 milyar dolar yatırım sermayesi getirdi.
Batı’dan gelen demokrasi ve hukuk eleştirilerine kızıp Rusya’yı alternatif sanmak yanlıştı. Bu görülmeli; 2010’a kadarki politikaya yeniden dönmeliyiz.
11/03/2020 00:32
‘Vatan haini’
49
Siyasi kültürümüzdeki marazlardan biri, rakibini hain diye suçlamaktır.
Dış düşmanların hizmetinde göstermek, gizli planlardan, ihanet projelerinden bahsetmek hemen bütün tarihimizde yoğun olarak görülür!
Kamuoyunda insanların şeref ve haysiyetleriyle oynanır… Haksız tutuklamalar yapılır, geçmişte idam sehpaları bile kurulurdu.
‘Büyükada davası’nın konusu dış güçlerin, casusların, hainlerin büyük ihanet tertibiydi; değil mi?.. Ama ne çıktı? Hiç!
Osman Kavala, Soros’la beraber ne büyük ihanetler tezgahlamıştı, değil mi? Ama ne çıktı? Mahkeme nihayet beraat kararı vermek zorunda kaldı…
Osman kavala Şimdi de ‘casus’ diye tutuklandı!
Siyaset tarafından hain diye suçlanmıştı ya… Yargının da böyle suçlamalar yapıyor!
DÜNDEN BUGÜNE
Tayyip Erdoğan 2001’de partiyi kurduğu zaman, ‘Amerikan emperyalizminin Yeşil Kuşak’ ve ‘Ilımlı İslam’ projesinin uygulayıcısı diye suçlanmıştı!
BOP’un da ‘eş başkanı’ değil miydi?!
O zaman bunların boş komplo teorisi olduğunu yazmıştım. Evet bunlar boş komplo teorileridir. İşte 1930’ların ortalarından itibaren Türkiye’yi Batı ile en ihtilaflı hale getiren lider Erdoğan oldu…
AK Parti iktidarının somut politikalarını eleştirmek yerine, onu dış güçlere, emperyalizme, hatta ‘Yahudi’ye bağlamak bir kesimin hoşuna gitmişti…
Devlet Bahçeli’nin o dönemde Erdoğan hakkında söylediklerini hatırlatmıyorum bile.
Ama artık AK Parti ve Erdoğan ‘muktedir’dir; muhaliflerine ‘hain’ suçlamasını kendisi ve partisi yapıyor!
CHP’nin adı ‘Milli Hıyanet Partisi’ oluyor! Kılıçdaroğlu ‘alçak ve hain’, Ekrem İmamoğlu ‘Yunanlı’ ilan edilebiliyor!
Sağcıların ve solcuların birbirine ‘hain’ diye bakması bu ülkede iki taraftan beş bin genç insanın birbirini öldürmesine, ülkenin darbeye sürüklenmesine yol açmadı mı?
Milleti birbirine hain diye bakan siyasi aşiretlere bölerek ‘milli birlikte ve beraberlik’ sağlanabilir mi?!
Böyle bir zihinle ülkenin somut sorunlarına araştırmalarla somut çözüm modelleri geliştirilebilir mi?.. Siyaset olgun ve pozitif bir dil kazanabilir mi?!
ESKİ HASTALIK
Gençler, karşıt fikir ve grupları somut konularda verilerle eleştirmek yerine “hain” diye suçlamanın yeni bir şey olduğunu sanabilir.
Partiler hayatına geçtiğimizden beri böyle!
İşte 29 Haziran 1931 tarihli gazete:
O zamanki iktidarın kalemşorlarından Yunus Nadi Bey, muhalif basına ‘vatan haini’ diyordu.
Atatürk Nutuk’ta Kazım Karabekir ve arkadaşlarını muhalif parti kurdukları için ‘en hain dimağlar’ diye suçlar… Fakat İsmet İnönü, Abdi İpekçi’ye “Atatürk’ün o zaman öfkeli olduğunu, Nutuk’u 1930’larda okusaydı böyle demeyeceğini” söylemiştir.
1950’lerde iktidardaki DP’nin de muhalefetteki CHP’nin dili çok öfkeliydi, Menderes ‘Vatan Cephesi’ kuracaktı!..
Artık bu ‘yok birbirimizden farkımız’ gerçeğini görelim; eleştirilerimizi ölçülü ve somut yapalım...
Hem, kimin hain oludğuna kim karar verecek?! Değişen iktidar partileri mi?!
Suçlamayı hukuka bırakalım… Ama bunun için yargının bağımsız ve tarafsız olduğuna güvenilmesi lazım.
YARGI FAKTÖRÜ
Yeni Çağ gazetesi yazarı Murat Ağırel, ardından OdaTv’den Barış Pehlivan, Hülya Kılıç ve Barış Terkoğlu niye tutuklandılar?
İYİ Parti lideri Meral Akşener tabloyu ortaya koydu: Cumhurbaşkanının “Libya’da birkaç şehidimiz var” ve “Libya’da istihbaratçılarımız görev yapıyor” diyerek kamuoyuna bilgi verdiği olayı isim ve resimleriyle haber yaptıkları için!.. Ve “istihbarat şehitlerinin cenazesine siyasiler davet edilerek tören yapıldığı” yani gizlilik kalktığı halde…
Devlet sırrını ifşa etmiş gibi tutuklandılar.
Bir hukukçu olarak diyorum ki, kısmen açıklanmış bilginin daha geniş kısmını açıklamak, AİHM ve AYK içtihatlarına göre suç sayılamaz.
Her tarafta ‘etki ajanları, hainler, kaos planı, casuslar’ gören bir anlayış, ülkenin bütünlüğüne hizmet etmeyeceği gibi, ülkenin hukuk imajını sarsarak ülkeye zarar da verir, veriyor…
Medeni tartışma, diyalog, müzakere, analitik düşünce ve evrensel hukuk… Türkiye’nin buna ihtiyacı var; ‘içimizdeki düşman’ psikolojisine değil…..
.13/03/2020 00:34
Babacan ne diyor?
57
Ali Babacan’ın partisinin kurulmasına ‘büyük’ gazeteler ve TV kanalları yer vermedi!
Olayları bu mecralardan izleyenler Babacan’ın ne dediğini, parti programının nasıl olduğunu öğrenemediler.
Tabii aynı kısıtlama şu veya bu ölçüde bütün muhalefet için geçerli.
Ülkede basın hürriyetinin, yani halkın gerçekleri mukayeseli olarak öğrenme hakkının fotoğrafı böyle: Tek rengin ağır hakimiyeti, diğer renklerin sönükleştirilmesi…
Ne yapsınlar? Sosyal medyada konuşuyorlar.
Önceki akşam Babacan’ı Medyascope’da Ruşen Çatkır’ın mülakatında izledim. Çakır, 13 yıl bakanlık yapan Babacan’ın, bugün eleştirdiği yanlışları o zaman da eleştirip eleştirmediğini sordu.
Babacan o zaman da eleştirdiğini söyledi….
DÜN NELER DEMİŞTİ?
Ali Babacan, ilk bakanlığından beri benim gazeteci olarak dikkatle izlediğim politikacılardan biridir. Önemli saydığım bazı konuşmalarını kaydetmiştim.
İşte Babacan’ın o zamanki konuşmalarından bir kaç örnek:
“Eğer bazı reformları zamanında yapmazsak, bazı adımları zamanında atmazsak Türkiye hedeflediğimiz 20-25 bin dolarlar mertebesine ulaşamayabilir. Bunların başında eğitim geliyor… Çalışan nüfusun ortalama eğitimi 6.5 yıl. Böyle bir eğitim yapısıyla Türkiye’nin üretebileceği sınırlıdır…” (27.7.2012)
Babacan eğitimde “sayıların” arttığını ama “kalite”nin yükselmediğini söylüyordu.
Bugün, ‘2023 Hedefleri’nin ancak yarısı civarında kalmamızın sebeplerinden biri eğitimde reform yapılmamış olmasıdır.
Başbakan Yardımcısı Babacan, çok sayıdaki uyarıcı ve eleştirel konuşmalarından birinde şöyle diyordu:
“Hukukun üstünlüğü, hukuk devleti olabilmek, iş dünyamız için kurallı bir piyasa ekonomisi… Kuralların olmadığı yerde adaletsizlikler vardır, kuralın olmadığı yerde haksız kazanç vardır, yanlış bir rant kavramı vardır. Mutlaka açık, şeffaf kurallar ve o kuralların adil bir şekilde uygulanması... Bu konularda eksiklerimiz var.” (7 Mart 2014)
Babacan aynı konuşmasında, seçimlerden sonra hukuk reformunu ele alacaklarını söylüyordu fakat kendisi 2015’te hükümetten dışlanacaktı…
Yanlış gidiyoruz diyen herkes dışlanacaktı.
PROGRAM NE DİYOR?
DEVA partisinin programındaki ilk bölümlerin “Temel hak ve özgürlükler… Basın özgürlüğü… Yeni bir anayasa, kuvvetler ayrılığı, güçlü parlamenter sistem…” başlıklarını taşıması Babacan’ın dünkü konuşmalarıyla ve daha önemlisi modern devlet kavramıyla tutarlıdır.
AK Parti de bu ilkelerle kurulmuş fakat kabaca 2010’dan sonra yetkilerin tek elde yoğunlaşmasına yönelmişti.
Avrupa Birliği’nin 2012’den itibaren bütün İlerleme Raporlarında, Ak Parti iktidarı bu açılardan eleştirilir. Hatta “devletin kurumsal kapasitesinde” aşınmalar meydana geldiği, bunun ekonomi yönetimini de olumsuz etkilediği anlatılır.
Merkez Bankası’nın “laf dinler” hale getirilmesi ve kamu kurumlarındaki ölçüsüz siyasallaşma bunun örnekleridir.
Bunları düzeltmeden mesela yatırım çekmek mümkün olmuyor işte!
DEVA Partisi’nin programında yolsuzlukla mücadele için evrensel ‘GRECO standartları’na atıf yapıldığı gibi “kurumlar” konusunda da şunları okuyoruz:
“Merkez Bankası’nın ve düzenleyici ve denetleyici kurumların bağımsızlığını ve kurumsal kapasitelerini güçlendirecek, bu kurumların ilgili mevzuat ile kendilerine verilen görev ve sorumluluklar çerçevesinde bağımsız karar alabilmelerini sağlayacağız.”
Kamu kurumlarının, kanunla “kendilerin verilen görev ve sorumluluklar çerçevesinde bağımsız karar alabilmeleri” eski patrimonyal (mülk) devletle modern hukuk devleti arasındaki en önemli farktır.
BÜYÜKŞEHİRLERDEN BAŞLAYARAK
DEVA’nın programıyla, Gelecek Partisi, İYİ Parti, CHP ve Saadet programı arasında benzerlik ve farklar vardır elbette.
Önemli olan; iktidar blokunun dışındaki bütün partilerde kuvvetler ayrılığı, yargı bağımsızlığı, güçlendirilmiş parlamenter sistem, basın hürriyeti ve devletin “kurumsal” niteliği konusunda benzer tavırların gelişmekte olmasıdır.
Zayıf ve kavgalı koalisyonları denemiştik. Bütün erklere hükmedebilen iktidarı da denedik ve sorunlarını yaşıyoruz.
Ekonomide de bu sorunlar yüzenden sermaye çekemiyoruz; halbuki bir zamanlar yılda 20 milyar dolar geliyordu, değil mi?
Bu tecrübelerden sonra, nihayet, “kuvvetler ayrılığı, denetim ve denge, yargı bağımsızlığı, kamu kurumları, özgürlükler” gibi kavramların ne kadar önemli olduğunu görmeye başlamışızdır.
Türkiye’nin yeni sosyolojik dinamizmi bu arayıştır; büyük şehirlerden başlayarak gelişiyor.
15/03/2020 00:05
Krizi yönetmek
32
Korona virüsü küresel çapta bir doğal afet, bütün dünyada görülen bir salgın olduğu için “pandemik” deniliyor. Hükümetler ülkelerinde, kişiler kendi hayatlarında bir ‘kriz yönetimi’ ile karşı karşıyalar. Sağlık Bakanı Fahrettin Koca’nın bu krizi iyi yönettiğini bir çok tıp uzmanı akademisyenden dinledim.
Prof. Dr. Osman Müftüoğlu da Koca’nın kriz yönetiminden TV’de övgüyle bahsetti.
Meselenin tıbbi tarafını ben bilmem tabii. Ama ‘Kriz yönetimi’ kavramı açısından baktığımda ben de Sayın Koca’yı başarılı buluyorum. Tabii bu başarı salgını mutlak önlemek anlamına gelmiyor. Zira hiçbir yönetimin elinde mucize yok.
Salgının tabiatından (doğa kanunu) gelen hasarı, iyi kriz yönetimiyle asgariye çekilebilir ancak.
Peygamber Efendimiz de veba ve cüzzam olayları duyulduğunda, karantina uygulamış, sosyal temasları durdurmuştu...
Hz. Ömer Suriye’ye giderken, orada veba olduğunu öğrenince geri dönmüştü.
‘BİLİM’ FAKTÖRÜ
Kriz yönetimlerinde en önemli faktör “güven”dir. Problemin doğru olarak görüldüğüne, alınan tedbirlerin bilimsel olarak iyi planlandığına, idari olarak da aktif uygulandığına “güven” duyulması…
Hem görevlilerin, uzmanların, işten anlayanların güvenmesi… Hem bizim gibi sıradan insanların güvenmesi…
Sağlık Bakanı Sayın Koca evvela demagoji yapmıyor, şov yapmıyor, şuna buna bağırıp çağırmıyor, destan yazmıyor…
Ağırbaşlı, yeterince ve teknik dille konuşuyor. Güven sağlamasındaki en önemli faktörün bu olduğunu düşürüyorum.
Diğer önemli faktör, “Bilim Kurulu” oluşturarak çalışması… “Bizden” kişilerin değil, siyaseten muhalif tavırlı tıp uzmanlarının da takdir ettiği ehliyetli, liyakatli tıp profesörlerinden oluşan gerçek bir Bilim Kurulu…
Ülkemizde “bilim” referansının bir toplumsal güven faktörü haline gelmiş olması memnuniyet vericidir… Ülkemizde öteden beri tıp biliminin hayli gelişmiş olduğunu, bunun da güven arttırdığını belirtmeliyim.
TÜRKİYE’DE TIP
Tıp, Türkiye’de modernleşmenin ilk girdiği alanlardan biridir. Modern tıp öğretimi II. Mahmut zamanında başladı.
Çanakkale ve Sakarya savaşlarında da Türk ordusunda tıp hizmetleri çok iyi yönetilmişti.
2018 verilerine göre, dünya bilimsel yayın sıralamasında İran 16. Sırada, Türkiye onun üç basamak gerisinde 19. sıradadır! Fakat Tıp ve sağlık bilimleri sıralamasında Türkiye 16. sıraya çıkmakta, İran bizim bir basamak gerimizde, 17 sırada bulunmaktadır.
Salgınlar ortaya çıktığında “kriz yönetimi”nin anlamı fakülte, enstitü ve laboratuvarlarda bulunan tıp biliminin gereklerinin hayata uygulanması anlamına geliyor.
İran ve İtalya, ellerinde yeterli tıp bilimi olmadığı için değil, ‘kriz yönetimini’ gereğince yapamadıkları için virüsle mücadelede çok başarısız oldular.
Bu noktada sadece Dr. Koca’yı değil, canla başla çalışan bizim bütün sağlık personelimizi, TV’lerde ve sosyal medyada bizleri doğru yönlendiren ciddi ve dürüst tıp uzmanlarını da kutlamalıyız.
SİYASET ALANINDA
Tıp çok somut ve sağlığımızla ilgili bir alan. Bu bakımdan modern tıp bütün dünyada, mesela astronominin karşılaştığı türden büyük engellerle karşılaşmadan kabul edilmişti.
Bundan başka, sosyal ve iktisadi konularda bilim tıp ve fizik kadar ‘kesin’ değildir. İşin içine insan davranışları girdiği için ‘belirsizlik’ alanı çok daha geniştir.
Siyasi ve toplumsal konularda insani tercihler, değerler, kültürler, hayat tarzları, sempati ve antipatiler çok daha etkilidir.
Bu sebepten; tıpta demagoji yürümez ama siyasette uzun süre etkili olabilir.
Çağımızın büyük siyaset bilimcilerinden Giovanni Sartory, 1997’da yazdığı “Anayasa Mühendisliği” adlı kitabında, “video politikası ve video demokrasisi” dediği görsel propaganda cihazlarının kitlelerdeki etkisinden endişelendiğini belirtmişti… Zamanımızda popülist demagoji hareketlerinin yükselmesi, Sartory’in endişelerini doğruluyor.
Siyasette külli bir “bilimsel reçete” olamaz, siyaset çoğulculuk alanıdır. Ama bilimsel verilerin, uzmanlığa saygının, diyalog ve uzlaşmanın değeri asla inkar edilemez. Demagojiden, kutuplaşma ve öfkeden sakınmanın değeri de asla inkar edilemez.
Tıp ağırlıklı “kriz önetimi”ni başarılı kılan ılımlı, bilimsel, kapsayıcı ve her kesime güven veren tarz, siyaset için de ekmek su gibi lazım; “popülist pandemik”ten korunmak için.
16/03/2020 00:19
Yeni seçmen iktidara soğuk
36
İBRAHİM USLU doktorasını siyaset sosyolojisi üzerine yaptı. Sosyal araştırmalarıyla tanınan Uslu, Taha Akyol’un sorularını cevapladı.
Dört seçmenden birinin kendini bağlı hissettiği bir parti yok. Şehirleşme, eğitim, internet kullanımı ve kadın faktörünün güçlenmesi bağlılığı azaltıyor. Bu kesimin iktidarlara tepki eğilimi de yüksek. Dindarlık-siyaset ilişkisi iyice zayıflayacak. Kılıçdaroğlu, CHP’deki değişim sürecini rasyonelleştirdi ve kapsamını genişletti. CHP kurulduğundan beri iletişim kurmakta zorlandığı iki kesime; muhafazakârlara ve Kürtlere ulaşmaya çalışıyor. Başarılı oldu diyemeyiz ama doğru yolda... Kadın hakları ve toplumsal cinsiyet eşitliği ile ilgili duyarlılık arttıkça milliyetçi-muhafazakâr partilere oy verme eğilimi azalıyor. Seçmenlerin yarısını oluşturan ve gün geçtikçe bilinçlenen kadınlar sağ partiler için büyük bir problematik alan.
Tüm dünya gibi Türkiye de değişiyor. Türkiye’nin siyasi geleceğini belirleyecek sosyolojik dinamikler nelerdir?
Siyasi tarihimize baktığımızda, büyük başarılar elde etmiş özellikle sağ partilerin belirli sosyolojilere yaslandığını görürüz. Partiler bu sosyoloji ile sağlıklı bir iletişim içindeyken başarılarını sürdürüyorlar. Ancak ya bu tabanla bağları zayıflayınca ya da sosyoloji değişince partiler de güçlerini kaybediyorlar.
Menderes’in Demokrat Parti’si Cumhuriyet elitlerine dahil olamayan veya rejimin değerlerine karşı çıkan periferideki toplum kesimlerini yanına alarak büyük bir siyasi geleneği başlattı. Daha sonra Demirel bilhassa Adalet Partisi döneminde çoğunlukla kırsal seçmenlerin desteği üzerinden siyasetini sürdürdü. Özal’ın Anavatan’ı bu iki gelenekten farklı bir sosyolojiye yaslanmayı denedi. Ama “Orta Direk” olarak kodladığı şehirli orta sınıfları siyasetin merkezine yerleştirmeye çalışan Özal, kişi başına düşen milli gelirin henüz iki bin USD’nin altında olduğu bir ekonomide biraz aceleci davranmıştı.
MSP’nin devamı olan Erbakan liderliğindeki Refah Partisi ise aslında sol siyasetin doğal tabanı olması gereken şehirlerin çeperlerindeki kitlelerin sözcüsü oldu.
Başta Milli Görüş tabanı olmak üzere, merkez sağ seçmenleri de cezbetmeyi başaran Erdoğan’ın AK Parti’si ise kendini ‘Muhafazakar Demokrat’ olarak isimlendirdi ama 2014’ten itibaren daha çok Milliyetçi-Muhafazakar bir çizgiye oturdu.
Tüm gücüne ve tarihsel üstünlüğüne rağmen Milliyetçi-Muhafazakar siyaset, Gezi Olayları ile artık görünür hale gelen ve küreselleşmenin yanı sıra internet ve iletişim devrimlerinin tetiklediği yeni sosyolojik gelişmeler nedeniyle bir kriz yaşamaktadır.
2017 Anayasa Referandumu bu sosyolojik gelişmelerin siyaseti etkilemeye başladığı ilk oylama olarak dikkat çekicidir. O günden sonra yaşanan tüm seçimlerde siyaset sosyolojisindeki dönüşümlerin etkisi net bir biçimde hissedildi.
ŞEHİRLİ EĞİTİMLİ VE GENÇ
Günümüz Türkiye’sinde Şerif Mardin’in ‘çevre-merkez’ diyalektiği artık anlamını yitirmiş ve sosyolojik dönüşümler yeni seçmen profilleri ortaya çıkarmıştır. Bunları sıralayacak olursak;
*Birincisi kentlileşmiş seçmenlerdir. Kırdan kente göç 1950’lerden itibaren hızlanıyor ama hep yavaş işliyor. 2014 yılında ise kabul edilen Büyükşehir yasası ile bir anda 30 tane ilimiz büyükşehir olarak ilan edildi, bu illerde Büyükşehir Belediyeleri kuruldu ve en ücra köyler bile Büyükşehir Belediyesine bağlandı. Önceden kentlileşmek için kırsaldan büyük kentlere göç ve önce gettolarda kırsal hayatlarını sürdürüp sonra kentin içlerine doğru hareket ederek insanlar kentlileşiyordu. Bazen de nesil değişimi gerekiyordu. Ama Büyükşehir reformundan sonra seçmenler yaşadıkları yerlerde büyükşehir olanaklarına kavuşmaya başladılar. Bu durum belki yaşam tarzlarını henüz radikal biçimde dönüştürmedi ama siyasal beklenti ve taleplerinde büyük değişiklikler ortaya çıkmaya başladı.
*İkincisi, yüksek eğitim görmüş seçmenlerin sayısındaki artıştır. AK Parti döneminde üniversite sayısında yaşanan artışların bu tablonun ortaya çıkmasında katkısı büyüktür. Günümüzde seçmenlerin yaklaşık %20’si lisans ve lisans üstü eğitime sahiptir.
*Üçüncüsü, sadakatsiz seçmenlerin sayısının artmasıdır. Siyaset biliminde ‘yüzer gezer seçmen’ olarak nitelendirilen ve birden fazla seçimde aynı partiye oy vermeyen seçmenlerin miktarı 2017’den beri düzenli olarak artmaktadır. Günümüzde yaklaşık olarak 4 seçmenden birisinin kendini bağlı hissettiği bir partisi yoktur. Bunların özellikle iktidar konumundaki partilere tepki duyma eğilimi yüksektir.
*Dördüncüsü, siyasal toplumsallaşma sürecinin dönüşmesidir. Siyaset bilimine giriş derslerinde ilk öğretilen şey yakın zamana kadar insanların siyasi tutumlarını ailelerinden tevarüs ettiğiydi. Ama artık tüm dünyada genç seçmenler muhalif eğilimlere daha fazla sahiptirler ve ebeveynlerinden farklı partilere oy verme tutumları her geçen seçimde artmaktadır. Gençler siyasal bilinçlerini artık ailelerinden değil, ebeveynlerinin hiç olmadığı sosyal ağlardan edinmektedir.
*Beşincisi ise şehirli ve iyi eğitimli kadın seçmenlerdir. Kadın hakları ve toplumsal cinsiyet eşitliği ile ilgili duyarlılık arttıkça Milliyetçi-Muhafazakar partilere oy verme eğilimi azalmaktadır. Seçmenlerin yarısını oluşturan ve gün geçtikçe bilinçlenen kadınlar sağ partiler için büyük bir problematik alandır.
‘BEYAZ MUHAFAZAKAR’
Bu değişim nasıl bir insan tipini geliştiriyor? ‘Beyaz muhafazakârlar’ kimdir? Bunlar değerler dünyasında nelere öncelik veriyor?
Milliyetçi/muhafazakarlık aslında soğuk savaş dönemi koşullarında oluşmuş bir ideolojik formasyon. Soğuk savaşın bitmesinden sonra aslında bizde de etkisini kaybetmesi beklenirdi. Ama ülkemizin özgün sorunları bu ideolojiyi diri tuttu. İlk soruya cevabımızdaki gelişmelerin tamamı siyasetimizdeki Milliyetçi/Muhafazakar hakimiyetini tehdit ediyor.
Benim ‘Beyaz Muhafazakarlar’ olarak isimlendirdiğim bu seçmen grubunun belli özellikleri var. Bunlar milliyetçi/muhafazakar bir geçmişten geliyorlar, ama soğuk savaş döneminin koşullarını da hatırlamıyorlar. Genellikle 40 yaş ve altındalar ve sayıları da artık çok fazla. Şu an ülkemizde seçmenlerin neredeyse yarısı 40 yaşın altındadır. Bunların büyük çoğunluğu büyük şehirlerde yaşamaktalar. Çoğunlukla iyi eğitimliler ve ortalamaların üstünde gelire sahipler. Dolayısıyla bir yandan dünyayı çok yakından takip ederken, öte yandan da Milliyetçi-Muhafazakar siyaseti doğuran değerler dünyasına oldukça mesafelidirler.
‘MİLLİYETÇİ MUHAFAZAKAR’
Bu sosyolojik tabloda AK Parti – MHP blokunun yeri nasıl gözüküyor? Ortalama bir AK Partili ve MHP’linin sosyolojik tanımı siyaset algısı nasıldır?
Ülkemizde milliyetçi/muhafazakar ideolojiyi temsil eden AK Parti ve MHP bu yeni sosyoloji ile iletişim kurmakta zorlanmaktadır. İki partinin seçmen tabanları gün geçtikçe birbirine benzemektedir.
Eğitim seviyesi arttıkça her iki partiye de oy verme eğilimi düşmektedir. Siyasetin en güçlü enerji merkezlerinden biri haline gelen şehirli/iyi eğitimli genç kadınlar da bu partilere çoğunlukla mesafeliler. AK Parti 25 yaş altı seçmenden kendi ortalamasının altında oy alırken (son yerel seçimde yüzde 30’un altına düştü) MHP gençlerden daha fazla destek görmektedir. Bunda ülkücü hareketin başından beri bir gençlik örgütlenmesi geleneğine sahip olmasının rolü büyüktür.
Bu sosyolojide İYİ Partinin yeri nedir?
MHP milliyetçiliği daha çok Anadolu’nun merkezinde yoğunlaşıyor ve muhafazakar tona daha fazla sahip. İYİ Parti’nin tabanı ise biraz daha farklı. Kendini muhafazakar olarak nitelendirenler daha az, milliyetçilikleri Atatürkçülük ile harmanlanmış ve MHP’den farklı olarak kadın seçmen sayısı da fazla. Bunların doğal sonucu olarak İYİ seküler oyların daha yoğun olduğu sahil kesimlerinde ve Trakya’da güçlü.
‘DİNDAR SEÇMEN’
Dindarlık kavramının bu sosyolojik tabloda yeri ve değişimi nasıl?
Yakın zamana kadar sol partilere oy vermeme ile dindarlık arasında güçlü bir korelasyon vardı. Ama bir süredir bu ilişki zayıflamaya başladı. Yani dindar olmak sol partilere oy vermeyi eskiye kıyasla daha az engelliyor.
Din ve siyasal tutumlar arasındaki ilişkinin değişmekte olduğunu rahatlıkla anlayabiliyoruz. Ama hem şu an geçiş süreci yaşanmakta olduğu için hem de bu konuda elimizde yeterli ve güvenilir veriler olmadığı için kesin yargılar ifade etmek doğru olmayacaktır.
İslami vakıflara ait yurtlarda yaşananlardan IŞİD vahşetine, ateizm ve deizmin yaygınlaşmasından internet devrimine kadar çok sayıda faktör din-siyasal tutum ilişkisi üzerinde etkili oluyor. Sürecin sonunda dindarlık ile parti tercihi arasındaki ilişkinin iyice zayıflayacağını tahmin ediyorum. Ama süreci biraz daha gözlemlemek ve araştırmak lazım.
KILIÇDAROĞLU’NUN AÇILIMI
CHP’de Kemal Kılıçdoğlu’nun uygulamakta olduğu açılım politikaları mahalli seçimlerde bir ölçüde başarılı oldu. Kılıçdaroğlu’nun açılım politikasını nasıl görüyorsunuz?
Aslında CHP’nin kendini sorgulaması ve dönüştürmeye çabalaması Deniz Baykal döneminde başladı. CHP’nin çarşaf açılımını unutmamak lazım. Kılıçdaroğlu bu süreci biraz daha rasyonelleştirdi, kurumsallaştırdı ve kapsamını genişletti.
CHP kurulduğundan beri iletişim kurmakta zorlandığı iki kesime; muhafazakarlara ve Kürtlere ulaşmaya çalışıyor. Henüz başarılı oldu diyemeyiz ama doğru yolda. Şimdiye kadar başardığı en büyük iş ise kendi tabanındaki bu konudaki direnci kırması oldu. Önceden CHP’nin kendi tabanı bu iki kesimle ilgili politikalara direnirken, artık seçmenleri CHP’yi teşvik ediyor. Kemal Kılıçdaroğlu CHP’ye bu anlamda yeni bir vizyon ve siyaset kültürü kazandırdı. Bundan sonra sürecin durdurulması mümkün değil ve hızı ne olursa olsun, CHP her iki kesimle de eskiye kıyasla daha fazla yakınlaşacak.
YENİ PARTİLER
Bu sosyolojide yeni partilerin yeri ve şansı nedir?
Bu yeni sosyoloji kendini henüz bir partiye ait hissedemiyor. Ama referandum dahil son üç seçimde muhalefet kanadında yer aldı. Gelecek ve DEVA partileri için bu durum bir fırsat yaratıyor. Ama hem bu yeni sosyolojiyi yeterince anlayıp anlamadıklarından hem de bu seçmen profilini cezbedecek bir siyaset üslubu geliştirip geliştiremeyeceklerinden emin değilim.
Her iki parti de AK Parti’nin ilk dönemini bir tür “devri saadet” olarak değerlendiriyor. Ben bunu yeni partiler açısından bir hata olarak değerlendiriyorum. O dönemin siyasi ve sosyolojik gerçeklikleri geride kaldı. Eğer o dönemin verileri ile bir siyaset üslubu geliştirirlerse bence yeni seçmene ulaşmakta başarılı olamazlar.
AK PARTİ DÖNÜŞÜR MÜ?
AK Parti’de bir özeleştiri hareketi ve ‘fabrika ayarlarına dönüş’ muhtemel mi?
Özeleştiri yapabilir tabi ki... Bunun önünde bir engel görmüyorum. Ama fabrika ayarlarına dönmek artık mümkün değil. Zaten dönse bile aynı başarıyı elde edemez. Biraz önce de belirttiğim gibi o dönemin siyasal ve toplumsal gerçeklikleri artık yok. Dolayısıyla o döneme geri dönerse bir anakroni yaşamaya başlayacaktır.
Toplumda da, aydınlarda da AK Parti’nin ilk dönemini devri saadet olarak görme yanılgısı var. Sizin sorunuzda da bunun etkilerini görmek mümkün. Bugünden sonra AK Parti’nin yapması gereken şey fabrika ayarlarına geri dönmek değil, yeni seçmen gerçekliğine göre kendini dönüştürmek. Aslında bu sadece AK Parti için değil, tüm partiler için bir zorunluluk.
Yani yeni siyasal ve sosyolojik gerçekliklere kendini adapte edebilen partiler başarılı olacak, eski alışkanlıklara göre siyaset yapanlar ise yavaş yavaş desteklerini kaybedecekler.
2023 SEÇİMLERİ?
2023 seçimlerinde iktidar bloku, ilk turda kazanabilir mi? İkinci tur nasıl olur?
Şu anki kamuoyu desteğine göre bu mümkün görünmüyor. Tabii ülkenin hangi koşullarda ve hangi zamanlama ile seçime gideceğini şu andan öngörmek çok da kolay değil. Ayrıca iktidar kadar muhalefetin önümüzdeki süreçte nasıl performans göstereceği de sizin sorunuzun cevabı açısından önemli. Dünyada popülist/karizmatik liderlerin yükselmeye başlaması, 2008 küresel ekonomik krizi ve arkasından başlayan göçmenler gibi diğer global sorunlar nedeniyle toplumların sığınılacak güçlü aktörlere ihtiyaç duymasından kaynaklanmıştı.
Dünyanın şu anki gidişatına bakıldığında, önümüzdeki süreçte de seçmenlerin aynı ihtiyacı hissetmesi beklenebilir. Bu nedenle Sn. Erdoğan’ın siyasi başarısını belirleyecek temel diyalektiğin, yeni seçmen profili ile sığınılacak güçlü lider arayan seçmen profili arasındaki çelişki ve dengeler tarafından şekilleneceğini düşünüyorum.
Tabii muhalefet partilerinin ne ölçüde bir blok olarak hareket edebilecekleri, kendi içlerinde sorun yaşayıp birden fazla parçaya bölünüp bölünmeyecekleri de bir başka önemli faktör.
Bu kadar çok bilinmeyenli bir siyasi denklemde sağlıklı tahmin yapmak mümkün değildir. Şu an söyleyebileceğimiz şey, iktidarın 2015 Kasım’ından bu yana düzenli olarak destek kaybettiği ve bu trendin önümüzdeki süreçte devam etmesinin beklenebileceğidir. Ancak her an travmatik gelişmelerin yaşandığı bir dünyada trendlerin kesintiye uğraması veya yeni trendlerin ortaya çıkması da olasılık dahilindedir.
KİMDİR?
DR. İBRAHİM USLU Kamu yönetimi okudu. Amerika’da siyaset sosyoloji üzerine doktora seminerlerine devam etti. Doktorasını 1999 yılında İstanbul Üniversitesi’nde Sosyal Politika üzerine tamamladı. Ankara Sosyal Araştırmalar Merkezi (ANAR) Genel Müdürü olarak siyasi siyasi eğilimler üzerine araştırmaları yayınlandı. Halen siyasi danışmanlık hizmeti veren şirketinde iş hayatını sürdürüyor.
17/03/2020 00:24
Bilime güveniyorum
43
Koronavirüs salgını gittikçe yayılıyor, dünyada ölüm sayıları artıyor.
Hele İtalya ile ilgili haberleri okudukça dehşete düşmemek mümkün değil. İnsanlar, virüsün yol açtığı nefes darlığından boğularak çırpına çırpına ölüyor.
Uzmanların, sağlık otoritelerinin dediklerine harfiyen uymak şart.
Ama eninde sonunda bilim bu doğal âfetin bir çaresini bulacak. Çeşitli ülkelerden ümit verici haberler gelmeye başladı zaten.
Tarihte milyonlarca insanı öldüren veba, tifo, sıtma ve verem gibi hastalıkların üstesinden gelen tıp bilimi, koronavirüsün de üstesinden gelecek.
‘KARA ÖLÜM’
George Holmes’in ‘Ortaçağ Avrupası’ adlı tarihinde okumuştum. 14 yüzyılda Avrupa’da ortaya çıkan korkunç veba salgını, ‘Roma imparatorluğunun çöküşünden sonraki en büyük felaket’ olmuş, ‘kara ölüm’ adı verilmişti.
1330’lardan 1380’leren kadar Avrupa nüfusunun yüzde 35’ini öldürmüştü! Şehirlik yörelerde, sanırım sosyal ilişkilerinin yoğunluğundan, rahipler arasında ölüm oranı yer yer yüzde 80’i bulmuştu.
Nüfus azalması ve paniğin yol açtığı ıssız diyarlara kaçışlar, zaten kıt olan üretimi büsbütün düşürmüş, salgınları açlık takip etmişti.
Bu durum tarihin uzun yürüyüşünde kapitalist sermaye birikiminin hızlanmasına ve laik düşüncenin gelişmesine yol açacaktı.
Stefan Zweig’in ‘Castellio Calvin’e Karşı’ adlı kitabını okudunuz mu? Özgürlük felsefesinin önemli bir eseridir. 16 Yüzyılda Cenevre’yi ‘üç yıl boyuca kasıp kavuran veba salgını’ın uzun vadede yol açtığı dinamikleri anlatır. Özgürlükçü rahip Castellio’yu uzun vadede totaliter rahip Calvin’e galip getirecek toplumsal psikoloji değişimi…
Bilim vebayı yendi, bugün insanlığın veba derdi yok.
OSMANLI’DA SALGINLAR
Evliya Çelebi, IV. Murat zamanında İstanbul’da ortaya çıkan veba salgınında 70 bin kişinin öldüğünü yazar.
Salgınlar konusunda çeşitli araştırmalar var. Ben Halil İnalcık ve Donald Quataert’in editörlüğünde yayınlanan ‘Osmanlı İmparatorluğunun Ekonomik ve Sosyal Tarihi”nden (2. cilt) bazı bilgiler aktaracağım.
Evvela, veba salgınları Osmanlı’da kentsel büyümenin, şehirleşmenin önündeki ‘en büyük engellerden’ biri oldu.
İstanbul’da veba salgınları genelde Nisan’da başlayıp Ekim’e kadar devam etti. İskenderiye’de, sıcak iklim sebebiyle, salgınlar Ocak’ta başlıyordu!
Salgınları yaygınlaştıranlar, Avrupa’da olduğu gibi kervanlar ve gemilerdi. İşlek sahil kentleri salgın merkezleriydi!
Osmanlı kaynakları veba ile birlikte sarıhumma ve kolera salgınlarından da bahsediyor.
1812’de başlayan salgın İstanbul civarında 300.000, evet 300 bin kişinin ölümüne sebep oldu. Bu rakam kayıtları biraz abartılı geçmiş olsa da salgınlar büyük felaketelerdi; nüfusunun yüzde 20-25’ini öldürüyordu…
Osmanlı’nın aldığı ilk modern bilimler, III. Mustafa zamanında mühendislik, II. Mahmut Zamanında modern tıp oldu.
CUMHURİYET’TE SALGINLAR
Birinci Dünya Savaşı’nda bütün savaşan milletlerde salgınlar ortaya çıktı; Osmanlı ordusu ve nüfusu salgınlar yüzünden de çok kırıldı. Bu konuda Prof. Hikmet Özdemir’in ‘Salgın Hastalıklardan Ölümler, 1914-1918’ adlı eserini önemle tavsiye ederim.
1939’da toplanan ‘Maarif Şurası’nda, 15 milyon nüfuslu Türkiye’de 800 bin kişinin ‘kör, topal, sakat’ olduğu belirtilmişti; bunlar savaşların ağır faturasıydı.
Fakat bir de ‘sıtma, veba, kolera, tifüs, trahom, frengi’ salgını vardı. Daha 1912’de ilk patoloji uzmanlarımızdan İsmail Hakkı Bey, Osmanlı nüfusunun ‘en öz dörttü üçünün sıtmalı’ olduğunu söylemişti.
Cumhuriyet’in bilinmeyen bir büyük başarısı, salgın hastalıkları yenmiş olmasıdır.
Mustafa Kemal Paşa, 1 Mart 1923’te Meclis’te, ‘İstanbul Kimyahanesi’nden bin kiloya yakın kinin’ alınarak sıtma mücadelesine başlandığını açıkladı.
Refik Saydam’ın 1925’teki Sağlık Bakanlığı döneminde çeşitli yeni tedavi kurumları ve hijiyen (hıfzıssıhha) enstitüleri kurulmaya başlandı.
Verem dışındaki salgınlar yok edildi.
1953’te açılan BCG Kampanyası ile verem salgını da sıfırlandı.
Sağlık tarihimizin büyük isimleri Refik Saydam’ları, Behçet Uz’ları, Reşat Belger’leri, Nuri Fehmi Ayberk’leri, Nafiz Körez’leri saygıyla anıyorum.
Eminim, bilim bu virüs salgını da yenecektir. O zamana kadar bilimin tavsiyelerine günlük hayatımızda titizlikle uyalım.
18/03/2020 00:38
Virüs karşısında devletler
50
Virüs salgını karşısında birbirinden çok farklı davranış gösteren ülkeler arasında Çin, İran ve İtalya’nın çok ‘tipik’ olduğunu düşüyorum.
Rejimleri ve dinleri-kültürleri farklı olan bu üç ülkede devletler ve toplumlar nasıl davrandı?
Çin devlet cihazının ve Çin tıp kurumlarının, Çin halkının davranışını İran İslam Cumhuriyeti’nin devlet cihazı, tıp kurumları ve İran halkı neden gösteremedi?
Rönesans’ın beşiği, AB üyesi ve liberal demokrasi örneği olan İtalyan devlet cihazı, İtalyan tıp kurumları ve İtalyan halkı neden gösteremedi?
Bu konuda zihnimizin içinde hazır kalıplar olabilir. Ama fevkalade karmaşık ve muğlak olan gerçekliği kavramak için siyaset bilimi ve sosyoloji alanlarında yapılacak araştırmaları beklemek lazım.
ZİHNİYET KAVRAMLARI
Sağlık Bakanı Fahrettin Koca’nın açıklamalarını iki açıdan dikkatle izliyorum: Biri tabii salgının seyri, korunma tedbirleri, şahsen ve çevremle nasıl davranmam gerektiği…
Öbürü, kendisi de bir tıp bilim insanı olan Koca’nın hangi kavramlarla konuştuğu, onun zihin yapısını dışa vuran kavramların ne olduğu…
Bir tür içerik analizi yapar gibi, son basın toplantısındaki şu cümlelerinin altını çizdim:
“Bilim kurulunda ayrıntılı olarak müzakere ettik…
Panik, duygusaldır, akla uygun değildir. Panik, toplumu kaçınacağı riske iter. Sağduyulu olmalıyız. Duyguyla değil, akılla hareket etmeliyiz…
Sağlık altyapımız hızlı ve yaygın…
Halkımızın sağduyusu devletimizin organizasyon gücü kadar önemlidir.”
Bu cümlelerde ortaya çıkan zihin yapısının temel kavramlarını “bilim, akıl, organizasyon” olarak ifade edebiliriz.
Siyaset bilimi açısından “devletimizin organizasyon gücü” ve “sağlık alt yapımız güçlüdür” ifadeleri bilhassa önemlidir.
OTORİTE VE KAPASİTE
Daron Acemoğlu ile James Robinson’un “Dar Koridor” kitabını okudunuz mu? Özgürlükler için devletin “zayıf” olması gerekmediğini, aksine, hukuku uygulamak ve kamu hizmetlerini yürütmek için “kapasitesi yüksek devlet” gerektiğini anlatıyorlar: Özgünlüklerin gelişmesi için “kapasite”si yüksek ama “otoritesi” anayasayla sınırlanmış bir devlet gerekir.
Otoriter devlet birçok insanı kurşuna dizebilir, hapse atabilir, herkesi susturabilir… Ama mesela sağlık ve eğitim hizmetlerini geliştirmek başka bir şeydir, “kapasite” meselesidir.
Kitapta otoriter ama kapasitesiz devlet örneği olarak Ortadoğu rejimleri gösteriliyor. Bu rejimlerde itaat ve sadakat önemlidir.
Aynı kitapta Çin kalkınmasında en önemli faktörün, Çin imparatorluğundan beri gelen “bürokrasi”nin iyi yetişmiş ve “göreve odaklanmış” niteliği ve bunun yarattığı yüksek “kapasite” anlatılıyor.
Harvard profesörlerinden Dr. Gökhan Hotamışlıgil, arkadaşımız Murat Yetkin’e virüsle mücadeleyi anlatırken “bilimsel yetkinlik, etkin ve yaygın test, ve tanı-tedavi zinciri” kavramlarını yani “kapasite”yi vurguluyordu. Çin’i anlatırken şöyle diyordu:
“Dünyada 2 haftada 5 tane 10 bin kişilik portatif hastane kurabilecek başka bir ülke yok.” (YetkinReport)
VE TÜRKİYE
Prof. Dr. Gökhan Hotamışlıgil, Güney Kore’nin de aynı şekilde başarılı olduğu belirtiyor
Güney Kore liberal demokrasidir, ekonomide de çok başarılıdır.
Japonya, Güney Kore ve Çin devlet cihazının sahip olduğu yüksek “kapasite” modelleridir.
Ama totaliter Kuzey Kore bir felakettir, faciadır.
Dr. Hotamışlıgil Türkiye’yi salgınla mücadelede “şu ana dek başarılı” buluyor; hatta “karşılaştırmak gerekirse ABD’den daha başarılı” olduğunu söylüyor.
Sayın Fahrettin Koca yönetimindeki bu başarıda bilimsel zihniyetle Türkiye’nin II. Mahmut’tan beri gelişen “sağlık cihazı” en önemli faktörlerdir.
Osmanlı’da “Cerrah Paşa”, Cumhuriyet’te “Hacettepe” tıp bilimindeki gelişmemizin öncü kuruluşlarıdır.
Yeterli mi?
Elbette yeterli değil, ama tıp bilimine güvenmemizi sağlayacak düzeyde gelişmiş bir sağlık hizmetleri cihazına sahiptir Türkiye.
Siyasallaşma, ideoloji ve patrimonyalizm (bizdencilik) kamu kurumlarında “kapasite”yi aşağı çeken siyasi virüslerdir. Başarının da toplumsal güvenin de şartı liyakat ve ehliyet ilkeleridir.
Bugün toplumuzda virüsle mücadeleye güven var. Bunun bir sebebi yaygın ve köklü sağlık kurumlarımızdır, diğer sebebi Sağlık Bakanıyla ve Bilim Kurulu’yla sağlık yönetiminin bilimsel dil kullanarak topluma güven vermesidir.
20/03/2020 00:38
Türkiye virüsle mücadelenin neresinde?
59
Korona virüsle mücadelede en önemli iki tedbir: Biri gerektiğinde devlet zoruyla halkın yapacağı sosyal izolasyon; gerektiğinde toplu ibadet yerlerinin bir süre kapatılması dahil buna…
Öbürü, Dünya Sağlık Örgütü’nün vurguladığı gibi test, test, test…
Uygulamaya baktığımızda, Türkiye’nin Güney Kore, Singapur, Hong Kong kadar başarılı olamayacağı, ama İran ve İtalya gibi de başarısız olmayacağı anlaşılıyor.
Onun için, ülkemizde vaka ve ölüm sayılarında hızlı artışlar olabileceğini düşünerek daha dikkatli olmamız gerektiğini hiç akıldan çıkarmamalıyız.
TEST KONUSUNDA GECİKTİK
Evvela Bilim Kurulu Üyesi Sayın Prof. Dr. Alpay Azap’ın 17 Mart’taki açıklaması:
“3-4 hafta içerisinde vaka sayısının 5 bin civarında olmasını bekliyoruz. Ama bu çok kritik sayı 30 bin bile olabilir, vatandaşlarımızın uyarılara dikkat etmesi lazım. Böyle olursa, 3-4 binde sayıyı sınırlı tutabiliriz.”
Ertesi gün Prof. Azap, Türkiye’de virüs testlerinin yeterince yapılmadığından yakınarak şu açıklamayı yaptı:
“Türkiye kritik olgu eşiği olan 100’e ulaştı. Az test yaptığımızı, hastaların yüzde 20’sinin hastaneye gelip tanı aldığını düşünürsek kritik eşiğe günler önce ulaşmış olmamız da olası. Hong Kong, Singapur olma şansımızı kaybettik. Bundan sonra tüm enerjimizi İtalya olmamaya harcamalıyız.”
Burada en önemli olay ‘az test yaptığımız’ gerçeğidir.
GÜNEY KORE VE TÜRKİYE
Güney Kore’nin başarısında birinci faktör, yaygın virüs testi yapılmasıdır. İlk vaka görüldükten sonra 52 milyon nüfuslu Güney Kore’de 290 bin kişiye test yapılmış.
330 milyon nüfuslu Amerika’da ilk vaka görüldükten sonra test yapılan kişi sayısının 60 bin olduğu belirtiliyor.
İtalya’da ölümler yayılmaya başlayınca test çalışmaları başlamış.
Ne kadar test? O kadar teşhis, tecrit ve tedavi!
Bu yüzden Dünya Sağlık Örgütü ‘test, test, test’ diye vurguluyor.
Türkiye’de ise ‘az test yaptığımız’ maalesef bir gerçek.
Sağlık Bakanı Sayın Fahrettin Koca dün Meclis’te şunları söyledi:
“Bugüne kadar 10 bini geçen test yaptık. Önümüzdeki günlerde bu test sayımızın çok artacağını düşünüyoruz. Günlük en az 10-15 bin test yapabilir hale gelmek istiyoruz.”
52 milyon nüfuslu Güney Kore’de 290 bin test, 80 milyon nüfuslu Türkiye’de ‘10 bini geçen sayıda’ test!
Günde 10-15 bin test hedefi çok iyi ama gecikmiş bir karar değil mi?
Bunun sebebi konusunda Sayın Bakan kamuoyuna bir açıklama yapmalı.
Evet, vaka ve ölüm sayılarının İran ve İtalya’dan az ama Güney Kore’den çok olması ihtimali güçlü gözüküyor.
DİN VE KÜLTÜR
Suudi Arabistan 27 Şubat’ta koronavirüs uyarısı yaptı, 5 Mart’ta Kabe’yi tavafa kapattı. Fotoğraflarını görmüşsünüzdür.
Bir Müslüman olarak içim burkuldu ama çok doğru bir karardı. Yüzbinlerin tavafa devam edip virüsün yayılması daha da hızlandırılsaydı, Müslümanlar için de insanlık için de çok kötü olurdu.
Bizde de umre seyahatine genel seyahat kısıtlamaları uygulanmalıydı.
Bizde Diyanet cemaatle namaz konusunda çekingen davranmamalı, gecikmemeliydi.
Salgının sebebinin ‘zina, faiz, içki, kumar, eşcinsellik’ olduğu yolunda makale, TV konuşması ve sosyal medya paylaşımları bile oldu!
Beş vakit abdest alma hem bir ibadettir hem belli bir temizlik pratiğidir fakat virüsle mücadele bağlamında bundan bahsetmek fevkalade yanıltıcıdır.
İran dindar bir toplumdur ama Sağlık Bakanlığı Sözcüsü Cihanpur ülkesinde her 10 dakikada bir kişinin koronavirüs nedeniyle hayatını kaybettiğini açıkladı!
Virüs konusunda İslam adına ahkam kesenler, hiç olmazsa Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi’nin ‘Taun’ (veba salgınları) maddesine bari bir göz atsaydılar.
Sahabe döneminden başlayarak veba salgınlarının, Hıristiyan Avrupa gibi Müslümanları da nasıl kırıp geçirdiği ayrıntılı olarak anlatılıyor.
Bugünkü Müslümanlardan daha dindar insanlardı ama veba onları da kırmıştı. Hatta bir salgında Ebû Ubeyde bin Cerrâh ve Muâz bin Cebel gibi büyük sahabenin de bulunduğu 25-30.000 Müslüman ölmüştü!
İslam’daki sağlık kuralları, modern tıptan uzaklaşmak için değil, aksine, modern tıbba yönelmek ve gereklerine uymak için yorumlanmalıdır.
Tek söz tıp biliminindir, siyasi propaganda da bu işe asla karışmamalıdır.
Büyük bir felaketle karşı karşıyayız! Modern tıp ve bunun gereklerine disiplinli bir şekilde uymaktan başka çaremiz yok.
22/03/2020 00:37
En zor dönemde siyaset
85
Korona virüs salgınında Türkiye en zor döneme giriyor. Bütün uzmanlar önümüzdeki iki ayın zorlu geçeceğini, tedbirlere uyulursa Haziran’da virüsün kontrol altına alınabileceğini tahmin ediyorlar.
Türkiye’de 16 Mart’ta 57 olan virüs vakasının 21 Mart’ta 947e çıkması, yayılışın hızlandığını ve çok zor döne girmekte olduğumuzu gösteriyor.
Kaldı ki bunlar test ve hastanelerde resmen belirlenen vakalar…. Böyle tespiti yapılmayanlar da dikkate alındığında, Prof. Dr. Muhammet Emin Akkoyunlu’ya göre 20 Mart tarihi itibariyle “Türkiye’deki vaka sayısı 145 bin olabilir.”
Sağlık Bakanlığının tedbirleri sıkılaştırması, bütün hastanelerde virüs test ve tedavi birimlerinin kurulması, sosyal izolasyon kurallarının sıkılaştırılması, toplu ibadetin engellenmesi, 65 yaş ve restoran yasakları gibi uygulamalar, zorlu bir döneme girmekte olduğumuz içindir; doğru tedbirlerdir.
TEST TARTIŞMASI
En önemli tedbirler ikidir: Sosyal izolasyon ve kitlesel test…
Bu noktada ister istemez siyasi tartışmalar başlıyor.
Uzmanlar Türkiye’nin sınırları kapatmada, giriş çıkış ve uçuşları kontrol altına almada, sosyal izolasyona başlamada başarılı, fakat ‘test’ uygulamasında gecikmiş olduğunu söylüyorlar.
Bu “gecikme” meselesi dile getirildiğinde iktidar yanlıları sinirleniyor…
Güney Kore’nin iki aydan az zamanda 290 bin test yaptığı, bu konuda Türkiye’nin geciktiği söylendiğinde bu objektif bilgileri ‘dezenformasyon’ diye suçluyorlar!
Tipik ‘Ak Partili’ tavrı: Eleştiriyi araştırmak yerine kötü niyetle, hatta muhalefet partileri söz konusu olduğunda ihanetle suçlamak; konuyu bastırmak…
G. Kore bu kitlesel testleri başarırken, Türkiye’de ilk vaka 10 Mart’ta ortaya çıkmıştı; Sağlık Bakanı Fahrettin Koca 19 Mart’taki konuşmasında Türkiye’de “bugüne kadar yapılan test sayısının 10 bini geçtiğini” söylemişti.
Sayın Bakan 20 Mart akşamı yaptığı açıklamasında “son 24 saatte 3656 şüpheliye test yapıldığını” bildirdi. Sevindirici bir hızlanma ama hala Güney Kore’nin hızının gerisindeyiz.
Bu ‘gecikme’ gerçeğini Bilim Kurulu Üyesi Prof. Dr. Alpay Azap “Hong Kong, Singapur olma şansımızı kaybettik, İtalya olmayalım” sözüyle ifade etti. Prof. Mehmet Ceyhan “10 bine yakın kişiye test yapıldığı söyleniyor ama bunun çok üstüne çıkmak durumunda Türkiye. Çok fazla kaynak ayrılmalı” diye konuştu. Türk Tabipler Birliği (TTB) Başkanı Sinan Adıyaman test konusunda ‘çok geç kalındığını’ söyledi. Şimdi Çin’den alınan kitlerle test hızlandırılacak gözüküyor. Güney Kore iktisaden Türkiye’den üç kat zengindir, bunu da unutmamak lazım.
ÇANKAYA TOPLANTISI
TTB deyince, ikinci bir siyasi tavır dikkat çekiyor. Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın, nedense Beştepe’de değil, Çankaya Köşkü’nde yaptığı basın açıklamasına davet ettiği meslek ve sivil toplum kuruluşları arasında TTB yoktu…
Devletin bu zirve toplantısına iktidar partisinin grup başkanı ve başkan vekilleri çağırılmış başka partiler çağırılmamıştı!
Cumhurbaşkanı Erdoğan elbette devletin başı olarak söylenmesi gerekleri söyledi fakat sadece Genel Bakanı olduğu partiden yetkilileri davet etmişti…
Konuşmasında kendi iktidar dönemi olan “son 17 yılda alt yapıda sağlanan büyük dönüşüm sayesinde” Türkiye’nin bu salgına hazırlıklı olduğunu da söylemişti.
Muhalefet partilerinden de biç kaç temsilci davet etmek ve “Türkiye’nin sağlık alt yapısı güçlüdür” diye konuşmak ‘devlet’ kavramına ve virüs felaketi karşısında olması gereken milli dayanışma duygusuna daha uygun olmaz mıydı?
SİYASET ZAMANI DEĞİL
1923 Türkiye’si sıtma, kolera, verem, trahom hastalıklarından kırılıyor, taşrada doğan çocukların yüzde 70’i ölüyordu! 1925 bütçesinde, Sağlık Bakanlığında kadrolu doktor sayısı 567’den ibaretti! 60 lira maaş alıyorlardı!
2002 sonbaharında Ak Parti iktidara geldiğinde çok güçlü bir tıp kadrosu ve sağlık teşkilatı devraldı. Türkiye o zaman da dünyanın 20 büyük ekonomisi içindeydi.
Sadece geçmiş hükümetlere karşı kadirşinaslık değil, tarihin işlevini takdir etmek ve bugün kapsayıcı, birleştirici olmak için de bu virüs felaketi karşısında bir süre ‘partisiz’ davranalım…
Sağlık Bakanı Sayın Fahrettin Koca, sadece hekim kimliğiyle değil, konuşmaları kapsayıcı ve objektif olduğu için toplumda güven kazanıyor.
Evet, en zor dönemdeyiz, siyaset zamanı değil, virüsle mücadele, hayatları kurtarma zamanı.
Eleştirilerimiz de takdirlerimiz de bilimsel verilere dayansın…
24/03/2020 01:11
Önümüzde felaket var
60
Korona virüsle mücadelede, ekonomiye daha fazla zarar vermesin diye tedbirleri ‘ölçülü’ almak doğru bir politika mı?
Ama virüs ‘ölçü’ dinlemiyor!
Ünlü yazar ve teorisyen Thomas Friedman, korona virüsünün, “milattan önce, milattan sonra” çapında dünya tarihinde büyük ve felaketli bir dönüm noktası olacağını anlatan makalesinde, bilgisayar bilimcisi Bill Joy’un şu sözlerini aktarıyor:
“Virus, günde yüzde 25 faiz alan bir tefeci gibi. 1 dolar ödünç aldık (ABD’de beliren ilk virus). 40 gün boyunca oyalandık. Şimdi 7,500 dolar borcumuz var. Ödemek için 3 hafta daha beklersek, neredeyse 1 milyon dolar borcumuz olacak.” (NYT 17 Mart)
Böyle hızla yayılan bir felaket karşısında biz tedbirlerde yeterince hızlı davranıyor muyuz?
TEST KİTLERİ
Sağlık Bakanı Fahrettin Koca 16 Mart’ta vaka sayısının 47 olduğunu açıkladı. Sadece 7 gün sonra, dün 23 Mart’ta vaka sayısı 1529’a fırladı!
Türkiye’de virüsten ilk ölüm 18 Mart’ta olmuştu; beş gün sonra 23 Mart’ta 37’ye çıktı.
Kaldı ki vaka sayıları sadece tespit edilebilenler. Bilim adamları 20 Mart’ta fiili vaka (bulaşma) sayısının 145 bin olduğunu tahmin ediyordu.
Hakkını teslim etmek lazım, Sağlık Bakanlığı ve sağlıkçılar iyi çalışıyor, elbette alkışlıyoruz.
Sağlık Bakanı Fahrettin Koca’nın dün sonum cihazı, aşı merkezi, ilaç, personel alımı gibi iç açıcı açıklamaları oldu.
Fakat test ya da tarama kitleri konusunda gecikildiği bir gerçektir. Sayın Bakan da dün “başta düşük olan kit sayısı” diyerek kabul etti.
Nitekim Türkiye’de 22 Mart’a kadar yapılan test sayısı 2345’tir ve kesinlikle yetersizdir.
Sayın Koca dün, Çin’den 50 bin hızlı tara kiti geldiğini, perşembe günü 300 bin daha geleceğini toplam 1 milyona ulaşacağını söyledi. Daha erken olsaydı, virüsün hızını biraz kesmek mümkün olurdu.
EKONOMİ VE SOKAK
Diğer önemli bir sorun sokağa çıkmak! Bilim Kurulu Üyesi Prof. Dr. Alpay Azap 21 Mart’ta şöyle diyordu:
"Sokağa çıkma yasağı ve olağanüstü hal ilan edilebilir, ciddi şekilde masanın üzerinde. Belki bölge bölge olabilir, şehir şehir olabilir, ama elbette böyle bir şey yapmak gerekecek gibi duruyor."
65 yaş üstü vatandaşlara konulan sokağa çıkma yasağına gereği gibi uyulmadığını gördük!
Üstelik evdeki diğer fertler virüs getirmez mi?!
İtalya’da virüsü patlatanlar “bize bir şey olmaz” diyen gençler olmadı mı?
Sınırlı bir sokağa çıkma yasağı gerekmiyor mu? Fakat Bilim Kurulu nedense gerek görmedi.
Ekonominin daha da yavaşlamasından endişe edildiği belli.
Sayın Fahrettin Koca 19 Mart’ta Meclis’te yaptığı konuşmada, tedbirleri yetersiz bulanlarla aşırı bulanları eleştirerek şöyle demişti:
“Pandemilerin bir toplumu çökertme şekli sadece sağlık üzerinden olmaz. Pandemiye karşı alınan irrasyonel tedbirler, toplumu ekonomi yoluyla da çökertebilir.”
Bu, mantıklı bir ifadedir. Fakat tedbirler ekonomiyi yavaşlattığı gibi, gecikmenin yaratacağı hasar da ekonomiye hatta daha fazla zarar verebilir.
‘BÜYÜK BUHRAN’ ENDİŞESİ
Korona Virüs salgınının 1930’daki “büyük buhran” kadar değil ama benzer sonuçlar doğurabileceğini Batılı ekonomistler yazıyor. Seyahatler, alışverişler durduruluyor, işyerleri kapatılıyor, aynı zamanda “büyük buhran” korkusuyla Amerika ve Avrupa merkez bankaları matbaalarda para basıp piyasaya sıfır faizli iki trilyon nakit enjekte ediyorlar.
“Ekonomik akıl” virüs yüzünden nasıl bir çıkmazdadır, bunu bizim hükümetin açıkladığı 100 milyarlık pakette de görebiliriz: Tedbir olarak uçuşlar yasaklanıyor ama hava şirketlerinin zararlarını bir ölçüde sınırlamak için hava şirketlerinde KDV yüzde 1’e indiriliyor!
İktisatçı Prof. Selva Demiralp’ın YetkinReport’ta yazdığı gibi, hükümetin “öncelikle sağlık sektörüne ciddi kaynak aktarması gerekiyor. Hükümet tarafından açıklanan pakette maalesef bu konuya değinilmemiş.”
CHP lideri Kılıçdaroğlu “hayatını tehlikeye atan sağlık çalışanlarına iki maaş yatırılmasını” istedi.
Dün akşam Bakan Koca “personelimizin ek ödemelerinin üç aylık zaman diliminde tavan yüzde 100 oranında” olacağını açıkladı.
Demokraside eleştiri, talep, kamuoyu oluşması gibi mekanizmaların faydasına bir örnek bu.
Virüsü batırmak için iktisaden ne gerekiyorsa yapılmalı…
Virüs yenildikten sonraki dünyanın iktisaden çok sıkıntılı olacağı da belli. Demokrasiler bunun altından kalkabilir mi? İş ve varlık kaybetmekte olan yüz milyonlarc insan nasıl bir yeni sisteme entegre edilebilir?
Bunlar virüs sorunu kadar devasa sorular… Yarın devam edeceğim
25/03/2020 01:27
Bugünleri arayacağız
144
Korona virüs felaketinde korkarım bugünleri aracağız. Virüsün yayılma hızı ve enfekte olanlarda ölüm oranı dikkate alındığında önümüzdeki aylar için iyimser olmak zor.
Şimdi, Korona Virüs uzmanı bir bilim insanımızın sosyal medyadaki şu feryadına bakın: “Sayın Bakanım @drfahrettinkoca , COVID 19’un moleküler tanısı konusunda, ciddi katkılarımın olabileceğini düşünüyorum. COVID 19 salgını için geçen her saat aleyhimize işliyor olabilir. Aşı ile ilgili bir ekip kurulacaksa her türlü katkıyı yapmaya hazırım…”
Bu, KHK ile görevden atılan, böylece biliminden Türkiye’nin istifade etmesi engellenen Doç.Dr. Mustafa Ulaşlı’nın mesajı!
ABD Princeton Üniversitesi’nde 3 yıl, Hollanda’daki Groningen Üniversitesi’nde 4 yıl koronavirüs üzerine çalışmış bir uzman… İftira sonucu KHK’lı olmuş…
Adalet, yargılamaya bile gerek duymadan daha soruşturma aşamasında “takipsizlik” kararı vermiş…
Ama KHK’lı olduğu için bu bilim insanın uzmanlığından Türkiye’nin yararlanması ‘yasak’! Devlet kurumu böylesine kindar olabilir mi? Hele de önümüzde virüs felaketi bizi beklerken!
YAYILMA HIZLANIYOR
Hem daha başlangıcında olduğumuz felaketi, hem Sağlık teşkilatımızın gereği gibi takviyesini çok ciddi olarak düşünmek zorundayız.
DSÖ Genel Sekreteri Ghebreyesus’un dünkü açıklaması şöyle:
“Dünyada korona virüsün yayılma hızı arttı. İlk açıklanan vakadan 100 bin vakaya ulaşmanın 67 gün sürmüştü, ikinci bir 100 bin vakaya 11 günde ulaşıldı, üçüncü 100 bin vakaya ise yalnızca dört günde ulaşıldı.”
Bizde de ilk vaka 10 Mart’ta ortaya çıktığı için rakamlar şimdilik düşük ama benzer bir artış eğilimi yaşanıyor.
Bu sağlık felaketinin iki ayağı var:
• Biri, yayılmayı önlemek… Evde kalmalar, işyerlerinin, toplu mekanların kapatılması, toplu taşımaların sınırlandırılması bunun için… Türkiye’nin maalesef hayli geciktiği kitlesel testler de bunun için… Vakayı bir an önce tespit edip tecrit etmek… Sonra da tedavi.
• İkinci ayak, tedavi… Bu tamamen ülkelerin tıp bilimi, sağlık kurumları ve sağlık personeliyle ilgli kapasitesine bağlı…
Bizim sağlık teşkilatımız gerçekten iyidir, yüz elli yıllık birikimi vardır. Çalışanları fedakardır. Kendi hayatlarını riske atarak, bir kısmı da virüse yakalanarak canla başla çalışıyorlar. Mutlaka hem ödüllendirmek hem KHK’lı sağlıklıçıları da alarak personel sayısını hızla arttırmak lazım. 32 bin personel alınacak olması iyi haberdir, KHK’lılara ikinci bir darbe vurulmamalıdır.
KİMLER BAŞARILI?
Dün itibariyle Almanya’da vaka sayısı 30.150 iken, ölüm sayısı 130’dan ibaretti.
İtalya’da vaka sayısı 62.900 iken, ölüm sayısı 6.077; dünyada en yüksek oran!
İtalya’da vaka sayısı Almanya’nın iki katı, ama ölüm sayısı Almanya’nın 46 katı!
Sebep, Alman sağlık teşkilatının, tıpkı Alman eğitimi, Alman teknolojisi ve Alman sanayii gibi çok gelişmiş, iyi örgütlenmiş ve yüksek kapasiteli oluşu!
Mikdat Karaalioğlu’na göre, virüs öncesinde, oksijen cihazlı ilk yardım yatağı sayısı Almanya’da 25 bin, İtalya’da 5 binden ibarettir! (Karar 23 Mart)
Hepsi buna göre…
İtalya’da sağlık sistemi çok iyi değildi, bu yük altında büsbütün çöktü. Dünkü haberlere göre Almanya’ya uçakla korona virüs hastası göndermeye başladılar. Almanya İtalya’ya tıbbi yardım da yapacakmış.
Bu iki örneği seçmenin sebebi ikisinin de “Batılı ülke” olmalarıdır. Asya’ya baktığımızda İran kırılıyor, Komünist Çin başarılı… Ama demokrasiyle yönetilen Güney Kore çok daha başarılı…
HANGİ DEVLET TİPİ?
Amerika? Çok başarısız; sağlık meselesine kamu hizmeti gibi bakmayan sakat gelenek yüzünden… İki, popülist Trump’ın kasım ayındaki seçim hesapları yüzünden…The Atlantic’te Derek Thompson Beyaz Saray’ın bu davranışı yüzünden “Amerika çökmüş devlet gibi davranıyor” diye yazdı. (America Is acting like a failed state) Bu tablodan çıkan sonuç ne?
Evvela kriz dönemlerinde yaygınlaşan “güçlü adam gelsin, halletsin” psikolojisi yanlış… Ülkelerin iyi yönetilmek ve krizlere karşı dayanıklı olmak için yüksek kapasiteli kurumlara ihtiyacı var: Liyakat ve hukukilik esaslarına dayayan, siyasallaşma ve ideolojiye değil, vazife şuuruna ve iyi donanıma sahip kamu ve özel kurumlar…Daron Acemoğlu’nun kavramlarıyla, “daha çok otorite” değil, “daha yüksek kapasite” lazım çağmızda.
Önümüzdeki çok daha sıkıntılı dönemde bu gerçeği akıldan çıkarmayalım
27/03/2020 01:00
Virüse karşı ülkeler ne yapıyor?
74
Virüsle mücadelede başarı ve başarısızlığıyla öne çıkan ülkelerin tecrübeleri, Türkiye için önemli dersler içeriyor.
İktidar propagandası için aşırı iyimser, ya da yıpratmak için kara tablolar çizmek yanlış. İdeoloji gayretkeşliğiyle Komünist Çin propagandası yapmak da yanlış.
İnsan hayatını tehdit eden bu korkunç salgın karşısında oy hesabı, ideoloji hesabı ve ticari hesap gibi davranışlar ayıptır.
Görüşler maddi, objektif, bilimsel verilere dayanmalı.
Belli başlı ülkelere, ardından da Türkiye’ye bakalım
ÇİN VE KORE
Virüs her ülkede ortaya çıkabilirdi. Çin’de ortaya çıkması Çin rejiminin kusuru değil elbette. Ama bütün Çin kıstasına ve dünyaya yayılmasında baş sorumlu, Çin rejimidir.
Virüs 17 Aralık’ta Çin’in 11 milyon nüfuslu Wuhan eyaletinde ortaya çıktı, 22 Ocak’ta eyalete karantina konuldu. O arada virüs tüm Çin’e ve dünyaya yayılmaya başladı. İtalya’ya da virüsü Çinli turistler taşımıştı.
Çin’in başarısı sadece vaka sayısındaki hızlı yükselişi Şubat sonlarından itibaren durdurmuş, yatay çizgi haline getirmiş olmasıdır, bunda da sıkı sokağa çıkma yasakları etkili oldu.
Çin’nin, tüm Uzak Doğu ülkeleri gibi bilimde çok ileri olduğu bir gerçek. Ama sağlık teşkilatı ne kadar yaygındır?
Dünyada virüs vakalarının ölümle sonuçlanma ortalaması yüzde 3’tür, Çin’de ise ölüm oranı yüzde 4’tür, bu konuda Çin başarısızdır.
Asya’da asıl başarılı ülke Güney Kore’dir; hem yayılmayı durdurmada hem yüzde 1.4 olan düşük ölüm oranıyla.
Güney Kore eğitimiyle, bilim ve teknolojisiyle, demokrasisiyle ve sağlık hizmetleriyle başarılır.
TRUMP’IN SİYASET OYUNLARI
ABD Başkanı Trump en kötü örnek… Avrupa ve Çin’le uçuşları durdurmak, belirli vilayetlerde sokağa çıkma yasağı uygulamak gibi tedbirleri “paskalya” yani 12 Nisan’da gevşeteceğini açıkladı.
Niçin mi? Kendi laflarıyla: “Ekonomimizi Paskalya’ya kadar eski haline getirebilirsek sevineceğim. İnsanların bir an önce işlerinin başına dönmesini istiyorum… İnsanlar, bir taraftan iş yerleri kapanırken bir taraftan da bir odada kapalı kalmak yerine, iş yerlerini kurtarmayı isterler. Biliyorsunuz depresyon, intihara sürükler…”
Ve bir gerekçesi daha var:
“Paskalya günü kiliseler dolup taşacak!”
Aynı gün DSÖ Sözcüsü Margaret Harris “pandeminin yeni merkezi ABD olabilir” diye uyarıyordu.
Trump niye böyle yapıyor? Kasım ayındaki seçimler için!
Amerika’da virüsten ölüm oranı şimdilik yüzde 1.4’ten ibaret. Fakat ABD sosyal devlet değildir, virüs yayıldıkça sağlık hizmeti alamayan geniş yoksul kesimlerinde yüksek oranlarda ölümler olması kuvvetle muhtemel.
Ama popülist Trump, ekonomiyi canlı tutarak oy alma hesabında.
Amerika’da bazı dini liderler tepkili. Aktivist rahip Rev William J Barber, “Trump iki yüzlülüğün zirvesinde, dindar gözüküyor ama İsa’nin merhamet ilkesi yerine ticareti tercih ediyor” diyor. (The Guardian 25 Mart)
The Atlantic’te Derek Thompson “Amerika çökmüş devlet gibi hareket ediyor. Birçok iş çevresi, mahalli idareler ve bireyler virüsü yenmek için ellerinden geleni yapıyorlar, Beyaz Saray ise pek az ilgili.” (13 Mart)
Washington Post’ta Jennifer Rubin “Amerika’nın asıl problemi Trump” diye yazdı.
AVRUPA VE TÜRKİYE
Avrupa’da başarı örneği Almanya’dır. Dün itibariyle Almanya’da vaka sayısı 39.502 ama ölüm sayısı 222’den ibaretti. Ölüm oranı yüzde 0.56’dır, diyelim en fazla binde 6’dan ibaret!
Ölüm oranı İtalya’da yüzde 10, İran’da yüzde 7,9, Fransa’da yüzde 5,2 gibi korkunç boyutlarda…Türkiye’de ise bir haftadır yüzde 2.4’te cereyan ediyor, dün vaka ve ölüm sayıları ciddi miktarda arttı, ölüm oranı ise yüzde 2 oldu. Dünya ortalamasının altında. Türkiye’nin bu oranı İtalya, İran, Fransa ve Çin’e göre göre elbette başarılıdır ama şimdilik…
Şimdilik diyorum çünkü Türkiye’de günlük vaka ve ölüm artış hızlanıyor.
Vaka sayısının artışını firenlemek için daha sıkı izolasyan ve kitlesel test gerekiyor. Bilim Kurulu’nun sokağa çıkma yasağı önerdiği ama hükümetin kabul etmediği yolunda haberler var. Test konusunda da hala gereken düzeyin uzağındayız.
Almanya’yı başarılı kılan bir faktör “Alman disiplini” ile izolasyonun etkin uygulanmasıdır. Öbür faktör, çok yaygın ve donanımlı sağlık hizmetleri kapasitesidir.
Türkiye’nin daha çok test, daha sıkı izolasyon ve sağlık teşkilatını daha çok takviye etmesi gerektiği açık: Sağlık kurumlarına KHK’lılar dahil daha çok personel, daha çok test kitleri, daha çok ilaç, daha çok cihaz, daha çok maddi teşvik…
Özetle, siyaset Bilim Kurulu’na uymalı.
29/03/2020 00:40
Gecikmenin faturası
80
Virüsle mücadelede iki tedbir birinci derecede önemli: Sosyal izolasyon, yani sokağa çıkma yasağı gibi tedbirler… İkincisi test, yani olabildiğince geniş kitleleri tarayarak erken teşhis edip o kişileri tecrit etmek…
Ondan sonra tedavi faslı geliyor.
İlk iki tedbirde gecikme olursa sağlık sistemleri ‘tedavi’ başvurularının altından kalkamıyor, çöküyor. İran, İtalya, İspanya, Amerika gibi…
Türkiye tedbirlerle virüsün ülkeye girmesini frenledi, bu başarıdır ama izolasyon ve test konusunda belli ölçüde gecikti…
ARTIŞ ÇOK HIZLANDI
Sağlık Bakanlığı verilerine göre, günlük vaka artış oranları yüzde 30 ile yüzde 50 gibi yüksek oranlar arasında her gün yükseliyor. Testlerin artması, buğuları kolaylaştırdı için virüsün ne kadar hızlı yayılmış olduğu görülüyor. Bakan Fahrettin Koca 28 Mart’taki vaka sayısının bir önceki güne göre yüzde 30 artarak 7.402’ye çıktığını açıkladı. Bu hızlı bir artıştır.
Vaka ve ölüm sayılarını gösteren grafik eğrisi dikleşerek yükseliyor.
Daha 27 Mart sonuçları açıklanmamıştı. Öğleden sonra HaberTürk’te Didem Arslan, Amerika’daki Jackson Laboratuvarı, İmmünoloji uzmanı Prof. Dr. Derya Unutmaz’a “Türkiye’nin salgın eğrisi nereye doğru gidiyor” diye sordu. Prof. Unutmaz’ın cevabı aynen şöyleydi:
“Türkiye’nin eğrisi iyiye doğru gitmiyor o kesin. Oldukça kötü şu anda!”
Prof. Unutmaz, bu tespitini 26 Mart’taki “3629 vaka, 75 ölüm” bulgusuna dayanarak söylüyordu. Rakamlar küçük ama artış hızı dehşet vericiydi…
Didem Arslan’ın ne yapmalı sorusu üzerine Prof. Unutmaz’ın cevabı son derece önemli ve uyarıcıdır:
“Açıkçası bu salgını kovalamamak lazım, yani işler kötüye gittikçe daha fazla önlem alalım şeklinde olmasın çünkü her geçen gün bir sonraki gün alacağınız tedbirleri daha fazla artırma zorunda kalacaksınız…”
Soru şu: Türkiye böyle mi, değil mi?..
SOKAĞA ÇIKMA?
Bilim Kurulu üyesi Prof. Dr. Alpay Azap’ın tam on gün evvel söyledikleri:
“Türkiye kritik olgu eşiği olan 100’e ulaştı. Az test yaptığımızı, hastaların yüzde 20’sinin hastaneye gelip tanı aldığı düşünürsek kritik eşiğe günler önce ulaşmış olmamız da olası. Hong Kong, Singapur olma şansımızı kaybettik.Bundan sonra tüm enerjimizi İtalya olmamaya harcamalıyız.” (18 Mart)
Prof. Alpay elbette gerçeği söylüyor.
On gün önce “herkes kendi OHAL’ini ilan etsin” davranışı yerine sosyal hareketliliği ve riski yüksek olan illerde sokağa çıkma yasağı ilan etseydik… Test konusunda yeterince hızlı olsaydık…
Hatta 27 Mart akşamı ilan ettiğimiz şehirler arası seyahatlerin durdurulması gibi 7 maddelik tedbiri bari on gün önce uygulamaya koysaydık…
Vaka ve ölüm eğrisinin kaçınılmaz tırmanışı bölesine hızlı mı olurdu?
Tedbirlerimizin elbette çok faydası oldu ama umulan çapta değil.
Prof. Alpay Azap daha 21 Martta “sokağa çıkma yasağı ve olağanüstü hal ilan edilebilir, ciddi şekilde masanın üzerinde” diye konuşmuştu.
Bilim Kurulu’nun sokağa çıkma yasağı istediği ama hükümetin, tabii iktisadi endişelerle, bunu kabul etmediği yolunda haberler olduğunu İYİ Partili Lütfi Türkkan Meclis’te açıklamıştı.
Prof. Dr. Bingür Sönmez “tedbirlerde gecikildiğini” söyledi.
Yunanistan’a 22 Mart’ta sokağa çıkma yasağı ilan edilmişti. 25 Mart’ta Kral Salman Mekke, Medine ve Riyad’da karantina ilan etmişti.
EN ACİL SORUN
Türkiye, Prof. Unutmaz’ın deyişiyle “virüsü kovalama”, yani sorun büyüdükçe tedbirleri etkinleştirme görüntüsü veriyor, işte maalesef sayılar hızla artıyor.
Peki ne yapmalıydı?
Prof. Unutmaz’ın cevabı:
“Bu zor bir süreç ama çok daha sıkı önlemleri bir an önce alırsak o zaman en azından daha kısa sürede bu eğriyi azaltmış olacağız…”
Ankara’nın ilan etmediği sokağa çıkma ve karantina uygulamalarını valiler mi yapacak?
Gecikilmesi bir kenara, Bilim Kurulu Ankara’dadır, nerede sokağa çıkma yasağı ilan edilecek, hangi yerleşim birimleri karantinaya alınacak bunu hükümetin belirleyip karara bağlaması gerekmiyor mu?
Türkiye, 42 bin yoğun bakım yatağıyla Avrupa birincisi; Avrupa’da böylesi yok. Almanya’da 25 bin mesela… Ama Prof. Dr. Celalettin Kocatürk’ün dediği gibi bizde 42 bin yatağın hepsi aynı nitelikte değil. Daha önemlisi sıkıntılı taraflarımız da var; 100.000 kişiye düşen hekim sayısı Türkiye’de 19, İtalya’da 40 mesela…
İzolasyonu en keskin tedbirlerle uygulayarak sağlık sistemimize aşırı yük binmesine fırsat vermemeliyiz.
Sokağa çıkma halinde belirli hizmetler için elbette istisnalar olacaktır. Türkiye’de hiçbir şey, virüsün hızını kesmekten daha acil değil.
Ekonomide neler yapılabilir? Bunu iktisatçı Prof. Dr. Selva Demiralp’e sordum, yarın Karar’da okuyacaksınız.
30/03/2020 00:34
Para basmak bir seçenek
51
SELVA DEMİRALP Koç Üniversitesi’nde ekonomi profesörü. Taha Akyol’un ‘virüs ekonomisi’ üzerine sorularını cevaplandırdı.
TAHA AKYOL İLE EĞRİSİ DOĞRUSU
Koronavirüs krizi dünya ekonomisini de vuruyor. Çapı ne olur? 2001 ve 2008 krizlerinden ağır olur mu? 1930’lara benzer mi?
Krizin nihai ekonomik etkilerini kestirebilmek çok zor. Hem arz hem de talebi etkileyen bu krizin altında yatan esas sebep ekonomik değil. Kimse virüsün ne hızla yayılıp ne zaman son bulacağını bilemiyor. Piyasların verdiği tepkiye baktığımızda böylesine keskin bir düşüşü 1930’larda bile görmediğimize şahit oluyoruz. Öte yandan 1930’lardan farklı olarak geçmişten ders almış, hele de 2008 krizinden sonra çok hızlı ve cesur hareket etmeyi öğrenip devreye girmiş merkez bankaları var.
Bu krizde esas rol para politikasına değil hükümetlere düşüyor. Krizin hızlı bir toparlanma mı yoksa uzun süreli derin bir resesyon mu olacağı virüsün yayılma takvimine, izolasyon politikalarının ne kadar etkin devreye sokulabileceğine, bu süreçten olumsuz etkilenen ekonomik birimlerin ne şekilde ayakta tutulabileceğine bağlı.
Uluslararası veriler, sokağa çıkma yasağının virüsün kontrol altına alınmasında en etkin metod olduğunu gösteriyor. Ancak global çapta bir uygulamanın hem uluslararası koordinasyon hem de ekonomik maliyet açısından önemli zorlukları var. Bununla beraber en kısa sürede virüsten temizlenip “V şeklinde” hızlı bir ekonomik toparlanma yaşamak ancak bu tür radikal bir önlemle mümkün olabilir görünüyor.
Eski Fed Başkanı Bernanke “Eğer sağlık sorunu çözülmezse alınan hiçbir önlem işe yaramaz” dedi. Unutmayalım ki virüs ne kadar hızlı kontrol altına alınırsa insanların ekonomiye olan güveni o kadar çabuk geri gelecek, iş yerleri açılacak ve insanlar normal hayatlarına dönüp eski tüketim alışkanlıklarına devam edecekler.
PARA MUSLUKLARI AÇILIYOR
Yazılarınızda ABD ve Avrupa merkez bankalarının sıfır faizle trilyon gibi miktarlarda nakit miktarının piyasaya süreceğini belirtiliyorsunuz. Bununla ne amaçlanıyor? Beklenen etkiyi doğurur mu?
Merkez bankaları ne krizin esas sebebi olan virüsün kontrol altına alınmasını sağlayabilirler ne de sosyal izolasyonun yarattığı üretim yavaşlamasını durduracak bir önlem geliştirebilirler. Ama yapabildikleri bir şey var o da para arzını artırmak. Bu suretle krizin yarattığı finansal paniği engellemeye ve gelir akışı duran şirketlerin borç ödemelerine yardımcı olarak hayatta kalmalarını sağlamaya çalışıyorlar. Bu şekilde kasırga geçip gittiğinde bir enkazla karşılaşılmaması için çaba sarfediyorlar.
Büyük merkez bankaları kendi üstlerine düşeni hızlı ve başarılı bir şekilde yerine getiriyorlar. Büyük Buhran (1930) sırasında Fed para arzını azaltmış ve yangına körükle gitmekle suçlanmıştı. 2008 krizi geldiğinde ise Fed para musluklarını açıp bilançosunu 3.5 trilyon USD genişletti. Bu sefer 2008’den de hızlı ve agresif hareket eden bir Fed var. Fed’in öncülüğünde ECB’nin de 2008 krizine göre çok daha hızlı hareket ettiğini görüyoruz.
PARAYI GERİ ÇEKMEK
Bu kadar muazzam bir para enflasyon patlaması yaratmaz mı? Gerekiği zaman bu parayı nasıl geri çekebilirler, araçları ne?
Doğru icra edilmezse elbette yaratabilir. Benzer endişeler 2008 krizi sırasında da yaşandı. Zamanın Fed başkanı Bernanke, ne yaptıklarını bildiklerini ve bu işin sırrının talep toparlanmaya başlayıp enflasyonda yükselme sinyalleri başlar başlamaz parayı geri çekmek olduğunu söyledi. Sonrasında korkulan olmadı ve ABD enflasyonu yüzde 2’lik hedefin altında kaldı. Bunda yapısal faktörlerin de katkısı var tabii. Ancak kredibilite sahibi bir merkez bankasının bekleti yönetimindeki başarısı da inkar edilemez.
Merkez bankaları parayı iki şekilde piyasaya sürüyor. Birinci yol bono satın almak. Merkez bankası A bankasından bono satın alırsa, o bankaya yaptığı ödeme para arzını artırmış oluyor. Parayı geri çekme vakti geldiğinde de elinde itfası gelen bonoları yenilemeyerek kademeli olarak para arzını azaltıyor. Ya da bono satın almak yerine bu sefer bono satışı yaparsa A bankası merkez bankasına ödeme yapacağından o kadar para piyasadan çekilmiş oluyor. Para arzını artırmanın ikinci yolu ise doğrudan borç vermek. Bu borçlar geri ödendiği zaman da para arzı otomatik olarak azalıyor.
TÜRKİYE EKONOMİSİ…
Gelelim Türkiye’ye… Ekonomi ne durumdaydı, virüs krizi Türkiye ekonomisini ne ölçüde etkiler?
Türkiye ekonomisi maalesef virüse yüksek enflasyon, genişlemiş bir bütçe açığı, düşük merkez bankası rezervleri ve süregelen özel sektör bilanço sorunu ile yakalandı. Bu maalesef iyi bir kombinasyon değil. Çünkü krizle mücadele için hareket alanınızın kısıtlı olduğu ve atacağınız adımların daha riskli olacağı anlamına geliyor.
2017 sonrası uygulanan popülist politikalar, yüksek büyüme rakamları kadar enflasyon, kurda zayıflama ve artan dış borcu da beraberinde getirdi. Bu dönemin getirdiği kırılganlıklar 2018 kur krizinin kapılarını açtı. TL çok hızlı değer kaybetti. Döviz cinsi borcu yüksek olan özel sektör, Ağustos 2018 krizi sonrası bu borcu geri ödemede zorluk yaşadı. Problem ister istemez bu şirketlerin yeri bankalardan aldığı kredilere de yansıdı. Takipteki alacaklar arttı. Ekonomi resesyona sürüklendi.
Bu sefer de ekonomiyi tekrar canlandırmak için hızla faizler indirildi, bütçe açığı arttı. Malesef bu önlemler uzun vadeli sürdürülebilir bir büyümeyi hedeflemekten ziyade kısa vadede en hızlı büyümeyi amaçlayan tedbirler oldu. Bugün hâlâ bankacılık sisteminin 2019’dan devraldığı takipteki alacaklar sorunu var. Bu problem daha da büyüyebilir. Çünkü pandemi sonucunda gelir akışında sorun yaşayan şirketler aldıkları kredileri ödemekte zorlanacaklar.
Koronavirüs salgını hiç olmasaydı bile ben YEP’teki (Yeni Ekonomik Program) yüzde 5’lik büyüme tahminini çok iyimser buluyor ve yüzde 3 civarında bir büyümenin hem daha gerçekçi hem de daha dengeli olacağını düşünüyordum. Global resesyon bu tahminimi çok daha da aşağıya çekecek şüphesiz. Henüz salgının boyutları konusunda kimse net bir fikre sahip değil. Ayrıca uygulanması gereken politikaların ne hızla devreye sokulacağını da bilmiyoruz. O nedenle bir rakam verebilmek gerçekten çok zor.
GÜÇLÜ VE RİSKLİ YANLARIMIZ
Türkiye ekonomisinin böyle bir dönemde dayanıklı ve hassas yönleri neler?
2001 krizi sonrasında bankacılık sisteminin sağlam temeller üzerine oturtulması ve sermaye yeterlilik rasyolarının yüksek olması bugün en önemli dayanaklarımızdan bir tanesi. Takipteki alacakların artması durumda dahi bunu absorbe edebilecek bir yapıya sahibiz.
Petrol fiyatlarının salgın nedeni ile sene başından bu yana yüzde 60 düşüş göstermesi bizim gibi petrol ithal eden ülkeler için bir diğer avantaj.
Kırılganlıklarımıza gelince: Popülist politikalara yenik düşüp enflasyon hedeflemesini yıllardır ihmal etmemiz, sürdürülebilir büyüme doğrultusunda üretim potansiyelimizi, rekabet gücümüzü artıracak yatırımlara ağırlık vermemiş olmamız bugün maalesef bizi diğer gelişmekte olan ülkelere nazaran da daha riskli ve kırılgan bir konuma getiriyor.
Dış borcumuzun yüksek olması bizi uluslararası risk iştahındakı dalgalanmalara karşı hassas bir hale getiriyor. Global risk iştahının azaldığı kriz dönemlerinde döviz bulmak zorlaşıyor ve dış borcu ödeme maliyetimiz artıyor. Bu da ekonomiyi canlandırmak adına atabileceğiniz para politikası adımlarınızı kısıtlıyor.
Ekonomiyi desteklemek için gelişmiş ülkeler kadar rahat ve kaygısız bir şekilde piyasalara para süremiyorsunuz. Çünkü bol paranın yarattığı düşük faiz yabancı yatırımcı açısından cazip değil. Enflasyon oranınız da yüksek olunca genişlemeci politikaların yaratabileceği uzun vadeli enflasyon ilave bir risk doğuruyor. Belki bir avantajımız şu: Bu sıralar ağzımızla kuş da tutsak gelişmekte olan ülkelere para girmeyecek. O nedenle bu dönemde çok iyi düşünülmüş bir planla para basıp içerideki acil likidite ihtiyacımızı karşılayıp sonrasında bu parayı geri çekmek için bir fırsatımız olabilir.
100 MİLYARLIK PAKET
Hükümet 100 milyarlık paket açtı. Siz eksiklerini de yazdınız. Miktar muhtemelen daha da büyüyecek. Bu nasıl finanse edilecek?
100 milyar TL’lik paket krizin boyutları ve yapılması gerekenler düşünüldüğünde oldukça küçük kalıyor. Diğer ülke örneklerine baktığımızda GSYH’nın yüzde 10’u civarında paketler görüyoruz. Telaffuz edilen rakamlar çok büyük olmakla birlikte devletlerin borçlanarak en hızlı şekilde bu kaynağı bulması ve geç kalmadan önlem alması gerekiyor.
Borç verme iştahının çok düştüğü global bir kriz ortamında Türkiye’nin halihazırdaki kırılganlıkları ile makul bir fiyatla dışarıdan borçlanabilmesi çok zor. O nedenle ilk aşamada merkez bankası para basarak devlet tahvili satın alabilir ve bu şekilde elde edilen para salgın nedeni ile işini ya da gelirini kaybedenlere transfer ödemesi olarak acilen aktarılabilir.
Bu şekilde borç monetizasyonu normal şartlarda asla tavsiye edilmeyecek, ileriye yönelik ciddi enflasyon riski taşıyan bir araç. Eğer zamanı geldiğinde parayı geri çekmekte geç kalırsanız ya da bu disiplini göstereceğinize toplumu ikna edemezseniz hiperenflasyona kadar giden bir süreci tetikleyebilirsiniz. O nedenle öncelikle bu tehlikeli aracı minimum düzeyde ve en acil alanlarda kullanmak lazım.
Bugün basılan paranın zamanı geldiğinde kimsenin gözünün yaşına bakmadan geri çekilmesi ve bu sözün inandırıcı olması gerekiyor. İnandırıcılık malesef bir diğer engel olarak karşımıza çıkıyor. Son yıllarda ciddi şekilde yıpranmış olan merkez bankası kredibilitesi ve kurumsal bağımsızlık konusundaki endişeler bugün en ihtiyacımız olan zamanda ulaşılabilecek can simidine erişimi zorlaştırıyor.
ÖNCELİKLİ SEKTÖRLER
Ekonomiyi ayağa kaldırmak için öncelik hangi sektörlerin desteklenmesine verilmeli?
Bütçeden aslan payının sağlık sektörüne gitmesi gerekiyor. Sağlık hizmetlerinin kapasitesini hızla aşan bu salgını kontrol etmek için sıkı bir izolasyon lazım. İzolasyon sağlandıktan sonraki adım bu dönemde kapanmak zorunda kalan işyerlerine, çalışamayan, işini kaybeden, zorunlu izne çıkarılan mağdur kitlelere gelir takviyesi yapılması. İzolasyondan ilk etkilenen sektör hizmetler sektörü oluyor. Restoranlar, oteller, havayolları iş yapamayınca çalışanlarını işten çıkarmaya başlıyor, borç ödemelerini yapamıyorlar. Bankacılık sisteminde ödenemeyen krediler artıyor. Bir sonraki aşamada işini kaybedenler harcamalarını kısıyor. Evine kapanan halk zaten tüketim yapamıyor. Bu şekilde ekonomik durgunluk toplumun geneline yayılıyor.
Devletin hızlı bir şekilde gelir akışı sekteye uğrayan hanehalkı ve şirketlere kaynak aktarımı yaparak salgının ekonomik cephedeki bulaşıcılığını sınırlaması gerekiyor. Bu noktada riski bankacılık sistemine yükleyip bankalardan kayıtsız şartsız kredi arzını artırmalarını beklemek de makul değil. Bunun yerine riskleri azaltarak bankalara kredi vermeleri için uygun zemin hazırlamak lazım.
KEMER SIKMA GEREKECEK
Fed’in ve ECB’nin piyasa verdiği nakit bolluğunu virüs krizi bittikten sonra geri çekeceğini söylediniz. Türkiye’de bu (kemer sıkma) gerekecek mi?
Kesinlikle. Türkiye’nin Fed ve ECB’den daha da hızlı bir şekilde piyasalara sürülen parayı geri çekmesi gerekecek. Bunun ötesinde bu para daha piyasaya sürülmeden geri çekme konusundaki ciddiyetin çok şeffaf bir iletişimle piyasalarla paylaşılması ve inandırıcı olması gerekiyor. Aksi takdirde enflasyon beklentilerinde ani bir yükseliş dolarizasyonun alevlenmesine, TL nin daha da hızlı değer kaybetmesine, faizlerin yükselmesine ve döviz bulma imkanlarının daha da zorlaşmasına sebep olur ve yeni bir finansal krize davetiye çıkarır.
Ekonomide ani bir duruşu engellemek ve kalıcı hasarı önlemek için acil likiditeye ihtiyacımız var. O nedenle çok riskli de olsa gecikmeden bu ameliyata girip önce kanamayı durdurmamız gerektiğini düşünüyorum. Ancak şunu unutmamak gerekir ki TCMB ancak TL basabilir. Döviz ihtiyacını karşılayamaz. Yani ilk aşamada acil olan TL ihtiyacı bu şekilde karşılandıktan hemen sonra dış finansman sorunu ile yüzleşeceğiz. Bu nedenle para basmayı kalıcı ve kesin çözüm gibi asla düşünmemek lazım.
Peki döviz elde etmek için alternatifler neler? Fed bu dönemde bir dizi ülke ile ile swap anlaşmaları devreye soktu. Türkiye halihazırda bu ülkeler arasında değil. IMF de benzer şekilde 1 trilyon USD’lik bir kaynağı ödemeler dengesinde sorun yaşayan ülkelere borç vermeye ayırdığını söyledi. Tüm bu alternatifleri değerlendirmek lazım.
KİMDİR?
SELVA DEMİRALP Koç Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Öğretim Üyesi Prof. Dr. Selva Demiralp 2000-2005 döneminde FED’de ekonomist olarak çalıştı. 2005’ten itibaren Koç Üniversitesi’nde ekonomi dersleri veriyor. Merkez bankacılığı ve para politikaları konusunda çok sayıda araştırma, rapor ve makaleleri bulunuyor.
31/03/2020 01:12
Sokağa çıkmak!
118
Vakaların artış hızında Türkiye’nin İtalya’yı geçtiğini söyleyenler var.
Gerçekten böyle mi? Rakamlara bakmak lazım. 20 Mart’ta Türkiye’de vaka sayısı 359’du…
İtalya’da vaka sayısının hangi gün bu civarda olduğuna baktım, 25 Şubat’ta 322 imiş.
Türkiye vaka sayısı 20 Mart’tan 30 Mart sabahına, on günde, 359’dan 9217’ye çıkmış; on günlük artış kabaca 8.800. İtalya’da 22 Şubat’ta 322 olan vaka sayısı 7 Mart’ta, on gün içinde 4.600’e çıkmış. On günlük artış sayısı kabaca 4.280. Bizde sayılar bu aşamada İtalya’ya göre çok düşük ama virüsün yayılma hızı İtalya’dan neredeyse bir misli fazla.
Ankara ve bütün Türkiye ciddi surette endişelenmelidir!
ERKEN UYARANLAR OLMUŞTU
Bunu erkenden görüp söyleyenler oldu. Bunlardan biri Türk Tabipler Birliği idi; Çankaya toplantısına çağrılmayacaktı!
Harvard Üniversitesi’nden Dr. Emrah Altındiş, 16 Mart’ta Türkiye için “şehirlerimize dev bir tsunami yaklaşıyor” diye uyarmıştı.
18 Mart’ta Bilim Kurulu üyesi Prof. Dr. Alpay Azap, “kritik eşiği aştık, Hong Kong, Singapur olma şansımızı kaybettik. Bundan sonra tüm enerjimizi İtalya olmamaya harcamalıyız” diyerek çok çarpıcı bir açıklama yapmıştı.
Prof. Dr. Alpay Azap, 21 Mart’ta da şöyle diyordu: “Sokağa çıkma yasağı ve olağanüstü hal ilan edilebilir, ciddi şekilde masanın üzerinde. Belki bölge bölge olabilir, şehir şehir olabilir, ama elbette böyle bir şey yapmak gerekecek gibi duruyor.”
Belli ki sokağa çıkma yasağı Bilim Kurulu’nda “ciddi şekilde masanın üstüne” alınmıştı. Hükümete bu yolda tavsiye edildiği, hükümetin ise uymadığı yolunda haberler de çıkmıştı.
Ama siyaset, ekonomide sert bir şekilde frene basmak olacağı için, buna uymadı, tedbirler adım adım alınarak virüsün yayılmasının çok gerisinde kalındı.
ABD VE İTALYA
Dün HaberTürk’te Gündüz Vassaf açıklamalarına “bilim insanlarıyla politikacılar arasında büyük uçurum var, politikacılar ekonomiye öncelik veriyor” diyerek başladı. Trump’ı eleştiriyordu.
Ben de yazmıştım; Trump için birkaç bin insanın ölmesi değil, ona oy getirebilecek ekonomik ortam önemli! Trump Paskalya günü (12 Nisan) geldiğinde tedbirleri gevşeteceğini bile söylemişti.
Fakat salgın bir faciaya döndü, dünkü 143 bin vaka ile ABD “pandeminin merkezi” olmaya devam ediyor. Trump da mecburen tedbirleri 30 Nisan’a kadar devam ettireceğini açıkladı… Dünyadan doktor ve sağlık çalışanı “ithal” etmek için çağrılar yapıyor!
İtalya’da da böyle oldu. İtalyan hükümetinin uyarıları ciddiye almayarak ticareti tercih edip, 2020 Çin-İtalyan Turizm yılı etkinliklerini ve Milano Moda Fuarını iptal etmeme kararı sonucu, düne kadar dünyadaki 30 bin COVID-19 kaynaklı ölümün üçte biri, 10 binden fazlası İtalya’da meydana geldi. (YetkinReport)
Türkiye’de virüsün geç ortaya çıkması bir şanstı, yeterince değerlendiremedik. CHP lideri Kılıçdaroğlu ve İyi Parti lideri Meral Akşener’in sürekli sokağa çıkma yasağı istemesi de bir şanstı, iktidarın siyasi bir çekingenliği olmamalıydı.
Virüs iktidarın kusuru değil ki, ancak sıkı tedbirlerde gecikmek kusur olabilir.
EKONOMİ NE OLACAK?
Ekonomi elbette önemli, çok önemli… Fakat virüsün hızını kesecek sokağa çıkma gibi sert tedbirlerden sakınıldığında, virüsün yayılma hızı ve devam süresi uzuyor, ekonomi toplamda daha çok zarar görüyor.
İktisatçı Prof. Selva Demiralp dünkü Karar’da şöyle diyordu:
“Uluslararası veriler, sokağa çıkma yasağının virüsün kontrol altına alınmasında en etkin metod olduğunu gösteriyor… En kısa sürede virüsten temizlenip ‘V şeklinde’ hızlı bir ekonomik toparlanma yaşamak ancak bu tür radikal bir önlemle mümkün olabilir görünüyor… Virüs ne kadar hızlı kontrol altına alınırsa insanların ekonomiye olan güveni o kadar çabuk geri gelecek, iş yerleri açılacak ve insanlar normal hayatlarına dönüp eski tüketim alışkanlıklarına devam edecekler.”
Tabii sokağa çıkma döneminde ‘tedarik zinciri’ ve sağlık hizmetleri için sokaklar açık olacak. İşini kaybedenler Prof. Demiralp’in dediği gibi gerektiğinde para basılarak korunacak…
.01/04/2020 00:58
Milli dayanışma gereklidir ama...
137
Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın bakanlarla yaptığı uzun toplantısından sonra ben kritik illerde sokağa çıkma yasağının açıklanmasını bekliyordum.
Hükümetin böyle bir eğilimi yok, inşallah gecikmiş olmaz diyelim.
Cumhurbaşkanı, “Milli Dayanışma” çağrısı yaptı. ‘Biz Bize Yeteriz Türkiyem’ kampanyası açtı.
Dikkat ettiyseniz, “bakanlar kurulu” ve “kabine” kavramlarını ben kullanmıyorum. Çünkü Cumhurbaşkanlığı sisteminde bakanlar kurulu ya da kabine yoktur.
Bu sistemde sadece ‘bakanlar’ vardır, Amerika’da ‘sekreter’ denilir…
Bu sistemde kararları tek başına Cumhurbaşkanı alır. ‘Kabine kararı’ diye bir şey yoktur.
SOMUT TEDBİRLER
Milli felaket zamanlarında milli dayanışma duygularının güçlendirilmesi, yardım kampanyalarının açılması doğrudur.
Dünya tarihinde ve bizim tarihimizde çok örnekleri var.
Milli Mücadele’de “Tekalif-i Milliye” kararları fevkalade kesin ve fevkalade başarılı bir milli dayanışma örneğiydi. Başarısında Ankara hükümetine duyulan güvenin de payı önemliydi.
Virüs felaketiyle mücadele etmek de kesinlikle partiler üstü bir sorundur.
CHP’li belediyelerin aynı amaçla oluşturduğu bağış hesaplarının İçişleri Bakanlığı’nca bloke edilmesi ayıptır. Bu felakete karşı herkes güvendiği kanaldan yardım edebilmelidir.
Cumhurbaşkanı, sağlık sistemimizin güçlü olduğunu anlatırken “bin yataklı Göztepe şehir hastanemizin inşasında da sona yaklaştığımızı, inşallah onu da Eylül ayında hizmete vereceğimizi” de söyledi.
Sağlık kapasitemize güven yaratmak için böyle bilgiler yararlıdır fakat somut gerçek, ülkemizde virüsün İtalya’dan hızlı yayılmasıdır.
Sağlık kapasitemiz ne olursa olsun, virüsün hızı kesilmezse, kapasite yetersiz kalabilir.
Milli dayanışma mutlaka ama bilimsel zihniyetle somut tedbirler alınması fevkalade önemlidir.
TÜRKİYE 10. SIRADA!
Bilim Kurulu Üyesi Prof. Dr. Alpay Azap bu gerçeği bir hafta önce dile getirmişti:
“Artış kaçınılmaz zaten, vaka sayısı artacak. Ama birdenbire artarsa, 10 gün içinde gelecek hasta sayısı eğer size 12 saat içinde gelirse bunun altından hiçbir sağlık örgütü kalkamaz.” (23 Mart)
Bütün mesele bu; yayılma hızını kesebilmek!
John Hopkins Üniversitesine bağlı CSSE adlı kuruluşa göre, vaka sayılarında Türkiye 28 Mart’a kadar Güney Kore, Avusturya, Belçika ve Hollanda’nın ardından 14. sıradaydı. Dün Türkiye bu dört ülkeyi geride bırakıp 10. sıraya çıktı!
CSSE’nin verilerini Karar gazetesinde de izleyebilirsiniz.
Bu ülkelerde virüs Ocak ve Şubat aylarında ortaya çıkmıştı, yayılmanın ileri aşamasındadırlar; biz kısa zamanda onları sollamış bulunuyoruz!
Bunun sorumlusu karantina uygulamalarında başlangıçtaki gevşeklik, sosyal izolasyondaki disiplinsizlik değilse nedir?
İzolasyon disiplinini devletin kesin şekilde sağlaması gerekmiyor mu? Yani büyük şehirlerde sokağa çıkma yasağı…
Bu hızı frenleyemezsek, sağlık kapasitemiz ne yapabilir?
MAĞDUR KESİMLER
Yargıdaki yaygın adaletsizliğin ve son iki yıldaki ekonomik krizin mağdur ettiği çok geniş kitleler vardı. Virüs maalesef bunun üzerine bindi, mağdurlar kitlesi çok arttı.
İnfaz indiriminde en azından “terör örgütü üyesi olmadan örgüt propagandası” mutlaka kapsama alınmalıdır.
Bu suçun yerel mahkemelerde nasıl adaletsiz, ölçüsüz, önyargılı uygulandığına dair çok sayıda Yargıtay, AYM ve AİHM kararları vardır.
İktisadi bakımdan evinde iş yapabilen beyaz yakalılardan ziyade emekleriyle çalışan mavi yakalılar ve esnaf tam anlamıyla perişandır.
Başarısıyla tanınan Merkez Bankası eski Başkanı Durmuş Yılmaz, telefon görüşmemizde, seçim uğruna kamu kaynaklarının nasıl harcandığını anlattı. “İşsizlik Sigortası Fonu’nda para yok, kâğıt var” dedi… Önerisi çok özetle şöyle:
“Devlet nokta atışı yaparak, ismen tespit ederek bu kesimlerin maaşlarını, zorunlu giderlerini karşılamalıdır. Böylece, toplam talep de bir ölçüde canlandırılarak bütün sektörler desteklenmiş olur.”
Bunlar nasıl tespit edilir?..
SGK’da ve Maliye’de kayıtları var.
Devlet parayı nereden bulacak?
Bu amaçla ve disiplinli şekilde para basarak!
Virüs insani ve milli bir felakettir. İktisadi ve sosyal probleme de tamamen iktisadi rasyonalizm ve sosyal sorumluluk ilkeleriyle bakılmalı, siyasi çıkar hesabı asla yapılmamalıdır. Ahmet Taşgetiren’in yazdığı gibi bu amaçla da bir “bilim kurulu” oluşturmaya ne dersiniz?
Bu “bilim” meselesini gelecek yazımda ele alacağım.
03/04/2020 00:23
‘Devlet içinde devlet’
189
Belediyelerin virüs mağdurlarına yardım etmek üzere kampanya açması hiçbir şekilde “devlet içinde devlet” anlamına gelmez.
Devlet nedir?
Egemenlik yetkilerine, yani yasama, yürütme ve yargı erklerine tekel halinde sahip en yüksek kamu hukuku kuruluşudur.
Belediyeler perişan vaziyetteki virüs mağdurlarına yardım etmek için bağış kampanyası açtığında “yasama, yürütme, yargı” yetkilerini mi gasp etmiş oluyorlar?!
İçişleri Bakanı Soylu’nun da referans yaptığı Yardım Toplama Kanunu, valinin izniyle, “gerçek kişiler, dernekler, kurumlar, vakıflar, spor kulüpleri, gazete ve dergiler yardım toplayabilirler” diyor. (Madde 3)
Peki o zaman “dernekler, kurumlar, vakıflar, spor kulüpleri, gazete ve dergiler” de bu mantığa göre “devlet içinde devlet” mi oluyorlar?!
PERİŞAN MİLYONLAR
Milyonlar perişan, nereden gelirse gelsin, yardım bekliyor. Onlara en yakın kamu idaresi, belediyelerdir.
Zaten “sosyal yardım” belediyelere kanunla verilmiş bir görevdir.
Mansur Yavaş, 1 Nisan günü 18.30’da yaptığı açıklamasında rakam vermişti:
“Bu saat itibarıyla ihtiyaç sahibi başvuran sayısı 124.508’e, işini kaybeden vatandaşlarımızdan gıda ve nakit başvuru sayısı 22.849’a ulaşmıştır…”
İstanbul Büyükşehir Belediyesi’ne bir günde gelen yardım talebi 60 bindir, katlanarak devam ediyor.
Çünkü yardım deyince vatandaşın ilk aklına gelen belediyelerdir.
Mansur Yavaş, Ekrem İmamoğlu ve ardından diğer büyük şehir belediyeleri yardım kampanyası başlattıktan sonra…
30 Mart’ta, bakanlarla yaptığı uzun toplantının ardından Cumhurbaşkanı Erdoğan saat 18.00’de “Biz bize yeteriz Türkiyem” kampanyasını açtı.
Bütün bunlar tamam, bütün bunlar doğru…
Fakat hemen İçişleri Bakanlığı, belediyelerin yardım kampanyasını yasakladı! 31 Mart’ta valiliklerce belediyelere tebliğ edildi. Yardımlar bloke edildi!
Saadet lideri Temel Karamollaoğlu “Yardımı sadece ben yaparım demek partizanlıktır, belediyeleri engellemek siyasi hesaplaşmadır” diyor; apaçık ortada.
HUKUKİ DURUM
Felaket dönemlerinde belediyelerin yardım kampanyası açmasına yetki veren bir kanun maddesi yok. Ama Cumhurbaşkanının yardım kampanyası açmasına yetki veren bir kanun maddesi de yok!
Her ikisi için de bu yetki, görevlerinin içinde ‘mündemiç’tir, hukuka uygundur.
Valilik iznine gelince… Kanunda açıkça sayıldığı gibi bu izin “kişiler, dernekler, kurumlar, vakıflar, spor kulüpleri, gazete ve dergiler” için söz konusudur.
Belediye hukuken “kamu kurumu” bile değildir, anayasayla düzenlenmiş “kamu idaresi”dir. Anayasada merkezi yönetim de belediyeler de “idare” başlığı altında düzenlenmiştir. (Madde 126-127)
Biz bunu Hukuk 2. Sınıfta okumuştuk!
Kaldı ki yeni sistemde Cumhurbaşkanı partisinin lideridir. Çankaya’da salgın konusunda yaptığı toplantıya bile sadece partisinin yetkililerini çağırdı. Telekonferansla iki gün önce partisinin il başkanlarıyla, dün de partisinin belediye başkanlarıyla toplantı yaptı.
Parlamenter sistemde partisiz cumhurbaşkanı partileri ve toplumsal kuruluşları yanına alarak kampanya açsa kim ne derdi?
Kaldı ki, iktidar amacının parti siyaseti değil, “dayanışma’ olduğunu göstermek istiyorsa bu çok kolaydır: Belediyelerin kampanyalarına valiler izin verir, sorun biter…
Fakat amaç bu olmadığı için belediyelerin yardım kampanyasını yasakladılar.
Niye büyükşehir belediyelerini yardım toplama imkanından mahrum ediyorsunuz? Pandemi felaketi büyükşehirlerde en yüksek oranlarda değil mi?
EL ELE, KOL KOLA
Bütçenin, TCMB İhtiyat akçesinin, işsizlik fonunun durumu gibi sorunlar ayrı mesele. İktisadi durumun sıkıntılı olduğu bir gerçektir. Ama ne olursa olsun geniş bir sosyal yardım faaliyetine ihtiyaç var.
Cumhurbaşkanı Yardımcısı Sayın Fuat Oktay şöyle diyor:
“Kampanya yardıma ihtiyacımız olduğu için yapılmıyor… 100 yıl önce, 500 yıl önce ne isek, 10 yıl önce, bir ay önce ne isek şu anda da aynı şekilde her türlü şartta bir ve beraber olduğumuzu ve dayanışma içerisinde olduğumuzu göstermesi açısından son derece önemli.”
Çok doğru fakat yardım bahsinde “bizden olmayan” elleri bağlayarak, kolları kırarak değil… Tam aksine, el ele verip kol kala girerek bu felaketi göğüsleyebiliriz ancak.
Sayın Oktay tarihimizde yardım bahsinde böyle bir siyasi tekel emsali gösterebilir mi ve içine siner mi?
5/04/2020 00:20
Tekâlif-i milliye
112
Cumhurbaşkanı Erdoğan 3 Nisan akşamı yaptığı ‘ulusa sesleniş’ konuşmasında, Milli Mücadele’de Tekâlif-i Milliye adıyla sağlanan büyük dayanışma ve fedakarlık başarısını örnek gösterdi.
Ben de 1 Nisan günü bu köşede ““Milli Mücadele’de Tekâlif-i Milliye kararları fevkalade kesin ve fevkalade başarılı bir milli dayanışma örneğiydi. Başarısında Ankara hükümetine duyulan güvenin de payı önemliydi” diye yazmıştım.
Kesinlikle ben hatırlattım demiyorum, yakın tarihe ilgi duyanların hatırlayacağı bir konudur.
Erdoğan’ın sözleri şöyle:
“Her ne kadar CHP Genel Başkanı başta olmak üzere kimi kesimler bu kampanyayı itibarsızlaştırmaya çalışmışsa da milletimiz bu fitne odaklarına kulak vermemiştir. Hâlbuki bizim tarihimizde çok sayıda bu tür, hatta daha ötesi dayanışma örnekleri vardır. Mesela Kurtuluş Savaşı başlarken Gazi Mustafa Kemal Atatürk Tekâlif-i Milliye denilen 10 maddelik bir emir yayınlamıştır…”
Ordu bu yolla teçhiz edilmişti…
FELAKET GÜNLERİ
Bugün yine Tekâlif-i Milliye’yi yazıyorum çünkü tarihen muazzam bir dayanışma ve organizasyon örneği olduğu gibi bugün için önemli dersleri de içermektedir.
Temmuz 1921’te Eskişehir-Kütahya savaşlarında Milli Ordu hezimete uğramış, 30 bin askerimiz ordudan firar etmiştir. Elde kalan kuvvetleri ezdirmemek için Eskişehir’i Yunan’a bırakıp Sakarya’nın doğusuna çekilmişizdir.
Tam milli felaket günleridir.
Fevzi Paşa Meclis’i Kayseri’ye taşıma gerekebileceğini açıklamıştır!
Meclis’e bir teklif verilir: Mustafa Kemal Paşa Meclis reisliğini yani siyaseti bırakıp ordunun başına geçsin!..
OLAĞANÜSTÜ YETKİ
Mustafa Kemal’in bir şartı vardır: Bir süreliğine başkumandanlıkla birlikte bana olağanüstü yetkiler verin, savaşla ilgili emirlerim kanun hükmünde olsun…
Askeri diktatörlük korkusuyla Meclis’te şiddetli itirazlar olur. Sonunda belli şartlarla bu yetki verilir.
Mustafa Kemal’in en önemli icraatı “Tekâlif-i milliye” (Milli Yükümlülükler) emirleridir. Dağılma noktasına gelmiş olan orduyu ayağa kaldıracak lojistik emirleri: Halktan elindeki silahların, araçların, giyim ve gıdanın bir kısmını orduya vermesi istenir ve emredilir.
Bir ay içinde “102 bin gömlek, 54 bin don, 49 bin pantolon, yeni örülmüş 45 bin çorap…” ve tonlarca gıda malzemesi toplanır.
Devlet bunlar için halka 6 milyon lira borçlanır, taksitler halinde ödenecektir.
Bu konularda benim “Türk’ün Ateşle İmtihanı” adlı kitabıma bakabilirsiniz.
Böylece ordu donatılıp ayağa kaldırıldı. Sakarya zaferi bu sayede kazanıldı.
MECLİS DENETİMİ
Tekâlif-i Milliye’den kaçanlar hakkında İstiklal Mahkemeleri devreye sokuldu. Fakat her şey Meclis’in denetimi altındadır… Falanca ilde bir usulsüzlük, “tekâlif” toplamak için zulüm yapıldığında Meclis ayağa kalkar, denetim yapar, ceza ve tazminat kararı verilir…
Milil Mücadele döneminde Mustafa Kemal Paşa da Meclis’in denetimi altındadır, hem de çok sıkı denetim…
Afyon Mebusu Hulusi (Kutluoğlu) Bey aşırı yetkilerin diktatörlüğe yol açabileceğini söyledi…
Erzurum Mebusu Hüseyin Avni (Ulaş) Bey “paşalar da hocalar da” diyerek kimsenin Meclis’ten üstün olamayacağını haykırdı…
Mersin Mebusu Selahattin Bey, Sinop Mebusu Hakkı Hami Bey, Afyon Mebusu Mehmet Şükrü Bey gibi muhalifler onu “Meclis’in yetkilerini gasp ediyorsun” diye eleştirdiler…
Mustafa Kemal Paşa onları alçak, hain diye suçlamadı, iknaya çalıştı.
Tekâlif-i milliye’nin başarısında bu kapsayıcı, birleştirici davranışın rolü çok büyüktür.
KAVGA DİLİ
Devrimler dönemi tarihin ayrı bir faslıdır. Rejim Tek Parti rejimidir, Meclis’te Milli Mücadele döneminin çoğulculuğu yoktur, Meclis iktidarın talimatı altındadır.
“Alçak, hain” gibi kavramlar, İttihat ve Terakki’nin ardından bu dönemde tekrar siyasi dilimize girdi ve bazı dönemler dışında maalesef dilimizden hâlâ çıkmadı!
Virüs, ülkenin düşman istilasına uğraması gibi bir felaket değildir ama sağlık açısından bir felakettir.
Şimdilik açısını yeterince hissetmiyoruz ama ekonomiye zararı bakımından da bir felakettir.
Madem “Tekâlif-i Milliye” benzetmesi yapıyoruz… Madem “milli birlik ve beraberlik” diyoruz, siyasi kavga dilini bırakıp Milli Mücadele’de olduğu gibi birleştirici, kapsayıcı, eleştirilere karşı da anlayışlı bir dil kullanalım.
Merkezi devlet kurumlarını, belediyeleri, toplumsal örgütleri ve hiç kimseyi dışlamadan el ele vererek bu felaketle mücadele edelim
07/04/2020 00:32
Bilime güveniyorum ama
96
Virüsle mücadelede bilim en önemli faktör. Tıp bilimi bugünkü seviyeye gelmemiş olsaydı, Orta Çağ’daki veba salgınları gibi nüfusların üçte birini, yarısını öldüren salgınlar da çıkabilirdi!
Umuyorum, bu korona belası bilimin önemi konusunda insanlığa daha bir bilinç kazandıracak…
Hemen ardından, fevkalade karmaşık başka sorunlar: Siyasetin ne ölçüde bilimsel verilere uyacağı, bilimsel kurumların ne ölçüde özerk ve güçlü olacağı, üniversitelerin nasıl bilimsel bilgi üreteceği, araştırma kurumlarının kapasitesi gibi rejimle, sistemle ilgili devasa sorunlar…
Bunları çözmek kolay değil. Gelişmişlik düzeyi ciddi bir sorun… Amerika’da popülist Trump’ın kurumlar üzerinde yaptığı tahribatı da ayrıca yazacağım.
İYİ HABERLER
Dünkü bir haber: AÜ Veteriner Fakültesi Viroloji Anabilim Dalı Başkanı ve Ankara Üniversitesi Biyoteknoloji Enstitüsü Direktörü Prof. Dr. Aykut Özkul, koronavirüse karşı aşı ve ilaç üretmenin ilk adımı olan virüsün izolasyonunu başardı…
Prof. Dr. Ercüment Ovalı’nın açıklamasındaki şu asil heyecana bakın:
“İlk Covid-19 spesifik immun plazma 12 hastanın tedavisi için bir klinik çalışma kapsamında kullanılmaya başlıyor. Bakanlık projemize onay verdi. Üretim başladı. Kahramanlarımı öpüyorum.”
Elbette onlar da kahraman…
Virüsle mücadelede başarılı çalışmalarıyla umut yaratan Prof. Dr. Nesrin Özören, Prof. Dr. Osman Özcebe, Prof. Dr. Tevfik Özlü gibi bütün tıp bilginlerimiz…
Hayatlarını riske atarak canla başla gayret eden tüm sağlık çalışanlarımız…
Türkiye’de, Japonya’da, Rusya’da, ABD’de, Avrupa’da, dünyanın her yerinde çalışmalarıyla umut yaratan bilim insanlarını saygıyla alkışlıyorum.
Hasta yatağında kendi kurtulma derdinden önce “üzerimde her türlü deneyi yapabilirsiniz” diyerek bilime ve insan hayatına verdiği değeri gösteren bilim karamanı Prof. Dr. Cemal Taşçıoğlu’ hocamızı rahmet ve tazimle anıyorum.
BİLİM KURULU
Virüsün bu aşamanda ikinci bir Bilim Kurulu’na ihtiyaç duyuldu; bunun önemini iyi anlamalıyız.
Harvard Üniversitesi’nde plazma hastalıkları uzmanı Türk bilim insanı Prof. Dr. Gökhan Hotamışlıgil, Kemal Özkürk’e yaptığı açıklamada, Türkiye’de bazı kararların erken alınmamış olmasını eleştirdi, Bilim Kurulu’nun kurulmasını ve sağlık teşkilatını övdü.
Prof. Hotamışlıgil’e göre Sağlık Bakanı Fahrettin Koca’nın virüsle mücadelede “güven veren, açık, soğukkanlı, vicdan sahibi, sorumluk sahibi” kişilik olarak virüsle mücadelede liderlik yapmakta olması da Türkiye’nin bir avantajı…
Evet, Sayın Bakan Koca, politik propaganda ve politik eleştiri sokuşturan konuşmalar yapsaydı bu güveni verebilir miydi?
Bu güveni vicdanlı tavrıyla ve bilim üslubuyla kazandı.
Bilim Kurulu üyeleri de aynen böyle, eksikleri söylemekten de çekinmiyorlar, güven veriyorlar.
İkinci Bilim Kurulu “halk sağlığı” konusunda olacak; bir bakıma sağlık sosyolojisi…
Ama sadece salgın dönemlerinde mi bilim ve kurullar lazım?
BAĞIMSIZ KURULLAR, KURUMLAR
Çağımızda sorunlar fevkalade karmaşık olduğu için, devlet yönetimlerinde bilim, uzmanlık, liyakat tarihteki her çağdan daha elzem!
En başta yargı bağımsızlığı…
Üniversite özerkliği, akademik özgürlükler…
Siyasi tercih niteliğinde olmayan, partiler üstü veya siyaset üstü nitelikte olan sorunlarda uzman kurullar, bağımsız denetleme ve düzenleme kurulları…
Bunlar çağımızda istikrarlı ve kurumsal devlet yönetimi için artık olmazsa olmazdır!
İktisatçı bilim insanları Finn Kydland ve Edward Prescott, siyasetçiler için seçimlerin ve siyasi tercihlerin birinci planda geldiğini, halbuki ülkelerin uzun vadeli ekonomik istikrarı için Merkez Bankaların bağımsız olması gerektiğini ortaya koydular. Bu sebeple Nobel kazandılar.
Biz bu konuların önemini yeterince kavramış değiliz maalesef!
BİLİM VE DEĞER
Çağımızda bilim bulutların üzerinde “ulvi ve menezzeh” değil, eleştiri, yeniden deneme, sınama, araştırma gibi objektif verilere ve zihni faaliyete bağlı, olmazsa olmaz bir bilgiler kaynağıdır.
Diğer yanda “ulvi ve münezzeh” değerler, inanışlar, ahlaki, estetik, insani kıymetler özgürlükler alanıdır. Bu konular hakkında bilim laboratuvarda formül yazamaz.
Bu ulvi değerlerden de mesela bir virüsle mücadele formülü çıkmaz.
İnsanoğlunun “bilim ve değer” sorunsalı…
Virüs sonrası dünyada bunlar çok konuşulacak.
İkisi de olmazsa olmaz, tek kanatla uçulamaz.
10/04/2020 00:57
Belediyeler ‘bitik’
167
Belediyelerin yardım toplama ve dağıtma faaliyetlerinden iktidar kendi deyişiyle işkilleniyor.
Hem de bakın ne kadar:
“Antalya’ya bağlı Muratpaşa Belediyesi’nin aşevi yardım hesabı İçişleri Bakanlığı tarafından kapatıldı. Belediye Başkanı Ümit Uysal, ‘Afet zamanında dahi birlik olunamadı. Afet zamanında dahi siyasi kaygılarla hareket edildi. Türkiye, tarihte hiç bu kadar ayrıştırılmamıştı, üzgünüz’ dedi.“
Hukuki tartışmaya girmiyorum, diyelim ki belediyelerin valilerden izin alması şart…
Bu felaket ortamında belediyelerin yardım toplayıp vatandaşın ayağına götürmesini engellemek yerine, hemen bir telefonla valilerin belediye başkanlarına “bir dilekçe verin, hemen izin işlemini yapalım” demesi gerekmez miydi?!
DİNLEYEN KİM?
Ekrem İmamoğlu 24 Mart’tan beri İstanbul’da, tabii belli sektörler hariç, sokağa çıkma yasağı ilan edilsin diyor. Dün de şöyle konuştu:
“En az 2 hafta tecrit gerekiyor. İstanbul, ilçe ilçe karantinayla bir çözüme ulaşamaz. Bilim Kurulumuzun da önerisiyle en az 2 hafta İstanbul’a bir tecrit süreci yaşatılmalı. Bu şart”
Bilim Kurulu üyelerinden bile “ipin ucunun kaçtığı yerler var” diyerek uyaranlar oldu; başta İstanbul tabii!
Dinleyen kim?
İBB Başkanı, Cumhurbaşkanı’ndan aylar önce istediği randevuyu alamıyor!
İmamoğlu İstanbul’da sahra hastanesinin eski Atatürk Havalimanı içinde kurulmasını istemişti.
Şimdi İmamoğlu hükümetin karar verdiği “Havalimanının karşısındaki arazide” kurulacak olmasının sakıncalarını anlatıyor, dinleyen kim?
İstanbul Ticaret Odası Başkanı Şekib Avdagiç “Dünya Ticaret Merkezi’nin oradaki fuar alanı hazır ve biz burada sahra hastanesi olmasını onaylıyoruz” diye açıklama yapıyor, daha süratli ve düşük maliyetli olacağını anlatıyor, hükümetten ses yok…
Kriz böyle mi yönetilir?
YÜZBİNLERİN YARDIM BUŞVURULARI
CHP’li Faik Öztrak 6 Nisan’da kendi belediyelerinin hizmetlerini açıkladı:
“280.083 aileye ayni yardım… 98.588 aileye toplam 30.408.741 TL nakdi yardım… 231.102 ailenin suları borçlu olmalarına rağmen kesilmedi… 108.895 ailenin kesilen sularını yeniden bağlandı… Belediyelerimize ait 12.766 işyerinde esnaflarımızın kiraları ertelendi… 55.964 aileye evde bakım hizmeti verildi…”
Liste devam ediyor…
Daha 1 Nisan’da Mansur Yavaş “bu saat itibarıyla ihtiyaç sahibi başvuran sayısı 124.508’e, işini kaybeden vatandaşlarımızdan gıda ve nakit başvuru sayısı 22.849’a çıktı…” diye açıklamıştı. Talep dün itibarıyla iş isteyenler dahil 280 bini aşmış bulunuyor.
İstanbul’da bu sayı yine dün itibarıyla 415 bini aşıyordu.
‘BELEDİYELER BATIK’
Sağlık Bakanı Sayın Fahrettin Koca da bizde salgının başta İstanbul olmak üzere büyük şehirlerde yoğunlaştığını söylemedi mi?
Büyükşehir belediyeleri bu ihtiyaçları nasıl karşılayacak?!.
Belediyelerin merkez bankaları mı var ki para bassınlar veya ihtiyaç akçesini alsınlar?!.
Üstelik Cumhurbaşkanı daha bir yıl önce, 28 Mart 2019 günü yaptığı konuşmada “Ya şu anda belediyelerin çoğu batık. Bitik. Personelinin maaşını ödeyemiyor” diyerek durumu açıklamıştı.
Falanca belediye iyi, öbürü “batık, bitik” olabilir…
Virüs felaketi karşısında büyükşehir beledilerinin de yardım kampanyaları açarak kaynak yaratmalarına imkan vermek şarttır ama engelleniyorlar!
FELAKETİN BOYUTLARI’
Virüs sebebiyle oluşan yardım talebinin altından belediyelerin kalkabilmesi için ya kanunla ek kaynak sağlanması veya varlıklı hemşerilerinden yardım toplaması lazımdır.
İktidar bunun ikisini de izin vermiyor ama kendisi 1.5 milyarı aşkın yardım topluyor.
Felaketinin çapı ortada, “sadece biz yardım etmiş olalım, muhalif belediyeler yetersiz kalsın” gibi bir düşünce kabul edilemez.
Tsunami ufukta gözüktü: Türkiye vaka artış hızında dünyada 4. sıraya çıktı!
Vaka sayısı içinde ölüm oranı bir hafta önce yüzde 1.77’di, şimdi yüzde 2.13’e yükseldi… Bilim Kurulu üyeleri “Kore ,Singapur olma fırsatını kaçırdık, aman İtalya olmayalım” diyor…
Elbette virüse karşı ‘milli seferberlik’ ruhu lazımdır. Ama bu ancak ayırımsız, kapsayıcı, birleştirici tavırlarla olur; her kurumla el ele vererek sağlanabilir!
Felaketin farkında değil misiniz?
12/04/2020 00:26
Krizi böyle yönetmek!
162
Sokağa çıkma yasağı epeydir konuşuluyor. Bilim Kurulu üyesi Prof. Alpay Azap, bunun “ciddi şekilde masanın üzerinde” olduğunu yirmi gün önce söylemişti! (21 Mart)
İçişleri Bakanı Süleyman Soylu, 25 Mart’ta “şimdilik gerek olmayabilir” diyerek, gerek duyulabileceğini de söylemişti.
Muhalefet sokağa çıkma gereğini sürekli dile getiriyordu.
65 yaş üstü ve 20 yaş altı vatandaşlara sokağa çıkma yasağının konulması, şehirlerarası ulaşımın yasaklanması, vaka ve ölüm sayılarındaki artışlar hep gelmekte olan sokağa çıkma yasağının aşamalarıydı.
Sokağa çıkma yasağı ani bir afet karşısında değil, böyle göz göre göre, bağıra bağıra gelen bir süreçti. Halka nasıl açıklanması, vatandaşa günlük ihtilaçlarının tedariki için üç beş gün gibi süre verilmesi, yasak müddetince kurumların, fırınların, marketlerin ve belediyelerin neler yapması gibi konuları içeren bir planlamanın hazırlanmış, duyurunun da birkaç önce yapılmış olması gerekmez miydi?
‘KIRILMA NOKTASI’
Ama yasağın başlamasına kabaca 2 saat kala açıklama yapılıverdi; ertesi gün ekmeksiz, peynirsiz kalma telaşına kapılan vatandaş sokaklara fırladı, fırınlar, marketler, eczaneler önünde kalabalıklar oluştu, yer yer trafik tıkandı...
İnsanlar arasında en az bir metre mesafe olması ve maske takılması istenirken tıkış tıkış kalabalıklar çıktı ortaya!
Canlı yayınlardaki Bilim Kurulu üyeleri de bu ani karara şaşırdılar, çünkü haberleri yoktu!
İşte netice; Bilim Kurulu Üyesi Sayın Prof. Tevfik Özlü’nin derin bir üzüntüyle yaptığı açıklama:
"Son 4-5 gündür işler iyi gidiyordu, seviniyorduk. Ama ben bugün bir kırılma noktasına geldiğimizi düşünüyorum. Bugün sokaklara taşan insanların bulaştırmasının önümüzdeki bir hafta-on gün içinde bir bedelinin olacağını düşünüyorum. Bunu tam öngöremiyorum ama bu biraz iyi beklentilerimizi baltaladı…”
Virüsün kuluçka devresi bitince yani bir hafta on gün sonra, inşallah vaka sayılarında sıçrama olmaz! Korkulan bu.
Deprem uzmanı olduğu için “afet yönetimi” birikimine sahip olan Prof. Naci Görür’ün söyledikleri ‘kriz yönetimi’ kavramı açısından son derece önemlidir:
“Bir anda korona bulaşını patlattık. İşte bu afet yönetimini bilmemekten kaynaklanan bir durumdur.”
Kriz yönetimi nasıl bir geniş istişare ve katılım gerektiriyor, görüyorsunuz.
İstişare ‘bizimkiler’le değil, farklı görüş ve uzmanlık sahipleriyle müzakere etmektir.
Buna zamanımızda “katılımcı demokrasi” diyoruz.
‘BİZDEN’ OLMAYANLAR
Virüs felaketiyle savaşırken bile ayrı partiden oldukları için belediyeleri dışlamak, muhalefetin ve ‘yakın’ olmayan bilim adamlarının uyarılarına aldırmamak, farklı bilimsel disiplinlerin görüşlerine ihtiyaç duymamak…
Bu yolla başarılı bir kriz ya da afet yönetimi yapılabilir mi?
Birleştirici ve rasyonel bir sevk idare tarzı oluşturulabilir mi?
Son bir örnek… İstanbul Hukuk Fakültesi Ceza Hukuku Anabilim Dalı, infaz yasasındaki ciddi sorunları anlatan bir rapor açıkladı. Açıklamadaki şu cümlelere lütfen dikkat ediniz:
“Kapsamlı düzenlemeleri içeren kanun teklifinin metni TBMM’ye sunulmadan önce, değerlendirilmek üzere akademik kuruluşlarla paylaşılmamıştır. Bu nedenle teklifin bilimsel analizini Meclis genel kurulundaki görüşmeler sürerken yapmak durumunda kaldık!”
Bilim sorumluğunu ve medeni cesareti yansıtan bu rapor için kendilerini alkışlıyorum.
Fakat tablo iktidar için de esef vericidir; iktidar sorunlu bir metni yasalaştırmış olacak!
Devlette de elbette yetkin hukukçular var. Fakat siyaseten verilmiş direktife göre yasa yazmak başkadır, bilimsel görüşle yazmak başka!
SOKAĞA ÇIKMAMAK
Bizde siyaset öyle bir güç ve tutkudur ki etik ve akademik değerleri, hatta toplumu uzlaştırma, kutuplaşmayı giderme gibi sorumlulukları bile ikinci planda tutmaktadır.
Sokağa çıkma yasağı gerekliydi fakat böyle değil; önceden açıklanarak, belediyeleri içeren planlamasını yaparak, iki günlük de değil tedariki sağlanarak bir veya birkaç hafta…
Bu tedbirleri zamana yaymanın krizin süresini ve maliyetini arttırdığını, radikal tedbirlerin ise süreyi ve maliyeti azaltıp ekonomide de güven artırdığını saygın iktisatçılar ekonometrik modelle ortaya koydu…
Bizde dinleyen kim ama Güney Kore böyle başardı.
Başarmanın başka yolu da yok
13/04/2020 01:38
Virüsle mücadele cihan harbi gibi
57
Şükrü Hanioğlu Princeton Üniversitesi'nde tarih profesörü. Salgının etkileri konusunda Taha Akyol’un sorularını cevapladı.
Koronavirüsle mücadele cihan harpleri kadar önemseniyor. Batılı demokrasilerin zaafını nasıl yorumlarsınız?
Kovid-19, modern dünyanın İspanyol nezlesi sonrasında gördüğü en büyük pandemiktir. Dolayısıyla, mücadelenin cihan harpleriyle kıyaslanması anlamsız değildir. Bu çapta bir pandemik, etkisini rejimlerden bağımsız olarak gerçekleştirmektedir. Ona karşı yürütülen mücadelenin başarısı da rejim tipinden ziyade, olağanüstü durum, âcil eylem ve tedbir planlamalarının varlığı ile sağlık sisteminin gücü, yapılanma biçimi ve öncelikleri tarafından belirlenmektedir. Demokrasiler bunlara bağlı olarak salgına farklı cevaplar veriyorlar. Salgının Almanya ile İtalya, ABD ile Güney Kore’de yarattığı tahribat aynı olmamıştır. Bunun nedeni de “demokrasi kalitesi”nden ziyade hazırlık ve sağlık sistemleri arasındaki farklılıktır. Güney Kore’de birincisi, Almanya’da ise ikincisi güçlü olduğu için İtalya ve ABD’ye nazaran daha yüksek başarı sağlanmış durumdadır. Diğer taraftan, demokrasilerle otoriter rejimler arasında yapılacak mukayeselerde dikkatli olmak gerekmektedir. Zira, otoriter rejimlerde şeffaflık bulunmamakta, bilgi akışı sınırlanabilmekte, veriler tahrif edilebilmektedir. Tabii bu rejimler zecrî tedbirleri daha kolay uygulayabiliyor; ama vatandaşlık bilinci ve sosyal sorumluluğun yüksek olduğu toplumlar uyarma ve ikna yoluyla bu alanda doğabilecek farkı kapatabiliyorlar. Salgınla mücadele alanında başarılı ülkeler arasında olan Almanya ve Güney Kore demokratik rejimlere sahiptir. Buna karşılık, onların başarısını “demokrasi”nin zaferi olarak yorumlamak anlamlı olmayacaktır. Aynı şekilde, ABD ve İtalya’nın başarısızlığını da “demokrasi”nin zaafı olarak görmemek gereklidir. Bu yorumu yaparken, Çin, Rusya, İran gibi otokrasilerin Kovid-19 ile mücadele karnelerinin parlak olmadığının da altını çizmek gerekmektedir.
SÜPER GÜÇ AMERİKA?
Amerika, muazzam bilim ve ekonomi gücüne, köklü kurumlarına rağmen niye perişan vaziyette?
Ben, uzun süreden beri ABD’de yaşadığım için, içeriden yorum yapabilme imkânına sahip olduğumu düşünüyorum. Yaşanılan başarısızlığın değişik nedenleri vardır. En önemlisi, uzun süredir Dünya Sağlık Örgütü ve akademik kurumlar tarafından yapılan uyarılara karşılık ABD’nin, olası bir salgına yönelik olarak düşük düzeyde tedbir almış ülkelerden birisi olmasıdır. Bunun nedeni ise pek çok ülkede olduğu gibi, önlemlerin maliyetinin çok yüksek olduğunun düşünülmesi ve düşük görünen riskin alınmasıdır. Bu yaklaşımda, ABD’nin piyasa ekonomisini, diğer Batı toplumları ve demokrasilere göre sosyal devlet anlayışının fazlasıyla önüne geçirmesi de önemli rol oynamaktadır. İkinci olarak, ABD, bilim, teknoloji ve üretim kapasitesi açısından bir dev; ama sağlık sistemi açısından sorunlu toplumlardan birisidir. ABD sağlık ve sigorta sistemleri, yatırım ve planlamalarını olağan durum ve kâr oranı temelinde yaptıkları için olağanüstü halde hizmet sunma koşullarına uyum göstermeleri zaman almaktadır. Son tahlilde, belirli gelişmişlik seviyesine ulaşmış toplumlarda, salgına “kısa vâdede” verilecek cevabın başarısını, bilim ve teknoloji alanındaki sıralama belirlememektedir. Bunu tayin eden, âcil eylem planı (bunun olmadığı görüldü) ve sağlık sistemidir (kriz, ABD sisteminin, belirli sayının üzerinde, ciddî tedavi ve yoğun bakım gerektirecek hastaya hizmet sunmak üzere yapılandırılmadığı ortaya çıkarmıştır). NIH’in (Millî Sağlık Enstitüsü) yanı sıra büyük araştırma merkez ve hastaneleri dünyanın en gelişmiş sağlık kurumlarıdır. Fakat, bunların kısa vâdede hızla yayılan bir virüsün yol açtığı salgına verebilecekleri cevap sınırlıdır. Bir benzetme yapacak olursak, ABD, Kovid-19 mücadelesinde, şu anda, II. Dünya Savaşı’nın Pearl Harbor aşamasındadır. Hazırlıksız yakalanmış, şaşırmış, gücünden şüphe duymaya başlamış ve nasıl seferber olacağı konusunda hızla karar alamamıştır. Ancak, bundan sonraki aşamalarda bilim ve teknoloji alanındaki gelişmişliği devreye girecektir.
TRUMP OLMASAYDI DA…
Trump’ın sorumluluğu? Meselâ Roosevelt gibi biri olsaydı, ne gibi farklar olabilirdi?
Ben, kişilerden ziyade sistemin belirleyici olduğuna inanıyorum. ABD başkanının yetkileri çok geniş, ama yoğun bakım ünitelerinin sayısını kısa sürede birkaç katına çıkarmak ve tüm dünya salgından kırılırken bunları işletecek doktor ve sağlık personeli bulmak, başkanın kim olduğundan bağımsız olarak çok zor. Buna karşılık, ilk önlemlerin daha önce başlatılması alanında daha dikkatli davranılabilirdi. Bunun da Cumhuriyetçi ya da Demokrat olmakla, ekonomik tercihlerle ilişkisi yok. Bence, böylesi tercihlerin belirleyeceği kararlar orta vâdede alınacak. Geçtiğimiz günlerde Trump’ın ticaret danışmanı Peter Navarro ile ülkenin en üst salgın hastalıklar uzmanı Dr. Anthony Fauci arasında, görünüşte sıtma ilacı Hydroxychloroquine’in Kovid-19 tedavisinde kullanımı üzerine yaşanan tartışma, daha derine inen bir çatışmayı yansıtmaktadır. Bunu, sağlık yetkilileri ile Başkan Trump’ın kullandıkları söylemlerin satır aralarında da görebilmek mümkündür. Trump, pek çok eyâlet valisi ve ekonomi uzmanı, bâzıları Sosyal Darwinist olarak yorumlanması mümkün, ölümleri “istatistik”e indirgeyen ifadelerle, ülkenin kısa sürede “normal”e dönmesi arzusunu dile getirirken, sağlık uzmanları, bu konuda tedbirli davranılmasını, aksi davranışın yeni dalgaları tetikleyebileceğini dile getirmektedir. Bu alanda “sağlık” ve “ekonomi” merkezli yaklaşımların bir süre sonra çatışacağını söylemek kehânet olmayacaktır. Bunların hangisinin egemen olacağı konusunda ise siyasî ve ekonomik tercihler önemli rol oynayacaktır.
‘POST MODERN FAŞİZM’
Avrupa da dökülüyor. Batılı toplum tiplerinin ve demokrasilerin zaafı belli, öyleyse 1930’lar gibi otoriter rejimler yükselecek denilebilir mi?
Avrupa’da otoriterlik, salgın öncesinde zemin kazanmış durumda idi. Eski kıtada bir süredir, “radikal sağ popülizm,” “sağ radikalizm,” “yeni popülizm,” “sağ aşırılık,” “milliyetçi popülizm” benzeri kavramsallaştırmalar ile tanımlanan hareket ve partilerin yükselişi izlenmektedir. Bu, Doğu Avrupa’da daha güçlüdür, ama Batı Avrupa’da da etkisini hissettirmektedir. Fransız ve İtalyan neo-faşist hareketleri üzerine ayrıntılı bir inceleme kaleme alan Andrea Mammone’nin “yeni sağ popülizm,” “milliyetçi popülizm” benzeri kavramsallaştırmaların yanıltıcı olduğu tespitine katılmamak zordur. Dolayısıyla, “değişik popülizm türleri” olmanın ötesine geçen, “post-modern faşizm” olarak nitelenmesi mümkün hareketlerin ivme kazanması söz konusudur. Böylesi bir ortamda, yaşadığımız krizin, bu grupların “demokrasi” ve “çok kültürlülük”e yönelik yeni eleştiriler getirmesine neden olması da şaşırtıcı olmayacaktır. Bunun örnekleri de görülmektedir. Sâbık İtalyan başbakan yardımcısı ve Lega Nord lideri Matteo Salvini, salgının Avrupa Birliği yanlısı Giuseppe Conte hükûmetinin vazifesini yapmadığını ortaya koyduğunu iddia ederken, Almanya, İspanya ve Fransa’da aşırı sağ partiler Schengen Anlaşması’nın yürürlükten kaldırılması talebini dile getirmektedir. Afd lideri Alice Weidel, Bundestag’ta salgının sorumlusunun, “açık sınırlar dogması” olduğunu iddia etmiştir. Kovid-19 sonrası dönemde bu söylemin güç kazanacağı anlaşılmaktadır. Tabiî bunun yanı sıra Viktor Orbán gibi liderlerin, salgını bahane ederek otoriterlik dozunu artırmaları da söz konusudur. Bu da bilhassa Doğu Avrupa’da yaygın hale gelebilir. Buna karşılık, Kovid-19 krizi, kendi başına 1930’lar otoriterliğini tetikleyecek bir gelişme olmak yerine, başlamış, mesafe almış bir sürece katkıda bulunacak bir unsur olacaktır.
OSMANLI’DA SALGINLAR
Biraz da tarihe bakacak olursak, Osmanlı başta veba olmak üzere salgınlara karşı ne gibi tedbirler alıyordu?
Osmanlı merkezî ve adem-i merkeziyetçi yapının ön plana çıkarttığı bölgesel yönetimler on dokuzuncu asır öncesinde de veba başta olmak üzere salgın hastalıklara karşı önleyici tedbirler geliştirmeye çalışmışlardır. Bu alanda, on dördüncü asrın ilk yarısında kıta nüfusunun % 30’nun ölümüne neden olan veba salgını sonrasında Avrupa’da geliştirilen, şehirlere giriş yapanları ve gemileri 40 gün bekletme (quarantena), hastaları lazaretto (izolasyon ev ve gemileri) adı verilen mekânlarda toplama benzeri uygulamalar, farklı biçimlerde, yazılı kurallar olmaksızın uygulanmıştır. Örneğin, salgın dönemlerinde limanlara giriş yapan gemiler bekletilmiş, bazen de geri yollanmıştır. Cüzzamlı hastaların izole edilmiş hastahanelerde toplanması ise Batı’da geliştirilen lazeretto yöntemi ile benzerlikler göstermiştir. Ancak, bu uygulamalar en büyükleri 1778 ve 1812 yıllarında patlak veren veba salgınlarının başını çektiği sari hastalıkların yayılmasını önlemekte yetersiz kalmıştır.
OSMANLI’DA MODERN TIP
Osmanlı’da modern karantina uygulamaları nasıl başladı?
Dile getirdiğim yetersizliklere karşılık, on dokuzuncu asırda, 1831 tedbirleri ile başlayan (gemilerin bandıralarına göre Büyük Liman ya da İstinye’de bekletilmesi, hastaların Kız Kulesi’nde tutulması) ve 1838 Karantina reformu ile neticelenen yeni uygulamalar modern, tıbbî çalışmaları dikkate alan, yazılı kuralları hayata geçirmişlerdir. Bu reformların, Batılılaşma çerçevesinde gerçekleştirilen “nizâm ithali”nden ziyade yerel ıslahâtçıların başını çektiği modernleşme çabalarının ürünü olduğuna işaret etmek gereklidir. Birsen Bulmuş, Plagues, Quarantines and Geopolitics in the Ottoman Empire (2012) adlı, derinlikli araştırmaya dayanan eserinde, modern karantina uygulamasını savunan Cezayirli Hamdan bin el-Merhum Osman ve Kolera Risâlesi (1831) müellifi Hekimbaşı Behcet Mustafa Efendi (şarbon hastalığından vefat etmiştir), modern Osmanlı tıbbının öncülerinden Vak‘anüvis Şânîzâde Mehmed Atâullah Efendi benzeri entelektüellerin bu alandaki rolünün göz ardı edilmemesi gerektiğini, “karantina” ve geliştirilen diğer önlemlerin Osmanlı modernleşmesinin ürünü olduğunu vurgulamaktadır. Bu reformcular, on sekizinci asrın en önemli ıslahat projelerinden birisini geliştiren ve vebadan ölen Moralı Süleyman Penâh Efendi’nin oğlu Osman Efendi’nin başını çektiği, salgın hastalıklara karşı önlem almanın gereksiz olduğu, Avrupa usûllerini kullanmanın dinî açıdan sorunlar yaratacağı yolundaki muhafazakâr yaklaşımları da çürüterek modern uygulamanın önünü açmışlardır.
VİRÜS SONRASI DÜNYA?
Büyük salgınlar, dünya harpleri dünya düzenini değiştirdi. Korana Salgını nasıl bir dünya yaratacak?
Post-Kovid-19 dünyası hakkında tahminler yürütebilmek için gerekli verilerin en önemlileri olan “salgının ne kadar süreceği” ve “yapacağı tahribatın derecesi” elimizde bulunmamaktadır. Bu nedenle de değişik senaryo ve modeller geliştirilebilmesi mümkündür. Kovid-19, 1918-1920 İspanyol nezlesi benzeri birden fazla dalga halinde yaşanır, milyonlara ulaşan ölüm rakamları ortaya çıkarırsa etkileri derin olacaktır. Buna karşılık tek dalga, birkaç ay içinde sonlandırılan bir kriz olarak kalırsa yaratacağı ekonomik sorunların aşılmasını takiben kısa süre içinde unutulacaktır. Ben, popüler hale gelen “Covid-19 Sonrası Dünya” hakkında dile getirilen “tarihin dönüm noktalarından birisi,” yaklaşımının bu nedenle sorunlu olduğunu düşünüyorum. Bunun yanı sıra, salgının yaşam felsefesi alanında büyük bir dönüşümü tetikleyeceği, “bilim”in ön plana çıktığı, popülist siyasetçilerin zemin kaybettikleri bir dünyanın şekilleneceği konusunda da şüphelerim var.
Siz farklı mı düşünüyorsunuz?
17 ilâ 100 milyon insanın hayatına mâlolduğu tahmin olunan İspanyol nezlesi karşısında dönem tıbbı çaresiz kalmıştı. Daha influenzanın “virüs” kaynaklı olduğu bilinmiyordu, tedaviyi mümkün kılacak farmakolojik ürünler yoktu, ikincil bakteriyal zatürelere karşı kullanılacak antibiotikler de mevcut değildi. Bu gelişme, dönemin egemen akımı “bilimcilik (scientism)”in ağır bir darbe almasına, “her şeye kadir” olduğu düşünülen bilimin, geleceğin “din”i haline geleceği tezinin sorgulanmasına yol açmıştı. Günümüzde ise durum farklıdır. Hastalığa neden olan virüsün büyütülmüş fotoğraflarını akıllı telefonlarımızda görebilmemiz, aşı çalışmalarının ne aşamada olduğunu medyadan öğrenebilmemiz mümkündür. Ancak, buradan hareketle, “bilim”in ön plana çıkacağı bir topluma geçileceğini söyleyebilmemiz zordur. Günümüz gelişmiş toplumlarında, “aşıyı bulmanın,” bir “mucize”den ziyade bütçeden ciddî ödenekler alan sağlık araştırma kurumlarının “işi” olduğuna inanılmaktadır. Dolayısıyla, bu gerçekleştiğinde, bireylerin, “bundan sonra geleceğimizi bilim insanları şekillendirsin,” popülist siyasetin yerine “teknokrasi” alsın demelerini beklemek çok da anlamlı olmayacaktır.
Toplumsal hafızanın ileride Kovid-19 krizini nasıl hatırlayacağını düşünüyorsunuz?
Bu alanda da “süre” ve “tahribatın çapı” belirleyici olacaktır. Buna karşılık, genel bir yorum yapmak gerekirse, modern toplumsal hafızanın pandemikleri “unutma” eğiliminin ağır bastığını söylemek mümkündür. İspanyol nezlesi örneğinden yola çıkacak olursak, modern çağların en kapsamlı “pandemik”i olan, milyonlarca can alan bu salgın, ancak Kovid-19 benzeri yeni salgınlar ortaya çıktığında, kıyaslama yapmak üzere gündeme gelmektedir. Konuyu ele alan roman, hatırât, film ve sanat eserleri, Norveçli ressam Edvard Munch’un hastalık sonrasındaki durumunu resmettiği Self-Portrait with the Spanish Flu tablosu benzeri örnekler istisnâ edilirse, yok gibidir. Yaşanan trajediyi kolektif hafızada tutacak anıtlar, müzeler, sergiler, anma günleri de bulunmamaktadır. Bunun temel nedeni, modern kolektif hafızanın, araçsallaştıramayacağı, siyasal mesaj üretiminde kullanamayacağı trajedileri unutmayı tercih etmesidir. Kovid-19 da uzun vâdede, büyük ihtimalle, böylesi bir unutulma duvarının arkasında kalacaktır.
KİMDİR?
Princeton Üniversitesi’nde tarih dersleri veren Prof. Şükrü Hanioğlu, 18. ve 19 yüzyıl tarihçiliğinde saygın bir bilim insanı. Belli başlı eserleri:
Doktor Abdullah Cevdet ve dönemi, İstanbul, 1981
Osmanlı İttihad ve Terakki Cemiyeti ve Jon Türklük, İstanbul, 1986
Young Turks in Opposition, Oxford Univ. 1995
Prepretaion for a Revolution, Oxford Univ. 2001
A Brief History of the Late Ottoman Empire, Princeton Univ. 2008
Atatürk: An Intellectual Biography, Princeton Univ. 2011
14/04/2020 00:56
Soylu ne yaptı?
88
İçişleri Bakanı Süleyman Soylu, 10 Nisan Cuma akşamı iki günlük sokağa çıkma yasağını duyurduğunda saatler 21.30 civarındaydı.
Valiliklere de genelge göndermişti
Soylu, sürecin “Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın talimatları doğrultusunda” yürütüldüğünü vurguluyordu ama gece açıklanmasını da Cumhurbaşkanı mı istemişti; net değildi.
Hafta sonu tedariksiz kalma telaşıyla vatandaşlar sokaklara, marketlere yığıldı. Vahim bir tabloydu.
Bakan Soylu o gece CNN Türk’te Başak Şengül‘e şunları söyledi:
“Hafta sonu itibariyle tüm verilerimiz göz önüne alındığında Cumhurbaşkanımızın talimatıyla birlikte Sağlık Bakanlığımızla da görüşerek değerlendirme yaparak, sayın Cumhurbaşkanımızın talimatı çerçevesinde bir hafta sonu itibarıyla 30 büyükşehir artı Zonguldak’ta sokağa çıkma yasağı ilan edildi.” (10 Nisan, saat 23.05)
‘ÜMİTLERİ BALTALADI’
Yasağın ilanı da Cumhurbaşkanı’nın talimatıyla olmuştu demek ki.
Bakanın da Bilim Kurulu üyelerinin de haberi yoktu.
Bilim Kurulu üyesi Prof. Dr. Ateş Kara, 11 Nisan Cumartesi “risk çok ama çok büyüdü” diyerek o kalabalıkların kendilerini karantinaya alması gerektiğini söylüyordu.
Bilim Kurulu Üyesi Tevfik Özlü ‘korkunç’ diyerek şunları söylüyordu:
“Son 4-5 gündür işler iyi gidiyordu, seviniyorduk. Ama bugün bir kırılma noktasına geldiğimizi düşünüyorum. Bugün sokaklara taşan insanların bulaştırmasının önümüzdeki bir hafta-on gün
içinde bir bedelinin olacağını düşünüyorum. Bunu tam öngöremiyorum ama bu biraz iyi beklentilerimizi baltaladı.”
Evet, ölüm artış oranları azalıyor, iyileşmeler artıyordu. Türkiye’nin “plato” denilen ‘yatay çizgi’ aşamasına yaklaştığı ümidi doğmuştu.
Ani açıklama ile sokakların dolması bu ümidi “baltalamış”tı. Önümüzdeki “bir hafta on gün içinde” yani virüsün kuluçka devresi bitince bunun bedeli ortaya çıkacaktı!
‘İSTİFA VE DÖNÜŞ’
Bunun siyasi sorumluğunu Soylu üstlendi. 12 Nisan Pazar akşamı saat 21.30’da istifasını açıkladı:
“Yaşadığım onca tecrübe, sorumluluk kısmı üzerimizde olan bu olayda, böyle görüntülere yol açmamalıydı. İyi niyetle, hafta sonunda salgını ve bulaşı bir nebze durdurabilmek adına atılan bir adımdı. Hiçbir zaman zarar vermek istemediğim Aziz Milletimiz, hayatımın sonuna kadar da sadık olacağım Sayın Cumhurbaşkanım beni bağışlasın... Onurla yürüttüğüm İçişleri Bakanlığı görevimden ayrılıyorum.”
Soylu, istifasını Cumhurbaşkanına bizzat bildirmişti. İki saat sonra Beştepe’den açıklama yapıldı, Soylu’nun hizmetleri, özellikle terörle mücadeledeki gerçek başarısı vurgulanarak “istifanın kabul edilmediği” belirtildi.
Soylu hemen göreve dönme açıklaması yapmadı, 12 saat bekledi, bu açıklamayı pazartesi günü öğle saatlerinde yaptı. Görevine daha da güçlenmiş olarak döndü.
İnsan hayatıyla ilgili çok vahim bu hatayı Soylu üslenmiş, ama Cumhurbaşkanı onu affetmişti… Olay kapanmış oluyordu… mu?
‘GÜÇ DAVRANIŞI’
Soylu ayrı bir siyasi damar olan Demokrat Parti’nin genel başkanıydı; o zaman demokrasi mücadelesi yapardı, telefon açıp kendisini kutlamıştım.Fakat uzun süre “güç” sahibi olmak insanlarda “güç davranışı” yaratıyor. Hırslı, enerjik, keskin polemikçi Soylu istifa edip mütevazi bir halde kenara çekilmeyi artık içine sindirebilir miydi?
Dahası Soylu gibi hırslı, enerjik, keskin polemikçi bir İçişleri Bakanı’ndan partili Cumhurbaşkanın vazgeçmesi de beklenmemeliydi.
İçişleri Bakanı istifa etti diye heyecanlı bir kısa gün yaşadık, geçti gitti…
DENETİM VE DENGE
Cumhurbaşkanı’nın yeni sistemde şahsen ne kadar merkezî, ne kadar belirleyici olduğu görülüyor; üstelik parti lideri…
Çok geniş yetkilerle kararlar almak için hiçbir “kurul”un katılım ve denetimi söz konusu değil.
Soylu’nun şu sözleri, sistemin özeti gibidir:
“Hayatımın sonuna kadar da sadık olacağım Sayın Cumhurbaşkanım…”
Ulaştırma ve Altyapı Bakanı Karaismailoğlu’nun yeni görevine başlarken “bizi bu göreve layık gören sayın cumhurbaşkanımıza layık olmak için elimizden gelen herşeyi yapacağız” diye konuşması da sistemin nasıl bir siyasi kültür yarattığının bir örneğidir. (28 Mart)
Erdoğan da “beyefendi böyle istiyor denilerek benim adıma ahkam kesilmesinden” rahatsız olduğunu açıkladı ama bunu üreten, aynı sistemdir.
İnsanlık tarihi boşuna kuvvetler ayrılığı, denetim ve denge, kurumlar ve kurallar gibi değerleri ve mekanizmaları anayasalara yazmadı.
Bunlar yetersiz olduğunda, kişisel hata katsayısı ve sistemsel yönetim sorunları artıyor tabii.
5/04/2020 01:01
İnfaz yasasının ahlaki temeli nedir?
105
Cezaevlerinde biraz yer açmak gibi pratik bir yaklaşımın ötesinde, infaz yasasında yapılan türlü çeşitli indirim ve artırımların ahlaki temeli nedir?
Biri çıkıp bunu topluma anlatmalı değil mi?
Hukuk ilminin hangi temel prensipleri esas alınmıştır?
Mesela Cumhurbaşkanı’nın öteden beri dile getirdiği, “devlet kendine karşı suçları affedebilir, kişilere karşı suçları affedemez” ilkesi niye unutulmuştur?
Aslında, aşağıda yazacağım, modern hukukta böyle bir şey yoktur, ama öyle bakılsaydı bir ilke gözetilmiş olurdu, bu bile olmadı.
Meclis’ten geçen yasanın olumlu yönleri elbette var, İnfaz Hakimliği kurumunun geliştirilmesi, hamilelerle ağır hastalar için adli kontrol gibi…
Ama sakıncaları çok ve ağır.
KİŞİLERE GÖRE YASA!
İnfaz yasası “ilkelere”e göre değil, “kişilere”e göre hazırlandı. Hukuk diliyle, hangi “suçların” hangi ilkelere göre infazının düzenleneceğine değil, hangi “suçlular”ın cezasının indirileceğine bakıldı. Bu yüzden bir çok tutarsızlık ortaya çıktı.
Bu husus önde gelen ceza hukukçularımızın en çok eleştirdiği sorunlardan biridir: Prof. İzzet Özgenç, Prof. Adem Sözüer, Prof. Mahmut Koca gibi.
Ne demek bu?
Mafyatik suçları cezalandıran “suç örgütü” konusu infaz indirimine alındı. Mesela bu suç grubunda 20 yıl mahkumiyeti olan biri infaz indirimiyle 7 yıl yatıp çıkacaktır…
Kamuoyunun tepkisi üzerine, iktidar bir kurnazlık yaptı, bu suçların ceza miktarını artırdı. (Md. 220)
Fakat bu artış geriye yürümeyecek, ilerideki organize suçlara uygulanacak… Halen “içeride” bulunanlar bu yasayla dışarıya çıkacaktır!
Biri çıkıp anlatsın; bu düzenlemedeki ahlaki ve hukuki prensip nedir?!
Organize suçlar vahimse niye infaz indirimi? Vahim değilse niye ceza artırımı?
Örnekleri uzun uzadıya sıralamıyorum...
DEVLETE KARŞI SUÇLAR
Yeni infaz yasasında “devlete karşı suçlar” kapsam dışı bırakıldı: Ceza Kanunu’nda tanımları yapılan millete ve devlete karşı işlenmiş suçlar, anayasa düzene ve anayasal düzenin işleyişine karşı suçlar, cumhurbaşkanına, hükümete, yasama organına karşı işlenen suçlar, milli savunmaya karşı işlenen suçlar…
Öbür yanda, bir tivit attı diye tutuklanan, mahkum edilen kimseler… AİHM, AYM ve Yargıtay’ın “örgüt” tamına aykırı olarak, yani haksız mahkumiyet kararı verilen “örgüt üyesi, örgüt propagandası” suçları.. Bunlara infaz indirimi yok.
Mafyatik suçlara, hırsızlık, kaçakçılık ve gasp suçlarına, rüşvete, küçük kızların evlendirilmesine belirli infaz indirimleri var ama tivit atana, basın açıklaması yapana yok!
Hukukta “ceza siyaseti, suç ve cezanın denkliği, objektiflik, ölçülülük, eşitlik” gibi kavramlarla anlatılan ilkelerden hiç birine uymuyor.
Suçun ağırlık ve vahamatine göre bir infaz düzenlemesi değil, iktidarın siyasi tercihine göre bir düzenleme olduğu açık; muhalif tivit ve bildirilerden ‘suçlu’ sayılanlar kapsam dışı.
Hani devlet kendine karşı suç işleyeni affedebilirdi? Diyelim böyle takdir etti.
Ama hırsıza, gaspçıya, organize suçlara, silahlı, bıçaklı saldırganlara niye infaz indirimi yaptı?
Biri bunun cevabını açıklamalı.
KAMU HUKUKU?
Burada sorun devletin kimleri affedebileceği sorunu değildir. Af ve infaz siyasetinin ahlaki ve hukuki ilkelere uygun olup olmaması sorunudur.
Modern hukukta devlete karşı, kişiye karşı diye bir af ve infaz ayrımı olamaz.
“Kamu hukuku”nun gelişmediği eski hukuk sitemlerinde suç ve ceza kişiseldi. Mağdur katilini affederse, yapılacak işlem yoktu.
Fıkıhta da mağdur affeder veya diyet parasında anlaşırsa “kısas” uygulanmaz.
Halbuki modern ceza hukukunda “kişisel” olan sadece tazminattır. Savcı “kamu” adına suçların hepsini takip eder. Katille mağdur barışsa bile suç ve ceza kalkmaz.
“Kamu davası” kavramı ve kamu davasını açan “savcılık” kurumu tamamen modern hukukun eseridir.
Eski hukuk sistemlerinde kamu hukuku da yoktu savcılık da yoktu. Fıkıhta da yoktur. Fıkıhta kamu hukukunun gelişmediğini, Hayrettin Karaman da yazmıştır. (Ana Hatlarıyla İslam Hukuku, cilt I, s. 165-166)
Bizde kamu davası ve savcılık kurumu Abdülhamit döneminde Fransa’dan alınmıştır ve çok iyi edilmiştir.
Modern hukuk vizyonu olmayınca günlük siyasi ihtiyaçlarına göre söylenen slogansı sözler, yapılan çelişkili düzenlemeler Türkiye’nin hukuk imajını sarsıyor, toplumda adaletsizlik duygusunu yaygınlaştırıyor.
17/04/2020 00:26
Can pazarında particilik
116
Koronavirüs salgınına karşı ateş hattında savaşanlar, sağlık çalışanlarıdır. Hepimizin sağlığı, canı onlara emanet.
Fakat sağlık çalışanlarına karşı şiddet uygulamak gibi canavar bir damarımız da var.
Sağlık Bakanı Fahrettin Koca 10 Nisan günü şöyle bir çağrı yapmıştı:
“Şiddete maruz kalması muhtemel her sağlık çalışanı bütün partilere eşit mesafededir. Sizlerden istirhamımız bu tasarının her vekilin evet oyuyla yasalaşmasıdır. Meclisimizden personelimiz için bir kalkan istiyorum. Meclis yasayı oy birliğiyle çıkarırsa bizler meclisimizi yürekten alkışlayacağız…”
Bu gerçekleşti, kanun Meclis’te beş partinin oylarıyla kabul edildi.
Bu doğru kanun, maalesef üniversiteler hakkındaki yanlış kanunun içine sokuldu “torba yasa” yapılarak Meclis’ten geçti. Bu vahameti ayrıca eleştireceğim.
BELEDİYELERİ DIŞLAMAK
Sağlık çalışanları hakkındaki olumlu bir kanunun Meclis’te beş partinin oylarıyla yasalaşması gösteriyor ki, bazı hayati konularda birleşebilir, el ele verebiliriz.
Öyleyse, iktidar virüsle mücadelede niye belediyeleri dışlıyor?!
Kırk yıllık aşevlerini niye kapatıyor?
Bazı vatandaşlar krizle mücadeleye yardımlarını merkezi idare üzerinden yapmak istiyorlarsa yapsınlar, bu teşvik de edilmeli, ediliyor zaten.
Peki bazı vatandaşlar virüsle mücadeleye yardımlarını belediyeler üzerinden yapmak istiyorlarsa, iktidar niye buna engel oluyor? Niye hesaplarını bloke ediyor?
Aksine, particilik ayrımı yapmadan el ele çalışmak gerekmez mi?
Efendim kanun ‘belediyeler valilerden izin almalı’ diyormuş... Öyleyse verin o izni!
Maske dağıtımında bile belediyeler devre dışı bırakıldı!
Besbelli: Virüsle mücadelede seçmenler sadece “biz”i görsün! Farklı partilerin yönettiği belediyeler olabildiğince göze çarpmasın!
Ama belediyelerin potansiyelini sınırlamakla salgına karşı Türkiye’nin toplam mücadele potansiyeli sınırlanıyor!
KALIN’IN SÖZLERİ
CB Sözcüsü İbrahim Kalın partici, siyasetçi değildir. Muhafazakar bir akademisyen ve entelektüeldir. Kitaplarında ortaya koyduğu entelektüel değerler particilik hırsıyla körelmediği için, objektif gerçeği ifade etmekten geri durmuyor:
“Siyasi görüş ayrılıklarını, parti mensubiyetlerini bir kenara bırakarak hepimizin bu iş birliğine ve eş güdüme odaklanması gerekiyor. Güzel örnekleri de var. Belediye başkanlarımız çok güzel işler yaptılar, yapmaya devam ediyorlar.” (12 Nisan)
Ankara’da Mansur Yavaş’ın, İstanbul’da Ekrem İmamoğlu’nun, İzmir’de Tunç Soyer’in, diğer büyük şehir belediyelerinin hepsinin birlikte çalışmaya açık oldukları ayan beyan ortada. Ama çağrıları karşılık bulmuyor, Cumhurbaşkanı’ndan randevu bile alamıyorlar.
Yoksa “siyasi görüş ayrılıklarını, parti mensubiyetlerini bir kenara bırakarak hepimizin bu iş birliğine ve eş güdüme odaklanması” gerekmiyor mu?!
Sağlık Bakan Sayın Koca’nın doğru ifadesiyle devletin de “bütün partilere eşit mesafede” olması gerekmiyor mu?
Devlet idaresinin, devlet yetkilerini kullanmanın “bütün partilere eşit mesafede” olması halinde etkin ve güvenilir olacağı apaçık bir gerçek değil mi?
Peki ”Ekrem’e zırnık yok” diye kampanya açmaya ne dersiniz? Başkaları da ‘falancalara zırnık yok’ diye mi kampanya açsın? Biz “millet” miyiz, kabileler yığını mıyız?
‘BÜYÜK BUHRAN’
Virüsle mücadelede Türkiye vaka, hastane hizmeti, ölüm ve iyileşme sayılarında Avrupa’ya göre bugün başarılı bir noktadadır. Fakat bunda virüsün bizde geç bir tarihte, 11 Mart’ta gözükmesinin, bu “gecikme”nin payı vardır.
Sayılar zamanla büyüyor.
Virüsle mücadelede bütün sayılar itibariyle çok başarılı olan Japonya dün 6 Mayıs’a kadar bütün ülkede “acil durum” ilan etti!
Almanya da çok başarılıdır fakat 2 Nisan’da Almanya’da vaka sayısı 84.264’tü, dün bu sayı 135 bine dayandı…
Saygın iktisatçı Prof. Selva Demiralp, logaritmik olarak yaptıkları bilimsel projeksiyonun özetini YetkinReport’ta açıkladı: Türkiye kritik döneme giriyor, çok sıkı karantina uygulamaları ile yayılma süresi ve iktisadi tahribatı azaltılabilir…
Kritik iki haftaya girdiğimizi Bakan Koca da söyledi.
Virüs geçtikten sonra bütün dünya ve biz çok ağır bir ekonomik resesyonla karşılaşacağız. İktisatçılar 1930’daki “Büyük Buhran”dan ağır olacağını söylüyor.
Türkiye ekonomisi zor bir döneminde yakalandı buna. TÜİK’e göre 2019 yılında Türkiye’de işsizlik zaten rekor seviyeye çıkmıştı: Yüzde 13.7…
Şimdi buna virüsün ekonomideki tahribatı binecek!
Sıkıntılar büyüyecek. Particilik zamanı değil, samimiyetle el ele verme zamanı.
19/04/2020 00:21
Kriz dönemlerinde iktidara güvenmek
111
Sağlık Bakanı Fahrettin Koca’ya halkın yüzde 75’i güveniyor. Siyasi kabilelere bölünmüş gibi kutuplaşmış bir ülkede Sayın Koca’nın böyle bir güvene sahip olmasını çok iyi analiz etmek lazım.
Evvela virüsle mücadeledeki önemi bakımdan çok iyi analiz edilmeli…
Herkesten önce de iktidar sahipleri bu analizi yapmalıdır; muhalif belediyelerin aşevlerini bile kapatmak toplumda güveni azaltır mı, artırır mı?
KAPSAYICI DİL
Universal McCann (UM) adlı medya ajansının Nisan başında yaptığı araştırmaya göre “Sağlık Bakanı Fahrettin Koca’nın yaptığı açıklamalara güven” yüzde 75 oranındadır.
Bu sütunda, bir ay önce ben de şöyle yazmıştım:
“Sağlık Bakanı Sayın Koca evvela demagoji yapmıyor, şov yapmıyor, şuna buna bağırıp çağırmıyor, destan yazmıyor… Ağırbaşlı, yeterince ve teknik dille konuşuyor. Güven sağlamasındaki en önemli faktörün bu olduğunu düşünüyorum.
Diğer önemli faktör, ‘Bilim Kurulu’ oluşturarak çalışması… ‘Bizden’ kişilerin değil, siyaseten muhalif tavırlı tıp uzmanlarının da takdir ettiği ehliyetli, liyakatli tıp profesörlerinden oluşan gerçek bir Bilim Kurulu…” (15 Mart)
Evet Koca bugüne kadar hiç demagoji yapmadı. Sağlık sistemine güvenimizi arttırırken konuşmalarının içine siyasi propaganda sokuşturarak sözlerinin kıymetini düşürmedi. Yetki alanında belediyelere ayırımcılık yapmadı, muhalefet partilerinin de takdiri kazandı.
Hemen belirteyim, ben Sayın Koca ile hayatta hiç karşılaşmadım, hiçbir temasım olmadı. Objektif gözlemlerimi yazıyorum.
GÜVEN FAKTÖRÜ
Siyaset bilimci Fukuyama, The Atlantic’teki makalesinde, virüs karşısında Amerika ile Çin ve diğer ülkelerin performansını mukayese ederek aynen şöyle yazıyordu:
“Virüsle mücadelede ülkelerin performansını belirleyen asli faktör rejim tipleri olmayacak fakat devletin kapasitesi ve her şeyin üstünde, hükümete güven olacak.” (30 Mart)
Fukuyama, Trump’un fırsatçı ve tutarsız davranışlarını özellikle eleştiriyor.
Hükümete güven faktörü gerçekten çok önemlidir çünkü büyük krizler toplumda büyük dayanışmaları, büyük yardımlaşmaları, krizi aşmak için canlı bir toplumsal enerji oluşmasını hem mümkün kılar hem gerekli…
Kısıtlayıcı tedbirlere ve getirilen yükümlülüklere toplumun istekle katılması, mücadeleyi güçlendirir.
Daron Acemoğlu, uzak doğu ülkelerinin virüsle mücadeledeki başarısına dikkat çekerek “sivil toplumun güçlü olması ve devletin gücünü dengeleyebilmesi… Devlet ile özel sektörün eşgüdümlü çalışması… Halkın da tüm önlemlere uyması ve devleti denetlemesi” faktörlerinin rolünü vurguluyor. (2 Nisan)
Devleti yöneteneler siyaseten firmalar, kuruluşlar, belediyeler arasında ayırım yaparsa bu düzeyde dayanışma gerçekleşebilir mi?
TÜRKİYE VE İRAN
Bu satırlar yazılırken Türkiye vaka sayısında İran’a yaklaşmıştı. Vaka sayısı Türkiye’de 78.546… İran’da ise 79.494…
Ama çok önemli bir fark var: Türkiye’de ölüm sayısı 1,769 yani yüzde 2.25’dir, İran’da 4.958 yani yüzde 6.24’tür.
Bunun anlamı Türkiye’de sağlık sisteminin daha güçlü olmasıdır, Bakan tarafından iyi motive edilmesi, sağlık teşkilatımızın daha iyi çalışmasıdır.
Vaka sayısının kısa sürede İran seviyesine gelmiş olması ise bulaşmayı önleyici karantina uygulamalarında yeterince başarılı olamadığımızı gösterir. Özellikle İstanbul’da daha etkili karantina uygulanmasını isteyen Ekrem İmamoğlu ile en azından konuşmak gerekmiyor mu?
DAYANIŞMA RUHU
Mansur Yavaş, bir geleneğimizi canlandırdı: Komşumuzun bakkala olan veresiye borcunu kapatma çağrısı yaptı.
Fevkalade başarılı oldu, bilinmeyen hayır sahipleri tarafından veresiye borçları kapatılan on binlerce aile nefes aldı.
Yavaş ayırımcılık yapmayan, güven veren bir isim. Böyle olmasaydı bu derecede etkili olabilir miydi?
Bu hayırları yapan isimler bilinmiyor; göze girmek için değil, sevap ve dayanışma duygusuyla yaptılar bunu.
İbrahim Kalın’ın vicdanı da belediyelerin kısıtlanmasına itiraz etti, belediyelerin çalışmalarını övdü.
Toplumsal dayanışmanın örnekleri tarihte çok olduğu gibi, Durkheim’den beri de modern sosyolojinin konusudur.
Bırakın her kurum, her kuruluş virüsle mücadeleye bütün enerjisiyle katılsın, toplumsal dayanışma güçlensin.
Sayın Koca bu güveni bilimsel dili ve kapsayıcı davranışıyla kazandı. Başka türlü kazabilir miydi?
Üstelik önümüzde virüsten ağır bir ekonomi sorunu var, bunu hiç unutmayalım.
21/04/2020 00:29
Zayıfken yakalanmak
67
Cumhurbaşkanı ve Ak Parti Genel Başkanı Erdoğan, virüs sonrası ekonomik durumun ne kadar kritik olacağını şu sözlerle ifade etmişti:
“Asıl büyük mücadelemiz salgından sonra başlayacaktır. Sadece salgın döneminin kayıplarını telafi etmekle kalmayacağız inşallah çok daha büyük bir hamleyi hep beraber gerçekleştireceğiz. Üretimimizi, istihdamımızı, ihracatımızı, sanayimizi, ticaretimizi hedeflerimize uygun bir şekilde daha da güçlendirmek için hızlı bir şekilde başlatacağız.” (6 Nisan)
Hatta Erdoğan “2023 hedeflerine ulaşmasının önündeki engeller adeta kendiliğinden kalkıyor” demişti.
Evet, çok doğru, “asıl büyük mücadele salgından sonra” başlayacak; ekmek mücadelesi….
İktisatçılar dünyada “1930’daki Büyük Buhran’dan daha ağır” olacağını söylüyor.
Bir de borçlarıyla, küçülmüş rezervleriyle, rekor işsizliğiyle, ağır döviz ihtiyacıyla Türkiye’yi düşünün…
2023 HEDEFLERİ
Cumhurbaşkanı’nın atıf yaptığı “2023 Hedefleri” 2011 seçimleri için açıklanmıştı. Yıllık ihracatımız 2023 yılında 500 milyar dolara ulaşacaktı.
Halbuki virüs belası olamasaydı da bunun yarısına bile ulaşamayacaktık.
Nereden biliyorum?
İktidarın kendisinin Temmuz 2019’da yasalaştırdığı 11. Kalkınma Planı’nda 2023 ihracat hedefinin 226.6 milyar dolar olacağı yazılı. (Paragraf, 162)
Evet yarısı bile değil. Virüs yüzünden bu bile gerçekleşmeyecek.
Ama hâlâ 2023 Hedefleri diyoruz… Evet, siyasette böyle konuşmalar yapılır. Fakat o hedeflere ulaşmayı sağlayacak araçların ve programın ortaya konulması da gerekir.
“2023 Hedefleri” 2011’de açıklandı ama araçları ve programları ihmal edildi. Bu eğitimle, bu hukuk düzeniyle, bu rant faktörüyle “500 milyar dolar ihracat” yapılabilir miydi?
Kaynakların büyük ölçüde rant ekonomisine ve tüketime gittiğini, yeni 11. Kalkınma Planı da yazıyor. (Paragraf: 130, 131)
Rahmi Koç’un “kaynaklar taşa toprağa gitti” dediği politikalar!
Üç seçim ve bir referandum kazandırdı ama ekonomiyi 2018’de krize soktu, virüse de zayıf zamanımızda yakalandık.
Keşke rant ve tüketim eleştirileri zamanında dikkate alınsaymış, değil mi?
‘ORTA VADELİ PROGRAM’
Demokrasinin bir erdemi de iktidarlarca önemsenmeyen gerçeklerin ortaya çıkabileceği tek rejim olmasıdır.
Ama siyaset saygın iktisatçıları medyadan uzaklaştırıyor akademik kurumlara baskı yapıyor.
Halbuki çok karmaşık sorunları çözebilmek için farklı bakış açılarının ortaya çıkması ve ciddiye alınması şarttır.
Dün T24’te ekonomist Murat Üçer’i izledim, Türkiye’nin birkaç ay daha kendi kaynaklarıyla idare edebileceğini, sonrası için mutlaka dış kaynak temin etmek gerektiğini söyledi. Virüs kriziyle büsbütün ağırlaşan yeni şartlar karşısında, “orta vadeli programın revizyonu gerekirdi ama görmedik” diye konuştu.
Bahsettiği “orta vadeli Program” 2019-2021 yıllarını kapsar, Ekim 2018’de yayımlanmıştı.
Şimdi revizyonu gerekmiyor mu?
Güvenilir programlar ortaya koymadan dış kaynak nasıl sağlanır?
DÖVİZ VE FAİZ
Türkiye iç kaynaklarını çok fazla sarf etmiş durumda. Ali Babacan’ın İpek Özbey’e yaptığı açıklamaya bakın:
“Türkiye bu krize çok zayıflamış bir ekonomiyle girdi. Merkez Bankası’nın bir zamanlar 136 milyar Dolar olan rezervi brüt 90, net 30 milyarlara indi. İçinde swap’lar ve hazinenin Merkez Bankası’nda tuttuğu mevduatlar var. Onları da düştüğünüzde rezerv ekside…”
İç kaynaklar böyle, dış kaynağı nasıl temin edeceğiz?
Virüs sonrası dünya ekonomisinin canlanması için 2 Trilyon dolar basan FED’le “swap” anlaşması yapılabilir, çok da iyi olur… Ama FED, merkez bankalarının bağımsızlığına bakıyor…
Aynı amaçla 1 trilyon dolar hazırlayan İMF’den ucuz faizli kredi alınabilir ama Ankara IMF’nin ekonomik disiplinle ilgili şartlarını kabul etmiyor…
Kalıyor geriye, yüzde 7 gibi yüksek faizle dünya borsalarından kredi almak!
Ama Babacan, “Faiz ödemeleri bu yılın bütçesinde 129 milyar TL. Oysa sadece üç yıl önce, 2017’de 57 milyardı” diyor.
Yatırım çekmek ve ucuz program kredileri almak yerine böyle piyasadan yüksek faizle borçlanırsak üç yıl sonra kaç yüz milyar dolara çıkar?!
Apaçık belli: particilik zamanı değil, aşevlerini kapatma, ekmek dağıtımımı yasaklama zamanı hiç değil. Kol kola girme ve ortaya rasyonel ve güvenilir bir program koyma zamanı.
Bu ahlaki ve milli bir mesuliyettir, ağır bir mesuliyet.
22/04/2020 00:30
Belediyeler hain mi?
95
Virüsle mücadele hayat mücadelesidir, ekmek mücadelesidir… Şeffaf ve hesap verebilir olmak kaydıyla ister devlet deyin, ister belediye deyin, bütün kamusal ve sivil kurumlar seferber olmalı, değil mi?
Bütün kurumlar ve kuruluşlar yardım toplayarak, yardım dağıtarak mağdur vatandaşların yardımına koşmalı, değil mi?
Aş evleri açmalı, ekmek dağıtmalı, gıda kolileri, maske ve kolonya dağıtmalı, değil mi?
Yardım etmek isteyen herkes istediği kanaldan yardımını ulaştırmalı, değil mi?
Milletçe nasıl elbirliği yapabileceğimizi göstermeliyiz, değil mi?
Ama iktidar partisi ve müttefiki “hayır” diyor, “sadece biz” diyor…
Yasaklarla kısıtlamak yetmedi, “devlet içinde devlet, paralel uygulama” hatta PKK ve FETÖ isnatlarıyla suçluyorlar belediyeleri.
YUNAN, PONTUS
Demokrat Parti kökenli İçişleri Bakanı Süleyman Soylu’nun 1930’lardaki selefi Şükrü Kaya gibi konuşmasını ve davranmasını hala hayretle karşılarım. Demek ki parti ve ideolojiden ziyade “güç” sahibi olup olmamak belirleyici….
Güç sahibi olunca güç dile ve davranışa hükmediyor!
İBB Başkanı İmamoğlu seçimlerde nasıl suçlanmıştı? “Yunan, Pontus” suçlamalarını hatırlıyorsunuz, değil mi?
1930’larda da o zamanın “güç” sahipleri, muhalif Serbest Fırka’yı “Yunan, gavur” diye suçlamıştı. Serbest Fırka belediyeyi kazanırsa “gavurları geri getirecek”ti!
Çünkü Serbest Fırka birkaç Rum ve Ermeni vatandaşımızı aday yapmıştı!
Serbest Fırka ve o zamanki iktidar tarafından “Yunan, gavur, ayak takımı, komünist” diye suçlanması konusunda tarihçi Eyüp Öz’ün “Serbest Cumhuriyet Fırkası ve Muhalif Ege” adlı kitabını tavsiye ederim. (İletişim Yay.)
FEVZİ ÇAKMAK KOMÜNİST Mİ?
29 Ocak 1946, Meclis’te İçişleri Bakanı Şükrü Sökmensüer “gizli komünist faaliyetler”i ifşa ediyor… Metin Toker’in özetiyle, Bakan’ın söylediği şudur:
“Vatanın en büyük düşmanları komünistler muhalif Demokrat Parti’ye de Mareşal Çakmak’a da çengel atmışlardı…”
Solcuların yeni kurulan DP’yi ve Mareşal’in muhalif tavrını desteklemesinden kaynaklanıyordu bu haksız suçlama!
Ve, yine Metin Toker’in yazdığı gibi, sırf yeni kurulan DP’yi ve Mareşal’i gözden düşürmek için iktidar tarafından bir mizansen olarak tertip edilmişti!
Bu konuda Metin Toker’in “Tek Parti’den Çok Partiye” adlı kitabına bakabilirsiniz. (Bilgi Yay.)
Demokrat Parti de iktidar olunca CHP’yi “Moskova’nın desteklediği parti“ diye suçlayacaktı. Moskova’ya bağlı “Bizim Radyo” da DP’yi CHP gibi eleştiriyordu çünkü!
İnönü, Marksist solun önünü kesmek için “Ortanın Solundayız” dediğinde, iktidardaki Adalet Partili gazeteler, İsmet Paşa’nın 1932’de yaptığı resmi Moskova gezisinde Stalin’le çekilmiş fotoğrafını basarak “Stalin yolunda” diye manşetler atacaktı.
İktidarlar, ideolojiler değişiyor… Değişmeyen, muktedirlerin muhalifleri hain diye suçlaması!
21. YÜZYILDAYIZ
1930’lardaki devlet partisinin diliyle, 21. Yüzyıldaki iktidar partisinin dili arasındaki benzeşme siyasi kültürümüzdeki kronik sorunu gösteriyor.
Türkiye’nin yüz yıllık siyasi hayatı bu yüzden Takrir-i Sükun’larla, sıkıyönetimlerle, OHAL’lerle, hükümet krizleriyle, kutuplaşmalarla, siyasette yargının kullanılmasıyla doludur.
“Devrim” deyince bir tarafımızda, “dava” deyince diğer tarafımızda hukuk, müzakere, uzlaşma gibi yüksek değerler çiğneniyor.
Hiçbir dönemde Uzak Doğu ülkeleri kadar başarılı olamayışımızın bir sebebi de bu değil mi?
Toplumsal enerjimizin siyaset kavgalarında israf ediliyor.
Temeldeki sorun hukukun zihnimizde ve kamu kurumlarında kökleşmemiş, siyaseti sınırlayacak kadar güçlenmemiş olmasıdır. Siyaset her şeye hükmeden bir güç olunca, siyasi güç kavgası da çok haşin, çok sert oluyor. Kavgalar toplumsal enerjimizi tüketiyor.
Ama artık 21. Yüzyıldayız.
Hukuk, en sağlam zemindir. Anayasamız 126 ve 127. maddelerinde “Merkezi idare” ile “Mahalli idare”yi aynı “İdarenin kuruluşu” başlığı altında düzenlemiştir.
Belediyeler anayasal kuruluşlardır, “sosyal yardım” belediyelerin sadece yetkisi değil, kanunen görevidir.
Makul olmak, gerektiğinde el ele verebilmek ülkeye hizmetin en iyi yoludur. Vatanseverliğin de gereği budur; parti kavgalarıyla toplumsal enerjiyi israf etmek değil.
Virüs gibi bir felaket ve onu izleyecek ağır iktisadi sorunlar karsısında bile el ele verememek, particilik yapmak, aklım almıyor bunu.
24/04/2020 00:30
‘Gazi Meclis’ nereden nereye?
110
16 Mart, İngilizler İstanbul’u işgal etmiş, 18 Mart’ta Osmanlı Meclisini basarak, önde gelen vatanseverleri tutuklamışlardır.
Türkiye Meclissiz kalmıştı.
19 Mart’ta, Mustafa Kemal Paşa henüz işgal edilmemiş vilayetlere genelge göndererek 23 Nisan günü “Fevkalade yetkilere sahip bir Meclis”in Ankara’da açılacağını duyurdu, seçimler yapılmasını istedi…
Genelgenin 6. maddesi, bütün başarıların anahtarıdır, günümüze de ışık tutan bir esastır:
6. Madde: Bu meclis üyeliğine her fırka (parti), zümre ve cemiyet tarafından aday gösterilmesi caiz olduğu gibi, her ferdin de bu mukaddes mücahedeye fiilen katılmak için bağımsız adaylığını istediği mahalde ilana hakkı vardır.”
MECLİS VE REİSİ
Meclis’in kerameti işte böyle hiçbir kesimi dışlamadan bütün Türkiye’yi temsil etmesidir.
Meclis’te her kesim vardır: Muhafazakarlar, liberaller, sosyalistler, sarıklı hocalar, inkılapçılar, mahalli Kürt beyleri…
Meclis Reisi seçilen Mustafa Kemal Paşa, Meclis’e emir veremez, sürekli hesap verir.
5 Ağustos 1921, Meclis’te Başkumandanlık kanunu görüşülüyor. Mustafa Kemal’in istediği “olağanüstü yetkiler”e itiraz edenlerlerden Afyon Mebusu Hulusi (Kurtoğu) Bey kürsüde diktatörlük endişesini dile getirir:
“Pek korkarız ki, milli iradenin naçiz bir hizmetkarı olan Paşa hazretlerini hadiseler başka bir mecraya çevirmesin. Hadiseler öyle cereyan alır ki, mukavemet edemez. Tarih gözümüzün önünde… Meclis’in yetkileri bir şahsa verilemez…”
Kürsüye gelen Mustafa Kemal, Hulusi Bey’in sözlerini “gayet makul ve mantıklı” bulduğunu söyledi. İstediği yetkilerin, Tekalif-i Milliye için, üç ayla sınırlı olacağını, kendisinin hayatı boyunca milli hakimiyete bağlı olduğunu anlattı…
MECLİSTE ÖZGÜRLÜK
1921 Anayasası yapılırken “Yüce meclis artık bu yetkileri bir şahsa bırakmak istemiyor, kendi yapmak ve tamamen üzerine almak istiyor” diyerek Meclis’in yetkilerini savunan Erzurum Mebusu Hüseyin Avni Bey...
“Kuvvetler birliği istibdattır, baştaki amir ne isterse onu yapar” diyerek kuvvetler ayrılığını savunan Mersin Mebusu Selahattin (Köseoğlu) Bey…
İtalya’da faşizm ümit veren bir hareket olarak yükselirken, faşizmin “hürriyet düşmanı” olduğunu haykıran İzmit Mebusu Sırrı (Bellioğlu) Bey…
Birindi Meclis zabıtlarını okuduğunuzda engin vatanseverliğe, yüksek insani kaliteye ve fikirlerin çoğulculuğuna hayran olursunuz.
İşte “Türk’ün Ateşle İmtihanı” böyle bir Meclis’le kazanıldı.
İkinci Meclis döneminde1924 Anayasası yaparken Reisicumhur’a Meclis’i fesih yetkisi verilmesi önerildiğinde, en yüksek makamın Meclis olduğunu belirten Balıkesir mebusu Reşat (Kayalı) Bey’in tepkisi:
“Kesin kanaatim şudur ki, farz-ı muhal olarak Allah reisicumhur olsa…Hâşâ... Melâike-i Kiram Bakanlar Kurulu olsa fesih salahiyetini verecek yoktur!” (23 Mart 1924) Gazi Paşa’ya Meclis’i fesih yetkisi reddedilmiştir.
TEK PARTİ
Tek Parti rejimi başka bir dönemdir. “İnkılapçı otorite” alabildiğine güçlendirilmiştir. Bütün yetkiler fiilen Şef’in elindedir. Milletvekili seçilmenin yolu Şef tarafından atanmaktır.
1939’da Refik Saydam hükümeti hakkında güven oyu müzakeresi yapılırken Manisa Milletvekili Refik İnce’nin şu sözleri, dönemin ruhunu yansıtır:
“Hükümet için Millî şeflerimizin gösterdiği zatlara bizim de güvenmemiz Millî Şef’imize karşı millî ve vicdanî vazifemizdir.” (27 Ocak 1939)
Güven oyu Şef’imize itaat görevinin gereğiydi!
Fakat gelişen eğitim ve değişen dünya şartları çok partili hayata geçilmeyi gerektirecekti. 11 Mayıs 1945’te Meclis’te Toprak Kanunu görüşülürken Eskişehir Mebusu Emin Sazak’ın şu sözleri değişimin işaretidir:
“Ekonomik işler şakaya gelmez. Şef’im böyle istedi diye buraya gelinmemelidir. Şef’e saygı duymasını hepimiz biliriz ama insan biraz da kendi kafasını kullanmalı, gerekli olup olmadığını düşünmelidir.”
Türkiye kısa darbe dönemleri hariç, artık çok partili hayattan çıkamaz. Rejimin meşruiyeti çok partili olmaya bağlıdır.
YENİ SİSTEM
Türkiye’de parti içi demokasi kıtlığı “biraz da kendi kafasını kullanma” imkanını çok kısıtlıyor.
Cumhurbaşkanlığı hükümet sisteminde Meclis’in denetim yetkileri de çok kısıtlandı.
Amerikan anayasasını yapanların Kongre’ye verdikleri “denetim” yetkilerini bizde yeni sistemi yapanlar “Gazi Meclis”e vermedi!
Meclis Cumhurbaşkanı’nın hiçbir atamasını denetleyemez mesela…
İyi düşünmeliyiz; “Meclis odaklı” bir sistemden başkası Türkiye’nin asli sorunlarını çözemez.
Tarihimizde şanla, şerefle yer alan Birinci Meclis 100. yılında da Türkiye’nin geleceği iiçn rehberi olmaya devam ediyor.
26/04/2020 00:41
‘Tam tersini yaptık’
118
'Gazi Meclis nereden nereye?’ başlıklı yazımda, Birinci Meclis Mustafa Kemal Paşa’dan emir almıyor, ona hesap soruyordu, diye yazmıştım.
Tek Parti devrinde ise Meclis emir alıyordu… Çok partiye geçerken Eskişehir mebusu Emin Sazak’ın deyişiyle, artık emirle hareket etmeyip “kendi kafasını kullanma” eğilimi ortaya çıkmıştı.
Pek gelişmeyecek de olsa iyi bir eğilimdi.
Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi’nde ise Meclis’in denetim yetkileri kısıtlandı. Meclis, Cumhurbaşkanı’nın hiçbir atamasını denetleyemez mesela…
Bu yazım üzerine değerli tarihçi Şükrü Hanioğlu mail ile bir mektup gönderdi. Kendisinin izniyle buraya alıyorum:
HANİOĞLU'NUN MEKTUBU
“Muhterem Taha Bey,
Birinci Meclis hakkında çok güzel yazmışsınız. Hem öğretici hem de maalesef üzüntü verici olmuş. Gerçekten bir asır sonra geldiğimiz konum, konu üzerine ciddi biçimde eğilmemizi gerektiriyor.
Bu dönem kadar ondan öncesiyle ilgilenen bir kişi olarak ben I. Meclis’in her türlü övgüyü hak ettiği düşünmekle birlikte diğer meclislere bu konuda haksızlık edildiğini düşünüyorum. Son derece sınırlı yetkileri olan 1877 ve 1878 meclisleri, 1908-12 meclisi ve 1920 yılı başında toplanan son Mebusan Meclisi de böyle kurumlardı. Bağımsızlardı, tartışıyorlardı, sorguluyorlardı ve boyun eğmiyorlardı.
Sorun, bana kalırsa, kanun, sistem ve yetkilerden ziyade mebus/milletvekillerinin nasıl seçildiğinden kaynaklanıyor. Bu alanda bir siyasal yapı ya da lider belirleyici olursa meclisler bağımsızlıklarını kaybediyor ve yasama Enver Paşa’nın deyimiyle “Yok kanun yap kanun”u icra eden bir mekanizmaya dönüşüyor. O nedenle bilhassa başkanlık sistemine geçilecekse uyum yasalarıyla ön seçim ve dar bölge sistemlerinin getirilmesi gerekliydi. Biz tam tersini yaptık. ABD’de Temsilciler Meclisi ve Senato’nun etkinliği de bizim anladığımız anlamda parti disiplini olmaması ve ön seçimlerle aday belirlenmesinden kaynaklanıyor.
Güzel yazılarınızın devamı dileklerimle.”
Hanioğlu gibi sahasında dünyaca saygın bir tarihçi ve siyaset bilimcinin tespiti böyle.
SORUNUN KAYNAĞI NE?
Ama bizde, sistem değişikliği fevkalade karmaşık bir konu olduğu halde, “Meclis nasıl çalışmalı, milletvekili seçimi nasıl olmalı?” diye hiç düşünülmedi!
Sesleri kısılmış TV’lerde birkaç bilim insanının uyarılarına kulaklar kapatıldı.
İktidar blokunda bir milletvekili çıkıp da “Amerika’da başkan yardımcısını Amerikan milleti seçiyor, Türk milleti neden seçemeyecek?” diye dahi sormadı.
Adalet Bakanlığı ve Meclis Başkanlığı yapmış Cemil Çiçek, TV’de şu uyarıda bulunmuştu:
“Sadece sistem Başkanlık mı, Parlamenter mi, Yarı Başkanlık mı olmaz. Onunla eş zamanlı iki alanın daha düzelmesi lazım… Siyasi partiler yasası ve seçim mevzuatı… Evvela Başkanlık sistemi Parlamenter sistemle beraber bir parti modelini de benimsememiz gerekir. Şu an Meclis’e verilmiş hiçbir siyasi parti yasası yok ki…
Türkiye’de olduğu gibi katı disiplinli partiler olursa o takdirde bu şeye kaçabilir, diktatörlüğe yönelebilir…” (27 Ekim 2016)
Bütün siyaset bilimi araştırmaları da bunu gösteriyordu ama parti gruplarında bile tartışılmadı, parmaklar kalktı… Çünkü…
MİLLETVEKİLİ ‘SEÇMEK’
Hanioğlu’nun dediği gibi, aday belirlemesinde “bir siyasal yapı ya da lider belirleyici olursa meclisler bağımsızlıklarını kaybediyor ve yasama Enver Paşa’nın deyimiyle ‘Yok kanun yap kanun’u icra eden bir mekanizmaya dönüşüyor.”
O zamanki durumu, Mekteb-i Mülkiye’de anayasa hukuku hocası olan Babanzade İsmail Hakkı Bey, Tanin gazetesinde “Kanun makinesi” başlıklı yazısında eleştirmişti. (8 Mayıs 1909)
Yüzyıllık sorunumuz!
Bugün de termik santrallere filtre takılmasının 2.5 yıl ertelenmesini de, bunun veto edilmesini de aynı eller alkışlayarak kabul etti!
İnfaz yasası hakkında İzzet Özgenç, Adem Sözüer gibi saygın hukukçular adeta feryad ettiler ama yine itirazsız eller kalktı; veto edilseydi aynı eller vetoyu alkışlayacaktı.
Yok kanun, yap kanun! Yahut kanun makinesi!
Demokrasilerde kanunların tartışarak, eleştiriler ve uzmanlık bilgeleri gözetilerek iyi hazırlanması ve parlamentonun yürütmeyi denetleyebilmesi sistemin iyi işlemesi için olmazsa olmaz iki şarttır.
Ama ‘tam tersini yapıyoruz!’
Yüz yıldır “dava” ve “devrim” kavramlarında yoğunlaşan itaat kültürü yüzünden böyle ağır bir sorunumuzun olduğunu bakalım ne zaman fark edeceğiz?
27/04/2020 00:41
Virüse karşı başarıda üç şart
47
Kadir Has Üniversitesi öğretim üyesi ve Uluslararası İlişkiler Konseyi Başkanı Prof. Dr. Mustafa Aydın, Taha Akyol’un sorularını cevapladı.
EĞRİSİ DOĞRUSU- TAHA AKYOL
Dünyanın siyasi fotoğrafını tahlil ederken ‘otoriter rejimler’ ve ‘popülist demokrasiler’ kavramlarını kullanıyorsunuz. Neden? Özgürlükçü anayasal demokrasiler yok mu?
Özgürlükçü veya liberal demokrasiler gerileme sürecindeler, her yerde zayıflıyorlar. Son dönemde sıklıkla popülist rejimlerin halkın çoğunluğunun arzularının siyasete yansıtılmasında liberal demokrasilere nazaran daha başarılı oldukları ve genel olarak açıkça ifade edilmeden otoriter rejimlerin demokrasilerden daha başarılı oldukları izlenimini veren analizler yapılıyor. Covid-19 salgınının başlarında da otoriter bir rejime sahip, özgürlüklerin kısıtlandığı, insan haklarına saygı gösterilmeyen Çin’in nasıl hızlı karar alıp, Wuhan bölgesini etkili şekilde kapatıp, virüsle mücadelede başarılı olduğu anlatıldı bize. Bu yorumlara karşı sorulacak ilk soru, “yaşamınızın her aşamasında takip edilip, temel hak ve özgürlükleri ancak devletin verdiği ‘vatandaşlık puanı’ çerçevesinde kullanabileceğiniz bir ülkede yaşamak ister misiniz?” olmalı. Ayrıca, Çin’in virüsle mücadeledeki “başarı” hikayesinin aslında yanlış, eksik ve geç bilgilendirmeye dayandığı, aldığı sert tedbirlerin sadece bu virüsle mücadeleye mahsus olmayıp farklı etnik ve siyasi gruplara karşı denendiği, farklı ülkelere “gönderdiği” yardımların önemli bir kısmının kamuoyu diplomasisi çabası olduğu da hatırlatılmalı. Dolayısıyla ben de konuyu tersinden ele alarak, popülist yönetimler ile otoriter rejimlerin sorunlu yanlarını anlatma yoluyla özgürlükçü demokrasilerin bu krizle ve genelde toplumsal sorunlarla başa çıkmada daha etkin ve başarılı olduklarını göstermeye çalışıyorum.
OTORİTER REJİMLERDE VİRÜS
Virüsle mücadelede, otoriter rejimler daha başarılı değil o zaman?
Elbette değil. Virüsün yayıldığı ilk haftalarda bu yorumlar yapıldı ama zamanla bunun bir tarafta ilgili ülkelerin yanlış ve eksik bilgi vermelerinden, diğer taraftan algı operasyonu denilebilecek faaliyetlerinden kaynaklandığı anlaşıldı. “Mücadelede en etkin yöntem izolasyon olduğuna ve bireyler sadece telkinle evde kalmadıklarına göre en iyi çözüm vatandaşları zorla evlerine kapamaktır” düşüncesi ve bunu da en iyi otoriter rejimlerin yapabileceği algısı, otoriter rejimlerin iki önemli yönünü göz ardı ediyor. Otoriter rejimler varlıklarını sürdürmek adına hiçbir zafiyetleri gün yüzüne çıkmasın isterler. Nitekim, tüm otoriter rejimlerin ilk ortak uygulaması virüsle ilgili haberlerin baskılanması, halktan ve uluslararası toplumdan gizlenmesi oldu. Sonuçta zamanında müdahale edemediler. Çin ve İran en net örnekler. İkinci olarak, otoriter rejimler halkı, ikna ve bilgilendirmeden ziyade baskı, şiddet ve korku yoluyla kontrol etmeye çalışırlar. Asıl sorun covid-19’un hızla gelip geçecek bir mesele olmayıp, mücadelenin uzun dönemli dayanışma ve yaşam tarzı değişikliğini gerektirmesi. Herkesi zorlayıcı tedbirlerle haftalarca evde tutabilirsiniz. Ama bireyler yeterince bilgilendirilip, yapılanın önemine inanmadıkları sürece, alınan önlemlerin etrafından dolaşacak arayışların peşinde olacaklar, ilk fırsatta da göz ardı edeceklerdir. Ayrıca halkın yapılana inanmaması beraberinde sorunun önemsenmemesini getirerek salgının yayılmasına da katkı yapıyor.
BAŞARILI DEMOKRASİ VAR MI?
ABD, İngiltere, İtalya, Fransa başarısız. Başarılı demokrasi var mı?
Başarılı ve başarısız demokrasi ve otoriter rejim örnekleri var. Salgınla mücadelede rejim tipinden çok etkin yönetim önemli. Otoriter rejimler daha hızlı karar alabildikleri için kısa vadede daha başarılı gözüküyorlar. Ama hızlandırılmış karar alma yöntemi ile sıklıkla tek adam veya dar grup karar verme modeline yöneldikleri için hataya daha çok açıklar; uzun vadede ise demokrasiler otoriter rejimlere göre daha etkinler. Zaten, dünyada mevcut salgınla mücadele örneklerine baktığımızda en başarılı olanların (Almanya, Güney Kore, Yeni Zelanda, Norveç, Tayvan vb.) tamamı demokratik devletler. Bu elbette demokrasi ile yönetilen tüm devletler virüsle mücadelede başarılı oldu demek değil. Özellikle İtalya, İngiltere ve ABD başarısızlıklarıyla derhal göze çarpıyor. Fakat, İngiltere ve ABD’nin bir süredir popülist iktidar girdabına kapıldıklarını, İtalya’nın ise bir taraftan artık klişeleşmiş planlama başarısızlığı ve siyasi kaosla yaşama alışkanlığı, diğer taraftan yaşam tarzı ve yaşlı nüfus oranıyla diğer AB ülkelerinde ayrıştığını vurgulamak lazım.
ÜÇ ŞART
Virüsle mücadelede başarı ve başarısızlık faktörleri neler?
Mücadeleyi başarıyla götüren devletlere baktığımızda üç ortak özellik öne çıkıyor: şeffaf ve net bilgilendirme ile halkta güven uyandırma; gelişmiş ekonomi ve planlama becerisi; popülist, dinsel, siyasal tercihler veya bireysel arzularla değil, bilimin işaret ettiği yönde ilerleme. İşin pratik kısmında ise hızlı reaksiyon, erken ve kapsamlı önlem, yaygın test ve erken tanı, izolasyon ve halkı ikna öne çıkıyor. Başarısızlık tarafında ise popülist politikalar, cehalet ve bilimdışı arayışlar, tehlikenin boyutu hakkında yeterince bilgilendirme yapılmaması ve özellikle otoriter rejimlerde sorunun gizlenerek müdahalede geç kalınması öne çıkıyor.
ÖZGÜRLÜK MÜ GÜVENLİK Mİ?
Kullandığınız kavramlardan biri de “güç devşirmeye çalışan rejimler.” Ne demek mu?
Ani gelişen salgın insanların varlıklarını tehdit etmeye başlayınca, bireyler, özgürlüklerinden devlet lehine vazgeçmeye razı oldular. Elbette salgın şartlarında bireylerin özgürlük-güvenlik dengesinde aşınmaya razı olmaları, haklarından ilelebet vazgeçmeyi kabul ettikleri anlamına gelmez. Gerçek demokrasiler ile diğerleri arasındaki fark da burada beliriyor. Vatandaşın endişelerinden faydalanarak, rejimin/liderin yetkilerini artırmaya çalışmak uzun vadede sürdürülebilir değil. Algılanan tehdit nedeniyle özgürlüklerinin kısıtlanmasına rıza gösterenler, tehdit geçtiğinde bunları geri isteyecekler. O noktada krizden güç devşiren rejimler ile bireylerin salgın sonrası özgürlük talepleri arasında önce gerilim, çözümlenemezse de çatışma çıkma olasılığı var. Tabii bu tür rejimlerin bu krizle ortaya çıkmadıkları, Macaristan örneğinde olduğu gibi zaten gücün tek elde toplanması sürecinde olduklarını ve salgını bu iş için bir araca dönüştürdüklerini de vurgulamak lazım.
‘Uyum sağlayanlar öne çıkacak’ diyorsunuz? Ne anlama geliyor?
Keskin dönüşümler devlet mekanizmalarını zorlayan unsurlardır. Devlet dediğimiz yapı zaman içerisinde değişmekle birlikte, bundan hazzeden bir yapı da değildir. Krizler ise devletleri hızlı reaksiyona ve esnekliğe zorlar. Tarihi örneklere bakarsanız, değişime direnenlerden ziyade, değişimin yönünü görüp ön alabilen devletlerin başarılı olduklarını, ön alamasa bile değişime uyum sağlayanların da durumu idare ettiklerini görürsünüz. Bu salgında da şartlara uyum sağlayıp, hızlı ve etkin karşılık veren devletlerin kriz yönetiminde öne çıktıklarını görüyoruz. Aynı durum salgın sonrasında da geçerli olacaktır. Salgın sonrasında sorunları ağırlaşmış bir dünya bizi bekliyor. Bu duruma ve kriz sonrasında gelişecek şartlara uyum sağlayarak, vatandaşlarının ihtiyaçlarına etkin şekilde karşılık verebilen yönetimler öne çıkacaktır.
LİBERAL DEĞERLER?
Liberal ‘minimal devlet’ yerine işlevleri, yetkileri artmış otoriter bir devlet mi gelecek?
1990’lardan itibaren dünyada hâkim olan neoliberal ekonomik düzen ve mütemmim cüzü küçülen devlet anlayışı bir süredir aşınıyor. Önce ekonomik tarafta sıkıntılar belirdi. Zaten baştan beri neoliberal küreselleşmenin sorunlu yönlerine dikkat çekiliyordu ama 2008 krizine kadar bunları güçlü çokuluslu şirketlerin desteklediği kurumsal yapılara ve sistemi kontrol altında tutan ABD’ye anlatmak mümkün olmadı. 2008 krizi küreselleşmenin sosyal maliyetleri ile ekonomik krizler döngüsünü gözler önüne serince “düzenleyici devlet” kavramı öne çıktı. Covid-19 salgını nedeniyle dünya çapında yavaşlayan üretim ciddi ekonomik sorunlar doğuruyor. Sistemsel adaletsizliklerse bu sorunların belli sınıfları daha çok etkilemesine neden oluyor. Örneğin, tüm dünyada “evde kal” kampanyaları yapılırken, devletin doğrudan desteğini almadan bazı bireylerin evde kalmalarının mümkün olmadığı, çalışmazlarsa kendilerini ve ailelerini besleyemeyecekleri görülüyor. Bu da sisteme tepkiyi artırıyor. Bu anlamda liberal düzenin ekonomik tarafında bir düzeltme ve devletin daha çok sosyal politikalarla öne çıkmasını bekliyorum. İşin siyasal boyutunda ise konu bence salgınla pek alakalı değil. Salgının bazı yönetimlere merkezileşme, güç devşirme ve özgürlükçü demokrasiden uzaklaşma fırsatı sağladığı doğru, ama bu son 10 yıldır gelişen trendin devamı. Popülizm, milliyetçilik ve yabancı düşmanlığını bir araya getirerek, bireysel haklar yerine milleti/devleti önceleyen bu yaklaşım salgından çok önce ortaya çıkmıştı. Salgının bunun üzerinde, Macaristan hariç, henüz net bir etkisini görmedik. Hatta ters yönde bazı işaretler var. Özellikle ABD ve İngiltere örnekleri bu açıdan izlenmeli. Nihai etkisinin ne olacağını söylemek içinse çok erken.
‘YENİ LİDERLER ÇIKACAK’
Yeni liderlerin çıkışını bekleyebiliriz diyorsunuz, neden?
Çünkü kriz dönemleri toplumlar için yeni kahramanlar, liderler, hikayeler yaratma dönemidir. Bu nedenle dünyada farklı ülkelerde yeni hikayeler anlatabilecek yeni liderlerin yükselişine tanıklık edebiliriz. Kriz dönemi liderliği de önemlidir, ama krizden sonra gelişmeleri belirleyecek olan kriz süresince yaşananlardan ziyade, kriz sonrasının beklentilerine en iyi kimlerin cevap vereceğidir. Kriz dönemlerinde toplum beğenilerinin hızla değişebildiğini de unutmayalım. Özellikle krizin uzaması ve ekonomik olumsuzlukların artması durumunda pek çok ülkede popülist liderlerin sorgulanıp, gelişmelerin hızlı iktidar değişikliklerine neden olması ihtimaldir. Buradan yola çıkarak, popülizmden köklü bir dönüş yaşanacağını kast etmiyorum; onun kendi dinamikleri var. Fakat bu, popülist çağda hızlı lider değişiklikleri olmaz anlamına da gelmez.
OTORİTER DEVLET?
Buradan 1930’lar gibi otoriter, yasakçı, korumacı eğilimler mi, Uluslararası işbirliği fikri ve uluslararası kurumlar mı güçlenecek?
Uluslararası işbirliği anlayışının salgında yara aldığına kuşku yok. Devletlerin ilk önlem olarak sınırlarını kapatmaları, tıbbi malzeme ticaretini sınırlandırmaları, ilaç ve aşı üretiminde işbirliği yapamamaları gibi gelişmeler çok taraflı işbirliği fikrine darbe vuruyor. Fakat bu doğrudan salgının sonucu değil. İçe kapanmacı, korumacı ve yasakçı eğilimler zaten gündemdeydi. Kriz bunu daha net ortaya çıkardı. Ama dünyada buna karşı reaksiyon da var. Özellikle sivil toplum girişimleri ile bireylerin gidişata direndiklerini görüyoruz. Örneğin Covid-19 üzerine çalışan bilim insanları, devletlerin engelleme ve bilgiyi ulusallaştırma çabalarına rağmen, internet üzerinden virüsle ilgili verileri paylaşıyorlar. Üstelik bunu, aşı ya da ilacı ilk üretenin elde edeceği büyük ekonomik gelir ve akademik prestiji bilerek yapıyorlar. Devletler düzeyinde ise, küresel sorunlara ancak çok taraflı işbirliği modellerinin cevap bulabileceği anlayışıyla, aralarında Almanya, Şili, Hindistan ve Güney Afrika’nın da bulunduğu 67 ülke Alliance for Multilateralism (Çok Taraflılık İttifakı) için bir araya geldiler. ABD, Rusya ve Çin ise dışında kaldılar. Uluslararası örgütler krizde başarılı bir sınav veremediler ama bunun temel nedeni, çok taraflı işbirliği fikrinin zayıflığından ziyade bazı devletlerin modelin etkin çalışmasına engel olmaları. Dolayısıyla, kriz sonrasında uluslararası işbirliğinin bir yana atılmasından ziyade, daha etkin çalışma için reform arayışı öne çıkacaktır.
TÜRKİYE’NİN YERİ?
Türkiye nerede duruyor? Nasıl bir gidiş yansıtıyor?
Türkiye tüm bunların ortasında ve belki de bilinç altımızda hep olmak istediğimiz gibi, nevi şahsına münhasır hibrit bir model sunuyor. Herhangi bir yasaklama getirmeyen devletler ile sokağa çıkmayı ülke çapında yasaklayan devletler arasında “hafta sonu sokağa çıkma yasağı”, belli kesimleri evde tutma ama aynı zamanda ekonominin çarklarını döndürmeye devam etme, test, teşhis ve tedavide merkezileşme ama illerde özelleştirilmiş önlemler için valilere yetki devri gibi farklı yönlere işaret eden politikalar bir arada. Uluslararası alanda ise çok sayıda ülkeye yardımlarla öne çıkan dayanışmacı model sunarken, Alliance for Multilateralism içerisinde yer almıyor. Salgının önemli bir yönü de önlemler ile kriz yönetiminin başarılı olup olmadığını ancak salgın sona erdiğinde görebilecek olmamız. Türkiye modelinin başarı düzeyini de ancak o zaman değerlendirebiliriz.
KİMDİR?
Kadir Has Üniversitesi öğretim üyesi ve Uluslararası İlişkiler Konseyi Başkanı Prof. Dr. Mustafa Aydın, yayımlanmış çok sayıda bilimsel kitap ve makalesinin yanı sıra kamuoyu araştırmalarıyla da tanınıyor.
28/04/2020 00:32
Bu kitabı mutlaka okumalı
73
Anayasa hukuku profesörü Kemal Gözler’in “Türkiye Nereye Gidiyor” adlıyla yeni yayımlanan kitabından bahsediyorum. (Ekin Kitabevi, Bursa)
Kitabın alt başlığı şöyle: “Akademi ve Hukuk Üzerine Gözlemler ve Eleştiriler.”
Hepimizin zihninde ‘Türkiye nereye gidiyor’ sorusu yok mu?
Prof. Gözler’in kitabı işte bu sorunun cevaplarını istatistiksel rakamlarla, hukuki metinlerle, uygulamadan belgelerle ortaya koyuyor.
MESELA REKTÖR ATAMAK
İki örnek çok çarpıcı: Rektör atanmak için en az “üç yıllık profesör” olmak şartı vardı.
Ama bir yıllık, hatta birkaç aylık falanca profesörü rektör yapmak için, Cumhurbaşkanı kararnamesiyle 9 Temmuz 2018’de bu “üç yıl” kuralı kaldırıldı.
Bir yıllık bir profesör rektör olarak atandı… Beş gün sonra, yeni bir kararnameyle 3 yıl şartı geri getirildi!
İki ay sonra, başka bir taze profesörü rektör yapmak için 13 Eylül 2018 tarihli kararnameyle 3 yıl şartı yeniden kaldırıldı. Rektör ataması yapıldı, sonra 3 yıl şartı yine geri getirildi.
Bu iki örnek olay hem Cumhurbaşkanlığı hükümet sisteminin nasıl işleyebileceğini, hem hukuka ve bilime nasıl bakıldığını göstermektedir…
Elbette iki örnekten hareketle genelleme yapılamaz.
Prof. Gözler de iki örnekten hareketle genelleme yapmıyor. Aksine, “Cumhurbaşkanlığı hükümet sisteminin uygulamadaki değeri: Bir buçuk yıllık bilanço” başlıklı bölümde kararnamelerdeki gecikmeleri, teknik yanlışları, hatalı referansları, tüzel kişilik sorunlarını, cumhurbaşkanın konumunu belirlemedeki çelişkileri ayrıntılı olarak anlatıyor.
En önemlisi, Başbakanlık Kanunlar ve Kararlar Genel Müdürlüğü’nün dağıtılmış olmasıdır…
DEVLETİN HUKUK BEYNİ
Orada “Kamuda en iyi yetişmiş uzman hukukçular” çalışırdı. Bütün kanunlar, kararname ve yönetmelikler onların üstün birikimiyle hazırlanırdı….
Yeni sisteme geçerken devlet kurumunun hukuk beynini oluşturan bu “Başbakanlık uzmanları” çeşitli bakanlıklara dağıtıldı…
“Türkiye’de 35 yıllık bir gelenek ve birikime son verilmiştir. Cumhurbaşkanlığı hükümet sistemine geçilmesi bu ülkeye sayısız zararlar vermiştir. Verdİği zararlardan biri 35 yıllık bu tecrübeyi ve bilgi birikimi çöpe atmış olmasıdır.”
Prof. Gözler, yeni sistemde, 539 maddelik Cumhurbaşkanlığı Teşkilatı Hakkında Kararname’de, “Cumhurbaşkanı uzmanları” konulu bir düzenleme olmadığını anlatıyor. Eski Başbakanlık uzmanların Beştepe’ye aktarılması gerektiğini söylüyor.
Gözler kitabında yüksek yargıda kadrolarının peş peşe kanunlarla nasıl değiştirildiğini, bunun da YSK’da son derece tartışmalı kararlar alan bir yapılanmaya yol açtığını anlatıyor; İstanbul seçimlerinin hukuka aykırı olarak iptali, son örnek!
Kitabın, yüreğim yanarak okuduğum bölümlerinden biri de hukuk fakültelerinde öğretim üyesi sayısı artarken kalite sorununun büyümesine, akademik tez kalitesinin düşmesine dair bölümlerdir.
Bu tabloda, torba yasalar, İnfaz Kanunu gibi çelişkilerle, tutarsızlıklarla dolu, kanun tekniğine da aykırı kanunlar sürpriz mi?
BİLİMDE NEREYE?
Prof. Gözler’in 2019’da yayımladığı makalelerden oluşan kitapta, hukuk öğretiminin hem kalite olarak gerilediği hem sayısal olarak İlahiyat fakültelerindeki artışın gerisinde kaldığı rakamlarla anlatılıyor.
Hemen bütün bilim dallarında profesör, doçent sayıları ve doktora tezleri hızla artmış. 2001 yılında 9.521 profesörümüz varmış, bu sayı 17 yılda, 2019’da 27.442’ye çıkmış!
“Her ile üniversite açtık” dediğimiz gibi bununla da övünebiliriz ama Prof. Gözler kalitedeki düşmeye dikkat çekiyor: Sınavları kolaylaştırınca sayılar artıyor!
İran’ın uluslararası akademik atıf indekslerinde bizi geçmiş olmasının sebeplerini nerede arayacağız, değil mi?
Hukukçular ve hukuk öğrencileri bu kitabı mutlaka okuyun. Hukukçu olmak gerekmez, hukuk ve akademi sorunlarımıza ilgi duyan herkese önemli tavsiye ederim bu kitabı.
Anayasa hukuku dalında Türkiye’nin yüz akı olan Prof. Kemal Gözler imzası, kitabın değeri hakkında fikir veriyor zaten.
29/04/2020 00:28
Diyanet ve Ankara Barosu
171
Diyanet İşleri Başkanı Prof. Ali Erbaş’a ‘siyasi’ açıdan yapılan eleştiriler önemli ölçüde haklılık payı taşıyor.
Fakat Ankara Barosu’nun Erbaş’a yönettiği eleştiri haksızdır. Hatta eleştiri olmanın ötesinde her mümini rencide edecek, inançlarından dolayı aşağılanma duygusu yaratacak saldırgan bir açıklamadır…
İnsanlar virüsle, işsizlikle, yoksullukla can derdindeyken, sosyal yardımlaşmanın sevabını ve İslam tarihinden örneklerle karantina kurallarının önemini sürekli anlatmak gerekirken Sayın Ali Erbaş niye zina ve eşcinsellik konusunu dile getirdi diye sorulabilir. Fakat ne olursa olsun, söyledikleri İslami niteliktedir.
İslam ve bütün dinlere hatta bütün geleneksel ahlak sistemlerinde zina ve eşcinsellik olumsuz fiiller olarak görülür, aile değerleri savunulur.
Bizde de yıllardan beri konuşulur, yayınlar yapılır.
Erbaş bunları tekrarladı diye “nefret suçu” işlemiş olamaz, zaten ifadesinin konusu da fiillerdir, somut insanlar değil.
PROVOKATİF DİL
Bütün dünyada “cinsel eğilimler” tartışması var… Fakat Ankara Barosu adına bildiriyi kaleme alanlar maalesef islamofobik ve provokatif bir dil kullandılar:
“Şaşkınlığımız; sesi çağlar öncesinden gelen bu şahsın, bir devlet kurumunun başında oturup söylemini kutsal sayılan değerler üzerine inşa ederek halkı kin ve düşmanlığa tahrik etmesindeki kan kokan cüreti sebebiyledir. Aldığımız ibretse, anılan şahsın içinde bulunduğu takvim yılında yaşamasına rağmen bundan sekiz-dokuz nesil önceki büyükleriyle aynı zihinsel ve dogmatik sınırlara sahip olmak için insan onuruna karşı gösterdiği büyük direnişten kaynaklanmaktadır…
Sonraki konuşmasında halkı ellerinde meşalelerle meydanlarda cadı diye kadın yakmaya davet etmesi kimseyi şaşırtmamalıdır.”
Ne demek cadı diye kadın yakmak?!
Türkiye’de bir facia olan kadın cinayetleri dini inançtan değil, ataerkil “erkek” maganda kültüründen geliyor.
Bildirideki bu saldırgan dil hukukçu bulunması gereken ağırbaşlılıktan uzak bir provokasyon dilidir.
AK PARTİ’NİN İCRAATI
Çağımızda zina ve eşcinsellik konusunda farklı anlayışların ortaya çıktığı da bir gerçektir. Atatürk döneminde kabul edilen TCK’da şöyle bir hüküm vardı:
“Madde 440 - Zina eden karı hakkında altı aydan üç seneye kadar hapis cezası tertip olunur. Karının evli olduğunu bilerek bu fiilde ortak olan kimse hakkında da aynı ceza hükmolunur.”
Anayasa Mahkemesi, 1998 yılında eşitliğe aykırı olduğu gerekçesiyle bunu iptal etti.
Muhafazakar AK Parti iktidarı da 2004’te çıkardığı yeni TCK’da zinaya yer vermedi, zina suç olmaktan çıktı.
Yine Ak Parti iktidarı tarafından imzalanmış olan İstanbul Sözleşmesi adlı metinde “cinsel yönelim ve cinsiyet kimliği temelli tüm ayrımcılık biçimleri” reddediliyor. Esasen kadına karşı şiddeti önlemeyi hedef alan bu uluslararası sözleşmedeki “cinsel yönelim ve cinsiyet kimliği” kavramları, LGBT tarafından referans olarak alınmaktadır.
İslami kesim Sözleşme’yi sürekli eleştiriyor ama iktidar sözleşmeden çekilmek gibi bir tavır ortaya koymadı.
Bugün AK Parti yöneticileri bu iki belgedeki imzaları için ne derler bilmiyorum ama Baro adına bildiri yazanlar Sözleşme’yi savunuyor.
Ankara Barosu adına yayınlanan bildiride hukuki metinleri hatırlatan, o metinlerdeki ifadelerle yetinen bir içerik olsaydı kimse bir şey demezdi.
SORUMLU DAVRANMAK
Diyanet Başkanı Ali Erbaş iktidara yakın duruşlarından dolayı çokça eleştiriliyor. Virüse karşı yardım kampanyalarındaki yanlı tavrını ben de çok yanlış, üstelik fıkıh kurallarına da aykırı buluyorum; ayrı bir konu…
Sözleşme’deki “cinsel yönelim ve cinsiyet kimliği” kavramlarını savunanlar Türkiye’de vardır ama açıklama ve tavırlarından hiç biri Ankara Barosu adına yayınlanan bildirinin doğurduğu tepkiyi doğurmamıştı. Sebep, bildirinin dilidir.
Modern hukukta “incitici, rahatsız edici” açıklamalar da fikir ve iade hürriyeti içine girer. Bu konuda AYM’nin, Yargıtay’ın birçok kararı var…
Fakat konuşurken, yazarken sorumlu ve dikkatli davranmak da hem medeni hem ahlaki bir gerektir.
Hele de Baro gibi bir hukuk kurumu, bu medeni ve ahlaki sorumluluğu daha fazla hissetmeliydi.
Fakat bildirinin marjinal kaldığı, ana akım hiçbir kesimden tasvip görmediği açıktır. Dinimiz genel bir saldırı altındaymış gibi bir provokatif duygulardan da sakınmak gerekir. Dini değerlerin zayıflaması güç ve kazanç hırsı gibi faktörlerden geliyor.
Bu gerçek, samimi dini hassasiyeti olanların gözünden kaçmamalıd
01/05/2020 00:35
Diyanet ve siyaset
201
İslam tarihinde genellikle dini otorite, siyasi otoriteye tabi oldu; bağımsız bir dini kurum gelişmedi.
Şiilikte durum farklıdır. Ayetullahlar daima siyasi iradeye meydan okuma gücüne, vakıflar yoluyla sağlam mali kaynaklara sahip oldular.
Osmanlı’da şahsiyetli ve dirayetli şeyhülislamlar padişahın yanlış emirlerini reddettiler, uyarıdan geri durmadılar. Ama şeyhülislam siyasi iradenin atamasıyla geldiği için, gitmeyi göze almadan bağımsız davranması kolay değildi.
Tarihte maalesef birçok ‘siyasi fetva’ örneği vardır.
SİYASİ DAVRANIŞLAR
Cumhuriyet, aynı geleneğe uygun olarak ‘din işleri’ni devlete bağlı Diyanet kurumuyla düzenledi. Diyanet üzerine çok ağır baskılar da oldu.
Ancak bu manen yüksek ve mesuliyetli görevi üstenen başkanlar, iktidarların günlük siyasi ihtiyaçlarına göre fetva vermekten, açıklamalar yapmaktan uzak durdular. Kanundaki “itikat, ibadet ve ahlak” konularına odaklanmaya özen gösterdiler.
Şimdi öyle mi?
Malum, virüs tahribatına karşı vatandaşlara yardım götürmede iktidarla muhalefet belediyeleri arasında bir yarış var. İktidar belediyelerin yardım toplamasını, hatta aşevlerini ve ekmek dağıtımını bile engelliyor.
Böyle partiler arası “yardım” yarışında Diyanet’in tavrı ne olmalıydı?
DiN İşleri Yüksek Kurulu şu fetvayı verdi:
“Zekatların bu günlerde ulusal düzeyde başlatılan dayanışma kampanyaları vasıtasıyla toplanıp hak sahiplerine ulaştırılması da caizdir”
Açıkça iktidarın kampanyasına destek veren bir ‘fetva’ bu!
Misaller çoğaltılabilir… Madem Diyanet “sosyal mesafeli” bir Cuma namazını gerekli buldu, niye eski Diyanet Başkanı muhterem alim Ahmet Hamdi Akseki’nin ismini taşıyan, dahası Diyanet’in bahçesinde bulunan camide değil de Beştepe’deki camide?!
İLMİHAL NE DİYOR?
Hangi fıkıh kitabında, hangi muteber İslami kaynakta, zekat ve diğer yardımların “ulusal düzeyde başlatılan kampanyalara verilmesi” kavramı var?!
Belediyelere, başka kurumlara verilirse caiz değil mi?!
Bu konuda Diyanet’ten aydınlatıcı bir açıklama bekliyorum.
Diyanetin 2011 yılında yayınladığı iki ciltlik İlmihal’e baktım. Benim çok değer verdiğim bir başvuru kitabıdır. Muhterem Ali Bardakoğlu Hocamız zamanında yayınlanmıştı. Şöyle diyor:
“Günümüzde zekatın toplanması ve dağıtımının sosyal bir organizasyonla gerçekleştirilmesinde, sandık sandık veya fon oluşturularak toplumun en ücra köşelerine kadar uzanan bir bilgi ve dağıtım ağı kurulmasında yarar bulunmaktadır…” (Cilt I, s. 490)
Bu organizasyonu merkezi yönetim yapar da mahalli yönetim yapamaz mı?!
Elbette yapabilir. Mesele, hangi organizasyon olursa olsun, şeffaf, hesap verir, yolsuzluk sezilirse soruşturulabilir olmasıdır.
Diyanet niye açıkça belediyeleri dışlayan, iktidara destek veren bir fetva çıkardı?
‘Ulul emr’ mi diyecekler?!
Diyanet, böyle siyasi bir tanım yapmadan, İlmihal’de olduğu gibi nötr bir yardım fetvası veremez miydi? Bu daha İslami olmaz mıydı?
Dikkat ediyor musunuz, siyaset dini değerleri nasıl araçsallaştırıyor?
‘ANLAM VE HİKMET’
Hiçbir Müslüman unutmamalıdır: Bir iktidar kavgasında mızrakların ucuna Kuran-ı Kerim sayfalarının takılması, evet, o gün sonucu belirlemiştir! Fakat bunun asırlar boyunca bütün İslam tarihinde oluk oluk kan akmasına, yüreklerdeki yaranın hala kanamasına yol açacağını kimse bilmiyordu.
Siyasette dini kullanmanın vebalinden ürkmek gerekir!
Bu vebali herkesten çok Diyanet duymalıdır.
Siyasetin dinle ilgili görevi çağımız düzeyinde bir din, vicdan, fikir ve ifade hürriyeti sağlamaktan ibarettir. Dini siyasallaştırmak onun manevi ve ahlaki içeriğini boşaltır, Müslümanları kamplara ayırır.
Hem insanların can derdine düştüğü, ekonomilerin sallandığı bir dönemde, insanları yardımlaşmaya çağırmak gerekirken, Diyanet Başkanı’nın hutbe konusu zina ve eşcinsellik mi olmalıydı?
Eski Diyanet Başkanı Prof. Mehmet Görmez’in dünkü mesajı şöyle:
“İnsanlık tarihinin en büyük musibetiyle karşı karşıya kaldığımız bu zor zamanda ve evlerimizde mahsur kaldığımız bu mübarek Ramazan’ın rahmet ikliminde daha anlamlı ve daha hikmetli bir yaklaşım içerisinde olunması ve bu zamansız tartışmaya son verilmesi en samimi temennimdir.”
Dikkat ettiniz mi, “anlam ve hikmet” diyor. Asıl kaybettiğimiz bu.
.03/05/2020 00:24
‘İhtilaf sahaları yeniden derinleşti’
107
Yukarıdaki başlığı, İYİ Parti lideri Meral Akşener’in Karar TV’deki konuşmasından aldım. Şöyle diyordu Akşener:
“Cumhuriyet döneminde ortaya çıkan ihtilaf sahaları çok uzun sürdü. Bu barışmayı sağlayamadık… Bu iktidar döneminde bütün ihtilaf sahalarımız yeniden derinleşti. Böyle dil olmaz…”
Akşener “böyle dil olmaz” diyerek Erdoğan’ın bilinen konuşma tarzını eleştiriyordu.
Siyasi tartışmalar bir kenara, Akşener bu konudaki sözleriyle “uluslaşma” ya da “milletleşme” tarihimizin hâlâ devam eden önemli sorununa parmak basmıştır: Bu sorun bizim hâlâ temel değerlerde ve temel kurumların işlevlerinde uzlaşmayı başaramamış olmaktır.
AŞİRETTEN DEVLETE
Kavimlerin tarihi binlerce yılı kapsar. Fakat kavim içinde aşiretler, hanedanlar birbiriyle savaşır. 16 Türk devletinden 14’ünü ya diğer Türk aşiretleri yıktı ya da bu çatışmaların doğurduğu zafiyetten yıkıldılar.
Hocam ve ağabeyim Erol Güngör “aşiret, boy, budun” gibi yapıların nasıl çatışmacı olduğunu ta Orhun kitabelerinden Osmanlı’ya tarih içinde tahlil eder.
O çağlarda aynı dili konuşup aynı dine inanan aşiretler arasında ortak siyasi değerler ve ihtilafları çözecek kamu kurumları yoktu.
Sıffin Savaşı’nın sosyolojik sebebi de aynıdır.
Kurallar ve kurumlar fikri modernleşmeyle gelişti. Milliyetçilik hareketleri bir bayrak altında aynı kurallar ve kurumlarla yönetilen “milli devlet” ya da “ulus devlet” haline gelmeyi amaçladı.
Milliyetçi düşünce tarihimizin büyük hocalarından Mümtaz Turhan, modern “millet olma cehdi”ni anlatırken, manevi ve kültürel değerlerde ortaklık yetmeyeceği için “idari mekanizma, herkesin dahil olduğu her nevi teşekkül ve teşkilatlar, sosyal guruplar… kaideler, nizamlar, örf ve adetler, anlaşma vasıtaları” gibi faktörlerin mevcudiyetini vurgular.
Aşiret beyliklerinden kurumlaşmış devlete yükselmenin de sosyolojik yolu budur.
Bu yolda çok mesafe aldık fakat hala ciddi “ihtilaf sahaları”mız var.
İHTİLAF SAHALARI
Cumhuriyet tarihini dolduran belirli “ihtilaf sahaları” din ve laiklik gerilimidir, mezhepsel ve etnik kimlik meseleleridir, hukukun siyasi iradeden üstün olamamasıdır…
28 Şubat’ta “ihtilaf sahaları” muhafazakarlar aleyhine derinleştirildi. Kabaca 2010’a kadarki süreçte “Avrupa Standartları” yolundaki açılımlarla bu ihtilafı aşıyorduk. Fakat 2011’den itibaren gelişen kutuplaştırıcı dil ve kamu kurumlarındaki “bizden” uygulamasıyla bu defa muhalifler aleyhine derinleşti.
Merhum Mümtaz Turhan “kaideler, nizamlar, örf ve adetler, anlaşma vasıtaları” diyordu.
Yargı dün “anlaşma vasıtası” değildi, bugün öbür yönde “anlaşma vasıta”sı değil!
Tarihe bakışta mesele adalet ise, geçmişe dönük rövanş kavgası yaparak ihtilaf sahalarını derinleştirmek yerine, ülkenin geleceği için siyasetin bugün adaletin gerçekleşmesini sağlamasına ihtiyaç yok mu?
Siyasi iradenin ihtilaf sahalarını kaldıracak bir reformlar projesi ortaya koyması gerekmiyor mu?
Ama Akşener’in dediği gibi ihtilaf sahaları derinleştiriliyor.
Partileri “siyasi aşiret” gibi algılıyoruz.
Bu yolla “gelişmiş ülke” olamayız. Hukuktan ekonomiye bütün indekslerde geriye gidiyoruz zaten.
BÜTÜNLEŞME VE KAYNAŞMA
Erol Güngör “Sosyal Meseleler ve Aydınlar” adlı kitabında, aşiret bağlarını çözen merkezi yönetimlerin (devlet) ve şehirleşmenin milletleşme açısından önemini anlatır. Millet kavramını “sosyal bütünleşme ve kaynaşma” kavramlarıyla izah eder.
Bu çok önemli; Sosyal bütünleşme ve kaynaşma!
Erol Güngör, “fikir hürriyeti, hoşgörü, açıklık, genişlik” kavramlarını savunur, “partizanlığın olduğu yerde fikir olmaz” diye vurgular.
Mümtaz Turhan “Garplılaşmanın Neresindeyiz” adlı kitabında modern medeniyetin üç unsurdan oluştuğunu yazar: “İlim, pratik hayata tatbikinden ibaret olan teknik, insan haklarını teminat altına alan hukuk ve hürriyet.”
Bu yolun neresindeyiz?!
Partimizin, davamızın, devrimimizin kavgasını yaparken Türkiye’yi nasıl frenliyoruz, farkında mıyız?
Herkes partisini tutsun ama Sayın Akşener’in “ihtilaf sahaları derinleşti” sözünün üzerinde çok düşünmeliyiz.
Milli birlik ve beraberlik diyoruz ya, bunu güçlendirmenin yolu öfkeli nutuklar değil, 82 milyonun kendini kanun karşısında eşit, ay yıldız altında hukuken güvende hissetmesidir.
5/05/2020 00:37
Üç OHAL kararnamesi iptal edildi
72
Anayasa Mahkemesi, OHAL döneminde çıkarılıp yasalaştırılan üç kararnameyi iptal etti, Resmi Gazete’de yayımlandı. (Karar No: 220/10)
Mesele hukuki açıdan son derece önemli olduğu gibi, OHAL yetkilerinin iktidar tarafından nasıl otoriterce kullanıldığını göstermesi bakımından siyaseten de önemli.
Diğer önemli bir yönü, iptal kararlarının oybirliğiyle alınmış olması. AYM’de “hak eksenli” ve “otorite eksenli” iki farklı hukuk anlayışı giderek belirginleşiyordu. Bu üç kararname anayasaya öylesine aykırıdır ki, iptaline oybirliğiyle karar verdiler.
OHAL’DEN İSTİFADE
Önce, OHAL’den istifade ederek nasıl ‘ölçüsüz’ düzenlemeler yapıldığına birkaç örnek…
AYM’nin iptal kararında da belirtiliyor; OHAL döneminde iktidar “OHAL süresince uygulanma niteliğini aşan” kararnameler çıkardı…
Kişiler hakkında polis ve MİT raporlarına göre işlem yapmaya imkan veren kararnameler çıkardı… “KHK mağdurları” bunun tam örneğidir.
Hakim ve savcı sınavlarında gerekli olan 100 üzerinden “en az 70 puan” şartını 6 Ocak 2017 günlü KHK ile kaldırdı… Başarısız hukukçular bu sayede “mülakat” yoluyla, siyasi tercihle hakim ve savcı yapıldı…
AYM’nin bu konuda emsal bir “liyakat” kararı vermesini çok arzu ederdim. Fakat 20 Şubat 2019’da “yüzde 70 başarı” şartı yeniden getirildiği için AYM açısından dava konusu ortadan kalktı.
Evet, kalktı ama iki yıl içinde yargıda kalite çok düştü, siyasi tercihli çok atama yapıldı.
OHAL yetkileri nasıl kullanılmış, bunlar birkaç örnek.
KEYFİ KULLANIM
AYM kararında, öncelikle, ‘kanun’ların nasıl olması gerektiğini belirleyen şu tespit fevkalade önemlidir:
“Kanuni düzenlemelerin… kuşkuya yer vermeyecek şekilde açık, net, anlaşılabilir, nesnel (objektif) olması, ayrıca kamu otoritelerinin keyfi kullanımlarına karşı koruyucu önlem içermesi gerekir.” (Paragraf 64)
Burada “otoritenin keyfi kullanımlarına karşı koruyucu önlem” kavramına dikkatinizi çekerim. Bu, modern anayasa hukukun geliştirdiği bir kavramdır.
AYM’nin üç iptalinden biri bu konuda: İnternet abonelerine ait kişisel bilgilere, kişisel verilere polisin ulaşmasına KHK ile imkan verilmiş, sonra bu yasalaştırılmıştı…
AYM bunu “demokratik toplum düzenin gereklerine uymadığı” için ve “özel hayatın gizliliğine” ölçüsüz müdahale niteliğinde olduğu için iptal etti.
İptalin bir gerekçesi daha var: Polise verilen yetki “keyfiliğe izin vermeyecek şekilde belirli ve öngörülebilir düzenleme niteliğinde” olmalıydı, ama yetki verilirken keyfi kullanılmasını önleyecek kanuni şartlar belirtilmemişti. (Paragraf 92-104)
‘İLTİSAK VE İRTİBAT’
Kamuya sözleşmeli personel alımında polisin “güvenlik soruşturması” yapmasını da AYM iptal etti. Gerekçesi, Bu yetkinin “kötüye kullanılmasına karşı yeterli güvenceleri” içermeyen bir düzenle polise verilmiş olmasıdır…
Kararda, “keyfiliğe izin vermeyecek şekilde belirli ve öngörülebilir kanuni güvencelere yer verilmeksizin bu yetkilerin kullanılması anayasanın 13. ve 20. maddeleriyle bağdaşmamaktadır” deniliyor. (Paragraf 134)
AYM’nin iptal ettiği üçüncü KHK düzenlemesi, MİT ve Emniyet raporlarıyla ilgili: Medya hizmet sağlayıcı kuruluşlarının yöneticileri hakkında MİT ve Emniyet “irtibat ve iltisak” raporu verirse o kuruluşların lisans başvuruları reddedilecekti…
Meclis’ten de böyle geçmişti.
Burada hukuki durum, “KHK ihraçları” ile aynıdır. MİT ve Emniyet’in yani yürütme erkinin, iktidarın “iltisak ve irtibat” raporu üzerine getirilen hak mahkumiyetleri, mağduriyetler!
AYM’ye göre ise, MİT ve Emniyet’in “irtibat ve iltisak” raporlarının “doğruluğunu denetleme ve gerçek duruma göre işlem yapma imkanı çok sınırlıdır”, bu yüzden keyfiliğe çok müsaittir. Böyle raporlarla lisans talebinin reddedilmesi ifade hürriyetine ölçüsüz bir müdahaledir. (Paragraf 84-85)
Netice: Kişilere ve heyetlere güvenerek yetki vermek çok risklidir. Yetkiler, güvenin yanında sınırları açıkça çizilerek ve denetim mekanizması açılarak verilmelidir.
CHP’nin açtığı dava üzerine AYM’nin verdiği bu iptal kararları hakkında Babacan’ın DEVA Partisi hukuki dille yazılmış destekleyici bir bildiri yayınladı.
Bütün partiler, bütün kurumlar ve hukuka ilgi duyan herkes böyle konuları dikkatle izlemeli, açıklamalarıyla kamuoyunu bilgilendirmelidir.
6/05/2020 00:32
Maske dağıtımı ve sistem sorunu
160
Amerika’ya, Avrupa’ya tonlarca maske hediye eden Türkiye, kendi ülkesinde maske dağıtımını düzenli bir şekilde başaramadı…
Dışarıya gönderdik içeride kalmadığından değil, dağıtımı tekel altına almak istediğimizden!
Aman Belediyeleri dışlayalım, her kamu faaliyeti “bizim” damgamızı taşısın, “bize” oy getirsin anlayışı…
İsmet Berkan “Gündem” adlı bültende, “Maske Dağıtma fiyaskosu bitti, hükümet teslim oldu” diye yazıyordu!
Tam bir ay önce maske satışı yasaklanmış, Cumhurbaşkanı Erdoğan “vatandaşa maskesini biz yollayacağız” demişti.
Kendisi adına gönderilen maske ve kolonyalar “Cumhurbaşkanının selamı var” diyerek çeşitli kamu görevlilerince dağıtılmıştı.
Bütün vatandaşlarla kiriz süresince maske dağıtmak fikri de çok cazip gelmişti anlaşılan.
NASIL DAĞITILACAKTI?
Devletin bütün vatandaşlara maske ulaştıracak bir teşkilatı yoktu; olması da gerekmezdi.
Önce PTT dağıtacak denildi, tabii PTT altından kalkamadı… Eczacılar denildi olmadı. İşverenler denildi olmadı…
Üstelik maskesiz sokağa çıkış yasaklanmıştı!
Bir ay böyle geçtikten sonra 4 Mayıs’ta Cumhurbaşkanı şu açıklamayı yaptı:
“Bugüne kadar piyasada satışına izin vermediğimiz cerrahi maske ve bez maske satışına halkımızın kolayca ulaşabileceği yerlerde izin vermeyi planlıyoruz. Maske türlerine göre üst fiyat belirleyerek halkımızı mağdur edecek girişimlerin önünü keseceğiz.”
Baştan düşünmek, dağıtımın hangi organizasyonla yapılacağını araştırmak gerekmez miydi?
Belli ki, dağıtımın “nasıl”ı, fizibilitesi, teşkilat kapasitesi düşünülmeden “biz dağıtalım” kararı alınmıştı…
Halbuki rasyonel düşüncenin ilk adımı nasıl sorusudur. İktidar “kim” diye düşündükçe rasyonellik oranı düşüyor; “bizden” mi değil mi?
‘BELEDİYELER İYİ ÇALIŞIYOR’
Belediyeler ve muhtarlar bunun için dışlandılar çünkü hepsi “bizden” değil! Hele de en büyük seçmen kitlesini barındıran büyük şehir belediyeleri!
Bırakın maske dağıtımında onların da katılımını sağlamayı, aşevleri kapatıldı, ekmek dağıtmaları engelledi, yardım toplamaları yasaklandı.
İktidarda vatandaşın gözüne girme enerjisi olur da muhalefet beledilerinde olmaz mı? Olmalı üstelik.
İbrahim Kalın akademik ve etik dürüstlükle açıkça ifade etti; “belediyelerimiz iyi işler yapıyor.”
Vatanın, milletin, ülkenin, insanımızın, halkımızın yararına olan; bütün kurumların hizmet yarışında olması değil mi?
Siyasi çıkar düşüncesiyle engellemek neticede toplam hizmet kalitesini düşürmez mi?
Maske dağıtımında belediyeler dışlanacağına onların da katımı ile daha geniş kesimlere maske ulaştırılmış olmaz mıydı?
Zaten Anayasa’da merkezî ve mahalli idareler aynı “idare” başlığı altında düzenlenmiştir.
Ama belediyeler hem kısıtlandılar hem hiçbir hukuki işlem yapılmadan “FETÖ- PKK” diye suçlandılar!
‘SİSTEM’ SORUNU
Maske dağıtımındaki sorunlar gösteriyor ki, “güç” tutkusuyla bir elde aşırı yetki toplanması yönetimde rasyonelliği ve verimliliği aşağıya çekiyor.
Virüsle mücadelede Türkiye elbette başarılı bir aşamada… Bu başarının sebepleri; kökleri derinlere inen modern tıp öğrenimidir, elbette Ak Parti iktidarında gelişmesini sürdüren sağlık teşkilatımızdır ve… Bilim Kurulu ile Sağlık Bakanı Koca’nın politize olmaktan uzak, kapsayıcı ve rasyonel kriz yönetimidir.
Bu gerçek, kamu hizmetlerinde iş bölümünün, politize olmaktan uzak durmanın, rasyonel ve kapsayıcı davranmanın ne kadar önemli olduğuna bir örnektir.
Maske fiyaskosu ise politize, siyaseten tekelci ve dışlayıcı bir yönetimin başarısızlık örneğidir.
Yetkilerin tek elde ölçüsüz toplanması kararlarda gecikmelere, objektif rasyonel tavırlar yerine duygusal tavırlara, hukuki kurallar yerine siyasi kayırmalara yol açıyor. Kurumlara güven indeksi aşağıya yöneliyor.
Prof. Kemal Gözler, “Türkiye Nereye Gidiyor” adli hacimli kitabında CB sisteminin “Bir Buçuk Yıllık Bilançosu”nu yazdı: Kararlarda gecikmeler, çelişkiler, objektif kurallar yerine kişilere göre düzenlemeler, uzmanlığın önemsizleşmesi, kurumların aşınması… (http://www.anayasa.gen.tr/index.htm)
Nitekim, uluslararası indekslerde çizgilerimiz aşağıya doğru!
Halbuki 2010’a kadar hemen tamamı yukarıya gidiyordu.
Türkiye’nin önünde dağlar gibi ağır bir ekonomik sorun var. Sistem mutlaka kuvvetler ayrılığına uygun ve rasyonel hale getirilmeli, en azından dilde ve uygulamada kapsayıcı ve rasyonel olmaya özen gösterilmelidir.
08/05/2020 00:37
‘Bay Kemal…’
141
Karar TV’de peş peşe üç lideri İzledim: Meral Akşener, Temel Karamollaoğlu, Kemal Kılıçdaroğlu…
Ahmet Taşgetiren, Elif Çakır ve Yıldıray Oğur’un sorularını cevapladılar.
Liderlerden hiçbiri Erdoğan’a hakaret etmedi; eleştirilerini söylediler elbette.
Aşağı yukarı üç ayrı akım, üç dünya görüşü…
Meral Akşener, Türkiye’nin geçmişten gelen “fay hatlarını derinleştirdiler” diye eleştirdi. Gökalp’in, Mümtaz Turhan’ın, Erol Güngör’ün ‘sosyolojik milliyetçilik’ çizgisindeki en önemli sorun; toplumdaki kültürel yarılmalardır, fay hatlarıdır.
Temel Karamollaoğlu, uzlaşmayı savunurken Erbakan’nın Ecevit’le koalisyon kurduğunu hatırlattı… Din adamlarının particilik yapmasını şu sözlerle eleştirdi:
“Maalesef üzülerek ifade ediyorum, din görevlileri bu konuda en aşırı gidenler… Siz yani caminin içinde saf tutan insanları kutuplaştırırsanız bu memlekete çok daha ciddi zarar verirsiniz.”
TARİHSEL TRAVMALAR
Radikal devrimler böyle travmalar yaratıyor; Fransız devrimin travmaları, Raymond Aron’a göre 1960’lara kadar sürdü, giderek şiddeti azalsa da…
Biz artık bu travmaları, fay hatlarını aşmalıyız.
Hâlâ 1930’larda yaşıyormuşuz gibi fay hatlarını derinleştirelim mi?
28 Şubat o fay hatlarını, kutuplaşmayı bilinen yönde derinleştirmişti…
Temel Karamollaoğlu’nun “sosyal demokrat arkadaşlara” hitaben, “Arkadaşlar, Müslümanlıkla aranızdaki köprüleri yeniden inşa etmeye çalışın…” diye çağrıda bulunmasının böyle reel bir sosyolojik zemini vardır.
Şimdi, tarihin kavgalarını tarihçilere bırakmayıp günün siyasetinde toplumun büyük kesiminde oy tutmak için hala 1930’lardaymışız gibi öfkeli bir dille fay hatları öbür yönde derinleştiriliyor.
Parti menfaati fay hatlarını derinleştirmeyi gerektirebilir ama Türkiye’nin menfaati, fay hatları aşmayı, siyasetin kimliksel ve hamasi mahallelerden çıkıp rasyonelleşmesini gerektiriyor.
Ekonomik performans için bile bu şart.
ON YIL ÖNCE…
Kemal Kılıçdaroğlu sadece şimdilerde değil, on yıl önce “fay hatlarını” görüyor ve CHP’nin eski ‘sekter’ çizgisini aşarak geniş kitlelere açılması gerektiğini söylüyordu.
CNN Türk’te kendisiyle yaptığım mülakatta şöyle diyordu:
“İnsanın inançları kendisine aittir zaten. Ve saygı duyulur elbette. Çünkü artık biz 21.yy’da kılık kıyafetti, inançtı bunları normal siyasal yaşamdaki tartışmaların dışına çıkarmamız lazım… Ama maalesef biz bunu yeteri kadar yapamadık.” (6 Mart 2009)
Ve iste “Bay Kemal”in on yıl sonraki konuşması:
“Bizim de çok kabahatimiz, kusurumuz var. Bir başörtüsü meselesini Türkiye Cumhuriyeti’nin en temel meselesi haline getirdik. Sana ne kardeşim. O kız çocuğumuz üniversiteye gidiyor mu, okuyor mu, imkanını sağlıyor muyuz? Derdin o olmalı.” (4 Ekim 2019)
Bu tutarlılık samimiyetin ifadesidir.
Kılıçdaroğlu’nun tavırlarında da aynı tutarlılık var. Türban yasağının kalkmasını destekledi, milliyetçi muhafazakar isimlere partisini açtı…
Mansur Yavaş ve CHP’den gelmekle beraber Ekrem İmamoğlu’nun adaylığı ve seçim başarıları aynı açılımın devamıdır.
İYİ Parti ile ve Saadet Partisi ile iyi ilişkiler de böyledir.
AŞİRET GİBİ
Celal Bayar muhalefetteyken Meclis kürsüsünde, İttihat ve Terakki’den beri keskin parti kavgalarından ülkenin çok zarar gördüğünü hatırlatarak şöyle diyordu:
“Bir aşiret reisinin diğer reise kızmak suretiyle birbirine hasım olması âdetini bu memlekete sokmayacağız… Mazinin parti mücadelelerini, kardeş kavgalarını göz önünde bulundurarak vicdanında şüphe ve kin uyandırmak şaibesinin bu memleketin siyasi hayatında yer tutmasına biz de meydan vermeyeceğiz…” ( 2 Şubat 1949)
Maalesef 1950’lerde siyaset yeniden aşiretler çarpışmasına dönüştü, 27 Mayıs belası geldi.
Zamanımızda bizlerin, bu ülkenin insanları olarak önümüzdeki tarihi sınav şudur: Travmayı, fay hatlarını derinleştirmek mi, aşmak mı lazım?
Tarih bizlerden nasıl bahsetsin? Kavgayı sürdürdüler diye mi, çözüp birlikte yürümeyi başardılar diye mi?
Kutuplaşma dilini bırakarak, beraber yaşama kültürünü geliştirerek ve hukuk devletinde temel hak ve özgürlükleri güçlendirerek aşmak zorundayız!
Vatanseverliğin de gereği budur.
Artık partilerimizi aşiret gibi algılamaktan çıkalım. Her devirde bizi kutuplaştıran fay hatlarımızdan kurtulup zihinlerimizi açalım.
Kalıplarını kırmış açık zihinlere çok ihtiyacımız var bu çağda
10/05/2020 00:34
Kaç milyar dolar lazım?
101
Türkiye’nin önündeki en büyük sorun ekonomidir, hem de korkutucu boyutlarda…
Virüsle mücadeleyi Türkiye’nin tıp birikimi ve sağlık teşkilatımızın enerjisi sayesinde mümkün olan ölçüde başarıyla götürüyoruz…
Ancak tedbirlerin yumuşatılmasının ikinci bir dalgaya yol açması endişesi var. Bu endişeyi Bilim Kurulu üyeleri de söylüyor.
Tedbirler niye yumuşatılıyor? Ekonomi için tabii.
Bütün ülkelerde politikacıların eğilimi, ekonomilerdeki hasarın daha fazla büyümemesi için bir an önce piyasanın hareketlenmesini sağlamak yönünde…
Bunun şampiyonu Trump…
40-50 MİLYAR DOLAR
Türkiye’nin ekonomi endişesi daha ağır. Hem “gelişmiş ülke” değiliz… Hem kaynaklar rant ve tüketime gittiği için patlak veren 2018 krizinde gelirimiz 10 bin doların da altına düştü.
Bunun üstüne, virüsün ekonomide yapmakta olduğu tahribatın yaratacağı işsizlik konusunda Ali Babacan “İşsizlik rakamlarının geleceği boyutu açıklamaya korkuyorum” diyor.
Böyle bir ekonomide virüsün tahribatını kaldırabilmek için muazzam miktarda dış kaynak gerekiyor.
ODTÜ iktisattan Prof. Dr. Erol Taymaz, krizden çıkış için ihtiyaç duyulan destek paketinin büyüklüğünü 54 milyar dolar olarak hesaplıyor. (HaftalıkHaber, 20 Nisan)
Koç Üniversitesi’nden Prof. Selva Demiralp’a göre, 2020 yılında ödenmesi gereken dış borç yaklaşık 169 milyar dolardır, bunun “35 milyar dolar ila 50 milyar dolarlık kısmı çevrilemez ve bir yerden denkleştirmek zorunda”dır. (BBC Türkçe, 7 Mayıs)
Gerçi Maliye ve Hazine Bakanı Berat Albayrak “Hazinenin 2020’de çevirmesi gereken sadece 4,7 milyar dolar borç kaldığını” söyledi ama o sadece Hazine’nin borcudur; tüm borçlar değil.
NEREDEN BULACAĞIZ?
En az 40-50 milyar dolar dış kaynak ihtiyacı olduğu kesin.
Uçuyoruz, dünya bizi kıskanıyor ama durum maalesef bu.
Dünya ekonomisi de küçülürken bu 40-50 milyar dolarlık dış kaynağı nasıl bulacağız?
Virüsün dünya ekonomisindeki tahribatıyla mücadele için IMF 1 trilyon dolarlık fon oluşturdu; 90 kadar ülke başvurdu. Fakat IMF muslukların kapatılması, tasarruflu ekonomik program, şeffaflık gibi şartlar koşar, biz bunu istemiyoruz…
Fed, dünya ekonomisi canlansın diye 2 trilyon dolarlık swap (para takası) paketi oluşturdu; 14 ülkeyle anlaşma imzaladı. Ankara da başvurdu ama henüz bir gelişme yok.
Reuters’a göre, Fed swap anlaşması yapmak için hem merkez bankalarının bağımsızlığına hem rezerv durumuna bakıyor. (10 Nisan)
Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası’nın başkanı “laf dinlemediği için” görevden alındığı gibi rezervlerini de virüsten önce eritmeye başlamıştı.
Ülkelerin içindeki hukuki düzenin kalitesi, kamu kurumların işlevselliği, Merkez Bankasının bağımsızlığı ve ekonomi politikalarının rasyonalist mi popülist mi olduğu meseleleri ne kadar önemli, görüyorsunuz.
Buna dış politikayı da eklemek lazım…
BATI DOST MU DÜŞMAN MI?
Babacan’ın şu sözlerine herkesten çok iktidar kulak vermeli:
“Son yıllarda o kadar çok yabancı düşmanlığı, o kadar çok Batı düşmanlığı yapıldı ki hükümetin siyaseti dar bir köşeye sıkıştı...”
Niye Babacan? Çünkü onun dönemindeki ekonomi performansı ve Türkiye’ye giren yatırım sermayesi gözler önünde.
İtirazları duyar gibiyim; Batı Türkiye’ye düşman; Batı terörü destekliyor…
Batı ne dost ne düşman! İş yapmayı, diplomasi yürütmeyi becermek lazım
Bu iktidar döneminde Avrupa Parlamentosu Türk bayraklarıyla ve evet pankartlarıyla donatılmış, 600 milyar dolar yatırım sermayesi de Batı’dan gelmişti.
Batıyla çıkan sorunları diplomasi kanallarında tutmak yerine seçim meydanlarında körükleyerek Batı’yı düşman haline getirmek, nasıl bir başarıdır?!
Ya 2.5 milyar dolarlık S-400’ler neye yarayacak?
TIBBİ YARDIMLA ÇÖZMEK
Ankara galiba bir ‘revizyon’ ihtiyacı duyuyor ki, “tıbbi yardım”la durumu düzeltmek istiyor.
Cumhurbaşkanı Erdoğan Trump’a tıbbi malzemeyle birlikte gönderdiği mektupta şöyle diyor:
“Umuyorum ki önümüzdeki dönemde, Kongre ve ABD basını da salgın sırasında sergilediğimiz bu dayanışmanın da etkisiyle, ilişkilerimizin stratejik önemini daha iyi kavrayacak ve ortak sorunlarımızla ortak mücadelemizin gerektirdiği anlayış içinde hareket edecektir…”
Tıbbi yardım inşallah işe yarar diyelim ama içerideki hukuk, demokrasi, kurumların aşınması ve dış politikada yön karışıklığı gibi asli sorunları çözmemiz gerektiğini hiç akıldan çıkarmayalım.
11/05/2020 00:38
Bilim izah eder din anlam verir
94
İslam Düşünce Enstitüsü Başkanı Prof. Dr. Mehmet Görmez Taha Akyol’un sorularını cevapladı.
Hocam, bir koronavirüs afetini yaşıyoruz. Orta Çağ Hıristiyanları bu tür afetleri Tanrı’nın gazabı saydılar. Bu anlayış Müslümanlarda da var. Doğrusu nedir?
Büyük salgın ve deprem gibi afetlerin anlaşılması ve yorumlanması hem dinlerin tarihinde hem felsefe tarihinde pek çok krize yol açmıştır. Denilebilir ki Batı düşüncesindeki büyük kırılma böyle bir afet sonrası tartışmalara dayanır. 1755 Lizbon depremi fizikalist maddeci bakış açısı ile teolojik manevi bakış açısını karşı karşıya getirmiş, din-bilim-felsefe çatışmasının fitilini ateşlemiştir. Oysa fizikalist gözlükle varlığa ve kâinata bakan, her şeyin sebebini sadece mekanik bir nedensellikte arayan düşüncence ne kadar sığ, yanlış ve eksik ise her afeti sadece ilahî ceza ve azap olarak gören teolojik anlayış da o kadar sığ, yanlış ve eksiktir.
Zira bu tür afetleri bilim açıklar, felsefe akıl süzgecinden geçirerek düşündürür, din ise anlamlandırır. Ancak dinin verdiği anlam, -İslam söz konusu olduğunda- bilimin açıklamasını ve felsefenin düşüncesini göz ardı etmez. Zira bilim Rabbimizin kâinata yerleştirdiği ayetlerin tefsiri; akıl ve düşünce de onun insana en büyük ihsanıdır. Bilim bize koronavirüsü izah eder; nasıl mutasyona uğradığını, epidemiden pandemiye nasıl dönüştüğünü ve dünyaya nasıl yayıldığını açıklar, fakat anlamlandıramaz. Hikmetini izah edemez. Bundan ne tür dersler çıkarmamız gerektiğini bilemez. Manevi, metafizik boyutunu göremez. Anlamlandırmayı din yapar. Fakat eksik bir ilim ve eksik bir âlem tasavvuruna sahip, tenzil ile tekvini ayıran, sünnetullahı bilmeyen sözde din bilgini de doğru anlamlandıramaz.
Kur’an bu tür musibetleri sadece bir ceza ve azap olarak değil, bir ayet ve bir ibret olarak değerlendirir. Bu tür musibetler birer ilahî âdet değil, birer ilahî ayettir. Ayetin sözlük manası işarettir. İşaretler yani ayetler, ibareler üzerinden değil, ibretler üzerinden okunur. Bu açıdan Kur’an’da ‘ibret’ sadece bir kelime değil, bir anlama yöntemidir. İbret, mana-yı harfî değildir. Hâdiselerin sebep ve sonuçları üzerinde basiretle durmaktır, derin düşünmektir, onlardan dersler çıkarmaktır.
ÜÇ HATADAN SAKINMAK
Bu tür hâdiseleri doğru anlamak için şu üç hatayı yapmamak gerekir:
Birincisi bu tür musibetleri belli bir kişiye, belli bir olaya, belli bir topluma ve belli bir günaha bağlamak. Zira bu tür afetlerde sadece âsiler değil, veliler, masum insanlar ve çocuklar da ölür. Hz. Ömer dönemindeki Amvas Vebasında pek çok sahabi hayatını kaybetmiştir.
İkincisi bu tür büyük salgınları insanın yapıp ettiklerinden, insanın tabiatla ilişkisindeki hatalardan ayrı düşünmek. Nitekim, “Denizde ve karada bozgunluk, insanların elleriyle yapıp ettiklerindendir.” (30/Rûm, 41)
Üçüncüsü bu tür hâdiseleri Allah’ı, Yaratıcı Kudret’i yok sayarak değerlendirmek. O nedenle bu tür hâdiseler karşısında ileride aklımızı mahcup edecek açıklamalar yapmaktan kaçınmak gerekir.
ÇOCUKLARIN ÖLÜMÜ
Çocukları ve masum insanları da öldüren tabii afetleri ‘ceza’ olarak niteleyen anlayış, Allah’ın ‘âdil’ sıfatına da aykırı değil mi?
Sadece ‘ceza’ olarak nitelendirirsek hem âdil sıfatına hem de rahmân ve rahîm sıfatına aykırı olur. Yukarıda da ifade ettiğimiz gibi bunu doğru anlamak için dini bir bütün olarak anlamak gerekir.
Hayatın dünyadan ibaret olduğuna inanan, varlığı maddeye insanı bedene indirgeyen, varlığın aşkın, metafizik, manevi boyutlarını ihmal eden, parçalı bir âlem ve eksik bir ilim tasavvuru ile hareket eden kimselerin, bu tür afetleri anlaması ve anlamlandırması zordur. Hatta varoluşun gayesi, yaratılışın hikmeti anlaşılmadan, doğru bir âlem tasavvuru oluşmadan, ahiret inancı olmadan dünyada şer, kötülük, acı, elem, üzüntünün varlığı izah edilemez.
Afetleri ayet olarak anladığımızda bu tür hastalıkların da bir anlamı, bir gayesi, bir hikmeti ve bir felsefesi vardır. Hatta azap olarak değil rahmet olarak değerlendirmek de mümkündür. “Hoşlanmadığınız nice şeyler var ki onda hayır vardır. Hoşlandığınız nice şeyler var ki onda kötülük vardır.” (2/Bakara, 216) Hiç kimsenin rahmân ve rahîm olan Rabbimizi gökten kullarına öfke saçan, azap yağdıran bir ilah olarak göstermeye hakkı yoktur.
Afetler aslında insanın yaratılış gayesine hizmet ederler. Bu açıdan baktığımızda afetler, yaratılışımızın hikmetini bize hatırlatan birer ilahî ikazdır. Afetler, aslında sadece birer ilahî ikaz da değildir. Bazı kulları için rahmettir. Bazı kullarının günahlarına kefarettir. Bazı kullarının ise derecelerini yükseltmek içindir. Bazen afetler, masumları daha büyük musibetlerden korumak içindir.
HAYIR VE ŞER
Buradan dev bir kelam-teoloji problemine geliyoruz. Sizin de eserlerinizde çok işlediğiniz mesele: ‘Hayır ve şer Allah’tan’ kuralını nasıl anlayacağız?
Burada üç şeyi ayırt etmek lazım. Ontolojik kötülüğü, ahlaki kötülüğü, ve insana verilen kötülük potansiyelini birbirinden ayırmalıyız.
Ontolojik kötülük konusunda ben İmam Mâturidî gibi düşünüyorum. Yani varlık âleminde mutlak kötülük yoktur. Kötülük bizatihi bir varlık değildir. Ve hiçbir kötülük doğrudan Allah’a isnat edilemez.
Ahlaki kötülükte ise tek sorumlu insandır. Nitekim Kur’an’da “Başına gelen iyilik Allah’tandır. Başına gelen kötülük ise nefsindendir.” buyurulur. (4/Nisâ, 79)
İnsana verilen kötülük potansiyeli ise yaratılış ve varoluş hikmetinin bir gereğidir. Nasıl ki karanlık olmadan aydınlığı anlayamayız. Batıl olmadan hakikati tanıyamayız. Zulüm olmadan adaleti fark edemeyiz. Kötülük olmadan iyiliği idrak edemeyiz. Ancak hiçbir zulmün sebebini, batılın nedenini ve hiçbir kötülüğün varlığını Allah’a isnat edemeyiz. Eğer yeryüzünde kötülük olmazsa yaratılışın gayesi kaybolur. Dünyada hiç kötülük olmasaydı insana irade ve özgürlük verilmezdi. İnsan iyi olmakla kötü olmak arasında hatta mümin olmakla kafir olmak arasında özgür bırakılmazdı. Allah, iyiliği, adaleti, merhameti yeryüzüne egemen kılmayı; kötülüğü, zulmü, acımasızlığı ortadan kaldırmayı insanın varoluş gayesi olarak zikreder. Hal böyleyken bizim Allah’a dönüp sen niye kötülüğü yarattın, niçin kötülüğü önlemiyorsun, deme hakkımız olur mu? İnsan, fıtratıyla, vicdanıyla, aklıyla kendisine gönderilen peygamber ve kitapla bütün kötülüklerin üstesinden gelerek iyiliği egemen kılmakla mükelleftir.
USUL/METOT NİYE ÖNEMLİ?
Sizin bütün eserleriniz “metot” ya da “usul” üzerine... Niye önemli?
Her türlü bilginin metaa dönüştüğü, dinî bilginin bütünlüğünü kaybedip parçalandığı çağımızda artık en büyük sorun bilgisizlik anlamında cehalet değil, usûlsüzlüktür. Bilgi kıtlığı değil, usûl yokluğudur. Bilgi kaosu ve yorum anarşisinin dinin sade ve berrak hakikatlerini gölgelediği zamanımızda en büyük kötülük, ilke, kural ve kaide tanımadan dini yorumlamaktır. Usûl ve metot üzerinde durmamızın bir sebebi budur. Usûl üzerinde durmamızın bir diğer sebebi ise dinin asıllar ve deliller sistemini kaybetmeden anlama çabasıdır. Zira bir dinin başına gelebilecek en büyük musibet, asırlar içinde istikrar bulan kaynak bütünlüğünü, asıllar ve deliller sistemini ve değerler hiyerarşisini kaybetmesidir. Bütün bunlar dini doğru anlamak ve uygulamak için bir usûle ne denli ihtiyaç duyduğumuzu gösteriyor.
İslam düşüncesinde usûl sadece bazı fakih ve kelamcıların usulü’d-din ve usul-i fıkh adı altında yazdığı eserler ve bu eserlerde ortaya koydukları ilke ve prensiplerden ibaret değil. En geniş anlamda, insan, dünya, akıl, hukuk, bilim, kültür ve sanat gibi varlık alanlarının din ile ilişkisini kurgulayan, belirleyen yöntem usûldür. Usûl aynı zamanda din ile kültürü, adet ile ibadeti, evrensel olan ile kültürel olanı, sabit olan ile değişken olanı birbirinden ayırarak dinin rahmetini bütün zamanlara ve mekânlara doğru taşımanın, doğru anlamanın, doğru anlatmanın adıdır. Usûlün gökten inmediği muhakkaktır ama ümmetin kök ile gök arasında kurduğu bütün ilişkiler usûlde mevcuttur. Usûl, tenzil ve tevili birbirinden ayırmamak, tevili tenzil mertebesine çıkarmamak ve tevilden dolayı hiçbir Müslümanı tekfir etmemek için de daima gerekli bir okumadır.
Bütün bu sebeplerle biz de hem çalışmalarımızda hem de Enstitümüzde usûl ve metoda öncelik tanıdık.
KUR’AN ‘KANUN’ MU?
Konuşma ve kitaplarınızda “Dini metinleri birer kanun metni gibi algılayan anlayışını” radikal selefileri eleştiriyorsunuz. Kur’an niye “kanun metni” gibi algılanmamalı?
Kur’an gökten üzerimize yağan bir kitap değildir. Bir beşer Peygamber vasıtasıyla sünnet adını verdiğimiz yaşanmış bir hayata dönüşmüştür. Ve o 23 yıllık hayatın bütün iniş çıkışları dikkate alınmıştır. Kur’an varlık âleminin bir tercümesidir. Bu açıdan Kur’an’da tarih vardır, kıssalar vardır, varlık vardır, tabiat vardır, kozmoloji vardır, insan vardır, toplum vardır, ahlak vardır, itikat vardır, ibadet vardır. Onun için Kur’an’ın her ifadesi ayet adını almıştır. Ayet, kanun değildir. Fakat ayet bütün kanunlara rehberdir. Kanun, ayeti ayet olmaktan çıkarır. Bu, Kur’an’da hüküm bildiren ayetlerin olmadığı manasına gelmez.
Bir metni kanunlaştırmak sadece bir yorumdur ve beşerî zihinsel bir formülasyondur. Ayet, doğrudan zihinsel bir formülasyona dönüştürülemez. Nitekim Tevrat’ın tahrifi rabbilerin kanunlarına dönüştürülerek gerçekleşmiştir. Kur’an sadece kanun gibi algılanırsa, hakka, hakikate, ahlaka, adalete, merhamete ve bütün kanunlara rehberlik etmekten uzaklaşır. Ve herkes kendi düşünce ve yorumlarını Kur’an’a söyletmeye kalkışır. Kur’an, hidayet rehberidir. Kur’an’ı bir kanun metnine dönüştürdüğünüzde hidayet rehberi olmaktan çıkarır ve evrenselliğini zedelemiş olursunuz. Elbette Kur’an’ın kendisinin evrensel, külli kanunları vardır. Ve her ayet o külli kanunlar çerçevesinde anlaşılmak durumundadır.
İNSAN PEYGAMBER
Yeni Çıkan ‘Sünnet ve Hadisi Anlama Kılavuzu’ adlı kitabınızda diyorsunuz ki: “Allah Resulü’nün beşer olarak yaptıkları ile peygamber olarak yaptıklarını birbirinden tefrik etmek suretiyle sünnet anlaşılmalıdır.” Birkaç örnekle açar mısınız?
Örnek vermeden önce şunu ifade etmek isterim. Sünnet ve hadisi bugün anlamlandırıp yorumlarken risalet-i Muhammediyye’nin iki büyük özelliği olan bütün âlemlere gönderildiği evrensellik gerçeği ile bütün zamanlara hitap ettiği ebedîlik hakikatini daima göz önünde bulundurmalıyız. Sünneti doğru anlamak ve anlamlandırmak için bütün usûlcülerin yaptığı gibi Allah Resulü’nün beşer olarak yaptıkları ile peygamber olarak yaptıklarını birbirinden tefrik etmek gerekir. Ona benzemekle (teşebbüh) onu örnek almayı (teessi) birbirinden ayırmak gerekir. Zira hiçbir peygamber kendi kavminin kültürünü evrensel bir din kuralına dönüştürmemiştir. Bir dine girebilecek en büyük bidat, peygamberin gönderildiği kavmin örfünü, âdetini, geleneğini, kültürünü din hâline getirmektir. Binaenaleyh sünneti doğru anlamak için âdet ile ibadeti, yerel olan ile evrensel olanı, dinî olanla kültürel olanı birbirinden ayırmak gerekir.
Nitekim bu hususta böyle bir ayırımı, bizzat Hz. Peygamber’in kendisi yapmıştır. Sayısız pek çok hâdisede sahabe “Ya Resulallah! Bu vahiy mi, yoksa senin görüşün mü?” diye sormaktan çekinmemiş ve Allah Resulü’nün hilafına da olsa fikrini beyan etmekten, hatta kendi fikrini tercih etmekten kaçınmamıştır. Daha da önemlisi Hz. Peygamber de sahabenin bu sorgulamalarını hiçbir zaman sünnete karşı bir tavır olarak addetmemiştir.
‘VAHİY DEĞİL GÖRÜŞ’
Mesela Bedir Savaşı öncesinde Hz. Peygamber orduyu bir yerde konaklattığı sırada genç sahabi Hubâb b. Munzir “Ey Allah’ın Resulü! Burası Allah’ın seni konumlandırdığı bir yer midir? Eğer öyleyse biz onu çiğnemeyiz. Yoksa bu, kendi görüşün müdür?” diye soruyor. Allah Resulü’nün “Bu, kendi gürüşümdür.” cevabı üzerine Hubâb, daha stratejik bir konaklama yeri öneriyor. Hubâb’ın önerisini beğenen Allah Resulü Hubâb’ın dediği yerde orduyu konaklatıyor.
Yine Mesela Hendek Savaşı’nda Resulullah, Gatafan kabilesiyle o yılki Medine hurma hasılatının üçte biri karşılığında Medine’yi kuşatan müşrik koalisyondan çekilmesi için antlaşma yapma konusunu istişare ettiği iki Sa’d (Sa’d b. Mu’âz ve Sa’d b. Ubâde) “Ey Allah’ın Resulü! Bu, bizim için yaptığın bir şey midir? Yoksa Allah’ın sana emrettiği bir şey midir?” diye soruyorlar. Nitekim istişare sonucu Allah Resulü, sahabenin görüşleri doğrultusunda Gatafan kabilesiyle antlaşma yapmaktan vazgeçiyor.
Bir misal de hanım sahabilerden verelim. Eşinden boşanmak isteyen Berîre’yi kocasının talebi üzerine yanına çağıran Hz. Peygamber “O senin hem kocan hem de çocuğunun babası, ne var ona geri dönsen?” diyerek onu kocasına dönmeye teşvik ediyor. Berîre’nin “Ey Allah’ın Resulü! Allah’ın Elçisi olarak emir mi buyuruyorsun?” sorusuna Hz. Peygamber “Ben yalnızca aracılık yapıyorum.” diye cevap verince Berîre “Ona ihtiyacım yok!” diyerek kocasından ayrılıyor.
KİMDİR?
İslam Düşünce Enstitüsü Başkanı Mehmet Görmez, 2010-2017 arasında Diyanet İşleri Başkanı oldu. İlmi eserleri usûl/metod konusundadır. Otto Yayınevinden çıkan kitapları: Sünnet ve Hadisin Anlaşılması ve Yorumlanmasında Metodoloji Sorunu: Görmez’in en önemli eseri. Metod meselesinin önemini anlatıyor. Hadis İlminin Temel Meseleleri: Sünnet ve hadisin doğru anlaşılması için gereken usul/metod araştırması. Gazali’de Sünnet, Hadis ve Yorum: Gazali’nin sünnet ve hadis konularına bakışını araştırıyor. Sünnet ve Hadisi Anlama Kılavuzu: Yeni çıkan kitabı. Türkiye’de ve İslam dünyasında ifrat ve tefrit noktalarında seyreden sünnet ve hadis tartışmalarının doğru ve mutedil bir zemine taşınmasına katkı sunmayı amaçlamaktadır.
12/05/2020 00:38
Bir millet ki yarısı hain!
152
Bir millet, bir ülke düşünün ki yarısı hain, terör yanlısı, illet ve zillet içinde!
İstediğiniz kadar çok güçlü ve “kendimize yeterli” olduğumuzu söyleyin… Aynı zamanda swap yoluyla milyarlarca dolar bulabilmek zorunda kalırsınız, Londra piyasalarında çok yüksek faizle borç ararsınız.
Bu tablo maalesef yeni değildir!
İktidarların ilk idealizm dönemi bitip “güç zehirlenmesi” başladıktan sonra, sonra her devirde yaşadığımız hastalıktır bu!
Yüz yıllık hastalığımız, son on yılda yine nüksetti…
Güç hırsı, siyasi güç savaşı Türkiye’nin nefesini kesiyor!
Milli enerjimizi kavgalarla tüketip hâlâ “gelişmekte olan ülke” sınıfında kaldığımızın farkında değiliz!
‘GELİŞMEKTE OLAN ÜLKE’
Merhum hocamız Şerif Mardin, bundan tam elli dört yıl önce, 1966’da yazdığı bir makalede, uzun modernleşme tarihimiz sayesinde “Ortadoğu” toplumlarının ilerisinde bir ülke olduğumuzu ama hala “sanayi toplumu” haline gelemediğimizi hatırlatarak şöyle yazıyordu:
“Türkiye’nin kendisini resmen modernleşme ve Batılılaşmaya adadığı tarihten bugüne yüz otuz yıl (Tanzimat) geçtiği halde, süreç beklenenden çok daha yavaş ilermiştir. Türkiye ‘gelişmekte olan ülkeler’e özgü kimi siyasi işaretleri hala taşımaktadır!..” (Türk Modernleşmesi, s. 177)
Tanzimat’ın üzerinden bugün yüz seksen yıl geçti; onu bir tarafa bırakalım.
Şerif Hoca’nın yazısından bu tarafa elli dört yıl geçti… O zaman “gelişmekte olan ülkeler” sınıfındaydık, bugün yine “gelişmekte olan ülkeler” sınıfında değil miyiz?
Peki geçen elli yılda bu sınıfı atlayıp gelişmiş ülke olmayı başaranlar var mı? Var, Güney Kore mesela; 1960’larda bizim gerimizdeydi, bugün 35 bin dolar gelire sahip!
Peki son yirmi yıl, AK Parti dönemi?
H âlâ “gelişmekte olan ülkeler” sınıfındayız.
Elbette AK Parti döneminde alt yapıda çok ciddi gelişmeler oldu; fakat AB sürecinin etkisiyle dışarıdan gelen 600 milyar dolarla ve 2011’e kadarki rasyonel politikalarla…
SON ON YIL
2011’den sonra adım adım rant ekonomisi ağır bastı. Rahmi Koç’un deyişiyle “yatırımlar taşa toprağa gitti.”
Daron Acemoğlu’nun deyişiyle “verimlilik artmadan büyüme” politikalarıyla ekonomi şişirildi neticede 2018’de milli gerimiz 10 bin doların altına düştü.
Hukuk ve ekonomide sıkıntılar arttıkça iktidar ilk iki dönemdeki ılımlı ve müzakereci dilini bırakıp muhalefeti ihanetle suçlayan, medyada farklı sesleri bastıran, yargıyı siyasallaştıran bir yola girdi.
Ak Parti’nin ilk dönemlerindeki başarısı da, 2011’den itibaren adım adım yöneldiği rant ekonomisi ve baskı politikalarının başarısızlığı da ortada.
Yine merhum Şerif Mardin hocamıza döneceğim. Elli dört yıl önce şöyle yazmıştı:
“Türkiye’de sürekli muhalefetin boğazının sıkılmasının yol açtığı en önemli kayıp sosyal ve iktisadi yaratıcılığın engellenmesi olmuştur…” (Sf. 190)
Boğaz sıkan, had bildiren, hizaya getiren “siz” olunca kötü, “biz” olunca iyi olabilir mi?!
Aynı sebepler aynı sonucu doğruyor: Partilerin eski aşiretler gibi insanları ayırması, zihinleri siyasi çatışmaya odaklaması, zihinleri açacak eleştirilerin baskılanması sonuçta toplumsal enerjimizi israf ediyor.
TOPLUMSAL ENERJİ NEREYE?
Elbette sadece bugün meselesi değil… Muhalefetin susturulması, farklı fikirlerin baskılanması, rakiplerin “hain” diye suçlanması maalesef bizim en az yüz yıllık hastalığımız.
Demokratik kurumlar zayıf, kurallar dayanıksız olursa siyasi güç tutkusu dur durak bilmiyor… Fikir hareketleri zayıf olursa siyaset bütün felsefi, moral, ahlaki, hukuki değerleri bastırıyor.
İster devrim adına, isten dava adına; fark etmiyor.
Bu yüzden hiçbir devirde Uzak Doğu performansını gösteremedik.
Özgürlük, hukuk devleti, gücün sınırlanması, bağımsız yargı ve fikir hareketlerinin felsefi derinliğe sahip olması ne kadar önemli, görüyorsunuz.
Bir türlü 10.000 doları aşamıyoruz işte.
Sağduyu deyin, vatanseverlik deyin, akılcılık deyin… Doğrusu siyasi tansiyonu aşağıya çekip zihnimizi “sosyal ve iktisadi yaratıcılığa” yöneltmek değil midir?
Toplumsal enerjimizi güç kavgalarının tasallutundan kurtarıp eğitime, hukuka, bilim ve teknolojiye, endüstri ve ihracata, refah ve uluslararası saygınlığa yöneltmek değil midir?
Kim olursa olsun “öteki taraf”a karşı tabanlarını nefretle dolduranlar ülkeye zarar veriyor.
13/05/2020 00:16
Darbe heyülası
96
Türkiye’de 2020 yılında darbe tartışması niye bu kadar ilgi çeker? Niye heyecanlar, hatta “kanlarınızı dökeriz” gibi cinnet nöbetleri yaratır, anlamak mümkün değil.
Özgür Özel’in “saray rejimi” sözünden bile darbe iması çıkarılması, bu “darbe” kavramının hem nasıl ‘ajitatif’ hem nasıl siyaseten kullanılmaya elverişli olduğunu gösterir.
Geçmişteki darbeler toplumda ağır travmalar yarattığı için böyle bir hassasiyetin bulunması tabiidir. Yanlış olan, bugünkü Türkiye’nin ağırlaşmış ekonomik ve siyasi sorunlarını müzakere etmeyi bırakıp, muhayyel bir darbe üzerinde siyasi kavgaya tutuşmaktır.
DARBE VE SİSTEM
2017 referandumunda da “parlamenter sistem darbeler üretiyor” diyerek propaganda yapıldı. Bunun gerçekle ilgisi yoktu, zira darbeler ‘sistem’den değil başka birçok faktörden kaynaklanır.
Darbelerin ortaya çıktığı ülkeler; demokratik ve ekonomik gelişmesini belli bir aşamaya getirememiş ülkelerdir: Demokratik kurumların ve hukukun zayıf, dünya ile ilişkileri gevşek, şehirleşmesi geri, piyasa ilişkileri kurumlaşmamış ülkeler…
Çünkü o ülkelerde toplum ve kurumlar ordu tarafından bastırılacak kadar zayıftır; sistem farketmez.
Daha 1961’de Huntington “Political Order…” adlı eserinde bunu göstermiş, sonraki darbeler de bu sosyo-politik gerçeği değiştirmemiştir.
Hatta siyaset bilimciler Alfred Stepan ve Cindy Skach, rakamlarla göstermişlerdir: OECD ülkeleri dışında, yani demokrasisi yeterince kurumlaşmamış 53 ülkede, 1973-1989 yılları arasında, görülen darbeler parlamenter sistemden çok bakanlık sistemiyle yönetilen ülkelerde meydana gelmiştir.
Türkiye’deki darbeler de sistemden değil, demokratik kurumların ve sosyal va ekonomik gelişmenin belli bir düzeye ulaşmamış olmasından kaynaklanmıştı.
GEÇMİŞİN KAVGASI
15 Temmuz’da cuntanın darbe girişimi, sosyo politik sorunlardan değil, ordu içindeki mistik bir gizli teşkilattan kaynaklandı. Nitekim hem halk hem kurumlar tarafından bastırıldı.
Türkiye’de askeri darbe defteri ebediyen kapanmıştır.
Rasyonel bir iktidar, ülkesini nasıl takdim etmelidir?
Hâlâ darbe tartışmaları yapılan bir ülke mi?.. O defteri kesinlikle kapatmış, istikrarlı bir hukuk devleti mi?
Hele de ekonominin dış kaynak ihtiyacı yakıcı bir gerçek halinde ortada dururken bu darbe tartışması, bu kadar keskin ve tehlikeli kutuplaşma niye?
Zihinlerimiz geçmişin kavgalarını sürdürmeye mi, bugünün sorunlarını çözmeye mi odaklanmalı?
Sebep maalesef iç politika hesabıdır.
İktidar oy kaybetmekte olduğunu, muhalefet duygusunun toplumda giderek güçlendiğini görüyor.
Ekonomide ve dış politikada biriken sorunları ortaya çıkardığı sıkışmalar apaçık ortada…
CHP’yi darbeci, hatta ezana, bayrağa mesafeli bir parti gibi göstermek evvela gündem değiştiriyor. Ekonomiyi değil içi boş darbe laflarını konuşuyoruz işte...
CHP ODAKLI KUTUPLAŞMA
CHP’nin devlet partisi dönemi ağır baskılar dönemidir. Dindar kitleler ve Kürt kimliğine sahip kitleler travmalar yaşadı, aydınlar da susturuldu.
Ama bunlar tarihin sorunudur ve bugünlere yansıyan etkilerini gidermek demokrasinin gereğidir.
Bugün Kılıçdaroğlu liderliğindeki CHP, eski dar kalıplarından çıkarak muhafazakâr kitlelere saygılı bir dil geliştiriyor, fiilen açılım yapıyor.
Aynı zamanda İYİ Parti ve Saadet Partisi’yle, Gelecek ve DEVA partileriyle CHP iyi ilişkilere sahip.
CHP odaklı bir kutuplaşma ile tarihin fay hatlarını bugün keskinleştirmek hem CHP’nin açılımını önlemek hem sağ partilerin CHP ile iyi ilişkileri engellemek bakımından iktidar için ‘işe yarar’ görülebilir.
Ama tarihteki fay hatlarını keskinleştirmek Türkiye’nin yararına değildir.
Kutuplaşma ve gerginlik en çok ekonomiye zarar veriyor.
Partiler arası ilişkiler, gelişmiş demokrasilerde olduğu gibi olmalıdır; eleştiri, rekabet ama düşmanlığa hayır.
Evet, darbe tartışmasının zararlarını ve tabandaki vahim yansımalarını gördükten sonra parti sözcüsü Ömer Çelik “gündemimizde darbe meselesi yok” diyerek doğru bir açıklama yaptı.
Ama asıl düzeltilmesi gereken tavır tarihi de araç yaparak yürütülen kutuplaşma siyasetidir.
Türkiye geçmişteki kutuplaşmaları özgürlükle ve hukukla aşarak reel sorularını konuşan barışık bir toplum haline gelmek zorundadır: Eğitim, bilim, teknoloji, sanayileşme, hukuk devleti, istihdam, verimlilik sorunlarında dünyanın neresindeyiz?!
Milliyetçiliğin, vatanseverliğin, sağduyunun gereği, sakin bir dille bunları konuşmaktır.
15/05/2020 00:26
‘Memleket masası’
97
Şu soruyu hepimiz kendimize soralım: Bizi bir araya getiren, oturup konuşmamızı, birbirimizin görüşlerini öğrenmemizi, müzakerelerle bir sonuca varmamızı sağlayan bir kurum Türkiye’de var mı?
Ortak güvenimize sahip, hepimize eşit mesafede, adil hakemlik yapacağına inandığımız bir kurum var mı?
Göstermelik veya kağıt üzerinde değil, fiilen, pratik olarak bu işlevi yapan bir kurum?
Ve hemen sormalıyız: Biz nasıl bir “millet”iz, biz nasıl bir “hukuk devleti”yiz?
KURUMLARIN HANGİSİ
Cumhurbaşkanı anayasaya göre milletin birliğini temsil eder. Türkiye’de eskiden Cumhurbaşkanın partisiz ve partilerle diyaloğa açık olması beklenirdi. İktidar partisine meram anlatamayan öbür partiler, yargı başkanları, sivil toplum yöneticileri Cumhurbaşkanı’na giderdi…
Bugün bu mümkün mü?
Bugün Cumhurbaşkanı sadece “partili” değil. Parti lideri olarak en sert siyasi polemikleri yapıyor, milletvekillerini belirliyor, Meclis grubuna talimat veriyor…
Meclis, bu “kuvvetler ayrılığı” ilkesinin neresinde?!
Milletvekilleri alkışlarla kanun çıkarıyorlar ama bir hafta sonra o kanun Cumhurbaşkanı’nca geri çevrildiğinde yine alkışlıyorlar!
Tarihimizde ilke defa milletvekilleri kendilerini “Züğürt Ağa” gibi görüyor.
Cumhurbaşkanı’nın yargıya atamalar yapma yetkisi sadece çok geniş değildir, daha önemlisi tamamen denetimsizdir.
Yargı bu “kuvvetler ayrılığı” ilkesinin neresinde?!
DEVLET TEŞKİLATI
Bizim geleneğimizde anayasa hukukunun bir adı da “esas teşkilat hukuku”dur. Vasfi Raşid Sevig’in, Ahmet Ağaoğlu’nun, Ali Fuat Başgil’in, Hüseyin Nail Kubalı’nın anayasa hukuku sahasındaki ilk kitapları “Esas Teşkilat Hukuku” ismini taşır.
Devletin esas teşkilatı… Cumhurbaşkanı, hükümet, parlamento, yargı, idare… İdare deyince anayasal olarak eş değerde merkezi idare ve mahalli idare.
Devletin gövdesi olan bu “esas teşkilat” kurumlarının birleştirici olması, hepimizi içermesi gerekmez mi? Hepimize, en azından çok büyük çoğunluğa güven vermesi gerekmez mi?
Ama maalesef asırlık hastalığımız olan kutuplaşma, bu sistemle “esas teşkilat” kurumlarına sirayet etti.
Muhalif belediyelerin virüsle mücadele çalışmaları bile kısıtlanıyor, zaten en başta “topal ördek” oldukları söylenmişti!
Türkiye’de “esas teşkilat”ın bu sistemde böyle bir noktaya geleceği belliydi.
Bu tür sistemlerde kutuplaşmanın keskinleşeceği, siyasetin kişiselleşeceği ve kurumların zayıflayacağı Asya ve Latin Amerika örneklerinden biliniyordu. Bilim insanları yazmıştı.
Bu konuda, Koç Üniversitesi’nden Cem Akaş’ın referandumdan iki yıl önce, 2015’te yayımladığı “Kritik Kavşak, Parlamenter Sistem – Başkanlık Sistemi” adlı eserini tavsiye ederim.
AKŞENER’İN ÖNERİSİ
Böyle devam edebilir miyiz? Virüs ve hemen arkasından gelecek ağır ekonomik sorunlar biraz durup düşünmemizi gerektirmiyor mu?
‘Kutsal partimiz’ adına çarpışırken ülkemize zarar verdiğimizin farkında değiliz!
Gerilimi azaltma yolunda mütevazi adımlar bile ümitler yaratabilirdi.
İYİ Parti Lideri Meral Akşenerin “memleket masası” teklifi böyle bir adım olabilirdi, olmalıydı. Şöyle diyordu:
“Bir masa etrafında toplanmamız lazım. Bu ülkenin vatandaşları olarak, bu ülkede uzun yıllar hizmet etmiş insanlar olarak ortak aklı işletmemiz lazım. Bu sıkıntılı ekonomiden daha sonraki fasılda nasıl çıkacağımızı konuşmamız lazım.”
Akşener’in bu yapıcı önerisini Kılıçdaroğlu ve Davutoğlu “çok olumlu” buldular, fakat...
İktidardan önce Bahçeli her zamanki öfkeli ve hakaretli üslubuyla karşı çıktı.
İktidardan alternatif bir öneri de gelmedi, asıl iktidar kutuplaştırıcı davranışlardan sakınmalıdır.
‘BİZİM AŞİRET’ KAÇ KİŞİ?
Tarihiniz bu konuda acı tatlı tecrübelerle doludur.
İttihatçılar muhalefete hasıl bakıyordu, bugün de muhafazakar iktidar öyle bakıyor. Diyalog kurduğu tek muhalefet partisi var mı?
1970’lerin kanlı kutuplaşma döneminde merhum Alparslan Türkeş, merhum Bülent Ecevit’le temas kurarak ‘Milliyetçi Cephe’yi bırakıp CHP’li
Cahit Karakaş’ın Meclis başkanı seçilmesini sağlamıştı. 1977’de MHP ile CHP arasında koalisyon görüşmeleri yapılmış ama CHP’deki radikaller engellemişti. Halbuki terör de darbe de önlenebilirdi.
Kutuplaşma siyasetinin başladığı 2011’den bu tarafa iyi giden ne var? Hangi uluslararası grafikte çizgimiz yükseliyor?
Bakalım, Türkiye’nin “bizim aşiret” değil, 82 milyonluk bir “millet” olduğunu ne zaman anlayacağız?
İnşallah daha ağır sorunlarla karşılaşmadan!
17/05/2020 00:21
Partiler kendi fikirlerini boğuyor
102
Bundan 26 sene önceydi. Pazar Postası’nda “İslam ve İdeoloji” adıyla iki sayı devam eden bir yazı yazmışım. Din-siyaset ilişkileri öteden beri devam eden bir sorun olduğu için, sanki bugün yazılmış gibi…
Ben unutmuştum. Sebilürreşad dergisini çıkaran değerli kardeşim Fatih Bayhan’ın arşivinde Pazar Postası’nın koleksiyonu varmış, dün bana oradan birkaç yazımı gönderdi,
“İslam ve İdeoloji” adlı yazımda, İslam’ı siyasallaştırmanın onu bir siyasi ideolojiye dönüştürmenin İslam’daki ahlaki ve manevi öze zarar vereceğini yazmışım…
Çeyrek asır sonra bugün daha ağırlaşmış bir sorun…
‘İNCE BİR CİLA’
Önce zamanımızdaki en saygın İslam düşünürlerinden Seyyid Hüseyin Nasr’dan bahsetmeliyim. Tahran Üniversitesi rektörü olan Nasr, devrimle anlaşamamış, serbest ilmi çalışmalar yapabileceği ABD’ye yerleşmişti.
Evet, hür beyinler politik radikalizmle bağdaşamazlar.
Nasr’ın temel tezi “gelenekli İslam” savunusu: Bununla kastettiği İslam’ın tasavvuf ve felsefe, hikmet ve ahlak geleneğidir. Bilim tarihçisi olması ona bu yönde çok büyük ufuklar açmıştır.
Prof. Nasr, İbrahim Kalın’ın doktora hocasıdır. Belki bu feyizle derinlikli eserler yazan Kalın, resmi görevinde de “belediyeler iyi çalışıyor” diyerek geçeği siyasi çıkardan üstün tutabiliyor.
Çeyrek asır önceki yazımda, Nasr’ın “Modern Dünyada Geleneksel İslam” adlı eserinden alıntılar yapmıştım. İslam’daki akımları anlatan Nasr şöyle diyordu:
“İslamilik cilası başka hiçbir alanda siyasetteki kadar ince değildir!”
Çünkü siyasette aslolan güç mücadelesidir; bu yüzden kurumlaşmamış toplumlarda ahlaki ve felsefi değerler siyasetin üzerinde ince bir cila gibi kalıyor!
YÜZDE 97 SİYASET
Yazımda o zaman Refah Partisi’nin ateşli sözcülerinden Hasan Hüseyin Ceylan’ın konuşmasını örnek vermiştim. Ceylan, Mevlana töreninde 59 sayfa tutan uzun ve ateşli bir nutuk atmıştı. Sadece giriş ve sonuç ifadelerinde Mevlana’dan bahsediyordu, kalan 57 sayfası keskin, hatta ajitatif siyasi nutuktu…
Mevlana töreninde bile siyasal İslamcının konuşmasında siyasetin payı 100 üzerinden 97, Mevlana’nın payı yüzde 3’ten ibaret!
İnce, incecik bir cila değil mi bu?!
Bugün İslami kavramlarla siyaset yapanlara bakın; sözlerinin ne kadarı siyasi güç devşirmeye yöneliktir, ne kadarında İslami ahlak, hikmet, felsefe derinlik ve mesuliyet duygusu vardır?!
Körüklenen siyasi öfke ülkeyi öyle bir ortama getirdi ki, Bülent Arınç “dengesi bozulmuş bir güruh” diyor, “utanç verici yalanlar, iftiralar, hakaretlerle dolu” kampanyalarından yakınıyor…
Nihat Ergün “Bunların ne kötülük yapacağı belli olmaz” diyerek halkın güven kaybını anlatıyor. Halbuki bir zamanlar “bunlar dindar insanlar, haksızlık yapmazlar, haram demezler” diye düşünülürdü…
ÜLKEDE VE MAHALLEDE
Bütün fikir hareketlerinde böyledir. Modernleşme fikri 1930’larda partizan tören nutukları düzeyine inmemiş miydi? Kadro dergisi bile kapatılmıştı, değil mi?
Milliyetçi düşünce tarihimizin büyük isimlerinden merhum sosyolog Prof . Erol Güngör, “tenkitçi tavrı kaybeden bir aydın artık ruhları karartmaktan başka işe yaramaz” diyerek şöyle yazıyordu:
“Aramızdan politika hayatına giren ve bir parti mensubu olan meslektaşlarımızla çok defa aramızın açılmasında bu tavır farkının önemli rolü vardır. Yahya Kemal’in hatıralarını okuyanlar, Ziya Gökalp gibi alim ve faziletli bir insanın bile İttihat ve Terakki fırkasındaki rolü yüzünden bazen nasıl zihin esnekliğini kaybettiğini, hatalı yolda ısrar ettiğini görürler.” (Sosyal Meseleler ve Aydınlar, Ötüken Yayınları, s. 374)
Erol ağabeyim bana da siyaseti bırakıp yazı hayatına yönelmemi tavsiye etmişti.
Elbette fikirlerin partileri olabilir, demokratik çoğulculuğun da gereğidir bu. Sorun siyasi çıkar tutkusuyla fikirleri günlük siyasetin hizmetçisi durumuna düşürmektir, emir-komuta altına alarak hür düşünmenin engellenmesidir.
Büyük fikirlerin öfkeli sloganlar seviyesine düşürülmesi o fikri boğuyor.
Elbette çeşitli partiler olmalı ama bir ülkenin zihin açıklığı için mutlaka her akımda bağımsız ve eleştirel aydınlar olmalıdır.
Bütün fikirlerin, hem ülkede hem kendi ‘mahalle’lerinde hür düşünen beyinlere ihtiyacı vardır. Ülkelerin ufku buna bağlıdır
19/05/2020 00:33
Hakaret dili...
133
Siyasette öfke ve hakaret yerine eleştiri ve müzakere dilinin hakim olması gerektiğini yıllardan beri yazarım. ‘Memleket masası’ başlıklı yazımda da bu öneriyi doğru bulduğumu, partilerin arasında diyalog olması gerektiğini yazmıştım.
Akşener’in bu teklifini Kılıçdaroğlu ile Davutoğlu’nun desteklediğini, Bahçeli’nin “her zamanki öfkeli ve hakaretli üslubuyla karşı çıktığını” yazmıştım. Bahçeli bana tepkisinde de bu “öfkeli ve haraketli” üslubunu sergiledi.
Bunu hep yapıyor. Başbakan Erdoğan’a neler söylemişti, neler…
Bizde politika hayatında öteden beri bu dil yaygındır. Ama ben politikacı değilim.
Yardımcısının kin ve tehdit dilini ise burada söz konusu bile etmem. Bu ülkede Lozan’a bile hakaret ediliyor; madem tarihçidir, oturup bir broşür bari yazması, akademik çalışmalarıyla öne çıkması gerekmez mi? Hayır işi gücü hakaret.
Atalarımız ne demiş, “üslûb-ı beyan, ayniyle insan.” Nokta…
BARİKA-İ HAKİKAT…
Siyasetin sorunlara, verilere, araştırmalara bakması gerekirken, kişilere hakarete odaklanması bizim yüz elli yıllık sorunuzdur. Bu yüzden sorunlarımızın çözümü hep gecikti.
Bizde parlamento, kuvvetler ayrılığı, hukuk devleti, fikir hürriyeti kavramlarının öncüsü olan büyük Namık Kemal, Londra’da çıkarabildiği Hürriyet gazetesinin 14 Haziran 1869 tarihli sayısında bu sorunu ele almıştı. Yazısının başlığı bir hadis-i şerifti: “İhtilafu ümmetî rahmetün.”
Yani fikirlerin çeşitli olması rahmettir.
Namık Kemal’in “Bârika-i hakikat, müsâdeme-i efkârdan doğar’’ sözü de bunun tefsiri gibidir.
Kemal, yazısında Avrupa’daki “ihtilaf ve münazara usulü”nun ilerlemelere yol açtığını anlatarak, “itirazdan niçin korkulsun?” diye soruyordu. Sözü bize getirerek şunları yazıyordu:
“Niçin bizim devletimizde geçerli değildir? Ve sebep nedir ki fikir ayrılığı üzere bulunanların imhalarına kadar çalışılır?.. Farz olunsun ki, muhalif görüşlerde bulunanlar görüşlerinde isabet etmemiş olsunlar… Niçin onların delilleri meydana konulup ikna ve ilzam edecek yerde yalnız şahıslarına husumet olunuyor ve meselenin kendisi bırakılıp şahsi garezlerle uğraşılıyor?..”
Kısmen sadeleştirdiğim bu uzun yazının tam metni için Vakıf Bank’ın çıkardığı “Namık Kemal’in Hürriyet Gazetesi” adlı kitaba bakabilirsiniz. (Cilt 2, s. 2-5)
HATALARA MAHKUM OLMAK
Namık Kemal’in özellikle “meselenin kendisi bırakılıp şahsi garezlerle uğraşılıyor” ifadesine dikkat... Hâlâ böyle değil mi?
Sorun-odaklı ve verilere dayalı tartışma yerine kişilere kolayca hakaret ederek asıl sorunun gözden kaçması, çözümsüz kalması…
Siyasetin şahsi güç kavgasına dönüşmesi...
Kişisel karizmaların ve kişisel husumetlerin yön verdiği bir siyasi kültür ne kadar sağlıklı olabilir? Ülkenin ciddi araştırma, müzakere ve uzlaşma gerektiren sorunları böyle çözülebilir mi? Dünya ile böyle yarışabilir miyiz?
Fikir hayatımızın büyük beyinlerinden Cemil Meriç’in yazdıklarını hatırlıyor musunuz?
“Tek ortak duygu düşmanlık. Diyalog yok… Münakaşa, hakikati birlikte aramaktır. Hakikat bin bir cepheli, bin bir görünüşlü. Karşınızdaki, görmediğinizi gösterecek size. Farklı düşündüğü ölçüde yaratıcı ve öğreticidir… Zıt fikirlere kulaklarımızı tıkamak kendimizi hataya mahkum etmek değil midir?..” (Bu Ülke, s. 54-55)
Cemil Meriç’in feryadı, Namık Kemal’in feryadı ile aynı değil mi?
21. YÜZYILDA
Bu ülke “fırkacılık”tan, partizanlıktan çok çekti. Hatta Rumeli’nin kaybında bu hastalığımızın da etkisi vardır.
Birbirlerine hain dediler, alçak dediler.
Her devirde böyle kutuplaşıyoruz.
Parçanın, partinin kavgasını yaparken bütüne, ülkeye verdiğimiz zararı gözümüz görmüyor.
Sağımızda da solumuzda da bu ayıp vardır.
Cemil Meriç’in “diyaloğun olmadığı ülke” diye yakınması bu yüzden değil mi?
Biliyorum bu yazdıklarımın siyaset üzerinde hiç ama hiç etkisi olmayacak. Bizde siyaset büyük ölçüde güç savaşı çünkü…
Ama 21. yüzyıldayız artık.
Politikalarda hamaset ve husumetten çok rasyonelliğin ve yönetişimin ülkeler için daha gerekli hale geldiği bir çağ…
Bizler, biz vatandaşlar, seçmenler, hele de eli kalem tutanlar, topluma bir şeyler söyleyenler husumet yerine diyalog dilini, hamaset yerine müzakere kültürünü geliştirmek zorundayız. İyimserim, şehirleşme ve eğitim bu faktörü güçlendiriyor.
20/05/2020 00:35
Bağımsız aydın
58
İbrahim Kiras arkadaşımız dünkü yazısında ‘aydın’ sorununu gündeme getirdi.
“Organik aydın” bizdeki ‘dava adamı’nın bir benzeridir. Bir de “namuslu aydın” tanımı var; kendi mahallesini bile eleştirebilen…
Bizim gibi itaat kültürünün çok köklü ve güçlü olduğu toplumlarda ne kadar zordur bu!
Kiras’ın şu cümlesini buraya alıyorum:
“Propagandist olmak kolaydır, aydın olmak zor. Ama ilkinin ne toplumuna ne de savunduğu fikre faydası ve katkısı yoktur son tahlilde.”
SABRİ ÜLGENER DİYOR Kİ
Bizde ‘aydınlar sosyolojisi’ deyince ilk akla gelecek isim şüphesiz merhum Sabri Ülgener’dir, onun “Zihniyet Aydınlar ve İzm’ler” adlı eseridir.
Ülgener, “aydın” kavramının aslının “entelektüel” olduğunu belirtir ve şu tanımı yapar:
“Alelade okuryazar olmanın üstünde kafası ile iş gören ve bilhassa kafa ürünü ile geçinen insan demek.”
Bizdeki “aydın” kavramı “münevver”in karşılığıdır. Biraz yüceltme ima eden bir kavram. Türk dünyasında da “ziyalı” denilmektedir.
Halbuki komünist ve faşist aydınlar da vardır. “Aydın” kavramını yüceltmek veya otoriter ideolojilerin yaptığı gibi aşağılamak yerine, işlevleriyle tanımlamak daha doğrudur: Kafasıyla iş gören, araştıran, düşünen, eleştiren, doğru ya da yanlış tezler geliştiren insanlar…
Sabri Hoca bizde “aydın” geleneğinin gecikmiş ve zayıf ve de bürokrat kaynaklı olduğunu, bu yüzden “söyleyecek yeni ve değişik bir şey olmayınca ifade biçimi daha da ağdalaştırarak” tumturaklı metinler yazıldığını belirtir, 1700’lü yıllardaki Sümbülzade Vehbi’den örnekler verir.
Düşünmenin yerine hamasetin ve husumetin konulması da tabii “söyleyecek yeni ve değişik bir şey” olmamasındandır.
EROL GÜNGÖR DİYOR Kİ
Merhum sosyolog Erol Güngör’ün “Sosyal Meseleler ve Aydınlar” adlı kitabını önemle tavsiye ederim. Oradan aktarıyorum:
“Aydın olmanın gerektirdiği zihin disiplinini korumak isteyen kimse herkesin koşuşturduğu yere gözü kapalı dalacak yerde, sakin bir köşeye çekilerek bütün bu olup bitenlerin neden ibaret bulunduğunu düşünmeye çalışır… Kendisi de kalabalığa karışıp kaybolduğu takdirde insanlara iyilik değil kötülük etmiş olur…”
Erol Güngör, aydınların özellikle eleştirel zihniyetine değer vermektedir:
“Aydınların pek çok şey karşısında menfi ve muhalif görünmelerinin esas sebebi işte budur. En cazip ve makul görünen şeyleri bile kolay kabul etmezler. Her şeyin ilk anda göze görülmeyen mahzurlarını araştırırlar. Frenklerin esprit critique dedikleri bu ihtiyatlı ve tenkitçi tavrı kaybeden bir aydın artık ruhları karartmaktan başka işe yaramaz.”
Hocam ve ağabeyim Erol Güngör, kendisi gibi milliyetçi fakat ‘partili’ olmuş arkadaşlarıyla anlaşamadığını, çünkü siyasi önceliklerin serbest düşünmeyi engellediğini belirtir. “Siyasi mücadelelerde ağırlık noktası çoğunlukla zümre menfaatlarıdır” tespitini yapan Güngör şöyle yazar:
“Aydın, bir meselede karara varırken, bu benim yararımadır diye düşünmez, hakikat bu mudur diye bakar.”
Bunun emir ve talimatla, mahalle çıkarlarıyla, aşiretleşmiş ‘biz’ anlayışıyla bağdaşmayacağı açıktır.
‘HAKİKAT’İ ARAŞTIRAN AYDIN
Hayatın gerçeğinde elbette siyasi güç kavgaları, sınıf ve zümre menfaatleri vardır. Hukuk içinde olmak kaydıyla bunlar toplumsal dinamizmin unsurlarıdır.
Aydının görevi bunlara kapılmayıp eleştirecek ve yeni tezler ileri sürebilecek kadar bağımsız ve birikimli olmaktır.
Tabii her aydın bu kalitede değildir.
Toplumların, partilerin, fikir akımlarının ufkunu açacak olan aydın tipi, merhum Güngör’ün tanımladığı her olayda “hakikati araştıran” aydındır.
Avrupa’da ‘aydınlanma düşünürü’ Montesquieu’nin “Kanunların Ruhu” adlı kitabı 1748’de yayınlandı; bugün bütün modern anayasaların temelinde bu kitap vardır.
Bizde 1860’tan itibaren gazetenin hayatımıza girmesiyle, “süslü dil” yerine okurların anlayacağı dil önem kazandı ve Namık Kemal gibi gerçek aydınlar çıkmaya başladı; araştıran, eleştiren, düşünen bağımsız ‘kafa’ insanları…
Tabii partizan aydınlar, iliştirilmiş aydınlar, organik aydınlar olacak; ufkumuzu açacak olanlar ise her düşünce akımının bağımsız aydınlarıdır.
Cemil Meriç ne diyordu?
“Düşünce kıldan ince, kılıçtan keskin; kalabalıklar geçemez üzerinden.”
22/05/2020 01:16
Faiz belası
71
Faiz elbette bir beladır fakat dikkat ediyor musunuz, faizin en düşük olduğu ülkeler gelişmiş kapitalist ülkelerdir.
Radikal sol kapitalizme karşı çıkar, İslamcılar ise “faizci kapitalist sistem” vurgusuyla eleştirirler.
Türkiye gibi ihtiyaçların büyük gelirlerin yetersiz olduğu ülkelerde “faizsiz” ya da “düşük faiz” kavramı elbette hoşa gider. Oy getireceği için de muhafazakar politikacılar tarafından sık sık kullanılır.
Fakat uygulamaya bakıyoruz, en yüksek faizler az gelişmiş, bu arada İslam ülkelerinde; çünkü sermaye birikimi yetersiz olduğu için sermaye pahalı, yani faiz yüksektir…
Fakat Amerika, Avrupa, Japonya gibi kapitalist ülkelere bakıyoruz, faiz oranı çok düşüktür çünkü sermaye birikimi çok yüksektir.
MERKEZ BANKASI TARTIŞMASI
Ekonomi yönetimindeki başarısı herkesçe kabul edilen Ali Babacan, önceki gün Karar TV’de çok önemli bir gerçeğe dikkat çekti:
“Komşumuz Bulgaristan çok düşük faizle, hatta negatif faizle dış kredi buluyor. Türkiye ise yüzde 7 gibi, hatta 8 ve 9 gibi çok yüksek faizle kredi buluyor.”
Hatta çeşitli konuşmalarında rakam verdi. Kendisinin ekonomi yönetiminden uzaklaştırıldığı 2015 yılında bütçedeki iç ve dış borç faizleri toplam 53 milyar TL, şimdi 135 milyar TL’ye çıkmış!
Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın her vesile ile düşük faizi savunduğu, bunu yaptırmak için Merkez Bankamızı “kime bağımlısın” diyerek suçladığı biliniyor. (26.2.2015)
Bağımsız, yani iktisat ilminin gereklerine göre davranan Merkez Bankası hakkında “Vatanı satmak yüksek faizle kötü yönetimle emeği heba etmekle olur” diye konuşmuştu. (27.2.2015)
Erdoğan böylesine kararlıydı, Ali Babacan ise Erdoğan’a karşı Merkez Bankasının bağımsızlığını savunuyordu.
O zaman ben de sürekli Merkez Bankası’nın bağımsızlığını savunmuştum.
‘FREN’ KALMADI
Sonra Babacan yerine, yetkileri kısıtlanarak Mehmet Şimşek geldi, Temmuz 2018’de Berat Albayrak geniş yetkilerle Hazine ve Maliye Bakanı oldu.
Cumhurbaşkanı sistemine de geçildi, yeni sistemde, OHAL kararnameleriyle Merkez Bankası “laf dinleyen” hale getirildi…
Siyasetin kendince uygun gördüğü para politikaları için hiçbir kurumsal “fren” kalmadı; mazeret de kalmadı.
Halbuki Merkez Bankası’nın bağımsızlığı, siyaset üzerinde yasama ve yargı denetimimin bulunması, kamu kurumlarının kanuni yetkilerini tam kullanabilmesi gibi “frenler” ve özgür basın niye lazımdır? Siyasetin fırtınalarına ve seçim hesaplarına kapılmadan ilgili bilim dalının gereklerinin bu kurumlar tarafından uygulanması için…
Ama kurumlar zayıfladıkça “güven” sorunu ortaya çıktı. Yabancı yatırımcı gelmemeye başladı. Bugün de büyük sermaye birikimine sahip hiçbir ülkenin Merkez Bankası’yla swap yapamıyoruz.
Halbuki Türkiye’nin sermaye birikimi beş yüz yıldır yetersizdir, dışarıdan sermaye getirmeye ihtiyacı vardır.
TARİH LABORATUVARI
Beş yüz yıldan boşuna bahsetmedim, tarihe hamaset veya husumetle değil, laboratuvar gibi bakmak için bahsettim.
Büyük tarihçi Fernand Braudel, “Maddi Uygarlık, Ekonomi ve Kapitalizm” adlı baş-eserinde 16. ve 17. yüzyıllarda Avrupa’da yaygın % 5 faizin bile yer yer yüksek bulunduğunu yazıyor. Kriz dönemlerinde yükselmiştir. (Cilt 2, s. 339 vd)
Bizde ise Kanuni Sultan Süleyman zamanında faiz, üstelik Ebussud Efendi’nin fetvasıyla, yüzde 12 idi! Yeterli sermaye olmadığı için, tefecilerde yüzde 50’ye, daha yükseklere çıkıyordu.
Çünkü daha 15. Yüzyılda Avrupa hukukunda “tüzel kişilik” kavramı gelişmiş, bu sayede şirketler ortaya çıkmış, sermaye birikimi hızlanmıştı, sonra sanayi devrimini doğuracaktı.
Bizim hukuk sistemimizde o zaman “tüzel kişilik” kavramı ve bu anlamda şirketler, sermaye biriktirecek kurumlar yoktu.
Bu konuda Prof. Timur Kuran’ın “Yollar Ayrılırken” kitabını tavsiye ederim.
Tarih de gösteriyor ki, faiz sebep değildir, ekonomik kapasitenin sonucudur. Vücudun ateşi gibidir; hastalık varsa yükselir, tedavi (reform) için sinyal vermiş olur.
Piyasa faaliyetlerinin siyasi müdahaleden korunmuş olması, kurumlara ve hukuk sistemine, iktisat politikalarının rasyonelliğine güven kadar önemli, görüyorsunuz.
Kısa vadeli siyasi çıkarlar uğruna hukuki ve kurumsal yapılar örselendiğinde, içerideki faizi emirle bastırsanız bile döviz ve dış borç faizi yükseliyor.
Reformlarla iktisadi gelişme, ardından böyle yapısal sorunlardan tökezlenme şeklindeki makuz talimiz sürüp gidiyor.
24/05/2020 00:26
Prens hazretleri katilleri affettirdi
88
Kişilere karşı suçları devlet affedemez, kişiler affeder; devlet sadece devlete karşı suçları affeder diye çok söylenen bir söz var… Bunun bir uygulamasını Suudi Arabistan’da gördük: Cemal Kaşıkçı’nın çocukları, babalarının katillerini affettiler!
Hem de Kuran-ı Kerim’den ayet okuyarak!
Mesele, eski hukuk sistemleriyle modern hukuk arasındaki farkı görmek bakımından son derece önemlidir.
Modern hukukta, öldürülen bir kimsenin çocukları katilleri affedemez!
Önce olayı görelim.
MÜLTİ-MİLYON DOLAR
Cemal Kaşıkçı, nişanlısı Hatice Cengiz’le evlilik işlemleri için randevu alarak 2 Ekim 2018’de İstanbul’da Suudi konsolosluğuna gelmiş, orada vahşice öldürülmüştü.
Prens Bin Selman’ın aynı gün gönderdiği 15 kişilik infaz timi tarafından…
İstanbul Başsavcılığı 20 kişi hakkında soruşturma açtı, yargılama sürüyor.
Suudların memleketinde, adları tam bilinmeyen beş kişi “kısas” kuralınca idama mahkum edilmiş, üç kişiye de çeşitli hapis cezaları verilmişti.
Dosyadaki delillerin gizli tutulduğu bir sözde mahkeme!
Geçen sene Washington Post, Kaşıkçı’nın çocuklarına, tazminat olarak, “mülti milyon dolar” para ve evler verildiğini, yüksek maaşlar bağlandığını yazmıştı. (1 Nisan 2019)
Netice bu haberle belli olmuştu…
Nitekim iki gün önce merhum Kaşıkçı’nın büyük oğlu Salah, aile adına “babamızı öldürenleri affettik” diye açıklama yaptı…
DİNİ METİNLERİ ANLAMAK
Hem “mülti milyon dolar” nimetten hem başına geleceklerin korkusundan “af” açıklaması yapan Salah Kuran-ı Kerim’den bir ayet de okumuş:
“Kötülüğün karşılığı ona denk bir davranıştır ama kim bağışlar, düzeltme yolunu tutarsa onun mükâfatını Allah verir. Hiç şüphe yok ki O haksızlık edenleri sevmez." (Diyanet meali, Şûrâ, 40)
Burada olağanüstü derece önemli ve Müslüm toplamların hâlâ çözemediği iki büyük problem var: Biri, dini metinleri anlama sorunu…
Ali Bardakoğlu gibi fıkıh ve hukuk âlimi, Mehmet Görmez gibi hadis ve usûl (metot) âlimi, Mustafa Öztürk gibi tefsir âlimi zatlar tarafından belirtildiği gibi “Dini referansları bağlamından kopararak doğrudan birer kanun metni gibi algılayan” zihniyet ve bunun nelere yol açabileceği sorunu!
İkincisi hukuk sorunudur: Kişilere karşı suçları kişilerin affedebileceği anlayışı...
Böyle bir anlayış parası olanlara, adam öldürüp parayı bastırarak kurtulma yolu açmaz mı?
Prens böyle bir despottur zaten.
KAMU HUKUKU
Hukuken en büyük sorun, “kamu hukuku”nun gelişmemiş olmasıdır. Eski bütün hukuk sistemlerinde, bu arada fıkıhta, mağdurun ‘kan bedeli’ (tazminat) alarak katili affetmesi mümkündü ve o takdirde “had” denilen ceza düşer…
Modern ceza hukukunda ise mağdur tazminattan vazgeçebilir ama suç ve ceza düşmez, “kamu davası” açılarak Savcı tarafından takip edilir.
Fıkıh eski içtihatlara bağlı kaldığı için “kamu hukuku” gelişmedi.
Bizde “kamu davası” ve Savcılık kurumu Abdülhamid zamanında Fransız sisteminden alındı, çok da iyi edildi.
Kamu hukukunun geçerli olduğu bir ülkede artık mağdurlar daha çok para almak için şantaj yaparak veya Prens’in yaptığı gibi parayı bastırarak ‘af’ sağlayamaz, suçun üstü örtülemez.
Evet, fıkıhta hükümdarın “tazir” yetkisi vardır, fiilleri suç sayıp cezalandırabilir…
Fakat modern hukukta suç ve ceza devlet reisinin anlayışına bırakılmaz, “kanun”la düzenlenir, “suçların kanuniliği” ve “kanunsuz suç olmaz” ilkeleri modern ceza hukukunun temel prensiplerindendir.
SON YAZISI
Cemal Kaşıkçı, öldükten sonra Washington Post’ta yayınlanan son yazısında, despot Prens’in kanlı, kirli güç mücadelesini ima ederek şöyle yazmıştı:
“Arap dünyası, bugün yabancı aktörler değil, iktidar mücadelesi yapan iç güçlerin dayattığı bir Demir Perde’nin kendi versiyonu ile karşı karşıya…” (17 Ekim 2018)
Niye böyle? Çünkü modern hukuk devleti aşamasına ulaşamadılar.
Modern hukuk devletinde kuvvetler ayrılığı vardır, kimse kolay kolay kanlı infazlara cesaret edemez. Kamu adına bağımsız yargı soruşturur, parlamento soruşturma açar, özgür basın yazar…
Modern hukuk devletinde petrol gelirleri hanedanların malı olamaz, devletindir.
Bağımsız Sayıştaylar bütün kamu kuruluşlarının hesaplarını denetler…
Bunlara “ideal hukuk devleti” diyenler olabilir; ama hukuk ve adaletten üstün bir ideal olabilir mi?
NOT: Bütün okurlarımın ramazan bayramını tebrik eder, hayırlara vesile olması niyazıyla sağlıklı ve huzurlu yıllar dilerim.
26/05/2020 00:13
Yeni partileri engellemek mümkün mü?
104
Erken seçim niye konuşuluyor? Ekonomi daha da kötüleştiği için ve yeni partilerin güçlenmesinin önünü kesmek için…
İşte, hükümet hiçbir rezerv para ülkesiyle swap anlaşması yapamadı…Ve işte, yeni partiler kamuoyunda ses getirmeye başladı.
Gerçi Ak Parti lideri ve Cumhurbaşkanı Erdoğan “kalkıp YouTube'larda topladığınız adımlarla netice almanız mümkün değil" diyor ama ‘büyük’ medyanın iktidar denetimine girmesi o medyaya güveni aşağıya çektiği gibi, YouTube türü yayınlar giderek daha çok izleniyor.
Ali Babacan’ın “Sakın Kader Deme” adlı yapımını YouTube’da izleyenlerin sayısı bu satırlar yazılırken 1 milyon 600 bini geçmişti!
Zaten belediye seçimleri sosyolojik ibrenin yönünün değişmekte olduğunu göstermişti.
ERKEN SEÇİM KOLAY MI?
Evvela, erken seçim kararı almak için Meclis’te 360 oy lazım. Bu kuralı, CB sistemi getirdi:
“Türkiye Büyük Millet Meclisi, üye tamsayısının beşte üç (360) çoğunluğuyla seçimlerin yenilenmesine karar verebilir. Bu halde Türkiye Büyük Millet Meclisi genel seçimi ile Cumhurbaşkanlığı seçimi birlikte yapılır.” (Anayasa md. 116)
Halbuki iktidar blokunun Meclis’teki oy toplamı resmen 340’tır.
Evet, yeni sistemde Cumhurbaşkanı tek başına Meclis’i feshedebilir ve 90 gün içinde hem Meclis hem Cumhurbaşkanı seçimi yapılır. Öyle bir durumda yeni partilerin kongrelerini tamamlamaları mümkün olmaz.
Fakat bunun Erdoğan’a faturası ağırdır: Cumhurbaşkanlığı süresi 2023’te dolacak olan Erdoğan, önündeki üç yılı feda ederek erken seçim kararı alır mı?
“Yetki” konusunda ne kadar hassas olduğu bilinen Erdoğan bunu yapar mı?
AYM YOLU
Diyelim ki yaptı, seçimleri yenileme kararı verdi… Yeni partiler, bu takdirde CHP’nin ve çoktan kongrelerini yapmış olan İYİ Parti’nin desteğiyle grup kurarak seçimlere girebilirler.
Bunu engellemek için iktidar Seçim Kanunu değiştirebilir mi?.. Değiştirebilir fakat anayasaya göre:
“Seçim kanunlarında yapılan değişiklikler, yürürlüğe girdiği tarihten itibaren bir yıl içinde yapılacak seçimlerde uygulanmaz.” (M. 67)
O bir yılda da yeni partiler kolaylıkla kongrelerini yapıp seçime girecek hale gelirler.
İktidar bloku Seçim Kanunu değil de Partiler Kanununu değiştirerek dolambaçlı yoldan bu engeli getiremez mi?
Asıl siyasi etiğe aykırı olan; bu dolambaçlı yoldan rakipleri engellemeye kalkmaktır.
Kaldı ki, Anayasa “seçim kanunları” diyerek geniş kavram kullanıyor, seçimleri etkileyen her kanun bu kapsama girer.
Anayasa Mahkemesi’nin çok önemli bir içtihadı da var:
“Hukuk devletinin tanımına giren birçok unsurlardan biri de kamu yararı düşüncesi olmaksızın, başka deyimle, yalnızca özel çıkarlar için veya yalnızca belli partilerin veya kişilerin yararına olarak herhangi bir yasanın kabul edilmeyeceğidir. Buna göre çıkarılması için kamu yararı bulunmayan bir kanun, Anayasa'nın 2 nci maddesi hükmüne aykırı nitelikte olur ve dâva açıldığında iptali gerekir.” (Karar No: 1967/20)
Bu meselenin AK Parti’nin ve MHP’nin partisel çıkarları için gündeme getirildiği açıktır.
AİHM içtihatları kanunların çıkarılmasındaki siyasi amacı da incelemeyi öngörmektedir. (Case of Baka v. Hungary, no. 20261/12)
MANTIĞI YOK
Halk virüsten dolayı sağlık ve ekonomik krizden dolayı ekmek derdindeyken ve iktidarın önünde icraat yapabilmek için daha üç yıl varken böyle bir siyasi hesabın gündeme getirilmesini anlamak mümkün değil.
Daha üç yıl varken seçimler öne alınırsa halka ne denilecektir?
Yetkilerim yetmiyor mu denilecek?
Meclis’te yeterli sayımız yok mu denilecek?
Tablo, mesuliyet duygusundan ve rasyonellikten uzaklaşarak, siyasetin nasıl bir güç mücadelesine dönüştüğünün belgesidir maalesef.
Virüs sebebiyle bütün ekonomiler “1929 buhranından daha ağır” krizlerle karşı karşıya. Hangi ülke bu yüzden erken seçim gerilimine itiliyor?
Biz, ekonomimizin zaten hayli sıkıştığı bir dönemde virüse yakalandık. Bütün rezervler, ihtiyaç akçeleri ve fonlar zaten kullanılmıştı. Şimdi ‘tedbir’ denilen politikalar da ‘korumacılık’ izlemini yaratarak kaygıları arttırıyor…
Önümüzdeki üç yıla odaklanmış yeni ve rasyonel bir “orta vadeli program” ortaya koymanın ve dış politikadaki hasarları onarmaya koyulmanın zamanı çoktan geldi de geçiyor bile...
İktidar bloku ortaya böyle bir program koymak yerine, gündem değiştirmek ve taraftarlarını motive etmek için sahaya inmekten, kanunları değiştirmekten bahsediyor.
Erken seçim en azından bu sene yok. Yeni partiler seçime girme şartlarını tamamlamak için yeterli zamana sahip.
27/05/2020 00:37
Sistem nasıl işliyor?
73
Cumhurbaşkanlığı hükümet sistemi iyi işliyor mu? İktidara göre evet, muhalefete göre hayır...
Böyle baktığımızda hiçbir objektif değerlendirme, hiçbir ‘teşhis’ ve düzeltme yapılamaz.
Nitekim, 2019 mahalli seçimlerinde iktidarın oy kaybetmesi üzerine böyle bir tartışma başlamış, parti sözcüsü Ömer Çelik de “sistemde yer yer kireçlenmeler” olduğunu söylemişti. (11 Temmuz 2019)
Fakat nereler kireçlenmiş, nasıl düzeltilir diye partide hiçbir müzakere yapılmadı, mesele kapandı gitti.
Numan Kurtulmuş “tövbe istifar edip yolumuza devam ederiz” demişti. Hangi yanlışlarda tövbe istifar edildi, onu da kimse bilmiyor.
‘SEÇİLMİŞ BAŞBAKAN’
Yaşanan tecrübeleri gözden geçirip parti yönetiminde ve parti grubunda tartışarak yanlışları tespit etmeyen ve tabii düzeltemeyen bir yapı söz konusu.
Hep kısa süreli siyasi kazanç düşüncesi ağır basıyor.
Erdoğan, cumhurbaşkanı adayı olduğunda, başbakanlı bir sistemi savunarak şöyle diyordu:
“Halkın seçtiği bir Cumhurbaşkanı ve halkın seçtiği bir Başbakan her anlamda Türkiye’yi uçuracaktır bundan kimsenin kuşkusu olmasın…”(Sabah 1 Temmuz 2014)
Konuşmasının devamında, HDP’nin adını da zikrederek, “bütün partilere gönül verenlerin” cumhurbaşkanı olacağını söylüyordu.
Bu kapsayıcı dil elbette doğruydu, tarafsız yani partisiz bir cumhurbaşkanı tanımıydı. Fakat ‘partiliden’ öteye, partisi için en sert polemikleri yapan, hem devletin hem partisinin başı olan bir sisteme geçilecekti.
Felsefi veya ilkesel doğru hangisidir? Tartışılmadı.
DAVUTOĞLU SORUNU
Davutoğlu’nun başbakanlığı döneminde Cumhurbaşkanı Erdoğan’la ihtilaflar ortaya çıktı.
Yetkilerini kullanmak isteyen Davutoğlu “nepotizm, akraba ilişkileri, kayırmacılık, yolsuzluk” konularında eleştiriler ve uyarılar yapıyordu. (18 Nisan 2015)
Yolsuzlukla mücadeleyi hükümet programına yazıyordu.
Hatta “kurucu ilkelerimize geri dönün” diyerek tarihe not düşüyordu. (28 Ağustos 2015)
Torba yasa kolaycılığının zararlarını görüyor, hükümet sözcüsü Bülent Arınç, “Başbakan Ahmet Davutoğlu’nun verdiği talimat kapsamında torba kanun olarak nitelendirilen çok maddeli yasaları artık Meclis’e getirmeyeceklerini” açıklıyordu. (15 Eylül 2014)
Davutoğlu da başkanlık sistemi diyor fakat sürekli “kuvvetler ayrılığı” vurgusu yapıyordu.
Halk tarafından seçilerek siyaseten çok güçlenmiş ve ülkeyi yönetmek isteyen bir cumhurbaşkanı ile, halk tarafından seçilmiş ve anayasal yetkilerini kullanmak isteyen bir başbakan anlaşamazdı. Gerçek bir sistem sorunu vardı…
YENİ SİSTEM
Bu sorun karşısında iktidarın tavrı, Davutoğlu’nu tasfiye etmek, Binali Yıldırım’ı getirmek ve MHP’nin ani desteğiyle CB hükümet sistemini referanduma sunmak oldu.
Binali Yıldırım, haklı olarak, sistem değişikliğinin “ezici çoğunlukla” kabul edilebilir nitelikte olması gerektiğini söylemişti. (25 Temmuz 2016)
Öyle olmadı. Sadece iki partinin hukukçuları tarafından hazırlanan metin ancak yüzde 51.41’le referandumdan geçirilebildi.
En fazla toplumun yarısına dayanan bir sistem.
Propagandalarda “güçlü meclis” olacağı söylenildi. Halbuki Amerikan anayasasını yazanların Kongre’ye verdiği denetim yetkilerini, bizim sistemi yazanlar “Gazi Meclis”e vermediler!
Amerika’da Başkan’ın bütün atamaları, yargı dahil, Kongre’nin denetiminden geçer, bizde yargı dahil Cumhurbaşkanı’nın hiçbir atamasında Gazi Meclis’in denetimi yoktur.
Cumhurbaşkanına azami yetkiler veren, fakat denetimi asgariye indiren bir sistem...
KURUMLAR, KURALLAR
Yeni sistemde kişisel yönetim faktörünün çok güçlendiği, kurumların ise zayıfladığı yönünde uluslararası ekonomik raporlar var. Moody’s 7 Mart 2018 günlü raporunda “kurumsal güç aşınmaya devam ediyor” diye yazdı...
World Economic Forum’un 2018 Rekabet Raporu’nda da “kurumların zayıflığı” çok ciddi bir problem olarak belirtilmektedir.
Bağımsız Merkez Bankası’nın başkanı “laf dinlemiyor” diye görevden alınmadı mı? (5 Kasım 2019)
Ama bunlar “dış güçler!”
Öyle de krediyi, yatırımı, swap’ı dışarıda aramıyor muyuz? Onlar da böyle raporlara bakıyor.
Modern devlet kurumlar ve kurallar yönetimidir, kurumların ve kuralların güçlü olması gerekir.
Bu açıdan CB sistemini en azından gözden geçirmek Türkiye’nin yarınları için zorunludur ama maalesef siyasetin gündeminde böyle asli sorunlar yok. Siyasi kutuplaşmayı körükleyerek yürüyoruz.
29/05/2020 00:49
Sağıyla, soluyla 27 Mayıs
87
Merhum Adnan Menderes Yassıada’daki hücresindedir. Penceresinin perdesini açması izne bağlıdır. Hücrenin içinde, her saatte rap rap değişen bir subay sürekli nöbet tutmaktadır.
Hücrede 24 saat ışık yanmaktadır.
Menderes kapının üstündeki camsız küçük pencereden, Celal Bayar’ın Avukatı Gültekin Başak’ı görür, seslenir, “Gültekin Bey, benim avukatım geldi mi, gördünüz mü?”
Koridorda bulunan “altın dişli, sarı saçlı iri yarı teğmen” hışımla kapıyı açıp Menderes’i dövmeye başlar. İzin almadan nasıl konuşurdu böyle!
Av. Başak, hiçbir şey yapamadan sessizce geçip giderken hâlâ “dövme, sövme sesleri” geliyordu. (Celal Bayar, Kayseri Günlüğü, Yapı Kredi Yayınları, s. 30)
MENDERES ERİMİŞ VE BİTKİNDİ
Yassıada’da 14 Ekim 1960 günü, 401 sanıklı anayasayı ihlal davasının ilk duruşmasında merhum Adnan Menderes erimiş, çökmüştür; titreyen bir sesle mahkemeden söz ister:
“Bendeniz beş aydan beri tamamiyle tecrit vaziyetinde bulunuyorum. Bir tek odanın içinde ve günün 24 saatinde her saat değişen bir nöbetçi subay beyin nezareti altında hiçbir kelime konuşmamak şartıyla yaşıyorum. Bu itibarla konuşma takatim ve akli melekelerim hakikaten zaafa uğramış bulunuyor…”
Menderes, savunma hazırlayabileceği insani şartların oluşturulmasını istiyordu.
Cunta mahkemesinin başkanı Salim Başol, bu konunun Cezaevi İdaresi’nin ve Komite’nin yetkisinde olduğunu söyleyerek geçiştirecekti. (Emine Naskali, Yassıada Zabıtları, Anayasa Davası, cilt I, s. 24)
Mahkemenin kendisi hukuka aykırıydı, doğal hakim ilkesinin ihlaliyle kurulmuş bir darbe mahkemesiydi.
Bu nasıl bir kin ve nefretti ki darbe yapmıştı, zulmetmişti, idam sehpaları kurmuştu...
‘VATAN HAİNLERİ’
Meselenin temelinde dengesiz ve denetimsiz siyasi güç mücadelesinin yarattığı karşılıklı kin ve nefretler vardır.
DP iktidarı haindi! Kars ve Ardahan’ı Ruslara satıyordu! Gençleri öldürüyor, cesetlerini Et Balık Kurumu’nda kıyma makinelerine gönderiyordu….
İşte darbenin lideri Org. Cemal Gürsel’in 18 Haziran 1960 günlü Cuhuriyet’te çıkan lafları:
Elbette hepsi kuyruklu yalandı. Fakat korkunç kutuplaşma, bu yalanlara inanan kitleler yaratmıştı. Muhalif seçmeler, gazeteciler, profesörler, askerler…
Zulmederken ‘hainleri’ cezalandırdıklarını sanmanın gaddarlığıyla hareket ediyorlardı.
Hukuk profesörleri darbeye ve Yassıada mahkemesine fetva vermekten utanmamışlardı.
VATAN CEPHESİ…
Demokrat Parti iktidarına göre ise muhalefet haindi, Moskova radyosuyla birlikte çalışıyor, ülkeyi anarşi ve ihtilale götürüyordu… Menderes’e göre ancak hainler iktidarın vatana hizmetlerini görmezlikten gelirdi!
İktidar 1951’de liberalleştirdiği basın kanununu 1956’da tekrar 1930’lar modeline döndürüyordu.
Yargıya baskılar yapıyor, Emekli Sandığı Kanunu’nu değiştirerek Yargıtay hakimlerini emekliye sevk ediyor, gazetecileri hapse atıyordu.
Millet Partisini kapatıyor, Osman Bölükbaşı’nın sesini kısmak için Celal Bayar’ın emriyle Kırşehir’i ilçe yapıyordu…
Vatan Cephesi’ni kuruyordu; kimler vatansızdı ki?!
Tahkikat Komisyonu’nu kurarak muhalefette yeni bir tek parti rejimi endişesi yaratıyordu.
Ama bunlar tedbir değil, tahrik etkisi yapıyordu.
18 Nisan’da İsmet Paşa “şartları tamam olursa ihtilal meşru olur” diyerek Metin Toker’in dediği gibi ihtilale yeşil ışık yakıyordu.
BAŞGİL’İN UYARILARI
30 Nisan’da merhum Prof. Ali Fuat Başgil, Bayar ve Menderes’e Tahkikat Komisyonunun derhal kaldırılmasını, CHP ile diyalog kurularak ortak bir seçim kanunu hazırlanıp seçimlere gidileceğinin derhal açıklamasını tavsiye ediyordu.
Fakat Bayar ve ondan etkilenin Menderes, bu son çareyi, son çıkışı reddettiler.
Darbe geldi çattı… Anayasayı rafa kaldırarak, hukukun temel ilkelerini çiğneyerek, idam sehpaları kurarak… Yargıda tasfiyelerle siyasi kadrolaşmalar yapıp hala bitmeyen yargı kavgalarını tetikleyerek, orduda cuntalara yol açarak Türkiye’nin uzun yıllarını zehirledi.
Kuvvetler birliğini kabul eden 1924 anayasasında siyaseti denetleyip dengeleyebilecek hukuk kurumları yoktu, bunun kültürü de yoktu. O yüzden siyasi ihtiraslar karşılıklı kabardıkça kabarmış, cunta bu ortamı fırsat saymıştı.
Tarihi bugünkü kavgalarda kullanmak için değil, dersler çıkarmak için okumalıyız.
.31/05/2020 00:54
Menderes ve aydınlar
110
Tarihe duygusal ve ideolojik bakış, laboratuvar gibi bakmamızı ve dersler çıkarmamızı engelliyor. Tarihimizde yanılmaz ve ulu tabularımız var; bir de hain ve alçaklar!
Bu yüzden kutuplaşma kör döğüşü devam ediyor.
Artık Tek Parti’ye de Demokrat Parti’ye de laboratuvar gibi bakmalıyız.
Akademisyen Bülent Bal’ın Karar’da çıkan “DP’nin yaşadığı entelektüel çoraklaşma ve 27 Mayıs” başlıklı yazısını okumanızı bu açıdan tavsiye ederim. (Yazıya ulaşmak için tıklayın.)
Dr. Bal, Türkiye Günlüğü dergisinde aynı konuda uzun bir araştırma yayınlamıştır. (2020 Kış, Sayı 141)
NİYE KOPTULAR?
Aydınları DP’den koparan bir “ispat hakkı” sorunu vardır; yolsuzluk suçlaması yapan bir gazeteci, bir politikacı mahkemede bunu ispat ederse beraat etmeliydi.
Menderes ve Bayar buna karşı çıkmışlardı…
Yolsuzluk varsa biz üstesinden geliriz, mahkemelere düşmesi iktidarı yıpratır diye düşünüyorlardı, sanıyorlardı daha doğrusu.
Ve basına, yargıya, üniversiteye baskılar…
Ben merhum Prof. Ali Fuat Başgil’den bahsedeceğim.
Nisan 1960’da ülke Menderes’in deyişiyle “gayr-i kabil-i idare” (yönetilemez) hale gelmiştir. Bayar ve Menderes Prof. Ali Fuat Başgil’i davet ederek danışmışlardı…
BAŞGİL VE AYDINLAR
Başgil’in tavsiyesi, derhal muhalefetle uzlaşıp ortak bir seçim hükümeti kurmaktır. Bunu Bayar engelledi.
Başgil’in tavsiyelerinden biri şudur:
“Memleketin üniversite profesörleri, yazarlar, gazeteciler ve subaylar gibi uyanık ve faal kuvvetlerini idare etmeyi, kısacası, Türkiye’nin cevherini işlemeyi ihmal ettiniz. Bu işin daha çok üzülecek tarafı, zannımca, biraz daha uzlaştırıcı, biraz daha tatlı bir tavır takınmanın bu kuvvetleri size kazandırmaya kâfi geleceği idi.”
Menderes, halka hizmet daha önemli değil mi gibi sorular sorar. Başgil:
“Biri diğerini ortadan kaldırmaz. Biraz göstereceğiniz yakınlık size memleket aydınlarının sempatisini kazandıracak ve onların gösterdiği bu hüsnü kabul, söz ve kalemle kamuoyunda size sağlayacağı destek bir tarafa, gayretlerinizi sulh ve sükun içinde bütün memleket sathına yaymanıza yardım edecekti.”
Bu konuda merhum Başgil’in “27 Mayıs İhtilali ve Sebepleri” adlı kitabını tavsiye ederim.
İKTİDARDA DÖNÜŞÜM
Menderes birikimli ve sıcak kanlı bir insandı. Metin Toker gibi şiddetle muhalif bir gazeteci şöyle yazar:
“DP yöneticilerinin özellikle Adnan Menderes’in CHP’lilere nazaran daha büyük düşündükleri, daha geniş ufka sahip oldukları reddedilemez.” (DP’nin Altın Yılları, s. 241)
İktidara geldikten sonra Menderes ve arkadaşları özgürlükleri genişlettiler, ekonomiye dinamizm kazandırdılar. Anadolu insanı ilk defa “talep eden halk” oldu.
Fakat sürekli alkışlar, çok büyük işleri yapıyoruz duygusu ve uzayan iktidar yıllarında alkışlara, güce kudrete yapışkanlık oluşması başlangıçtaki duyguları değiştirdi: Herkes onları takdir etmeliydi. Eleştirenler kötü niyetliydi...
Celal Bayar, Meclis’in yüzde 80’i DP’li olduğu halde memur evlerinden CHP’ye oy çıkmasını “nankörlük” olarak niteliyordu!
Menderes’in özelikle 1957’den itibaren adliyeye, üniversiteye, basına lanetler yağdıran konuşmaları vardır.
Güç, onları, eleştirdikleri Tek Parti’ye dönüştürmüştü: Otuz yıllık Tek Parti rejiminin “kuvvetler birliği”ni şimdi Bayar ve Menderes savunuyordu!
TARİHİN DERSİ
Muhalefetin ve aydınların seslendirdiği basın özgürlüğü, yargı bağımsızlığı, üniversite özerkliği gibi konularda Başvekil Adnan Menderes 16 Temmuz 1959 günü DP Grup toplantısında konuşuyor:
“Memleket bizden bu gibi hizmetler (yol, su, okul vb) istiyor. Muhalefetin sözünü ettiği ve önemli dediği meseleleri hamd olsun bizim köylümüz bilmiyor, ehemmiyet vermiyor, hatta haberdar bile değildir…” (Rıfkı Salim Burçak, On Yıl, s. 612)
Aydınların desteğini Tek Parti niye kaybetmişse, 1950 ortalarından itibaren DP iktidarı da aynı sebeplen kaybetmişti: Otoriterleşme, yasakçı, üsttenci dil..
Bölükbaşı bile dokunulmazlığı kaldırılıp iki defa hapsedilmişti!
Milliyetçi muhafazakar aydınların Millet Partisi’ne, liberal aydınların Hürriyet Partisi’ne gitmesi, CHP’ye kuvvetler ayrılığı gibi ‘yeni’ fikirlerle taze kan aşılamaları karşında DP öyle bir duruma düşmüştü ki, sadece kamu kaynaklarını zorlayarak inşa edilen eserlerin propagandasını konuşabiliyordu, düşünceleri etkileyemiyordu.
Keşke Başgil gibi aydınları dinselerdi, değil mi?
Tarihin dersi; milletler için güvenli yol kuvvetler ayrılığına dayalı özgürlükçü anayasal devlet modelidir.
01/06/2020 01:12
Ekonomi alanında da felsefesizlik bilimi engelledi
61
İktisat Tarihçisi Prof. Dr. Ahmet Güner Sayar, Taha Akyol’un sorularını cevaplandırdı.
EĞRİSİ DOĞRUSU- TAHA AKYOL
Sizin ve hocanız merhum Sabri Ülgener’in eserlerinde Orta-Çağ zihniyeti, ahlâkı ve ekonomisi gibi kavramlar geçiyor. Ne demek bu?
Rahmetli Ülgener Hocamız’ın iktisadi düşünce dünyamıza kazandırdığı kavramsal çerçevelerden biri de iktisat ahlâkı ve iktisat zihniyetidir. Ülgener 1933’de Türkiye’ye gelen Alman Hocalar vasıtasıyla, W. Sombart ve Max Weber düşüncesiyle tanıştı. Ülgener Hocanın eserlerinde ortaya koyduğu tarihi gerçek, içe kapanan, anti-madde davranış kalıbını temsilcisi ‘pasif – mütevekkil’ insan tipidir. Osmanlı asırlarında, rûhî ve manevî hayatı şekillendiren bu insandan en fazla şikayetçi olan kişi, Mehmed Âkif [Ersoy] Bey’dir. Max Weber’i hayran bırakabilecek şu dize onundur: «Değer mi koşmaya akşam, sabah, yalan dünya?»
Bu insan, manevî bir Osmanlı mirası olarak Cumhuriyetli yıllara intikal etti. Teşhis doğru idi. Ancak tedavi için meselenin doktrin tarafının inşası gerekmekteydi. İşte Ülgener, Webergil modeli Osmanlı asırlarına taşıdı. Weber, şunu söylüyordu: Dindar bir kimse [zâhid], rasyoneldir. Bu rasyonellik, İslamiyet’te, kozmik dengenin şaşmaz matematiğinden neş’et etmiştir. Şâyet, dinî emirleri bu hassasiyetle yerine getiren zâhid, bu rasyonelliği dünyaya taşırsa [inner worldly], ekonomik düzlemde rasyonel iktisadi birey ortaya çıkacaktır ki, o 17. yüzyıl itibariye, ‘Protestan ahlâkı’nın güdümünde, Hollanda – İngiltere ekseninde, Orta-çağlaşmaya son vermiştir. Aktif-riyâzetçi ideal tiplemesiyle rasyonel iktisadi birey, son üç asırdır dünyayı güdüyor.
Yok, böyle değil de, dinine gösterdiği dikkat ve mesuliyeti öbür dünyaya taşırsa [outer worldly], ortaya Orta-çağda kalmış bir insan çıkacaktır. Mehmed Âkif Bey, ne güzel ifade ediyor: «Ne hükmü var ki, esasen yalancı dünyanın? / Ölürse yan gelecek cennetinde Mevlâ’nın.» İşte bu bâtınî tasavvuf, bizim insanımızın canına okumuştur.
ŞEYHİN İRADESİNE BAĞLANMAK
Merhum Ülgener, ‘Zihniyet ve Dîn’ adlı kitabında ‘pîr ve şeyh, usta ve yol atasına, bir kelime ile üstün iradeye gözü kapalı teslimiyet’ diyor. Bunun, Orta-çağ zihniyetindeki yeri?
Pîr veya şeyhin üstün iradesi akl-ı selime geçiş yerine geleneklere bağlandı ve bunu da bir din adına yaptığını zannetti. Neticeten, zaman içerisinde iptidaîlik kemikleşti. Nereye kadar? ‘Tüfek icad oldu, mertlik bozuldu’ diyene kadar. Demek ki, maddenin yaptırım gücünü bulanlar, mertlik gibi gerekli bir irrasyonel unsuru dizginleyebiliyor. Bu ortaya çıktı. Orta-çağ esnaf ahlâkının dürüst, müeddeb ahîsi, fütüvvetnâmelerde resmedilmiştir. Elindeki aleti geliştirerek üretimi artırmak dîn ve ahlâka aykırı mı? Bunu tartışmadılar. Bir örnekle somutlaştıralım. Bir üretim aleti olarak kara-saban, 1300’lerden 1875’e değin, tam 575 yıl değişime uğramadan, ilk şekliyle üretimde kullanılmıştır. Taşımacılıkta, deve kervanına müracaat edilirdi. 1880’lerde Muallim Naci Bey, bu durumu söyle seslendirmişti: «Çıkın şu savma’adan [tekkeden] zâhidân! Cihânı görün / Bakın şimendifere! Bir de kârvânı görün.»
İktisadi maddeye şekil vermenin, maddenin maddeyle eklemleşmesinden yeni ürünler elde etmenin bir üst otoriteyle bağlantısı yoktur. Serbest ve hür aklın yapabileceği bu işler, laboratuarlarının ışığının sönmemesiyle, denizlerin altında zemini yoklamakla olur. Yoksa, bu çizginin dışında, geleneğe bağlanmanın bedeli, iktisadî geriliğe sebep olmuştur. Esasen, Kur’ân’da Râd Suresi’nin 11. Âyet’i Allah’ın bu bağlamdaki muradını açıkça ortaya koymaktadır: “Allah bir kavme verdiğini, onlar nefislerindekini bozmadıkça bozmaz.” (Yazır Meali)
Hep düşünmüşümdür; acaba Max Weber, bu âyetten haberdar mıydı?
FELSEFESİZLİK ENGELİ
Sizi ‘Osmanlı İktisat Düşüncesinin Çağdaşlaşması’ başlıklı bir kitap çalışmasına iten sebep nedir?
Araştırmalarımda gördüm ki, Rusya’da, 1800 – 1875 yılları arasında yayınlanan iktisada dair kitap, makale, risale sayısı 4500, buna mukabil, Türkiye’de İbrahim Müteferrika’dan 1875’e değin iktisat, siyaset bilimi kitaplarının sayısı 23 idi. Cesaretimi kırmadan, önce iktisadi düşüncenin yayılma teorisinin aydınlığında, olası yayılma kanallarını inceledim. Sonra, neden bizde aklî ilimlerin önüne set çeken bir felsefesizlik vardı? Bu mühim soruya cevaplar aradım. Gördüm ki, önce devlet, ilm-i tedbir-i menzîl mantığını ilm-i tedbir-i devlete çevirmiş. İhdas ettiği Osmanlı hukuku muhitiyle, şer’î hukûku özel alana taşımış, kamusal alanda örfi hukûka işlerlik kazandırarak, toprağı mîrî arazi hâline getirmiş, narh uygulamasıyla fiyatların serbestçe oluşumunu engellemiş ve diğer müdahaleler... Ortada ekonomiyi çekip çevirmesi gereken ‘birey’ yok! İslâm hukununda Hanefî fakihlerin bireysel mülkiyetin önünü açmaları, narh olgusuna karşı durmaları gerekirken, bakıyorsunuz, toplumsal dertler üzerine fikir yürütme yerine, kalb-i selimin alanında olması gereken İlâhî sırlara ilişkin görüşler serdetmişler. 1972’de düşünce ufkuma düşen bu fikir, 15 yıl sonra bu kitap çalışması ile ete kemiğe büründü.
RASATHANE YERLE BİR EDİLDİ
‘Osmanlı İktisat Düşüncesinin Çağdaşlaşması’ adlı çığır açan eserinizde felsefe– aklı ilimlerin hor görülmesinden bahsediyorsunuz. Açar mısınız?
Evvela bir metaforla bu cümlenizi açalım. Allah, süt [akıl] verir, sütlaç [fonksiyonel akıl ve onun ürününü] vermez. Subjektif bilgi dogmatiktir, sadece iman sahiplerine hitab eder. Benim, ‘Allah süt verir’ deyişim bile dogmatiktir. Ancak, aklın işletilmesi, eleştirel aklın varlığı ise pratiğiyle vücûd bulur, değer kazanır. Burada akıl rehberdir. Osmanlı asırlarında, aklın rehberliğinin ötelenmesi, bir felsefesizlik sorunu yaratmıştır. Gereğinden fazla mistisizme bulaşmanın, tek yanlılığın bir neticesidir. Devletin merkeziyetçi yönetimi, hukûku ve iktisadı belirleme, siyasi kararlarda ferdin olmayışı; geriye ne kalıyor? Ahiretimizi imâr edelim anlayışı, aklın işletilmemesi ve bâtınî tasavvufa davetiye çıkartmıştır.
16. yüzyılın sonlarına doğru, bir İstanbul Rasathanesi hikâyesi vardır ki, evlere şenlik! Ulemanın fetvasıyla, rasathâne tek taşı kalmamacasına yerle bir edildi. Allah, Kur’ân’da yıldızların yörüngesi üzerine yemin ederken, ulemanın fetvasına ne kaynaklık etmiştir, bilmiyorum. Kadere bakın ki, 1911 yılında, Fatin [Gökmen] Hoca’nın teşebbüsüyle bugünkü Kandilli Rasathanesi kuruluncaya kadar, bizim insanımızın gökyüzüyle bilimsel bir bağlantısı olmamıştır. Bir diğer örneği, iktisat düşüncesinden verebilirim. Dedelerimiz, öte dünyayı düşlerken, Klasik iktisat, 1776 – 1817 zaman aralığında, İngiltere’de, Smith – Ricardo ekseninde, kişisel çıkar temelli kurgulamasını tamamlamıştı. Ancak, kurgulanan bu norm’da, tam istihdamın somut gerçekte bir karşılığı olmadığından bir aldatmaca olduğu görüldü ve sistem tıkandı. Bunun aşılması yönünde, Bentham – J. S. Mill düşünce ekseninde, iktisadî buhranın aşılması için, bu defa merkezden çevreye kolonların atılması fikri işlerlik kazandı. Bizde, dedelerimizin uykusu sürerken Almanya’dan gelen bir iktisatçı, Parvüs, 1910’lar itibariyle, kör gözlerimizi, ilk kez uluslararası ekonomik ilişkilere çevirdi.
İSLAMDA MONARŞİ YOK
Kitabınızda, İslâmiyet’in ferdiyetçi karakterinin despotik devlet anlayışının güdümünde törpülenmesinden bahsediyorsunuz. Bu ne demek?
İslâmiyet’in temel kitabı Kur’ân ‘birey’ temellidir. İnsan, Allah’a inanıp inanmamakta serbest bırakılmıştır. Ama başıboş da bırakılmamıştır. Bunlar ayetle sabittir. ‘Allah – Muhammed’ bağlantısı, insanın varoluşşal sebebidir. Dolayısıyla, insan çok kıymetlidir. Ona siyasî irade (şura ve istişare) ve özel mülkiyet hakkı, piyasa muamelatı verilmiştir. Netice itibariyle, Kur’ân’da monarşi yoktur. Hz. Muhammed, Allah’ın halifesi iken, seçimle iş başına gelen halife ise, bir insanın [Hz. Muhammed’in] halifesidir. Bu modelin uygulamadaki ömrü 30 yıl sürdü. Sonra ayak oyunlarıyla hilafet, evlâdiyelik oldu ve cahiliye döneminin anlayışına dönüldü. Baba – oğul eklemleşmesi ile birlikte, devlet bireyin üzerine abandı, sahneden sildi ve sesini kesti. Bu hâl, İslâmiyet öncesi Türk devlet geleneğine yabancı değildi. Orhun yazıtlarında geçtiği üzere; ‘Göğün altında, insanların üzerinde babam kaanı tahta çıkarmış Tengri’ ifadesi de kaanın insanların üzerinde olduğunu açıkça söylüyor. Osmanlı devlet nizamına baktığımız zaman, kan bağı içerisinde potansiyel olarak tahta namzet kişilerin, evlat – kardeş katledildiklerini görüyoruz. Nizam-ı devlet için ulemanın verdiği fetvanın İslâmiyet’le bir alakası yoktur. Sahneyi asırlar öncesinden terkeden, Hûlefâ-ı Râşidîn’in sünneti olmuştur. Bizde, yüz yaşına ulaşan Cumhuriyet’in ilânı, aslında, Ahmed Ağaoğlu’nun, 1933 yılında yaptığı tespitiyle bir yol haritası hükmündedir: «Kemalist inkılâbın birinci hedefi, ‘ferdi’ ezici ve öldürücü âmillerden kurtarmaktır.»
JAPONLAR VE TÜRKLER
Kitabınızda anlatıyorsunuz, Japon öğrenciler, Londra’da ekonomi derslerine gidiyor, ama Türk öğrenciler ilgisiz. Nasıl bir kültür bu?
Yedi Japon öğrencinin, 1870’lerin başında, Londra’da, University College’da iktisat dersleri veren W. S. Jevons’ın derslerini takib ediyorlar ve ülkelerine dönüyorlar. Onlar, Japonya’da Neoklasik iktisadın tedrisatında öncülük ediyorlar. Gelelim bizim hikâyemize; 1870’lere doğru, siyasi bir eklemleşme sonucu ortaya çıkan Yeni Osmanlılar’dan Ziya Bey, Namık Kemâl Bey, Agâh Efendi ve diğerleri Mustafa Fazıl Paşa’nın yönlendirmesi ve himayesinde Londra’ya gidiyorlar. Kafaları siyasetle mayalandığı için bu muhalif aydınların düşüncelerinde sadece mutlak monarşinin yerine meşruti monarşi arayışı vardır. Ne var ki, düşüncelerinde, bir iktisadi sistem ve politikaları arayışı, kısaca böyle bir dertleri yok. Görebildiğim kadarıyla, Namık Kemâl Bey, Mösyö Fanton adlı, pek kıymet-i harbiyesi olmayan birinden ekonomi dersleri alıyor. Kişisel çıkarı gereği Namık Kemâl’le bağlantı kuran Fanton başka, Japon öğrencilerin hocası Jevons başkadır. Hatta o tarihlerde, Marx da Londra’dadır, muntazam British Museum’da Kapital’in diğer ciltleri üzerinde çalışmaktadır. Ama, bizimkilerden Marx’ı kim biliyor ki?
ANADOLU’DA JAPON MUCİZESİ?
Modern iktisat düşüncesi Osmanlı’ya nasıl girdi. Anadolu’da neden bir Japon mucizesi çıkmadı?
Rossi’nin iktisat kitabı Serendi Arşizen tarafından Fransızcaya uyarlanmış ve ‘Tasarrufat-ı Mülkiye’ adıyla Türkçeye tercüme edilmiştir.. 1838’de yeniden ihdas edilen Mekteb-i Tıbbıye’ye, pataloji profesörü olarak tayin edilen Arşizen, hekimlik ders programına ilave edilen serbest derslerden birinde, Fransızca iktisat derslerinin mualliğini de yapmıştır. Bu meyanda, 1838 – 1839 Baltalimanı – Gülhâne hattında, gazetelerde serbest iktisat nizamını savunan yazılar ve ekonomi haberleri çıkıyor. İktisat dersleri özel olarak, bey ve paşa konaklarında veriliyor. Bundan sonrası, bir tabana oturması açısından Mekteb-i Mülkiye’nin açılışı ile birlikte ekonomi politik derslerinin okutulmasına geçiliyor. 1880 kadar, iktisadi liberalizm hâkim bir iktisat politikası olarak rağbette iken, Ohannes Paşa’nın savunduğu iktisadi liberalimin karşısında, Hace-i Evvel dediğimiz Ahmed Mithat Efendi tarafından iktisadi himayecilik şiddetli bir muhalefetle savunuluyor. İktisat politikalarında görülen bu dualizm, liberal düşünce de bir büyük ustayla, Cavid Bey’le sürdürülürken, onun karşısındaki dağınık iktisadî korumacılık düşüncesini, Almanya’dan gelen Parvüs, Cumhuriyet’e takaddüm eden yıllarda, çağdaş Türk iktisat düşüncesinde Yusuf Akçura -- Ziya Gökalp – Tekinalp [Moiz Kohen] hattını inşa ediyor. 1908 – 1923 arası, münevverlerin düşüncelerinde gelgitlerin olduğu bir zaman dilimi. Koca bir imparatorluk dağılma sürecini sürdürürken, girişimci rûhundan ve sermaye birikiminden, bankalardan, borsalardan yoksun, dış borç batağına çakılmış, şirketleşememiş, dışa bağımlı Osmanlı ekonomisiyle, Anadolu’da bir Japon mucizesini beklemek muhaldir. Türklerin esas mucizesi, on yıl süren topyekün harpler devrini tamamlayıp ilân ettiği Cumhuriyet’i rasyonel iktisadi bireyine teslim etmesidir.
KİMDİR?
Ünlü yazar Abbas Sayar’ın oğlu olan Ahmet Güner Sayar, Prof. Sabri Ülgener’in talebesidir. Birmingham Üniversitesi Ekonomi Bölümü'nde yüksek lisans yaptı. Halen Beykent Üniversitesi’nde profesör. Sabri Ülgener hakkında üç kitabı yayımlanan Prof. Sayar’ın Süheyl Ünver, Hasan Ali Yücel, Şeyh Bedreddin hakkında eserleri bulunuyor, halen Mehmet Akif üzerine çalışıyor. Prof. Sayar’ın “Osmanlı İktisat Düşüncesinin Çağdaşlaşması” adlı kitabı sahasında öncü bir eserdir. (Ötüken Yayınevi)
2/06/2020 00:53
Hasta adam Amerika
50
Süper güç Amerika’nın yaklaşık dörtte biri şiddet ve yağma olaylarına sahne oluyor, OHAL ilan edildi, ordu şehirlere indi.
Amerika’nın iki yüz elli yıllık sorunu, “siyah öfke” yine patlamış durumda.
ABD’nin pek de “birleşik” bir millet olmadığı görülüyor.
Protestan Beyaz asabiyetiyle konuşan Başkan Trump sakinleştirici bir dil kullanacağına, tweetleriyle yangına benzin döküyor.
Liberalizmin kişisel özgürlük ve kuvvetler ayrılığı prensibiyle kurulmuş olan Amerikan devletinin bir ayağının eksik olduğu belli: Sosyal devlet yokluğu…
AFRİKALI AMERİKALILAR
Afrika kökenli Amerikalıların nüfusu 40 milyon civarında… Abraham Lincoln’e kadar pamuk tarlalarında kırbaçlanarak çalıştırılmışlardı, hafızalarında bunun öfkesi var. Ama sadece bu değil.
Amerika’da Renkli Halkın Gelişimi Ulusal Kurumu (NAACP) verilerine göre, sistem içinde yer verilmemiş ya da yer alamamış bir öfkeli mağdurlar kitlesidir siyahi Amerikalılar.
Evvela, ABD’de sosyal bağlar aşırı derecede çözülüyor, suç oranları artıyor. Cezaevine girmiş nüfus sayısı 1980’deki 500 binden 2015’te kabaca 2.5 milyona çıkmış.
Dahası, Siyahiler arasında cezaevine giriş oranı, beyazların oranından 5 misli fazla!
Siyahilerin ve Hispaniklerin toplumdaki nüfus oranı yüzde 32’si, ama ceza evine girenler arasında oranları yüzde 56.
Beyaz ırkçılar, siyahilere ve bir süredir Hispaniklere kriminal insanlar olarak bakıyor! Bu kibirli bakış ve yaşamakta oldukları yoksulluk, tarihsel öfkeyi her zaman patlamaya hazır tazelikte tutuyor.
SİYAHİ KADIN BAŞKAN
Minneapolis şehrinde Derek Chauvin adlı beyaz bir polis, sahte 20 dolarla alışveriş yaptığı iddiasıyla tutukladığı George Floyd adlı 46 yaşındaki siyahi bir Amerikan vatandaşını boğazına bastırarak öldürünce bu öfke yine patladı.
Trump yangını körükleyen tweetler attı:
“Yağmaya başlarsanız ateş etmeye başlarız!”
Twitter, bu mesajı “şiddeti övüyor” eleştirisiyle yayınladı!
Gerçekten Trump’ın tehdidi protestocu kalabalıkları korkutmadı, aksine tahrik etti.
Trump’ın birinci derdi oy, daha fazla oy…
Atlanta’nın siyahi Belediye Başkanı Keisha Lance Bottom dayanamadı, “Trump, sus artık, sen konuştukça olaylar tırmanıyor” diye tepki gösterdi. Kendisinin “dört siyahi çocuk annesi” olduğunu belirterek siyahilerin can güvenliği ihtiyacını vurguladı, ‘renkdaş’larına da şöyle seslendi:
“Bu eylemler protesto değil. Martin Luther King’in ruhuna da uygun değil. Bu kaostur. King öldürüldüğünde biz böyle yapmamıştık!”
Ve Bayan Bottom’un en önemli sözleri:
“Amerika’yı değiştirmek istiyorsanız, evinize gidin ve seçmen kütüğüne kaydınızı yaptırın!”
KİNG VE KENNDY
Bayan Bottom’un zikrettiği rahip Martin Luther King, Gahdhi mizaçlı bir liderdi. Gandhi gibi şiddeti reddeden bir tür manevi-ruhani nitelikli “sivil haklar hareketi”nin lideriydi.
4 Nisan 1968’de bir suikasta kurban gitmiş, taraftarları milyonlarla yürümüş ama şiddete başvurmamıştı.
Başkan John F. Kennedy ve halefleri “sivil haklar”ı hukuk sahasında hayata geçirdiler.
Siyahi nüfus bu sayede önemli ölçüde entegre oldu, her makama geldiler, Obama gibi bir başkan da çıkardılar.
Fakat hukuki eşitlik, “sosyal adalet” ve “entegrasyon” sorunlarını çözmeye yetmedi.
Siyahiler hâlâ eğitim, sağlık ve iktisadi statüde ciddi surette ‘dezavantajlı’ durumdadır.
Amerikan basını virüs salgınında siyahilerdeki ölüm oranın daha yüksek olduğunu yazıyor; bütün “alttakiler” gibi…
Amerikan aşırı sağcıları olayları “küresel güçlerin, Soros’un, Amerika’yı yıkmak isteyenler”in komplosu sayıyor!
YAPISAL HASTALIK
Sorunu çözmeye koyulmak yerine, söz ve davranışlarıyla Siyahi öfkeyi körüklüyorlar. Başlarında da Trump!
Öbür uçta aşırı sol “AntiFaşist” denilen şiddet örgütü!
Kutuplaşma nereye gidiyor?!
Amerika ‘hasta’dır; sosyal adaletsizlik ve bütünleşmemişlik hastalığı.
Küreselleşmenin kamçıladığı hırslı rekabetten doğan işsizlik ve ekonomik güvencesizlik gibi her ülkenin başına gelmekte olan yapısal sorunlar da var. Çözümü henüz bilinmeyen sorunlar.
Guy Standing buna “Prekarya, Yeni Tehlikeli” sınıf diyor. (İletişim Yayınları).
Yani yoksul çalışanlar, güvencesiz çalışanlar, işini kaybedenler…
Amerika çöküyor falan değil. Bilim ve teknoloji üstünlüğü açık ara Amerika’da, dolar dünyanın rezerv parası… Ama Amerika hasta, bu bir gerçek.
03/06/2020 01:15
Üniversiteler kan kaybediyor!
126
Türkiye’nin geleceği bakımından en vahim olaylardan biri hiç şüphesiz üniversite kurumunun siyasal tercihler yüzünden gittikçe kalite kaybetmesidir.
Bugünkü Karar’da okumuşsunuzdur. Sayıları 197’ye çıkan üniversitelerimizde, özellikte 2016’dan sonra atanan rektörlerin önemli bir kısmı, bu kalite kaybının somut örnekleridir. 72 rektörümüz bilimsel eser yazmak yerine günde 100 civarında tvit yazmışlar! Bu tvitlerde “hükümete ya da Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’a destek, bağlılık bildiren içerikler” dikkat çekiyor.
Bu rektörlerin başarısı da düşük, çünkü motivasyonları akademik başarı değil, siyaset!
Times Higher Education’da araştırması yayımlanan Akdeniz Üniversitesi’nden Prof. Dr. Engin Karadağ, “Türkiye’de rektör olmak için akademik niteliğe bakılmıyor. Ama Edirne’den çıktıktan sonra da kimse çoğunu tanımıyor” diyor.
‘AKADEMİNİN DEĞERSİZLEŞMESİ’
Öteden beri Türkiye ve İran’ın mukayesesine dikkat çekerim.
2002 yılında bilimsel yayın sıralamasında Türkiye 22. sırada, İran 41. sırada idi. Epey öndeydik. Fakat İran 2011 yılında bize yetişti, 2018 yılında Türkiye 19. sıraya çıkmıştı fakat İran 16. sıraya çıkarak üç basamak önümüze geçmişti. (SJR Rankings)
O zaman “üniversitelerimizin seviyesi vasat” diye yazdığımda YÖK Başkanı Sayın Prof. Yekta Saraç “vasatın altında” demişti.
Sayın Saraç, Meclis Eğitim Komisyonu’nda 13 Mart 2020’de yaptığı konuşmada “entellektüel düzeyin zayıf” olduğunu söylüyor, sosyal bilimleri desteklemek gerektiğini anlatıyor, “kuraklaşıyoruz” diyerek adeta feryad ediyordu.
Prof. Saraç kaliteyi yükseltmek için uygulamalar getiriyor fakat politik tercihle atanan rektörlerle bu mümkün olmuyor, en azından yeterli olmuyor.
Engin Karadağ’ın araştırması, tvitlerinden siyaset ve sadakat kriteriyle atandıkları anlaşılan rektörlerin başarısız, akademik değerlere önem veren rektörlerin başarılı olduğunu anlatıyor.
Ne rektörler gördük, sıralayacak değilim!
Prof. Kemal Gözler’in “Akademinin değersizleşmesi” konulu akademik araştırmasını önemle tavsiye ederim. Sınavlar kolaylaştırılarak, standartlar aşağı çekilerek nasıl taze akademisyenlerle öğretim kadrolarının kabartıldığını anlatır. (http://www.anayasa.gen.tr/degersizlesme.htm)
BİLİM İNSANI ‘MEMUR’ MU?
Üniversiteler üzerindeki siyasi baskı ve politik atamalar bilimde kalite gerilemesinin önemli sebeplerinden biridir. Bazı üniversiteler yaptıkları akademik çalışmaları yayımlamıyorlar, özet açıklamalarla geçiştiriyorlar; siyaseten çekindikleri için.
Üniversite hocalarını “devlet memuru” haline getiren, görüş açıklamalarını izne bağlayan kanun, tarihe geçecek niteliktedir.
1933 kanununa benziyordu bu bakımdan!
Anayasa Mahkemesi “üniversite bilimsel çalışmaların yapıldığı ve bilimin öğretildiği kurum olarak, bilimsel ve idari özerkliğe... diğer kamu kurumlarından farklı ve daha güvenceli bir personel rejimine sahiptir” gerekçesiyle ve oybirliğiyle iptal etti. (K: 2019/20)
AYM’ye teşekkür fakat kanunun iptali, siyasi atmosferi değiştirmiyor. Sonuçlar ortada; üniversite kan kaybediyor.
TEK ÖLÇÜ LİYAKAT
Elimizde tarih laboratuvarının verileri var. Değerli tarihçi Ahmet Yaşar Ocak, ulemanın “devlet memuru” haline getirilerek “siyasi otoritenin emir ve denetimi altına alınmasının” sonuçlarını şöyle anlatır:
“Bu süreç artık İslam dünyasında bilimin ve bilimsel düşüncenin amatör bilimsel amaçlar için değil, devletin menfaatleri, siyasi çıkarları, otoritesinin sağlamlaştırılıp meşrulaştırılması yahut resmi ideolojinin takviyesi için üretilmesi anlamına geliyordu.” (Zındıklar ve Mülhitler, s.160)
Yani duraklama, koşan dünyanın gerisinde kalma…
Bu çağda hiç mi hiç olmaz.
İleri teknoloji toplumu olamayız.
İşte seçim meydanlarında coşkuyla ilan edilen “2023 Hedefleri”nin yarısını bile tutturamıyoruz; virüs öncesinin verileriyle hem de.
Ekonomik gelişme; belli bir eğitim ve üniversite düzeyiyle doğru orantılıdır. Petrol ve doğal gaz satarak yerden servet yağdıramıyorsanız, “orta gelir tuzağı”nın ötesine geçmenin tek yolu bilim ve teknolojidir; hukuk devleti içinde.
Bırakın, üniversitede tek ölçü liyakat ve akademik etik olsun; siyaset karışmasın.
05/06/2020 01:05
Elinde İncil arkasında kilise
69
Siyasi öfke olayları sırasında Washington’daki St. John’s kilisesi, kasdi bir saldırı olmaksızın hafif hasar görmüştü.
Amerika’yı ve Hıristiyanlığı kurtaran adam rolü için tetikte bekleyen Trump hemen güvenlik güçlerine emir verdi. Kiliseye giden yollar başkan için göstericilerden, kalabalıktan temizlendi…
Trump ve arkasında sivil ve asker görevliler ordusu, kibirli bir yürüyüşle kilisenin önüne geldiler. Trump, arkasında kilise, elinde İncil kameralara poz vermeye başladı. İncil’i havaya kaldırdı, indirdi. İncil’in kapağına, sırtına bakarak şovunu birkaç dakika daha uzattı. Kaşları çatık, suratı asıktı, haykırdı:
“Dünyada en büyük ülke biziz!”
Bu tip adamlar, çatık kaş ve asık suratın, komut verir gibi konuşmanın kudret ifadesi olduğuna inanırlar.
Bir gazeteci sordu, “bu sizin İncil’iniz mi?”
Trump “bu bir İncil” demekle yetindi.
Bu cevabından ve elindeki İncil cildinin taze olmasından, bu gösteri için hemen tedarik edilivermiş olduğunu düşünüyorum ben.
Gösteri bitince, önde kendisi arkasında adamları, aynı heybetle uzaklaşıp gitti.
EVANJELİK CEMAATLER
Kilisenin rahibi Robert Jeffress çok memnun olmuştu:
“Görüştüğüm her inançlı insan Başkan’ın bu hareketi ve verdiği mesajı beğendiler. Onun başkanlığında tarihi bir an olduğunu düşünüyorum; özellikle gece boyunca ülkemizde görülen şiddet olaylarına karşı.”
ABD Başkan Yardımcısı Mike Pence de İsa’nın yeryüzüne geri dönmesi için “İsrail’in büyük zaferi”ni bekleyen bir Evanjelik’tir!
Beyaz Saray Sözcüsü Sarah Sanders “Tanrı, Trump’ı istedi” sözüyle hafızalarda yer etmiştir. (31 Ocak 2019)
Timothy Weber’in “Road to Armegeddon” adlı kitabında yazdığına göre 40-50 milyon Amerikalı Evanjelik itikadına inanıyor!
DİN ADAMLARI ELEŞTİRİYOR
Fakat bütün Protestanlar Evanjelik değildir. Trump’ın kilise önündeki İncil şovunun siyasi istismar ve dini değerlere saygısızlık olduğunu söyleyen çok sayıda Protestan ve Katolik din adamı ve ilahiyatçı var.
Reuters, “Protestan ve Katolik ana akım dini liderler Trump’ın İncil gösterisini sert dille eleştirdiler” diye haber yaptı. Wilton Gregory, Michael Curry, dini cemaatler adına konuşan Elizabeth Eaton, Susan Gunn gibi isimler Trump’ı din istismarı yapmakla suçladılar, aşırı güç kullanmasını eleştirdiler, dinin siyasette kullanılmamasını istiyorlardı.
Hatta Evanjelik İlahiyat Profesörü Tremper Longman da Trump’ı eleştirdi, yaptığı şovu “İncil’in kutsallığına saldırı” olarak niteledi. “İncil, silaha dönüştürülecek bir kitap değildir. Bir büyü veya tılsım değildir. Okunması ve yaşanması gereken bir kitaptır” diye konuştu.
‘OTORİTER POPÜLİST’
Amerika’da özgür basın ve TV kanalları Trump’ı eleştiriyor. Tabii politikacılar da eleştiriyor.
Burada mesele bir politikacının din istismarından ibaret değildir. Trump, başka bir şeyin sembolüdür.
Johns Hopkins Üniversitesi’ndan siyaset bilimci Yascha Mounk, basına yaptığı açıklamada Trump’ın “otoriter popülist” olduğunu söylüyor, bunu şöyle tanımlıyordu:
“Halkın hakiki temsilcisi kendisidir, sadece kendisi! Kendisiyle aynı görüşte olmayan kimseler, hele de eleştirenler halk düşmanıdırlar.” (NYT, 2 Haziran)
Muhaliflerine ve özgür basına düşman gözüyle bakması bundan.
Küreselleşmenin yarattığı sorunlar Amerikan toplumunun önemli bir kesiminde içe kapanma ve dış dünyaya düşman diye bakma psikolojisi yarattı. Trump buna dayanıyor, bu psikolojiyi sürekli kaşıyor.
Bu psikoloji beyaz ırkçılığın yol açtığı tepkileri, yağma ve yangınları komplo teorileriyle izah ediyor: Soros Amerika’yı yıkmak istiyormuş… Olayları Amerika’nın düşmanları tertiplemiş…
Sosyal medyada Rusya’ya bağlayanlar bile vardı.
ÇIKMAZ SOKAK
Dikkat ediyor musunuz, bu kafa sorunları doğuran sebepleri araştırmaya ihtiyaç duymadan hemen iç ya da dış “düşman”a bağlıyor.
Bu yüzden çözüm sunamıyor, sadece kutuplaşmaya güveniyor.
Amerika içinde kutuplaşmayı, dünyada Amerika karşıtlığını körüklüyor.
Trump’ın saygıyla anılacak tek icraatı var mı?
Kuvvetler ayrılığına dayalı sağlam ve kökleşmiş kurumlara sahip Amerika’da Trump’ın yasamaya, yargıya, özgür basına ve sivil topluma hükmetmesi mümkün değil.
Trump hiçbir sorunu çözemeyecek, gelecek seçimleri popülist psikolojiyi kaşıyarak kazansa bile Amerikan tarihindeki kara sayfalardan biri olmaktan öteye gidemeyecek.
Popülizm, ırkçılık, otoriterlik çıkmaz sokaktır
7/06/2020 00:53
Milletvekilini hapsetmek!
78
CHP’den Enis Berberoğlu, HDP’den Leyla Güven ve Musa Farisoğulları’nın milletvekillikleri düşürüldü, hapse konuldular.
Anayasa’nın 84. Maddesindeki “partilerin kapatılmasına sebep olanların milletvekilliği düşer” hükmünün 2010 referandumunda kaldırılmasına önayak olan AK Parti şimdi, üç milletvekillinin bu sıfatının düşmesini sağladı.
Geçmişte öyle davranmış olan AK Parti’liler, şimdi yaptıklarını etik olarak savunamıyorlar, ‘biz yargı kararını Meclis’e sunduk, başka bir şey yap madık’ diyorlar.
Fakat o kadar basit değil.
AYM KARARI
Enis Berberoğlu, MİT tırları haberinin Cumhuriyet’te yayınlanmasına vesile oldu iddiasıyla mahkum edilmiş, bu dosya seçim meydanlarında “hainler, casuslar, alçaklar” söylemiyle çok kullanılmıştı.
Anlaşıldı ki, evet, FETÖ yapmıştı.
Ama haberi yapan gazeteci suçlanabilir mi?
Böyle suçlanma tehdidi altında medya haber yapabilir mi? Halkın “haber alma özgürlüğü”nden bahsedilebilir mi?
Anayasa Mahkemesi, özetle şu kararı vermişti; aylarca kamuoyunda tartışılan ve kısmen de olsa daha önce yayınlanan bir konuda haber yapmak suç değildir. (25 Şubat 2016, B. No: 2015/18567)
Haberi yayınlayın diye Berberoğlu vermemişti ama verseydi bile, yayınlamak suç değildi.
Buna rağmen Berbeboğlu, casusluk değil, gizli kalması gereken bilgileri açıklamak suçundan mahkum edilmişti. Mahkumiyet AYM kararına aykırı olduğu için yeniden AYM’ye Bireysel Başvuru’da bulunmuştu.
AYM henüz karar vermedi…
İktidar AYM’nin kararını beklemeden milletvekilliğini düşürdü!
Eğer Ak Parti’nin ‘yargı kararı’ diye bir ilkesi varsa, dokunulmazlık iddiaları meclise geldiğinde niye “yargı karar versin” dememişti, değil mi?
HDP’Lİ VEKİLLER
İktidar istese HDP hakkında soruşturma açtırır ve kapatılması için AYM’de dava açtırır.
Niye bunu yapmıyor?
Çünkü sadece anti demokratik olmakla kalmaz, siyaseten de vahim sonuçlar doğurur.
HDP’li iki üyenin milletvekilliğinin düşürülmesi böyledir.
PKK uluslararası hukuka ve AİHM kararlarına göre de terör örgütüdür. HDP ile PKK arasında sadece ‘taban’ ilişkisi değil, politik ilişki olduğu da bir gerçektir.
Kapatılmamasının sebebi bellidir, 6 milyon oy alan bu potansiyeli, Meclis dışına itmemek!
Bugün yapılmakta olduğu gibi terörün üstüne tam bir kararlıkla Silahlı Kuvvetler’le gitmek, ama aynı zamanda ‘silahsız siyaset’ yolunun açık olduğunu hem 6 milyon vatandaşa, hem dünya aleme göstermek gerekir.
Ama siz siyaset yolunu daralttıkça bu doğru formülün etkisi daralacağı gibi, dünyada Türkiye’nin imajını bozmuş olursunuz. Bu da örgütün ve HDP’ye “Meclis’ten çekilin” diyen karanlık çevrelerin ekmeğine yağ sürer..
TARİHİN DERSLERİ
Tarihimizde 1912 seçimlerine “sopalı seçimler” denilir. İttihatçılar zor kullanarak muhalefetin seçilmesini çok kısıtlamışlardı. Mebusan Meclisi’ne seçilen 286 milletvekilinden sadece 16’sı muhalifti.
Rumeli’de bilhassa ayrılıkçı Arnavut milliyetçileri İsmail Kemal ve Hasan Priştina gibi isimlerin seçilmesi engellenmişti.
Muhafazakar tarihçi Ziya Nur Aksun, kaynaklardan alıntılar yaparak, “muhalif milletvekili çıkarılmadı ama bunun yerine memlekette isyan çıkarıldı” diye yazar. Entegrasyon yerine sertlik ve sıkı merkeziyetçilik politikası izlemenin Abdülhamid zamanında filizlenen ayrılıkçı hareketleri körüklediğini anlatır. (Osmanlı Tarihi cilt 5, s. 297-304)
Sacit Kutlu da ‘sopalı seçimler’de “Arnavut muhalif mebuslar seçilmemiş ama olaylar Arnavutluk’ta milliyetçi hareketlerin güçlenmesi ve isyanın yaygınlaşmasıyla sonuçlanmıştır” diye yazıyor. (Didar-ı Hürriyet, s. 267)
Sevgili Ömer Seyfettin, Balkan Harbi’nde yüzbaşıydı, Anadolu çocuklarına kurşun sıkan ayrılıkçı Arnavutları anlatır anılarında.
MART 1994
Öyle 1912 değil… Mart 1994’te Hatip Dicle, Leyla Zana, Ahmet Türk, Orhan Doğan ve Sırrı Sakık’ın dokunulmazlıklarının kaldırılması hem PKK’nın ekmeğine yağ sürmüş hem Türkiye’nin imajını ciddi surette bozmamış mıydı?
Sık sık diyorum ya, tarihe hamaset ve husumetle değil, laboratuvar gibi bakmalıyız.
İktidar bir dönem eyalet sistemini övüyordu, bir süredir en katı merkeziyetçilik yapıyor!
Hangisi ilkedir, uzun vadeli programdır?!
Ve, Ak Parti iktidara geldiğinde HDP gibi partilerin oy oranı yüzde 3-4’tü, şimdi yüzde 10’un üstünde!
İktidarın kendini gözden geçirmesi gerekmiyor mu?
9/06/2020 00:57
Sistem reforma muhtaç
54
Cumhurbaşkanlığı hükümet sistemi, bütün unsurlarıyla 9 Temmuz 2018 tarihinde yürürlüğe girmişti, iki yıl doldu sayılır. İki yıl içinde reforma muhtaç hale geldi.
Öyle ufak tefek düzeltmeler değil, reform!
Hem de sistemin devamı reformlar yapılmasına bağlı.
Söz, Devlet Bahçeli’nin:
“MHP, Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi’nin devamını da mümkün kılacak bazı reformların yapılması ve acilen çıkarılması gerektiği inancındadır.” (24 Mayıs)
İçeriğinin ne olacağını bilmiyoruz ama zaten aceleyle hazırlanıp ancak yüzde 51.41 oyla referandumdan geçirilebilmiş CB sisteminin verimli işlemediği besbelli.
SİSTEM YANLIŞLAR ÜRETİYOR
Uluslararası bilimsel indekslerde ismine en çok atıf yapılan anayasa hukukçumuz Prof. Kemal Gözler’in şu tespiti bütün tabloyu ortaya kokuyor:
“Bir buçuk yılda gerçekte 24 adet Cumhurbaşkanlığı kararnamesi çıkarılmış, çıkarılan bu 24 kararnamede değişiklik yapmak için de 31 adet Cumhurbaşkanlığı kararnamesi çıkarılmıştır!”
Toplam 55 CB Kararnamesi… Fakat bunun 31 tanesi, önceki 24 kararnamenin eksiğini, yanlışını gidermek için çıkarılmış!
Kemal Gözler’in “Türkiye Nereye Gidiyor?” adlı kitabını önemle, altını çizerek tavsiye ederim. (Ekin Kitabevi, Bursa)
Görüyorsunuz, hızlı karar alacağız, uçuracağız derken doğrudan çok yanlış yapılmış!
Sadece bu değil… Yetkiler bir kişide toplanınca kişisel duygular, öfke ve tercihler daha etkili olur, hata payı artar.
İki yılda görülmüştür ki, Türkiye için doğru sistem “şahsi idare”yi esas alan, Meclis’i ve kurumları zayıflatan bu sistem değildir.
İDARE-İ ŞAHSİYE
Meşrutiyet İslamcıları “idare-i şahsiye” diye eleştirirlerdi. Said Nursi’nin deyişiyle “rey-i vâhid”, tek kişinin iradesi…
İslam’ın “meşveret ve şûra” prensibine aykırı bulurlardı.
Bugünün İslamcıları unuttular o kavramları. Modern kuvvetler ayrılığına hiç bakmıyorlar, işlerine de gelmiyor.
İktidar hukukçuları; milletvekili adaylarını liderin tayin ettiği, milletvekillerinin de “seve seve talimat alırız, şeref duyarız” dediği bir sistemde kuvvetler ayrılığı olduğunu söyleyebilirler mi?!
Söylesinler, ben bu köşede yayınlayacağım, tarihe geçsin diye.
Türkiye için doğru sistemin “idare-i şahşiye” değil, kuvvetler ayrılığına dayalı bir kurallar ve kurumlar idaresi olduğunu son iki yılın dersleriyle artık daha iyi anlıyoruz.
Fakat hem iktidarın böyle bir niyeti yok hem ancak anayasa değişiklikleriyle mümkün olabilir: Amerikan milletinin seçme haklarını eksiksiz Türk milletine tanımak, Kongre’nin denetim yetkilerini eksiksiz Gazi Meclis’e vermek gibi…
Zaten Bahçeli anayasa değil, AK Parti ile MHP’nin anlaşacağı kanunları işaret ediyor, “siyasi partiler kanunu” diyor, seçim kanunu da sayabiliriz.
Basında da yeni partileri engelleyecek kanun değişikliklerinden bahsediliyor.
YENİ PARTİLER
Yeni partiler engellenir? Mesela 5 milletvekilliğinden oluşan daraltılmış bölgeler oluşturmak… Bu hukuken mümkün ama bütün küçük partileri cezalandırır, MHP de kayıplara uğrar.
Öyle bir sistem en çok üç partiye yarar: İki büyük parti olarak AK Parti, CHP ve bölgesel parti olduğu için HDP…
Milletvekili sayısı niye 550’den 600’e çıkarılmıştı? MHP’nin kaybedeceği düşünülen sandalye sayısını, meclisteki sandalyeleri çoğaltarak telafi etmek için değil mi?
Partiler Kanunu’nda elbette değişmesi zorunlu yönler vardır. Milletvekili adaylarının büyük çoğunluğu yargı denetiminde yapılacak önseçimlerle belirlenmeli mesela.
Bu iktidar böyle bir teklifi Meclis’e getirmez.
OYUN KURALLARI
Medya üzerindeki ağır siyasi denetimle muhalefetin sesi kısıldığı halde, şehirlerden başlayarak devam eden oy kaybını şimdi kanunlarla oynayarak değiştirmek mümkün değildir.
İYİ Parti’nin seçimlere girmesini engellemek mümkün oldu mu? Miting meydanlarında “dokunulmazlığınız yok” diyerek hapisle tehdit etmek onları korkuttu mu?
Yeni partilerin seçim sistemi oyunlarıyla engellenebileceği nereden belli?
Vahim olan şu: Türkiye’de 1949’dan bu yana seçim kanunlarındaki önemli değişiklikler iktidar-muhalefet uzlaşmasıyla yapıldı, böyle yapılmayanlar hayır getirmedi.
Yeni sistemde Meclis ve yargı dahil kurumlar zayıflatıldı. İstanbul belediye seçimleri iptal ettirilerek YSK’ye güven de ciddi surette sarsıldı…
Umarım sıra demokratik seçimlerin “oyun kurallarını” bozmaya gelmemiştir.
Seçim ve partiler yasaları muhalefetle uzlaşarak düzenlenmelidir.
10/06/2020 01:25
Milletvekili kimin vekili?
76
İktidar blokunun davranışlarına yön siyasi kültürün ‘itaat ve sadakat’ olduğu, bu yüzden uyarı ve denetim mekanizmalarının işlemediği söylense buna ne derseniz?
Doğru diyenler olabilir, yanlış diyenler olabilir.
Ancak bir iktidar milletvekilinin şu sözleri, bu siyasi kültürü çok net olarak ortaya koyuyor:
“Biz Cumhurbaşkanımızdan ve Genel Başkanımızdan seve seve talimat alırız. Bundan şeref duyarız.” (5 Haziran)
Böyle uzun bir liste yapılabilir; hatta “ben bir hiçim” diyenler bile çıktı.
Sanki liderin vekilleri…
1946’DA MECLİS
17 Aralık 1946 Pazartesi günü, Meclis’teyiz. Tarihçi Hikmet Bayur kürsüdedir, bütçe kanununu eleştiriyor: Pahalılık, işsizlik, üretim yetersizliği, borçlar…
Bugünü anlatıyor sanırsınız.
Bayur, Meclis denetim vazifesini yapamadığı için bu yanlışların eleştirilerle zamanında düzeltilemediği söylüyor.
Meclis niye eleştirilerle düzeltememişti? Bu soruya kendisi cevap veriyor:
“Türkiye Büyük Millet Meclisi buna çare bulamıyor… Hükümeti denetleme cihazı işlemiyor. (Çünkü) hükümeti denetlemekle yükümlü olan bizleri aday gösteren, yürütme erkidir. Yani bizi aday gösteren kimlerdir? Kendini denetlemekle mükellef olduğumuz kimselerdir… Adayları merkez değil, illerdeki, ilçelerdeki teşkilat göstermelidir.” (Zabıt Ceridesi, cilt 20, s. 120)
Hâlâ böyle değil mi?
1946’ya kadar bunları söylemek bile mümkün değildi, dönemin Meclis zabıtlarında görüldüğü gibi “şeflerin direktiflerine inkiyad” (uymak) erdem sayılırdı!
Muhafazakârlar Atatürk ve İnönü devirlerinin eleştirilmesinden çok memnun olurlar. Ama o zamanki itaat kültürü ile şimdiki itaat kütü arasından fark yok.
Fakat artık 21. Yüzyıldayız.
İTAAT KÜLTÜRÜ
Atatürk ve İnönü dönemlerini idealize etmek, denetimsizliğin yol açtığı sorunları görmemizi uzun süre engelledi. Halbuki 1945’ten sonra Milli Şef’in konuşmalarında bile “denetimsizlik” yakınması vardı.
İnönü denetimsizlik yüzünden yapılan hataları arkadaşlarına da anlatmıştır; Faik Ahmet Baruçtu ve Nihat Erim gibi…
Mufazakârlar bu soruları sırf Kemalizmin kusuru olarak gördüler; itaat kültürünün sakıncalarını düşünmediler.
Abdülhamid zamanının sorunlarını da bu yüzden görmüyorlar.
Neticede, siyasi kültürümüzde eleştiri ve denetimin neden gerekli olduğuna dair bir bilinç gelişmedi. Asırların içinden gelen “itaat ve inkıyad” kültürü sürüp gitti.
1946’dan itibaren otorite karşıtı atmosferde CHP’de ve Demokrat Partide adayların ön seçimle belirlenmesi yaygın bir uygulama olarak gelişti.
Fakat darbelerin partileri kapatması, bu geleneği kesti, demokratik kültürümüzdeki diğer eksikler gibi ‘merkez adayları’ sorunu da devam etti.
Özellikle sağda, çünkü sağ patilerin hiçbiri 1946 ve sonrasının değişim geleneğine kurumsal olarak sahip değildir.
Görmemiz gereken şudur: Eleştirisiz, müzakeresiz bir kütür “bizde” olunca iyi, “sizde” olunca kötü değildir. Kimde olursa, orada eleştirilerle yanlışların düzelmesini engelliyor.
Ak Parti’de rant ekonominin sorunlarını 2014’ten itibaren görenler oldu. Ali Babacan’ın bu yönde konuşmaları vardır. Parti içinde müzakerelerle düzeltilerek sanayi desteklenseydi bugün Türkiye de iktidar da iyi bir durumda olmaz mıydı?
SİSTEM SORUNU
Elbette bir “parti disiplini” kavramı vardır ve parlamenter sistemde parlamento faaliyetleri için kullanılır. Anlamı “emir ve talimat” değil, müzakerelerle alınan kararlara partide herkesin uymasıdır.
Başkanlık sisteminde, hele de CB sisteminde, “seve seve talimat alma” refleksi, kuvvetler ayrığını ortadan kaldırmaktadır.
CB sistemini hazırlamış olanlar, şimdi kamuoyu önünde, yürütmenin başı olan Cumhurbaşkanı’nın parlamento çoğunluğuna talimat vermesinin kuvvetler ayrılığı ilkesine uygun olduğunu söyleyebilirler mi?
Hele de milletvekili adaylarının, yürütmenin başı tarafından belirlenmesini savunabilirler mi?
Bu sistem hem yönetimde verimsizlik hem toplumda daha da keskinleşmiş bir kutuplaşma yaratmadı mı?
Bizim tarihimiz ve dünya tarihi göstermiş ki, istikrarlı bir “iyi yönetim” kurumlaşması, ancak ülkede iyi işleyen bir “denetim ve denge” olmasıyla mümkündür.
Bunun olmazsa olmazlarından biri de milletvekili adaylarının önemli oranda ön seçimlerle belirlenmesidir.
.12/06/2020 00:38
‘Ayasofya siyasete açıldı’
117
Evet doğru teşhis budur: Ayasofya siyasete açıldı; Karar gazetesinin önceki gün manşetiydi bu…
Ülkenin konuşulması gereken ağır sorunları var. Siyaset bunları gündemden uzak tutuyor, denetim altındaki medya bunlardan bahsetmiyor.
Siyasetin gündemindeki konular oy hesabıyla ilgili konular: Seçim kanunlarını değiştirmek, CHP’nin İş Bankası’ndaki simgesel hissesini Maliye’ye aktarmak, Ayasofya’yı cami yapmak...
Halbuki Erdoğan daha bir yıl önce ne kadar doğru söylemişti:
“Bu işin bir siyasi boyutu var. Yan tarafta Sultanahmet’i doldurmayacaksın, ‘Ayasofya’yı dolduralım’ diyeceksin… Bu oyunlara gelmeyelim. Bunların hepsi tezgah. Biz ne zaman neyin nasıl yapılacağını çok iyi biliyoruz. Bu namussuzlar böyle dedi diye biz adım atmayız” (16 Mart 2019)
Bir yılda “siyasi boyut” olarak ne değişti?
Sadece derinleşen ekonomik kriz iktidarda oy endişesini arttırdı.
SİYASET İÇİN
İYİ Partili Musavat Dervişoğlu, Ayasofya’nın cami yapılması için Meclis’e önerge verdi. AK Parti “şimdi ret veriyoruz ama temmuzda gerekli adımlar atılacak” diyerek reddetti.
Oy getirecekse bize getirsin, başkası ortak olmasın!
Danıştay ne karar verirse, diye bir gerekçeleri de var.
Danıştay “cami olabilir” derse, dış dünyaya “bağımsız yargı kararını uyguladık”, içeride seçmenlere “camiye çevirdik” mi denilecek?.. Danıştay, daha önceki kararında dediği gibi “müze olması kamu yararına uygundur” diye karar verirse, seçmenlere “bizi yargı engelledi” mi denilecek? Bakıp göreceğiz.
Meral Akşener, partisinin önergesinin bir siyasi samimiyet testi olduğunu söyledi; iktidarın red oylarıyla görüldü ki, Ayasofya siyaset için gündeme getirilmiştir.
18 yıllık iktidar, üstelik daha geçen yıl, “bunların hepsi tezgah” diye tepki göstermiş… Şimdi niye gündeme getiriyor?..
Ahmet Davutoğlu “Kutsallarımıza, ortak sembollerimize sıkıştığınızda kullanacağınız bir kart muamelesi yapmaktan vazgeçin” diyor.
Ali Babacan “İktidar, iç politikada ne zaman sıkışsa Ayasofya gündeme gelir” diyor.
‘SİYASİ BOYUT’
Erdoğan’ın geçen yıl söylediği “siyasi boyut” üzerinde durmak lazım.
Ayasofya Cumhurbaşkanı Atatürk’ün iradesiyle müze yapıldı. Kararnamedeki imzanın farklı bir şekilde olması bu gerçeği değiştirmez.
Atatürk’ün onayı olmadan siyasette yaprak kıpırdayamazdı; hele de 1930’larda.
Resmi gerekçeyi bilmiyoruz. Dönemin siyasi önceliklerine bakarak fikir yürütebiliriz.
O yıllarda bir numaralı sorun, Faşist İtalya’nın Balkanlar ve Doğu Akdeniz’de giderek artan tehdididir.
18 Ocak 1934’te Roma’da dev bir gösteri yapan Mussolini büyük bir Roma imparatorluğu haritasının önünde “İtalya’nın geleceği Asya ve Afrika’dadır, Doğu Akdeniz’dedir’ diye nutuk atmaktadır.
Sevr antlaşmasında da İzmir’den Antalya’ya kadar Anadolu topraklarının İtalya’ya verildiğini o zaman herkes yakıcı bir şekilde hatırlamaktadır.
Ankara ise bu tehdide karşı 1930’dan itibaren “Balkan paktı” kurmaya çalışıyor.
5 Ekim 1930’da Birinci Balkan Konferansı…
Reisicumhur Atatürk, 1 Kasım 1930’da Meclis’e açış nutkunda “Türkiye ile Yunanistan’ın yüksek menfaatleri birbirine zıt olmaktan tamamen çıkmıştır” diyerek, on yıl önce ölüm kalım savaşı verdiği Yunanistan’la ittifakı savunuyordu.
‘TARİH’ SORUNU
20 Ekim 1931’de İstanbul’da toplanan İkinci Balkan Konferansı’nın kapanış oturumunda Atatürk şöyle diyordu:
“Balkan milletleri yakın maziden ziyade uzak ve derin mazinin kırılmaz çelik halkalarıyla birbirine pek âlâ bağlanabilir...”
Burada “derin mazi” kavramı o zaman Türkiye’de moda olan “medeniyetin beşiği Orta Asya” teorisiyle ilgilidir. Önemli olan “yakın mazi”den sakınma mesajıdır. Balkan devletleri hem Osmanlı’ya karşı hem birbirleriyle savaşarak doğmuştu, hafızalarda bu duygular hâlâ çok canlıydı. Atatürk genç Türkiye’yi bu eski husumetlerden korumak istiyordu.
Balkan Paktı politikası başarılı oldu; hatta Venizelos, Ocak 1934’te Atatürk’ü Nobel Barış ödülüne aday gösterdi.
1936’da Montrö Sözleşmesi, 1939’da Hatay’ın anavatana ilhakını sağlayan, bu politikadır.
Ayasofya’nın 24 Kasım 1934’te müze yapılması bu siyasetin dünyaya verilmiş bir mesajıydı; Türkiye’nin evrensel kültüre saygılı bir ülke olduğu mesajı…
DÜNYAYA MESAJ
Erdoğan İstanbul’da Bulgar kilisesini görkemli bir törenle açarken “bu, dünyaya verdiğimiz bir mesajdır” demişti, haklı olarak. (7 Ocak 2018)
Şimdi Ayasofya’yı cami yapmak dünyaya nasıl bir mesaj olacak?!
Tepkilerin ilk işaretleri gelmeye başladı bile!
Hayır, ülkemizi husumetlerden sakınalım.
Çok şükür Ayasofya minarelerinde ezan okunuyor, hünkar mahfilinde namaz kılınıyor.
Ayasofya olduğu gibi kalmalıdır.
14/06/2020 00:26
Türkiye hukuk devleti mi?
96
İktidar aldığı kararlara, çıkardığı kanunlara içeride ve dışarıda saygı duyulmasını isterken ‘Türkiye bir hukuk devletidir’ diyor.
Diplomatik sorunlarda da sık sık böyle denilmesi, hukuk ve adalet sorunlarının sadece hak ve hürriyetlerimiz için değil, ülkemizin itibarı için de ne kadar önemli olduğunu gösterir.
Hele de ülkemize yatırım gelmesi, tamamen hukukun üstünlüğüne bağlıdır.
Uzun yılların, hatta asırların sorunu ama CB hükümet sistemiyle daha da ağırlaştı.
CB HÜKÜMET SİSTEMİ
Fransa’yı yarı başkanlık sistemine geçiren anayasa geniş katılımla hazırlanmış, bu sayede Eylül 1958 referandumunda yüzde 79.25 oyla kabul edilmişti.
İyi de işliyor.
Bizde ise Binali Yıldırım’ın dediği gibi “kahir ekseriyet” tarafından kabul edilebilir bir metin hazırlamak lazımdı ama öyle yapılmadı, iki liderin uzlaşması yeterli sayıldı.
Uluslararası raporlara geçmiş eşitsiz şartlarda bile referandumda ancak yüzde 51.41 oyla, marjinal bir farkla kabul edildi.
Tek elde yetki yoğunlaşması yüzünden, sistemde Ömer Çelik’in deyişiyle iki yılda “kireçlenmeler” başladı.
En sorunlu tarafı, kuvvetler ayrılığı ve yargı bağımsızlığı mekanizmalarının zayıflatılmasıdır.
Anayasa Mahkemesi Başkanı Sayın Prof. Zühtü Arslan’ın, yeni üye Basri Bağcı’nın göreve başlaması vesilesiyle geçen Salı günü yaptığı konuşma bu bakımdan çok aydınlatıcı ve uyarıcı vasıftadır.
‘ÖTEKİ’NİN HAKLARI
Prof. Zühtü Arslan’ın şu sözlerinin altını çizelim:
“Bizim gibi olmayan, bizim gibi düşünmeyen ve bizim gibi yaşamayanların da haklarının olduğunu kabul etmemiz gerekir. Başka bir ifadeyle, haklar düşüncesi ‘öteki’ni de hakların öznesi olarak tanımayı gerektirmektedir.”
Elbette “biz”i destekleyen her renkten, her dinden, her hayat tarzından insana saygılıyız. Fakat ölçü bu değil.
Asıl kıstas “muhalif”imize, “biz”i eleştirenlere ne ölçüde saygılı olduğumuzdur. AYM eski Başkanı Sayın Haşim Kılıç’ın dediği gibi:
“Yargının tarafsızlık ve bağımsızlığının test edildiği yer kuşkusuz siyasi davalardır.” (Karar, 11 Kasım 2019)
Bu tür davalara baktığımızda; yaygın tutuklamalar, laf dinlemeyen yargıçların HSK tarafından başka yerlere atanması, hatta AİMH ve AYM kararlarına uyulmaması gibi ağır “adil yargılanma hakkı ihlalleri” görüyoruz.
ÂDİL YARGILANMA HAKKI
Prof. Arslan AYM ve AİHM kararlarının uygulanmamasını eleştirerek şöyle diyor:
“Adaletin gözü bağlıdır, tarafların kim olduğuna bakmaksızın onlara eşit muamelede bulunur. Kuşkusuz hâkimin veya mahkemenin tarafsızlığı, her şeyden önce bağımsız olmayı gerektirmektedir.”
Ve, Anayasanın 138 maddesini okuyor:
“Hiçbir organ, makam, merci veya kişi, yargı yetkisinin kullanılmasında mahkemelere ve hakimlere emir ve talimat veremez; genelge gönderemez; tavsiye ve telkinde bulunamaz”.
Hemen belirteyim, iktidar Haziran 2014’te Ceza Kanunu’nun 277. maddesini değiştirerek mesela Sulh Ceza hakimlerine “emir ve talimat” vermeyi suç olmaktan çıkardı!
Sulh Ceza hakimine “falancayı tutukla” diye emir vermek, suç değildir!
Hâlâ normalleşmedi, hâlâ böyledir, gösterişli törenlerle ilan edilen yargı paketlerinde bir düzeltme niyeti de görülmüyor.
GÜÇ DEĞİL HUKUK
Netice, insan hakları ihlallerinin rekor kırmasıdır:
“Bireysel başvuruyu başarıyla uygulayan hiçbir ülkede bizde olduğu kadar başvuru yapılmamaktadır. Mahkememize sadece 2019 yılında 43 bin civarında başvuru yapılmıştır. Bununla birlikte geçen yıl 40 bin kadar başvuru sonuçlandırılmıştır.”
Nüfusu bizden kalabalık ülkelerde bile bizdeki ki kadar bireysel başvuru olmuyor!
Ve yine Prof. Arslan’a göre, bireysel başvuruların “yarıdan fazlası” adil yargılanma hakkının ihlali konusundadır!
Arslan’ın dediği gibi “bu da adil yargılanmayla ilgili önemli bir mesele olduğunu ve bu meselenin çözülmesi gerektiğini bize söylüyor.”
Saygın ceza hukukçularımızdan Sayın Prof. İzzet Özgenç de şöyle söylüyor:
“Ülkemizde, hukukun dışına çıkılma yönünde hızlı bir süreç yaşanmaktadır...” (19 Nisan 2020)
Böyle değerli birçok hukukçunun aynı nitelikte çok sayıda açıklama ve uyarıları var.
Türkiye elbette hukuksuz bir devlet değil ama hukuk devleti ölçülerinde ağır sorunları var.
Siyaset görmelidir ki, sorunlar “daha çok güç”le değil, daha çok hukukla, evrensel düzeyde özgürlüklerle ve yargı bağımsızlığıyla çözülebilir.
Gelişmiş ve itibarlı bir ülke olmanın başka yolu yok.
15/06/2020 01:05
İktidarlara göre tarih yazılıyor
46
Tarih Vakfı Başkanı Mehmet Öznur Alkan, Taha Akyol’un sorularını cevapladı.
Ortak tarihin beraberlik millet/ulus şuuru yarattığı söylenir. Bizde tarih kavga konusu. Niye böyle?
Çünkü aslında ortak, durağan, objektif veya herkesin üzerinde uzlaştığı “ortak tarihin beraberlik millet/ulus olma şuuru yarattığı” tarih diye bir durum yok. Tarih daha çok siyasal iktidarları meşrulaştırmaya yönelik bir geçmiş inşası, hatta icadı üzerine kurulu bir “siyasi tarih” ve “ders” olarak karşımıza çıkıyor. Her dönemin farklı kahramanları ve hainleri oluyor. Mesela daha 20 yıl öncesine kadar Vahdettin hain, Mustafa Kemal Atatürk neredeyse en önemli tarihsel kişilik ve kahraman olarak yazılırken, AK Parti iktidarıyla bu değişmeye başladı. Önce Saidi Nursi, II. Abdülhamid ile birlikte çok önemli bir tarihsel kişilik olarak öne çıkarılırken, şimdilerde Saidi Nursi bir kenara itildi, yalnızca II. Abdülhamid, en az Atatürk kadar, hatta ondan da fazla öne çıkarılan tarihsel bir kahraman haline getirildi, öne çıkarıldı. Vahdettin ise artık bir “hain” olarak anılmıyor. Tarih, özellikle okullarda okutulan tarih, resmî ideolojinin en önemli ayağını oluşturuyor. Bu nedenle de ezber üzerine kuruluyor. Öğrencilerin ezberlemesi istenen önemli zaferler, önemsemesi istenen kişi, dönem ve olaylardan oluşan bir liste ders haline geliyor.
İKTİDAR DEĞİŞTİKÇE
İktidarlar değiştikçe önem verilen tarihi kişiler, karakterler, dönemler ve olaylar da değişiyor. Adeta her iktidar değişiminde geçmiş yeniden yazılıyor. Mesela II. Abdülhamid döneminde okutulan tarih kitaplarına baktığınızda, tarih Abdülmecid’e kadar geliyor. Padişahlardan Abdülaziz ve V. Murad’dan hiç söz edilmiyor. Ne II. Abdülhamid’in bizzat kendisinin 23 Aralık 1876’da ilan ettiği anayasadan ne bizzat kendisinin açtığı ilk meclisten söz edilmiyor. Aynı şekilde tahta geçmesini de borçlu olduğu Namık Kemal, Ziya Paşa, Midhat Paşa gibi meşrutiyet ve anayasa hareketinin öncülerinden de hiç söz edilmez. İttihat ve Terakki Cemiyeti öncülüğünde 1908 yılında II. Meşrutiyet ilan edilince ilginç bir durum ortaya çıkar. II. Abdülhamid nasıl tanımlanacak? Ders kitaplarında II. Abdülhamid’in aslında çok iyi bir padişah olduğu, çevresindekilerin onu aldattığı ancak bir yıl sonra 31 Mart Olayı sonrasında 1909’da II. Abdülhamid’in tahttan indirilmesinden sonra, “gerici” ve “kanlı padişah” olarak yazılmaya başlayacaktı.
Benzer bir durum Cumhuriyet’in başlarında da yaşandı. 1919’da içlerinde Mustafa Kemal Paşa’nın da bulunduğu Ali Fuat Cebesoy, İsmet İnönü, Kazım Karabekir, Refet Bele, Fevzi Çakmak, Rauf Orbay Millî Mücadelenin öncü kadrosu olarak birlikte yola çıkmışlar ve savaşmışlardı. Ancak kısa süre sonra özellikle Cumhuriyet’in ilanı ile açıkça ortaya çıkan liderlik rekabeti nedeniyle iki guruba ayrılmışlardı. 1924 yılında Karabekir, Orbay, Cebesoy, Bele ve Adnan Adıvar’ın da dahil olduğu bir muhalefet hareketine başlamışlar, Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası’nı kurmuşlardı. 1925 yılında parti kapanmış, 1926 yılında da partinin önde gelenleri İzmir Suikastı davası nedeniyle yargılanmışlar ve tasfiye edilmişlerdi. 1926 yılına kadar ders kitaplarında Millî Mücadele kahramanları olarak yer alan bu isimlerin hepsi ders kitaplarından çıkarılarak yalnızca Atatürk, İnönü ve Fevzi Çakmak’tan söz edilecektir.
DEVRİM TARİHİ
Devrim tarihi anlatımında temel sorunlar neler?
Atatürk’ün 15-20 Ekim 1927 tarihinde CHP’nin Birinci Kongresi’nde okuduğu Nutuk “1335 senesi Mayısının on dokuzuncu günü Samsun’a çıktım. Vaziyet ve manzara-i umumiye” diye başlar. Böylece Atatürk’ün Nutku okumasıyla yakın siyasal tarih, yani 1919 ila 1927 yılları arasındaki 8 yıllık tarih bir anlamda yazılmıştır. Hainleri ve kahramanları da tespit edilmiştir. Öne çıkarılacak ve geri plana atılacak olaylar da belirlenmiştir. Sonraki İnkılâp veya Devrim tarihi kitaplarının da omurgasını Nutuk oluşturacak, Nutuk’ta yazanın tersi bir şey yazmak mümkün olmayacaktı. Ancak Atatürk’ün ölümünden sonra durum değişti. Mesela Milli Şef İnönü döneminde İsmet İnönü’yü, Atatürk kadar önemli bir Millî Mücadele komutanı, İnönü Savaşlarının muzaffer kumandanı, Lozan kahramanı, ilk başbakan olarak öne çıkaran bir tarih yazımı kendini gösterdi. Aynı şey DP döneminde de oldu. DP döneminde yazılan devrim tarihi kitapları DP’nin demokrasi tarihine, kalkınmaya ve Türkiye’ye yaptığı katkıları yere göğe koyamazken, hemen 27 Mayıs Darbesinden sonra yazılan kitaplarda Türkiye’yi uçurumun eşiğine sürükleyen, kardeş kavgasına düşüren bir parti olarak yazıldı. İktidarların, kendilerini meşrulaştırmaya yönelik geçmiş algısına ve kurgusuna uygun tarih yazmak günümüzde de devam ediyor.
KUVVETLER BİRLİĞİ/AYRILIĞI
Kuvvetler birliği ve kuvvetler ayrılığı sorunu tarihimizde nasıldı?
Türkiye’nin demokrasi tarihi aslında meclisin tarihidir. 19. yüzyıldan itibaren ana amaçlardan biri padişahın, mutlak monarkın iktidarını sınırlandırmaktı. Bizde 1876 Anayasası ile her ne kadar seçime dayalı bir meclis oluşturulmakla birlikte padişah merkezli, yürütmeyi güçlendiren ve öne çıkaran, padişah otoritesini sınırlandırmayan bir siyasal yapı oluşturulmuştu. II. Meşrutiyet’in ilanından sonra özellikle 31 Mart’tan, yani II. Abdülhamid tahttan indirildikten sonra Meclisi öne çıkaran, güçlendiren anayasa değişiklikleri yapıldı. Ancak bu açıdan en ilginç dönem Ankara’da TBMM’nin açılmasından sonra yaşandı.
Birinci TBMM (1920-1923) diğer meclislerden çok farklı bir özellik gösteriyordu. Hatta Mustafa Kemal Paşa Ankara’da açılacak Meclisi “Meclis-i Müessisan” “kurucu meclis” olarak adlandırmak istemiş, arkadaşları itiraz etmişti. Bu, başta Mustafa Kemal Paşa olmak üzere arkadaşlarının hem Fransız Devrimi’nden hem de Fransız Devrimi tecrübesinden etkilenmelerinden kaynaklanıyor. Hatırlanacağı gibi 1793 Fransız Anayasası’nı yapan meclis bir kurucu meclisti. Bu kurucu meclisin ortaya çıkarttığı anayasa, konvansiyonel meclis dediğimiz güçler birliğini simgeleyen bir meclisin yaptığı anayasadır. “Güçler birliği”; yasama yürütme ve yargıdan oluşuyor ki bu üç güce o dönemde “kuva-yı selâse” adı veriliyor. Güçler birliği sistemi yine Rousseau’dan ilham alınan bir sistem. Meclis 1921 yılında yeni anayasayı Teşkilat-ı Esasiye adıyla yapıyor ve ikinci maddesinde “İcra kuvveti ve teşri salâhiyeti milletin yegâne ve hakiki mümessili olan Büyük Millet Meclisi’nde tecelli ve temerküz eder.” diyor. Üçüncü maddede de güçler birliğini şöyle tanımlanıyor, “Türkiye devleti, Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından idare olunur ve hükümeti Türkiye Büyük Millet Meclisi hükümetidir.”
BİRİNCİ MECLİS VE SONRASI
İlk meclis, birçok siyasal görüşü, farklı bakışı barındıran bu meclis, Mustafa Kemal Paşa’nın bile en özgür eleştirildiği meclis olmuştur. Ancak daha ikinci Meclis’ten itibaren, muhalefetin tasfiye edilmesiyle birlikte Meclis etkisizleşmeye, yürütmeye hatta fiili olarak da Cumhurbaşkanlığına tabii olmaya başlamıştı. CHP tüzüğünde 1927 yılında yapılan Mustafa Kemal Paşa’ya mebusları ilan etme yetkisini veren değişiklikle belirgin hale geldi. Yürütmenin bu güçlü hali ve Meclis üzerindeki hâkim konumu çok partili siyasal hayata geçince de devam etti. Hatta 1950-1960 arasında yaşanan siyasal gerilim ve krizlerin sebeplerinden biri budur. Yani hükümetin TBMM’yi çoğunluğa dayanarak yönetmesi. Bu nedenle 1961 anayasasında meclis yeniden sistemin içinde etkili bir konuma çekildi. Hatta sisteme ikinci bir meclis, Cumhuriyet Senatosu adıyla eklendi. 1980 darbesinden sonra hazırlanan 1982 anayasasında, yürütmenin hem cumhurbaşkanı hem de başbakan kanadına ait yetkilerin arttırılması 1961-1980 deneyimine bir tepkiydi. 1982 Anayasasına göre Özal cumhurbaşkanı seçilince, TBMM’deki ANAP çoğunluğuna ve hükümetine dayanarak fiili bir başkanlık sistemi kurmayı denemiş, ancak 1991 seçimlerinden sonra ANAP’ın kaybetmesiyle DYP-SHP koalisyonu kurulmuş ve Özal, karşısındaki bu güçlü koalisyon sebebiyle fiili başkanlığını sürdürememişti. Güçlü yürütmeyi fiili olarak inşa eden AK Parti oldu. AK Parti bu emeline, Türkiye’nin 2016 sonrasındaki olağanüstü koşullarında yaptığı anayasa değişikliği ve MHP ile kurduğu ittifak sayesinde ulaştı. Aslında bu değişiklikle AK Parti, liderinin, Erdoğan’ın şahsına ve karakterine göre bir sistem değişikliğine gitmiş oldu.
TARİHİMİZDE DARBELER
Osmanlı’dan beri bir darbeler sorunu var. Darbeler devri artık kapandı mı?
İstanbul Siyasal’da “Türk Siyasal Hayatı” dersi anlatıyorum. Darbeden iki ay önce, 2016 yılı Mayıs ayında son derslerden birinde Türkiye’de demokrasi tarihini ve sorunlarını tartışırken öğrencilerimden biri, “Türkiye’de bir daha darbe olur mu?” diye bir soru sormuştu. Ben de hiç tereddütsüz bir şekilde “Bütün sorunlarına karşın Türkiye’nin geldiği aşama itibariyle, Avrupa Birliğine aday bir ülke olarak, dünyanın bu ortamında bir daha bırakın darbeyi, darbe girişiminin bile olacağını sanmam. Kaldı ki bu dünya demokrasileri tarafından da onaylanmaz” diye yanıtlamıştım. İki ay sonra ne kadar yanıldığımı gördüm. 15 Temmuz darbe girişimi bir kez daha hatırlattı ki tarihte imkânsız diye bir durum yoktur. Aslında burada ve bu aşamada önemli olan darbeleri önlemek için yapılması gerekenler üzerine düşünmek daha doğru olur. Darbe zehrinin tek bir panzehiri var: Demokrasi. Aslında denklem ve önlem de o oranda kolay: Ne kadar güçlü bir demokrasi olursa o kadar az darbe ve darbe girişimi ihtimali olacaktır. Güçlü demokrasinin başlıca şartlarından biri de sorunları demokrasi içinde çözebilmekten geçiyor. Bu konuda anahtar kavram da şimdilerde önemi unutulan meclisti. Halbuki Cumhuriyet’in kurulma süreci seçime dayalı bir meclis fikri ve ısrarıyla başlıyor. Üstelik her şeyin bittiği Türkiye tarihinin en zor döneminde... Belki bu deneyimi günümüzde yeniden hatırlamak gerekiyor.
MECLİS’İN ÖNEMİ
1919 yılı her bakımdan Türkiye tarihinin dibe vurduğu bir yıldır. Sanırım Türkiye tarihinde siyasal, ekonomik, toplumsal ve bir de sağlık açısından bu denli ağır bir dönem yaşanmamış, adeta tarihin sonu gelmişti. Türkiye tarihinin en güç döneminde, siyasal krizin, ekonomik krizin, toplumsal krizin ve sağlık krizinin dorukta yaşandığı bir dönemde, adeta her şeyin dibe vurduğu, kaosun ve korkunç bir belirsizliğin hâkim olduğu dönemde bir liderin, “tek adamın” peşinden gitmek, onun tek başına vereceği tartışılmaz kararlarına bel bağlamak yerine, meşru bir süreçte oluşmuş, seçimlere dayalı, temsil niteliğine sahip bir meclis açılması konusunda bir refleks, demokratik bir tercih ortaya kondu. Daha önemlisi bu konuda vazgeçilmez bir ısrar yaşandı ve başarıya ulaştı. Amaç krizden, kaostan, belirsizlikten kurtulmanın, mücadele etmenin yolu olarak, olabilecek her türlü farklı fikrin, önerinin tartışılacağı meşru bir siyasal zemin bulmaktı. Vatansever misin, vatan haini misin? Müslüman mısın, değil misin? Bölücü müsün, birlik bütünlükçü müsün? gibi bir eksenin ve suçlamaların dışında, herkesin fikrini özgürce söyleyebileceği, her türlü eleştirinin serbestçe yapılabileceği bir zemin aranmıştır. Böylece herkesin kabul edebileceği, makul, mantıklı ve yine herkesin içine sinecek çözümler üretilebilir ve çok geniş bir kesimin desteği alınabilirdi. Öyle de oldu. Hem Türkiye halkının desteği alındı hem de galip devletler yaşanan süreci şaşkınlık ve takdirle izlediler
ABDÜLHAMİD VE TARİH
İslamcıların tarihe bakışı nasıl?
İslamcılar için Osmanlı tarihinde üç dönem öne çıkıyor. Birincisi Kuruluş dönemi, ikincisi Fatih-Yavuz-Kanunî dönemleri ve nihayet II. Abdülhamid ve dönemi. Sonuncusu önemli. Uzun süredir İslamcıların tahayyül ettikleri II. Abdülhamid ile gerçek II. Abdülhamid arasında ciddi farklar var. II. Abdülhamid’i İslamcılığın adeta kurucusu olarak kutsadıkça, onun izinden giden günümüzdeki siyasal iktidarı da övmüş oluyorsunuz. O nedenle II. Abdülhamid’i ne kadar överseniz Erdoğan’ı o kadar övmüş oluyorsunuz. Ancak II. Abdülhamid övgüsünde bazı sorunlar var. II. Abdülhamid hiç kuşku yok ki Osmanlı modernleşme tarihinin başlıca padişahıdır. Onun dönemindeki modernleşme -özellikle eğitim, ulaşım (demiryolları, kara yolları, deniz yolları... iletişim (telgraf ve posta sistemindeki gelişim...) modern Türkiye’nin alt yapısına önemli bir katkı yapmıştır. Ancak örneğin II. Abdülhamid’in darbe ile tahttan indirilmesini eleştirenler, II. Abdülhamid’in bir darbe ile iktidara geldiğini, tahta geçmek için darbecilerle ayrıntılı bir pazarlık yaptığını unutuyor. Yani II. Abdülhamid darbe ile ve darbecilerle anlaşarak tahta çıkmış ve yine bir darbe ile de tahttan indirilmişti. Aynı şekilde masonlara bakışı da farklıdır. Unutmamak gerekir ki kardeşi V. Murad Proodos Locası’nda tekris edilerek masonluğa katılmış ve bir gecede İmparatorluğun en yüksek rütbeli, yani 33. derece masonlarından biri olmuştu. II. Abdülhamid, iktidarı boyunca masonlara dokunmadığı ve rahatsız etmediği gibi başta balo ve yardım toplantıları olmak üzere yardım da yapmıştır. Jön Türkler, İttihatçılar Masonların bu dokunulmazlığından yararlanarak bazı siyasal faaliyetlerini Mason Localarında yürüttüler. Selanik’teki Macedonia Risorta Locası bunlardan biridir. Ayrıca II. Abdülhamid anti-Semitik değil anti-Siyonist bir tutumdadır ki bu da çok sık karıştırılıyor. Son olarak günümüz İslamcıları, Osmanlı İslamcılarının meselâ Mehmed Akif Ersoy gibi, Şehbenderzade Filibeli Ahmed Hilmi gibi isimlerin II. Abdülhamid’e yönelik sert eleştirilerini de görmezden geliyor.
Siz tarihe nasıl bakıyorsunuz?
Tarih öğretimi ve dersleri çok değerli farklılıklarımızla, farklı etnik köken (Türk, Kürt, Arap, Arnavut, Rum, Yahudi, Ermeni...), dini inanış (Müslüman, Hıristiyan, Süryani, Musevi, Ezidi...) mezhep (Hanefi, Caferi...), inanç ve inançsızlıklarımızla, farklı cinsiyet ve cinsel yönelimlerimizle barış ve demokrasi içinde hep birlikte yaşamayı olanaklı kılacak bir ortama katkı yapmalı. Bu da tarafsız değil, objektif, eleştirel ve kutsamalardan arındırılmış bir bakış ve yaklaşımla mümkündür. Zira tarih her kuşakta ve dönemde yeniden yazılıyor. Her kuşak ve dönemin öncelikleri, hassasiyetleri, gündemi ve sorunları tarihe bakışımızı belirliyor.
KİMDİR?
Tarih Vakfı Başkanı Prof. Dr. Mehmet Ö. Alkan, İstanbul Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi’nde öğretim üyesi. Kendi alanında yayınlanmış 250’nin üzerinde makalesi ve hazırladığı 15’ten fazla kitabı vardır.
.16/06/2020 00:39
Hür düşüncenin büyük anıtı
53
Cemil Meriç üstadımızı vefatının 33. yılında rahmet ve hürmetle anıyorum.
Tarihimizde “mütefekkir” sıfatına layık isimlerden biri şüphesiz merhum Cemil Meriç’tir.
İdeolog değildir, müritleri, militanları yoktur; okurları vardır. Bilmediklerini öğrenmekten, şaşırtıcı gerçeklerle karşılaşmaktan, önyargıları aşmaktan haz duyan şuurlu okurlar.
Meriç’in kitaplarından İslamcılığı, liberalizmi, milliyetçiliği, sosyalizmi haklı çıkarak cümleleri cımbızlayıp “bizden” Cemil Meriçler kurgulayabilirsiniz...
Fakat bu onun tefekkür dünyasının muhteşem zenginliğindendir.
İşte kendi yazdıklarıyla Cemil Meriç’in düşünce evreni:
“Hakikat bin bir cepheli, bin bir görünüşlü. Karşınızdaki, görmediğinizi gösterecek size. Sizden farklı düşündüğü ölçüde yaratıcı ve öğreticidir.”
Düşünme ve ifade etme hürriyeti bunun için vardır:
“Düşünceye yasak bölge tayin edildiği andan itibaren düşünmek yoktur, bir düşüncenin esareti altına girmek vardır.”
Evet Cemil Meriç, düşünce tarihimizde sayıları az olan hürriyet anıtlarından biridir.
ZİNCİRLERİ KIRMAK
Cemil Meriç’in bu ufuk genişliği nereden geliyordu? Evvela, yaratılıştan getirdiği zeka ve tecessüs… Gözlerini kaybedeceğini bile bile gece gündüz demeden okuması… Doğu ve Batı klasiklerini ‘yutmuş’ olması.
Ve bir şey daha: Bir mahalleye hapsolmayıp bütün mahalleleri dolaşmış olması.
Dergah’ın Türk Dili ve Edebiyatı Ansiklopedisi, Cemil Meriç’in tefekkürünü yoğuran “beş dönem” olduğunu yazıyor: 1917-25 koyu Müslümanlık devri, 1925-36 şoven milliyetçilik devri. 1936-1938 sosyalist olduğu, 1938-64 ârafta olduğu, 1964’ten sonra kendi kültürümüze dönüp sadece “Osmanlıyım” dediği yıllar...
Her dönemde hazmettiği bilgi ve değerleri yoğuran bu büyük kafa “idrakimize vurulan zincirleri kırmak” diye haykırdı bütün ömrünce.
Tek Parti istibdadını eleştirdi; yerine “bizimki”ni koymak için değil; özgürlüğü savunmak için:
“Elli yıl düşünce yasaklanmış; iman suç sayılmış. Bu izm uğruna bütün izm’lere düşman kesilmişiz… Gediklerden sızan her fikir süngü ile tepelenmiş. Kamuoyu o mabudenin şüpheli rakiplerini haklamak için iktidarla el ele vermiş. Kanun hiç hiçbir itizale göz açtırmamış.”
OBSKÜRANTİZM KARANLIĞI
İslam tefekkür tarihini çok bilen Meriç’in “itizal” kavramını kullanması önemlidir: İslam tarihinde “itizal”ler, yani kalıplardan “ayrılan” düşünceler susturulmuş, zirvelerdeki tefekkür bu yüzden aşağılara kaymıştı.
Düşünelim: Hiçbir “itizal”e izin vermemek; bunu devrim veya dava adına yapmak fark eder mi?
Bu noktada Cemil Meriç, dilimizde karşılığının olmadığını belirterek, “obskürantizm”i baş düşman ilan eder.
Şemseddin Sami’nin 1895 basımlı Kamus-ı Fransevi’si şöyle tanımlıyor:
“Maarifin neşri ve tamimi aleyhinde bulunanların fikir ve mesleği.”
Yani eğitimin yayılmasına ve genelleşmesine karşı çıkanların düşüncesi ve yolu.
Yeni sözlüklerde “bilinmesincilik” deniliyor.
Küçümsemeyelim, bizde de bu yolda olan profesörler çıkmadı mı?
Meriç üstad, “obskürantizm heyülası yok edilmedikçe, herhangi bir diriliş hayaline kapılmak çılgınlık” diye yazıyor.
Zengin ve çeşitlenmiş bilgilere dayanmayınca, kalabalıkların sloganlaşmış obskürantizmi öne çıkıyor.
‘MAHALLE KAVGALARI’
Cemil Meriç Mağaradakiler’de yazıyor:
“Her aydınlığı yangın sanıp söndürmeye koşan zavallı insanlarım: Karanlığa o kadar alışmışsınız ki yıldızlar bile rahatsız ediyor sizi. Düşüncenin kuduz köpekler gibi kovulduğu bu ülkede düşünce adamı nasıl çıkar?”
Meriç, “Batı’da büyük bir fikir adamı, teorisyen olabilirdi. Ezdiler” diye yakınmaktadır.
Ve üstadın Bu Ülke kitabındaki feryatları:
“Çılgın sürülerin savaş çığlığıdır slogan…
Vahşi cenk çığlıkları atarak birbirine saldıranlar…”
Halbuki milletlerinin zihnini açıp yoluna ışık tutacak yüksek fikir hareketleri zirvelerdedir:
“Mahalle kavgaları tefekkürün zirvelerine ulaşmamalı!”
Ama maalesef, mahalle kavgaları tefekkürü boğuyor.
Müslüman ve Türk kavramlarının ifade ettiği değerleri “tefekkür zirvelerinde” işlemek gerekirken, bu kavgaların sloganı yaparak alet durumuna düşürüyoruz:
“Ne Batı’yı tanıyoruz ne Doğu’yu. En az tanıdığınız kendimiziz. Biz Müslümanlığından, Türklüğünden utanan, tarihinden utanan şuursuz bir yığın haline geldik.”
Kuran-ı Kerim ne diyor?
“Hiç bilenlerle bilmeyenler bir olur mu?”
Bilginin ve özgürlüğün değerini bakalım ne zaman anlayacağız?
17/06/2020 00:29
İhale kanunu ne diyor?
39
Muhalefetin hükümete yönelttiği eleştirilerden biri Kamu İhale Kanunu’nun fiilen işlemez hale gelmesi…
Kanunda rekabet ve şeffaflık ilkelerini zayıflatan öyle çok değişiklik yapıldı ki hükümetin istediğine ihale verme imkanı çok arttı.
Geçen gün partisinin ekonomik programını açıklayan Ahmet Davutoğlu şöyle diyordu:
“Bütün ihaleleri kontrol altına alacak düzenlemeler yapacaktık. Çünkü ihalelerde neler döndüğünü gördüm. Fakat sonrasında bir parti içi darbeye maruz kaldım.”
Davutoğlu’nun hükümet programlarında yolsuzlukla mücadele ve şeffaflık konusunda bir bölüm vardı; onun düşmesiyle bu bölüm hükümet programlarından çıktı.
Gelecek Partisi’ni kurmadan önce yayınladığı ‘manifesto’da da Davutoğlu, “ihale kanunundaki istisnaların kanunun kendisini fiilen işlemez hale getirdiğini” söylüyor, “işlerin sürekli aynı şirketlere verilmesi gibi yolsuzluk algısına yol açan olgulara” dikkat çekiyordu. (22 Nisan 2019)
32 DEFA DEĞİŞTİRİLDİ
Sorun, kanundaki “istisnaların” yani ihalesiz usullerle iş yaptırmanın aşırı derecede genişletilerek iktidara istediğine ihale verme imkanının sağlanmış olmasıdır.
22 Ocak 2002’de Ecevit hükümeti zamanında Kemal Derviş’in AB standartlarına göre hazırladığı Kamu İhale Kanunu bütün ihalelerin rekabetçi ve şeffaf olmasını öngörüyor, milli güvenlik ve dış politika gibi konulardaki “istisnalar”ı düzenliyordu.
Fakat bu istisnalar öylesine genişletildi ki, hükümet tercih ettiği firmaya, ihalesiz iş verebiliyor.
Kanunun mimarlarından CHP’li Faik Öztrak’a göre, iktidar 11 yılda İhale Kanunu’nda 32 defa değişiklikle 135 maddede değişiklikler yapmıştı. (24 Ağustos 2014)
AK Parti hükümetlerinde maliye ve ekonomi bakanlıklarını üstlenen saygın iktisatçı Mehmet Şimşek, bakın Meclis komisyonunda ne demişti:
“Açık ve net söylüyorum. Sayıştay denetimi gözümüzü açtı. Sayıştay denetimi benim için olmazsa olmazdır, yol göstericidir. Denetimleri daha da iyileştirmemiz lazım… Elimden gelse Kamu İhale Kanunu’ndaki tüm istisnaları kaldırırım.” (4 Kasım 2014)
Şimşek “kamu alımlarında Avrupa Birliği mevzuatı neyse aynısının Türkiye’de uygulanması gerektiğini” de sözlerine eklemişti.
Fakat AB İlerleme raporlarında Türkiye’nin hâlâ yolsuzlukla mücadele ve şeffaflık kanunlarını çıkarmamış olması eleştirilmektedir.
YOLSUZLUK ALGISI
Bu tablo, Türkiye’nin imajını bozan faktörlerden biridir. Uluslararası Şeffaflık Örgütü’ne göre, 2012-2017 arasında “yolsuzluk algısı” bakımından 10 puan gerileyerek en sert düşüş gösteren ülkelerden biri Türkiye oldu.
Raporda, düşüş sebeplerinden birinin Kamu İhale Kanunu’nda yapılan değişiklikler ve mevzuata uyulmaması olduğu vurgulanıyordu.
Diğer bir sebep basın hürriyetinin daralmasıydı. Başka bir sebep “liyakat ilkesine aykırı bir biçimde kamu görevlerine atandığına dair algı” idi. (2 Mart 2018)
Türkiye 2019 raporunda iki puan daha gerileyerek 90. sırada yer aldı.
Böyle bir dünyada yaşıyoruz.
Hukuk standardı, ekonomik veriler, şeffaflık, kurumsal güç veya zaaf, basın hürriyeti… Bunların hepsi artık aritmetik verilerle değerlendiriliyor…
Raporlar halinde yayınlanıyor.
Kendimizi kendimize övmek inandırıcı olmuyor.
Hele de kurumlarınızın verileri hakkında şüphe doğarsa o zaman hakkınızdaki güvensizlik derinleşiyor.
Varsın olsun, diyebilir miyiz?
BU RAKAMLAR EKMEĞİMİZ
Evvela bu tür puan kayıpları ekmeğimizden kayıplar anlamına geliyor, bunu görmeliyiz artık.
Ali Babacan şöyle diyor:
“İhale sürecini şeffaf yapmazsanız, geniş katılım ile yapmazsanız, o zaman rekabet oluşmaz ve bu projeler çok yüksek rakamlara mal olur.” (8 Mayıs)
Yüz milyarlarca dolarlarla ve kâr garantisi verilerek yapılan yollar, köprüler, havaalanları, şehir hastaneleri daha ucuza mal edilmeydi, iyi olmaz mıydı?
Şu virüs ortamında kaynağa ne kadar ihtiyacımız var, anlatmaya gerek yok.
Sağlam bir denetim ve denge olsaydı zaten Hazine de Merkez Bankası kaynakları da bu kadar zorlanmamış olurdu.
Varsın olsun, dava için, beka için diyebilir miyiz?
Diyebiliriz ama o zaman “gelişmiş ülke” olamayız. Gelişmiş ülke olmanın refahına da, itibarına da, gücüne de ulaşamayız.
Halbuki asıl vatanseverlik, milliyetçilik, sosyal sorumluluk bu olmalı, değil mi?
Türkiye bir “kurallar ve kurumlar devleti” olmak zorundadır.
19/06/2020 00:51
Türkiye’nin CHP sorunu
94
Böyle bir başlık. CHP’nin Türkiye için bir olumsuzlukları yumağı olduğunu çağrıştırır. Ama bir CHP’li de karşıt partilerin olumsuzluklar yumağı olduğunu söyleyebilir.
Bu, tarihten gelen kutuplaşma, cepheleşme, çatışma kültürümüzün bir resmidir.
Bunu aşmalıyız, gelişmiş demokrasilerde nasılsa, bizde de öyle olmalı.
Bu düşünceyle, Karar TV’de ‘Liderlerle ekonomi’ programını yapıyoruz. İlk mülakatı CHP lideri Kemal Kılıçdaroğlu ile yaptık.
Sayın Kılıçdaroğlu, programdan önce Elif Çakır, İbrahim Kahveci ve beni odasında ağırladı. Faik Öztrak ve Tunçay Özkan ve basın müşaviri Ömer Topsakal da oradaydı.
Tarih ağırlıklı güzel bir sohbet oldu.
Kavga edecek değildik ya!
BİLİMDEN ÖNGÖRÜLER
Partilerin uzlaşmaz kavgalara tutuşmasının milletleri nasıl etkileyeceği konusundan çok sayıda bilimsel araştırma var.
Ergun Özbudun Hocamızın 2003’te yayımladığı “Çağdaş Türk Politikası” adlı kitabının alt başlığı “Demokratik Pekişmenin Önündeki Engeller”dir.
Pekişme, yani konsolidasyon.
Özbudun’a göre otoriter ve çatışmacı siyasi kültür hem sivil tolumun gelişmesini engelliyor hem demokrasinin konsolide olmasını yani istikrarlı bir işleyişe kavuşmasını en azından çok zorlaştırıyor.
2003’ün liberal-iyimser ortamında yazılan bu kitapta, Ergun Hoca bu günkü sorunları öngörmüş ve uyarmıştı.
Bahsetmem gereken diğer eser, ünlü siyaset bilimci LaPalombara’nın 1966’da yayınlanan “Political Parties and Political Development” adlı kitabıdır.
Uluslaşma yani ‘millet’ haline gelme süreci ile partileşmeler arasındaki olumlu ve olumsuz etkileşimi anlatır.
Aşırı parçalanmış, çatışmacı, etnik olsun dini veya ideolojik olsun uzlaşmaz partilerin ulusal bütünleşmeye büyük zarar verdiğini anlatmaktadır.
Bizde de böyle değil mi? Artık aşmamız gerekmiyor mu?
KEMALİZMDEN SOSYAL DEMOKRASİYE
Sayın Deniz Deniz Baykal 1970’te yayınlanan “Siyasal Katılma” adlı akademik eserinde CHP’nin “değerler mücadelesi” veren bir parti olduğunu, sağın ise “hizmetler” kavramını öne çıkardığını anlatmıştı: Yol, su, elektrik, okul vs. götürenin oyları artıyordu,
CHP’nin o zamanki “değerler”i tek parti ideolojisiydi.
Bizde geçmişten gelen din-laiklik kutuplaşması en gerilimli fay hattıdır.
Kılıçdaroğlu partisini bu dar alandan çıkarıp kitlelere açmaya çalışıyor.
Din-laiklik kutuplaşmasının önemli ölçüde aşılmasında Kılıçdaroğlu’nun katkısı değerlidir.
AK Parti, kendi oy tabanını konsolide etmek için CHP’yi hâlâ eski devrim yıllarının veya 28 Şubat döneminin partisiymiş gibi göstermeye çalışıyor.
CHP ideoloji alanın dışına çıktığında önem kazanan faktörler demokrasi ve ekonomidir.
CHP daha İnönü zamanında “Kemalizm” kavramını programından çıkarmıştı.
Kılıçraoğlu döneminde CHP “sosyal demokrat” bir kitle partisine dönüşerek geniş kitlelere açılmaya çalışıyor.
CHP’nin farklı kitlelere açılmasında özgürlükleri ve hukuku savunmak ve aynı zamanda belediyelerde performans gösterebilmek, en önemli sınav alanlarıdır.
“Laf” (ideoloji) yapan ama “iş yapmayan” parti imajının sınandığı laboratuvar, büyükşehir belediyeleridir.
Merhum Erbakan’ın partileri de belediyelerdeki başarılarıyla tırmanmaya başlamıştı.
BELEDİYELERİN ROLÜ
Ankara’da gerçek bir belediyecilik ve halkta bütünleşme başarısı sergileyen Mansur Yavaş’ın su arıtma tesislerini yenilemek için kredi almasını AK Parti ve MHP çoğunluğu reddetti, İdari Yargı Sayın Yavaş’ın bu girişiminin “kamu yaranına” uygun olduğuna karar verdi!
Doğusu da budur.
Aynı engellemelerle İstanbul’da Ekrem İmamoğlu da karşılaşıyor. Galata kulesi bile İBB’den alınıp iktidarın elindeki Vakıflar’a bağlandı!
Virüs ortamında bile CHP’li belediyelerin önüne nasıl engeller çıkarıldığını biliyoruz.
Mahalli idareler seviyesinde rollerin nasıl değiştiğini görüyor musunuz?
Bizde iktidara gelmek “devlet benim” psikoloji yaratıyor: İhalelerden yargıya kadar!
Artık bu aşiret savaşlarının yerini medeni rekabet almalıdır.
Partiler ideolojileri itibariyle merkeze yaklaşmalı, siyasi kavga yumuşamalıdır.
Gelişmiş demokrasilerde kimin iktidara geldiği çok fark etmiyor. Çünkü hukuk sistemi ve kurumlar güçlü olduğu gibi partiler de çarpışan aşiretler değil, barışık kitle partileri!
Biz de o düzeye çıkmalıyız, o yönde her adım doğrudur; vatanseverliğin de gereği budur.
21/06/2020 00:33
İslamcı söylemde gerçeklik sorunu
86
İslam elbette adaleti emreder. Buradan hareketle merhum Erbakan “Adil Düzen” kavramını üretmişti. Şimdi Saadet Partisi’nde bu kavramı pek duymuyoruz. Zaten “Adil Düzen” ufak bir kitapçıktı, üzerinde bilimsel araştırmalar, tartışmalar yapılmamıştı.
Ama siyasette çok etkili olmuştu.
Bugünkü iktidar da son 6-7 yıldır İslami kavramları siyasette sık sık kullanıyor.
Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın şu sözleri bu açıdan son derece önemlidir; ciddiyetle tahlil edilmelidir:
“İnsanı merkeze alan, emeği yücelten, haksız kazanca müsaade etmeyen İslami ekonomi…”
Siyaseten çoook güzel ama bu sözlerin hayattaki karşılığı, gerçeklikle ilişkisi nedir?
Mesela “emeği yücelten” bir asgari ücret hesabı nasıl yapılabilir?! Sendikaların yeri nedir?! Maliyetlerde emeğin payı ne olmalıdır?!
Bu soruların cevabı bilmiyoruz.
Söylem güzel, gerçeklik ağır sorunlar yığını.
DAVUTOĞLU: FAİZ 60 MİLYAR
Gelecek Partisi lideri Ahmet Davutoğlu’nun Karar TV’de “liderlerle ekonomi” programında söyledikleri, böyle soyut sloganlara neşter vurmak bakımından önemli.
Davutoğlu Başbakanlığı döneminde, Merkez Bankası’nın bağımsızlığını savunduğu için “faizci” diye suçlandığını hatırlattı:
“Bize meydanlarda faizci dedi Sayın Cumhurbaşkanı, kendi hükümetini, kendi partisinin hükümetini suçladı…”
Faiz indirimi için Erdoğan Merkez Bankası’na baskı yapıyor, Davutoğlu ve Babacan MB’nin bağımsızlığını savunuyordu. Çünkü enflasyon tehlikesi varsa faizi indirmek kısa vadede oy getirecek ama uzun vadede enflasyonu tırmandıracak, o zaman faizi daha da yükseltmek gerekecekti.
İktisat biliminin bu gerçeğini Davutoğlu rakamlarla anlattı:
“Faiz harcamaları 2016’da 49 milyar. Şimdi ne kadar? 107 milyar TL. Geçen seneki rakam bu. Peki milletin üzerine fazladan 60 milyar faiz yükleyerek İslam iktisadı mı yapmış oluyorsunuz? İşte orada açık bir din istismarı başlıyor.”
Yine söylemle gerçeklik arasındaki uçurum…
Bütün radikal ideolojik hareketlerdeki sorun...
Davutoğlu, Hz. Ömer’in ganimet dağıtımında haksızlık yaptığı iddiasıyla Sahabe tarafından sorgulandığını hatırlattı:
“İslam ekonomisi mi diyorsunuz? Böyle hesap verirlik olacak, böyle şeffaflık olacak!”
Söylem kolay, hatta oy da getiriyor!
Ama Yolsuzlukla Mücadele ve Şeffaflık yasaları çıkmıyor; neyin hesap verirliği, nasıl bir şeffalık?
DİNDARLIK VE SİYASET
Adalet ve iyilikle yönetmek, istişare, kul hakkını sakınmak, beytülmale (kamu malına) dokunmamak, emaneti ehline vermek, haramdan uzak durmak, haksız kazanca müsaade etmemek, merhamet, infak…
Bunlar İslamın bütün çağlara hitap eden ulvi ahlaki değerleridir. Fakat bunlar ahlaki öğütler olarak kaldı, hukuk teorisi yapılmadı, kurumları da gelişmedi: İhsan Süreyya Sırma’nın “Müslümanların Tarihi” adlı eserinde Muaviye dönemini bir okuyun…
Kamu ve özellikle anayasa hukukunun gelişmesi, Batı’da da modern çağların işidir.
Fıkıhta kamu hukukunun gelişmediğini Hayrettin Karaman da yazdı.
Kamu hukuku boşluğu ortada dururken, masum dindar kitleler zannettiler ki ulvi kavramları kullanan politikacılar iktidara gelirse adil bir yönetim olacak, haksızlık, nepotizm, yolsuzluk olmayacak…
Hiç de öyle olmadı. Davutoğlu, kendi başbakanlığı döneminde yolsuzlukla mücadele ve şeffaflık yasalarını hazırlattığını ama başbakanlıktan düşürüldüğünü anlattı.
Hâlâ “faizci kapitalist” AB bu yasaları çıkarın diye baskı yapıyor!
Ve bugün uluslararası Yolsuzluk Algı İndeksi’nde 90. sıradayız!
Bu tablo samimi dindarların içine siniyor mu?
MODERN HUKUK
Bir sistemde modern anayasaların “denetim ve denge” kurumları yoksa böyle sorunlar büyür, sırf ahlaki öğütlerle, kamudaki ahlak sorunları düzelemez.
İslam ülkelerinin ve hele de Türkiye’nin modern anayasal devlet modelinden başka çıkış yolu yoktur: Hür ve adil seçimler, çoğulcu siyaset, kuvvetler ayrılığı, bağımsız yargı, denetim ve denge, hesap verirlik, şeffaflık, dikey ve yatay denetimler…
Kamuoyunda farkındalık yaratmak için fikir ve ifade hürriyeti…
Hatta hayat o kadar karmaşık hale geldi ki, siyasetin çıkar saikinden etkilenmeksizin bilimsel verilerle karar verebilecek “bağımsız düzenleme ve denetleme kurumları” gelişmektedir.
Modern hukuktan başka yol yok.
İslami düşüncenin modern hukukla tanışmasının zamanı geldi de geçiyor bile.
23/06/2020 00:54
Bürokraside bozulma
71
Sayın Hamza Yerlikaya hiç şüphesiz “asrın güreşçisi”dir, defalarca bayrağımızı göndere çektirmiş, İstiklal Marşımızı çaldırmıştır.
Elbette kendisiyle iftihar ederiz.
Fakat kamu bankalarının yönetim kuruluna atamalarda böyle bir kıstas var mı?
Bir AK Parti milletvekili bu atamayı savunarak şöyle konuşmuştu:
“Hamza Yerlikaya gibi bu vatanı seven bütün sporcularımıza ne yapsak azdır. Eğer Hamza’dan rahatsız oluyorsanız vatan sevginizden şüphe etmeniz lazım.”
İyi de vatanseverliğin asıl gereği, devlette liyakat ilkesini hakim kılmak değil midir?
Hem, pek çok vatansever ve başarılı sporcumuz var; her birine yönetim kurulu üyeliği bulabilir miyiz?..
YÖNETİM SORUNU
Aslında sorun kişisel atamaların ötesinde ciddi bir yönetim sorunudur. Kurumlar, kurallar, vatanseverlik ve iktidarın sıkça telaffuz ettiği İslami değerler gibi kavramlar üzerinde ciddiyetle düşünmemizi gerektirmektedir.
Hamza Yerlikaya eski AK Parti milletvekili olmasaydı bu atama yapılır mıydı?
Geçen dönemlerde milletvekili olmuş veya seçimlere girip kaybetmiş AK Partili isimler yüksek yargı üyeliklerine, yüksek bürokrasiye, kamu bankalarının yönetim kurullarına, bakan yardımcılıklarına atanıyor.
İster istemez Yerlikaya’nın eski AKP milletvekili olduğu geliyor insanın aklına.
Yüksek makamlarda yüksek maaşlı bir görevi olduğu halde, ikinci, üçüncü yüksek maaşlı kurul üyeliklerine atamalar yapıldığına dair sık sık haberler çıkıyor.
CB hükümet sisteminde, Bakan Yardımcılığı diye makamlar ihdas edilmesi de bu bakımdan ilginçtir.
CB SİSTEMİNDE
Devlet ve idare geleneğimizde “müsteşarlık”lar vardı. Hizmet kademelerinden yetişerek gelmiş, yılların tecrübesine sahip vasıflı bürokratlardı.
Donanımlarıyla devlette devamlığı temsil ederlerdi.
CB sisteminde bu kaldırıldı, “Bakan yardımcılığı” makamı ihdas edildi. Seçim kaybetmiş AK Partililer veya siyaseten tercih edilmiş isimler atanıyor.
Elbette değerli isimler var ama ‘siyaseten’ atanmış isimler çok.
Hele de sayıları bilinmeyen ‘başdanışmanlık’ kadroları…
İktidar farkında mı? Gittikçe daha fazla ödüllendirme yapmak, daha çok ödül makamları ihdas etmek ihtiyacını duyuyor; bu iyi işaret değildir.
“Hukuki rasyonel bürokrasi”nin özellikleri olan liyakat, ehliyet, uzmanlık, kıdem ve terfi gibi kavramların bozulmasının işaretidir. İsterseniz Koçi Bey Risalesi’ne bir bakın…
TUNUSLU HAYRETTİN PAŞA
Daha yakın bir tarihte, Sultan Abdülhamid’in reformist sadrazamı Tunuslu Hayrettin Paşa… Abdülhamid’e verdiği reform layihalarında hep “devletimizdeki intizamsızlık” sorununu vurguluyor, bunu gidermek için devlette “yetki ve sorumlulukların” sadakat değil liyakat ilkesine göre ve emirle değil kanunla tespit edilmesini öneriyordu… Kurallar ve kurumlar devleti yani…
Abdülhamid ise “sadakat”i esas alıyordu, reform önerisini kabul etmemişti.
Tunuslu Hayrettin Paşa da İslamcıydı ama dünyadaki gelişmeleri çok iyi izleyen, açık fikirli ve hukuk formasyonu yüksek bir aydındı. Sonra çekip gitti maalesef.
Bekir Karlığa Hocamızın “Tunuslu Hayreddin Paşa ve Tanzimat” kitabını önemle tavsiye ederim.
EMANETİ EHLİNE VERMEK
İslam’da “emaneti ehline vermek” şeklinde bir ahlaki tavsiye vardır. Tarihte “kurallar ve kurumlar” haline gelmediği için kimileri uymuş, kimileri uymamış…
Kanunla objektif tanımlar yapılmazsa, işimize geleni ‘ehliyetli’ saymak çok kolaydır.
Vatanseverlik diyerek, devrim veya dava diyerek, devletin âli menfaatleri diyerek en olmadık liyakatsizlikler bile savunulabilmiştir.
Hatta, kuralların ve kurumların güçlenmesini bırakın, bir KHK ile, bir CB Kararnamesi ile kurumların yapısal kurallarını değiştirip siyasi atamalar yapmak bu sistemde çok kolay.
‘Bağımsız’ Merkez Bankası’ndaki atama şartlarının değiştirilmesi, rektörlük şartlarının değiştirilmesi bunun örnekleri…
Demek ki, İslami olsun, felsefi olsun soyut değerler yeterli değil. Öyle konuşup aksini yapmak her zaman mümkün.
“Devletteki intizamsızlığı” gören merhum Cevdet Paşa taa yüz elli yıl önce “devlet-i muntazama” demişti; yani muntazam devlet, kurallarla ve kurumlarla muntazam işleyen devlet…
Şimdi ise 2020 yılındayız!
Kısaca, tek çıkar yol bütün denetim kurumlarıyla modern hukuk devletidir.
24/06/2020 00:51
Baroların yürüyüşü
66
İktidar Avukatlık Kanununu değiştirerek büyükşehirlerdeki Baroları bölmek, kendi taraftarlarının daha etkin olabileceği bir “çoklu baro sistemi” getirmek istiyor.
Metin ortaya çıktığında görüşümü yazacağım.
Hukukta “usul esasa mukaddem” (öncelikli) olduğundan, bugünkü yazımda avukatların barışçıl yürüyüşünü ele almak istiyorum.
Taslağı protesto için Ankara’ya yürüyen avukatların polis barikatı kurularak engellenmesini ve 27 saat süreyle enterne edilmesini hangi hukukçu savunabilir?!
Daha taslağın hazırlık aşamasında; anayasal bir hak olan gösteri yürüyüşü yoluyla karşı görüşlerin ortaya konulmasını engellemek, iktidarın nasıl bir zihniyetle hareket ettiğini gösteriyor.
ZİNCİRİN HALKALARI
İktidarın Avukatlar Kanunu’nu değiştirerek siyasi avantaj yaratmaya çalışması genel otoriterleşme zincirinin halkalarından biridir.
Son 6-7 yıldır Türkiye’ye bu yöndeki eleştiriler yoğunlaştığı gibi, AYM ve AİHM kararları da bunu gösteriyor.
Hukuk devleti indeksinde (WJP) 2015’teki Türkiye 80. sıradaydı, 2020’de 107. sıradadır! Bizden sonra Nijerya ve İran geliyor…
Venedik Komisyonu gibi altında imzamız olan kurumların raporlarını “dış güçler” diye geçiştirmek mümkün mü?
Halbuki 2010’lı yıllara kadar bu kuruluşlar AK Parti hükümetini reformlarından dolayı övüyor, Türkiye’ye de 600 milyar dolar sermaye girişi oluyordu!
Bugün hem hukuk devleti görüntümüz hayli gölgeli, hem ekonomide dış kaynak sorunumuz ciddi surette ağırlaşmış durumda.
HUKUK DEVLETİ?
Önce meseleye hukuk açısından bakalım. İktidar ikide bir dış dünyaya “biz de hukuk devletiyiz” deme ihtiyacını duyuyor ya… Hukuk devleti açısından bakalım.
Anayasa Mahkemesi’nin bu konuya ışık tutacak bir çok kararı var. Ben son kararından bahsedeceğim.
AYM öncelikle Anayasa maddesini hatırlatıyor:
“Madde 34 -Herkes, önceden izin almadan, silahsız ve saldırısız toplantı ve gösteri yürüyüşü düzenleme hakkına sahiptir.”
Dikkat ettiniz mi, “önceden izin almadan” diyor. Yasama ve yürütme organları yani iktidar yasaklayamaz, sade düzenleyebilir.
Nasıl bir düzenleme?
AYM bunun cevabını veriyor. Bir toplantı ya da gösteri, ancak “kamu düzeninin bozulmasına yol açtığı ya da bozulma tehlikesi doğurduğu” takdirde polis gücüyle müdahale edilebilir. Otoritenin sübjektif yorumuna göre değil, “kamu düzeninin bozulması ya da bozulma tehlikesi olduğunu ikna edici surette ortaya koyması gereklidir.” (B. No: 2015/1730, gün: 18.7.2019)
Baro başkanları mı yürüyerek kamu düzenini bozacak?! Hangi hukuk anlayışı böyle bir iddiayı “ikna edici” sayabilir?
KİMİN PLANI?!
Bu yürüyüşü “üst akıl” planlamış olabilir mi?
Ama “üst akıl” iki yıldır unutuldu ya da o bizi unuttu!
PKK veya FETÖ planlamış olamaz mı?
Hukuken kabul edilebilir şüphe sebepleri varsa, dava açmak gerekir. Fakat Adalet Bakanı ve HSK Başkanı Abdülhamit Gül böyle bir iddiada bulunabilir mi?
Komplo teorileri kimseyi ikna etmez.
İktidarlar hukuka uygun hareket etmek zorundadır.
Terör örgütlerinin ekmeğine yağ sürecek, onlara propaganda fırsatı verecek asıl faktör, Türkiye hakkında otoriter görüntü vermektir.
Terör örgütleri, çatıştıkları devletleri baskıcı göstererek diplomaside ‘moral üstünlük’ denilen propaganda imkanını ele geçirmeye çalışırlar. Hükümet buna çok dikkat etmelidir.
GENİŞ TEPKİ
İktidar 2010’a kadar AB süreci için çıkardığı demokratik nitelikli ceza ve usul kanunlarını ve kurumların yapılarını kendi gücünü daha da tahkim etmek için değiştirerek dünyadaki “hukuk devleti” imajını kendi eliyle bozmaktadır.
18 yıllık iktidarın Avukatlar Kanunu’nu, partiler ve seçim kanunlarını şimdi gündeme getirmesinin de sebebi aynıdır: Kanunlarla oynayarak güç tahkimatı yapmak.
Bu endişedir ki baroların yürüyüşüne geniş bir destek kazandırdı.
CHP taslağa karşı…
İYİ Parti lideri Meral Akşener, barikat mahalline giderek avukatlara destek verdi, baskıcı uygulamayı kınadı…
Gelecek Partisi Genel bakan yardımcısı Ayhan Sefer Üstün yine barikat mahalline giderek avukatlara destek verdi, baskıyı kınadı.
DEVA Partisi Genel Başkan Yardımcı Mustafa Yeneroğlu, bildiri yayınlayarak bu engellemeyi kınadı…
İktidar Türkiye’nin hukuk devleti imajını daha fazla gölgelemekten, siyasi gerilimi daha fazla tırmandırmaktan sakınmalıdır.
Avukatlık Kanunu’nu değiştirmekten vazgeçilmeli, partiler ve seçim kanunları uzlaşmayla hazırlanmalıdır.
26/06/2020 00:40
Adaletin gözü açık
62
CHP İl Başkanı Canan Kaftancıoğlu hakkında 6-7 yıl önceki tvitlerinden dolayı hapis cezası verilmesi ve Mümtazer Türköne’nin dört yıldır tutuklu bulunmasına MHP lideri Bahçeli’nin dikkat çekmesi Türkiye’nin adaletsizlikler sorununu yeniden gündeme getirdi.
Türköne ve Kaftancıoğlu, ayrı dünyaların insanları ama aynı adaletsizliğin mağdurları.
Adalet hassasiyeti olanlara yakışan, “bizden-sizden” kabileciliğine kapılmadan, evrensel hukuka göre adaleti savunmaktır.
Hukukta “usul esasa mukaddemdir”, usul esastan önce gelir: Kaftancıoğlu tvitlerinde ne yazmış olursa olsun, zamanında soruşturma açılmamıştı. CHP İstanbul İl Başkanı olunca “adaletin gözü” onu gördü ve toplam 17 yıl hapis cezası talebiyle dava açtı.
Aynı usul uygulansa, Temel Karamollaoğlu’nun söylediği gibi “7-8 yıl evvel atılan bu tvitleri cezai müeyyide için kullanırsanız, şu an da iktidar partisinin ne milletvekilleri ne il başkanları arasında ceza almayacak bir kişi kalmaz”dı.
Kaftancıoğlu 9 yıl 8 ay hapse mahkum edilmişti. İki gün önce İstinaf Mahkemesi bunu onayladı!
ŞU KARARLARA BAKIN
Mahkemelerin ve istinaf mahkemelerinin davranışları hakkında tipik bir örnek, Cumhuriyet gazetesi davasıdır.
Ağır Ceza Mahkemesi, Cumhuriyet’in bazı yazar ve yöneticilerini “silahlı terör örgütlerine yardım” suçundan mahkum etmişti.
İstinaf da şu gerekçeyle bu mahkumiyeti haklı bulmuştu:
“Mahkemenin kararında usule ve esasa ilişkin herhangi bir hukuka aykırılığın bulunmadığı, delillerde ve işlemlerde herhangi bir eksiklik olmadığı, ispat bakımından değerlendirmenin yerinde olduğu, eylemlerin doğru olarak nitelendirildiği ve kanunda öngörülen suç tiplerine uyduğu anlaşıldığından… itirazın reddine” (İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi, 3. Ceza Dairesi, no: 2019/205)
Ama Yargıtay 16. Ceza Dairesi ise, mahkumiyet kararını bozmuş, sanıkların beraat ve tahliyesi gerektiğine karar vermişti. (16. CD, Karar: 2019/5220)
Adalete bakın!
Ağır Ceza Mahkemesi ve İstinaf “oybirliğiyle” suçlu diyor, Yargıtay suçsuz diyor!
‘AÇIK GÖZ’ NEREDE?
2014’ten itibaren çıkarılan dört kanunla yargı sistemi yeniden kadrolaştırıldı; çok sayıda genç hakimler atandı.
Daha önemlisi, CB hükümet sistemiyle kurulan HSK, hoşa gitmeyen kararları veren hakimleri bir gecede başka illere atıyor, dosyadan el çektiriyor, soruşturma açıyor...
Osman Kavala davasında hakimlerin sürgün edilmesi, örneklerden sadece biridir.
Metin İyidil davasında görüldüğü gibi İstinaf hakimleri de başka illere gönderiliyor.
Çünkü Türkiye’de “hakim teminatı” yoktur!
HSK mahkemeler üzerinde Demokles’in kılıcıdır.
Yargıtay da yeniden kadrolaştırıldı fakat Yargıtay hakimleri hiç olmazsa sürgün edilemez; HSK’nın Yargıtay üyeleri üzerinde yetkisi yoktur.
Görülüyor ki, adaletin “açık gözü” HSK’dır.
İşte bu yüzden yargı mağdurlarının Mümtazer Türköne yahut Ahmet Altan veya Osman Kavala ya da Canan Kaftancıoğlu olması fark etmiyor…
Yargısız KHK mağdurları ise ayrı bir kanayan yaradır.
TÜRKÖNE DAVASI
Mümtaz Türköne’nin dosyasında yazılarından başka, Kaftancoğlu’nun dosyasında tvitlerinden başka bir şey yok.
Yargıtay 16. Ceza Dairesi, “fikir ve ifadeler değil, fakat düşüncelerin gerçekleştirilme yöntemlerinin” yani şiddet unsurunun suç olacağını belirtiyor. (16.CD, Karar no: 2019/521)
Türköne ile aynı davada yargılanmış olan Şahin Alpay ve Mehmet Altan dosyalarında
AYM “Suçlamaya konu yazılarda hükümetin görevden zorla uzaklaştırılması gerektiği yönünde bir ifade yer almamaktadır…” diyordu. (B. No: 2016/1692)
Türköne’nin yazılarında da aynen böyledir, üstelik “çoğulcu, rızaya ve katılıma dayanan bir iktidar denklemi çıkacak” diyerek demokratik yöntemi savunuyordu.
Emsalleri tahliye edilmişken Türköne’nin dört yıldır tutuklu bulundurulmasını anlamak mümkün değildir.
Osman Kavala’nın tutukluğunu, Ahmet Altan’ın yeniden tutuklanmasını anlamak mümkün değildir.
Böyle evrensel hukuku ihlal eden çok örnek var.
Bunların hepsi ya Yargıtay’dan ya AİHM’den dönecektir.
Görülüyor ki “adalet sorunu” hepimizindir. Türköne’nin Ülkücü kökenli olması, Osman Kavala ve Ahmet Altan’ın liberal, Canan Kaftancıoğlu’nun solcu olması ne imtiyaz ne de mağduriyet sebebi olabilir.
Adaletin gözü bu ideolojik ve siyasi kimliklere karşı bağlı olmalıdır.
Adalet bütün ideolojilerden, bütün siyasetlerden üstün bir değerdir. Gerçekleşmesinin olmazsa olmaz şartı da bağımsız ve tarafsız yargıdır.
28/06/2020 00:49
Fatih tablosu için 6.5 milyon verilir mi?
91
Fatih Sultan Mehmet Han’ın ressam Bellini’ye yaptırdığı orijinal tablo için 6.5 milyon lira verilir mi? Bu kriz ortamında parayı fakir fukaraya dağıtmak daha iyi olmaz mıydı?
Bu iddiayı ileri sürenler, İBB’nin yardım toplama kampanyası iktidar tarafından yasaklandığında susmuşlardı.
Yardım kampanyasının yasaklanması, aşevlerinin bile kapattırılması insani hassasiyetle bağdaşmayan siyasi bir davranıştı… Fatih tablosunun alınmasına karşı çıkmak da ancak siyasi bir davranış olabilir.
Ben, Fatih tablosunu satın alıp Fatih’in fethettiği İstanbul’da dünyaya sergileyecek olan İmamoğlu’nu kutluyorum.
Bundan sonra bütün dünyada sanat tarihçileri, Fatih tablosunun Fatih’in şehri İstanbul’da olduğunu yazacaklar.
EN BÜYÜK HAKAN
Fatih Sultan Mehmet, tarihimizdeki en büyük hakandı.
Sadece İstanbul’u fethettiği için değil…
Sadece o fethi başaracak kudreti, rasyonel organizasyonu ve teknolojiyi yaratan bir deha olduğu için de değil…
Tarihimizde merkezi devlet yapılanmasını ve kurumlaşmayı başaran bir devlet adamı ve aynı zamanda felsefe ve sanat açısından en geniş ufuklu hükümdarımız olduğu için de Fatih en büyük hakanımızdı.
RÖNESANS VE FATİH
Sanat tarihçisi Günsel Renda “Osmanlı Uygarlığı” adlı büyük kolektif eserde, Fatih’in Topkapı sarayındaki kitaplığında “coğrafya, tıp, tarih ve felsefe alanlarında çeşitli dillerde yazılmış çok sayıda bilimsel kitap” bulunduğunu yazıyor. Bunlar içinde Homeros’un tarihi de vardır.
Renda, Fatih’in “Rönesans İtalya’sındaki gelişmeleri izlediğini”, sanatçılar, mühendisler, döküm ustaları, kitap ve haritalar getirttiğini anlatır. Döküm ve madalya ustası Matteo, İstanbul’a giderken Papa’nın emriyle “Türk casusu” diye Girit’te tutuklanmıştı.
Yine de birçok sanatçı İstanbul’a geldi. Bunlardan biri ünlü tabloyu yapan ressam Gentile Bellini’dir. Bir süre İstanbul’da kalan Bellini Fatih’in portresinden başka İstanbul resimleri de yaptı.
Bellini ve diğer ressamların yaptığı Türk kıyafetleri tabloları Rönesans burjuvazisinde Türk kıyafetleri modasına yol açacaktı.
Fatih, kendi resmini taşıyan metal madalyalar da döktürdü.
Portreler ve madalyalar sayesinde Fatih’i gerçek imajıyla tasavvur edebiliyoruz.
FELSEFEYE İLGİSİ
Halil İnalcık Hocamız, “Rönesans Avrupası” adlı eserinde, Fatih’in “Rönesans hümanizmine ilgisini” ve bunun “sadece siyasi düşüncelerle olmadığını” da anlatır. Muazzam bir merakı olan Fatih öğrenmek istiyordu.
Burada ‘hümanizm’den kast edilen, Rönesans’ta skolastiğe karşı gelişen “insan merkezli” sanat ve düşünce akımıdır. Dini ve sosyal sınıfı ne olursa olsun, insanın doğuştan haklara sahip olduğunu savunan “doğal hukuk felsefesi” buradan çıkacaktır.
İnalcık, Fatih’in İslam tarihindeki felsefi tartışmalara ilgisini de belirtir.
Hz. Peygamber’in müjdelediği “güzel kumandan” Fatih Sultan Mehmet, İslam tarihindeki felsefe tartışmalarını araştırır. Gazali’nin felsefeyi eleştirdiği, İbn Rüşd’ün felsefeyi savunduğu ünlü “Tehafüt” tartışmasını canlandıran ve ulemadan bu konuda eserler yazmalarını isteyen tek İslam hükümdarı Fatih’tir.
Mubahat Türker Küyel Hocacımızın bu konudaki “Üç Tehafüt Bakımından Felsefe ve Din Münasebeti” adlı kitabı, sahasında bir şah-eserdir. Osmanlı uleması ne Gazali’nin ne de İbn Rüşd’ün seviyesine çıkamamıştı, bırakın onları aşmayı.
‘CİHAN DEVLETİ’
Tarih gösteriyor ki, Osmanlı devletinin yükselme döneminde bile Avrupa’da bazı şehir devletleri ve belirli üniversiteler felsefe, bilim, teknik ve sanatta çok ileriydi.
II. Bayezid zamanında Haliç üzerine bir Galata köprüsü yapmak için eskiz çizen, Müslüman bir mimar değil, Leonardo da Vinci idi.
Michelangelo da aynı köprü için bir model hazırlamıştı.
Osmanlı’nın organizasyon, kurumlar, hukuk ve askeri sahadaki üstünlüğü ile ‘cihan devleti’ olduğu 16. yüzyılda bile, Avrupa “nüfus, üretim hacmi, sermaye stoku, teknoloji ve enerji kapasitesi bakamından Avrupa, Osmanlı’nın 3-4 katı büyüklükleri kontrol ediyordu.” (Bkz. Mehmet Genç, Osmanlı İmparatorluğunda Devlet ve Ekonomi, s. 35.)
Onun için Fatih’i sadece fetihleriyle değil, entelektüel ufuklarıyla, bilime, felsefeye, sanata, dünyaya ilgisiyle iyi tanımalıyız.
Günümüze bakarken de hamasetle avunmak yerine bilim, teknoloji, eğitim, sanat, hukuk alanlarında ne durumda olduğumuza dikkat etmeliyiz.
29/06/2020 00:41
Bu durum kaygı verici
55
11. Cumhurbaşkanı Abdullah Gül, Taha Akyol’un sorularını cevapladı.
Bir iktisatçı olarak mevcut ekonomik durumu nasıl değerlendiriyorsunuz?
Evvela, sürdürülebilir bir kalkınmayla müreffeh bir toplum haline gelmenin uzun vadeli stratejiler ve sağlam, disiplinli iktisadi politikalarla gerçekleşebileceği gerçeği akıldan çıkarılmamalıdır. Sadece kısa vadede konjonktürel gelişme ve dalgalanmalara birbirinden bağımsız politikalarla cevap vererek veya karşı koyarak başarılı olmuş bir tek gelişmiş ekonomi örneği yoktur. Genel bir istikametten ve belirgin bir karakterden yoksun bu tür politikalar sadece bugünün sorunlarının gelecekte daha da büyük ve girift hale gelmesine ve toplumun ödeyeceği faturanın daha büyük olmasına neden olur. Cumhuriyet dönemi iktisat tarihine baktığımızda, ülkemizin ekonomik olarak en sağlıklı büyüdüğü, büyümenin getirdiği refahın topluma en fazla ve nispeten dengeli yayıldığı dönemlerin beş senelik, önceden duyurulmuş ve herkesçe bilinen, ayrıca tutarlılık arz edip, kararlı bir şekilde uygulanan programlarla gerçekleştiği görülecektir. Maalesef Türkiye bir süredir uzun vadeli iyi düşünülmüş veriye, analize ve uzmanlığa dayalı bir stratejinin noksanlığını hissetmektedir. Bugün gelinen noktada finansal ve ekonomik göstergelerdeki ciddi bozulmalar bir geriye gidişe işaret etmektedir. Yılların tasarrufu ile biriktirilen varlıklar ciddi miktarda değer kaybetmektedir. Bu durum kaygı vericidir.
AB SÜRECİNDE EKONOMİ
Türkiye ciddi miktarda yabancı sermaye çeken bir ülkeydi. O başarı nasıl sağlanmıştı?
İlk AK Parti Hükümetlerini kurduğumuzda hazırlıklıydık. Öncelikle demokratik, hukuki ve ekonomik reformlar içeren bir yapısal dönüşümü başlattık. Devletin ekonomik birimlerinin başına çoğu DPT kökenli uzmanlar getirerek, daha önce onlarla beraber hazırladığımız beş yıllık Acil Eylem Planı’nı kararlı bir şekilde uygulamaya koyduk ve bu planı hükümet olarak sonuna kadar sahiplendik. Bu plan özü itibarıyla aynı zamanda AB Kopenhag ve Maastricht Kriterleri’ni Türkiye’de geçerli hale getirmeyi beraberinde getirecekti. Yapısal dönüşüm sayesinde hem yerli hem yabancı yatırımcılar indinde Türkiye’nin öngörülebilirliğini ve şeffaflığını sağlamış olduk. Uluslararası kredilendirme kuruluşları nihayet Türkiye’yi yatırım yapılabilir ülkeler kategorisine koydular. Kronik sermaye yoksunluğu çeken Türkiye’nin özellikle yabancı yatırımcılar açısından güvenilir bir ülke olması önemliydi. Bunun neticesinde yılda 1 milyar dolarlık doğrudan yabancı yatırım çekemeyen ülkemiz yıllık 30 milyar dolardan fazla doğrudan yatırım almaya başladı. Bir başka ifade ile özetlersek Türk toplumunun tasarruf oranının düşük olması nedeniyle arzu edilen hızlı ekonomik büyümeyi gerçekleştirebilmek için kaynak ihtiyacımızı ya borçlanarak ya da başkalarının tasarruflarını ülkemize yatırım olarak çekerek karşılamamız gerekmektedir. Biz AK Parti hükümeti olarak ikincisini sağlamada başarılı olmuştuk.
VİZYON KAYBOLDU
Ekonomi politikasındaki hangi temel hatalar krize yol açtı?
Son beş yılda Türkiye içeride bir sürü talihsiz gelişme yaşadı. Üst üste seçimler, komplolar, hain bir darbe teşebbüsü ve anayasa değişikliği ile Türkiye’nin yönetim şekli radikal bir şekilde referandumla değişti. Tüm bunlar Türkiye’yi çok sarstı, siyasi ve ekonomik istikrarı bozdu. Bugün hala ayakta durabiliyorsak bu ilk beş senemizde Türk ekonomisinde gerçekleşen yapısal dönüşüm sayesindedir. Biz, o dönem gerçekleştirdiğimiz reformlar sayesinde ülkemizin iç ve dış şoklara karşı dayanıklı sağlam bir ekonomiye sahip olmasını sağladık. Bu her yerde övündüğümüz bir husustu. Ancak, 2002’de siyasetin gösterdiği irade ileriki yıllarda bozulmaya başladı. İlk baştaki vizyon zamanla gitti; akabinde hukuki teminatlar, şahsi mülkiyet ile insan haklarını koruyan güvenceler azaldı. Bugün maalesef kamu harcamaları şeffaf değil. Ekonomik göstergelerin güvenilirliği sorgulanır hale gelmiş. Çeşitli mekanizmalarla denetim dışı tutulan kamu harcamaları Türkiye’yi sadece öngörülemez, itimat edilemez bir ülke haline getiriyor. 40 senelik enflasyon belasını sona erdirdikten sonra tekrar çift rakamlı enflasyon oranlarına geri dönüşümüz refahın topluma yayılmasını önleyen, tehlikeli bir gelişme. Gördüğüm en büyük tehlike ise borçlanma. AK Parti hükümetlerinin daha önce Türkiye’yi kurtardığı dövizle iç borçlanmanın tekrar kaynak ihtiyacı için bir yol olması ileride büyük sorun olur. Ülkenin bugünkü borçlanması yüksek maliyetlerle gerçekleşiyor. Bu da bahsettiğim bozulmalar nedeniyle Türkiye’nin risk priminin yüksek olmasından kaynaklanıyor.
40 MİLYAR DOLAR
Türkiye’nin ortalama 40 milyar Dolar döviz ihtiyacı olduğu söyleniyor. 50-55 milyar dolardan bahseden iktisatçılar da var. Bu çok lüksek bir meblağ, nasıl sağlanır?
Bugün Türkiye’nin ciddi döviz ihtiyacı olduğu açık bir gerçek. Türkiye gibi büyük bir ülkenin bu ihtiyacı bulmakta zorlanmayacağı kanaatindeyim. Ama esas soru, bunu hangi maliyetle bulacağı. Dünyada faizlerin sıfıra yakın olduğu bir dönemde Türkiye’nin çok yüksek maliyetle bu ihtiyacını karşılayacak olması üzücü.
KÜRESEL VİRÜS
Ekonominin mevcut problemleri üzerine bir de virüs krizi geldi. Virüsün etkileri neler?
Küreselleşmenin somut, vücut bulmuş halini yaşıyoruz. Çin’in Wuhan kentinde ortaya çıkan bir virüs kısa sürede dünyanın her köşesine yayıldı. Virüs, 2008 finans krizini de gölgede bırakacak şekilde 1929’daki Büyük Buhran’dan sonraki en derin küresel ekonomik krize neden oldu. Küresel tahminler her gün gözden geçiriliyor, her revizede rakamlar daha da karamsarlaşıyor. Dünya ekonomisinin %5 küçüleceği, Avro bölgesinin %10’un üzerinde daralacağı tahmin ediliyor. İhracatının %60’ını Avrupa’ya yapan bir ülke olarak bizim açımızdan durum kötü. Dahası virüsün neden olduğu istihdam krizine, hâlihazırda tecrübe edilen uzaktan ve esnek çalışmanın yaratacağı yeni problemler ekleniyor. Bu durum nedeniyle en çok gençler sıkıntı çekecek. Zor bir dönemden geçiyoruz ve buradan çıkış uzun vadeli planlama gerektiriyor.
MERKEZ BANKASI
Merkez Bankası’nın bağımsız olması veya siyasi iradeye tabi olması, ekonomileri nasıl etkiler?
Merkez Bankası’nın (MB) temel görevi fiyat istikrarını sağlamak ve enflasyon oluşumunu engellemektir. MB’nin bağımsızlığı yasayla tevdi edilmiş bu temel görevini hakkıyla yerine getirebilmesi açısından gerekli olan bir durumdur. Türkiye’nin geçmiş yıllarda bu gerçeği anlayabilmesi için ağır faturalar ödemesi ve 2001 Krizi’ni yaşaması gerekmiştir. MB’nin bağımsızlığı hükümetlerin temel ekonomik hedeflerine ulaşmasında engel teşkil eden bir husus değil, bilakis hükümetlerin başarılarına katkı sağlayan bir faktördür. Bu gerçeği AK Parti Hükümetlerinin elde ettiği ekonomik başarılarda bizzat tecrübe etmiş bir kişi olarak dile getiriyorum. Para ve maliye politikası denge ve uyum içerisinde uygulanırken Merkez Bankası’nın araç bağımsızlığını özenle korumak gerekir. Eğer Merkez Bankası kullanacağı para politikası araçlarını ve yöntemini siyasi otoritenin tasdiki olmadan seçemiyorsa, bütçe açıklarını ve bütçe dışına çıkarılmış kamu kuruluşlarının açıklarını karşılama görevini üstlenmişse, enflasyonu kontrol edebilmesi ve ekonomi politikalarının uzun vadeli öngörülebilirliği sağlaması imkânsız hale gelir. Fonksiyonel bağımsızlığı zaafa uğratılmış Merkez Bankaları yasal görevlerini yapamaz hale getirilmiş olurlar ve toplum eninde sonunda ağır bir maliyetle baş başa kalır. Unutmayalım ki merkez bankalarının enflasyona fırsat vermeyen politikalarının siyasi primi neticede hükümetlerin başarı hanesine yazılır.
Türkiye en az iki yıldır CB hükümet sistemiyle idare ediliyor. Siz öteden beri parlamenter sistemi savunduğunuz. Görüşlerinizde bir değişme oldu mu?
Hayır olmadı. Bu konudaki görüşlerim biliniyor. Ben kuvvetler ayrılığına dayalı, her türlü vesayetten uzak, güçlü bir parlamenter sistemin Türkiye için daha doğru olduğunu savunurum. Çünkü, ülkemizde ideal demokratik hukuk devleti ancak böyle gerçekleşir. Bu da sürdürülebilir ekonomik kalkınmanın temel zeminidir.
BARIŞÇI DİPLOMASİ
Sizin Dışişleri Bakanlığı tecrübeniz de oldu. Dış politika ile ekonomi arasındaki ilişki nasıl gözüküyor?
Hiçbir ülke çevresinden, dış dünyadan izole bir şekilde tek başına kendi kendine yetecek şekilde ekonomik kalkınmasını gerçekleştiremez. Ekonomik kalkınma için ticarete ve başta komşular olmak üzere diğer ülkelerle ekonomik işbirliğine ihtiyaç vardır. Bunun gerçekleşmesi için de öncelikle uluslararası barış ve istikrarın tesis edilmesi gerekmektedir. Bu durum da ülkelerin izlediği dış politikayla doğrudan alakalıdır. Yerli üretimin desteklenmesi ve geliştirilmesi elbette amaçlanmalıdır ancak gümrük duvarlarını tek taraflı olarak yükseltmek bu amaca hizmet etmez. Diplomasi yoluyla karşılıklı ekonomik çıkarlara hizmet edecek şekilde ülkelerin kalkınmasına hizmet etme fırsatı ve imkanları sonuna kadar kullanılmalıdır. Kapalı ekonomilerin derinliğini ve verimliliğini yitirdiği, fakirleşme ve buhranlara yol açtığı tarihi tecrübelerle sabittir. Dünyanın hangi bölgesinde barış, güvenlik ve istikrar sağlanmışsa orada ticaret, ekonomik iş birliği ve refah yükselmiştir.
ÇIKIŞ YOLU?
Nasıl bir çıkış yolu düşünüyorsunuz?
Kısa vadede yapılması gereken öncelikle siyasi zihniyet olarak özgürlükçü bir yola girerek, yatırım ortamını iyileştirip güven verecek politikaları kararlı bir şekilde uygulamaya koymaktır. Uzun vadede ise Anayasa’dan başlayarak yüksek standartlı demokratik hukuk devletini inşa edip, kurallar çerçevesinde işleyen serbest piyasa ekonomisini gerçekleştirmek gerekir. ‘İyi yönetişim’in (good governance) bütün unsurlarının uygulamasının yaratacağı iklim Türkiye’nin her alanda var olan büyük potansiyelini harekete geçirecektir. Petrol ve gaz gibi doğal kaynakları olmayan Türkiye için bu anlayışın uygulanması büyük enerji kaynağı olacaktır. Türkiye’de insan kaynağı gıpta edilecek düzeydedir, kurumsal kapasitesi de öyle. Bugünden yarına yapılabilecek en kolay iş üstün nitelikli insan kaynağını ve kurumsal yapıyı tekrar etkin hale getirmek, özellikle orta ve üst kademe bürokraside ehliyeti ve liyakati önde tutarak bürokratların devlet terbiyesi ile tarafsız ve çok çalışmalarını temin etmektir. Bunu yaparken sistemik açmazları giderecek, verimsizliğe ve israfa yol açan kısa yolları izale edecek şekilde kamu yönetiminde yapısal reformları birer birer hayata geçirmek kaçınılmazdır. Parti devleti mantığına yönelik eğilimleri besleyen mevcut atmosferden acilen sıyrılmalı, siyasetin tüm halkımızın istekleri ile azami ölçüde örtüşen, istikamet tayin eden, çözüm, refah ve mutluluk üreten yönü temayüz ettirilmelidir.
30/06/2020 00:31
Devlet idaresinde ‘bizden’ sorunu
69
MEF Üniversitesi Rektör Yardımcısı Prof. Erhan Erkut açıkladı: Yeni atanan 6 rektörden dördünün endeksli dergilerde yayınlanan makale sayısı sıfır! Diğer iki rektörden biri iki, öbürü tek makale yazmış.
Prof. Erkut şöyle diyor:
“Biz liyakat dedikçe makalesiz rektörler gelmeye devam ediyor. Sonra, neden ilk bilmem kaçta üniversitemiz yok...”
Sadece bu yeni atamalar değil. Prof. Selçuk Şirin açıklamıştı: Görev başında bulunan rektörlerimizden 71’nin indekslerde aldığı atıf sayısı, yine sıfır! (9 Aralık 2019)
Akademik enerjisi bu kadarcık olan rektörler üniversitelerini akademik başarıya götürebilir mi?
AKADEMİK UNVAN
Sayın Prof. Erkut’un şu sözlerinin altını çizdim:
“Yardımcı doçent bile olamayacak kişiler rektör yapılıyor. Bu ülke için üniversiteler bu kadar mı değersiz? ‘Atanabilir’ bulduğunuz akademisyenler arasında hiç mi endeksli dergilerde 5-10 makalesi olanı yok? Acınası bir durum.”
Bu “yardımcı doçent” kavramı üzerinde biraz duralım.
Ocak 2018’de iktidar çoğunluğunun çıkardığı kanunla bu unvan kaldırıldı; YÖK ne yapsın, “doktor öğretim üyesi” diye yeni bir unvan icat etmek zorunda kaldı.
Neye yaradı? Hiç…
Sadece bu değil.
Eskiden akademik unvan için yabancı dil sınavında en az 65 puan almak lazımdı. Yeni kanunla bunu da 55 puana indirildi!
Kaliteyi nasıl aşağı çekiliyor, görüyorsunuz.
Prof. Durmuş Günay’ın o zaman YÖK üyesi olarak kaleme aldığı bir itiraz raporu var; uzun rapor şu cümleyle sona eriyor:
“Problem olmayan her konuda önerilen her çözümün kendisi problem olur.”
Prof. Günay’ın “Türkiye’nin Üniversite Sorunu, Trajik Bir Yolculuk” adlı kitabını, önemle tavsiye ederim.
Türkiye’ye liyakatten, kıdemden, yüksek standartlı sınavlardan ne zarar gördü ki değişiklikler yapılıyor?
‘BİZDEN’ REKTÖRLER
Kırk yıldır uygulanan kanuna göre, rektör atanmak için en az üç yıllık profesör olmak lazımdı. Fakat iki defa KHK ile bu kural kaldırıldı, birkaç aylık iki profesör rektör olarak atandı...
Atama tamamlanınca üç yıl şartı geri getirildi!
Halbuki Türkiye’ye “bizden” değil, akademik vasıflara sahip rektörler lazım.
“Bizden” atamalar yapan yetkili kişinin Ahmet Necdet Sezer veya Tayyip Erdoğan olması, akademik liyakatin değer kaybetmesi bakımından fark eder mi?
Bunlar benim bugünkü değil, ilk baskısı yirmi yıl önce yayımlanan “Bilim ve Yanılgı” adlı kitabımdaki görüşlerimdir: Rektör atamalarını Cumhurbaşkanları yapmamalıdır!
Prof. Günay’ın kitabında okudum, Avrupa Üniversiteler Birliği (EUA) araştırmasına göre, Türkiye 29 ülke arasında üniversitelerin “kurumsal özerkliği” ölçülerinde 28. sırada, “akademik özerklik” ölçülerinde 25. sıradaydı; 2010 yılanda.
Eminim geriye gitmişizdir.
Bütün bunların neticesi…
Uluslararası indekslere giren bilimsel makale sayısı sıralamasında 2000 yılında Türkiye 25. sırada, İran 48. Sıradaydı.
2019 yılında ise biz 18. sıraya yükseldik ama, İran üç basamak önümüze geçerek 15. sıraya çıktı.
Verileri SJR (Scientific Journal Rankings) sitesine girerek görebilirsiniz.
AĞIR FATURA
Hakim ve savcı olmak için sınavda 70 puan almak şartı vardı. 6 Ocak 2017 tarihli KHK ile bu kaldırıldı! Malum ‘mülakatlarla’ binlerce taze hakim ve savcı alındı. Bu iş tamamlanınca 20 Şubat 2019 günlü KHK ile 70 puan şartı geri getirildi.
FETÖ’cü hakim ve savcıların yerine süratle yenilerini alınacaktı… Doğru ama mesela 60 puan gibi standardı denemek gerekmez miydi?
Yüksek bürokratik görevlerde de siyasi sadakat, liyakatin önüne geçti.
Kamuda kaliteyi aşağıya çekerek kurumlarda siyasi güç elde etmek mümkündür ama gelişmiş ülke olmak mümkün değildir.
İşte, “11. Beş Yıllık Plan” ilk defa bir yıl gecikmeye hazırlanabildi!
İşte, “2023 Hedefleri”nin yarısını bile tutturamayacağımız daha 2019’da netleşti.
İşte, kamu yönetiminde liyakat yerine siyasi sadakatin tercih edilmesinin faturası, Türkiye’nin 12 bin dolar gelirden, 8-9 bin dolar seviyesine düşmesi oldu, maalesef.
NİTELİKLİ İNSAN KAYNAĞI
11. Cumhurbaşkanı Abdullah Gül’ün, mülakatımızda söylediği, şu sözlerinin üzerinde hepimiz düşünelim:
“Türkiye’de insan kaynağı gıpta edilecek düzeydedir, kurumsal kapasitesi de öyle. Bugünden yarına yapılabilecek en kolay iş üstün nitelikli insan kaynağını ve kurumsal yapıyı tekrar etkin hale getirmek, özellikle orta ve üst kademe bürokraside ehliyeti ve liyakati önde tutarak bürokratların devlet terbiyesi ile tarafsız ve çok çalışmalarını temin “etmektir!”
01/07/2020 00:26
Üniversite kapatmak!
86
Şehir Üniversitesi’nin kapatılmasına önceden karar verildi, sonra formaliteler tamamlandı.
Kapatmak için “kanun”a ihtiyaç duydular.
Enver Paşa’nın ünlü deyişle, “yok kanun, yap kanun!”
Kanun da çıkarıldı: YÖK Kanunu’nda 15 Nisan 2020 günü değişiklik yapıldı, “vakıf yükseköğretim kurumunun faaliyet izninin kaldırılması” düzenlendi. (Madde 13 üzerinden Geçici 11. Madde)
Ve dün “Şehir Üniversitesinin faaliyet izninin kaldırılmasına” dair 2708 Sayılı “Cumhurbaşkanı Kararı” yayınlandı, Şehir Üniversitesi kapatıldı.
Tarihimizde üniversiteleri “hizaya getiren” uygulamalar maalesef çoktur ama ilk defa tarihimize “üniversite kapatma” lekesi düştü.
‘BAĞIMSIZ’ BİLİM
Şehir Üniversitesi Bilim ve Sanat Vakfı tarafından 2008’de kuruldu. On iki yıl içinde saygın bir üniversite haline geldi. Üniversiteye kayyım tayin edildiğinde kapatılacağı kesinleşmiş, vakfın kurucu başkanı Mustafa Özel şu açıklamayı yapmıştı:
“Türkiye’nin en iyi üniversite kampüslerinden birini ve yüksek bir eğitim-araştırma standardını oluşturduk. Buna rağmen geminin bilgi denizlerine daha fazla açılmasına imkan verilmedi. Yaşadıklarımızın bu ülkedeki bütün sivil fikir hareketlerine ders olacağını ümit ediyoruz.”
‘Ders olacağını’ maalesef sanmıyorum! Bırakın dört yüz yıllık geri kalışımızı, elli yılda Güney Kore’nin üçte biri düzeyinde kalmış olmamızdan bile ders çıkarmadık.
Mustafa Özel’in “geminin bilgi denizlerine daha fazla açılmasına imkan verilmedi” sözü daha önemlidir: Bilgi denizine üniversiteler kendi istedikleri gibi açılmazsa bilim gelişebilir mi?
Ama siyaset bilime ‘benim yanımda dur’ diyor!
Şehir Üniversitesi’ne birkaç defa gittim. Hocalarından tanıdıklarım, eserlerini okuduklarım var. Üniversitede muhafazakar fakat göze batan bağımsız ve özgür bir akademik atmosfer vardı.
Öğretim üyelerinin hiçbiri siyaset propagandacısı olmadı… Bir de kuruluşunda Davutoğlu’nun emeğinin geçmiş olması, kapısına kilit vurulması için yetti!
HİYERARŞİK DİSİPLİN!
İktidar nasıl bir üniversite istiyor?.. 2016’da çıkardığı kanundan bellidir: Öğretim üyelerini “devlet memuru” statüsüne ve onların tabi olduğu hiyerarşik disipline bağlayan kanun…
Buna göre bilim insanları “basına, haber ajanslarına, radyo ve televizyon kurumlarına bilgi veya demeç” vermek için izin almak zorunda kalacaklardı!..
AYM bunu “bilim hürriyetiyle bağdaşmamaktadır” diyerek iptal etti. (K: 2019/20, paragraf 33)
AYM iptal etti çok şükür, ama iktidarın nasıl bir üniversite istediği, çıkardığı bu kanunla resmen görülmüş oldu.
Rektör atamalarındaki öncelikli tercihlerinden de anlaşılıyor nasıl bir üniversite istediği.
Bilim hayatımız nereye gidiyor; Prof. Kemal Gözler’in “Akademinin Değersizleşmesi Üzerine” adlı makalesini mutlaka okumanızı tavsiye ederim. (http://www.anayasa.gen.tr/degersizlesme.htm)
NEDEN GERİ KALDIK?
Zihinlerimizi dürten en değerli soru bu olmalıdır: Neden geri kaldık?
Muhterem Hocamız Aziz Sancar’a, Türk Bilim Tarihi Kurumu Şeref Üyeliği ödülü verilmesi için düzenlenen törende bilim tarihçisi Ekmeleddin İhsanoğlu önemli bir konuşma yapmıştı. (21 Mayıs 2016)
İhsanoğlu, Batı dışında modern bilime yönelen dört ülkenin performansını mukayese ediyordu: Japonya, Rusya, Çin ve Türkiye.
Japon bilim insanlarının kazandığı Nobel bilim ödüllerinin sayısı 20’dir. Ruslar 14, Çinliler 8 Nobel bilim ödülü almış.
Bunların bir kısmı kendi bilimsel kurumlarında, bir kısmı Batı’daki kurumlarda çalışan bilim insanlarıydı.
Türkiye’ye gelince… Sadece Aziz Sancar Hocamız ve ABD’deki bilim kurumlarında yaptığı bilimsel çalışmalarla...
Aziz Sancar Hocamız, “Piri Reis’in torununun torunuyum, iftihar ediyorum” diyordu; elbette haklı…
SİYASET ELİNİ ÇEKMELİ
Fakat Piri Reis’in o altın beyinli kafasını kimler kesmişti? Dış güçler değil, iç siyaset düzeni!
Neden geri kaldık sorusu çeşitli yönlerden bilimsel araştırmaların konusudur. Fakat Cumhuriyet tarihinde de hemen bütün “güçlü” dönemlerde üniversitenin başından siyasetin sopayı eksik etmemesi bilimi frenleyen önemli bir faktördür.
Üniversite “bizden” yapılmak istenmiş, tasfiyeler yapılmış, susturulmuştur.
Devrimci ya da muhafazakar, siyasi ideolojilerin bilimden ve hukuktan üstün değerler olduğunu sanmışızdır!
Siyaset artık bilimden, üniversiteden elini çekmelidir; siyasetin görevi bilime kaynak ayırarak hizmet etmek, akademik özgürlüklere saygı duymaktır.
Gelişmiş ülke olmanın başka yolu yok.
3/07/2020 00:37
Tvitter, mivitter
53
Cumhurbaşkanı Erdoğan, partisinin bir toplantısında “YouTube, Twitter, Netflix, şu, bu gibi sosyal medyalara karşı” olduğunu vurgulayarak şöyle dedi:
“Biz bu tür sosyal medya mecralarının tamamen kaldırılmasını, kontrol edilmesini istiyoruz.”
Klasik medyayı büyük öncüde kontrol eden Erdoğan’ı geçen hafta ilk defa YouTube kanalını kullanırken gördük. Özenle düzenlenmiş görkemli kütüphane raflarının önünde, bu defa güleryüzlü, sevecen bir eda ama yine hakim ses tonuyla Erdoğan tivittırda 16 milyon takipçisinin olduğunu söylüyor, gençlere şöyle sesleniyordu:
“Sosyal medyanın asla ihmal edilemeyecek derecede önemli bir mecra olduğunu biliyoruz. Sosyal medyadan nefret etsek böylesine yaygın ve etkin bir şekilde kullanmazdık.” (27 Haziran)
Sosyal medya, TV’ler gibi istenilen soruların sordurulup rahatça konuşulan bir mecra değildir. Erdoğan’ın bu ilk YuoTube yayınında gençler aykırı sorular sordular, dahası “dislike” fırtınası estirdiler…
AP açık görüldü, sosyal medya klasik medya gibi kontrol altına alınamaz.
ŞEREF VE HAYSİYET
Bir bebek dünyaya getiren genç anne Esra Erdoğan Albayrak’a sosyal medyada iğrenç, alçakça saldıranlar oldu.
İnsan onuru, daha esaslı ifadesiyle “insan şeref ve haysiyeti” kutsaldır, dokunulmazdır. Evrensel hukukta böyledir, İslami gelenekte insan “eşref-i mahlukat” yani yaratılmışların en şereflisidir.
Esra Hanım’ın, Selahattin Demirtaş’ın eşi Başak Hanım’ın, bütün kadınların, bütün insanların şeref ve haysiyeti eşittir, kutsaldır.
Sosyal medya bu alanda bütün dünyada sorunlu bir mecradır. En aşağılık ifadeler, en çirkin laflar, en yontulmamış bağnazlıklar sosyal medyada yer alıyor.
Geleneksel medyada “editoryal ilkeler” vardı, şimdi toplumlardaki cerahatler sosyal medyaya akıyor.
İnsan şeref ve haysiyetini korumak yönünde daha dikkatli bir düzenleme getirilmeli, bunun dışında yeni kısıtlamalardan sakınılmalıdır. Türkiye’de zaten sosyal medya BTK tarafından kontrol ediliyor; tweet mesajları için açılan belki binlerce dava var.
ÖZGÜRLÜK ALANI
Sosyal medya aynı zamanda hür fikirlerin, muhalefetin, haberleşme ve dayanışmanın da en özgür mecrasıdır.
İşte klasik medyanın kapılarının kilitlendiği muhalefet liderleri ve eleştirel aydınlar ancak YouTube gibi mecralarda konuşabiliyorlar; Karar Tv gibi, MeydaScope TV gibi, T24 TV gibi, Cüneyt Özdemir TV gibi…
Evet, özgürlük alanı, çünkü iktidarlar klasik medya kuruluşlarını çeşitli baskılarla “kontrol” altına alabiliyorlar; sosyal medyanın böyle kontrol altına alınması o kadar kolay değil.
Cumhurbaşkanı Erdoğan “tamamen kaldırılması, kontrol edilmesi” diyor. Kapatma olmayacak ama nasıl bir “kontrol” olacak?
Medyada nasıl bir düzen kurulduğuna bakınca kaygı verici bir soru.
Ama Türkiye Kuzey Kore olmadıkça sosyal medyayı yasaklamak mümkün değil.
Türkiye totaliter bir rejim olamayacağına göre Komünist Çin rejimi gibi sosyal medyayı “tamamen kontrol” altına alması da söz konusu olamaz.
HUKUKEN MÜMKÜN MÜ?
Başbakanlığı döneminde Erdoğan “Bu milleti Youtube'a Facebook'a, bilmem şuraya buraya yediremeyiz” diye konuşmuş, kapatma dahil mi sorusuna “dahil” diye cevap vermişti. (7 Mart 2014)
Dahası, “tvitter mvitter, hepsinin kökünü kazıyacağız” demişti. (20 Mart 2014)
Türkiye’nin Batı’dan kopmasında ve yabancı sermayenin yön değiştirmesinde bu sözler de etkili oldu, adım adım Türkiye’nin hukuk devleti imajı bozuldu.
Ve, Erdoğan’ın sosyal medyayı kontrol altına almak için çıkardığı kanunlar AİHM’den ve Anayasa Mahkemesi’nden döndü.
AİHM’nin 1 Aralık 2015 tarihli kararına göre, sosyal medyada organlarına “erişim yasağı” konulması, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesinin 10. Maddesi’nin ihlalidir!
Sadece, suç içeren mesaj ya da yayın neyse ona erişim engellenebilir, mahkeme onayı şartıyla.
Bizim AYM’ye göre, sosyal medya yayınlarına, çağdaş fikir ve ifade özgürlüğünün sınırlarını daraltan kısıtlar konulamaz… Yapılacak düzenleme demokratik toplum düzeninin gereklerine ve ölçülülük ilkesine aykırı olamaz… Devlet “ancak mahkemece bu konuda alınmış bir karara dayalı olarak ve bu kararda öngörülen tarzda engelleme kararının icrasını gerçekleştirebilir.” (B. No: 2014/3986, paragraf 28ve 47)
Eleştiriyi kısıtlayıcı bir düzenleme kutuplaşmayı büsbütün körüklemekten ve Türkiye’nin hukuk devleti imajını daha da bozmaktan başka sonuç vermez.
5/07/2020 00:27
Barolarda eyalet sistemi
48
Barolar için iktidarın istediği “çoklu baro” sistemi adaletin savunma tarafında ‘eyaletler’ yaratacak. Hatta Osmanlı tarihinden bir kavramla “imtiyazlı eyaletler” de diyebiliriz…
Gerçi iktidar ‘eyalet’ kavramına aşinadır. ‘Çözüm süreci’ denilen konjonktürde HDP tabanından oy almak için bizzat Başbakan Erdoğan’dan eyalet sistemine övgüler dinlemiştik.
“Osmanlı sistemi” diye övülmüştü. Halbuki o çağın teknolojisinde, Roma ve Bizans’ta da vardı.
Her neyse, konumuz tarih değil. ‘Eyalet’ten kasıt, aynı kurum içinde ‘ayrı alanlar’ oluşması…
‘İMTİYAZLI’ BAROLAR
Avukat sayısı 5000’i geçiyorsa, 2 bin avukat ayrılıp ayrı baro kuracaklar. Hangi avukatın hangi baroya kayıtlı olduğu vekaletnamelerde açıkça görülecek.
İktidara yakın bilinen barolara üyelik, o avukatlara daha bir etkinlik kazandıracak.
Nereden mi biliyorum?
Mahkemelerin çeşitli kararlarını yargıçlardan önce iktidardan duymuyor muyuz?
‘Hakim tayin ettiren avukatlar’ vahameti çok konuşuluyor. Cüneyt Özdemir, Adalet Bakanı Gül’e açıkça sordu bunu, bakan tabii yok dedi.
HSK’nın hangi davalarda yargıç sürgünleri yaptığına bakarak ‘otorite’nin hangi baroyu tercih edeceğini kestirmek zor değil.
İhale Kanunu’ndaki değişikliklere bakarak da öngörebiliriz ki, kamu kurumu avukatlıklarını almak belli baroların üyeleri için kolay, öbürleri için zor olacak.
‘Bizim baro’ çeşitli yollardan güçlendirilebilecek.
Zaten çoklu baro sistemi avukatlık camiasında siyaseten “güçlenmek” için getiriliyor.
Etnik, mezhepsel ve ideolojik bölünmeler de olabilir, kimin umurunda?!
ÜNİTER SİSTEM İÇİNDE
Peki barolarda mevcut “delege” sistemi iyi mi? Hayır.
Mevcutta bazı sorular sorunlar olması, o sorunların çözülmesini gerektirir; çok daha sorunlu çoklu baro sistemini getirmeyi değil.
Seçenek olarak düşünülecek modellerin “üniter baro” ve seçimlerde “nispi temsil” ilkesinin olması gerektiğini düşünüyorum.
“Daha İyi Yargı Derneği”nin bu konudaki çalışması, mutlaka dikkate alınması gereken teklifler içeriyor. (http://www.dahaiyiyargi.org/)
Daha ilk maddede “üniter–tek devlet ilkesine ve bu ilkenin idari yapıda yansımaları” vurgusunu yapıyor.
Çoklu-baro hakkında şu uyarıda bulunuyor:
“Ülkenin üniter – tek devlet (devletin unsurlarında ve organlarında teklik) niteliğine zarar verecek, zamanla ülkemizin bekasına tehditler oluşmasına neden olabilecek niteliktedir.”
Büyük boralarda yeni organlar kurulması, seçimlerin tüm avukatların katılımıyla yapılması gibi öneriler var.
KURUMLAR ZAYIFLIYOR
Diğer ciddi bir sorun da çoklu baro sisteminin, “kurumların güçsüzleşmesi” sürecinin devamı olarak gündeme gelmesidir.
İktidar, 15 Temmuz ihanetinden sonra; demokratik kurumları güçlendirmek ve bu amaçla büyük katılımlı bir anayasa yapmak yerine kendini güçlendirmek için CB sistemini getirdi. Sistemde sadece Cumhurbaşkanı güçlendi…
Meclis, yargı bağımsızlığı, Merkez Bankası, bürokraside uzmanlık zayıfladı.
Bu kadar işlevin altından hem tek kişi kalkamaz, hem bu kadar yetki bir elde toplanınca “denetim ve denge” mümkün olmaz, olmuyor zaten.
Netice ortada: Dünyaca saygın World Ekonomic Forum’un “Rekabet Raporu”nda kurumların güçlülüğü sıralamasında Türkiye 2014 yılında 64. sıradaydı, 2019 raporunda 71. sıraya indi!
Yargı bağımsızlığı 101. sıradan 104. sıraya indi!
2019‘da Türkiye’nin meritokrasi (liyakat) sıralamasında 112. sıraya inmesi de kurumların zayıflamasını yansıtan bir göstergedir.
2010 civarına kadar devam eden başarıda imzası olan hangi yüksek bürokrat bugün yerinde?!
HAYATİ SORUN
İktidar, siyasi gücün ağırlığı altında kurumların zayıflamasıyla ekonominin kötüleşmesi orasındaki bağlantıyı mutlaka görmelidir; bu hayati derece önemli bir sorundur.
Bu gerçeği görmeden hiçbir esaslı sorunuzu çözemeyiz, ancak makyaj veya pansuman yaparız.
Bu vesileyle, Daha İyi Yargı Derneği’nin Başkanı Av. Mehmet Gün’ün “Türkiye’nin Orta Demokrasi Sorunları ve Çözüm Yolu, Yargı, Hesapverirlik, Temsilde Adalet” adlı kitabını tavsiye ederim.
Kurumları güçlendirmek gerekirken yargının savunma ayağını parçalara ayırmak Türkiye’nin hukuk imajını büsbütün bozar.
Vazgeçilsin, ön model dayatılmadan ortak akılla “üniter baro” ilkesi içinde bir model oluşturulsun.
7/07/2020 00:20
‘Hukukçu’ olmak ne yazar?
65
Türkiye’nin üniter baro yapısını tahrip edecek olan “çoklu baro” projesine AK Parti ve MHP içindeki hukukçu milletvekillerinden niye bir itiraz yok?
Toptan karşı çıkamayabilirler ama “üniter” yapıyı koruyarak seçim sisteminde bazı düzeltmeler yapılmasını bari savunamazlar mıydı?
Adalet Komisyonu önünde “çoklu baro” teklifini protesto eden avukatlar, iktidar mensubu hukukçu milletvekillerine cübbe gönderdiler… Cübbenin düğmesiz, yani hiçbir otoritenin önünde iliklenmeyen, boyun eğmeyen bir savunma şuurunu temsil eden bir sembol olduğunu hatırlatmak için.
Bir şey çıkar mı? Sanmam...
Bizdeki itaat kültürü ve emir kumanda hiyerarşisine dönüşmüş “parti disiplini” maalesef milletvekilinin bağımsız vicdanıyla görüş açıklamasını bile çok büyük çapta engelliyor.
Emir demiri kesiyor, hukukçu olmak fark etmiyor.
ONLAR NASIL YAPIYOR?
Cumhurbaşkanlığı hükümet sistemine geçilirken, daha taslağı görmeden imzalamak için sıraya girip kameralara poz veren milletvekilleri gördük. (1 Aralık 2016)
Hukukçu olup olmamaları ne yazar; görmeden imza attıktan sonra?
Kurumlaşmış bir hürrriyetçi demokraside nasıl olurdu bu işler?
Fransa 2008’de yaptığı anayasa reformu için bir “Balladur Komisyonu” kurmuş, komisyon herkesle görüşerek tam bir yıl çalıştıktan sonra 2008 reformu metnini hazırlamıştı.
Baştan ortak hedef ortaya konulmuştu:
• Yargı bağımsızlığı güçlendirilecekti…
• Partili Cumhurbaşkanı karşısında ikinci duruma düşmüş gözüken parlamento güçlendirilecekti.
Ayrıntıları için bir yıl çalışılmıştı.
Hemen belirteyim, Hakimler ve Savcılar kurulundaki bütün politikacılara ve politikacıların atama yetkisine son verdiler bu reformla.
Bizde ne bir yılı… Bir ayda Meclis’in önüne getirilmiş, AK Parti ve MHP gruplarında bile müzakere edilmemiş, Meclis’te sorgusuz sualsiz parmaklar kalkmıştı….
ACELEYE GETİRMEK
Aceleye getirilmesinin sorunları bir yılda ortaya çıkmaya başladı. CB hükümet sisteminde kurumlar, meclis ve yargı dahil, en iyimser ifadeyle, ikincil duruma düştü.
Bu sistemde Merkez Bankası’nın serüvenini biliyorsunuz. Merkez Bankası Kanunu’ndaki görev süreleri KHK ile değiştirildi… Siyasi gözle bakmayıp merkez bankacılığı gözüyle bakan MB Başkanı “laf dinlemiyor” diye görevden alındı…
Ekonomik dengeleri kurulmadan faiz indirtildi ama enflasyon çıktı…
Dahası, rezerv paralarla swap anlaşması yapamıyoruz.
Bunun çeşitli sebepleri olabilir. Fakat Reuters’ın haberine göre, Swap için baktıkları faktörlerden biri “Merkez Bankalarının bağımsızlığı”dır. (10 Nisan 2020)
Bizimki de bağımsız, yani siyasi emirle değil teknik kararlarla çalışır dediğinizde inandırıcı olmuyor.
Görüyorsunuz uzmanlarla enine boyuna araştırmadan “uçar gibi hızla” yapılan düzenlemelerin yanlışları bir yerde dönüp karşımıza çıkıyor böyle!
Temel kanunları, kurumlarla ilgili kanunları, hele de ‘sistem’ gibi ülkelerin yönetiminde ve istikbalinde en önemli bir konuyu niye aceleye getirmeden enine boyuna konuşmak lazım, görüyorsunuz?
Gece yarısı torba yasalara birkaç madde daha atarak düzgün “yasama” yapılamaz, yapılamıyor.
ENDİŞELİYİM….
İktidar bir yıl önce tantanalı törenlerde taahhüt ettiği “hakimlerin coğrafi teminatı”nı hâlâ çıkarmadı. Ama yine uçar gibi aceleyle, “çoklu baro” teklifini Meclis’ten geçirmek üzere…
Yine iyi müzakere edilmeden…
Bu son aşamada iktidar partilerindeki hukukçular Genel Kurul’da “üniter” yapı ilkesini kurtarmak için bir şeyler yapar mı?
Yaşanmış olanlar pek bir ümit vermiyor.
Termik santrallere filtre takılmasını alkışlarla kabul edilip kanunlaştırmışlardı, Beştepe’den geri çevrilmesini de alkışlamadılar mı?
Böyle olunca ne oluyor?
Hataları zamanında düzeltmek mümkün olmuyor…
Farklı görüşlerin ortaya konulmasıyla geniş ufuklu düşünceler yerine dar, hiyerarşik, partizan düşünceler egemen oluyor.
İşte maalesef, yukarıda birkaç örneğini verdiğim tecrübelere rağmen, iktidar “çoklu baro”da yine dar, hiyerarşik, partizan bir tutumla dolu dizgin gidiyor.
Savunma mesleğinde üniter yapının sarsılmasından çok endişeliyim; hem savunma hakkı ve meslek ahlakının daha bir zarar görmesinden; hem ideolojik, politik, etnik gruplaşmaları derinleştirecek olmasından…
İnşallah yanılıyorumdur.
8/07/2020 00:36
‘Faizci kapitalist sistem’
83
Faiz siyasi iradeyle indirildi fakat enflasyon inmedi, aksine çıktı. Faiz indirilirse enflasyon da iner tezini savunan Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın tezi doğrulanmadı, aksine tersi gerçekleşti.
İlk defa da değil…
Faiz daima sermaye yetersizliğinin ve enflasyonun sonucu oldu.
İşte, İslamcı literatürde “faizci kapitalist sistem” söylemi çok yaygındır, fakat bakıyoruz, “faizci kapitalist” ekonomilerde, Avrupa’da, Amerika’da, Japonya’da faiz oranı negatiftir ama Türkiye’de ve diğer Müslüman ülkelerde ve İslam tarihinde faiz oranları hayli yüksektir.
TARİH LABORATUVARI
Halil İnalcık ve iktisat tarihçileri Mehmet Genç, Şevket Pamuk gibi hocalarımızın Osmanlı tarihinde tespit ettikleri faiz oranları, aynı dönemlerde kapitalist Avrupa’daki faiz oranlarından çok yüksektir.
Buna fetva veren ulema ile halife-padişahlar “faizci kapitalist” olabilir mi?!
Hatta Kanuni Süleyman, para vakıflarının faizle kredi vermesini yasakladığında özellikle ticaretin yaygın olduğu Rumeli’de iktisadi çöküntü başlamış, Kanuni de Ebussud Efendi’yi şeyhülislam yaparak para vakıflarının yüzde 12’ye kadar faizle kredi vermesinin caiz olduğu yolunda fetva almıştı.
İbni Kemal’in de bu yönde fetvası vardı.
Hele de devletin finansal krizler içinde savrulduğu 19. Yüzyılda konsoloslar ve Galata bankerleri hem Müslüman esnafa hem devlete yüzde 20, hatta yüzde 30 gibi korkunç faizle kredi veriyorlardı.
Tarih laboratuvarında çeşitli kültürlerdeki faiz serüvenlerini gözlemlemek için Murat Ustaoğlu ve Ahmet İncekara tarafından yayımlanan “Faiz Meselesi, Tarihte Örnek Uygulamalar” adlı eseri tavsiye ederim (Bilgi Üniversitesi)
TEMEL SORUN
Temel sorun; Osmanlı’da ve onu devralan Cumhuriyet’te sermaye birikiminin çok yetersiz, finans kurumların çok geri ama kredi ihtiyacının çok yüksek olmasıdır. Bu yüzden bizde dün ve bugün faiz oranları “faizci kapitalist” ekonomilerden çok yüksektir.
Müslümanlar olarak ‘İslam iktisadı’ kavramı hoşumuza gidiyor...
Kredi ihtiyacı olan insanlar olarak da ‘ucuz faiz’ sözü, hele de ‘faizsiz’ sözü elbette kulağa hoş geliyor. Ama bunun bir ‘iktisat teorisi’ bile yapılmadı.
Hatta bu konuda yazıp çizenlerin şair, fakih (hukukçu), mühendis, sosyal bilimci ve politikacı olmaları dikkat çekicidir. Yani iktisat uzmanlığından da piyasa ve finans tecrübesinden de uzak isimler…
UTESAV vakfında Prof. Recep Ertürk tarafından 2008’de yayınlanan “Ekonomik kalkınma ve Değerler” konulu sempozyum kitabı önemlidir. Orada Doç. Dr. Fahri Solan ‘İslam Ekonomisi’ üzerine yazanların isimlerini veriyor. Hemen tamamı iktisatçı olmayan isimlerdir… (Sf. 364 vd.)
Aynı kaynağa göre, 1990’lı yıllarda faizsiz sistem ve İslam ekonomisi konulu yayınlarda hızlı bir artış olmuş ama ondan sonra bu yayınlar çok azalmıştır.
Tekrar canlanır mı? Bakalım…
‘ANAHTAR’ VAR MI?
İktisadi kriz ortamında Cumhurbaşkanı Erdoğan “İslam iktisadı, krizden çıkışın anahtarıdır” diye konuştu. (14 Haziran)
Sermaye birikimi, sermaye arzı, finansman konularına uzun vadede kurumsal atılımlar yapmadan ‘faizsiz ekonomi’ tasavvurları finansman sorununu çözmüyor.
Aynı şekilde “krizden çıkış anahtarı İslam ekonomisi” şeklinde uygulanabilir bir “anahtar” da elde yok. Olsa “faizci kapitalist” ülkeler bizlerden daha iyi uygular. Çünkü yetişmiş insan kaynakları bizlerden zengin, finans kurumları bizdekilerden çok daha yüksek kapasiteye sahiptir.
Sermaye birikimini geliştirmek zorunda olan Türkiye’de hem klasik ‘faizli’ finans kurumlarının, hem ‘faizsiz’ denilen ‘katılım ortaklığı’ kurumlarının kurallı serbest piyasa ekonomi şartlarında güçlenmesi lazım. İsteyen istediğine mevduat yatırıp istediğinden kredi alabilmelidir.
Şunu mutlaka görmek gerekir, “enflasyonun sebebi faizdir” ve “çıkış anahtarı İslam ekonomisidir” gibi sözler, teorik bir tartışmanın ötesinde devlet başkanı tarafından söylendiğinde ekonomi yönetiminin rasyonelliği konusunda tereddütlere yol açarak zaten mesafeli duran dış yatırımcıları olumsuz etkileyebilir.
Hazine ve Maliye Bakanı Berat Albayrak ve diğer yetkililer hiç bu kavramlara konuşmuyor.
Teoride tartışılsın fakat ekonomide düzlüğe çıkmak için ekonomi diliyle konuşmak ve uygulamada ekonomik rasyonalizmden ayrılmamak şarttır.
Güven yaratmanın başka yolu yok.
10/07/2020 00:34
Şeref ve haysiyet kimlerin hakkı?!
74
Önce Başak Demirtaş’a sosyal medyada cinsel içerikli saldırı… Sonra, Esra Erdoğan Albayrak’a sosyal medyada cinsel içerikli saldırı…
Sonra da Nevşin Mengü, Canan Kaftancıoğlu, Berna Laçin ve Av. Feyza Altun’a sosyal medyada cinsel içerikli saldırı…
Farklı siyasi duruşlara sahip olan bu kadınların şeref ve haysiyetlerini konuma konusunda yargı eşit ve adil davranmadı.
Başak Demirtaş’a yapılan saldırı karşısında yargı hareketsiz kaldı, toplumdan gelen büyük tepki üzerine iki kişi gözaltına alındı; sonra serbest bırakıldı.
Esra Erdoğan Albayrak konusunda yargı aktif davrandı; saldırgan tutuklandı. Hatta iktidar sosyal medyanın daha sıkı şekilde düzenlenmesini gündeme getirdi.
Ama dört kadına cinsel içerikli saldırı yapılması konusunda savcılık pasif kaldı, suç duyurusu yapılması üzerine mecburen işlem başlattıysa da sonucunda maalesef “takipsizlik” kararı verdi.
‘ADAMINA GÖRE’
Gelecek Partisi Genel Başkan Yardımcısı Ayhan Sefer Üstün’ün açıklamasının altını çizdim:
“Çoklu Baro’dan sonra ‘çoklu hukuk’a geçmiş bulunuyoruz... Sanığa, mağdura, hülasa adımına göre hukuk.”
Yargı siyasetin etkisi altında kalınca, ister istemez “adamına göre hukuk” endişesi doğuyor.
Hepsi şeref ve haysiyet sahibi olan bu kadınlara cinsel içerikli saldırılar konusunda yargının davranışı bu kaygıları arttırdı.
Halbuki şeref ve haysiyet bütün insanların ırk ve din, siyaset ve cinsiyet ayırımı olmadan eşit olarak sahip olduğu bir temel haktır.
Türkiye’de yargı bağımsızlığı konusunda öteden beri sorunlar var. Siyasetin baskın güç olması toplumda da yargıda da “Temel haklar” şuururun güçlenmesini engelliyor.
Siyaset, iki yoldan yargıyı etkiliyor: Biri soruşturma aşamasında yargıya “emir ve talimat” verilmesi… Öbürü HSK…
Bu iki faktör yüzünden savcı ve hakimler siyaseten kritik olan davalarda gerektiği gibi bağımsız hareket edemiyorlar.
Canan Kaftancıoğlu’nun yedi yıl önceki tviti için CHP İl Başkanı olduktan sonra mahkum edilmesi nasıl izah edilebilir?
‘EMİR VE TALİMAT’
Anayasamıza göre hiçbir kimse, hiçbir makam yargıya emir ve talimat veremez, hatta telkinde dahi bulunamaz.
AB sürecinde 2004 yılında kabul edilen Türk Ceza Kanunu’nun 277. Maddesinde bu kural yer alıyordu. Fakat 18 Haziran 2014’te bu maddede değişiklik yapıldı. Soruşturma aşamasında yargıya emir ve talimat vermek suç olmaktan çıkarıldı!
Savcılara Adalet Bakanlığının ve İçişleri Bakanlığının suç duyurusunda bulunma yetkisi elbette vardır. Fakat maddenin değiştirilmesinde en büyük sorun, sulh ceza hakimlerine “falancayı tutukla!” veya “falancayı bırak” diye emir verilmesinin de suç olmaktan çıkarılmış olmasıdır.
Bu değişikliğin siyasi gerekçesi FETÖ’yle mücadeleydi.
FETÖ suçlamasıyla, haklarında soruşturma dahi açılmadan siyasi kararla pek çok hakim ve savcı atıldı, yerine düşük sınav puanlarıyla ve bilinen türden mülakatlarla bir çok yeni hakim ve savcı alındı.
Siyasi kadrolaşma için fırsat olarak değerlendirildi.
Bir süredir “yargı reformu” lafları ediliyor, gösterişli törenler yapılıyor ama 277. Maddenin düzeltilmesini ağzına alan yok!
HSK’NIN KILICI
Siyasi iradenin rahatsız olduğu kararları veren hakimler HSK kararıyla başka illere sürülüyor veya dosyadan uzaklaştırılıyor.
CB sisteminde bütün üyeleri siyasi irade tarafından belirlenen HSK’nın işlemleri hakim ve savcılar üzerinde Demokles’in kılıcı gibi dolaşıyor.
Soma katliamı davasında mahkeme başkanı ve bir hakim, tam karar aşamasında dosyadan alındılar.
ByLock’un tek başına delil olmayacağına karar veren Gaziantep ve Antalya İstinaf hakimleri başka illere sürüldüler; sonradan Yargıtay aynı yönde karar verdiği halde sürgün düzeltilmedi.
Kılıçdaroğlu hakkında açılmış olan MAN Adası davasında 3 hakim değiştirildi...
Osman Kavala davasında, AİHM içtihadı doğrultusunda karar veren üç hakim hakkında HSK soruşturma açtı, hakimler değiştirildi.
Metin İyidil davasında Cumhurbaşkanı “hepsinin talimatını verdik” dedi, hakimler başka illere gönderildi…
Liste uzatılabilir.
İktidar bir yıl önce ilan ettiği “hakimlere coğrafi teminat” kanununu unuttu, barolarla uğraşıyor.
Yargı bağımsızlığını sağlayacak bir anayasa değişikliği, adil bir yargı sisteminin ön şartıdır.
Bu olmadan vicdani kararlar bile kamuoyunda ‘siyaset’ şüphesi yaratmaya devam edecek.
12/07/2020 00:28
Ayasofya’da siyasi boyut
171
Türkiye’de bütün milliyetçi ve muhafazakarların kalbinde bir Ayasofya hicranı vardır. Osman Yüksel’in altmış yıl önceki Ayasofya şiiri bunun en heyecanlı ifadesidir.
Şiir 10 Temmuz 2020 gününe kadar AK Parti’nin resmi gündemine hiç girmedi.
Hatta Erdoğan bir yıl önce şöyle diyordu:
“Bu işin bir siyasi boyutu var. Yan tarafta Sultanahmet’i doldurmayacaksın, ‘Ayasofya’yı dolduralım’ diyeceksin… Bu oyunlara gelmeyelim. Bunların hepsi tezgah. Biz ne zaman neyin nasıl yapılacağını çok iyi biliyoruz. Bu namussuzlar böyle dedi diye biz adım atmayız” (16 Mart 2019)
Ağır sözler; tezgah, oyun, namussuzlar…
Ayasofya’nın 2020 Temmuz’unda cami yapılmasında anahtar kavram “siyasi boyut”tur.
‘EN BÜYÜK MODERNLEŞME’
AK Parti reformist bir parti olarak iktidara geldi. AB sürecini hızlandırdı. Uluslararası camiada saygınlık kazandı. 2004’te Türkiye aday olma statüsünü elde etti.
Erdoğan şöyle diyordu:
“AB liderleriyle yaptığımız görüşmelerde ve uluslararası platformlar, Türkiye’nin yaptığı reformları ‘sessiz devrim’ olarak nitelendiriyorlar.” (21 Kasım 2004)
Hükümet programında Başbakan Erdoğan’ın AB sürecini “Cumhuriyetin kuruluşundan sonra en büyük modernleşme hamlesi” olarak tanımlıyordu. (6 Temmuz 2011)
Türkiye’de tasarruf oranı düşüktür, yatırımlar için büyük çapta dış kaynağa ihtiyaç vardır bu da Batı’dan geliyordu. En büyük alt yapı yatırımlarını yapan AK Parti hükümetleri aynı zamanda Batı’ya en çok borçlanan ve en çok dış yatırım çeken hükümetlerdi.
AK Partinin siyasi dili de Batı’nın siyasi değerlerini savunan bir dildi.
2019 yılında bile Cumhurbaşkanı Erdoğan şu gerçeği ifade ediyordu
“Türkiye’nin AB üyeliği sürecindeki en büyük kazanımlarından birisi de reform paketlerini geliştirmiş olmasıdır.” (30 Mayıs 2019)
İLİŞKİLER BOZULUYOR
Fakat 2010’larda iktidarın otoriterleşmeye başlaması Batı’dan eleştirilere yol açtı.
AB’da saygın bir isim olan İtalyan Romana Prodi’nin sözleri:
“Erdoğan iktidara geldiğinde, onu Türk siyasal sisteminin tam demokratikleşme sürecini ileri taşıyacak biri olarak karşılamıştık. Ama gidişat değişti ve Erdoğan her tür muhalefeti sert şekilde bastıran, gittikçe artan bir otoriterliğe kaydı.” (BBC, 8 Mayıs 2016)
Cumhurbaşkanı Erdoğan artık “AB üyeliğine ihtiyacımız da kalmamıştır” diyordu. (1 Ekim 2017)
CB hükümet sistemi referandumu sırasında gerilim tırmandı. Hollanda ve Almanya Türk politikacıların propaganda yapmasına izin vermeyince Erdoğan “bunlar Haçlı ittifakı… siz Nazisiniz” gibi sözlerle tepki gösterdi.
Halbuki iktidarın kendisi 2008 yılında seçim yasasını değiştirerek yurt dışında propaganda yapılmayacağını yazmıştı
Avrupa’yla bu çatışma ‘evet’leri en az 2 puan artırmıştı… “Yedi düvele meydan okuma” oy getiriyordu.
2023 HEDEFLERİ?
Batıyla çatışan, içe dönük hamaset dili, giderek egemen hale gelirken rant ekonomisi de tıkandı. 2011 yılında özgüvenli Türkiye ‘nin hedefi 2023 yılında 500 milyar dolar ihracat yapmaktı! Halbuki virüsten önce ancak 169 milyar ihracat yapabilecekti; hedefin yarısının bile çok altında.
Oy tabanı da eriyor.
Erdoğan Ayasofya’nın camiye çevrilmesini 16 Mart 2019’da “tezgah, oyun, namussuzlar” diyerek tepkiyle karşılamış, kimse de yadırgamamıştı.
31 Mart seçimlerinde büyük şehirleri kaybetti; esasen ekonomideki sıkıntılar yüzünden.
Virüs döneminde ekonomi daha da sıkıştı. Rezerv bankalarla swap anlaşması yapamayan, turizmi sarsılan bir Türkiye var…
İÇE KAPANM
Son yıllarda “Biz kendimize yeteriz” denilmesi gösteriyor ki, dışarıdan kaynak sağlayan bir ekonomik ve siyasi program ortaya konulamıyor…
İktidar; Batı’yla ilişkiler bundan da kötü olamayacağına göre, Ayasofya’yı cami yapmanın yaratacağı tepkiler göze alınabilir diye düşünmüş olmalı.
Bu durumda içe dönük çok kuvvetli bir mesaj ne olabilir?
Tabii Ayasofya’nın camiye çevrilmesi!
İslami ve milliyetçi hassasiyeti olan hangi kalp etkilenmez ki?!
Uluslararası planda ise hükümetlerden sert tepkiler beklemiyorum ama Batı kamuoyunda Türkiye’nin imajı daha ‘uzak’ hale gelecek, aşırı sağ akımlar da İslamofobik duyguları kışkırtacaktır.
İÇ DÜZEN NASIL OLACAK?
Hatırlayalım, Erdoğan’ın bir uyarısı daha vardı:
“Dünyanın bir çok ülkesinde bizim binlerce camimiz var ‘Ayasofya açılsın’ diyenler bu camilerimizin başına ne gelir bunu düşünüyorlar mı ?”
Şimdi bunu iktidar düşünmeli!
Cami olarak ibadete açıldığında mozaikler ne olacak?
Bin beş yüz yıllık binaya namaz vakitlerinde kapanan, diğer zamanlarda açılan perdeler mi takılacak?
İç düzenleme nasıl olacak bilmiyoruz.
Türkiye vatanımızdır, Türkiye’nin üzerine husumet çekmemek hepimizin görevidir.
“Oyun”lara, “tezgah”lara dikkat edilmeli…
Batıdaki fanatiklerden “bizim camilerimizin başına ne gelir” diye ciddiyetle düşünülmeli.
İslami ibadet ile birlikte “evrensel mirasa saygı” mesajını birlikte sağlayan bir iç düzenleme yapılmalı.
13/07/2020 00:29
Verimsiz büyüme: Kısır döngü
29
Maryland Üniversitesi Ekonomi ve Finans Bölümünden Prof. Şebnem Kalemli Özcan, Taha Akyol'un sorularını cevapladı.
Koronavirüs krizi, dünya ekonomisini ne oranda küçültecek, küçülme kaç yıl sürer?
Ekonomistlerin en son tahminlerine göre, Korona virüs krizi, dünya ekonomisini, 2020 de yüzde 4.9 oranında küçültecek. 2021 de dünya ekonomisinin yüzde 5.4 oranında büyüyeceği tahmin ediliyor. Fakat eğer Kovid krizi olmasaydı, 2021 de dünya ekonomisi yüzde 11 oranında büyüyecekti. Tabii ki bunlar tahmin. Şu ana kadar bu krizle ilgili öğrendiğimiz en önemli bilgilerden biri belirsizliğin önemi, krizin evriminin her an değişebileceği. Eğer virüs kontrol altına alınamazsa, ya da kontrol altına alınmışken tekrar kontrolden çıkarsa, 2021 de ki öngörülen büyüme azalır, küçülmeye de dönüşebilir. Bu kriz de küresel düşünmek çok önemli. Bazı ülkelerde kontrol altına alınması, dünyada sorunu çözmüyor. Diğerlerinde kontrol altına alınmadığı sürece olay tekrar körüklenecek. Yaşadığımız küresel dünyada, bütün ülkeler kendini dışarıya kapayıp ulaşılamayan adalar haline dönemiyeceklerine göre, virüs ile olan savaşı kazanmak ancak bütün dünya bir araya gelirse mümkün.
EN SERT KÜÇÜLME AVRUPA’DA
Avrupa ekonomisi çok daha büyük çapta küçülecek deniliyor, doğru mu?
Evet. Gelişmiş ülkelerin yüzde 8, gelişmekte olan ülkelerin yüzde 3 daralması bekleniyor. Eğer Çin i çıkarırsak, gelişmekte olan ülkelerin beklenen daralması yüzde 5, yani küresel rakama eşit. Avrupa için beklenen küçülme gayet yüksek, yüzde 10.
En yüksek daralmanın Avrupa’da olmasının sebebi, hastalıǧın oraya daha erken gitmesi ve Avrupa nüfusunun daha yaşlı olmasıdır. Tabii Avrupa ülkelerinin birbirlerine sınırlarını kapayamaması da çok hızlı yayılmanın bir etkeni. Aynı olay şu anda Amerikan eyaletlerinde de görülmektedir. Eğer hastalık kontrol altına alınamazsa Amerika’daki daralma Avrupa’dakini geçebilir. Hastalığın uzaması ve de ölümlerin artması talep üzerindeki şoku kalıcı hale getirdiği için, bu durumdaki ülkeler ekonomik olarak en aǧır şekilde etkileniyor. Avrupada ve şu anda Amerikada olduǧu gibi. Ekonomik normalleşme icin, hastalıǧın kontrol altına alınması şart.
TÜRKİYE’Yİ KÖTÜ ETKİLER
Avrupa Türkiye’nin en büyük ticaret ve turizm partneri. Oradaki küçülme Türkiye’yi nasıl etkiler?
Avrupa’daki küçülme Türkiye’yi kötü etkiler çünkü Avrupa hem ticaret hem turizm, hem de finans açısından Türkiye için önemli. Koç Üniversitesindeki arkadaşlarla yaptığımız çalışmada, Avrupa’ya olan bu bağların, Türkiye icin ne kadar önemli olduğunu gösteriyoruz. Türkiye için hesapladığımız toplam Kovid etkisinin yüzde 30’unun bu bağlardan geldigini gösteriyoruz. Çünkü hem Avrupa’nın Türkiye’den aldığı mallara karşı talebi düşecek, hem turizm azalacak, hem de Türkiye’nin kendi üretimi için Avrupa’dan aldığı ara mallar azalacak, Avrupa’da üretim azaldığı için.
Ayrıca bu tür ara mal ticaretinin finansmanını yapan sermaye akışı da azalacak. Bu çok önemli ve genelde gözden kaçan bir nokta. Mesela küreselleşme karşıtlarının en önde gelen tezi sermaye hareketlerini limitlemek. Neden? Çok çabuk gelip, çok çabuk çıkarsa kurda oynaklık yaratabilecegi için. Malesef sermaye hareketlerini limitlemek, direkt ticareti limitlemek demek. Çünkü sermaye, dış ticaretin finansmanı. Dış ticaret de Türkiye için çok önemli, özellikle ithal edilen ara mallar açısından. Sonucta, Kovid tam bir ‘mükemmel fırtına’: sağlığa şok, talebe şok, arza şok, emtia fiyatlarına şok, finansa şok.
VİRÜSTEN ÖNCEKİ DURUM
Türk ekonomisi virüsten önce krize girmişti, ne tür bir krizdi? İktisat politikasındaki hangi yanlışlar Türkiye ekonomisini krize itmişti?
Türkiye’nin ekonomisi Kovid den önce yavaşlamıştı. Neden? Türkiye büyümekte olan genç nüfuslu bir ülke. Önemli olan büyümeyi kalıcı yapmak. İktisat biliminin bize öğrettiği, uzun vadeli kalıcı büyümenin, ancak verimliliği artırarak olabileceği. Bu da ancak teknolojiye, bilime, akıllı fikirlere yatırım yaparak olur. Bunlar uzun vadeli iktisat politikalari.
Herhangi bir kriz zamanı dışında (Kovid gibi, ya da 2008 deki küresel finansal kriz gibi) bu tür uzun vadeli politikaların uygulanması, böyle politikaların rahat uygulanması için de yapısal reform yapılması gerekir. Çünkü yapısal reform doğru yere yatırım yapmanın zeminini hazırlar. Kriz zamanlarında ise farklı, kısa vadeli, talebi artıracak ve de ekonomiye gaz verecek iktisat politikaları uygulanmalıdır. Fakat böyle politikalar uzun vadeli politikaların yerini almamalı. Çünkü bunlar yapısal sorunları, verimlilik düşüklüğünü çözemez. Türkiye ekonomisinde Kovid öncesi yavaşlama verimlilik sorunu çözülemediği için ve bütün yapısal reformlar uygulanamadığı içindir. Yabancı yatırımcının Türkiye’den uzaklaşması da bununla ilgili. Bu bir kısır döngü. Çünkü yabancı yatırımın içinde doğrudan yatırım dediğimiz, direkt teknoloji ve bilgi getiren yatırım var, bu yatırım uzun vadeli kalıcı büyüme için çok önemli. Bu yatırım tamamen dış kaynaklı çünkü teknolojik olarak bizden daha ileride olan ülkelerden gelmesi gereken bir yatırım, Avrupa gibi, Amerika gibi.
Ama bu tür yatırımcılar, uzun vadeli yatırımcılardır ve çok hassaslardır. Yani kısa vadeli, bazen spekülatif diye düşündüğümüz yatırımcıdan çok farklı. Borsaya günlük gelen-giden yabancı yatırımcı ile, gelip fabrika yapmak isteyen yatırımcının arasındaki farkı düşünün. Böyle doğrudan yatırımcı için güven ortamı çok önemlidir. Böyle bir ortam istikrarlı politikalar ve yapısal reform ile oluşur. Türkiye bu yapısal reformları gerçekleştirmediği için ekonomisi COVİD’den önce yavaşlamıştı.
‘RANT EKONOMİSİ’
‘Rant ekonomisi’ kavramı, krize girişte ne ağırlıkta bir öneme sahip?
Ben ampirik çalışan, veriden elde ettiğim bulgulara çok önem veren bir iktisatçıyım. Bence kafadan konuşan iktisatçıların her gün mantar gibi patladığı bir ortamda, veriye bazlı konuşmak çok büyük önem taşıyor. Rant ekonomisi yeni bir kavram değil ve de dünyanın her ülkesinde mevcut, Avrupa ve Amerika dahil. Fakat veri ile ölçülmeli. Teorik iktisat modellerine göre, rant ekonomisi, her ülkeyi yavaşlatıp, krize sokabilir. Ama böyle önemli bir konuda teorik model yetmez. Veriler göz önüne alındığında bu retorik ne kadar gerçekçi diye sormak lazım. Rant ekonomisi her ülkede başka türlü çalışabileceği için, bunun ülke bazında veri ile ölçülmesi vede hesaplanması lazım.
Teorik olarak, Rant ekonomilerinde getiri en akıllı icada yada en çalışkan işçiye değil, verimliliği az olan faktörlere “rant” olarak gider, ama bakalım bu veride gerçekten böyle mi? Benim Rant ekonomisinin, Güney Avrupa ülkelerinde 2000-2008 arası verimliliği azaltarak bu ülkeleri nasıl krize sürüklediğini gösteren, detaylı firma verisi ile yapılmış yayınlarım var. Sermayenin, bu yıllarda Ispanya, Italya, Yunanistan, ve Portekiz gibi ülkelerde verimli olmayan firmalara gittiğini gösterdik. Bunun sebebi, bu ülkelerin, 2000’den itibaren çok düşük faizle borçlanmaları ve bankaların bu borcu verirken firma verimliliğine dikkat etmemeleri.
Düşük faizle borçlanma, bu ülkelerin tek para birimi Euro’ya geçişleri ile başlıyor. Verimli bir Alman firmasi ile verimsiz bir Yunan firmasi aynı faizden borçlanıyor, tek para politikası altında. Bu durumda büyüme yavaşlıyor, verimlilik azalıyor. Türkiye için böyle bir çalışma yok bildigim kadarı ile.
KANUNLAR VE KURALLAR
AB sürecinde Türkiye’ye yılda 20 milyara dolara kadar yabancı sermaye girişi olmuştu? Bir süredir niye uzak duruyor?
AB sürecinde gelen bu yatırım uzun vadeli, dogrudan yatırımdı. Önceden belirttiğim gibi bu tür yabancı sermaye çok hassastır.
Bir çıpa ister, güven ve istikrar ister. AB süreci Türkiye ye o çıpayı sağlamıştı. Eğer o AB sürecinde, yabancı yatırımcının perspektifinden bakarsak, yatırımcı şöyle düşünüyor: kanunlar, kurallar, Avrupa ülkeleri gibi olacak, o zaman yaptığım yatırım güvende olacak, bu yatırımın getirisini alacağım. Bu tür yatırımcı teknoloji getiren, fabrika kuran yatırımcıdır. O yüzden, güven ve istikrar, değişmeyen kanunlar ve kurallar istiyor. Bu ortam sağlanamadığı için de bir süredir Türkiye’den uzak duruyor.
40 MİLYAR DOLAR
Türkiye’nin mevcut krizden çıkış için kabaca 40 milyar dolar dış kaynak ihtiyacı olduğu söyleniyor. Size göre ne kadar ve nasıl temin edilir?
Türkiye’nin 2020 de ödemesi yada ötelenmesi gereken 170 milyar dolarlık dış borcu var. Bunu büyük kısmı özel sektör, yani banka ve şirket borçları. Şimdi öncelikle bu miktarın hepsinin bir şekilde ödeneceği ya da tekrar borçlanılacağı konusunda hemfikir olalım. 40 milyar rakamı nerden geliyor o zaman? 170 milyarın içindeki devlet ve banka borcunun tekrar yenileneceğini tahmin ediyoruz. Kalan 40-50 milyar ithalat finansmanı ile ilgili borçlar ve de ithalat azalacağı için bu da azalır şeklinde bir düşünce var. Fakat gene de halihazırdaki borcun yenilenmesi lazım. Eğer geçmiş veriye bakarsak, bu tür küresel krizlerde, gelişmekte olan ülkeler dış borcun yüzde 35-45 civarındaki kısmını döndürmekte zorlanabiliyor. Bu krizdeki belirsizlik yüksek olduğu için bu rakamlar şimdi de geçerli olacak mı bilemeyiz.
Buradaki en onemli faktör, yabancı yatırımcının risk hassasiyeti. Benim 2019 daki Jackson Hole konferansı icin yaptığım çalışmada gösterdiğim gibi, dış borcun döndürülücek kısmını belirleyicek esas faktör bu. Bu faktörün de en önemli belirleyicisi, Amerikan Merkez Bankası’nın para politikası. Amerikan Merkez Bankası Kovid için çok büyük, eşi görülmemiş, bir küresel dolar likidite bolluğu yaratmış durumda. Ben bu paranın, eğer yabancı yatırımcı risk iştahını azaltmazsa, Türkiye gibi ülkelere akacağını ve de bu sayede dış borcun finanse edilebileceğini düşünüyorum. Benim Jackson Hole konferansı için 1996-2018 arası için 80 ülke ile yaptığım çalışma bu sonucu gösteriyor.
Kovid için bu geçmiş bulgular şunu ima ediyor. Kovid krizinin 1930’dan beri gördüğümüz en büyük kriz olduğunu göz önüne alınca, şu ana kadar çok daha fazla sermaye gelişmekte olan ülkeleri terk etmeliydi. Amerikan Merkez Bankası’nın likidite sürümü bu kaçışı önemli oranda azalttı. Küresel likiditeyi çekip dış borcu döndürebilmek için, her ülkenin istikrarlı ve güvenilir politikalar izlemeleri lazım bu durumda.
BAĞIMSIZ MERKEZ BANKASI
Merkez Bankası’nın bağımsızlığı, dış ekonomik ilişkiler ve dış kaynak sağlamada önemli mi? TCMB bu açıdan nasıl gözüküyor?
İktisat literatürü bize Merkez Bankası bağımsızlığının ve para politikasındaki kredibilitenin bir ülkenin ekonomisi için önemini gösteriyor. Benim Jackson Hole konferansı için yaptığım çalışma bunun yabancı yatırımcı için de çok önemli olduğunu işaret ediyor. Amerikan Merkez Bankası, gevşek para politikaları ile yabancı yatırımcının risk iştahını artırıp, bu yatırımcıların gelişmekte olan ülkelere yatırım yapmasını desteklediğinde bu yatırım bütün gelişmekte olan ülkelere eşit bir şekilde dağılmıyor.
İstikrarlı politikaları olan, bağımsız kurumları olan ve verimliliği yüksek ülkelere gidiyor. Bu baǧlamda, sizin, benim ne düşündüǧümüz degil, yabancı yatırımcının, TCMB yi nasıl gὃrdüǧü ve ne düşündüǧü ὃnemlidir. Son zamanlarda dış basında çıkan haberler, yabancı yatırımcının bu konuda kuşkuları olduǧu yolundadır.
SWAP OLMADI NEDEN?
Türkiye rezerv para Merkez Bankalarıyla swap anlaşması yapamadı. Neden?
Bu bence Türkiye ye has bir olay değil. Rezerv para swap anlaşması sadece ve sadece Amerikan Merkez Bankası ile yapılırsa önemli çünkü dünya ticareti ve finansı bildiğimiz gibi dolar üstüne kurulu. Doğal olarak Kovid krizinde her ülkenin ana ihtiyacı dolar likiditesi. Amerikan Merkez bankası sadece 3 tane gelişmekte olan ülke ile bu anlaşmayı yaptı: Güney Kore, Meksika ve Brezilya. Güney Kore hastalığı en önden kontrol altına almış bir ülke, diğer ikiside Amerika’nın önemli ikili ticareti olan ülkeler.
KURUMLARIN GÜVENİLİRLİĞİ
Türkiye’nin bir ekonomik reformda öncelikle çözmesi gereken birinci sorun nedir?
Türkiye’nin tasarruflarını artırması, kurumların güvenilirliğini sağlama bağlaması, belirsizliği azaltması lazım. Tasarruf artınca, dış borca bağımlılık düşücek. Güven ortamı; teknoloji ve bilgi getiren doğrudan yabancı yatırımcıyı çekecek ve bu tür yatırım da büyümeye katkı yapmakla kalmayıp, büyümenin kalıcı olmasını sağlayacak.
KİMDİR?
Prof. Şebnem Kalemli Özcan 1974 Ankara doğumlu. TED Ankara Koleji ve ODTÜ’de okudu. Brown Üniversitesi'nde master ve doktora yaptı. Bilkent, Koç, Harvard, Houston Üniversiteleri’nde profesör, IMF ve Dünya Bankası’nda baş danışman, Avrupa Merkez Bankası, İngiltere Merkez Bankası ve Amerika Merkez Bankası'nda baş araştırmacı olarak çalıştı. Avrupa Bilim Kurulu'nun Marie Curie ödülünü kazanan ilk Türk iktisatçı. Halen Maryland Üniversitesi'nde Neil Moskowitz Ekonomi ve Finans Profesörü.
4/07/2020 00:57
‘Tek kişilik hükümet’
78
Merkez Bankası’nda başkan yardımcılığına atanmak için en az on yıl süreyle tecrübe sahibi olmak şartı bankanın ana sözleşmesinden kaldırıldı.
Artık istenirse herhangi bir üniversite mezunu bu göreve atanabilecek.
Siyasi iradenin atamalar yetkisini böyle liyakat şartlarına bağlayan düzenlemeler birer birer kaldırılıyor. Yargı bağımsızlığını törpüleyen, kamu kurumlarını siyasi irade karşısında silikleştiren, Merkez Bankasını da “laf dinler” hale getiren uygulamalar...
Kurumların ve kuralların aşınmasıyla “tek kişilik hükümet” uygulaması pekişiyor.
Bu “tek kişilik hükümet” tanımı doğrudur. CB Başdanışmanlarından Mehmet Uçum, “16 Nisan” adlı kitabında yazıyor:
“Cumhurbaşkanlığı hükümet sistemi, siyasi açıdan tek kişilik hükümettir.” (S. 79 vd.)
Evet böyledir.
Fakat tek kişilik hükümet parlamento çoğunluğuna ve HSK’ya “talimat” vererek “siyasi”den öteye, yasama ve yargı alanlarına doğru genişlemektedir.
Sürelerin ve sınav koşullarının değiştirilmesi bu açıdan fevkalade önemlidir.
MERKEZ BANKASI
Merkez Bankası’ndaki son düzenleme aslında yeni değil. OHAL döneminde çıkarılan 703 Sayılı KHK ile Merkez Bankası (MB) Kanunu değiştirilmiş, atamaların sürelerini düzenleyen kanun maddeleri kaldırılmıştı. (9 Temmuz 2018)
Merkez Bankası başkanı beş yıl dolmadan görevden alınamazdı, KHK ile bu şart kaldırıldı ve “laf dinlemeyen” MB Başkanı Murat Çetinkaya 3 yıl, 2 aylık başkanken görevden alındı. (6 Temmuz 2019)
Ardından, derecelendirme kuruluşu Fitch, “Merkez Bankası’nın kurumsal bağımsızlığının bozulması”nı gerekçe göstererek Türk ekonomisinin reytingini düşürdü. (Reuters, 13 Temmuz 2019)
Kanunda MB Başkan Yardımcısı atanmak için on yıl tecrübe şartı vardı, aynı KHK ile bu şart da kaldırıldı.
Sürelerin böyle kaldırılması veya aşağı çekilmesi, Merkez Bankası gibi araçsal, yani kendi görev alanında uygun göreceği politikaları uygulama bağımsızlığı olan bir kurumda bile tek kişilik siyasete çok geniş yetkiler kazandırdı…
Sadece başkan değil, Merkez Bankası’nda 8 genel müdür ile Baş Ekonomist Doç. Dr. Hakan Kara da görevden alındı. Ekonomi dünyası bunu “deprem” olarak niteledi. Bilgi, tecrübe ve liyakatiyle “Merkez Bankasının omurgası” olarak bilinen Hakan Kara’nın uzaklaştırılması “büyük kayıp” olarak gördü. (Bloomberg, 9 Ağustos 2019)
AB ilerleme raporlarında benzer eleştiriler yer aldı. Uluslararası sıralamalarda aşağılara kaydık…
Sermaye getirmek ve kredi almak için yapılan resmi Londra seferleri bir sonuç vermedi…
Prof. Dr. Şebnem Kalemli-Özcan’ın sözlerini hatırlayın:
“Uzun vadeli yatırımcı teknoloji getiren, fabrika kuran yatırımcıdır. Güven, istikrar, değişmeyen kanunlar ve kurallar istiyor. Bu ortam sağlanamadığı için de bir süredir Türkiye’den uzak duruyor.”
NİYE ‘BAĞIMSIZ’
Ehliyet ve liyakatin nasıl “sadakat”e feda edildiğinin hazin bir örneğidir MB’de bu yaşananlar.
Yargıda ve hemen bütün kamu kurumlarında böyle.
Beni eleştiren okur yorumlarında da “milli iradeden bağımsız MB mi olur, sen nasıl hukukçusun” gibi ifadeler okuyorum.
Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın “seçimlere biz giriyoruz, halka biz hesap veriyoruz, Merkez Bankası değil” şeklindeki konuşmalarını biliyoruz.
Merkez Bankaları tam da bunun için bağımsızdır: Yani politikacıların “önümüzdeki seçim” hesabına, ya da piyasanın “hemen ucuz kredi” iştahına kapılmadan gelecek yılları yani uzun vadeyi hesaplayarak para politikaları oluştursunlar diye bağımsızdır.
Türkiye çok iyi eğitimli ve kurumlarda yıllarca tecrübe ve donanım kazanmış yüksek düzeyli insan hazinesine sahipti. Kamu görevlerindeki zor sınavlar ve görev süreleri bu liyakat sistemini sürdürüyordu.
Siyasi sadakatin öne çıkması petrolden değerli bu insan hazinemizi aşındırıyor.
İktidarın ilk iki dönemindeki başarılarda imzası olan teknokratların şimdi Akşener, Davutoğlu veya Babacan yanında olması, yurt dışına beyin göçü, gençlerdeki hayal kırıklığı, ekonominin daha 2018’de tıkanması; hep bu yüzden değil mi?
TARİH NEDİR?
Tarih şuuru marş dinleyip coşmak değildir.
Koçi Bey’in liyakat sisteminin bozulması hakkında yazdıklarını hiç akıldan çıkarmamaktır.
Cevdet Paşa’nın, Tunuslu Hayrettin Paşa’nın niye “devlet-i muntazama” diye çırpındıklarını anlamaktır…
Kuralları ve kurumları güçlendirmekten başka çaremiz yok; kaybettiğimiz yıllar yeter.
15/07/2020 00:48
Liyakatin değeri
50
Liyakatsiz ya da liyakati yetersiz ama ‘bizden’ kadrolarla da günlük işler yürütülür elbette…
Yargıda ve akademide olduğu gibi sınavlarda puanlar düşürülerek, akademik yayını olmayanları üniversitelerin başına getirerek, yüksek kamu kurumlarında atama için gereken hizmet süresi şartlarını kaldırarak veya aşağı çekerek atamalar yapılıyor ve yine de ‘işler yürüyor’ işte.
Kurumlar da yerinde duruyor…
Fakat Doç. Dr. İbrahim Turhan dikkatimi çekti:
“Evet günlük işler yürür ama hem kamu hizmetlerinin yürütülmesinde verimlilik düşer, yüksek kalitede donanımla ortaya konulabilecek olan yaratıcı düşünceler de kaybolur. Rutin düşünceler hakim hale gelir…”
İyi yetişmiş bir iktisatçı ve eski Merkez Bankası Başkan Yardımcısı olan İbrahim Turhan’ın şu sözlerinin özellikle altını çiziyorum:
“Karmaşık sorunlarda, liyakatli bürokrasi, politikacılara, teknik olarak altı dolu çözüm seçenekleri sunar. Liyakat azaldıkça bu imkan azalır…”
YETİŞMİŞ BÜROKRATLAR
Siyasetçi uzman değildir olması da gerekmez, hatta sıkı uzmanlık siyasetçinin ufkunu daraltabilir.
Fakat siyasetçinin çok iyi eğitimli ve yıllar içinde kamu görevinde çalışarak tecrübe kazanmış bürokratlara ihtiyacı vardır.
Çünkü politikaya lazım olan çözüm seçeneklerini ancak çok iyi eğitimli ve tecrübeli bürokratlar hazırlar.
Bunlar boş hayaller değil, hesabı kitabı yapılmış, iyi çalışılmış, muhatabın da ciddiye alacağı dosyalardır.
Böyle olmayınca ister istemez izlenen politikalar iç siyaset ağırlıklı, iyi hesaplanmamış, kısa vadeli ve o yüzden değişken, tutarsız politikalar haline gelir…
Hata payı da artar; hele de ‘hızlı’ hareket edilirse… İşte Prof. Kemal Gözler’e göre, bir buçuk yılda 24 adet CB Kararnamesi çıkarılmış, bu 24 kararnamede düzeltme veya değişme yapmak için 31 kararname daha çıkarmak gerekmiştir. (http://www.anayasa.gen.tr/cbhs-bilanco.htm)
Liyakatli bürokrasi erken uyarı da yapar.
İbrahim Turhan Merkez Bankacılığı ve uluslararası iktisadi ilişkiler birikimine sahip liyakatli bir bürokrattı. Dün Gazete Pencere’deki yazısında “parasal genişleme” sayesinde evet bazı verilerin iyileştiğini anlatıyor ama aynı sebepten “cari açığın ipini koparıp gittiği” uyarısında bulunuyordu; yani döviz alarmı veriyordu.
MERKEZ BANKASI
Merkez Bankası Türkiye’nin göz bebeği kurumlarından biridir. Altı yıl önce Ali Babacan, Merkez Bankası’nın bağımsızlığını savunurken şöyle diyordu:
“Merkez Bankası’nda dünyanın en iyi okullarından ve finans kuruluşlarından gelen çok iyi bir ekip var. Şu anda bizim ekonomi konusunda, finans konusunda insan kaynağı yapımız, tüm kamu kuruluşları içinde en yüksek Merkez Bankasında. Oradaki analistlere değer verilmesi gerektiğine inanıyorum” (5 Şubat 2015)
Nasıl olmuştu bu?
1930’da kurulduğundan beri bütün hükümetler özen gösterdi.
Tek Parti rejimi bile müdahaleden sakındı.
Özal’ın üstüne titrediği bir kurumdu Merkez Bankası.
Ecevit hükümetinin 2001 reformunda MB kanunla bağımsız hale getirildi.
Görev süreleri kanunla belirlenmişti; siyasi atamalar olmasın diye
Fakat Temmuz 2018’de OHAL Kararnamesiyle o süreler kaldırıldı. Başkan Murat Çetinkaya görev süresi dolmadan “laf dinlemiyor” diye görevden alındı mesela…
‘RİCAL’ MESELESİ
Devlet yönetiminde eskiden “rical” denilen “iyi yetişmiş insan” sermayesi fevkalade önemlidir.
Cevdet Paşa, II. Mahmut’la Rusya’da I. Petro’nun aynı reformları yaptığını ama Petro’nun başarılı, II. Mahmut’un başarısız olduğunu yazar. Paşa’ya göre sebep, II. Mahmut’un reformlarını yürütecek “rical”e sahip olamamasıydı.
Başka sebepler de vardı ama “rical” meselesi önemlidir.
Osmanlı’nın çöküş dönemine eşlik eden kavram “kaht-ı rical”di; yetişmiş adam kıtlığı…
Bugün Türkiye çok iyi yetişmiş, dünya standartlarında kaliteli insan gücüne sahiptir. Hem kamu yönetimi için hem hayatın her sahası için…
Değerini bilelim; harcamayalım.
DÜZELTME: Dünkü yazımda Sayın Murat Çetinkaya’nın ismi anlaşılmaz bir dizgi hatasıyla ‘Nihayet’ (!) diye çıktı. Sayın Murat Çetinkaya’dan ve okurlarımdan özür dilerim.
17/07/2020 00:51
15 Temmuz ve sonrası
82
15 Temmuz darbe teşebbüsü önceki darbelerden farklıdır. Klasik darbeler dizisinin bir halkası değildir.
27 Mayıs darbesi ve Talat Aydemir olayları ordu içi cunta hareketleriydi.
Diğer müdahale ve darbeler ise askeri hiyerarşi içinde yapılmıştı. İnsan haklarında korkunç tahribat yapılsa da “zapt u rapt” sağlanarak bir gün yönetimi sivillere devretme kararındaydılar.
15 Temmuz ise askeri hiyerarşiyi tahrip eden, devletin siyasi, askeri ve idari kurumlarına bomba yağdıran, sivil kitlelere ateş açarak 251 insanımızı şehit eden, 2200 vatandaşımızı yaralayan gözü dönmüş bir cuntanın kanlı darbe teşebbüsüydü.
Onun için klasik darbeler zincirinden biri değildir.
‘KAİNAT İMAMI’
15 Temmuz ihanetini tahlil ederken iki anahtar kavram önemlidir: Biri “kainat imamı” denilen sınırsız egonun mistik karizması…
Öbürü bu egonun “devleti ele geçirme” ihtirası…
Mistisizm ve karizma şu veya bu ölçüde hepimizin hayatında vardır. Felsefe ve sanatın gelişmesinde olumlu katkıları da olabilir. Sorun, bunun bireyi yok eden totaliter bir büyü haline gelmesi ve devleti ele geçirme ihtirasına kapılmasıdır.
FETÖ dıştan bakında eğitim ve sosyal yardım çalışmalarıyla meşru ve güzel bir görüntü veriyordu. İslami enerjinin, “cihadizm”e değil, eğitim ve sosyal yardımlaşmaya yönelmesi elbette iyi olurdu. Bu sahada yer alanların hukuken suçsuz olduğu tartışılamaz.
Bu görüntünün arkasında “devleti ele geçirme” ihtirasının örgütlendiği gerçeği ancak olaylarla ortaya çıktı. Hukuken suç alanı, buradaki eylemlerdir:
Soru çalmak, resmi görevi bunun için kullanmak, yasadışı finansman ve darbe teşebbüsü gibi…
15 Temmuz’daki gözü dönmüşlüğün kaynağı işte bu totaliter karizmanın hastalıklı güç tutkusudur.
Bu noktada özgür birey, açık toplum ve hukuk devleti kavramlarının hayati önemini görmeliyiz.
‘KURALLAR VE KURUMLAR’
Kuralları sağlam, kurumları güçlü bir hukuk devletinde sınav sorularını çalarak ve siyasi ilişkiler kurarak devlet içinde “bizimkiler”i böylesine örgütlemek mümkün olmazdı.
Almanya’da, Fransa’da veya Güney Kore’de böyle bir şey düşünülebilir mi?
Amerika’da çok tarikat var; hangisi devlet içinde böyle örgütlenebilmiştir?
Hem siyasi kültürün demokratikleşmiş olması hem sağlam denetim ve denge mekanizmaları buna imkan vermez.
Bizde kurallarının ‘delinebilir’, kurumların ‘ele geçirilebilir’ olması sadece bu tür örgütlenmelerin iştahını arttırmıyor; devlet idaresinde verimsizlik, partizanlık, hatta yolsuzluk gibi eğilimlere de imkan veriyor.
Marmara İlahiyat Dekanı Sayın Prof. Ali Köse, TRT’deki 15 Temmuz programında “bir FETÖ gitti,. Bin FETÖ geliyor, bunun vebalini kimse üstlenemez” diyordu. (Gazete Pencere, 16 Temmuz)
Kuralların ve kurumların böyle zayıf olursa “bizden”lerin bu iştahı tükenmez!
CB HÜKÜMET SİSTEMİ
Sosyolog Hatem Ete, 15 Temmuz’da Türkiye’nin fırsat kaçırdığını, darbeye karşı oluşan milli beraberlik ortamında Erdoğan’ın demokratik kurumları güçlendirmek yerine iktidarını tahkim etme yoluna gittiğini yazdı. “Bu süreçte Türkiye’nin kurumsal kapasitesi, toplumsal ve siyasal enerjisi, ekonomik gücü zayıfladı.” (Karar, 25 Haziran)
Evet, Erdoğan ‘Yeni Kapı Ruhu’ ortamında, bütün partilerin katılımıyla demokratik kurumları, Meclis’i, partilerin iç demokratik özelliklerini, yargı bağımsızlığını, denetleme ve düzenleme kurumlarını, Merkez Bankası’nı, kamuda liyakat sistemini güçlendirecek bir reforma öncülük edebilirdi.
Böyle yapmadı, Bahçeli destek verince, kurumları zayıflatan, Cumhurbaşkanı’nı güçlendiren sistemi tercih etti, yüzde 51.41 oyla referandumdan geçti.
World Economic Forum’un “Rekabet” raporlarına bakıyoruz, “Kurumlar” sıralamasında Türkiye 2014 yılında 64. sıradaydı, 2019 yılında 71. sıraya düşmüş!
Dünya Adalet Projesi’nin “Hukuk Devleti” sıralamasına bakıyoruz, 2014 yılında Türkiye’nin skoru 1 üzerinden 0.50 iken, 2020 yılında 0.43’e düşmüş!
Bu skor, dünyada 107. sıraya indiğimizi ifade ediyor!
Bunun reel hayattaki karşılığı, yılda 20 milyar dolarla gelen yabancı sermayenin artık Türkiye’den uzak durması!
Ve, dışarıdan kaynak gelmeyince, önceki yıllarda birikmiş 100 milyar doları piyasaya sürdüğümüzde bile dövizle de enflasyon ve faizle de baş edemiyoruz.
İçeride adaletsizliğin yarattığı geniş mağduriyetler ve ağırlaşan geçim sorunları ayrı birer dert.
Türkiye “kurallar ve kurumlar” ilkesine yani modern hukuk devleti standartlarına yönelmek zorunda.
Darbeler devri bitti ama gelişmiş ülke olmanın başka yolu yok.
19/07/2020 00:21
En önemli sorun
73
Türkiye’nin en önemli sorunu, uzun yılların hatta yüzyılların birikimleriyle oluşan kamu kurumlarının siyasetin ağırlığı altında ezilmesidir. En büyük sorun diyorum, çünkü hangi sorunu ele alsanız, çözüm için gerekli teknik bilgiyi, programı, hatta kanunları hazırlayacak ve uygulayacak olan ilgili kamu kurumlarıdır.
Cumhurbaşkanlığı hükümet sistemi, kamu kurumlarındaki aşınmayı hızlandırdı...
CB sisteminde bakanlıklarda müsteşarlıkların kaldırılması, bakanlıkların üstünde politika kurullarının oluşturulması, kamu kurumlarında ve kanunen araçsal bağımsızlığa sahip Merkez Bankası’nda bile sınav, görevden alma ve atamaların kolaylaştırılması hem kurumları aşındırdı hem liyakatten önce siyasi tercihi öne geçirdi.
Çok teknik bir kurum olan TUİK bile artık güven sorunuyla karşı karşıya…
TÜİK TARTIŞMASI
Birol Aydemir kamuda müsteşarlık ve TÜİK başkanlığı dahil üst düzey görevlerde birikim kazanmış değerli bir teknokrattı…
TÜİK Başkanlığı yapmış olması hem bu kurum hakkında hem istatistik bilimi konusunda nasıl yüksek bir birikime sahip olduğunu göstermeye yeter.
Aydemir bakın ne diyor:
“Açıklanan veriler hayatın gerçeğiyle bağdaşmıyor. Ne enflasyon verisi, ne büyüme verisi, ne istihdam verisi… Tutarsızlık var. En son istihdam verilerine göre işsizlik düşüyor. Bu çok komik bir şey. Son 3 ay hariç tarihin hiçbir döneminde hem istihdamın hem de işsizliğin düştüğü bir zaman olmamıştır. Buna insanlar güler. Biz TÜİK olarak inanılmaz bir şey icat ettik!..”
Evet, bu nasıl iş ki, hem istihdam azalıyor hem işsizlik!
TÜİK verileri hakkında bir çok iktisatçı kuşku ifade ediyor.
Bu, tarihimizde ilk defa olmaktadır!
Arkadaşımız iktisatçı İbrahim Kahveci’nin konuyla ilgili yazılarından biri “Matematik böyle bir ekonomiyi keşfetmedi” başlığını taşıyordu. (21 Ekim 2019)
Artık, Aydemir’in deyişiyle “icat” ediyoruz!
TEHLİKE UYARISI
Kuralları ve kurumları güçlü olan bir ekonomide rezervler böylesine erimezdi. En azından güçlü bir Merkez Bankası buna geçit vermezdi.
İktisatçı Prof. Dr. Erinç Yeldan’ın bir yıl önceki uyarısına bakın:
“En büyük tehlike ekonomik kriz değil, rastgele alınan kararlar yüzünden yıpranan kurumlar ve bozulan güven algısı. Ne yazık ki yakın gelecekte de enflasyon, kurlar ve Türkiye’nin risk primindeki yükseliş devam edecek.” (DW, 16.05.2019)
Aynen böyle oluyor, değil mi?
Sorun dışarıdan da görülüyor.
Moody’s 8 Mart 2018 tarihli raporunda “Türkiye’nin kurumsal gücünün aşındığını” yazmıştı. 1 Temmuz 2020 raporunda aynı ifadeyi tekrarladı, ekonomi politikalarında belirsizlik ve dışsal zafiyetler gibi faktörlere de dikkat çekti.
Bunlara “dış güçler” denilebilir. Bu durumda kurumlarımızı ve kurallarımızı güçlendirmek varken, niye zayıflatıp koz veriyoruz?!
Kaldı ki bu kuruluşlar iktidarın ilk iki döneminde Türkiye’nin reytingini yükseltmişler, Türkiye’ye yılda yirmi milyar dolar para gelmişti.
‘KENDİMİZE YETERİZ’
Birol Aydemir, Cihat Arpacık’a yaptığı açıklamalarda “kamu kurumlarının gidişatı iyi değil” diyerek şunları söylüyor:
“Sadece TÜİK değil, Merkez Bankası’ndan tutun BDDK’ya, kamu kurumlarının işlevi kalmadı. Güven de böylece yok oldu.. Kurumların önce gelenekleri sonra kurumsallıkları yok edildi. Liyakat sistemi kör-topal vardı. O tamamıyla bitirildi.” (Türkçe Independent, 17 Temmuz)
Birol Aydemir bugün Babacan’ın DEVA partisinde Sektörel Politikalar Başkanı.
Mesele bu değil.
Mesela İktidarın ilk iki döneminde başarılara imza atan yüksek bürokratların şimdi “ülke kötüye gidiyor” diyerek muhalefet yapma ihtiyacını duymaları.
Kuralların ve kurumların zaafa uğratılmasının ekonomideki hasarlarını artık görmeliyiz.
Niye Türkiye’ye eskisi gibi yatırım sermayesi gelmiyor?
Kurullar ve kurumlar zaafa uğrayınca yatırım sermayesi gelmiyor, bu yüzden “kendimize yeteriz” diyoruz.
Hayır! Türkiye’nin dünya ekonomisinden daha büyük pay alması lazımdır.
Bunun yolu hamaset ve ideoloji değildir. Kuralların ve kurumların güçlü olması ve kurallı piyasa ekonomisidir.
21/07/2020 00:46
İki yılda nereden nereye?
76
Cumhurbaşkanlığı hükümet sistemi iki yılını doldurmuş da geçmiş bile. Hiçbirimiz fark etmedik.
Her konuda birinci önceliği propaganda olan iktidar bile konuyu ağzına almadı. Sistemin başarılarını tanıtmak için söyleyeceği şeyler olsaydı “2. Yıl Dönümü” fırsatını kaçırır mıydı?
CB sistemi 16 Nisan 2017’de referandumda yüzde 51.41 oyla kabul edilmişti.
24 Haziran 2018 seçimleriyle tam yürürlüğü girmişti.
Referandumu esas alırsak üç yılını, yürürlüğe girmesini esas alırsak iki yılını doldurmuş bulunuyor.
Bu sene sistemin ikinci yıldönümünü sadece Akif Beki hatırlattı, dün de Mustafa Karaalioğlu yazdı.
Yüzlerce milyonluk sermayeli iktidar medyası tek kelime etmedi.
‘TÜRKİYE’Yİ UÇURACAK’
Hiçbir sistem sihirli değnek değildir; uygulanan politikaların doğru veya yanlış olması daha önemlidir.
Fakat referandum kampanya sırasında bütün sorunlar parlamenter sistemin kötülüğüne bağlanmıştı. Parlamenter sistem, kuvvetler ayrılığı falan “ayak bağı” idi.
CB sistemi ise “Türkiye’yi uçuracak”tı…
Hatırlıyorum, bir propaganda vidyosunda, Fatih Sultan Mehmet denizde at koşturuyor, yanında bozkurtlar ona eşlik ediyor, fonda mehter cenk havaları çalıyordu.
Başkanlık sistemi bizi böyle uçuracaktı.
Önerilen sistemin objektif kavramlarla irdelenmesi ve dünyadaki uygulamalarla mukayese edilmesi gerekirken böyle bir coşkuyla benimsetilmesi yoluna gidilmişti.
CB sistemi “kalite kontrolü”nden geçmeden yürürlüğe girmişti. Şimdi iki yılı doldu, üçüncü yıla giriyor.
‘NE GİBİ AKSAMALAR VARSA’
Geçen sene birinci yılı dolduğunda sistemde birtakım sorunlar olduğu görülmüştü.
Cumhurbaşkanı Erdoğan şöyle diyordu:
“Bir yılı geride bıraktık, eksiğiyle artısıyla her şey ortaya çıkıyor. Bundan sonraki süreçte de nerelerde ne gibi aksamalar varsa bunlar da giderilerek yolumuza devam ederiz…” (26 Haziran 2019)
Grup Başkanvekili Naci Bostancı “bir yıllık tecrübeyi masaya yatırıp, değerlendirerek, nerede problemler görüyoruz, gerçek bir analiz ile nerelerde rehabilite edilmesinin” gerekeceğin söylemişti. (29 Haziran 2019)
Parti sözcüsü Ömer Çelik, sistemde bazı kireçlenmeler olduğunu, “bunların hepsinin masaya yatırılıp röntgeninin, MR’ının çekiliceğini” belirtmişti. (6 Temmuz 2019)
Demek ki bazı sorunlar görülüyordu.
Fakat “nerede ne gibi aksamalar, kireçlenmeler, rehabilitasyon ihtiyacı” olduğu konusunda araştırmalar yapıldıysa bile kamu oyuna sistematik bir açıklama yapılmadı.
Sadece milletvekillerinin daha rahat görüşmesi için bakanların Meclis’te nöbet tutması kararı alındı.
Sistemdeki sorun bu muydu?
Milletvekilleri, Meclis’teki ‘nöbetçi’ bakanla görüşünce sistemin sorunları çözüldü mü?
SİSTEMİN PERFORMANSI
İkinci yılını dolduran sistemin performansı iyi gözükmüyor:
24 Haziran 2018’de, sistem devreye girdiğinde dolar 5.71 liraydı; 2020 yılının aynı gününde 6.84 liraya çıkmıştı.
Dış borcun milli gelire oranı 2018’de yüzde 51.8’di, 2020’de yüzde 56.9 oldu çünkü ekonomi küçüldü. Kişi başına gelir konusunda artık 7-8 bin dolardan bahsediliyor.
2018 bütçe açığı 72.6 milyar liraydı. 2019 bütçe açığı 123 milyar liraya çıkmıştı. 2020’de daha da artacağı açıktır, tahminleri buraya yazmadım.
Uygulanan iktisat politikalarında öteden beri sanayinin ihmal edilmesi bir kenara, kurumların ezilmesi çok ciddi bir sorundur. Bu meseleyi somut verilerle defalarca yazdım: Siyasetin ağırlığı ve liyakat yerine sadakat öncelikli davranması kamu kurumlarının performansını düşürüyor.
Türkiye’nin önde gelen iktisatçılarından, “eski”, evet “eski” Merkez Bankası baş ekonomisti
Prof. Hakan Kara, sorunların anasının enflasyon olduğunu, enflasyonla mücadele için siyasetin kararlı olması ve bu kararı verdikten sonra artık “işin teknik kısmını ehil kurumlara delege edip bu göreve ulaşması için gereken inisiyatifi vermek” gerektiğini söylüyor.
Yani Merkez Bankasının bağımsızlığı…
“Laf dinlemiyor” diye müdahale edilmeyecek, aksine, teknik kısmı ehil kurumlara bırakılacak…
Prof. Hakan Kara, Cumhuriyet’te Şehriban Kıraç’a açıklamalarında şöyle devam ediyor:
“Yani kurumsal yapının güçlendirilmesi kritik önem taşımakta. Yaşanan zorlukların birçoğu dönüp dolaşıp bu noktada düğümleniyor.”
Temel sorun kurumların zaafa uğratılmış olmasıdır.
CB sisteminin bu en büyük kusuru iktidar sahipleri tarafından ağıza bile alınmıyor.
22/07/2020 01:10
Düz yolda giderken
49
Rakamlar gösteriyor ki Türkiye düz yolda başarıyla yürürken 2014’ten itibaren hatalar yapmış, kuralları gevşetmiş, kurumları örselemiş ve sonunda 2018’de başlayan bir krize sürüklenmiş. Nasıl başarıyorduk, hangi hatalar krize sürükledi? “Bizden” diyerek, “kol kırılır yen içinde kalır” diye düşünerek devam etmek yerine, bu çıkış ve iniş sürecini gözden geçirmek, sorgulamak, dersler çıkarmak gerekmez mi?
REFORM YILLARI
AK Parti 2002’de iktidara geldiğinde reforme edilmiş bir ekonomi devraldı. Merhum Bülent Ecevit başkanlığındaki DSP, MHP, ANAP koalisyonu 2001 reformlarında, piyasa ekonomisinin eksik kalmış kurallarını ve kurumlarını tamamladı: Merkez Bankası’nın bağımsızlığı kanunlaştırıldı. Bankacılık sistemini reforme ederek hâlâ güçlü olan dayanıklı bir yapı oluşturuldu.
Düzenleme ve denetim kurulları işlevselleştirildi. Kemal Derviş’in teknik yönetiminde bu reformlar yapılırken, Hikmet Sami Türk’ün, Adalet ve Devlet Bakanlıklarında, hukuk ve insan hakları alanında önemli ilerlemeler kaydedildi.
2002’de iktidara gelen AK Parti bu süreci hızlandırdı. AB sürecinde bütün temel kanunları yeniledi. Anayasa’nın 90. Maddesine, evrensel hukukun yerel hukuktan üstün olduğu hükmü konuldu. Türkiye Aralık 2014’te AB için “tam üyelik için aday ülke” statüsü elde etti. AK Parti, Avrupa kıstaslarına dört elle sarılıyordu. Yılda 20 milyar dolar sermaye gelmeye başladı ve…
DÜNYA EKONOMİSİNDE PAYIMIZ
Türkiye’nin dünya ekonomisinden aldığı pay, 2002 yılında yüzde 0.80 iken 2013’te yüzde 1.23’e çıktı, tarihimizdeki en yüksek düzey!
Dünyaya açılarak küresel ekonomiden daha fazla pay almanın yolu belli olmuştu: Dünyaca kabul görecek kurullar ve kurumlar yönetimi…
Dış politikada çatışma dili yerine diplomasi diliyle yoğun ilişkiler…
Fakat 2014’ten itibaren dünya ekonomisindeki payımız azalmaya başladı, adam adım giderek 2018 yılında dünya ekonomisindeki payımız yüzde 0.89’a düştü! Neredeyse başa dönmüştük!
2014’ten itibaren bu gerilemenin siyasi sebepleri sayılabilir: Gezi olayları, 17/25 teşebbüsü, 15 Temmuz darbe girişimi… Fakat bu olaylar karşısında iktidarın davranışları hukuk devleti ve demokrasi kurallarını güçlendirme görüntüsü vermedi; otoriterleşme görüntüsü verdi. Uluslararası raporlarda yazılanlar budur.
Türkiye’nin nasıl bir OHAL yaşadığını, CB sistemiyle kuralların ve kurumların nasıl aşındığını hepimiz biliyoruz. 2001 yılında Merkez Bankası’nın bağımsızlığını kanunlaştıran Türkiye’den, OHAL kararnameleriyle Merkez Bankası kanunu değiştiren, “laf dinlemiyor” diye başkanını görevden alan bir Türkiye’ye gelmiştik. 2020 yılında dünya ekonomisindeki payımız yüzde 0.86’dır! Bu rakamları iktisatçı İbrahim Turhan’dan aldım. Karar TV’de dün yaptığımız mülakatta anlattı.
ÜÇ TEMEL SORUN
Batı basınından ve kurumlarından iktidara otoriterleşme eleştirileri geldikçe, iktidar reform sürecindeki dilini değiştirdi. Batı karşıtı, hatta Şanghay Beşlisi’nden, Rusya’yla “stratejik ortaklıktan” bahseden, Uygur Türkleri için Çin’i kınamaktan çekinen bir dil ortaya çıktı.
İçeride de sert kutuplaşma, sert bir ideolojik üslup… Reformlar döneminde üst düzey bürokratik görevlerde bulunmuş olan Doç. Dr. İbrahim Turhan “temelde üç ciddi sorun var” diyor:
1. Akıl, bilim, bilgi, rasyonalite yerine önyargı ve duyguların ağır basması.
2. Olgusal gerçeklik yerine komplo teorileriyle bezenmiş kurgusal gerçekliklerin etkili olması.
3. Stratejik planlama yani uzun vadeli programlar yerine, kısa vadeli sorunlara odaklanan bir yönetim anlayışı.
Yine İbrahim Turhan söyledi: 2003 yılına kadar Türkiye’de fert başına gelir, dünya ortalamasının altındaymış… Reformlar sayesinde 2005 yılından itibaren dünya ortalamasının üstüne çıkmışız; ama 2017’den itibaren yine dünya ortalamasının altına inmişiz.
Dünya yerinde durmuyor ki! Biz bize yeteriz diyerek moral verebiliriz ama dünya ekonomisindeki payımızı yükseltmeden ne güçlü ülke olabiliriz ne de 20 milyon işsize iş yaratabiliriz.
İbrahim Turhan, bugün Davutoğlu’nun Gelecek Partisi’nde Genel Başkan Başdanışmanıdır.
Önemli olan Türkiye’nin dün düz yolda ilerlerken nasıl krize sürüklendiğini fark etmektir. Devletin hukuki kurallarla ve sağlam kurumlarla başarılı olabileceğini görmektir.
Yönetimde “bizden” olmanın değil, “liyakat”in değerini anlamaktır
.24/07/2020 01:11
Anayasa Mahkemesi ne yapıyor?
30
Anayasa Mahkemesi olmasaydı ve ‘yetmez ama evet’ referandumunda “bireysel başvuru” yolu kabul edilmeseydi, bugünkü Türkiye özgürlükler ve adalet bakımından daha bunaltıcı olacaktı.
AYM hukuka aykırı bulduğu kanunları, yani siyasi iktidarın yasama tasarruflarını iptal ediyor. İnsan haklarına aykırı bulduğu mahkeme kararlarının “hak ihlali” olduğunu belgeliyor…
AYM’de üye kompozisyonunun değişmesi bu güvende bir aşınma yaratır mı? Bugünkü yazımın konusu bu değil.
AYM’ye bu saygın işlevi kazandıran birinci faktör,
AYM’nin AİHM içtihatlarını uygulamakta olmasıdır. HSK karşısında da bağımsızdır.
Fakat AYM, yüksek yargıçların tutuklanması konusunda AİHM’nin kararını uygulamadı, dahası AHİM’nin bazı kararlarının bağlayıcı olmayacağı gibi bir gerekçe üretti.
YARGIÇ TUTUKLAMALARI
Mesele, AYM üyesi Alparslan Altan’ın ve Erdal Tercan’ın yeterli deliller olmadan ve yargıçlara tanınan usulî koruma hükümleri aşılarak tutuklanmalarıyla başladı.
Bu kapıdan, HSYK Üyesi İbrahim Okur yine yeterli delil olmadan ve koruma hükümleri yok sayılarak tutuklandı.
Böyle birçok hakim ve savcı aynı şekilde tutuklandı.
Halbuki bu yargıçlar hakkında soruşturma açılması, ancak kanunlarda anlatılan yargı kurullarının izin vermesiyle mümkündü.
Kanun, yargıç ve savcıları olur olmaz suçlamalarla baskı altına alınmaktan korumak için böyle usulî süzgeçler getirmişti. Hakim teminatının önemli bir unsuruydu bu süzgeçler.
Ancak ağır cezalık bir suçtan “suçüstü” olarak yakalanırlarsa, süzgece gitmeden hemen soruşturma açılıp tutuklama yapılabilirdi.
Böylece, örgüt üyesi diye suçlanan hakimler, savcılar evlerinde uyurken, otururken “suçüstü” diye tutuklandılar.
Dosyalarında HSK’nın yani idari bir kurumun gönderdiği MİT listelerinden başka delil yoktu; tutuklamayı yapan Sulh Ceza Hakimleri bu gerçeği tutanaklara yazdılar.
‘SUÇÜSTÜ’ VE AİHM
Evinde oturan bir kimse “suçüstü” yakalanmış olabilir mi? Sorun bu.
Önce Yargıtay, sonra AYM “örgüt üyeliği” suçunun “kesintisiz suç” (mütemadi suç) olduğu gerçeğinden hareket ettiler: Hakim ve savcılar “örgüt üyesi” diye suçlanıyorsa, örgüt üyeliği adam öldürmek, bomba atmak gibi bir anlık değil süreklilik ifade eden bir statüdür… Öyleyse ne zaman yakalanırlarsa “suçüstü” sayılır, tutuklanabilirlerdi!
Alparslan Altan AİHM’ye başvurdu. AİHM’nin ayrıntılı kararı özetle şöyle:
“Suçüstü kavramı bu kadar geniş yorumlanamaz. Bu ölçüsüz yorum, yetkililerin müdahalelerine karşı yargı mensuplarını korumak amacıyla sağlanan usulî güvenceleri boşa çıkarmaktadır… Hak ihlalidir.” (Alparslan Altan/ Türkiye, B. No. 12778/17) Yargıç Hakan Baş’ın başvurusunda da AİHM aynı bağlayıcı içtihadı daha geniş bir gerekçeyle hükme bağladı. (Hakan Baş/Türkiye, B. No. 66448/17)
Dahası, AİHM’de Büyük Daire, bunu onayladı.
AYM’NİN GEREKÇESİ
Fakat AYM buna uymadı. Yanılmıyorsam AYM ilk defa AHİM’nin kararına uymayı reddetti. AYM’nin gerekçesi şu:
“Türk hukukunda yargı mensuplarının tutuklanmasına ilişkin kanun hükümlerinin yorumlanması, Türkiye Cumhuriyeti’nin kamu gücü makamlarına ve nihai olarak mahkemelerine ait bir yetkidir…
AİHM’nin ulusal mahkemelerin yerine geçerek ulusal hukuku ilk elden yorumlaması uygun görünmemektedir. Türk hukukundaki kanun hükümlerinin anlamlandırılmasında ve yorumlanmasında Türk Mahkemeleri AİHM’ye göre çok daha iyi konumdadır.” (B. No. 2017/10536, gün 6 Haziran 2010, prg. 117)
Bu öyle bir gerekçedir ki, AYM, önüne gelen her konuda AİHM’nin yetkisini böyle reddedebilir!
AYM Şahin Alpay ve Mehmet Altan davasında niye “tutuklama Türkiye Cumhuriyetinin kamu gücü makamlarına ve nihai olarak mahkemelerine ait bir yetkidir” demedi de bu tutuklamaları AİHM içtihatlarına dayanarak “hak ihlali” saydı?
“Türk hukukundaki kanun hükümlerinin anlamlandırılmasında ve yorumlanmasında Türk Mahkemeleri AİHM’ye göre çok daha iyi konumdadır” ise neden AYM yüzlerce kanunu iptal ediyor, neden binlerce mahkeme kararını “hak ihlali” sayıyor?!
AYM’nin bu içtihadı ileride nelere yol açabilir, görüyor musunuz? Anayasa’nın 91. Maddesine göre AİHM kararları bağlayıcıdır.
CEZA HUKUKU NE DİYOR?
AYM, evrensel hukukun bağlayıcılığını törpüleme anlamı çıkabilecek bu karar yerine, asıl “suçüstü” kavramını tahlil etmeli, yorumlamalıydı.
Örgüt üyesi, mesela örgüt toplantısında veya örgüt propagandası yaparken yakalanırsa “suçüstü” olurdu, evinde otururken değil.
Ceza Kanunumuzun mimarlarından Prof. İzzet Özgenç, “Suç Örgütleri” adlı kitabında, “örgüt üyeliği”nin evet mütemadi (kesintisiz) suç olduğunu fakat “suçüstü” kavramının böyle “alelıtlak” uygulanamayacağını belirtiyor; yani genelleyerek.
Prof. Özgenç, “bu uygulamayı yapanlar kesintisiz suç kavramı ile suçüstü halini birbirine karıştırıyorlar” diyor. Dahası şunları yazıyor:
“Yarın haklarında TBMM’nin soruşturma kararı verilmesini gerektiren siyasiler bakımından da bu uygulamanın sürdürülme girişiminde bulunabileceği öngörüsünün bir kehanet olmaması gerekir.” (13. Baskı, s.127-128)
Dedim ya nelere yol açabilir…
Darbenin ilk birkaç ayında böyle kitlevi tutuklamaları anlamak mümkün, ama yüksek yargının görevi dosyalar artık önlerine geldiğinde hukuku her şeyden üstün tutmaktır.
26/07/2020 00:37
AK Parti de CHP de değişiyor
101
Ayasofya’nın muazzam bir dini törenle tekrar cami haline getirilmesi, AK Parti iktidarında 2011 seçimlerinden sonra başlayan değişimin zirvesidir…
CHP’nin dünkü kurultayında kabul edilen “13 Maddelik Bildiri” de Kılıçdaroğlu’nun genel başkan olduktan sonra partisinde yapmak istediği değişimin zirvesi…
Önümüzdeki yıllarda her iki parti de bu ‘yeni’ yollarında yürüyecekler.
AK PARTİ: İÇE DÖNÜŞ
AK Parti Batılı siyasi değerlere, demokrasiye, hukuk devletine, kuvvetler ayrılığına, özgürlüklere, yolsuzluk ve yasaklarla mücadeleye atıf yaparak, iktidara geldi.
2010’a kadar bu yönde ciddi reformlar yaptı.
Erdoğan AB sürecini “cumhuriyetten sonra en büyük modernleşme hamlesi” olarak niteliyor; Avrupa ve Amerika’da Erdoğan alkışlanıyor, kendisine nişanlar, plaketler veriliyordu.
Türkiye’ye adeta dış yatırım yağıyordu.
Fakat bir süre sonra Erdoğan’a otoriterleşme eleştirileri başladı.
Elbette Avrupa’nın ağır kusurları, şoven tavırları vardır. Ama Ak Parti bu sorunları diplomasi kanallarında tutmak yerine miting meydanlarında körükledi…
Erdoğan özellikle 2016’dan itibaren, “bunlar Haçlı ittifakı, AB’a ihtiyacımız kalmadı, Şanghay Beşlisi, biz bize yeteriz” gibi kavramlarla konuşuyor.
Türkiye’nin Batı’ya dönük imajı zayıfladı; dış yatırım gelmiyor.
Erdoğan, Batılı siyasi ve ekonomik standartlar yerine “milli ve yerli” kavramıyla bu tavrını meşrulaştırdı.
Milyonlarca vatandaşımızın yüreğinde ulvi bir hassasiyet olan Ayasofya’nin 18 yıl durup da 2020’nin Temmuzunda “siyasete açılması” bu yönelişin zirvesidir.
Bu siyasetin önündeki temel sorun, ekonomimizin ihtiyaç duyduğu asgari 40 milyar dolar dış kaynağın nasıl temin edileceğidir!
CHP: DIŞA AÇILMA
Bütün devrimci-otokratik partiler gibi CHP’nin tarihinde de ideolojik keskinlik vardır, farklı kesimleri dışlama şeklinde otoriter tavırlar görülür.
Zamanla değişmeler oldu.
“Kemalizm”i parti programından çıkarıp bunu yerine daha yumuşak “Atatürk yolu” kavramını koyarak açılım yapmaya çalışan ilk isim, 1953’te İsmet İnönü olmuştu.
Bülent Ecevit “Ortanın Solu” demişti. Fakat kültürel gelenekler kolay değişmiyor. 28 Şubat’ta CHP ootriter bir davranış ortaya koymuştu.
Kemal Kılıçdaroğlu 2009 Haziranında İstanbul Büyükşehir Belediye Bakanlığına aday olduğunda, CHP’nin geniş halk kesimleriyle arasında bir “kültürel duvar” olduğunu söylüyor bunu aşmak gerektiğini belirtiyordu.
2010’da genel başkan olduktan sonra CHP’yi bu politika yönetti.
“Bizim de hatarımız oldu” diyerek eski doktriner, sekter politikaları eleştirdi. Kimliklere, inançlara saygı kavramını vurguladı.
Kılıçdaroğlu’nun kararlılıkla uyguladığı bu tavrı olmasaydı, “Millet İttifakı” olamazdı, CHP Büyükşehir belediyelerini kazanamazdı.
BÜYÜK MUTABAKAT
CHP kurultayında dün açıklanan 13 Maddelik Bildiri, CHP’deki bu değişimin İfadesidir: CHP demokrasiyi, hukuku, ekonomiyi ideolojiden önemli sayan kitlelere açılmak istiyor.
Bildiri’de “güçlendirilmiş parlamenter sistem” anlatılırken vurgulanan kavramlara bakın: Partisiz cumhurbaşkanı, kuvvetler ayrılığı, Meclis komisyonlarının güçlendirilmesi, yargının yürütme ve yasama karşısında bağımsızlığı, adalet üzerinde YSK vesayetinin kaldırılması, parti içi demokrasi…
Bizim kültürümüzde “denetim” kavramı maalesef zayıftır, “itaat” güçlüdür. CHP’nin bildirisinde “denetim” bahsinde vurgulanan kavramlara bakın: Sayıştay denetiminin etkinleştirilmesi, Kamu İhale Kanunu’nun değiştirilmesi, iktidarı gerçekten denetleyecek şekilde yapılandırılacak bir Kesin Hesap Komisyonu’nun kurulması…
İYİ Parti’nin, Gelecek Partisi’nin, DEVA Partisinin program ve açıklamalarında da böyle ilkeler var.
Türkiye’de nasıl bir kapsamlı sistem reformuna ihtiyaç olduğu ve öyle bir reformun neler içermesi gerektiği konusunda yavaş yavaş bir mutabakat oluşuyor.
Bu, Türkiye’nin yeniden reform dinamizmi kazanması için önemli bir olgudur.
Reform zihniyetini geçmişinde bırakan AK Parti ise kendi ideolojik değerlerini pekiştirme yolunda.
27/07/2020 03:39
Öğretmen bilmediğini öğretemez
78
MEF Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dekanı Mustafa Özcan, Taha Akyol’un sorularını cevapladı.
“Türkiye'de aileler eğitime kaynak ayıramıyor. Bu yüzden okulu, öğretmeni güçlendirmeliyiz. Bilgi çağı öğretmeni alanının uzmanı olmalı. Öğretmeni bilge olmayan millet başarılı nesiller yetiştiremez.”
“50 soruluk ‘Öğretmenlik Alan Bilgisi Testleri’nde doğru cevap ortalaması 10... Öğretmen adayına dört yılın yarısı kadar matematik eğitimi verip sonra ‘git matematik öğret’ diyoruz. Tabii ki olmuyor."
“Finlandiya’da çok başarılı öğrenciler eğitim fakültelerine gidiyor. Öğretmenlik için lisans eğitimi üç yılda tamamlanabiliyor. İki yıl da yüksek lisans sürüyor. Mezuniyetler 7.5 yıla kadar uzayabiliyor.”
Biz yüz elli yıldır eğitimde bir Japonya, Güney Kore, son zamanlarda Finlandiya kadar başaramadık. Bunu nasıl açıklıyorsunuz?
Şartlar tamam olunca öğrenme vuku bulur. Çocuklarımızı başarılı kılan bilgi, beceri ve değerler onların genlerine kodlanmamıştır. Aslında fiziki özelliklerimiz dışında hiçbir şey genlerimize kodlanmamıştır. Her şeyi öğrenmek zorundayız. Eğer sorunuza bir cümlelik bir cevap isteseydiniz şöyle derdim: Demek ki o ülkeler çocukların öğrenmesi için gerekli şartları bizden daha iyi hazırlamışlar.
Çocuklarımızı okulda başarılı kılan güçleri beş başlık altında toplayabiliriz: Bir çocuğun kendisi, iki aile, üç okul, dört toplum ve beş (dijital) medya. Eğer çocuk yetenekli, çalışkan, sağlıklı ve benzeri özelliklere sahipse zaten okulda başarılı olmak için gereken çok önemli bir şart sağlanmış demektir. Ancak bu şart kendiliğinden sağlanamaz. Çalışkanlık geni yoktur. Terbiyeli olmak doğuştan gelen bir özellik değildir. Bunlar ailede ve okulda öğrenilir. Her çocuk engin bir potansiyelle doğar. Her çocuk sevginin, sanatın, yaratıcılığın ve insanlığa hizmetin kaynağıdır. Biz henüz hangi çocuğun hangi potansiyele ne kadar sahip olduğunu tam olarak ölçemiyoruz, bütün çocuklara eşit davranmak zorundayız. Çocuklar birbirinden farklı olduğu için sadece eşit davranmak yetmez aynı zamanda adil olmalıyız. Her çocuğun öğrenmesi için neye, ne kadar ihtiyacı varsa onu temin etmeliyiz ki çocuk gelişsin ve kendisine, milletine ve insanlığa faydası olsun. Çocuklarına böyle davranan milletler okulda başarıyı yakalar.
AİLENİN ROLÜ
Çağımız eğitiminde ailenin rolünü anlatır mısınız?
Bizim ilk öğretmenlerimiz anne babalarımızdır. Ev bir okuldur aynı zamanda. Amerika’da James Coleman tarafından 1966 yılında yayınlanan ve “Coleman Report” olarak ün kazanan araştırma biz eğitimcilerin okulda başarının kaynakları konusundaki ezberini bozdu. Bu rapora kadar biz okulda başarıyı sağlayan veya başarısızlığa sebep olan en önemli faktörlerin öğretmen, müfredat, kütüphane, vb. gibi okul içi faktörler olduğunu düşünüyorduk. İki yıl süren ve Amerika’nın tamamından veri toplanarak yapılan bu araştırmanın sonunda Coleman okulda başarıyı sağlayan en önemli gücün aile olduğunu söyledi. Öğretmen, müfredat, grup olarak öğrencilerin niteliği vb. faktörler de önemli ama en önemli belirleyici ailenin sosyal ve ekonomik özelliğidir, eğitim ve gelir seviyesidir. Bu araştırmaya inanmayanlar oldu. Toplanan verileri yeniden analiz edenler çıktı ama sonuç değişmedi. 1960’lardan bu yana dünyanın her tarafında yapılan araştırmalar anne-babanın eğitim ve gelir seviyesi ile çocuğun okul başarısı arasında çok güçlü bir ilişki olduğunu gösteriyor. Anne-babanın eğitimi ve geliri yüksekse çocuğun okul başarısı da yüksek oluyor. Eğitim ve gelir seviyesi düştükçe çocukların okul başarısı da azalıyor. Tabii ki istisnalar var. Mesela geliri ve eğitimi düşük ailelerden gelen ama başarılı olan, çocuklar var; veya tersi... Araştırmadan araştırmaya farklılıklar olmakla birlikte bu istisnaların oranı yüzde beş civarında.
EĞİTİMLİ, VARLIKLI AİLE
Japonya Güney Kore ve Finlandiya’da aile faktörü nasıl?
Bu üç ülkede fert başına düşen milli gelir bizdekinin üç katı veya daha fazla. Aynı oran toplumun eğitim seviyesi için de geçerli. Üniversite mezunlarının oranı bizdekinin üç katı veya daha fazla. Aile faktörü yetersiz kalırsa çocukların okul başarısı artırmak çok zor, ama imkansız değil. Çünkü modern toplumda çocuğun başarısını belirleyen bir faktör aile ise öbürü okul.
Türkiye’de ailelerin büyük çoğunluğu çocuklarının eğitimi için gereken kaynağı sağlayabilecek durumda değil. İnanıyorum bir gün sahip olacaklar ama bugün değiller.
Bunun için bizim öncelikle yapmamız gereken okul üzerinde yoğunlaşmak, okulu geliştirmek, okulu oluşturan öğretmen, müfredat, kütüphane, spor tesisleri, psikolojik danışmanlık, vb. unsurları güçlendirmek. Okul öyle güçlenmeli ki çocuğun evde sahip olamadığını, bulamadığını, göremediğini çocuğa verebilmeli. Okulun kütüphanesi, yemekhanesi, sunduğu sağlık hizmeti, teknolojik alt yapısı, spor tesisleri, oyun alanı, tabii ki öğretmenleri, psikolojik danışmanları vb. görevlileri öyle iyi olmalı ki ailenin sağlayamadıklarını sağlamalı ve başarının önündeki engelleri kaldırmalı. Aile ve okul çok önemli. Bunlardan bir tanesi bile iyi olsa okulda başarı sorunu çözülüyor.
Aileyi değiştirmek biz eğitimcilerin gücünü aşar ama okulu değiştirebiliriz.
FİNLANDİYA’DA ÖĞRETMEN
Finlandiya son zamanlarda bir başarı örneği, orada öğretmen eğitimi nasıl?
Finlandiya’da ilk, orta ve lise düzeyindeki bir okulda öğretmen olmak için tezli yüksek lisans yapmış olmak şarttır. Bu zorunluluk 1978’de getirilmiştir. Şu anda Finlandiya’da bütün öğretmenler en az bir tezli yüksek yapmıştır. Bazılarının iki-üç yüksek lisansı veya eğitim alanında doktorası vardır. Helsinki Üniversitesi Eğitim Fakültesi’nin iki uygulama okulundan birisini ziyaret etmiştim. Orada öğrenciler mezuniyet için bir lisans tezi yazıyor, uygulama okulunda öğretmenlik deneyimi kazanırken bir pedagoji tezi yazıyor, bir de yüksek lisans tezi yazıyor. Teorik olarak lisans eğitimi üç yılda tamamlanabiliyor. İki yıl da yüksek lisans sürüyor. Ancak beş yılda mezun olmak çok zor. İstatistiklere göre mezuniyetler yedi-buçuk yıla kadar uzayabiliyor. Finlandiya’da öğretmen eğitiminin bir başka özelliği de çok başarılı öğrencilerin eğitim fakültelerine girmesi. Eğitim fakültelerine başvuran her on öğrenciden biri kabul ediliyor. Girişte test puanları önemli ama ayrıca mülakat var. Eğitim fakültesine başvuran öğrenci sayısı ile tıp fakültesine başvuran öğrenci sayıları birbirine yakın. Bir yılı aşan bir staj dönemi var. Öğretmenler iyi yetişiyor. İşlerini iyi biliyor, yetkileri var ve itibar görüyor.
BİLGİ ÇAĞINDA EĞİTİM
Bilgi Çağı eğitim sistemlerini nasıl etkiledi?
Bilgi Çağı dediğimiz teknolojik gelişme toplum hayatını bütünüyle etkiledi ama en çok da eğitimi ve öğretmenlik mesleğini etkiledi. Geleneksel olarak eğitim sektörünün misyonu bilgiyi toplamak, sınıflandırmak ve öğretmenler aracılığıyla nesilden nesile aktarmaktır. Günümüzde eğitim sektörünün en büyük rakibi Bilgi Çağıdır. Bir başka deyişle Bilgi Çağı ürünü olan dijital veri tabanları, kütüphaneler, arama motorlarıdır. Eğitim gibi Bilgi Çağının da sermayesi bilgidir. Bilgisayarlar ve yapay zeka tabanlı programlar bilgiyi toplamakta, analiz etmekte, dağıtmakta ve hatta öğretmektedir. Üstelik bunu geleneksel kurumlardan daha hızlı yapmaktadır. Geleneksel sistemde öğretmenin başlıca rolü bilgiyi öğrenmek ve yeni kuşaklara aktarmaktı. Artık çok güçlü bir rakibi var. Hiçbir öğretmen Google’dan fazla bilemez. Öğretmenlik mesleğini yeniden tanımlamak ve öğretmen eğitimini yeniden yapılandırmak zorundayız. Bilgi Çağı bizi buna mecbur etmiştir.
Finlandiya bu gelişmeyi ilk gören ve tedbirini alan ülke oldu. Amerika’da halen devam etmekte olan öğretmen eğitiminde reform hareketini 1986’da başlatan 125 üniversitenin eğitim fakültesi dekanları tarafından The Holmes Group’tur. Avrupa’da, Amerika’da ve gelişmiş Uzak Doğu ülkelerinde 1980’lerden itibaren öğretmen eğitimini yeniden yapılandırma hareketleri başladı. Bunların ortak amacı Bilgi Çağı çocuklarını eğitecek Bilgi Çağı Öğretmeni’ni yetiştirmektir. Bu ülkelerin bazısında öğretmen eğitiminin tamamı yüksek lisans düzeyine çıkartılmış, bazılarında lisans programlarının yanı sıra yüksek lisans programları açılmış, bazılarında ise herhangi bir alanda lisans veya yüksek lisans eğitimi olanlara iki yıllık bir uygulamalı pedagoji eğitimiyle öğretmenlik sertifikası veren programlar açılmıştır. Mesela Amerika’da öğretmenlerin yarısının yüksek lisansı vardır. Eğitimde başarıyı artırmak için işe öğretmenden başlamaya mecburuz.
BU FAKÜLTELERLE OLMAZ
“Bu eğitim fakülteleriyle Bilgi Çağı çocuklarını eğitecek öğretmen yetiştirilemez diyorsunuz” Neden?
Evet öyle diyorum. Çünkü mevcut eğitim fakülteleri modeli 1981’de 2547 sayılı yasa ile kuruldu ve 1982’de uygulanmaya başladı. O zaman çok sevinmiştik ama aslında sevincimiz cahilliğimizdenmiş. Bu yasadan önce öğretmen yetiştiren bütün kurumlar Milli Eğitim Bakanlığı’na bağlı idi. İki ve üç yıllık eğitim enstitüleri vardı. Bu yasa ile bu kurumların süreleri artırıldı ve eğitim fakülteleri haline dönüştürülerek üniversitelere bağlandılar. Tabii sizi üniversiteye bağladık deyince kurumlar akşamdan sabaha üniversiteye dönüşmüyor. Eğitim enstitülerindeki öğretim kadrosu akademisyen değildi. Onlara belli bir süre verildi. Doktoranızı yapın dendi. Bazıları yaptı. Bazıları yapamadı. Böyle doğan eğitim fakülteleri üniversiteler içinde kendilerine bir yer bulmak için çabalamaya başladılar. Halen de çabalıyorlar.
Esas sorun şu. Mevcut sisteme göre bir eğitim fakültesi öğrencisi dört yılda 240 kredilik ders alarak mezun olur ve öğretmen olarak atanır. Bu 240 kredinin yüzde 50’si alan dersi, yüzde 30’u meslek dersi, yüzde 20’i de genel kültür dersi olmak zorundadır. Dört yılda tamamlanır. Yani dört yılın yarısı, ders vereceği daldır. Demek ki, orta öğretim matematik öğretmenliğine giren bir öğretmen adayına dört yılın yarısı kadar, yani 120 kredilik bir matematik eğitimi veriyoruz, sonra da hadi sen git lisede matematik öğret diyoruz. Tabii ki olmuyor.
2013’ten beri yapılan Öğretmenlik Alan Bilgisi Testleri gösteriyor ki yaptığımız iş yeterli değil. 50 soruluk bu testlerde doğru cevap ortalaması 10 civarındadır. Diğer alanlarda da öğretmenlerimizin alan bilgisi yeterli değildir. Tabii ki bunun suçlusu öğretmenler değil. Bizim öğretmenlerimiz pırıl pırıldır. İdealisttir, fedakardır. Sorun sistem sorunudur. Mesela, öğretmen olmak için 240 kredilik alan dersi almayı veya öğretmenlik yaptığınız alanda tezli yüksek lisans yapmayı zorunlu hale getirirseniz sorun kendiliğinden çözülür.
Öğretmen bilmediğini öğretemez. Bilgi Çağı’nda bilgisayarlar artık öğretmenlerden çok biliyor. Öğretmen bilgisayarın yaptıramadığı uygulamaları yaptırmalıdır. Bunu yapabilmek için de ideal olanı öğretmenin alanında bilge olmasıdır. En azından öğretmen alanında tezli yüksek lisans yapmalı ve uzman olmalıdır.
EĞİTİMDE NE YAPMALI?
Öğretmen eğitimi nasıl olmalı? Pedagojik formasyonun kaldırılması hakkında ne düşünüyorsunuz?
Meslekte benim 52. yılım. Bunun 26 yılı Amerika’da geçti. Bütün ömrüm boyunca ya öğretmen eğitimi veren okullarda öğrenci oldum veya bu kurumlarda öğretmenlik yaptım. Bu uzun tecrübenin de ışığında Türkiye için benim birinci önerim şudur: Eğitim fakülteleri yeniden yapılandırılmalı ve öğretmen eğitimi alanda tezli yüksek lisans düzeyinde olmalıdır. Bilgi çağı öğretmeni kendi alanını çok iyi bilmeli, alanının uzmanı, bilgesi olmalıdır. Hem dünya ile yarışacak kadar donanımlı olmalı hem de dünyanın örnek alacağı kadar erdemli olmalıdır. Öğretmenleri bilge ve erdemli olmayan bir millet başarılı ve erdemli nesiller yetiştiremez, dünyayı değiştiremez.
PEDAGOJİK FORMASYON SORUNU
YÖK pedagojik formasyonu kaldırdı, siz ne dersiniz?
Pedagojik formasyonun kaldırılması çok iyi olmuştur. Türk eğitim sisteminin kanayan yarasıydı. Ancak dünyada bunun çok başarılı örnekleri var. Amerika’da, Hollanda’da, Singapur’da vb. pedagojik formasyon programına, alanında lisans veya yüksek lisans eğitimi almış olanlar arasından seçilerek öğrenci alınıyor. Genellikle iki yıl sürüyor ve uygulamalı oluyor. Amerika’da Harvad’da, Stanford’da, Berkeley’de, Singapur’da, Hollanda’da ve daha birçok yerde bizim “pedagojik formasyon” dediğimiz program için bir öğretmenlik alanında en az lisans eğitimi almış olanlar seçilerek alınır. Öğrenciler bir yandan teorik dersleri görürken bir yandan da eş zamanlı olarak yerleştirildikleri okullarda staj yaparak mesleği öğrenir. Bir meslek o mesleğin icra edildiği yerde öğrenilir. Söz gelimi hem bankada memurluk yapıp hem de öğretmen olmak için pedagojik formasyon programında öğrenci olunamaz. Türkiye eğer pedagojik formasyon programını yeniden açacaksa tezli yüksek lisansını tamamlayanlar alınmalıdır. Türkiye’de şu anda 650 bin atanamayan öğretmen vardır. Öğretmen eğitiminde nicelik sorunu yoktur. Nitelik üzerinde yoğunlaşmalıyız. Bu, Türkiye’ye ikinci önerimdir.
ÖĞRETMENE MESLEKİ EĞİTİM
Türkiye için üçüncü önerim mevcut öğretmenlerin mesleki gelişimiyle ilgilidir. Şu anda bir milyon civarında öğretmenimiz var. Öğretmenin sermayesi bilgidir ve hızla katlanarak artmaktadır. Bilgiye erişimin bu kadar kolay ve ucuz olduğu bir dünyada öğretmen olmak gerçekten zordur. Öğretmen sürekli kendisin yenilemek zorundadır. Bunun için de araştırma yapmayı ve daha da önemlisi alanıyla ilgili araştırmaları ve bilimsel makaleleri takip edebilmeli ve kullanmalıdır. Milli Eğitim Bakanlığı mevcut öğretmenlerin tezli veya tezsiz yüksek lisans yapması için bir teşvik programı başlatmalıdır. Söz gelimi yüksek lisansını tamamlayanların maaşı artmalıdır. Bu uygulanırsa bir süre sonra eğitim sektöründeki herkes yüksek lisans eğitimi almış, bilimsel çalışmaları izleyebilen, alanında uzman kişiler olacaktır; olmalıdır.
28/07/2020 00:42
Sıra hilafette mi?
192
AK Parti’nin ilk iki dönemi evrensel hukuka yönelen reformlarla geçti. Türkiye’ye yılda 20 milyar dolara kadar yabancı sermaye geldi; dünya ekonomisindeki payımız yüzde 1.23’e kadar yükseldi.
Fakat Batı’dan gelen otoriterleşme eleştirileri iktidarı öfkelendirdi.
Artık “stratejik ortağımız” Rusya’dır!
Bu süreçte AK Parti’nin içinde ilk iki dönemdeki değerleri savunanlar da tasfiye edildi.
Bu yönelişin sonuçları bellidir: Yatırım gelmiyor, dünya ekonomisindeki payımız da 2019’da yüzde 0.86’ya düştü.
Bu durumda kitleleri tutmak için eski “Milli Görüş gömleği”ni bile aşan keskin bir ideolojik dil geliştirildi.
DÜN VE BUGÜN
İstanbul Sözleşmesini övünerek imzalamak ama şimdilerde lanetlemek…
Ayasofya’nın açılmasını “tezgah” olarak nitelemek, hatta İslamofobiyi tahrik edebileceğini söylemek ama şimdilerde muazzam bir törenle açmak…
İktidar partisindeki değişimi simgeleyen olaylardan sadece ikisi.
Artık tarikat vakıflarının bildirilerinde İstanbul Sözleşmesi’nin gözden geçirilmesiyle yetinilmiyor, Türk Ceza Kanunu’nun ve Türk Medeni Kanunu’nun da “medeniyetimizin değerlerine göre” değiştirilmesi isteniyor.
Nihayet, hilafetin gündeme getirilmesi sürpriz değil!
CB sistemi Türkiye’yi uçuracak derken, ideolojik aşırılık artık devletin temel niteliklerinin reddedilmesi boyutlarına tırmanıyor.
Demokratik toplumda böyle fikirler, gruplar olabilir. Sorun, devletin niteliklerini, yani rejimi sorun sayan bu kesimlerin iktidarın kanatları altındaki çevreler olmasıdır.
DEMOKRATİK LAİK…
Parti Sözcüsü Ömer Çelik, “demokratik, laik ve sosyal hukuk devleti” vurgusu yapan, “Cumhuriyetimiz tüm nitelikleriyle göz bebeğimizdir” diyen çok isabetli bir açıklama yaptı.
Tanıdığımız Ömer Çelik bu sözlerinde samimidir, gidişattan çok endişeli olduğunu da tahmin ederim.
Fakat oy kazanmayı birinci ölçü sayan iktidar bir yandan bu çevrelerle ittifakını sürdürmek, öbür yanda ise rejime bağlı milyonlarca seçmene “demokratik laik sosyal hukuk devlet” mesaj vermek gibi bir siyaset izliyor.
İktidarın ilk iki dönemindeki evrensel hukuk yönelişini bırakıp dinimizi ve tarihimizi siyasallaştırması adım adım öyle bir atmosfer yarattı ki, ne ekonomi için “güvenli liman” görüntüsü kaldı, ne hukuk güveni, ne de toplumda huzur ve istikrar…
Ekonomiyi krize iten, iktidara da büyük şehirleri kaybettiren asıl faktör iktidarın bu yönelişi olduğu halde, oy tutmada son kale gibi ideolojiye sarılması nasıl bir sarmala girdiğini göstermiyor mu?
Kendisi için de Türkiye için de hazin bir tablo…
HİLAFET KONUSU
Dün bir dergide “Müslümanların birleşmesi için hilafet şart” diyorlardı. Hilafet Hz. Ali Efendimizle ile Hz. Ayşe Validemizi birleştirmiş miydi?!
Sıffin savaşlarında 70 bin Müslüman birbirini öldürürken hilafet vardı ve bu vahim kanlı kavga hilafet kavgasıydı!
Yeniden bir “kim halife olacak” girdabına kapılmanın yol açacağı felaketleri bir düşünün!
Hilafet artık hayalden öteye gitmez çok şükür.
Hilafet dini ve kutsal bir kurum değildir.
Hilafet siyasi bir kurumdur, tarihen monarşik devlet başkanlığıdır.
Evet Osmanlı hilafeti kurumlaşmıştı; Türkiye’de kurumsal devlet geleneğinin oluşmasında önemli katkısı da olmuştu. Fakat Osmanlı çökerken de hilafet vardı.
Cellatlar elinde can veren halife padişahlar da olmuştu!
OSMANLI ROMANTİZMİ
Bazı İslamcılarda hilafet tahayyülünü besleyen bir faktör Osmanlı romantizmidir.
Halbuki Osmanlı kurumları ve Osmanlı hukuku eskimiş, daha 19. Yüzyılda işlevini kaybetmişti.
Sultan Abdülaziz’in kendisinin kurduğu Sayıştay’ı 11 Mayıs 1868’de ziyaretindeki şu sözlerine bakın:
“Geçen asırlarda halkın ve memleketin çıkarları konusunda yapılmış olan şeylerden çağımızda artık istifade kabil değildir. Geçmişte konulan usul ve kanunlar memleketimizin ve halkımızın ihtiyaçlarına yeterli olmuş olsaydı bugün Avrupa’nın en medeni ve en muntazam devletleri arasında olmamız gerekirdi.”
Bu konuda ayrıntılar için benim “Türkiye’nin Hukuk Serüveni” adlı kitabıma bakabilirsiniz.
Evet, bugünkü İslamcıların idealize ettiği Osmanlı kurumları bilim devrimi üretebilecek, sanayi devrimi için iktisadi birikim yaratabilecek nitelikte olsaydı, Osmanlı kendi başkentini bile kurtaramayacak kadar zaafa düşer miydi?
Çağımızda Müslümanların hilafete değil, modern bilime, hukuk devletine, özgürlüklere ihtiyacı var.
29/07/2020 01:27
Bu çağda hilafet?
150
Türkiye’yi severek ve rasyonel olarak düşüneceksek sormamız gereken ilk soru, Hilafetin Türkiye’ye zarar vermeden nasıl gelebileceğidir.
İslam tarihindeki pratiğe baktığımızda, ilk halifeler ileri gelen on, onbeş kişinin “şûra” toplantısında seçilmişti. Bu, kabile toplumlarında görülen bir gelenekti, İslam öncesinde de belirli yüksek görevler kabileleri temsilen ileri gelenlerin toplantısında seçilirdi.
Kuran’da ve Hadis’te ne hilafet vardır ne de nasıl seçileceği konusu…
Bugün “ileri gelenler” kimlerdir? Nasıl belirlenirler? Toplum onlara niye boyun eğsin?
Müslüman ülkeler niye kabul etsin, hatta tepki gösterirler.
Tarihteki diğer pratik, hükümdarın halife sıfatına sahip olmasıdır. Bu yüzden zalim ve sarhoş halifeler de olmuştur, başta Yezit olmak üzere.
Osmanlı ailesinden birini kurayla halife mi ilan edeceğiz yoksa?!
TARİHİN DERSLERİ
Abbasi imparatorluğunu kuran Ebü’l Abbas’ın ünvanı “seffah”tı, yani kan dökücü!
Emevi ailesinin mensuplarını bebeklere varıncaya kadar kılıçtan geçirmişti!
Siyasi kin ve siyasi hırs denetimsiz ve dengesiz kalırsa neler yapabilir, görüyorsunuz!
Sorun dinle ilgili değil. O çağlarda bütün dünyada hanedanların iktidar savaşları böyle korkunç katliamlarla yürütülürdü.
İslam’ın adalet emri ve Veda Hutbesi’ndeki temel haklar ahlaki tavsiyeler ve uhrevi mesuliyetler olarak kalmış, “kamu hukuku”na evrilmemişti. Bu gerçeği Hayrettin Karaman da yazdı.
Halife olacak kişinin hukuki yetkileri ve hukuken sorumlu kılınması nasıl olacaktı?
Nasıl denetlenecek, nasıl dengelenecekti?
Temel haklar hangi kurumlarca güvenceye alınacaktı?
Bu soruların hilafet tarihinde cevabı yoktur!
Kamu hukukunun gelişmemiş olmasının sonuçlarıdır bunlar.
Bu yüzdendir ki, Sayın Hayrettin Karaman “İslami sistem de mekanizma olarak başkanlık sistemine benzer” diye yazdı. (Yeni Şafak, 15 Aralık 2015)
Ve, CB sistemine proaktif destek verirken denetim ve denge, kuvvetler ayrılığı gibi hayatî prensipler CB sisteminde var mı diye sormak aklına bile gelmedi.
ANAYASA ÖRNEKLERİ
Prof. Ahmet Akgündüz, “İslam ve Osmanlı Hukuku Külliyatı, Kamu Hukuku” adlı kitabında “İslam anayasası” denilen iki metin yayınladı. Biri 1951, öbürü 1983 tarihli. (Sf. 96 vd.)
Her ikisi de “Hakimiyet Allah’ındır” diye başlıyor. Fakat Prof. Fazlur Rahman’ın dediği gibi, böyle yazınca hâşâ Allah gelip yönetmeyecek. Yine insanlar kanunlar koyacak, kurumlar oluşturacak...
Bu ‘anayasa’larda devlet başkanı halife gibi düşünülmüş, çok geniş yetkiler verilmiş. Çünkü tarihteki hükümdar-halifeler örneğiyle düşünmüşler: Kuvvetler ayrılığı yok…
Her iki metinde de bir “şûra meclisi” var fakat üyeleri nasıl seçilecek, yetkileri ne olacak belli değil!
Fıkıhtan niye çağımızda bir devlet sistemi çıkarılamıyor; açık değil mi?
Batı tarihinde çok daha kanlı saltanat ve güç savaşları, ‘kan dökücü’ diktatörlükler oldu. “Doğal hukuk” doktrini sayesinde zamanla “gücü nasıl sınırlarız, yürütme gücü karşısında hak ve hürriyetleri nasıl garantiye alırız?” düşüncesi gelişti; anayasa hukuku doğdu.
Bugün Müslümanlar niye Batı’da yaşamak istiyor? Belli değil mi?
TARİH LABORATUVARI
Tarihe laboratuvar gibi bakmalıyız: Hilafet tarihsel bir kurumdur. 18. Yüzyıldan itibaren toplumsal ihtiyaçları karşılayamaz hale gelmeye başladı.
Halife-Sultanlar bu sebeple modernleşme yönünde reformlara, modern kanunlar almaya yöneldiler.
Bugün tarihte yaşamıyoruz.
Bilim devrimini, endüstri devrimini, tabii hukuk felsefesini, kamu hukukunu, nihayet anayasa hukukunu idrak etmiş bir çağda yaşıyoruz.
Çağımızda düzgün devlet idaresi ancak hukuk devleti, kuvvetler ayrılığı, denetim ve denge, yargı bağımsızlığı, temel hak ve hürriyetler gibi modern kavramlarla mümkündür.
Başka türlüsü tutmuyor zaten; bakın İslam dünyasının haline.
Hilafet gibi hayallerle Müslümanların beyin enerjisini israf etmenin sonuçları da ortada; yine bakın İslam dünyasının haline.
Dahası, bunlar İslam’ın ontolojik mesajını, evrensel adalet ve güzel ahlak değerlerini de gölgeliyor, hatta içini boşaltıyor.
Tarih tecrübesi Müslümanlar için de demokratik, laik, sosyal hukuk devletini işaret ediyor.
Müslüman beyni ancak siyaset ve rejim kavgalarından kurtularak demokratik hukuk devletinin özgürlük ve güven ortamında bilime, sanata, hikmete, felsefeye, teknolojiye yönelebilir.
Başka yol var mı?
29/07/2020 01:27
Bu çağda hilafet?
150
Türkiye’yi severek ve rasyonel olarak düşüneceksek sormamız gereken ilk soru, Hilafetin Türkiye’ye zarar vermeden nasıl gelebileceğidir.
İslam tarihindeki pratiğe baktığımızda, ilk halifeler ileri gelen on, onbeş kişinin “şûra” toplantısında seçilmişti. Bu, kabile toplumlarında görülen bir gelenekti, İslam öncesinde de belirli yüksek görevler kabileleri temsilen ileri gelenlerin toplantısında seçilirdi.
Kuran’da ve Hadis’te ne hilafet vardır ne de nasıl seçileceği konusu…
Bugün “ileri gelenler” kimlerdir? Nasıl belirlenirler? Toplum onlara niye boyun eğsin?
Müslüman ülkeler niye kabul etsin, hatta tepki gösterirler.
Tarihteki diğer pratik, hükümdarın halife sıfatına sahip olmasıdır. Bu yüzden zalim ve sarhoş halifeler de olmuştur, başta Yezit olmak üzere.
Osmanlı ailesinden birini kurayla halife mi ilan edeceğiz yoksa?!
TARİHİN DERSLERİ
Abbasi imparatorluğunu kuran Ebü’l Abbas’ın ünvanı “seffah”tı, yani kan dökücü!
Emevi ailesinin mensuplarını bebeklere varıncaya kadar kılıçtan geçirmişti!
Siyasi kin ve siyasi hırs denetimsiz ve dengesiz kalırsa neler yapabilir, görüyorsunuz!
Sorun dinle ilgili değil. O çağlarda bütün dünyada hanedanların iktidar savaşları böyle korkunç katliamlarla yürütülürdü.
İslam’ın adalet emri ve Veda Hutbesi’ndeki temel haklar ahlaki tavsiyeler ve uhrevi mesuliyetler olarak kalmış, “kamu hukuku”na evrilmemişti. Bu gerçeği Hayrettin Karaman da yazdı.
Halife olacak kişinin hukuki yetkileri ve hukuken sorumlu kılınması nasıl olacaktı?
Nasıl denetlenecek, nasıl dengelenecekti?
Temel haklar hangi kurumlarca güvenceye alınacaktı?
Bu soruların hilafet tarihinde cevabı yoktur!
Kamu hukukunun gelişmemiş olmasının sonuçlarıdır bunlar.
Bu yüzdendir ki, Sayın Hayrettin Karaman “İslami sistem de mekanizma olarak başkanlık sistemine benzer” diye yazdı. (Yeni Şafak, 15 Aralık 2015)
Ve, CB sistemine proaktif destek verirken denetim ve denge, kuvvetler ayrılığı gibi hayatî prensipler CB sisteminde var mı diye sormak aklına bile gelmedi.
ANAYASA ÖRNEKLERİ
Prof. Ahmet Akgündüz, “İslam ve Osmanlı Hukuku Külliyatı, Kamu Hukuku” adlı kitabında “İslam anayasası” denilen iki metin yayınladı. Biri 1951, öbürü 1983 tarihli. (Sf. 96 vd.)
Her ikisi de “Hakimiyet Allah’ındır” diye başlıyor. Fakat Prof. Fazlur Rahman’ın dediği gibi, böyle yazınca hâşâ Allah gelip yönetmeyecek. Yine insanlar kanunlar koyacak, kurumlar oluşturacak...
Bu ‘anayasa’larda devlet başkanı halife gibi düşünülmüş, çok geniş yetkiler verilmiş. Çünkü tarihteki hükümdar-halifeler örneğiyle düşünmüşler: Kuvvetler ayrılığı yok…
Her iki metinde de bir “şûra meclisi” var fakat üyeleri nasıl seçilecek, yetkileri ne olacak belli değil!
Fıkıhtan niye çağımızda bir devlet sistemi çıkarılamıyor; açık değil mi?
Batı tarihinde çok daha kanlı saltanat ve güç savaşları, ‘kan dökücü’ diktatörlükler oldu. “Doğal hukuk” doktrini sayesinde zamanla “gücü nasıl sınırlarız, yürütme gücü karşısında hak ve hürriyetleri nasıl garantiye alırız?” düşüncesi gelişti; anayasa hukuku doğdu.
Bugün Müslümanlar niye Batı’da yaşamak istiyor? Belli değil mi?
TARİH LABORATUVARI
Tarihe laboratuvar gibi bakmalıyız: Hilafet tarihsel bir kurumdur. 18. Yüzyıldan itibaren toplumsal ihtiyaçları karşılayamaz hale gelmeye başladı.
Halife-Sultanlar bu sebeple modernleşme yönünde reformlara, modern kanunlar almaya yöneldiler.
Bugün tarihte yaşamıyoruz.
Bilim devrimini, endüstri devrimini, tabii hukuk felsefesini, kamu hukukunu, nihayet anayasa hukukunu idrak etmiş bir çağda yaşıyoruz.
Çağımızda düzgün devlet idaresi ancak hukuk devleti, kuvvetler ayrılığı, denetim ve denge, yargı bağımsızlığı, temel hak ve hürriyetler gibi modern kavramlarla mümkündür.
Başka türlüsü tutmuyor zaten; bakın İslam dünyasının haline.
Hilafet gibi hayallerle Müslümanların beyin enerjisini israf etmenin sonuçları da ortada; yine bakın İslam dünyasının haline.
Dahası, bunlar İslam’ın ontolojik mesajını, evrensel adalet ve güzel ahlak değerlerini de gölgeliyor, hatta içini boşaltıyor.
Tarih tecrübesi Müslümanlar için de demokratik, laik, sosyal hukuk devletini işaret ediyor.
Müslüman beyni ancak siyaset ve rejim kavgalarından kurtularak demokratik hukuk devletinin özgürlük ve güven ortamında bilime, sanata, hikmete, felsefeye, teknolojiye yönelebilir.
Başka yol var mı?
02/08/2020 00:45
AK Parti’nin yumuşak karnı
121
İstanbul Sözleşmesi, AK Parti’nin yumuşak karnı...
Sözleşme’yi ihanet sayan gelenekçi kesimler AK Partiyi sıkıştırıyor. Modern hukukun getirdiği eşitlik haklarını savunanlar Sözleşme’ye sahip çıkıyor.
AK Parti her iki kesimden de oy alıyordu ama artık yol çatallaşıyor.
Şehirlerde oy kaybettikçe gelenekçi simgelere dört elle sarılan AK Parti şimdi “kadın hareketi” karşısında daha bir zor durumda.
İstanbul Sözleşmesi ve 6284 Sayılı “Ailenin Korunması ve Kadına Karşı Şiddetin Önlenmesine Dair Kanun” gelenekçi kesimin hedef tahtasında... Sadece belirli maddelerini eleştirmiyorlar, bunu İslam’a ve Türk aile yapısına karşı saldırı olarak görüyorlar.
Tabii gözlerindeki baş suçlu yine Batı…
Fakat bütün muhalefet ve AK Parti içinde özellikle kadınlar Sözleşme’yi ve Kanun’u savunuyorlar. Son olarak Sümeyye Erdoğan Bayraktar’ın da bulunduğu KADEM adlı kadın kuruluşu yanlış anlamaları düzeltmeye çalışan ve Sözleşme’yi savunan bir bildiri yayınladı. İyi de etti.
RAKAMLAR NE DİYOR?
İstanbul Sözleşmesinin tarihi 2011’dir, Kanun’un tarihi 2012’dir. Erdoğan tarafından dünyaya bir başarı mesajı olarak sunulmuştu. O yıllarda Ak Parti, kuruluşundaki “yenilikçi” özelliğini henüz kaybetmemişti.
İstatistiklere bakıyoruz, 2011 ve 2012 yıllarına kadarki boşanma oranlarıyla, izleyen yıllardaki boşanma oranlarında dikkat çekici bir artış yok. “Kaba boşanma oranı” 2001 yılında binde 1.41 iken, 2010 yılında 1.62’ye çıkmış. Sonraki yıllarda yine bu oran civarında seyretmektedir.
Evet Türkiye’de evlenme yaşları yukarı gidiyor, evlenme oranları azalıyor, boşanma oranları artıyor. Türkiye’de artık her yüz evlilikten 22’si boşanmayla sonuçlanıyor; maalesef.
Fakat bunun sebebi Sözleşme ve Kanun değildir.
Kadınlar Sözleşmeye ve Kanun’a bakıp “hadi boşanalım” demiş olabilir mi?!
EĞİTİM VE İŞ
Eğitimin her kademesinde kız çocuklarının okullaşması Ak Parti döneminde erkeklere eşit düzeye yükseldi; bu bir.
İkincisi, kadının iş hayatına atılması…2005 yılında Türkiye’de kadınların %23 ü çalışıyor, ekmeğini kazanıyordu. 2019’da bu oran %34’e çıktı. OECD ülkeleri arasında en düşük Güney Afrika, ikinci en düşük Türkiye!
Ama kadının çalışma hayatına katılması yavaş da olsa artıyor. Şimdi düşünelim: Okuyan, bilgisi görgüsü ve özgüveni artan, eğitim hayatı boyunca kendi kararını verme pratiği güçlenen, işinde çalışıp kendi ayakları üstünde duran kadın!..
Annesi ve ninesi gibi “başına gelene” boyun eğer mi?
AK Parti’nin şehirlerde ve genç nesillerde oy kaybetmekte olmasının sebeplerinden biri bağımsız bireyi geliştiren bu sosyolojik faktördür.
Kırsal kesimde zorla evlendirilmek istenen kız çocukları artık karakola başvuruyor, evlendirilmeyi reddediyor, okumayı tercih ediyor.
Eğitim ve iş hayatında özgüveni artan kadın artık annesi veya ninesi gibi “kocam değil mi, döver de sever de!” demiyor.
Dövme sövme olmasa bile artık kadın “şiddetli geçimsizliğe” eskisi gibi katlanmıyor.
Kadın artık sosyal kişiliğe, özgüvene ve eşit haklara sahip insandır.
Aileyi güçlendirmenin yolunu kadına boyun eğdirmede değil, kültür ve destek politikalarında aramalıyız.
EŞİTLİK HUKUKU
Bazı cemaat vakıfları Medeni Kanun ve Ceza Kanunu’nda kadın eşitliğini sağlayan maddelerin bile kaldırılmasını istiyorlar!
Kadınlara eşit haklar tanıyan, onları şiddete karşı koruyan kanunlar kaldırılsın… Koca dayağından yüzü gözü morarmış bir kadın polise gittiğinde polis “kocan değil mi, döver de söver de” deyip evine mi göndersin?!
Mehmet Akif’in “Köse İmam” şiirini hatırlıyor musunuz?
Üç çocuk annesi ve hamile zavallı bir kadın, kocasının kuma getirmesine itiraz eder. Herif başlar kadını dövmeye… Akif’in bilge din adamı sembolü olan “Köse İmam” kadını korumak ister… Herifin Köse İmam’a tepkisi Safahat’ta şöyledir:
“Size halt etmek düşer…
Dövmüş isem kendi karım!”
Modern hukukta ise kimse böyle diyemez!
Bütün mesele bu: Irk, din ve cinsiyet farkı gözetmeden “eşit” haklara sahip vatandaşlar mı olacağız?.. Din ve cinsiyete göre oluşacak ‘çok hukuklu’ kargaşa mı?
Tarihimiz fevkalade değerli bir kültür mirasıdır, evet kültür mirası.
Fakat modern rasyonel zihniyet olmadan bilim ve teknoloji geliştirilemediği gibi, modern hukuk olmadan istikrarlı bir toplum ve düzgün bir devlet yönetimi de olmuyor.
Kadın okuyacak ve çalışacaksa, kendini eşit haklara sahip hissedecektir.
4/08/2020 00:45
Ekonomi nereye?
35
Türkiye’de üniversiteden mezun olduktan sonra 6 ay içerisinde iş bulanların oranının yüzde 29’dan ibaret!
İş bulamayanların oranı ise yüzde 42’dir! İşe başlayan üniversite mezunlarının yüzde 31’i asgari ücret alıyor. Kariyer ve Yetenek Yönetimi Derneği’nin bulguları böyle.
Bu tablo ekonominin nasıl istihdam yaratamaz hale geldiğinin resmidir.
Krizdeki ekonomiye virüs büsbütün zarar verdi.
ODTÜ Enformatik Enstitüsü bünyesindeki URAP (University Ranking by Academic Performance) Araştırma Laboratuvarı’nın bulguları en iyi üniversitelerimizden mezun olanların bile iş bulamadığını gösteriyor. İTÜ ve ODTÜ mezunları sanayi sektöründe kapışılırdı, onlar daha şanslı ama iş bulmakta zorlanıyorlar artık.
VİRÜSTEN ÖNCE
Virüsün söz konusu olmadığı 2019 yılında “işsizliğin rekor kırdığını” TUİK açıklamıştı: İşsiz sayısı 2019 yılında 932 bin kişi artarak toplam 4 milyon 469 bine çıkmıştı. (20 Mart 2020).
Ünlü iktisatçı Daron Acemaoğlu, 2 Temmuz 2018’deki açıklamasında “sert iniş riski var” diyordu. Acemoğlu, “son 10 yılda Türkiye’nin ekonomik büyümesinin krediler ve gayrimenkul sektörü tarafından körüklendiğini” söylüyor, “gayrimenkul ve inşaat sektörleri üzerinden, tüketimle körüklenen ve dış ticarete konu olmayan büyümenin” sürdürülemeyeceğini anlatıyordu.
Ağustos 2018’de “sert iniş” ortaya çıkmıştı maalesef.
Yatırımlar uzun vadeli sanayi yerine, kısa dönemde oy getiren rant ve tüketime gitmişti.
Birkaç defa yazdım, sanayici Rahmi Koç, “yatırımlar taşa toprağa gitti, rekabet gücü kazanamadık” diye feryad ediyordu. (18 Şubat 2016)
Demek ki, son on yılda yatırımlar tüketim ve ranttan ziyade sanayi ve teknolojiye yönlendirilseydi daha çok ihracat yapardık, böylesine döviz sıkıntımız olmaz, sanayi sektörü çok daha fazla istihdam yaratırdı, gençler bu kadar işsiz kalmazdı.
İktidar, eleştirenleri azarlayacağına dikkate alsaymış, değil mi?
İKTİDARIN İKİ DÖNEMİ
Prof. Yeşim Arat ve Prof. Şevket Pamuk’un “Turkey Between Democracy and Autotarianism” adlı kitabı Cambridge Universitesi yayınlarından çıktı. Ak Partinin ilk dönemlerindeki reform ve iktisadi gelişme ile son dönemlerindeki otoriterleşme ve ekonomideki sorunları anlatıyor.
İlk dönemler AB reformları, yabancı sermaye girişleri, sanayi üretiminde ve ihracatta artışlar… Yazarlar buna AK Parti’nin “dışa dönük” dönemi diyorlar.
Sonra yavaş yavaş “içe dönük” politikalar ağır basıyor. İnşaat ve tüketim, Kamu İhale Yasası’nda 150 kadar değişiklik yapılması, partiye yakın iş adamlarının desteklenmesi, …
Dahası, bu dönemde benzer ülkeler gibi Türkiye’de de istihdam ve milli gelirde sanayiin payının tedricen azalması… İmalat sanayiinde katma değer payının yüzde 22 civarında seyretmesi, artmaması…
En önemlisi yeni sanayi merkezlerinin sayıca sınırlı kalması, yani sanayiin Anadolu’ya yayılmamasıdır: 2010 yılında 1.000 büyük şirketten başta gelen 360’ı İstanbul, Bursa, Kocaeli, Ankara ve İzmir civarındaydı… 1.000 büyük şirketten, yeni sanayi merkezlerindeki şirket sayısı 120’de kalmıştı; yüzde 12 yani.
En büyük 100 şirkete baktığımızda öteden beri sanayi bölgeleri olan bu şehirlerdeki şirketlerin payı yüzde 64, yeni sanayi merkezlerindeki şirketleri payı ise yüzde 7’de kalmıştı. (Bkz. s. 146 vd)
İKTİDARIN KALKINMA PLANI
Bu gerçekleri Ak Parti’nin kendisinin Temmuz 2019’de Meclis’ten geçirdiği “11. Beş Yıllık Kalkınma” planında da okuyoruz:
“Kaynakların sanayi sektöründen ziyade dış ticarete konu olmayan sektörlere yönelmesiyle üretkenlik arz eden alanların yatırım kompozisyonu içindeki payı görece azalmıştır.” (Paragraf 130)
Ekonominin tüketimle, borçlanmaya dayalı tüketimle nasıl şişirildiği de aynı belgede görüyoruz:
“Ortalama yüzde 4,9 oranında gerçekleşen büyümeye tüketimin katkısı 3 puan olurken, sabit sermaye yatırımları 1,3 puan, net mal ve hizmet ihracatı ise 1 puan katkı vermiştir.” (Paragraf 131)
Döviz sıkıntısının, yüksek enflasyon ve faizin, işsizliğin asli sebebi kabaca son on yılda sanayiin ihmal edilmesidir. Virüsün etkisi sorunları çok daha ağırlaştırmak oldu.
Ama bugün ekonomide en ateşli projemiz ne?! Sanayi mi?
Maalesef Kanal İstanbul, yine “taş toprak!”
05/08/2020 00:27
Diyanet nereye?
178
Diyanet İşleri Başkanı Sayın Ali Erbaş, göreve başladıktan birkaç ay sonra İstanbul’da bir grup gazeteciyle sohbet toplantısı yapmıştı, ben de oradaydım.
Konuşmaktan ziyade bizleri dinlemişti.
O günlerde Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın “İslam’ın güncellenmesi” sözü gündemdeydi. Ahmet Taşgetiren ve ben Diyanet’in bu kavramı benimsemesini eleştirmiştik.
Bana göre, İslam’ın yenilenmesi konusunda doğru kavram “güncelleme” değildir, yenilenme anlamına gelen “tecdit” kavramıdır, “içtihat” metotlarının öne çıkarılmasıdır.
Her neyse… Bugünkü konum, son yıllarda Diyanet’in siyasi davranışlarıdır.
İLMÎ YAYINLAR
Bahsettiğim toplantıda Sayın Erbaş’a bir sorum olmuştu. Önceki Başkan Sayın Mehmet Görmez, İkinci Meşrutiyet döneminin aydın ve âlim İslamcılarından Mansurizade’nin kitaplarını Diyanet’in yayınlamasına karar vermişti. Bu kitaplar yayınlanacak mıydı?
Mansurizade Said Bey çok eşliğinin ve erken yaşlarda evlenmelerin yasaklanabileceğini yüzyıl önce yazıyor, böyle örneklerle “devletin yasama yetkisi”ni savunuyordu.
Ayrıntılara girmiyorum. Hukukun evrimiyle ilgili “Medine’den Lozan’a” adlı kitabımdaki temel referanslardan biri Mansurizade’dir.
Onun ve arkadaşlarının geliştirdiği “içtimai usul-i fıkıh” metodunun, yani fıkıh konularına bir de sosyolojik gözle bakma yönteminin çok ufuk açıcı olduğunu düşünüyorum.
İnanıyorum ki, “İslam’ın güncellenmesi” gibi yüzeysel ve metotsuz söylemler yerine bu ilmî geleneğe başvurulması isabetli olacaktır.
Bu sebeple çok önemsiyorum.
Prof. Erbaş, soruma “bir araştırayım, size dönerim” diye cevap vermiş, not almıştı, fakat dönmedi. Üç seneye yakın zaman geçti, ortada böyle bir çalışma gözükmüyor.
BİLGİ VE AHLAK
Prof. Ali Bardakoğlu hocamızın döneminde, Diyanette “Bilgiye dayalı ve ahlak eksenli dindarlık” ilkesi esas alınarak yayınlar yapılmasına karar verilmişti. İbn Hazm, Razi, bizim Kınalızade gibi büyük ahlakçıların kitapları yayınlanacaktı.
Siyasallaştırılmış bir din yerine, “ahlak eksenli” bir din anlayışına olan ihtiyacımız apaçık ortada değil mi?
Fıkıh sahasında da “yenilikçi” (tecdidî) ve sistematik eserler yayınlanacaktı…
Mehmet Görmez Hocamız zamanında Rum asıllı Osmanlı devlet adamı ve hukukçu Sava Paşa’nın “İslam Hukuku” adlı emsalsiz eseri yayınlanmıştı.
Mansurizade’nin iki eseri, “İçtihat Risalesi” ve “Hakikat-i İslam” adlı kitaplarının yayına hazırlanması için çalışmalar başlamıştı. Sırada Adliye Vekili Seyyid Bey’in eserleri vardı. Hilafetin kaldırılması konusunda ünlü fıkıh konuşmasını yapan Seyyid Bey. Anlaşılan bunların hepsi kaldı. Diyanet artık daha çok siyasette gündeme geliyor.
POLİTİKA DEĞİL İLİM
Diyanet İşleri Başkanı Prof. Erbaş, “fıkıh her zaman güncellenmeye müsaittir” diyerek Cumhurbaşkanı’nın bu kavramına destek vermişti. (CNN Türk, Hakan Çelik, 12 Mart 2018)
Prof. Erbaş “güncelleme” sorulduğunda, “biz bu kavramı kullanmıyoruz, tecdit, içtihat…” falan diye cevap verseydi politikadan bağımsız ve akademik bir tavır sergilemiş olmaz mıydı?
Evet, sorunlu alan itikat ve ibadet değildir, fıkıhtır. Bu konuda Ali Bardakoğlu hocamızın “İslam’ın Işığında Müslümanlığımızda Yüzleşme” adlı kitabının, fıkıhtaki sorunları anlatan bölümünü önemle tavsiye ederim. (Sf. 225-334)
Diyanet’e göre “güncelleme”, TOKi satışlarında faizi uygun görmek, virüsle mücadelede sadece iktidarın açtığı yardım kampanyasını onaylayıp, belediyeleri dışlayan fetva çıkarmak mıdır?!
Faiz meselesinin karmaşık ayrıntıları konusunda “güncel” fetvalar yerine ciddi bilimsel çalışmalar gerekmiyor mu? Virüs döneminde Türkiye’de Cuma namazının kılınmadığı gün olmasın düşüncesiyle özel düzenlenmiş bir Cuma namazı kılınabilirdi, ama niye Beştepe gibi siyasi bir mekânın camisinde?
Yoğun eleştirilerden sonra Diyanet’in kendi mekânı olan Ahmet Hamdi Akseki Camisinde seçme cemaatle namaz kılındı, kimse eleştirmedi tabii.
Ayasofya’nın açılışında kılıçla hutbe okuması insanlara sıcak bir mesaj değildi.
İktidar sözcüleri ve Bahçeli, Erbaş’ın hutbede “lanet” okuduğu kişinin Atatürk olmadığını söylediler; bunu Erbaş’ın söylemesi gerekmez miydi; Diyanet’i politikadan sakınmak için.
Diyanet hiçbir siyasi kesimi dışlamadan ve özdeşleşmeden İslam’ın merhamet diliyle konuşmalı, mağfiret vicdanıyla davranmalı, politikadan uzak durmalıdır.
07/08/2020 00:44
YÖK’ün felsefe kararı
52
Ufkumuzun hayli karardığı bir dönemde bir mum yakıldı; bu mütevazi fakat çok değerli mum ışığı, YÖK’ün felsefe öğretimini destekleme kararı almasıdır.
Hemen hatırlayalım, YÖK’e hakim olan çoğunluk Ağustos 2013’te İlahiyat Fakültelerinde felsefe derslerini kaldırmıştı!
Müslümanların en az altı asırlık tarihini karartan felsefe düşmanlığının hortlamasıydı bu. Büyük tepki çekmesi üzerine bir ay sonra kaldırılmıştı bu karar.
Bugün YÖK, felsefe öğrenimini desteklemek için felsefe öğrencilerine burs verme kararı alıyor; elbette alkışlıyorum.
İSLAM MEDENİYETİ
Tarihe laboratuvar gibi bakmak gerekiyor diyorum ya, kısa bir göz atalım.
Bugün haklı olarak övündüğümüz İslam Medeniyeti, MS. 8. Yüzyılda felsefe tartışmalarıyla başlamıştı. Başta antik Yunan felsefesi olmak üzere bütün kadim medeniyetlerden yapılan tercümeler zihinlerde yeni sorulara, ufuk açıcı tartışmalara yol açmıştı.
Daha 8. Yüzyılın başlarında Emevi Halifesi Abdülmelik, daha önce kimsenin aklına gelmeyen kader ve hür irade gibi sorunların ortaya çıktığını belirterek devrin âlimlerinden Hasan-ı Basrî’nin bunlara cevaplar yazmasını istemişti.
Farklı kültürlerle temaslar, şehirleşmenin ve ticaretin gelişmesi hem yeni bilgilere hem yeni hukuki normlara ihtiyaç yaratıyordu.
10. Yüzyılda Ebulvefa’nın “Tüccarlar için Matematik” risaleleri yazması; coğrafya, astronomi ve hukuk risalelerinin bu dönemde yazılmaya başlanması böyle bir toplumsal gelişmenin ürünüydü.
Bir yanda Mogol istilasının tahribatı ve Haçlı seferlerinin yarattığı içe kapanma, katılaşma; öbür yanda siyasi ihtilafların dine dayandırılmasının körüklediği çatışmalar düşünce çeşitliliğini ortadan kaldırdı.
Devletler, meşruiyetlerini dayandırdıkları mezheplerin görüşlerini dayattılar…
OSMANLI TECRÜBESİ
İçe kapanma asırlarında medresede aklî ilimler dışlandı. İbn Rüşd’ün felsefeyi savunan Tehafüt’ü 16. Yüzyılda Avrupa’da matbaada 17 defa basılıp okunduğu halde, Osmanlı kütüphanelerinde sadece 4 tanecik el yazma nüshası vardı! (Bekir Karlığa, İslam Düşüncesinin Batı’ya Etkileri, s. 160)
Fatih’in büyük önem verdiği aklî ilimlerin “felsefiyyattır deyu” dışlanmasını büyük Osmanlı âlimi Kâtip Çelebi derin bir teessürle yazmıştır. Bilim tarihçisi Ekmeleleddin İhsanoğlu’nun “literatür” çalışmaları da bunu gösteriyor.
Öyle ki, 19. Yüzyılda bile Abdülhamid’in Sadrazamı Sait Paşa, Batı’da çok iyi tanınan İbn Sina’nın “Şifa” adlı eserinin İstanbul kütüphalerinde sadece iki el yazması olduğunu gördüğünde tercüme edilip basılmasını ister…
Görevlendirilen kişi, okuduktan sonra, “bu kitap âsâr-ı muzirradandır!” diyerek tercümeyi reddetmişti!
Âsârı-ı muzırra, yani zararlı kitaplar!
Kafayı görüyor musunuz?
İbrahim Kalın “yabancı” saysa da Tanzimat’tan itibaren mesafe almaya başladık.
Cumhuriyet ciddi bir atılımdır. Ancak Cumhuriyet de siyasi ideolojisini felsefi ve akademik özgürlüklerden üstün tutmuştu.
Önümüzde hâlâ çok uzun bir yol var.
KOLAY DEĞİL
Bugün, iş hayatında karşılığı olmayan felsefeyi öğrenciler tercih etmiyor. YÖK Başkanı Prof. Dr. Yekta Saraç, dünkü açıklamasında “bu durum, bilimin gelişimi için endişe vericidir” diyor. YÖK, artık başarılı öğrencilerden felsefe bölümü seçenlere ayda karşılıksız 800 lira burs verecek.
Felsefe mezunları ek pedagojik öğrenimle öğretmen olabilirler. Yaratıcı düşünce gerektiren işlerde çalışabilirler.
Prof. Saraç’ın şu sözlerinin altını çiziyorum:
“Eleştirel ve mantıkî düşünce ile tahlil kabiliyetinin gelişmesinde felsefi ve mantıkî düşüncenin rolü büyüktür… Felsefe üniversite öğrencisinin entelektüel düzeyini yükselten, onu münevver kılan, onun şahsiyetini olgunlaştıran bir programdır.”
Bilim tarihçisi Prof. Durmuş Günay’ın da şu satırlarının altını çiziyorum:
“Varlığın bir tek tarzda görülebileceği ve açıklanabileceği inancına dayalı zihni durumdan, farklı açıklamaları meşru gören çoğulcu felsefi tutumu benimsemeyi başaramazsak, 1500’lerden beri dört yüz yıldan daha uzun süredir süregelen krizden çıkamayacağız gibi görünüyor!” (Türkiye’nin Üniversite Sorunu, s. 72)
Kolay mı?... Kim demiş güçlü ve refahlı gelişmiş bir özgür toplum seviyesine çıkmanın kolay olduğunu?
Son söz üstad Cemil Meriç’in: “Hakikat bin bir cepheli, bin bir görünüşlü. Karşınızdaki, görmediğinizi gösterecek size. Sizden farklı düşündüğü ölçüde yaratıcı ve öğreticidir.”
.9/08/2020 00:53
İYİ Parti nereye?
106
Son Günlerde Devlet Bahçeli’nin Meral Akşener’i “yuvaya” davet etmesi, hemen ardından Ak Parti lideri Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın buna destek vermesi siyasi merakları ateşledi: Bir şeyler mi oluyordu?
İYİ Parti saf değiştirir mi diye bana da çok soranlar oldu, “hiç sanmam” dedim. Gerekçelerim şöyle…
İYİ PARTİ’NİN KURULUŞU
İYİ Parti’yi kuranlar, Bahçeli’nin liderlik tarzına ve AK Parti’yle ittifak fikrine itiraz ederek MHP’den ayrılmak zorunda kalmışlardı.
Ayrılmak zorunda kalmışlardı diyorum, MHP’de olağanüstü kongre yapılması Yargıtay kararıyla hukuken kesinleşmişti… Cemal Enginyurt’ın söylediği gibi Meral Akşener kazanmıştı… Fakat Enginyurt’un dava açması üzerine ilk derece yargısının siyaset kokan koridorlarında dosya “tedbirli” olmasına rağmen, bir yıl gibi akıl almaz bir süreyle bozdolabına kaldırılmış, kongre çıkmaza sokulmuştu.
Onlar da İYİ Parti’yi kurdular, sosyolojik (şehirli) bir taban da oluşturdular.
Görüş farkları da var: İYİ Parti baştan beri istikrarlı ve ısrarlı olarak “güçlendirilmiş parlamenter sistemi” savunuyor, CB sistemini şiddetle eleştiriyor.
Davet Akşener’in şahsına yapılmışsa, 28 Şubat’ın zor günlerinde ‘duruş’ gösteren, liderlik dokusunu da İyi Parti hareketinde kanıtlamış olan Akşener’in ‘dönmesi’ düşünülebilir mi?!
SEÇMEN HAREKETLERİ
Akşener, iktidarı ve CB sistemini kuvvetli ifadelerle eleştirirken dahi Ak Parti’ye ve Erdoğan’a düşmanlık ifade etmekten sakınıyor. Bu sadece üslubunun özenli olmasından değildir. İYİ Parti’nin “konum”undan gelen bir stratejidir: AK Parti’nin ve MHP’nin tabanından, özellikle şehirli sağ seçmenden oy alabilecek bir partidir İYİ Parti.
Öyle de olmakta, anketlerde oyları artmış görünmektedir.
İktidar bunu bildiği içindir ki, kontrolündeki TV kanallarını ve gazeteleri sürekli Akşener’e kapatmıştır.
Partilerini kurunca Davutoğlu ve Babacan’a da kapatmıştır.
İktidar kendisinden başka “milli ve yerli” ses istemiyor!
Oy erimesini durduramayınca acaba İYİ Parti’yi Cumhur İttifakı’na çekmek, en azından Millet İttifakı’ndan koparıp muhalefeti zayıflatmak mümkün olur mu, diye düşünmüş olsalar gerek.
İktidarın bu taktiği seçmen hareketlerini nasıl etkiler?
Erdoğan’ın Akşener’i “milli ve yerli” gördüklerini söylediği, Bahçeli’nin Akşener’i davet etmesine de destek verdiği akşam, siyaset bilimci Prof. Tanju Tosun bir tivit attı:
“Bu davet İYİ Parti’nin, Cumhur İttifakından kopan kararsız seçmenler nezdinde siyasal meşruiyetini pekiştirebilir. Her koşulda davetin kazananın İYİ Parti olacağına şüphe yok.”
Ne demek bu?..
HAREKETLİ SAĞ SEÇMEN
Yıllardan beri AK Parti ile MHP arasında gidip gelen seçmen, ülkenin bugünkü hali karşısında İYİ Parti’yi daha yakın görmez mi?
İYİ Parti’nin oylarındaki üç dört puana kadar varan artış buradan geliyor olmalı. İktidar blokundan soğuyan seçmen için artık GELECEK ve DEVA Partileri gibi seçenekler de var.
İktidarın zor durumda olduğu hem ekonominin rakamlarıyla, hem seçmen hareketleriyle belli.
İYİ Parti Sözcüsü Yavuz Ağıralioğlu dün Cumhuriyet İttifakına girmeyeceklerini açıkladı, hiç sürpriz değil fakat partisinin konumunu tanımlayan şu sözleri önemli:
“Toptan ret cephesi değiliz. Memleketin hayrına olan işleri destekleriz. Ne AK Parti’nin düşmanı ne sayın Erdoğan’ın hasmıyız.”
Bu sözler AK Parti ile MHP arasında gidip gelen, iki partiye de sadakati artık zayıflamış olan seçmenlere sesleniş değil midir?
Prof. Tarju Tosun’un analizi doğru gözüküyor.
YÖNETİMDE TEMEL SORUN
Ağıralioğlu’nun şu sözleri bilhassa önemli:
“Elinde büyük bir siyasi kuvvet ve kudret varken ülkeyi bu duruma düşürmüş bir sistemin siyasi hesabına ortak olmayacağız. Cumhur ittifakının içine girmeyiz. Sadece, bu kötü sistemden, iyileştirilmiş ve güçlendirilmiş parlamenter sisteme dönüş olursa bir katkı sağlarız.”
Evet, devlet yönetiminde Türkiye’nin bugünkü temel sorunu, iktidarın zayıflığı değildir. Aksine aşırı güçlü yani denetlenemez olmasıdır! Bu yüzden baskıcı ve bu yüzden yanlışlarını düzeltecek mekanizmalar yok…
Bunun çözümü Meclis’te “denetim ve denge”yi sağlayacak, hükümet sistemini de parlamentarizme dönüştürerek kuvvetler ayrılığını güçlendirecek siyasetlerdir ve partilerdir elbette.
İYİ Parti bu yönde olumlu bir işlev yürütüyor.
11/08/2020 01:23
‘Cumhurbaşkanlığı kabinesi’ diye bir kurum yok
53
Haberlerde duyuyoruz; 'cumhurbaşkanlığı kabinesi' diye…
Hatta Cumhurbaşkanlığının resmi internet sitesinde de “cumhurbaşkanlığı kabinesi” diye bir sayfa var; bakanların isim ve resimleri yer alıyor.
Halbuki CB hükümet sisteminde “kabine” yoktur.
“Kabine toplantısı” da yoktur. Sadece “bakanlar toplantısı” denilebilir. Cumhurbaşkanı yargı organları dışında herkesle toplantı yapabilir. Bakanlarıyla toplantı yapması da hukuken kurumsal toplantı değildir, fiili bir danışma toplantısıdır.
“Kabine” kolektif sorumluluk ve kolektif yetkiler ifade eden bir kurumdur; bakanlar kurulu demektir. Birlikte karar alırlar, altına imza atarlar. Yetki ve sorumlulukları müşterektir.
CB sisteminde ise bakanların birlikte imza attığı tek işlem yoktur.
‘TEK KİŞİLİK HÜKÜMET’
AK Partili okurlar “tek kişilik hükümet” sözüne kızıyorlar, “tek adam” çağrışımı yapıyor çünkü.
Halbuki CB Başdanışmanı Mehmet Uçum’un, “16 Nisan” adlı kitabında belirttiği gibi, CB hükümet sistemi “tek kişilik hükümet”tir. “Cumhurbaşkanı siyasi kararları verme konusunda tek yetkilidir.” Bakanların hiçbir siyasi yetkisi ve Meclis’e karşı sorumluluğu yoktur, Cumhurbaşkanı’nın “teknik çalışma ekibi”dirler. (Sf. 79-80)
Bu sebeple, müşterek yetki sahibi bir kurum demek olan “kabine” değildirler.
Keşke “kabine” olsaydı; yani parlamenter sistem…
Parlamenter sistemde hukuken “tek kişilik hükümet” olamazdı.
Bazı kararları ilgili bakanların imzalaması gerekirdi; üçlü kararnameler… Bazı kararları da tüm kabinenin müzakere ederek imzalaması gerekirdi; bakanlar kurulu kararnamesi…
Böylece müşterek siyasi sorumluluk şuuru ve her bir bakanlığa ait uzmanlık bilgileri önem kazanırdı.
Şimdi ise Cumhurbaşkanı tek yetkilidir. Onun tercihleri, siyasi beklentileri, çevresinin verdiği bilgiler belirleyici oluyor.
SİSTEM FARKI
Parlamenter sistemde ekonomi bakanları Ali Babacan, Mehmet Şimşek ve başbakanlığı döneminde Ahmet Davutoğlu mesela Merkez Bankası’nın bağımsızlığını savunmuşlar, baskılara göğüs germişlerdi.
CB sisteminde hiçbir bakan, kurumları savunma niyeti olsa bile, böyle bir tavır alamaz. Çünkü yetkisizdir, imzalaması gereken herhangi bir müşterek kararname yoktur.
Bütün yürütme işlemleri için “tek imza” yeter, Cumhurbaşkanının imzası.
Parlamenter sistemde “Laf dinlemiyor” gerekçesiyle Merkez Bankası başkanı görevden alınamazdı.
Yetkilerin tek elde toplanmasının yaratacağı sorunları siyaset bilimci Juan Linz otuz yıl önce yazmıştı. Bu konuda Cem Akaş’ın derlediği “Kritik Kavşak” adlı akademik esere bakabilirsiniz. (Koç Üniversitesi, 2015)
Evet, ABD’de de “tek kişilik hükümet” vardır, hatta orada bizim bakan dediğimiz görevlilere “sekreter” derler. Fakat sadece başkanı değil, başkan yardımcısını da halk seçer. Bizde “milletimize” bu yetki verilmedi.
ABD’de Başkan’ın bütün atamaları yasama organının denetimine tâbidir. Fakat bizde Gazi Meclis’e bu yetki verilmedi. ABD’li senatörlerin kendilerini “Züğürt Ağa gibi” hissetmeleri düşünülebilir mi?!
Orada yargı bağımsızlığı da kökleşmiştir….
Hiçbir sistemin mucizesi yoktur. İnsan unsuru ve izlenen politikaların kalitesi son derece belirleyicidir. Sistem açısından baktığımızda, kurallar ve kurumlar hükümeti ile tek kişilik hükümet farkı açıkça belli değil mi?
Merkez Bankası’nın serüveni bu açıdan önemli bir göstergedir.
BAĞIMSIZ KURUMLAR
İktisatçı Prof. Selva Demiralp YetkinReport’ta yazdı; 59 milyar dolar tutan swapları yani geçici takas anlaşmalarını çıkarırsak, Merkez Bankası’nda “33 milyar dolar gibi ciddi olarak negatif bir rakam” kalıyor!
Erime virüsten çok önce başlamıştı.
Bağımsız bir Merkez Bankası buna geçit vermezdi.
Merkez Bankalarının ve Düzenleme ve Denetleme kurullarının çağımızda bağımsız olmalarının hikmeti, politikacıların günlük ihtiyaçlarına ve seçim hesaplarına göre değil, ekonominin uzun vadeli ihtiyaçlarına ve iktisat ilmine göre ‘teknik’ kararlar vermeleridir.
Yani, değişken siyasi çıkarlar yerine kuralların belirleyici, kurumların güvenilir olmasını sağlamak…
Kurallar ve kurumlar zayıflayıp siyasetin ihtiyaçları belirleyici olursa ne tür sorunlar çıkıyor; artık görmüş olmalıyız.
Gerçek bir “kabine” sistemine yani parlamenter sisteme ihtiyacımız açık değil mi?
12/08/2020 00:47
Kılıç hutbe güncellenme
75
Diyanet İşleri Bakanı Sayın Prof. Ali Erbaş, Ayasofya’da ve başka bazı camilerimizde kılıçla hutbe okunmasını savunuyor, 'bizim tarihimizde ve geleneğimizde var olan, yaygın bir uygulamadır' diyor.
Evet, dinî değil, tarihî ve geleneksel…
Peygamberimizin böyle bir uygulaması da tavsiyesi de yok. Hatta Hz. Ömer’in Kudüs’te Kıyâme kilisesine davranışı, kilisenin kilise olarak devam ettirilmesine özen göstermek şeklindeydi.
İzleyen uzun asırlarda ise Avrupa’da kılıçla ele geçirilen camiler kilise yapıldı. Bunun ilk dramatik örneği Kurtuba camiidir; Endülüs’te Müslüman ve Yahudi bırakılmamıştı.
Müslüman imparatorluklarda ve Osmana lı’da ise siyasi sembolizmi yüksek olan büyük kiliseler cami yapıldı, diğerleri devam etti.
Belli ki bunlar, tarihî konulardır, din değildir.
‘ASRIN İDRAKİNE’
İslami hassasiyetle baktığımızda en önemli sorun, “asrın idrakine” nasıl hitap edeceğimizdir.
Kılıçlı hutbe ile mi?!
Sayın Erbaş, Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın “İslam’ın güncellenmesi” söylemini kabul etmiş, “fıkıh güncellenebilir” demişti.
Fakat “kılıç”, fıkıh bile değildir. Niye güncellenmesin?
Sayın Erbaş, “İslam medeniyetinin değerlerini ve evrensel insanlık ilkelerini ortaya koyan beyanlarının görmezden gelindiğini” söylüyor, bundan yakınıyor.
Dünyanın gözleri Ayasofya’ya çevrilmişken “asrın idrakine” seslenen kılıçsız bir hutbede, “İslam medeniyetinin değerlerini ve evrensel insanlık ilkelerini” anlatmak “asrin idrakine” daha iyi bir hitap olmaz mıydı?
“YÜZ ELLİ YILDIR”
Asıl mesele çok karmaşık bir ‘kültürel sorun’dur. Son üç yüz yıllık gerileme ve çöküş, ondan önceki asırlara “fetih heyecanı” ile bakış şeklinde bir hissiyat yarattı. Bizdeki “otoriter modernleşme”nin travmaları demokrasi döneminde tedricen politize oldu ya da politize edildi.
İşte kılıç hâlâ önemli bir simge.
Tarihteki modernleşme çabalarımıza “yüz elli yıldır yabancı masallar” diye bakılması da bundan.
Osmanlı kurumların nasıl çöktüğünü hiç olmazsa Koçi Bey’de okumadan, III. Selim’in niye Nizam-ı Cedit (Yeni Düzen) kurmaya çalıştığını anlayabilir miyiz?!
Eski ‘reaya’ düzenin nasıl çürüdüğünü araştırmadan, Tanzimat’ın niye “din ve ırk farkı gözetmeden eşit vatandaşlık” hukuku kurmaya çabaladığını anlayabilir miyiz?
Medrese yeterli miydi; modern “mektep”ler açılmasa, Yargıtay, Danıştay, Sayıştay gibi kurumlar kurulmasa mıydı?
Bu konularda Şerif Mardin, Halil İnalcık, Kemal Karpat, Mümtaz Turhan, Hilmi Ziya Ülken gibi hocalarımızın eserlerini önemle tavsiye ederim.
‘SİSTEMİK DEPREM’
Ahmet Davutoğlu’nun yeni çıkan “Sistemik Deprem ve Dünya Düzeni” adlı kitabı hem kültür değişmeleri açısından, hem bu perspektifle günümüzdeki temel dinamikleri görmek açısından değerli bir eserdir.
Batı’daki gelişmelerin yarattığı iktisadi dinamizmi rakamlarla anlatıyor: Dünya dış ticareti 1800 yılında 1.5 milyar dolarken 1900 yılında 24 milyar dolara çıkmış, 13 kat artmıştı. Halbuki aynı dönemde dünya nüfusu kabaca ancak 3 kat artmıştı.
Bu Batı’da biriken ekonomik gücü yansıtıyor: Ona göre sanayi, tren, gemi ve top tüfek, sonra uçak!
Asya eski düzenlerde devam edebilir miydi?
Asya’nın dört büyük ülkesinde geleneksel düzenlerin bu “sistemik deprem”de nasıl çöktüğünü kitapta okuyabilirsiniz; biri Osmanlı tabii.
Garbın “yalnız ilmini, fennini almak” mümkün müydü?
Davutoğlu Batı kalkınmasında “skolastik düşünceden… aydınlanmaya” uzanan çizgiye dikkat çekiyor. Bu aynı zamanda “feodal düzenden dinamik merkantilizme, oradan da sanayi devrimi üzerinden yeni bir üretim teknolojisine geçiş” demekti…
Meseleyi zamanında bu derinlikte kavrayamadık.
Sonra ulus-devlet sistemleri çağı geldi. Ardından Soğuk Savaş… Soğuk Savaş sonrası…
Amerika’nın küresel düzen kurucu olmaktan çıkması… Bundan sonra bizi nasıl bir dünya bekliyor?
Davutoğlu “yeni küresel dünya pradigması”nı tahlil ediyor. “Dışlayıcı popülizme karşı kapsayıcı demokrasi” tezini işliyor.
“Devlet otoritesi” kavramını reddediyor, evrensel hukuktaki “kamu düzeni” kavramını savunuyor.
Davutoğlu’nun siyaseti beğenilir, beğenilmez ama bunlar hepimizin önündeki esaslı sorunlar, “sistemik deprem” sorunları…
Siyasetin ateşli güç kavgalarına dalarak ve ideolojik simgelere yapışarak bunların üstesinden gelebilir miyiz?
Tarihe hamasetle değil, husumetle de değil; bir laboratuvar gibi bakarak geleceğimizi bilimle ve özgürlükle düşünmekten başka çaremiz yok.
14/08/2020 00:59
Ekonomide yeni model?!
68
Hazine ve Maliye Bakanı Berat Albayrak’ın CNN Türk’te Ahmet Hakan’a söylediklerini AA’nın bülteninde okudum. Şöyle diyor:
“Bu bir milli bağımsızlık mücadelesi. Ekonomik anlamda bir milli bağımsızlık modeli ortaya koyduk. İki senedir kıyamet bunun için kopuyor.”
Sayın Bakan “iki senedir” demekle CB sisteminde kendi bakanlığı dönemini kastediyor. Fakat ondan önceki yıllarda ekonomiden sorumlu Bakanlar Ali Babacan ve Mehmet Şimşek’ti ama Erdoğan da başbakandı.
İktidarının kabaca o ilk iki dönemindeki Batı-yönelişli politikalar “milli bağımsızlığa” aykırı mıydı yoksa?!
Hayır, üstelik dolar da faiz ve enflasyon da bugünkünden çok iyi durumda
DIŞA AÇIK BÜYÜME
Bizzat Başbakan Erdoğan partisinin 2011 Seçim Bildirisi’nde şöyle diyordu:
“Çağdaş normlara dayalı olarak işleyen bir hukuk düzeni, ekonomik kalkınmanın ön koşulları arasında yer alır.” (sf. 32)
El hak, doğru!
O yıllarda AB standartlarına göre reformlar yapıldığı için ülkemizde hukuk güvenliği artmış, yabancı sermaye girişi rekorlar kırmıştı. Erdoğan’ın deyişiyle, “20032007 döneminde yıllık ortalama yüzde 6.9 oranında büyüme gerçekleştirilmiştir.” (sf. 33)
El hak bu da doğru ve AB reformları ile yabancı sermaye girişindeki rekorlar sayesinde başarılmıştı!
Bizzat Erdoğan daha altı ay önce “17 yılda ekonomimize yaklaşık 220 milyar dolarlık doğrudan uluslararası sermaye girişi oldu” diyerek övünüyordu. (14 Şubat 2020)
Erdoğan’ın “sermaye milliyetçiliği olmaz, biz yabancı yatırım bile demiyoruz, uluslararası yatırım diyoruz” açıklaması da doğruydu.
Hatta Albayrak’ın kendisi de “küresel sermaye” çağrıları yapıyordu:
“Küresel sermaye piyasalarında yer almaya devam edeceğiz… ABD ile stratejik ortaklığımız elbette devam edecek.” (3 Eylül 2018)
Hatta Sayın Albayrak Londra’ya giderek küresel finans çevrelerini Türkiye’ye yatırım yapmaya davet ediyor, “Türkiye’nin 15 yıllık başarı hikayesini” anlatarak onlarda güven duygusu yaratmak istiyordu. (4 Eylül 2018)
Demek ki Albayrak’tan önceki politikalar “bağımlılık” değilmiş!
‘KIYAMET ‘ ALAMETLERİ
Temeldeki sorun kabaca son beş yılda ülkemizin hukuk kalitesinin bozulması ve yabancı sermaye girişinin de bu yüzden durmuş olmasıdır. Bugünkü döviz sorunlarının da altında bu var.
Bozulmalar ya da Bakan’ın deyişiyle “kıyamet”in alametleri ne zaman başladı?
Öyle “iki senedir” değil.
Başbakan Erdoğan’ın AB’dan gelen haklı, haksız eleştirilere öfkelenip “şahsıma hakaret ediyorlar, ülkemizde fikir özgürlüğünün olmadığını, hak ihlallerinin olduğunu söylüyorlar… Şanghay Beşlisi Türkiye’yi rahatlatır” diye konuşmalar yaptığı dönemde başladı “kıyamet”in ilk alametleri. (29 Kasım 2016)
Alametler dediğim; dış politikada Türkiye’nin temel Batı modeli tercihinde kuşkular belirmesi, içeride yabancı sermaye girişini caydıracak hukuki sorunların artmasıdır.
İktisat politikalarında da iktidar uzun vadeli sanayi ve teknolojiden ziyade seçimlerde oy getirecek kısa vadeli politikalara ağırlık verdi. Bu benim iddiam değil, 11. Kalkınma Planı’nda da anlatılıyor. (Paragraf 130 ve 131)
Dışarıdan sermaye girişi azalırken, içeride de ekonomi yeterince döviz üretmiyordu yani.
Hukuk sahasındaki bozulmalar, Merkez Bankası örneğinde olduğu gibi CB sisteminin kurumları aşındırması, S-400 alımının (kime karşı?) yarattığı sorunlar Türkiye’yi yatırımlar için cazip olmaktan çıkardı.
‘MODEL’ DEĞİL REFORM
Cumhurbaşkanı Erdoğan yedi ay öncesine kadar umutluydu:
“Uluslararası girişimciler, yatırımcılar inşallah ülkemize yeniden gelmeye başlayacaklar.” (20 Aralık 2019)
Ama olmadı. Çünkü onları ürküten hukuki ve diplomatik sorunlar değişmedi. “Yargı reform stratejileri” makyaj olarak kaldı mesela.
Bugün bu noktada yatırım veya ehven kredi olarak önemli bir sermaye girişini sağlamak daha zor olsa gerek.
Bu tabloyu “milli bağımsızlık mücadelesi” diye etiketleyerek düzeltebilir miyiz?!
Türkiye dışa kapalı, ekonomide müdahaleci, Adalet Bakanı’nın bile itiraf ettiği hukuki sorunlarla malul bir ülke olarak değil… Dışa açık, kurallı piyasa ekonomisine dayalı, özgürlükçü hukuk devleti olmak ve imajını bu yöndeki reformlarla düzeltmek zorundadır; dün başarıyla yaptığı gibi.
Türkiye’nin hamasi “yeni model”e değil, gerçek reformlara, esaslı düzeltmelere ihtiyacı var.
16/08/2020 00:22
Akdeniz’de sular ısınıyor!
83
Akdeniz’de ve özellikle de Türkiye ile Yunanistan arasında çözümlenmemiş ciddi deniz sorunları var. Kıta sahanlığı, kara suları ve son zamanlarda daha bir stratejik hale gelen Münhasır Ekonomik Bölge ihtilafları giderek büyüyor, Akdeniz’de sular ısınıyor.
Mesele siyasi güç rekabetinden ibaret değil.
Yunan iddiası, “adaların da karasularının ötesinde kıta sahanlığına ve münhasır ekonomik bölgeye sahip olması”dır. Bu geçerli hale gelirse Türkiye Antalya körfezine hapsolacaktır!
10 km. karelik Meis adası, 40 bin km karelik bir deniz alanından Türkiye’yi yasaklayabilecektir…
Çanakkale’den çıkan bir geminin Yunan karasularından geçmeden Akdeniz’e açılması zorlaşacaktır…
MEİS ADASI SİMGE
Meis adası simge halinde… Yunanistan’ın “anakara” iddiasının geçersizliğini göstermek için Türkiye bu ada çevresinde Natex (deniz uyarı notu) ilan ederek Oruç Reis gemisi ile sondajlara başladı…
Yunan donanması alarma geçti, Türkiye Oruç Reis’i savunmak için 21 Temmuz akşamı Marmaris’teki Aksaz üssünden 18 savaş gemisini yola çıkardı…
Miçotakis’in başvurusu üzerine Merkel devreye girdi, çatışma önlendi.
Çatışma önlendi ama Yunanistan’la Mısır 6 Ağustos’ta “deniz yetki alanlarını sınırlandırma anlaşmasını” imzaladılar.
Yunanistan’dan Kıbrıs’a, oradan Mısır’a, İsrail’in de katımıyla Doğu Akdeniz Türkiye’ye kapatılmak isteniyor.
Türkiye, İkinci Dünya Savaşı’nın sonunda da Meis’in Yunanistan’a verilmesini önlemek için de savaşın eşiğine gelmişti. Bunu ayrıca yazacağım.
GAZ VE PETROL REZEVRLERİ
Doğu Akdeniz’de gerilimin son yıllarda tırmanması, enerjiyle ilgili. Prof. Dr. Serhat Güvenç’e göre, Kıbrıs, Lübnan, Suriye, Filistin ve İsrail arasında kalan bölgede yaklaşık 3,5 trilyon metreküp doğalgaz, 1,7 milyar varil de petrol bulunduğu tahmin ediliyor. Sadece Kıbrıs havzasında 8 milyar varillik bir petrol rezervi olduğu düşünülüyor.
Bu enerji tablosu, diplomasiyi de tayin ediyor...
Rumlar Doğu Akdeniz ülkeleriyle ‘Münhasır Ekonomik Bölge’ anlaşmaları yapmaya 2003’te başlamış, zamanla genişletmişti.
Türkiye bölgede sismik araştırmalar başlatarak ve KKTC ile Münhasır Ekonomik Bölge anlaşması imzalayarak tepki göstermişti. 2004’te, 2007’ ve 2009’da Hüsnü Mübarek’in Ankara ziyaretlerinde görüşülen en önemli konulardan biri Doğu Akdeniz ve enerji meseleleriydi.
Batı’da Türkiye’nin karşıtları gibi dostları da vardı.
O yıllarda Türkiye elbette Filistin davasını desteklemekle beraber, İsrail’le iyi ilişkilere sahipti, İsrail üstünde etkiliydi. Suriye ile İsrail’i uzlaştırmak için arabuluculuk yapan tek ülke Türkiye’ydi.
Esat’la da ortak kabine toplantıları yapıyorduk.
Doğu Akdeniz’de dışlanmamız söz konusu olamazdı.
‘GÖNÜL’ POLİTİKASI
Fakat 2011’de başlayan Arap Baharı, Ankara’da farklı heyecanlara yol açtı; “yüzyıllık parantez”in kapanması, “gönül coğrafyamızın” ayağa kalkması gibi duygularla yürütülen politikalar bu ilişkileri sarstı veya bozdu.
Ocak 2019’da Kıbrıs Rum Yönetimi (KRY), Yunanistan, İsrail, İtalya, Ürdün, Filistin ev sahibi Mısır tarafından “Doğu Akdeniz Gaz Forumu” kurulduğu açıklandı.
Türkiye’nin dışlanmışlığını görüyor musunuz?
Diplomat ve stratejist Sinan Ülgen, Eğrisi Doğrusu mülakatında durumu şöyle anlatıyor:
“Arap Baharı sonrasında yürütülen dış politika neticesinde, karşımızdaki Yunanistan ve Rum Yönetimi arasındaki geleneksel ittifaka İsrail ve Mısır da eklendi. Bir başka deyişle, biz bu ülkeleri Yunanistan’a ve Güney Kıbrıs Rum Yönetimi’ne hediye ettik. Doğu Akdeniz’deki izolasyonumuzun temel nedeni bu…” (Karar, 20 Ocak 2020)
AKILCI POLİTİKA
Sinan Ülgen’in de belirttiği gibi Libya politikamız doğru, hatta Akdeniz diplomasisinde tek dayanağımız; ama yeter mi?
Geçmişteki bütün kriz dönemlerde Batı’da Türkiye karşıtları gibi Türkiye dostları da olurdu, son yıllarda niye onlar da gözükmüyor?
Artık işitmediğimiz “dostlarımızı artırmak düşmanlarımızı azaltmak” böyle unutulacak bir ilke midir?
Türkiye elbette boyun eğmeyecektir.
Fakat kazançlarımızın bedelleri neden ağır olsun?
Türkiye dünya yelpazesindeki yerinin neresi olduğu konusunda oluşan soruları gidermeli, uzun tarihi tecrübelere dayalı Türkiye Cumhuriyeti’nin klasik diplomasisine dönmelidir: Diplomasi diliyle yürütülen, rasyonel politika…
17/08/2020 11:29
Gösterge faizi artan tek ülkeyiz
19
Salgın nedeniyle dünyada gelecek dönemin zorlu geçeceğini işaret eden ekonomist Prof. Dr. Fatih Özatay, Türkiye’de bir yılı aşkın süredir izlenen ekonomi politikasının riski artırdığını belirtti. Özatay “Gösterge faizi artan, en çok rezerv yitiren biziz. Çünkü Türkiye’nin riski artıyor. Ekonominiz kırılgansa rezerv düzeyini göze batırmayacak politika izlemelisiniz. Bunların başında son 1.5 yılda yaptıklarımızı yapmamak geliyor” dedi.
Prof. Dr. Fatih Özatay “Krize karşı bundan sonra ne yapmalı?”yı altı başlıkta özetledi: Merkez Bankası faizi belirgin biçimde artırmalı. Kamu bankaları çok hızlı kredi artışı uygulamasından vazgeçmeli. Döviz rezervlerini eriterek dövize müdahale politikası terk edilmeli. Döviz temin edilmesini sağlayacak uluslararası anlaşmalar için görüşmelere başlanılmalı. MB ve BDDK bağımsız olmalı. Hukuk ve eğitim reformu yapılmalı.
Gösterge faizi artan tek ülke biziz. En çok döviz rezervi yitiren de biziz. Kuru en çok artan ikinci ülkeyiz... Çünkü Türkiye’nin riski artıyor. Riski artan bir ülkenin faizleri yükselir. Elde edilen yerli para dolara çevrilince; döviz talebi artar. Sermaye girişi de durduğundan döviz arzı azalır.
Temel kırılganlığımızın üzerine son bir buçuk yılda bir de şunları ekledik: Enflasyonun altında faiz... Çok hızlı kredi artışı... Piyasa dışı dayatmalar, mesela aktif rasyosu... Kuru sabite yakın bir düzeyde tutabilmek için döviz rezervlerini eritmek. ‘Sakın ha’ denilen ne varsa yapıldı.
Çoğu ülke için önümüzdeki dönem-etkili ve geniş halk kesimlerine uygulanabilir bir aşı bulunup da yaygın biçimde uygulanana kadar- zorlu geçecek. Bizim için ek zorluk, bir yılı aşkın bir süredir uyguladığımız politikanın riskimizi artırıyor olması.
Ekonominizde önemli kırılganlıklar yoksa ve ileriye ilişkin güven veren düzgün ekonomi politikaları uyguluyorsanız, döviz rezervinin düzeyi pek önemli olmaz. Ekonominiz kırılgansa, bu durumda rezervlerinizin düzeyini göze batırmayacak politikalar izlemelisiniz. Bunların başında da son bir buçuk yılda yaptıklarımızı yapmamak geliyor.
Ekonomi profesörü ve Merkez Bankası eski Başkan Yardımcısı Fatih Özatay, Taha Akyol’un sorularını cevapladı...
Döviz, faiz ve enflasyon neden üçü birden yüksek ve yükselme eğiliminde? Dünyada bu durumda olan başka hangi ülkeler var? Türkiye pozitif mi, negatif mi ayrışıyor?
Yılbaşından bu yana dolar kuru yüzde 24 arttı ve Hazine’nin daha önce sattığı tahvilleri alanların kendi aralarında yaptıkları işlemler sonucunda ortaya çıkan faiz –ki buna gösterge faiz deniliyor- 2.3 puan yükseldi. Aynı dönemde Türkiye’nin risk primi (CDS) 265 baz puan artarak 565 baz puana (yüzde 5.65’e) çıktı.
Sorunuzun ikinci kısmı, bu hareketlerin bize özgü olup olmadığına ilişkin. Kısadan yanıt şu: Evet, ne yazık ki bize ve bizim gibi riski yüksek olan ülkelere özgü. Risk meselesi önemli, birkaç rakam vermek istiyorum. Karşılaştırma grubu olarak bizim de içinde bulunduğumuz G-20 grubundan gelişmiş ülkeleri çıkarıyorum ve yükselen ekonomilere odaklanıyorum. Riski en yüksek ülke, başı yıllardır beladan kurtulmayan Arjantin (CDS’i 14 bin dolaylarında). Onu dışarıya alayım. Geriye kalan ülkeler içinde en yüksek risk bize ait. Bizden sonra Güney Afrika geliyor (CDS’i 291); aramızda çok fark var. 100’ün altında ya da 100’ün biraz üzerinde çoğu ülkenin risk primi. Gösterge faizi artan tek ülke biziz. En çok döviz rezervi yitiren de biziz. Kuru en çok artan ikinci ülkeyiz. İlki Brezilya ama onun hem CDS’i bizim yarımız kadar hem de döviz rezervi kaybı sınırlı. Sonuç: Birincisi, su-i misal emsal olmaz. İkincisi, olduğunu kabul etsek bile biz yine de olumsuz yönde ayrışıyoruz.
FAİZ VE DÖVİZ
Kur ve döviz neden birlikte yükseliyor?
Çünkü Türkiye’nin riski artıyor. Riski artan bir ülkenin mali varlıkları satılır yani fiyatları düşer, faizleri yükselir. Elde edilen yerli para dolara çevrilince döviz talebi artar. Aynı koşullarda sermaye girişi de durduğundan döviz arzı azalır. Kur yükseliyor. ‘Yüksek faiz-düşük kur’ politikasından söz edenlerin üzerinde mutlaka düşünmeleri gereken olgular bunlar. Riskiniz artmadan, mesela enflasyonla inandırıcı biçimde mücadele etmek için faizi yükseltiyor olsanız, kurun yükselmemesi, aksine düşmesi beklenirdi. Riskinizdeki artış nedeniyle faiz yükseliyorsa, özetlediğim mekanizmayla kur da yükseliyor. Bu sadece bu döneme özgü değil; geçmişte de çok tekrarlanan bir olgu. Fazla geriye gitmeyeyim: Trump’un meşhur tweetleri sonrası 2018’de de gözlendi, 2019’un başlarında da.
Buradan önemli bir ders çıkıyor. Şu: Yüksek faizden şikâyet ediyorsak -ki etmeliyiz; ekonomide bir sorun olduğunun temel göstergelerinden biridir- faizi yükselten nedeni ortadan kaldırmak gerekir. Farklı bir ifadeyle, Türkiye’ye ilişkin risk algılaması ile mücadele etmek, onu yok denilecek bir düzeye indirmek ana hedef olmalıdır.
YÜKSEK KUR ZARARLI
Kur artışı büyümeyi nasıl etkiliyor?
Kur sıçramasının büyüme üzerine iki ters etkisi var. Birincisi, bizim yurtdışına sattığımız mallar yabancılar açısından ucuzladığı için ihracatımızı artırıyor. Ama Türkiye’nin döviz cinsinden borcu ile alacağı arasındaki fark (açık pozisyonu) çok fazla. 2018-2019 krizi patlak vermeden önce G-20’de karşılaştırma için kullandığım ülkeler arasında en yüksek açık pozisyon Türkiye’nin. Krizden sonra azaldı ama hala yüksek bir düzeyde. Özellikle de şirketler kesimi için geçerli bu sevimsiz olgu. Ne zararı var? Şu: Döviz kurunu sıçratacak herhangi bir şok şirketlerin bilançolarını tahrip ederek onları zor duruma sokar. Bir yandan faaliyetlerini azaltır ve işçi çıkarmaya başlarlar diğer yandan da bankalara olan borçlarını ödemekte zorlanırlar. Artan işsizlik tüketim harcamalarını azaltır; şirketler daha da zor duruma düşerler. Geri dönmeyen kredi miktarı artan bankalar kredi musluklarını kısarlar. Tüketim ve yatırım harcamaları düşer. Şirketler ve bankalar daha da zor duruma düşerler. Büyümeyi oldukça olumsuz etkiliyor bu unsur ve ihracattan gelen olumlu etkiye kıyasla ağır basıyor. Kur sıçramasının tek etkisi büyüme üzerine değil elbette. Maliyetleri artırarak enflasyonu yükseltiyor. Bu ülkeler arasında Arjantin’den sonra en yüksek enflasyon bizde. Sonuçta, artan risk ve faiz, sıçrayan kur ve çok yavaşlayan ya da daralan bir ekonomi ile baş başa kalıyoruz.
Bu durumda, doğal olarak kur sıçramalarından hoşlanılmıyor. Riski temelli olarak azaltıcı bir ekonomi politikası uygulanmayınca, kurda oluşan yukarıya doğru baskıyı azaltmanın iki temel yolu var: Merkez Bankası (MB) ya döviz satacak ve artan döviz talebine döviz arzını artırarak cevap verecek. Ya da faizi yükselterek lira cinsinden mali varlıklara olan talebi dövizin aleyhine artırmaya çalışacak ki dövize talep azalsın. Sorun şu ki rezerv sınırlı. Faizi yükseltmeden döviz satmak kur ataklarına karşı ülkeyi daha az korunaklı hale getiriyor; risk artıyor. Sorunları çözücü bir ekonomi politikası uygulamadan faizi belirgin biçimde artırsa, sorunlar ortadan kalkmıyor; bir süreliğine halının altına süpürülmüş olunuyor. Hiçbiri kalıcı çözüm değil. Kalıcı olmadıkları gibi, olumsuz şoklar ortadan kalkınca risk, faiz ve kur hareketleri biraz yatışsa da, bir sonraki şoka karşı daha kırılgan hale getiriyor ekonomiyi. Bu, önemli bir açmaz.
DIŞ KAYNAK İHTİYACI
Türkiye’nin acil dış kaynak ihtiyacının kabaca 40 milyar dolar olduğu söyleniyor. Neden böyle bir dış kaynağa ihtiyacımız var? Nasıl bulacağız?
Mayıs ayı itibariyle önümüzdeki on iki aylık dönemde ödememiz gereken dış borç toplamı 170 milyar dolar. Bunun 111 milyarı özel kesimin. Bunun da finans dışı şirketlere ait kısmı 62 milyar. Bir de cari açığı finanse etmek için dış kaynak gerekiyor. İlk altı ayın cari açığı 20 milyar dolar. Bir bu kadar daha olacağını düşünelim. Dolayısıyla, 210 milyar (170+40) dolarlık bir kaynak gerekiyor. ‘Acil’den kasıt birkaç aylık bir dönemse, 40-50 milyar gibi bir rakam ortaya çıkıyor.
Ancak ürkütmesin. İki nedenle. Birincisi, ‘normal koşullar altında’ bu tutarları Türkiye rahatlıkla temin edebiliyor. İkincisi, bir yıl içinde ödenmesi gereken dış borç içinde şirketlerin ticari ilişkileri nedeniyle oluşanlar var; bu ilişkiler uzun dönemli ilişkiler genellikle (ihracatın ve ithalatın karşı tarafları gibi). Keza, bankalar için de benzer durum bir ölçüde geçerli. Bunlar tekrarlanabilir borçlar. Sorun, ardı sıra olumsuz şokların yaşandığı, yani ‘normal olmayan’ dönemlerde.
VİRÜS ETKİSİ
Dünya ekonomisi de virüs yüzünden küçüleceğine göre, Türkiye’nin önü müzdeki birkaç yılı nasıl gözüküyor?
Pandeminin ilk aylarında alınan elzem sağlık kararları nedeniyle ekonomimiz keskin biçimde küçüldü, ihracatımız çok azaldı ve turizm gelirlerimiz yok mertebesine indi. Rekor istihdam kayıpları oluştu. Bunlar hemen her ülkede yaşandı. Temelde bu nedenle, çoğu ülke pandeminin ilk dalgasını kontrol altına aldığını düşündüğünde söz konusu kararları ortadan kaldırdı.
Tüm dünyada vaka sayısı artmaya başladı. Tüketici ve yatırımcı güveni şu ya da bu ölçüde darbe aldı. O zaman da şunu anladık ya da anlamamız gerekir: Tüketici ve yatırımcı güveni geri gelmeden ekonomilerin normale dönmesi çok zor. ‘Döner gibi’ işaretler gelse de çoğu ülkede vaka sayılarının artması bu dönüşün öyle kolay olmayacağını gösteriyor.
Çoğu ülke için önümüzdeki dönem –etkili ve geniş halk kesimlerine uygulanabilir bir aşı bulunup da yaygın biçimde uygulanana kadar- zorlu geçecek gibi görünüyor. Bizim için ek zorluk, bir yılı aşkın bir süredir uyguladığımız politikanın riskimizi artırıyor olması.
‘SAKIN HA’ DENİLEN…
Türkiye neden dış kaynak bulamıyor, yatırım gelmiyor, ucuz faizli kredi alamıyoruz?
Yurtiçi tasarruflarımız yetersiz düzeyde. Bu durumda makul bir düzeyde büyüyebilmek için bile yurtdışından borçlanmak durumundayız. Bu, zamanla borç stokumuzu artırıyor. Bir de makulün çok üzerinde büyümek için kredi artışı pompalanırsa daha çok dış kaynak gerekiyor. Borcumuz daha da yükseliyor. Ve yine ‘bir de’ var. Şu: Bu kaynaklar üretken yatırıma değil de alışveriş merkezine falan gidiyorsa, döviz kazanma kapasitemiz yeteri kadar artmıyor.
Bu temel kırılganlığımızın üzerine son bir buçuk yılda bir de şunları ekledik: “Enflasyonun altında faiz-çok hızlı kredi artışı-piyasa dışı dayatmalar (mesela aktif rasyosu)-kuru sabite yakın bir düzeyde tutabilmek için döviz rezervlerini eritmek”. Birkaç ayrı kriz modeli var. Elli yıl önce çıkan krizleri açıklayabilmek için geliştirilen ve ‘birinci kuşak’ olarak adlandırılan modelde ‘sakın ha’ denilen ne varsa yapıldı. Bu politikayı değiştirmek gerekiyor.
Yatırım kısmı ise daha derin sorunlarla ilgili: Özellikle de hukuk sistemimiz ve oyunun kurallarının ikide bir değiştirilmesi gibi sorunlar.
RANT VERGİSİ…
İhracatı yeterince artıramayıp dış açığın büyümesine sebep olan önceki yıllardaki temel politika tercihleri (hataları) nelerdir?
Dış açığın büyümesi hem ihracat hem ithalatla ilgili. Yukarıda belirttiğim politikalar, büyüme oranımızı potansiyelimizin üzerine çıkardıkça, ithalat ihtiyacımızı artırıyor. Ayrıca, riskimiz arttığı için daha yüksek maliyetle borçlanıyoruz. İhracat ile ilgili kısım ise asıl olarak üretken ve verimliliği artıran alanlara yeterince yatırım yapmamakla ilgili. Aksine inşaatı çok özendirdik. Mesela rant vergisi koyabilirdik; yapmadık. Öte yandan, döviz geliri olmayanların döviz cinsinden borçlanmalarını küresel krizden sonra kolaylaştırdık. Doğru yönde düzenlemeleri ancak Mayıs 2018’de yaptık.
MERKEZ BANKASI
Siz hem ekonomist hem Merkez Bankası uzmanısınız; Merkez Bankası’nın rezerv durumu nedir? Düşük rezerv kriz habercisi mi?
Ekonominin içinde bulunduğu koşullara bağlı. Ekonominizde önemli kırılganlıklar yoksa ve ileriye ilişkin güven veren düzgün ekonomi politikaları uyguluyorsanız, döviz rezervinin düzeyi pek önemli olmaz. Elbette kredi notu ve borç veren kurumlar dış borç ödeme kapasitenizi değerlendirirken rezerv düzeyine bakıyorlar. Ama sonuçta sözünü ettiğim koşullarda pek göze batmaz, değil ki krizin habercisi olsun.
Ekonominiz kırılgansa, bu durumda rezervlerinizin düzeyini göze batırmayacak politikalar izlemelisiniz. Bunların başında da son bir buçuk yılda yaptıklarımızı yapmamak geliyor.
Merkez Bankası’nın bağımsız olup olmaması, ekonomiyi nasıl etkiledi, nasıl etkiliyor?
Bağımsızlık elbette çok önemli. Türkiye’nin risk primini düşürür. Ancak diğer politikalar kırılganlıklar yaratıyorsa, bağımsızlık tek başına bir işe yaramaz.
ÇIKIŞ ZOR DEĞİL
Çıkış için gerekli iktisat politikaları nelerdir?
Çıkış zor değil. Önce mevcut yangını söndürmek gerekiyor. Birincisi, kararlı olunduğunu herkese göstermek gerekir. MB faizi belirgin biçimde artırmalı. Bunun yolu da tek bir faizden piyasayı fonlamaktan ve o faizi de yüksek tutmaktan geçer. Aksine davranışlar, faiz yükseltmek için gönülsüz olunduğu algısını doğurur; yangını söndürmek zorlaşır.
İkincisi, kamu bankalarından çok hızlı kredi artışına gidilmesi uygulamasından vazgeçmeli. Özel bankaları da kredi artışına gitmeye zorlamak uygulaması terk edilmeli. Bu çerçevede, piyasa dengelerini bozan ve finans sisteminin sağlığı açısından iyi olmayan “aktif rasyosu” denilen uygulamaya son vermek gerekir.
Üçüncüsü, döviz rezervlerini eriterek dövize müdahale politikası terk edilmelidir. Ekonomisinde kırılganlıklar varsa, faizi enflasyonun altında tutarken, bol bol kredi açılmasını özendirirken/zorlarken, döviz kurunu sabite yakın bir düzeyde tutmayı bugüne kadar hiçbir ülke başaramadı, başaramaz.
Dördüncüsü, rezervinizi yükseltecek ve azımsanmayacak bir dönem için döviz temin edilmesini sağlayacak uluslararası anlaşmalar için görüşmelere başladığınızı duyurmak iyi olur.
Sonra da bir daha bu sorunlar yaşanmasın diye adımlar atılmalı: MB ve BDDK bağımsız olmalı. Kamu bankalarının sermayeleri güçlendirilmeli. Tüm bankalarda artacak geri dönmeyen kredi probleminin çözümü için şimdiden kolları sıvamalı. Döviz geliri olmayanların döviz cinsinden borçlanmalarını zorlaştırmalı.
Ve birkaç reform: Öncelikle adil bir hukuk sistemi ve bağımsız bir yargı oluşturulmalı. Liyakata dayalı atama sistemi geliştirmeli ve uygulamalı. Arazi rantı vergilendirilmeli. İhale kanunu değiştirilmeli. Daha nitelikli öğretmen ve öğretim üyesi yetiştirecek adımlar atılmalı. Prof. Dr. Mustafa Özcan ile yaptığınız söyleşi bu açıdan ufuk açıcı. Öğretim üyeleri kısmı için Dünya gazetesinde ara sıra bazı önerilerde bulunuyorum (mesela 21 Temmuz).
PROF. DR. FATİH ÖZATAY KİMDİR?
2001’de TCMB Başkan Yardımcılığı görevini üstlenen Prof. Dr. Fatih Özatay, 2006’dan bu yana TOBB Ekonomi ve Teknoloji Üniversitesi İktisat Bölümü öğretim üyesidir. “Parasal İktisat: Kuram ve Politika” ile “Finansal Krizler ve Türkiye” adlı kitapları var. Dünya Gazetesi’nde ekonomi yazıları yazıyor.
18/08/2020 00:44
Oniki Adalar’ı niye almamışız?
92
Cumhurbaşkanlığı Arşiv Daire Başkanı Muhammet Safi’nin adalar konusunda araştırmaları var mıdır, bilmiyorum ama attığı tivit önemli:
“Almanlar Oniki adayı bize vermek istiyor. Zamanın Başbakanı Şükrü Saraçoğlu Cumhurbaşkanlığına soruyor: Adaları alıp İngilizlere verebilecek miyiz? İnönü cevap veriyor: Adaları almıyoruz...”
Safi, bunun çok bilinen belgesini de yayınladı: İkinci Dünya Savaşı sırasında Oniki Adalar’ı işgalleri altında bulunduran Almanlar, Eylül 1943’te 12 Adalar’ı Türkiye’ye vermek istemişler ama İnönü kabul etmemişti…
Öyle bir izlenim uyanıyor ki, İnönü altın tepside sunulan Oniki Adalar’ı almamıştı, alsa bile İngilizlere verecekti…
Akdeniz’de karasuları ve Münhasır Ekonomik Bölge ihtilaflarının keskinleştiği günümüzde bu tivitler akademik tarih tartışması değil, siyasi bir tavır izlenimi veriyor; “Lozan’ı bize yutturdular” söylemi gibi…
HİTLER’İN İKRAMI!
Evet doğrudur; Nazi Almanyası elindeki Oniki Adalar’ı Eylül 1943’te Türkiye’ye teklif, etti, İsmet Paşa kabul etmedi.
12 Adalar’ı Türkiye ilk teklif eden de Hitler değildi…
Stalin de 4 Şubat 1942’de İngiltere Dışişleri Bakanı Eden’le görüşmesinde, hem Oniki Adalar’ın hem Bulgaristan’ın bir bölümünün Türkiye’ye verilmesini teklif etmişti!
İkinci Dünya Savaşı’nın o aşamasında Churchill de Oniki Adalar’ın tamamını değil ama Rodos’un ve birkaç adanın Türkiye’ye verilmesi görüşündeydi.
Fakat Stalin’in de Churchill’in de bir şartı vardı; Türkiye’nin Nazi Almanya’sına karşı fiilen savaşa girmesi!
1943 başlarında ilk önemli yenilgilerini alan Hitler’in Eylül 1943’te Oniki Adalar’ı Türkiye’ye teklif etmesinin sebebi, Nazi Almanyası lehine bu adaların bekçiliğini Türkiye’nin üstenmesini istemesiydi.
Zaten söz konusu belgede de Alman Büyükelçi Von Papen “Türklerin bu şartlarda adaları teslim almayacaklarından emin olduğunu” söylemekte, Başbakan Saracoğlu da “Almanların maksadı”nı ve “şartlarını” sormaktadır.
Hitler’in Oniki Adalarla ilgili teklifini Türkiye’nin kabul etmesi Almanya yanında savaşa girmek demekti!
Girsek miydi?!
Savaş sonunda Doğu Avrupa gibi bizi de Kızıl Ordu mu ‘kurtarsa’ idi?!
İTALYA’DAN YUNANİSTAN’A
On İki Adalar 1911 yılında İtalya tarafından işgal edilmişti. Birinci Dünya Savaşı’nda galipler arasında bulunan İtalya, Sevr’de İzmir-Antalya bölgesini de kendine ayırmıştı. Milli Mücadele ve Lozan’da bugünkü topraklarımız kurtarılmış fakat adaları almak mümkün olmamıştı.
İkinci Dünya Savaşı’nda ise Mussolini Hitler’le beraberdir. Mussoli’nin mağlubiyeti üzerine Hitler 1941’de Oniki Adaları ve Yunanistan’ı işgal etti.
Yunanistan’da bir taraftan komünistler, diğer taraftan Yunan milliyetçileri Nazi işgaline karşı direniş başlattılar. İnönü Meis adasını ve beş adayı istediğinde, Churchill “Yunan direnişçilerini ödüllendirmemiz lazım” demiştir.
Geleneksel olarak da İngiltere Yunan yanlısıdır; adalarda nüfus çoğunluğu da Rum’dur.
Nazi orduları 1942 sonlarında yenilmeye başlamıştı. İngiltere Eylül 1943’te Ege denizinde askeri harekât başlattı. İşte Hitler’in Oniki Adalar’ı Türkiye’ye teklif etmesi bu dönemdedir.
Türkiye’nin bunu kabul etmesi, mağlup Almanya’nın yanında yer almak olurdu!
Ne dersiniz; öyle bir ortamda Hitler’in Oniki Adalar ikramını kabul temeli miydik?!
LABORATUVAR GİBİ BAKMAK
Türkiye İkinci Dünya Savaşı sonunda Meis’i ve birkaç adayı alabilir miydi?
Bu tarihçilerin tartışması gereken bir konudur. Partizanca çarpıtmalara kapılmadan tartışmak ufuk açıcı olur.
Bu noktada son derece değerli akademik bir eseri okurlarıma önemle tavsiye etmek istiyorum: Genç bilim insanı Dr. Hazal Papuççular’ın “Türkiye ve Oniki Ada” adlı akademik eseri. (İş Bankası Yay. 2019)
Türk, İngiliz ve İtalyan arşivlerine, çok zengin bir literatüre dayanan geçek bir akademik eser.
Sovyet ve Kızıl Ordu tehdidinin nasıl bir seyir izlediğini anlatan Dr. Papuççu, savaş dışı kalma başarısını gösteren Ankara’nın “yalnız” kaldığını da belirterek 12 Adalar konusunda şöyle diyor:
“Türkiye’nin Müttefiklerle arasını düzeltmeye çalıştığı bir dönemde bu teklifi kabul etmesi mümkün görünmüyor.” (s. 200)
Mümkün görenler de siyaset katmadan kendi tezlerini tarihçilik metotlarıyla ortaya koymalı.
Siyasi tarafgirlikten kurtulup tarihe bir laboratuvar gibi yani anlamak için bakmakta çok geciktik; 21. Yüzyıldayız malum.
21/08/2020 01:28
Misak-ı Milli ve adalar sorunu
59
Doğu Akdeniz’de ve Ege’de yaşamakta olduğumuz sıkıntıların sorumlusu Lozan Antlaşması ve İkinci Dünya Savaşı’nda Oniki Adaları almamış olmamız mıdır?
Cumhurbaşkanı Erdoğan CHP’yi eleştirirken, “Misak-i Millî sınırlarına sahip çıkılmamasıyla, adalar meselesinde ürkek davranılmasıyla çok büyük maliyetler ödendi” diye konuştu.
Şunu da söyledi:
“Güneyimizdeki zengin enerji kaynaklarının da dışında bırakıldık. Aynı şekilde Ege ve Akdeniz’de yüzleştiğimiz kronik sorunların temelinde bu dönemde yapılan yanlış hamleler bulunuyor.”
Elbette Kıbrıs ve Oniki Adalar bizde olsaydı durum farklı olurdu ama tarihteki bu kayıpların sorumlusu Lozan mı?
KIBRIS’IN KAYBI
Evvela “güneyimizdeki zengin enerji kaynaklarının dışında” kalmamızın en önemli sebebi, 1 Temmuz 1878’de Kıbrıs’ın fiilen İngiltere’ye verilmesidir.
Plevne’yi aşan Rus ordusu İstanbul’un Yeşilköy banliyösüne kadar gelmişti. Başkumandan Grdandük Nikola, 18 Şubat 1878’de Çar’a şu telgrafı çekiyordu:
“Uzakta Ayasofya’nın minareleri görünüyor. Bizi durduracak hiçbir kuvvet yok. İstanbul’a girmek için müsaadenizi bekliyorum.”
135 bin kişilik Rus ordusu, ancak İngiltere ve Almanya’nın müdahalesiyle durdurulabilirdi. Bunun bedellerinden biri, diplomasi kabiliyeti tartışmasız olan Abdülhamid’in mecburen Kıbrıs’ın “kullanımını” İngiltere’ye vermesiydi!
Bunun sorumluluğu yarım asır sonraki Lozan’a yüklenebilir mi?
Asıl sorgulanması gereken; Osmanlı’nın bilim ve sanayi devrimlerini kaçırmış olmasıdır.
Bu çöküşün son noktası, Birinci Dünya Savaşı sonunda İstanbul’un işgali ve Yunan ordusunun da Sakarya nehrine kadar ilerlemesidir.
MİSAK-I MİLLİ
Artık vatansever nesillerde imparatorluk fikri çökmüş, “milli devlet” (ulus devlet) düşüncesi doğmuştur. 17 Şubat 1920 Salı günü Osmanlı Mebusan Meclisi’nin kabul edildiği “Misak-ı Milli”, bizim siyasi kutsallarımızdan biridir, bir ulus devlet belgesidir.
Oniki Adalar'ı 1911'de, Ege Adalarını 1912'de kaybettik. Misak-ı Milli ise 30 Ekim 1918'de elimizde olan toprakları içerir. Bu sebeple:
Misak-ı Milli’de, Oniki Adalar yoktur!
Balkan harbinde bir Averof zırhlısı karşısında nasıl zaafa düştüğümüzü bilen o nesiller, adalardaki nüfus durumunu da biliyorlardı.
Misak-ı Milli’de bulunmadığı halde, Lozan’da Meis adasını ve Oniki Adalardan altı tanesini almak istedik, alamadık.
Yunan’ı denize döken Türk ordusunun elinde çıkarma gemileri mi vardı?
İzmir limanında da İngiliz, Fransız, İtalyan harp gemileri bekliyordu.
Batum ayrı mesele. Lozan’da iki hedef eksik kaldı: Batı Trakya’da plebisit yaptıramadık, Kuzey Irak’ı alamadık.
Bunları gerçekleştirmeye kalkmak, bize Trakya’yı kaybettirirdi; Anadolu’dan çekilen Yunanistan, Batı Trakya’da tüm Trakya’yı işgal edebilecek kuvvet yığınağı yapmıştı!
1943’te Hitler’in ikram ettiği 12 Adaları almak da Türkiye’yi İkinci Dünya Harbi’nin içine atmak olurdu.
GÜÇLÜ VE ZAYIF YÖNLERİMİZ
Kaldı ki, bugün mevcut sınırları veri alarak çözümler geliştirmek zorundayız. Bugün Türkiye’nin güçlü tarafları vardır, zayıf tarafları vardır.
Prof. Dr. Deniz Ülke Arıboğan “Pencere” adlı dijital gazetede çok önemli bir tahlil yayınladı. Türkiye’nin güçlü yönlerini sayıyor: Jeopolitik konumumuz, bölgede üç denizi bağlayan tek ülke olmamız, hakkaniyetli bir paylaşım istememiz, Libya ile anlaşma, uzmanlaşmış Hariciye ve istihbarat personelimiz, KKTC’nin varlığı, askeri kapasitemiz, güçlü merkezi otorite, partiler üstü ‘mavi vatan’ uzlaşması, NATO üyesi olmamız.
Zayıf yönlerimiz:
“Özellikle Akdeniz çevresindeki diplomatik yalnızlığımız ve ideolojik dış politika yönelimimiz… Karşımızdaki ititfakın güçlü ve çok taraflı yapısı; Yunanistan, Fransa, Güney Kıbrıs, Suud, BAE, Bahreyn, Mısır, İsrail…”
‘Zayıf yönlerimiz’ listesinde ekonomik durum, hükümetin otoriterliği, ülke içinde siyasi fay hatları gibi faktörler var. (https://www.gazetepencere.com/gazete/0820/oe73/sayi305.pd)
Şimdi “mavi vatan” için en önemli görevimiz, “Akdeniz çevresindeki diplomatik yalnızlığımız” başta olmak üzere zayıf yönlerimizi onarmak, dostlarımızı artırıp düşmanlarımızı azaltmak olmalı.
Unutmayalım, Lozan’ı yapanlar Balkanlar’da “Balkan Paktı”nı, Doğu Akdeniz’de “Sadabat Paktı”nı kurmuşlardı. 1930’larda, 40’larda Ürdün Kralı Abdullah’ın ikinci ikametgahı İstanbul’du…
Dış politika konularında tarih üzerinden iç politika yapmanın bir faydası yok. Tek Parti devrini eleştireceksek kuvvetler ayrılığını reddeden otoriter sistemini eleştirelim.
19/08/2020 00:53
Faiz, döviz, altın
57
Üçü birden tırmanıyor. Faiz yükseliyor, döviz yükseliyor, altın yükseliyor, Türk Lirası ve Merkez Bankası’nın rezervleri eriyor.
Tabii ki iktidarın amacı böyle bir ekonomik tablo değildi.
Hatta Cumhurbaşkanı Erdoğan iki yıl önce referandum kampanyasında şöyle diyordu:
“Bu kur filan, bunların hiçbirisi bizim geleceğimizi belirleyen şeyler değil. Bizim geleceğimizi, biz belirleyeceğiz. 24’ünde siz bu kardeşinize yetkiyi verin, ondan sonra bu faizle şunla bunla nasıl uğraşılır göreceksiniz.” (19 Haziran 2018)
Aynı gün Erdoğan “Yastık altında hala döviz varsa TL’ye çevirelim. Bize ekonomik harp ilan edene bizim de gereğini, milli seferberliği yapmamız lazım” diyordu.
Birçok vatandaşımızın dolar yaktığını, yere atıp çiğnediğini TV ekranlarında görmüştük.
Cumhurbaşkanı Erdoğan, “faiz sonuç değil sebeptir” diyordu… Faiz siyasi kararla indirilirse enflasyon da döviz de inerdi yani…
Bu söylem ucuz kredi bekleyen geniş kitlelerden oy da getiriyordu.
HÜKÜMET SİSTEMİ
CB hükümet sistemine geçtiğimizden beri, iki yıllık bir tecrübe yaşadık. Dünyada hiçbir demokratik ülkede bir makama verilmeyen yetkiler Cumhurbaşkanı’na verildi.
Kanunla yapılabilecek düzenlemeler OHAL döneminde KHK’larla yapılıverdi.
Önceki yıllarda Merkez Bankası araçsal bağımsızlığına sahip çıkıyor, seçimlere göre değil, uzun vadeli enflasyonla mücadele programına göre para politikaları uyguluyordu. Yani faizin enflasyon üstünde olması, dövizin rezerv satarak değil, para politikalarıyla frenlenmesi…
Erdoğan o zaman Merkez Bankası’nı ve onun bağımsızlığını savunan Ali Babacan’ı, Mehmet Şimşek’i “faizciler” diye suçluyor, hatta faizi indirmemenin “ihanet” olduğunu söylüyordu. (27 Şubat 2015)
CB sisteminde bütün bu engeller kalktı: Merkez Bankası’nda görev şartları KHK ile değiştirildi, Merkez Bankası Başkanı “laf dinlemiyor” diye görevden alındı. (5 Temmuz 2019)
Faizi siyaseten indirmenin, ucuz faizli kredi dağıtmanın önünde hiçbir kurumsal, hukuki ve siyasi engel kalmamıştı.
Neticesi ne oldu?
FAİZ SORUNU
Neticesi, iktisatçı Prof. Fatih Özatay’ın dediği gibi: “Gösterge faizi artan tek ülke biziz. En çok döviz rezervi yitiren de biziz. Kuru en çok artan ikinci ülkeyiz… Çünkü Türkiye’nin riski artıyor. Riski artan bir ülkenin faizleri yükselir. Elde edilen yerli para dolara çevrilince döviz talebi artar. Sermaye girişi de durduğundan döviz arzı azalır.” (Eğrisi Doğrusu, Karar, 17 Ağustos)
Aynen böyle, işte dolar da faiz de altın da yükseliyor.
Eriyen TL’nin değeri ile Merkez Bankası’nın rezervleri!
Kişi başına gelirimiz 12 bin dolardan 9 bin dolara düştü.
Faizin sebep değil, sonuç olduğu zaten iktisat kitaplarında yazılıydı. Onun içindir ki, Osmanlı’da yükselme devrinde bile sermaye yetersizliğinin sonucu olarak resmi faiz yüzde 12 civarındaydı…
Avrupa’da ise sermaye bolluğunun sonucu olarak faiz yüzde 4-5 civarındaydı.
Fakat iktisat kitapları ne yazarsa yazsın, son altı, yedi yılda Türkiye’de “faiz sebeptir” diye bir uygulamaya geçildi: Faiz aşağı çekilince yatırımlar artacak, enflasyon ve döviz fırlamayacaktı.
Bu ‘teori’ CB sisteminin verdiği muazzam güçle uygulandı, sonucu ortada: Gösterge faizi artan tek ülke Türkiye… En yüksek faizle dış borçlanma yapan iki ülkeden biri Türkiye.
DIŞ GÜÇLER
Dış güçlerin ekonomimize saldırdığı gibi ifadeler siyasi propagandadır. Oy getiriyor ama sorun çözmüyor. Bizzat Cumhurbaşkanı Erdoğan “17 yılda ekonomimize yaklaşık 220 milyar dolarlık doğrudan uluslararası sermaye girişi oldu” demişti.
‘Dış güçler’ niye o kadar yatırım yapmış Türkiye’ye?
Şimdi de yatırımları batsın diye mi ekonomimize saldırıyorlar?
İktidar rasyonel düşünerek “nerede hata yaptık?” diye sormalı ve yeniden güven yaratabilmek
İçin yüksek sesle açıklamalıdır...
İktisatta doğru model, dışa açık kurallı piyasa ekonomisidir.
Kuvvetler ayrılığı, bağımsız yargı ve etkin parlamento denetimi olmadan güven veren yönetim olamaz.
Merkez Bankası ve Düzenleme ve Denetleme kurulları siyaset karşısında araçsal bağımsızlığa sahip, ihaleler şeffaf olmalıdır.
Liste uzatılabilir; kısaca modern hukuk devleti, dışa açık kurallı piyasa ekonomisi…
Türkiye o yola girdiğinde faiz yüzde 4.5’a kadar inmişti, değil mi?
23/08/2020 00:30
Büyük müjde
106
Karadeniz’de TPAO tarafından 320 milyar metreküp doğal gaz bulunması, elbette büyük müjdedir. Elbette sevinmeliyiz, emeği geçen herkesi kutlamalıyız.
1954’te TPAO’yu kuran merhum Adnan Menderes’ten itibaren Türkiye’nin tek başına bu keşfi yapabilecek güce gelmesinde katkısı olan bütün hükümetleri ve bugün hükümeti de kutlamalıyız.
Bu sevinci yaşarken, bu kutlamayı yaparken mutlaka “ama” demeyi de ihmal etmemeliyiz.
Türkiye’nin geleceği hakkında doğru düşünebilmemiz için bu “ama” rezervini koymamız gerekir.
Zira bu doğal gaz keşfi Türkiye’nin “görülmedik zenginlikte” ve “Türkiye’nin ligini değiştirecek” değildir.
Hele de “eksen değişmesi” söz konusu olamaz.
Türkiye’nin özlediğimiz zenginliğe ulaşması bilime, teknolojiye ve hukuka bağlıdır.
KEŞiF NE KADAR BÜYÜK
Bütün politikacıların konuşmasında propaganda faktörü vardır. Biz propaganda unsurlarını ayıklayıp gerçeği görmek için teknik uzmanlığa sahip Enerji Bakanı Fatih Sönmez’in şu sözlerine bakalım:
“Yeni kaynak bulamazsak bile bu gaz 7- 8 yıllık ihtiyacı karşılar. Gaz ve petrol fiyatlarını bilmeden geleceğe dönük bir tahmin zor olacaktır. Geriye dönük hesaplandığında gazın değeri 65 milyar dolar.”
55-56 milyar olarak hesaplayanlar da var.
Kabaca yılda 8-9 milyar dolar. Büyük para, lakin Türkiye’nin çapına göre ‘yetmez ama evet’ seviyesinde.
Sayın Bakan ‘cari açık sorunumuz kalmayacak’ gibi büyük laflar etmiyor, mühendis rasyonelliğiyle şöyle diyor:
“Doğal gaz ve petrole (yılda) 40 milyar dolar seviyesinde ücret ödüyoruz. Bunları azaltacağız ve cari açıkta pozitif katkı sağlayacağız.”
Çözüm demiyor, pozitif katkı diyor; doğrusu bu!
TÜRKİYE’YE LİG ATLATIR MI?
TPAO’nun açıklaması şöyle:
“Şu an itibarı ile yapılan keşfin yaklaşık 320 milyar metreküp civarında rezerve sahip olduğu hesaplanmaktadır…. Modelin benzer komşu yapılarda da test edilmesiyle bahse konu rezervin daha da yüksek seviyelere ulaşması beklenmektedir.”
Buna da yürekten inşallah diyelim, ama…
Yeterli olmadığı açık. Bu yüzdendir ki, abartılı propaganda söylemlerinin etkisiyle düşen dolar, 320 milyar metreküp olduğu açıklanınca tekrar yükseldi.
Rusya’nın rezervi 50 trilyon, İran’ınki 33, Katar’ın 24 trilyon metre küp!
Bizimki öyle “lig atlacacak” yahut “eksen değiştirecek” bir rezerv değil.
İnşallah yenilerini buluruz. Ege ve Doğu Akdeniz’deki kaynaklar Türkiye için hayati derecede önemli; oralarda da inşallah çok iyi sonuçlar alırız ama yetmez…
Türkiye’yi “muasır medeniyet” yani gelişmiş ülkeler seviyesine ulaştıracak “eksen” bilim, teknoloji, dışa açık kurallı piyasa ekonomisi, hukukun üstünlüğü, özgürlükçü demokrasi değerlerinden oluşan “eksen”dir.
EKSEN DEĞİŞMESİ NE DEMEK?
Doğal gaz keşfi üzerine Bakan Albayrak’ın ekonomik üslupla yetinmeyerek “ne doğu, ne batı, yeni eksen Türkiye” diye konuşması son derecede önemlidir.
Sayın Albayrak siyasi aidiyet ve sadakat eksenimizin Türkiye olmasını kastediyorsa elbette böyledir. Fakat gaz bulunana kadar iktidar 18 yıldır böyle değil miydi?!
18 yıldır Ak Parti iktidarının “eksen”i neydi? “AB projesi Cumhuriyet’ten sonra en büyük modernleşme projesidir” diye konuşurken eksen neydi?
Batı’dan 220 milyar dolar yatırım sermayesi alırken iktidarın ekseni neydi?
Bu “ne doğu, ne batı” söylemi, Nasır’dan, İran Devrimi’ne (lâ şarkiye, lâ garbiye), hatta Tito ve bir ölçüde Nehru’ya kadar, Üçüncü Dünyacı bir slogandır.
Sayın Bakan’ın bu fevkalade önemli meseleyi açıklığa kavuşturmasına ihtiyaç var.
PETROL-GAZ VE OTOKRASİ
Gaz ve petrol bir ülkeyi çok uzun yıllar besleyecek kadar büyükse kapalı rejimler devam edebiliyor. Ucuz vergi, bol sübvansiyon, kontrollü işletmeler, iyi beslenen bürokrasi, kitlelerin bu gelire bağımlılığı gibi faktörlerle otokrasiler ayakta kalmaktadır.
Michael Ross, Viola Lucas ve Thomas Richter gibi bilim insanları bu gerçeği akademik araştırmalarla da ortaya koydular.
Venezuela, Rusya, İran, Körfez şeyhlikleri ve Suud rejimleri gaz-petrol rantı sayesinde ayaktalar.
Rantsız ekonomi olmaz ama sağlıklı gelişme yolu eğitim, teknoloji, dışa açık kurallı piyasa ekonomisi, hukukun üstünlüğü yoluyla sağlanan ve ihraç edilen sanayi, tarım ve hizmet üretimidir.
Daha çok gaz bulalım ama Türkiye için bundan başka yol ve başka eksen yoktur.
25/08/2020 00:57
Cumhurbaşkanı kararı mı kararnamesi mi?
36
İstanbul’da Emniyet teşkilatında 'Takviye Hazır Kuvvet Müdürlüğü' kuruluyor.
Bu konuda 20 Ağustos’ta bir “Cumhurbaşkanı Kararı” yayınladı.
Hukuki bakımdan gözden geçirilmesi gereken bir karar.
Önce 2844 Sayılı bu “karar”ı görelim:
“İstanbul ilinde Emniyet Genel Müdürlüğü’nün doğrudan merkeze bağlı taşra teşkilatı olarak Takviye Hazır Kuvvet Müdürlüğü kurulmasına karar verilmiştir.
Recep Tayyip ERDOĞAN, CUMHURBAŞKANI”
Emniyet teşkilatı içinde böyle bir kuvvet Cumhurbaşkanı tarafından oluşturulabilir fakat “karar”la mı, “kararname” ile mi?
Öncelikle “karar”daki sorunlara bakalım.
BELİRSİZ YETKİLER
Madem böyle bir “müdürlük” kurulacak, “karar”da bu “müdür”ün emniyet teşkilatı içindeki yeri, yani bağlı olduğu makam, “müdür” olarak atanacak kişide aranacak nitelikler, “müdür”ün görev ve yetkileri ayrıntılı olarak belirtilmeliydi.
Şu okullar mezunu, şu kadar hizmet tecrübesine sahip gibi...
Bu şartlar açıkça belirtilmedikçe “müdür” atamak son derece keyfi tercihlere açıktır.
Emniyet teşkilatındaki genel kural ve teamüllerden bahsederek “şöyle denilmek isteniyor” diye izahlar getirmek, hukuk devletinde bir anlam taşımaz.
Nitekim idare bünyesinde bir “müdürlük” kurmak için gereken bu hukuki şartlar belirtilmediğinden, hangi liyakat şartlarına göre atandığını tam bilemeyeceğimiz “Takviye Hazır Kuvvet Müdürü”nün Vali emrinde ve Valiye karşı sorumlu olup olmayacağı da belirsizdir.
Hatta “doğrudan merkeze bağlı” ifadesi, Vali’nin sorumluluğu ve yetkisi olmayan bir hazır kuvvet kurulacağı izlenimini vermektir.
Amaç kültürümüzde daha bir “devlet memuru” olan valiyi dışlamak değilse, bu konu bir kararnameyle yeniden düzenlenmelidir.
YETKİ VE SORUMLULUK BELİRSİZ
Diğer bir sorun; böyle bir müdürlük “karar”la mı, “kararname” ile mi kurulmalıydı?
Türk devlet geleneğinde ve parlamenter sistemde “idarenin kanuniliği” ilkesi geçerliydi; idareyle ilgili yetki ve sorumluluklar, ancak kanunla veya ilgili konuda özel kanunun verdiği açık yetkiyle düzenlenebilirdi.
Anayasamızın bu konudaki 123. Maddesinde CB sistemiyle bir değişiklik yapıldı: Bu düzenlemeler “kanunla ve CB Kararnamesi” ile yapılabiliyor artık.
Bu durumda Takviye Hazır Kuvvet Müdürlüğü, kararnameyle kurulmalıydı.
Çünkü böyle bir müdürlüğün kurulması “düzenleyici işlem”dir; ancak kararnameyle yapılabilir.
“Karar” ise bireysel işlemler, mesela atamalar için söz konusudur.
Fakat yeni sistemin getirdiği sorunlardan biri de “karar” ve “kararname” kavramlarının muğlak olmasıdır. Prof. Kemal Gözler’in gösterdiği gibi, “karar” ve “kararname” kavramları karışmakta, karar, kararname, yönetmelik, genelge gibi tasarrufların numaralandırılmasında da tutarsızlıklar bulunmaktadır. (Kemal Gözler, İdare Hukuku, cilt 1, s. 360-361)
Kararnameler aleyhine davalar Anayasa Mahkemesinde, diğeri için davalar Danıştay’a açılacağı için, bu karışıklık yargı sürecinde de karışıklığa, uzun gecikmelere yol açabilir.
HUKUK DEVLETİNİN MİMARİSİ
Meselenin siyasi tarafı da vardır elbette. Gelecek Parti lideri Ahmet Davutoğlu’nun sorduğu gibi, böyle bir kuvvete neden ihtiyaç hissedilmiştir? Valilerin denetiminde olmayan bir güç kim tarafından denetlenecek, kim tarafından o gücün yanlış uygulamaları olursa cevap oluşturulacak?
Bekçiler silahlandırıldığı gibi valinin jandarma gücünü kullanması da mümkünken neden böyle bir Takviye Kuvvete ihtiyaç duyuldu? Bunun topluma açıklanması lazım.
Tabii hukuki boyut daha önemlidir: “Demokratik hukuk devletinin mimarisini bozmamak lazımdır.”
CB sisteminden önceki “idarenin kanuniliği” ilkesinin, yani bu tür düzenlemelerin ancak kanunla yapılabileceği ilkesinin doğru olduğu kanaatindeyim.
CB sistemi denetim ve denge unsurları zayıf bir sistemdir. Yürütme erki, Dr. Dilşat Çiğdem Sever’in deyişiyle, “yürütmenin artık kendini var etmesi ve sınırlarını kendisinin belirleyebilmesi, yani [parlamento gibi] başka bir iradeye/güce ihtiyaç duymaksızın kendinden üreme kabiliyetine (parthenogenesis) sahip olmaya başlaması” söz konusudur. (www.kamuhukukculari.org › DilAad_yOidem_Sever)
Kuvvetler dengesini kurmak için yürütme karşısında yasamayı ve yargıyı güçlendirecek anayasa reformlarına ihtiyaç olduğu bir kere daha görülüyor; Fransızların 2008’de yasama ve yargıyı güçlendirmek için yaptığı reformlar gibi.
26/08/2020 00:42
İran mı Japonya mı?
83
Türkiye İran kadar büyük doğal gaza mı, Japonya kadar büyük sanayiye mi sahip olmalı diye sorulsa hiç şüphesiz hepimiz Japonya’yı tercih ederiz.
İran 35 trilyon metreküp gaz rezerviyle dünyada Rusya’dan sonra ikincidir.
Her ülke çok büyük petrol veya gaz rezervleri bulursa kolaylıkla İran gibi, Suud yahut Körfez şeyhlikleri gibi kolayca zengin olur…
Fakat Japonya olmak çok zordur. Japonya olmak için neler lazım neler: Eğitim, dünyada en saygın üniversitelerinden beş on tanesi, yaratıcı düşünce, endüstriyel zihniyet, iş disiplini, teknoloji üreten dev şirketler, bütün bunların zeminini teşkil eden bilim zihniyeti ve sağlam bir hukuk düzeni…
Japonya’da Liberal Demokrat Parti 25 yıl iktidarda kaldı; parti içi gruplar iktidara geldi, gitti. Ama ne sistem kavgaları oldu ne ideolojik kutuplaşmalarla toplumsal enerji israf edildi.
Bu örnek her şeyi anlatıyor.
EĞİTİM VE SANAYİLEŞME
Japonya hakkında bizde çok yayın vardır. Abdülhamid de İttihatçılar da Japonya’ya özenirdi. Maliye Bakanı Cavit Bey ucuz kredi için Avrupa başkentlerini dolaşırken, Japonya gücüne ulaşacak bir Osmanlı’nın sağlayacağı istikrarla bütün dünyaya yararlı olacağını anlatıyor ama inandırıcı olamıyordu.
Japonya hakkında Ali Akkemik’in “Japonya’nın İktisadi ve sosyal Tarihi” adlı muhteşem eseri İstanbul Bilgi Üniversitesince yayınlandı. Yazımdaki verileri oradan aldım.
Aşağı yukarı Tanzimat yıllarında Japonya ile birlikte yola çıkmışız.
1870 yılında sabit fiyatlarla kişi başına gelir Osmanlı’da 825 dolar, Japonya’da 732 dolardır; biz biraz da öndeymişiz.
İktisat tarihçisi Charles Issawi’ye göre bu, o zamanki Avrupa’nın beşte biri, İngiltere’nin onda biri düzeyinde bir gelirdi!
Bugün Japonya’da kişi başına gelir 3540 bin dolar, bizde 9 bin dolar!
Bir muhasebe yapmamız gerekmiyor mu?
Osmanlı imparatorluğu çok dağınıktı; bugün heyecan duyduğumuz “üç kıta”, ağır bir yük haline gelmişti: 1800’lerin başından itibaren sürekli ayrılıkçı ayaklanmalar, savaşlar. Bunların faturası çok ağırdır.
Bugün için ders almamız gereken başka faktörler de var: Japonya’da eğitim ve sanayileşme başarısı.
JAPON ‘MUCİZESİ’
Bizim gibi Yargıtayları, Sayıştayları, Danıştay’ları onlar da Batı modelinde kurmuş. Onlar da Meşrutiyet ilan etmiş…
Devlet kurumlarının modernleşmesini tamamlamayı onlar başarmış.
Eğitimi ve sanayileşmeyi onlar başarmış.
Bunları başaracak Batı eğitimli veya içeride iyi eğitim almış nesiller yetiştirmişler.
Modernleşme ve sanayileşme göstergesi olarak, Birinci Dünya Savaşı başında Japonya’nın dört adasında demiryolları uzunluğu 12.360 km’dir.
Bütün Ortadoğu’ya sahip olan Osmanlı’da ise 5.700 km’dir.
Bunun 4136 km’si Cumhuriyet’e kalacak, Cumhuriyet 27 yılda 3.764 km “demir ağlar” örecektir.
Modernleşme ve sanayileşme farkının somut sonucu: 1905 yılında Japonya Rus ordusunu mağlup edecektir. Bahsettiğim kitapta ayrıntı bilgiler var.
Osmanlı ise 1912’de Balkan devletleri karşısında mağlup olacak, Bulgar ordusu Çatalca’ya kadar gelecektir! Asıl sebep modernleşme ve kurumlaşma eksiğidir.
Birinci Dünya Savaşı öncesinde İran da İngiltere ve Rusya arasında paylaşılacaktı.
DAVALARIMIZ NE DİYOR?
Asıl dikkatimizi ve toplumsal enerjimizi eğitime, bilime, sanayiye, hukuka yöneltmeliyiz; bunun için yazıyorum bunları.
Bu hükümetin hazırladığı 11. Kalkınma Planı’nda kaynakların büyük çapta rant ve tüketime gittiği, bu yüzden ihracatın yeterince artmadığı yazılıdır.
Bu seçimler kazandırdı ama ilave döviz kazandırmadı.
Bugünkü iktisadi darlıklarımızın da sebebi budur.
Bakın, doğal gaz müjdesi doları tutmaya yetmedi.
Siyasetin konuşması, iktidarların sorgulanması, üniversitelerin denetlenmesi gereken konular bunlar değil mi?
Şimdi soralım: “Benim partim” böyle mi diyor?
Peşinden koştuğum “dava” bana bunları mı söylüyor?
O “dava” beni bu kavramlara yöneltiyor mu: Bilim, teknoloji, sanayi, üretim, üniversite, rekabet, hukuk, yaratıcı düşünce, sanat, estetik?
Ne dersiniz? Anadolu coğrafyasında bir Japonya, bir Almanya, hatta bir Güney Kore olalım mı?
Fakat daha ilk adımda “bizden”i bırakıp “liyakat” ilkesini geçerli kılmazsak başaramayız bunu.
28/08/2020 00:50
Malazgirt’ten 30 Ağustos’a
71
Malazgirt zaferinin kutlanması ne kadar doğru ise, 30 Ağustos Büyük Zafer günündeki kutlamaların kısıtlanması da o kadar yanlış.
Elbette virüs sebebiyle kısıtlamalar gerekebilir.
Ama Covid 19 virüsünün bulaşma riski 30 Ağustos kutlamalarında ne kadarsa Malazgirt kutlamalarında Ayasofya’nın açılış töreninde de o kadardır.
Tarihçiler ve herkes tarihin her dönemini tartışabilir ama “devlet”, yani iktidar milli tarihimizin dönemlerinde ayırımcılık yapmaktan sakınmalıdır.
Sadece tarihçiliğin değil, “devletin kamusal tarafsızlığı” ilkesinin gereği budur.
Dahası “milli birlik ve beraberliğin” de gereği budur.
HAİNLER DİZİSİ
Fransız tarihçiler hâlâ Fransız Devrimi’ni akademik düzeyde tartışıyorlar.
Fakat bizdeki düzeyli bir tartışma değil, tarihin bugünkü siyasi kavgalara alet edilmesi!
Bir laboratuvar gibi baktığımızda muazzam tecrübeler, dersler içeren tarihimiz “Ulu Önder”le “Ulu Hakan”ın çarpıştırılmasına indirgendi.
Tarihçi Halil Berktay’ın deyişiyle, siyaset uğruna “tarihin suiistimalinin, kötüye kullanılmasının tam bir örneği”, TRT’deki Payitaht dizisidir. Son derece ihtiyatlı, tedbirli, hatta çekingen denilebilecek bir diplomat olan Abdülhamit, zamanımızdaki “Ey…” politikalarına destek vermek için bu dizide İngiliz Elçisi’ni tokatladı!
Abdülhamid’e itiraz edenler haindi!
Milli Mücadele’nin Doğu Cephesi Kumandanı Kazım Karabekir Paşa 1924 yılında muhalefet partisi kurduğu için Nutuk’ta “en hain dimağlar” olarak suçlanmıştı… Hikmet Bayur’un 1935’te yayınlanan “Harici Siyaset” kitabında Karabekir’in Doğu Harekatı anlatılıyordu ama Karabekir’in adı yoktu!
Bugün ise Kazım Karabekir’in “tam bir hain” olduğunu yazan muhafazakâr profesörlerimiz var! Karabekir istibdada, saltanata karşı çıktığı için “tam bir hain”miş!
Bize göre hainler, size göre hainler…
Tarihimiz bir hainler dizisi seviyesine düşürüldü.
YUNAN KAZANSAYMIŞ
Hatta “Yunan kazansaydı!” diyenler bile çıktı!
Gazeteci Velid Ebuzziya Bey’in 31 Ağustos 1921 günlü Tevhid-i Efkâr gazetesinde, Yunan işgali altındaki Anadolu topraklarını gösteren şu haritaya bakın:
Yunan kazansaydı; böyle olacaktı!
Dahası, harita yalnız Anadolu’yu gösteriyor; Trakya’nın tamamı da Yunan işgali altındaydı!
Bu haritanın yayınlanmasından tam bir yıl sonra, Büyük Taarruz’la vatan kurtarılacaktır!
Yunanistan Balkan Harbi’nin galibiydi…
Yunanistan Birinci Dünya Savaşı’ndan galipler safında çıkmıştı, arkasında İngiltere vardı.
Onu durduracak gücümüz kalmadığı için böyle Sakarya nehrine kadar işgal etmişti!
Milli Mücadele’de ne muazzam bir işi başarmışız; görüyor musunuz?
KURULUŞ VE KURTULUŞ
Malazgirt vatanımızın kuruluşudur, Milli Mücadele ve onun son harekâtı olan Büyük Zafer, vatanımızın kurtuluşudur.
“Malazgirt zaferini ihmal ettiler” sözü yanlıştır.
Abdülhamit zamanında ve Cumhuriyet’in erken döneminde Malazgirt’in bu misyonu bilinmiyordu.
Bu gerçeği modern tarihçilik akımının öncüleri Fuat Köprülü, Mükrimin Halil Yinanç, Osman Turan, Mehmet Altay Köymen gibi büyük hocalarımız 1940’larda, 1950’lerde ortaya çıkardı; bu bilgi üzerine kutlamalar başladı.
Tarihe komplo teorileriyle değil, laboratuvar gibi bakmalıyız.
Tarihimizin üç ana dönemi, Selçuklu, Osmanlı ve Cumhuriyet “bizim”dir. Her bir dönemin başarıları ve başarısızlıkları, harikaları ve vahametleri vardır.
Ama bugünkü varlığımız, bu bin yıllık tarihimizin eseridir; dönemlerden birini çekin, “biz” kalmayız.
Alparslan'dan Mustafa Kemal'e vatanı kuranlara da kurtaranlara da şükran borcumuz var.
NOT: Milli Mücadele’nin siyasi, diplomatik, iktisadi ve askeri yönleri için benim “Türk’ün Ateşle İmtihanı” adlı kitabıma bakınız.
.
30/08/2020 00:31
Milli Mücadele ve ‘yedi düvel’
146
Milli Mücadele’de Mustafa Kemal Paşa uyguladığı diplomasi ile Milli Mücadele’yi “yedi düvele karşı savaş” macerasından uzak tuttu. Düşmanları azaltarak, dostları çoğaltarak askeri harekatın başarı şartlarını hazırladı.
Birinci Dünya savaşından kalan “yedi düvel” söylemi İngiltere, Fransa, Rusya ve İtalya’dan oluşan İtilaf Devletleriyle savaştığımızı ifade eder.
Cepheler de fazla yayılmıştı: Romanya’da Galiçya, doğuda Kafkasya, güneyde sıcaktan kavrulan Sina çölü… En lüzumsuzu da Galiçya…
Bir gerçek olan kahramanlıklarımızı ifade etmek için “yedi düvele karşı” denildi.
Ama unutmayalım ki bizim de müttefiklerimiz vardı: Almanya, Avusturya-Macaristan İmparatorluğu ve Bulgaristan.
Hiçbir zaman ‘yedi düvele karşı’ yalnızlığı marifet sanmamalıyız.
‘DÜŞMANLARI AZALTMAK’
Sivas Kongresinde, bütün işgalci İtilaf devletlerini suçlayan bildiri taslağına Mustafa Kemal müdahale etti. Yunan işgaline ve Ermenistan projesine şiddetle karşı çıkan, “müdafaa ve mukavemet” deyimiyle de silahlı direniş işareti veren bir bildiri yayınlandı.
Bazı delegeler Amerikan mandasını önerdiğinde Mustafa Kemal tek kelime etmedi fakat önergeyi oylamaya koymayarak manda kararını engelledi.
Sonra, Rauf Bey’in (Orbay) bulduğu formülle, ABD Başkanı Wilson’a diplomatik bir mektup yazıldı.
Amerikalı General Harbourd’la Mustafa Kemal Paşa ve Rauf Bey görüştüler; dönüşte Harbourd Ermenistan projesinin reddini isteyen dengeli bir rapor yazdı.
Milli Mücadele döneminde Mustafa Kemal’in İngiltere ve Fransa’dan “düşman” diye bahseden bir açıklaması yoktur.
“İç cephe”nin, yani ülke içinde milli birliğin ne kadar önemli olduğunu anlatırken şöyle bir konuşması vardır:
“Başta en alçak düşman olan İngiliz, asıl bu cepheyi yıkmak için üç seneden beri ve asırlardan beri çalışmaktadır…”
Bu konuşmanın tarihi 6 Mart 1922’dir, gizli oturumda yaptığı konuşmadır; evet, gizli oturumda.
DOSTLARI ÇOĞALTMAK
Mustafa Kemal’in “emperyalizm” kavramı geçen konuşmaları bu dönemdedir. Lenin Rusya’sından ciddi destek aldı.
İslam dünyasındaki hilafet hareketlerinin desteğini alarak İngiltere üzerinde ağır bir siyasi baskı kurdu.
Milli Mücadele’nin ilk uluslararası antlaşması Kazım Karabekir tarafından bugünkü doğu sınırlarımızı çizen 3 Aralık 1920 tarihli Gümrü antlaşmasıdır. İkincisi Suriye sınırımızı çizen ve Fransa ile imzalanan 20 Ekim 1921 tarihli Ankara İtilafnamesi’dir.
Güneydeki Fransız işgali sona erdikten sonra Mustafa Kemal, Ankara’da Fransız temsilciliğinin “Milli Gün” törenlerine katıldı, Fransız İhtilalini öven konuşmalar yaptı.
Dünya görüşü de Fransız İhtilali’nden çok etkilenmişti zaten.
İtalya ile ilişkiler baştan beri çok sert değildi. Roma’da Ankara hükümeti temsilcilik açmıştır; ilk temsilcimiz Câmi Bey’di...
İngiliz parlamentosunda Türkiye lehine konuşmalar başlamıştır.
Kutül Amare’de Türk ordusuna esir düşen ve Enver Paşa tarafından itibarlı bir misafir muamelesi yapılan General Townshend, Türkiye’ye gelerek Konya’da Mustafa Kemal’le, Ankara’da Rauf Bey’le görüşmüş, dönüşte, Büyük Taarruz öncesi Avam Kamarası’nda Milli Mücadele’yi destekleyen konuşmalar yapmıştı.
BÜYÜK ZAFER
Mustafa Kemal Büyük Taarruz öncesi Yusuf Kemal (Tengirşenk) ve Fethi (Okyar) Beyleri Paris ve Londra’ya gönderdi, işgalsiz barış isteğimizi anlatmak, diplomasi yapmak için…
Mustafa Kemal Paşa ve Fevzi Paşa 16 Ağustos’ta Doğu Cephesi Kumandanı İsmet Paşa’ya taarruz emrini verdiler. İsmet Paşa’nın cevabı:
“Sandıklı’daki cephane ve erzak deposu tamamlanmadı… Havan topu ve sahra obüsleri gelmedi… Mermi stokumuz yetersiz… Askerin çarığı eksik… En az 500 kamyona ihtiyaç var…”
Toplar, son parti makineli tüfekler ve kamyonlar 25 Ağustos sabahı ulaştı. Fransa ve İtalya’dan satın alınmış, denizden Mersin’e getirilerek cepheye taşınmıştı…
İngiliz Kurmay Albay Hoare Nairne, Yunan mevzilerini teftiş ettikten sonra Londra’ya rapor yazmıştı:
“Türklerin taarruza kalkışması, boyunlarını kemende uzatması demektir!”
Türkler 26 Ağustos sabahı taarruza kalktılar…
30 Ağustos’ta Büyük Zafer’i kazandılar, 9 Eylül’de İzmir’e girdiler.
Bize Lozan’da tescil edilen bağımsız bir ülke bıraktılar.
Bir o kadar önemlisi, “çelik zırhlı duvar”ı yıkan bir milli şuurla birlikte okuyanların çok şey öğreneceği muazzam dersler bıraktılar.
Hepsini rahmet ve şükranla anıyorum.
31/08/2020 10:36
Doğu Akdeniz’de gaz 2.5 trilyon metreküp
26
Sinan Ülgen, strateji araştırmaları yapan EDAM başkanı ve diplomat. Taha Akyol’un sorularını cevapladı: '2011’deki Arap Baharı sonrasında yürütülen politikalar İsrail ve özellikle Mısır’ı Türkiye karşıtı ittifaka hediye etti. Mısır’ın içişlerine 2011 sonrasında bu kadar müdahil olmasaydık, Yunanistan ile Türkiye arasında bir tercihte bulunmayacaktı.'
Karadeniz’de bulunan 320 milyar m3 gazın değeri nedir?
Öncelikle bu keşfin ülkemiz adına sevindirici bir gelişme olduğunu söylemekle başlamak lazım. Nihayetinde Türkiye, hidrokarbon kaynakları bakımından dışarıya bağımlıdır. O nedenle yeni kaynak bulunması, gerek bu bağımlılığın azaltılması gerek ekonomik etkisi bakımından faydalıdır. Ancak bu erken aşamada daha somut bir ekonomik değer hesabı yapmak da pek mümkün değildir. Öncelikle açılan tek bir kuyu üzerinden tahmini bir rezerv rakamı telaffuz edilmiştir. Bundan sonra yürütülecek çalışmalar ve ilave kuyular sonrasında kanıtlanmış rezerv rakamına ulaşılması gerekecektir. Bu noktada ilk tahmine göre doğal gaz miktarı yukarı veya aşağı yönlü revize edilebilir. En son aşamada da çıkarılabilir rezerv hesaplaması yapılması gerekecektir. Bu noktada gazın ne kadar derinlikte olduğu, karşılaşılan kaya formasyonlarının geçirgenliği gibi teknik parametrelerin yanı sıra ithalat yoluyla tedarik edilen doğal gaz fiyatının hesaba katılması gerekecektir. Bütün bu aşamalar geçildikten sonra daha somut bir ekonomik değer hesaplaması yapılabilir.
GAZ-PETROL ZENGİNİ ÜLKELER
Karadeniz’de başka keşifler ihtimali?
Evet mümkündür. Umarım da olur. Zaten bu keşif bugüne kadar Karadeniz’de bulunan en yüksek miktara tekabül etmektedir. Nispeten yakın bir bölgede Romanya’nın “Neptün” adını verdiği kaynakta 42-84 milyar metreküp doğal gaz bulunduğu tahmin edilmektedir.
Türkiye’nin Rusya, İran, Körfez ve Suud gibi gaz-petrol zengini olma ihtimali var mı?
Şu anda o hedefin çok uzağındayız. Bir karşılaştırma yapmak gerekirse Katar’ın kanıtlanmış doğal gaz rezervi 25 trilyon metreküp, Rusya’nın 39 trilyon metreküp, İran’ın ise 32 trilyon metreküptür. Yani Karadeniz’deki Sakarya havzasında açıklanan miktarın tamamı çıkarılabilir rezerv bile olsa, bu haliyle Türkiye’nin doğal gaz rezervi Rusya’nın rezervinin yüzde birine dahi ulaşamamaktadır.
DOĞAL KAYNAK KAPANI
Eksen değişmesi ne demek? Söz konusu mu?
Karadeniz’deki keşif üzerinden bir “eksen değişimi”nden bahsetmek gerçekçi olmayacaktır. Zaten umarım Türkiye’nin eksen değiştirmesi – ki bu tabirden kasıt Türkiye’nin ekonomik refah olarak çok daha üst sıralara çıkmasıdır - bulacağı bir doğal kaynak üzerinden olmaz. Siyasal ekonomi literatüründe “doğal kaynak kapanı” olarak adlandırılan bir kavram vardır. Demokrasileri henüz yeterince gelişmemiş ülkelerde zengin hidrokarbon kaynaklarının bulunması, bu ülkelerin yeterince sağlıklı ve çeşitlenmiş bir ekonomik yapıya sahip olmalarını güçleştirmekte, gelir dağılımını bozmakta ve nihayetinde demokratik gelişimini de akamete uğratabilmektedir. Venezuela, Rusya ve İran bu tespitin en güzel örnekleridir. Ülkemiz ekonomik anlamda eksen değiştirecekse kolaycılığa teslim olunmamalıdır. Bunun kanıtlanmış en somut yolu gerek okul öncesi gerek örgün gerekse hayat boyu eğitim uygulamaları üzerinden insan kaynaklarına yatırım yapmaktır. Böylelikle çağdaş ekonomik düzende rekabet edebilecek, katma değer yaratabilecek bir ulusal zenginlik elde edilir. Eksen değişiminin doğru yolu budur. Tabiatıyla bu süreci doğru siyasi ve makro ekonomik politikalarla da desteklemek gerekir.
DOĞU AKDENİZ’DEKİ REZERVLER
Gelelim Doğu Akdeniz’e; burada doğal gaz rezervleri nelerdir miktarları ne kadardır?
Doğu Akdeniz’de bugüne kadar İsrail, Mısır ve GKRY’nin iddia ettiği münhasır ekonomik bölgesinde doğal gaz kaynakları bulunmuştur. Mısır’ın en büyüğü Zohr bölgesinde olmak toplam 1.2 trilyon metreküp, İsrail’in en büyüğü Leviathan olmak üzere 990 milyar metreküp, GKRY’nin en büyüğü Afrodit olmak üzere 550 milyar metreküp kanıtlanmış doğal gaz kaynağı bulunmaktadır.
Türkiye Doğu Akdeniz’de ne neden yalnız?
Daha önceki dönemde de Doğu Akdeniz’de Türkiye’nin karşısında Yunanistan ve GKRY’den oluşan bir grup mevcuttu. Ama özellikle 2011 Arap Baharı sonrasında yürütülen politikalar bir anlamda İsrail ve de özellikle Mısır’ı bu Türkiye karşıtı ittifaka hediye etti. İç politika kaygılarıyla alınan bazı kararlar dış politikada böyle olumsuz bir netice doğurdu. Doğu Akdeniz sorununda kritik ülkenin Mısır olduğunu düşünüyorum. Mısır’ın desteğini bu ölçüde kaybetmemeliydik. Ama o ülkenin iç işlerine taraf olmaya kalkınca ve de sizin sonuna kadar ve de açıkça desteklediğiniz Müslüman Kardeşler iktidardan düşürülünce, Sisi önderliğindeki Mısır yönetimi de Türkiye karşıtlığına kaydı. Oysa ki Mısır’ın içişlerine 2011 sonrasında bu kadar müdahil olmasaydık, Mısır çok muhtemelen Yunanistan ile Türkiye arasında bir tercihte bulunmayacaktı.
LİBYA ANLAŞMASI ÖNEMLİ
Bu yalnızlığı kırabilir miyiz? Libya faktörünün etkisi nasıl olur?
Türkiye, Doğu Akdeniz’deki diplomatik yalnızlığını kırmak ve deniz yetki alanlarının paylaşımına dair destek alabilmek için 2019 yılı Kasım ayında Trablus hükümeti ile bir anlaşma yaptı. Trablus’un Türkiye ile deniz yetki paylaşımı anlaşması yapmaya razı olmasının karşılığında da bu hükümete askeri destek sağlandı. Kasım 2019 anlaşması Doğu Akdeniz’de ilginç sonuçlar doğurdu.
Libya ile yapılan bu anlaşmada Türkiye, Rodos ve Girit adalarına kıta sahanlığı tanımadı, yalnızca 6 millik karasularını tanıdı. Bu anlaşma Yunanistan’ı harekete geçirdi ve Atina öncelikle İtalya ile daha sonra da Temmuz 2020’de Mısır ile deniz yetki paylaşımı anlaşmalarını sonuçlandırdı. Bu anlaşmaları Türkiye ve Yunanistan açısından değerlendirdiğimizde şunlar söylenebilir. Öncelikle Libya-Türkiye Anlaşması, Yunanistan-İtalya ve Yunanistan-Mısır Anlaşmalarını tetiklemiştir. Bunun neticesinde ilk bakışta Türkiye Libya’yı, Yunanistan da Mısır’ı Doğu Akdeniz’deki diplomatik pozisyonuna destekçi olarak kazanmıştır. Mısır 2002’den bu yana Atina’nın ısrarlı tutumuna rağmen Yunanistan ile deniz yetki paylaşımı anlaşması yapmaktan imtina etmiş ve ancak Türkiye-Libya Anlaşmasında Libya’ya verilen bazı sahaların kendi münhasır ekonomik bölgesi ile çakıştığını gördükten sonra Yunanistan ile bu anlaşmayı imzalamaya ikna olmuştur. Kaldı ki Kahire buna rağmen anlaşmayı 26-28 paralel arasına sınırlamış ve Yunanistan’ın Meis ile ilgili tezlerine taraf olmamıştır.
YUNANİSTAN’IN GERİ ADIMLARI
Ancak daha yakından bakıldığında bu iki Anlaşma, Yunanistan’ın ülkemize karşı ileri sürdüğü tezlerde de geri adım attığını göstermektedir. İtalya ile yaptığı anlaşmada Korfu adasının Batısındaki Otonoi adasının tam bir kıta sahanlığını bulunmadığını kabul etmiştir. Keza Mısır ile yaptığı anlaşmada da Rodos ve Girit’in kıta sahanlığının kısıtlanmasını kabul etmiştir. Ayrıca Mısır ile iki ülkenin de münhasır ekonomik alanına sirayet eden olası bir hidrokarbon rezervinin ortak işletilmesi – condominium – prensibini kabul etmiştir. Oysa ki Yunanistan Türkiye’ye karşı Meis gibi bir adanın tam kıta sahanlığı bulunduğunu iddia etmeye devam etmektedir.
TÜRK-YUNAN ANLAŞMAZLIĞI
Akdeniz’de Yunanistan ve Kıbrıs Rum Yönetimi ile Türkiye’nin tezleri nedir? Türkiye “Hakkaniyet” tezini kabul ettirebilir mi?
Anlaşmazlığın özünde iki konu vardır. Birincisi Kıbrıs meselesi diğeri de adaların kıta sahanlığı meselesidir. Kıbrıs meselesini burada uzun uzun anlatmaya gerek yok. Ama adadaki siyasi anlaşmazlığın sürmesi doğal olarak Doğu Akdeniz’deki enerji kaynaklarının paylaşımı açısından da sorun yaratmaktadır.
Adaların kıta sahanlığı meselesinin arka planında ise 1982 tarihli Birleşmiş Milletler Deniz Hukuku Sözleşmesi – BMDHS vardır. Türkiye BMDHS’ye taraf değildir. Ülkemiz bu Sözleşmeye iki nedenle taraf olmamıştır. Birincisi Sözleşmenin adalara kıta sahanlığı tanınmasına dair 121. Madde 2. Paragrafta yer alan genel hükümdür. İkinci neden ise sahildar devletlerin kıta sahanlığı ve münhasır ekonomik bölgelerine dair anlaşmazlıklarında zorunlu olarak uluslararası yargıya gitmelerini öngören Sözleşmenin 287. Maddesidir. O dönemde Türkiye, Ege denizinin özel durumuna atıfta bulunulmasını istemiş, bu talebi kabul görmeyince de Sözleşmeye taraf olmamıştır.
Öte yandan Yunanistan, BMDHS’ye taraftır. Ve bu Sözleşmeye uygun olarak Doğu Akdeniz’deki adalarının kıta sahanlığının bulunduğunu iddia etmektedir. Biz ise bu adaların kıta sahanlığına ve dolayısıyla herhangi bir münhasır ekonomik bölgeye sahip olmadıklarını ileri sürmekteyiz. Anlaşmazlığın özü budur.
ULUSLARARASI YARGI SEÇENEĞİ
Peki bu anlaşmazlık nasıl çözülür?
Bu anlaşmazlığın ilk elde çözüm şekli Yunanistan ile doğrudan müzakerelerdir. AB dahil bütün tarafların bu şartların oluşması için çaba göstermesi lazım. Uluslararası hukukta bu tip anlaşmazlıklar için ilk aşama doğrudan müzakerelerdir. Eğer taraflar bu müzakerelerde gene de anlaşamazlarsa – ki bazı durumlarda bu müzakereler çok uzun sürebiliyor, örneğin Rusya ile Norveç deniz yetki alanlarını 40 yıl müzakere ettiler – o zaman anlaşmazlık konusu sahada ortak ekonomik girişimlere yeşil ışık yakabilirler. Yani Doğu Akdeniz’de hangi ülkenin münhasır ekonomik bölgesi olduğu hususunda mutabakat oluşmamış bir alanda Türkiye ile Yunanistan ortak faaliyette bulunabilirler. Bu bölgede hidrokarbon kaynakları bulunursa, ortak işletirler vs. Son olarak da tabiatıyla uluslararası yargıya gidilebilir. Ancak bunun için öncelikle anlaşmazlık konuları ve coğrafyasının tespit edilmesi gerekecektir. Bu noktada örneğin Türkiye, uluslararası yargıya götürülecek paket içinde Ege sorunlarını da koymak isteyecektir. En son olarak da uluslararası mahkemenin göz önünde bulunduracağı hukuk normları konusunda anlaşmak gerekecek. Yunanistan BMDH ilkeleri derken, Türkiye hakkaniyet gibi daha temel ilkelerin de dahil olmasını isteyecektir.
AVRUPA VE AMERİKA?
AB genelde Yunan-Rum yanlısı ama Türkiye’ye yakın duran ülkeler de var. AB içinde bu konudaki gruplaşma nasıl?
AB Cuma günkü Dışişleri Bakanları toplantısında Yunanistan ile dayanışma içinde olduğuna dair kanaatimce şanssız bir açıklama yaptı. Ama AB ülkeleri arasında bir görüş birliği yok. Fransa’nın başını çektiği bir grup Yunanistan ve GKRY’ye kayıtsız şartsız destek veriyor. Buna karşılık İspanya ve İtalya gibi ülkeler Türkiye’ye daha müzahir. Dönem başkanı Almanya ise daha dengeli bir yol izleme niyetinde. Nitekim Almanya, bu yönde girişimde bulunarak Temmuz ayında Türkiye ile Yunanistan arasında 2016 yılından sonraki ilk istikşafi mahiyetteki görüşmenin Berlin’de tertiplenmesine ön ayak oldu. Ama hemen sonrasında Yunanistan’ın Mısır ile yaptığı deniz yetki paylaşımı anlaşmasını açıklaması ile bu süreç baltalandı. Bu noktada AB’nin yapması gereken eğer ki bu süreçte etkin bir rol oynamak istiyorsa Yunanistan’ın tezlerine doğrudan destek vermekten imtina etmekle başlamalıdır.
Burada doğru eleştiriyi de yapabilmek lazım. Şöyle ki geçmişe baktığımızda Türkiye ile Yunanistan arasındaki ihtilaflarda hep ABD arabuluculuk rolüne soyundu. Ancak günümüzde hele hele başkanlık seçimlerine 9 hafta kalmışken Trump Amerikasının böyle bir diplomatik hamle yapmasını beklemek gerçekçi değil. Dolayısıyla uzun zamandır dış politikada daha önemli bir aktör olma iradesiyle hareket eden AB’nin bu uzlaştırıcı rolü oynaması potansiyel olarak mümkün. Üstelik söz konusu alan asıl AB ülkelerinin ilgi coğrafyasında. Ama AB’nin de bu olumlu rolü oynayabilmesi için üye ülkesine kayıtsız şartsız destek tutumundan vazgeçmesi lazım. Bizim AB’ye kendi menfaatinin daha tarafsız bir tutuma sahip olmaktan geçtiğini anlatmamız lazım. Bir başka deyişle bu konuda AB’nin kendi üyesine destek olma reaksiyonu ile uzun vadeli menfaati çelişiyor. Bu çelişkiyi ortaya koymamız lazım. Kaldı ki aslında Almanya bu çelişkinin de gayet farkında.
TÜRKİYE NASIL DAVRANMALI?
Türkiye Ege ve Akdeniz’de nasıl bir diplomasi izlemeli?
Birincisi Türkiye, Yunanistan’ın gerilimi tırmandırma politikasına kapılmamalıdır. Yunanistan bir yandan AB üyeliğini diğer yandan Türkiye’nin Doğu Akdeniz’deki diplomatik yalnızlığını fırsat bilerek bilinçli bir tırmandırma politikası uygulamaktadır. Amacı Türkiye’ye aşırı bir tepki vermeye zorlayarak, AB’nin yeni yaptırımlar getirmesini ve Türkiye’nin daha da yalnızlaşmasını sağlamaktır. Dolayısıyla provokasyonlara dikkat etmek gerekecektir. Yunanistan ile diyalog çağrısını her fırsatta tekrarlamak yararlı olacaktır.
Keza bu meselenin kamu diplomasisi boyutuna da ağırlık vermek elzemdir. Yurt dışı basını incelediğinizde, çoğu kez Türkiye’nin Yunanistan’ın egemenliğine saldırdığı varsayımı tekrarlanmaktadır. Günümüzde her ihtilafın aynı zamanda bir enformasyon harbi boyutu olduğu gerçeğinden hareketle, dünya kamuoyunda da zemin kazanmaya yönelik bir kamu diplomasisine geçmek gereklidir. Bugüne kadar izlenen yöntem ve stratejilerin yeterli olmadığı açıktır. Türk’ün Türk’e propagandası ile biz bu enformasyon harbini kazanamayız. Dış kamuoyuna hitap edecek, onların ekosistemine dahil sözcü kişi ve kurumları bulmamız ve bunlara yatırım yapmamız elzemdir.
Son olarak dış politikadaki birikmiş sorunları çözmeye başlayan bir devlet olmamız gerekiyor. Sorun biriktirmek bir maharet değildir. Bütün dünya da bize karşı değildir.
İlk bakışta birbirinden bağımsız gibi görülen dış politika meseleleri biriktikçe bir bakarsınız sizin hareket alanınızı daraltmaya başlar. İşin özü Türkiye yeniden ittifaklarını güçlendirmelidir. Dünyada güçlü olmak da düşman biriktirmekle değil dost biriktirmekle başlar.
SİNAN ÜLGEN KİMDİR?
Sinan Ülgen Ekonomi ve Dış Politika Araştırmalar Merkezi ( EDAM) başkanı ve eski diplomat. 1989-2007 yıllarında Dışişleri Bakanlığı’nda meslek memuru olarak, Türkiye’nin AB nezdindeki Daimi Temsilciliği’nde ve Trablus Büyükelçiliği’nde görev yaptı. Kemal Derviş ile birlikte “Çağdaş Türkiye’nin Avrupa Dönüşümü” adlı bir kitabı yazdı. Türkiye’nin nükleer enerji politikası ve siber dünyanın küresel yönetişimi konusunda Carnegie Uluslararası Barış Vakfı tarafından yayınlanmış kitapları var.
01/09/2020 00:56
AK Parti ve Ziya Gökalp
74
Kızıl Elma’ kavramı tarihte Roma ve Viyana için kullanılırdı ama bu kavramı Osmanlı nesillerine tanıtan, Ziya Gökalp’tir.
Uzun bir süredir kullanılmayan bu kavramı şimdilerde Ak Parti kullanıyor. Cumhurbaşkanı Erdoğan, Fetih Suresi’nden ayetler okuduğu bir klipte, mehter müziğinin eşliğinde şair Niyazi Yıldırım Gençosmanoğlu'nun şiirinden “Kızıl Elma’ya hey, Kızıl Elma’ya” mısrasını her zamanki gibi yüksek sesle okuyor.
İktidarın tabanında heyecan yaratacak yeni motiflere ihtiyaç duyduğu açık.
Yarısına bile yaklaşamayacağımız belli olan “2023 Hedefleri” söylemi tabii beklenen heyecanı vermiyor tabii.
‘RADYUM OLAN BEYİN’
Ziya Gökalp bizde sosyal bilimlerin kurucusudur. Yahya Kemal’in deyişiyle “radyum gibi bir beyin”di. Dağılan birçok uluslu imparatorluktan “Türk milleti”ni çıkarma çabası döneminin düşünürü olduğu için bir kısım görüşleri eskimiştir.
Son kitapçığında hilafeti savunan Ziya Gökalp, Niyazi Berkes’in dediği gibi, Atatürkçülük karşısında ‘Osmanlı’ kalıyordu; muhafazakarlara göre fazla laikti.
Liberallerin gözünde ise otoriterdi.
Ama sosyal bilim metotlarının ülkemize getirilmesindeki büyük hizmeti ve nesiller üzerindeki etkisi inkar edilemez. Sosyolog ve düşünür Gökalp hakkında Emin Erişirgil, Halil İnalcık, Hilmi Ziya Ülken, Erol Güngör, Nevzat Kösoğlu ve Taha Parla gibi saygın isimlerin yazdıklarını okurlarıma önemle tavsiye ederim.
İstiyorum ki, siyasi propaganda için de olsa, fikir tarihimizden bir slogan, bir cümle gündeme geldiğinde okuma, araştırma heyecanı duyalım.
“Kızıl Elma” kavramına da böyle bakıyorum.
GÖKALP TECRÜBESİ
Gökalp’in “Kızıl Elma” adlı şiir kitabı, Birinci Dünya Savaşı’nın başladığı 1914 yılında yayınlandı. Yıkılan imparatorluğun yerine, “bütün Türkler bir ordu”, yeni bir imparatorluk kurulması şeklinde “mefkûre”, yani ülkü...
Diğer bir deyişle uçsuz bucaksız “Turan” tasavvuru.
Ama sosyolog Gökalp’in uzun şiirinde önemli bir uyarısı da vardır:
Kızıl Elma yok mu? Şüphesiz vardır
Fakat onun semti başka diyardır
Zemini mefkûre, seması hayâl
Bir gün gerçek, fakat şimdilik masal!
Hayal ve masal kavramlarının uyarı olduğu besbellidir. Mehmet Âkif’in “Tûran diye bir efsane edindik…” şiirini hatırlıyor musunuz; o da uyarıydı.
Ziya Gökalp de savaştan sonra, 1923’te yazdığı “Türkçülüğün Esasları” adlı kitabında “Kızıl Elma realite sahasında değil, hayal sahasındadır” diye yazacaktır. Gökalp, “şe’niyet” dediği “realite” sahasında doğru milliyetçiliğin “Türkiyecilik” olduğunu yazdı.
Elbette doğrusu budur.
‘İKTİSAT DEVLETİ’
İttihatçıların bir marşındaki “alalım düşmandan eski yerleri” hissiyatı 21. Yüzyılda bir siyaset tarzı olamaz.
Dış politikada hamaset yaparak ‘imparatorluk özlemi’ imajını yaratmak dost kazandırmaz, düşman kazandırır.
Cumhuriyet’in “Yurtta sulh, cihanda sulh” ilkesi dört yüz yıllık bir tarihin ders notudur.
Gökalp ve farklı akımlardan aynı nesiller bu kanlı, ızdıraplı tecrübeyle aynı noktada buluşmuşlardı: Türkiyecilik…
Bugünkü Türkiye’nin öncelikli ihtiyacı yeni fetihler yapmak değildir, ekonomisini güçlendirmektir. Tanzimat’tan beri ve esas olarak da Cumhuriyet’te temel davamız “iktisat devleti” olmaktır; “sanayi toplumu” olmaktır.
Çeşitli sebeplerden bu alanda başarımız, kısa dönemli istisnalar dışında, ‘vasat’ kaldı.
BU İKTİDAR DÖNEMİNDE
Bu iktidarın ilk iki dönemi başarılıydı, rakamlar ortada.
Fakat yönetimin kişiselleşmesi, dış politikada ideolojik tavır, diplomatik sorunların iç politika için körüklenmesi, başta Merkez Bankası olmak üzere kamu kurumların zayıflatılması ülkeyi adım adım krize getirdi.
Ekonomist Kerim Rota’ya göre, son 19 ayda doları 7 TL’nin altında tutmak için 105 milyar dolar elden çıkarılmış! Rezervler böyle erimiş ama yine 7 liranın üstünde!
Bu nasıl iktisat politikası?
Tekraren yazıyorum; bu iktidarın Temmuz 2019’da yasalaştırdığı 11. Kalkınma Planı’nda açıkça itiraf ediliyor: Kaynaklar çoklukla rant ve tüketime gitti; o yüzden katma değerli ürünlerimiz ve ihracatımız yeterince artmadı! (Paragraf, 130-131)
Döviz sorunu bu yüzden.
Halbuki ne kadar çok hamaset yapmıştık; “Lozan’ı bize yutturmuşlardı… Bu coğrafyaya sığmıyorduk!”
Hamasetin edebiyattaki değerini de kabul ederim
Fakat devlet idaresi ve siyaset dediğimizde, bize lazım olan rasyonel düşüncedir, bilimsel verilerdir, hukuktur, diplomasidir.
21. Yüzyılda gençlere bu konularda başarı heyecanı vermek lazım.
02/09/2020 00:51
Bir adli yıl töreni daha yapıldı
53
Beştepe’de 2020-2021 adli yıl açılış töreni yapıldı.
Bekliyordum ki konuşmacılar, yani Cumhurbaşkanı Erdoğan ve yeni Yargıtay Başkanı Mehmet Akarca, Türkiye’de “yargıya güven” sorunundan bahsetsin.
Bekliyordum çünkü Türkiye’de yargıya güvenin yüzde 20 olduğu söylendiğinde CB Yardımcı Sayın Fuat Oktay “hayır, yüzde 38” diyerek halkın çoğunluğunun yargıya güvenmediğini ifade etmişti. (21 Temmuz 2019)
Bulgular bunun altındadır.
Türkiye’deki hukuk düzenine dünyada güven duyulup duyulmaması bakımından fevkalade önemli olan “hukuk devleti endeksleri”ndeki hazin vaziyetimizden ben burada bahsetmiyorum ama bunu düzeltmeye yarayacak birkaç reformu konuşmacılardan duymak istemez miydiniz?
Ama duymadık…
HAKİM TEMİNATI?
Bekliyordum ki Cumhurbaşkanı ya da Yargıtay başkanı “hakim teminatı”dan bahsetsin. Yani iktidarın beğenmediği kararları veren yargıçları oraya buraya sürmesinin önlenmesi…
Bekliyordum çünkü bizzat Cumhurbaşkanı bir yıl evvel yine Beştepe’deki görkemli törende “Yargı Reform Stratejisi”ni açıklarken şöyle demişti:
“Hakim ve savcılar için coğrafi teminat getirilecek. Hakim ve savcıların isteği olmaksızın çalıştığı yerden başka bir yere tayin edilememesi anlamına gelen ‘coğrafi teminat’ düzenlemesine gidilecek…” (30 Mayıs 2019)
Bir yıl üç ay geçti, böyle bir kanun çıkarılmadı. Bir gece bir torba yasaya bir tek madde koymak çok mu zordu? Bırakın kanunu, sözü bile unutuldu. Yargı bağımsızlığı için hayati derece önemli olan bu konuyu
Yargıtay Başkanı’nın gündeme getirmesi beklenmez miydi?
Ben bekliyordum, ama olmadı…
YILLARDAN BERİ...
Bugün “hakim teminatı” dediğimiz bu ilkeyi yüz elli sene önce Cevdet Paşa “hakimlerin halinden emin olması” diye zikrediyordu.
27 Mayıs darbesinin civcivli günlerinde dönemin Yargıtay Başkanı merhum Recai Seçkin, darbe lideri Cemal Paşa’nın önünde adli yıl konuşması yaparken şöyle demişti:
“Hâkim teminatı, kararların halk gözünde saygı yaratması bakımından dahi çok önemlidir ve hâkimin şahsına bağlı olduğu söylenilen teminat, özünde yurttaşın gönül rahatlığının ve adalete güveninin teminatıdır. Yoksa hâkimin kendisine tanınmış bir imtiyaz değildir.”
Hukuk tarihimizin saygın isimlerinden Recai Seçkin’i saygı ve rahmetle anıyorum.
Gerçekten hakim teminatı yargıya güven duyulmasının olmazsa olmaz şartlarından biridir.
Fakat iktidar hakim teminatı yasasını çıkarmıyor; yargıyı etkileme gücünü bırakmak istemiyor.
Beklerdim ki, Yargıtay başkanı, altmış sene önceki selefi gibi yargı bağımsızlığını ve hakim teminatını savunsun… Söz verilen hakim teminatı kanununun çıkarılması istesin. Olmadı.
YARGI BAĞIMSIZLIĞI
Elbette Sayın Akarca’nın dediği gibi modern anayasa hukukunda erkler birbirinin rakibi değildir, biri öbürlerine üstün de değildir. Hukukun geliştirilmesi yönünde işbirliği de yaparlar. Bu, yargının bağımsız ve eşit güç olmasıyla mümkündür.
Yargının yasama ve yürütmeye tâbi değil, aksine bağımsız ve eşit olduğu bilincine sahip bir yargı, adli yıl törenlerini yürütmenin mekânında yapmaz.
Görüntüsünün bile bağımsız olması gerektiğini bilir.
Yargının hem özde hem verdiği görüntüde bağımsız olması, AİHM’nin 1997 Findlay/ UK kararından beri zorunludur ve bizim anayasamıza göre AİHM kararları bağlayıcı normdur. (Md. 90/5)
Bunlar hukuk filozoflarının kurguları değildir.
HUKUK EKMEKTİR
Bu sorunların önemini Sayın Cumhurbaşkanının şu sözlerinde görmek de mümkündür:
“Adaleti tam manasıyla tesis ettiğimizde diğer her şey zaten kendiliğinden gelişecek, yaşayacak, ülkeyi ve toplumu kuşatacaktır…”
Çok doğru…
Türkiye evrensel hukuk yönünde reformlar yaparken, yine Cumhurbaşkanı’nın deyişiyle “17 yılda 220 milyar dolar yatırım sermayesi” geldi; ekonomimiz çok iyi gidiyordu.
Fakat ne zaman ki yargı bağımsızlığı indekslerinde hazin bir şekilde aşağılara düştük, iktisatçı Kerim Rota’ya göre 60 milyar dolar yatırım sermayesi dışarıya gitti! (Karar, 29 Ağustos)
Özeti, hukuk ekmektir!
Adalet parlak sözlerle, retorikle gerçekleşmez. Adalet; ancak kuvvetler ayrılığı, yargı bağımsızlığı, hakim teminatı, denetim ve denge, fikir ve ifade hürriyeti gibi demokratik hukuk devletinin kurumlarıyla birlikte hayata geçirilebilecek bir üstün hukuk normudur.
Gerisi, rertorik…
04/09/2020 01:09
Hamaset ortamında yetişen gençler
71
Gençlerimizin yüzde 76.2’si eğitim veya iş amacıyla imkan bulsa 'kesinlikle yurtdışına giderim' diyor.
Türkiye’nin geleceği hakkında yeterince alarm vermiyor mu?
Hatta, kalıcı olarak bir başka ülkenin vatandaşlığı verildiğinde “evet terk eder giderim” diyenlerin oranı yüzde 64 olurken, sadece yüzde 14’ü “ülkemde kalırım” cevabını veriyor.
Halbuki bu gençler sürekli “dünya bizi kıskanıyor… yeni zaferlere gidiyoruz… şanlı ecdadımız” söyleminin egemen olduğu bir iletişim atmosferinde yetiştiler. Hatta yurtdışında okuyanların “Batı’nın kültür ajanı haline geldikleri” söylendi kendilerine.
Öyle bir telkin ve iletişim atmosferinde yetiştiler ama okumak, çalışmak ve yaşamak için gözleri yurtdışında…
Yurt dışında neresi deyince, Avrupa, ABD, Kanada, İskandinav ülkelerinin toplamı olarak yüzde 97 oranında Batı ülkeleri tercih ediliyor.
GENÇLER VE ‘YURTDIŞI’
Yukarıdaki verileri Yeditepe Üniversitesi ve MAK Danışmanlık tarafından yapılan araştırmadan aldım; medyada siz de okumuşsunuzdur.
Geçtiğimiz yıl SODEV’in yaptığı araştırmada da gençlerin yüzde 62.5’i imkan bulsa yurtdışında yerleşip orada yaşamak istediği görülüyordu.
Dindar gençler de 10 bin dolara Suudi Arabistan’da değil, 5 bin dolara İsviçre’de çalışmayı tercih ediyordu.
Demek ki sadece para meselesi değil. Araştırmalar gençlerde hem özgürlük hem hukuk ve liyakat ihtiyacının önemli bir etken olduğunu gösteriyor.
Zaten göçmenlerin petrol zengini Rusya ve Ortadoğu ülkelerini değil, Batı’yı tercih etmelerinde de bu etkenler söz konusudur.
Türkiye’de gençleri yurt dışında gelecek arama duygusuna iten müessif sebepler, aynı zamanda yurtdışına beyin göçü ve sermaye çıkışı bakımından da son derece önemli etkenlerdir.
17 yılda 220 milyar dolar yatırım sermayesi çeken bu ülke, son yıllarda niye büyük sermaye çıkışlarına maruz kalmaktadır?
Türkiye özgürlüğüyle, hukukuyla, siyasi huzur ve piyasa güvenliğiyle cazibe merkezi olabileceğini kanıtlamış bir ülkeydi, son yıllarda niye böyle oldu diye düşünmek zorundayız.
ÖZGÜRLÜK VE LİYAKAT
Yeditepe-MAK araştırmasında, gençlerin yüzde 77’si “torpilin yetenekten daha etkili olduğuna” inanıyor. Bu tabii gözlemlerine dayanıyor.
SODEV’in araştırmasında da “gençlerin % 70,3’ü Türkiye’de arkası sağlam bir kişinin yetenekli bir gencin önüne geçebileceğini” düşünüyor.
Bu araştırmada “gençler özgürlük, adalet ve liyakat istiyor” deniliyordu.
Partizanlığın, mülakat sınavlarında siyasi kayırmacılığın, atamalarda liyakatin değil, “bizden” tercihinin esas alındığı Türkiye’de yaygın bir kanaattir.
Gençlerde bu kanaat yüzde 70’lere kadar çıkıyor.
Atamalarda “bizden” tercihi uğruna KHK’larla ve CB Kararnameleriyle ile kuralların değiştirildiği de artık akademik araştırmalarda yer alan acı gerçeklerdir. Bu konuda Prof. Kemal Gözler’in “Türkiye Nereye Gidiyor” adlı eserini herkese önemle, evet önemle tavsiye ederim.
Bütün bu tabloda kaygı veren bir unsur daha vardır: Uluslararası Şeffaflık Derneği’nin sıralamasında Türkiye’de “yolsuzluk algısı” da koyulaşıyor; dünyada 91. sıraya inmiş bulunuyoruz. (23 Ocak 2020).
KURALLAR VE KURUMLAR
Namık Kemal, Tanzimat’tan önce Osmanlı devletinde klasik kurumların yozlaşması sonucu “derebeylik gibi” bir yönetim oluştuğunu yazmıştı. Yozlaşmada kayırmacılığın, kuralları aşındırmanın, nasıl vahim rol oynadığını görmek için Koçi Bey risalesine göz atmak kafidir.
Reformist Cevdet Paşa, “devlet-i muntazama” (düzenli devlet) diye çırpınıyordu. Elbette çok mesafe aldık. Bugünkü Türkiye ne kadar aşınmış da olsa anayasal kurumlarıyla, ekonomisiyle bir ‘Orta Doğu devleti’ olmanın ötesindedir. Fakat 2010’lı yılların başında ulaştığı kurumsal düzeyinden de ekonomik düzeyden de geriye gittiği açıktır.
Türkiye’nin gençleri bu yüzden gelecek endişesi içinde “yurtdışı”na bakıyorlar.
Türkiye kuvvetler ayrılığına, yargı bağımsızlığına, hukukun üstünlüğüne, kurallı piyasa ekonomisine, yönetimde rasyonelliğe, personel politikasında liyakate, kısaca kurallar ve kurumlar sistemine yönelerek yeniden büyük bir dinamizm kazanabilir.
Gençlerimizin gelecek arayışını kendi vatanlarına çevirmenin yolu budur.
Vatanseverlik de bunu gerektirir.
6/09/2020 00:39
Kim bu AİHM Başkanı Spano?
58
Ülkemizi ziyaret eden AİHM Başkanı Robert Spano, Alparslan Altan ve Osman Kavala davalarına bakan 2. Daire’nin başkanıydı.
Yaklaşık altı yırdır Türkiye hakkındaki AİHM kararlarının altında onun imzası var.
Demek ki habersiz, ilgisiz bir AİHM başkanı ülkemizi ziyaret etmiş değil.
Spano 2013’de AİHM’de hakim olarak göreve başladı. 2014’ten beri de Türkiye’den gelen dosyalara bakan 2. Daire’de görev yapıyordu.
2020’nin Mayıs ayında AİM Başkanı seçildi, Eylül başında Türkiye’ye geldi, Cumhurbaşkanı tarafından kabul edildi, AYM’yi ziyaret etti, Adalet Akademisinde ders (lecture) verdi, İÜ’deki fahri doktora töreninde konuştu.
Konuşmalarını teorik düzeyde tuttu fakat vurguladığı konular Türkiye’deki hukuk ihlalleriyle ilgili.
ALPARSLAN ALTAN DAVASI
Hukuk devletinde yargıçları keyfi tutuklanma baskısından kurtarmak için onlar hakkında özel soruşturma usulleri vardır. Sulh Ceza hakimine talimat verip falancayı tutuklattırmak kolay olabilir. Ama adalette son sözü söyleyen yüksek yargıçlar için özel usuller vardır.
Usul esastan önce gelir üstelik.
Fakat AYM Üyesi Alparslan Altan ve HSYK Üyesi İbrahim Okur gibi birçok hukuk görevlisi, hain darbenin kaos ortamında Ankara’dan gönderilen listelere göre sulh Ceza Hakimlerince tutuklandılar.
Bir süre sonra bu yanlışların yargıda düzeltilmesi gerekirdi, olmadı.
AİHM’ye intikal etti. AİHM’de Robert Spano başkanlığındaki 2. Daire, Alparslan Altan’ın “hakim teminatı” hükümleri ihlal edilerek ve haksız tutuklandığına karar verdi. (B. No: 12778/17)
Bu karar uygulanmadı! AYM ve Yargıtay da uymadı AİHM’nin bu kararına.
Altan hâlâ tutuklu.
Spano’nun ziyaretinde AYM Başkanı Zühtü Arslan’la bu konuyu da görüştükleri anlaşılıyor.
OSMAN KAVALA DAVASI
Osman Kavala hakkında, yine Robert Spano başkanlığındaki 2. Daire, tutuklanmanın hak ihlali olduğuna karar verdi. Hatta “hak ihlali” olduğu gibi daha ağır bir kavram olan “hakların ölçüsüz kısıtlanması” (AİHS 18. Madde) olduğuna hükmetti. (B. No: 28749/18)
Dahası, Spano imzasını taşıyan bu kararda, “siyasi sebeplerle tutuklama yapıldığı” kayda geçirildi. (Paragraf 172 ve 206)
Siyasetin yargıya müdahale ettiğini gösteren bir AİHM kararıdır bu!
Spano zihninde Alparslan Altan davası, Şahin Alpay, Ahmet ve Mehmet Altan’lar, Osman Kavala ve Selahattin Demirtaş davası gibi bir çok dava dosyası olduğu halde Türkiye’ye geldi, konuşmalar yaptı.
SPANO’NUN SÖZLERİ
Cumhurbaşkanı tarafından kabul edilen Robert Spano iki konu üzerinde durmuş:
“Hukukun üstünlüğü ve demokrasinin özellikle de yargının bağımsızlığı ile ifade özgürlüğünün korunmasının önemi…
Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin ihlal edildiğine dair AİHM karar verdiğinde ilgili devletin buna uyma yükümlüğünün olduğu…”
Yani Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesini imzalamış hiçbir devlet “AİHM kararları bizi bağlamaz” diyemez. Bizim anayasamıza göre de diyemez. (Md. 90, son fıkra)
Adalet Akademisi’nde hakim ve savcı adaylarına konuşan Spano’nun sözleri, özetle:
“İktidardaki kişiler mahkemeleri kontrol edemez. Kanunlar sadece halka değil, aynı zamanda gücü elinde bulunduranlara da her an uygulanabilmelidir. Kanunun üzerinde hiç kimse yoktur…
Hukukun üstünlüğü ilkesi Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi sisteminin kutup yıldızıdır. Bize yol gösteren, ileriye gitmemizi sağlayan parlak yıldız…”
İSTANBUL ÜNİVERSİTESİ’NDE
Spano’nun İÜ’den Fahri Doktora payesi almasını eleştirenler oldu. Ben buna katılmıyorum. Diplomasını taşıdığım İÜ Hukuk Fakültesinde “evrensel hukuk” iklimini güçlendirecek her gelişmeyi doğru bulurum.
Fahri doktorayı başkalarına değil, bilimde, hukukta üstün hizmet sahiplerine vermek doğrudur.
Spano’nun doktora törenindeki konuşması özetle şöyle:
“Eleştirel bakış yoksa toplum gelişemez. Düşünce özgürlüğü ve ifade özgürlüğü, akademik dünyada da aynı şekilde önemlidir. Bana takdim edilen bu ayrıcalıklı ödülü de demokrasinin korunması, insan haklarının gözetilmesi, hukukun üstünlüğü ve akademik özgürlük adına kabul ediyorum.”
Sözlerinin anlamı açık değil mi?
Hukuk karnemizdeki kırık notlar, uluslararası sıralamalardaki hazin yerimiz ve düzeltmek için neler yapmak gerektiği açık.
Yeter ki üstünlüğün “biz”lerde değil, hukukta olması istensin.
08/09/2020 00:37
İdam kime yarar?
94
İdam cezası yine gündemde…
Sanılıyor ki, idam cezasını getirirsek caydırıcı olacak, suçla, terörle mücadele kolaylaşacak.
İdam cezasının kaldırılması 2001 yılında Bahçeli’nin Başbakan Yardımcısı olduğu merhum Ecevit’in koalisyon hükümeti zamanında başlamış, o aşamada bütün adi suçlarda idam cezası kaldırılmıştı. Nihayet 2004 yılında AK Parti’nin teklifi ve CHP’nin desteğiyle tamamen sistemimizden çıkarılmıştı.
Sonraki yıllarda terör ve suç patlaması olduğu dönemlerde ve hain darbe teşebbüsü ortaya çıktığında kitlelerde “idam geri gelsin” duygusu kabardı.
Bugünkü konjonktürde kadın ve çocuk cinayetleri ve cinsel istismar suçları vahim boyutlara tırmanmıştır; MHP lideri Bahçeli bu suçlara ve darbeye teşebbüs suçlarına idam cezasının getirilmesini istedi; Cumhurbaşkanı “önüme gelirse imzalarım” diyerek, öteden beri yaptığı gibi yeşil ışık yaktı.
SİYASETİN SÖYLEMİ
Cumhurbaşkanı yaklaşık on yıldır idam cezası için “önüme gelirse imzalarım” diyor. Hele de mitinglerde, mesela dört yıl önce, Yenikapı mitinginde Cumhurbaşkanı Erdoğan “Meclis’ten gelecek idam kararını onaylayacağını” söylediğinde yüzbinlerin coşkulu alkışlarıyla tasvip görmüştü. (7 Ağustos 2016)
Sayın Erdoğan işaret verecek de partisi Meclis’e idam teklifini getirmeyecek; olacak iş mi?!
Milletvekilleri “seve seve talimat alırız, bizim için şereftir” diyorlar.
Üstelik bu defa Meclis Başkanı hukukçu Mustafa Şentop da katıldı! Hukukçu Şentop bile “çok sınırlı olarak, belli suçlara mahsus olarak” idamın getirebileceğini söyledi.
AK Parti Grup başkan vekili Cahit Özkan da “halkımız idam cezası istiyorsa… gereğini yaparız” diye konuştu.
İdam söyleminin kitlelerde bir oy karşılığının olduğu belli ama siyasetçi buna mı, ülkenin geleceğine mi bakmalı?
Mesele budur.
KİME YARAR?
15 Temmuz hain darbesine katılan birtakım subayların Yunanistan’a kaçtığı biliniyor. Türkiye bunların iadesini istedi. Fakat Yunan Yargıtay’ı, bu kişilerin Türkiye’ye iade edilmemesine karar verdi!
Gerekçe olarak neyi kullandı, biliyor musunuz?
Yunan Yargıtay’ının 19-25 Ocak 2017 tarihleri arasında verdiği bütün “iadeyi durdurma” kararlarındaki şu gerekçeye çok dikkat etmeliyiz:
“Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı tarafından ölüm cezasının geri getirilmesi yönünde devam eder mahiyette yapılan açıklamaların, idam cezası geri getirilirse bunun geçmişe yürütülebileceği hususları endişeyi mucip olmakta…”
Bu konuda ceza hukuku uzmanı Prof. İzzet Özgenç’in “Suç Örgütleri” adlı kitabını önemle tavsiye ederim. (Sf. 82-83)
Bizim AYM’nin de böyle kararları vardır. (Mesela B. No: 2015/17658)
Miting meydanlarındaki sözlerimizin sonuçlarını görüyor musunuz?!
İdam cezası geri getirilirse Türkiye, dışarıdan tek suçlunun, tek teröristin iadesini sağlayamaz.
Bunu bilerek mi idam cezası istiyorlar?
İNSAN HAKLARI SÖZLEŞMESİ
Dahası var. Ak Parti’nin CHP desteğiyle 2004 yılında Anayasa’ya eklediği bir fıkraya göre uluslararası antlaşmalar, yani Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ve imzaladığımız protokoller, yerel hukuktan üstündür. (Madde 90/ son fıkra)
Bu sebeple, Anayasa’yı değiştirmeden ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’ndeki imzamızı geri çekmeden Türkiye’de idam cezası “hukuken” geri getirilemez.
Geri getirilirse unutun Anayasa Mahkemesi’ne bireysel başvuruyu…
Unutun fikir ve ifade özgürlüğü, etkin soruşturma, adil yargılanma gibi AİHM hukukundan kaynaklanan haklarımızı!
Ekonominin bundan nasıl etkileneceğini de düşünün.
Bunun anlamı Türkiye’nin yüz elli yıllık modern hukuk yolundan, Avrupa hukuk sisteminden çıkıp ‘Üçüncü Dünya’ hukuku neyse, oralara sürüklenmek olur.
Suçluya cesaret veren husus idam cezasının olmaması değil, ‘cezasızlık kültürü’dür, bir türlü kurtulacağını düşünmesidir: İyi hal indirimleri, eksik soruşturmalar, hatta ‘kol kırılır yen içinde kalır’ anlayışı…
Kaldı ki, kalabalıkların gel-geç heyecanları milli irade sayılamayacağı gibi modern hukuk devletinde milli irade de hukukla sınırlıdır; anayasalar bunun için vardır.
Suçla mücadelenin ve caydırıcılığın hukuk sahasındaki yolu, evrensel hukuktaki “etkin soruşturma”dır; kanunlardaki cezalarımız, hele de üst sınırları yeterince ağırdır zaten.
Türkiye modern hukuktan kopmamalıdır.
09/09/2020 00:57
Milli irade karşısında faiz
61
Dünkü haberlere göre, ticari kredi faizleri yüzde 12.85’e çıktı.
Yüzde 20’yi bile bulabilirmiş. İhtiyaç kredisi faizi şimdiden yüzde 18 zaten…
Ama “faiz sonuç değil, sebeptir” demiyor muyduk?
Merkez Bankası’na emir verecektik; faiz inecek, enflasyon düşecek, piyasaya para çıkacak, yatırım istihdam artacaktı…
Biz de oy alacaktık…
Bunun için “laf dinlemeyen” Merkez Başkanı Murat Çetinkaya’yı görevden almıştık. (6 Temmuz 2019)
Hatta faiz konusunda döviz dengesini gözeten Merkez Bankası Başkanı Erdem Başçı’ya yüklenirken “yüksek faiz vatana ihanet” demişti Sayın Erdoğan. (27 Şubat 2015)
İşte “laf dinleyen” Merkez Bankası faizi indirmişti, hükümet de düşük faizli kredi musluklarını açmıştı… Ama dolar 7 lirayı aştı, faiz yüzde 12...
PARA POLİTİKASI?
Faizi enflasyonun altına indirince, TL değer kaybetti, birikimlerini korumak isteyenler altın ve dövize yöneldi.
İşte, bankalarımızdaki toplam mevduatta dövizin payı 2014 yılı başında %33 seviyesindeydi, yıldan yıla artarak 28 Ağustos 2020 itibariyle %51,6’ya yükselmiş! (https:kanalfinans.com)
Siz istediğiniz kadar “dış güçler” deyin, paranızı değerli tutacak politikalarınız yoksa, paranız değer kaybediyor.
İktisatçı Kerim Rota, TL’yi 7 liranın altında tutmak için 19 ayda 105 milyar doların elden çıkarıldığını söylüyor. Bunun 60 milyar doları yurtdışına giden yatırımcılara ödenen miktar!
Demek ki bizim para politikamız, dövizi sabit tutmakmış… Bu uğurda Merkez Bankası’nın rezervlerini feda etmişiz…
Ama dolar 7 liranın üstüne oturunca bu durumu iyi göstermek için “rekabatçi kur” denildi: TL’nin değer kaybetmesi iyiymiş! Ucuzlayan mallarımızla dünya piyasalarında rekabet gücü kazanırmışız…
Yani bizim para politikamız “rekabetçi kur” muymuş?!
O zaman Merkez Bankası’nın rezervlerini niye erittik?
SİSTEM SORUNU
Bütün bunlar dünyadaki iktisatçıların, finansman kuruluşlarının, şirketlerin, kurumların gözünden kaçmıyor. Derecelendirme kuruluşu Fitch, Merkez Bankası rezervlerinin, swap hariç, eksi 30 milyar dolar olduğunu belirten açıklamasında bakın ne diyor:
“Türkiye’nin dalgalı kura olan bağlılığı, kredi notunu destekleyici bir unsurdu ve 2018 ortasındaki TL krizine ekonominin uyumunu sağlıyordu. Bu durum, bu yıl dövize gerçekleşen kapsamlı müdahalelerle zedelendi… Bu, enflasyon perspektifini ve para politikasının itibarını bozdu.” (22 Ağustos 2020)
Yeni dış güçler diyebiliriz ama, farklı rakamlarla“hayır öyle değil, şöyle” diyebiliyor muyuz; önemli olan bu.
Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın “17 yılda 220 milyar dolar dış yatırım geldi” diye övündüğü dönemlerde Türkiye’de böyle kural bozulmaları, kurumlarda aşınmalar, ekonomide modern iktisada aykırı zorlamalar yoktu.
Aksine, AB sürecinde Türkiye’nin kurallarına ve kurumlarına güven artıyor, o sayede 220 milyar dolar yatırım geliyordu.
Ama artık Türkiye hakkındaki pek çok raporda kuralların ve kurumların zayıfladığı, teknik terimle “kurumsal güçlülüğün” aşındığı belirtiliyor. Kuralların ve kurumların asıl faktör olduğu çağımızda “bana güvenin” demenin bir etkisi olmuyor.
Halbuki CB sisteminin özü “bana güvenin”dir. Kurallar ve kurumlar değil “başkan” esastır.
KURALLAR VE KURUMLAR
Bağımsız bir Merkez Bankası rezervlerini böyle eritir miydi?
Siyaset seçim uğruna bu kadar kaynak tüketebilir miydi?
Faiz bir siyasi tercih sorunu değil, bir piyasa fonksiyonudur. Bu yüzden faiz reaya ekonomisinde kalmış Osmanlı’da kapitalist Avrupa’nın iki üç kat fazlasıydı.
Çağımızda da faizi düşük tutmak istiyorsak bunuN yolu, emir vermek değil, sermaye arzını artıracak rasyonel politikalar geliştirmektir. Bunu sağlayacak kuralların ve kurumların güçlü olmasıdır.
Jakobenlerin, Rousseau’dan esinlenerek “mutlak hükümdar” yerine düşündükleri “mutlak milli irade” kavramı gerilerde kalmıştır.
Modern anayasa hukukunda milli irade yasama, yürütme ve yargı erklerinden oluşur, bunlar birbirini dengeler ve denetler. Tek kişide, tek kurumda toplanamaz.
Modern devlette “her alanda yetki” hayal bile edilemez. Aksine, ekonomik gelişme için siyasetten bağımsız Düzenleme ve Denetle kurumlara ihtiyaç var.
Özetle, modern devlet hukuk devletidir, kurallar ve kurumlar devletidir.
Ekonomik gelişmenin de başka yolu yoktur.
11/09/2020 01:04
Arap kardeşlerimiz
74
Kosova Cumhuriyeti’nin büyükelçiliğini Kudüs’e taşıyacağı yolunda haberler gelmesi üzerine bizim Dışişleri, şu açıklamayı yaptı:
“Uluslararası hukukun açık bir ihlalini teşkil edecek böyle bir adımın Kosovalı yetkililerce düşünülmesi dahi hayal kırıklığı yaratmaktadır.”
Ben de diyorum ki “hayal” etmek yanlıştı!
Realitede Türkiye bunu önceden haber alabilmeli, diplomatik yollardan bunu etkileyebilecek iktisadi ve siyasi ağırlığa sahip olabilmeliydi.
HANİOĞLU NE DİYOR?
Hayallerimizin öteden beri sınandığı ve “kırıldığı” alanlardan biri Arap ülkeleriyle ilişkilerimizdir.
Önceki gün Arap Ligi Türkiye’yi Irak, Suriye ve Libya’daki siyasetlerinden dolayı kınadı. Elbette Dışişleri Arap Ligi’nde alınan kararları “tümüyle reddediyoruz” diyerek karşılık verdi. Arap rejimlerinin Filistin davasının çözümünü “sabote” ettiğini, Türkiye’nin adı gecen üç ülkede de terörle mücadele ettiğini hatırlattı.
Bütün bunlar doğru fakat Türkiye’nin Arap dünyasındaki yalnızlığını görmeliyiz, üzerinde ciddiyetle durmalıyız.
Görülmelidir ki, Araplar arası sorunlarda taraf tutmak, hele de Osmanlı imajı yaratmak, üstten tavırlarla tavırlarla dış politika yapmak eski ilişkileri de bozdu.
Bakın değerli tarihçi Şükrü Hanioğlu ne diyor?
“Coğrafyamıza, özel olarak da Arap dünyasına ‘Osmanlı’ üzerinden yaklaşmanın Türkiye’ye kapılar açmak yerine sorunlar çıkartacağı ortadadır.” (Sabah, 31 Aralık 2017) Böyle olmadı mı?
‘TOPUNUZ GELSENİZ’
Temmuz 2013’te Mısır’da General Sisi’nin darbesini Türkiye’nin kınaması elbette haklı ve gerekliydi. Fakat tepkiyi sürekli bir kampanya haline getirmek, başka sebeplerin de katılmasıyla, Arap dünyasındaki bütün kurulu rejimlerle Türkiye’nin arasına soğukluk soktu.
2014 Temmuz’unda Gazze’ye destek amacıyla da olsa, yüksek düzeyli Arap Ligi toplantısının Kahire’de yapılmasının bir mânâsı vardı.
Ağustos 2015’te Arap Ligi Genel Sekreteri Nebil El Arabi’nin, Kuzey Irak’ta PKK terörüne karşı yasal operasyonlar yapan Türkiye’yi kınaması yükselmekte olan gerilimin işaret fişeğiydi.
Militanlıkta başı çeken Birleşik Arap Emirlikleri, Osmanlı’yı suçlamaya, tarihi de kavga alanına sokmaya kadar gerilimi tırmandırdı.
Hemen her toplantılarında Türkiye’yi suçladılar.
10 Ekim 2019’da Arap Dışişleri Bakanları, Barış Pınarı harekâtına karşı bildiri yayınladılar. Sadece Katar ve Somali çekince koydu bildiriye.
Cumhurbaşkanı Erdoğan ertesi gün “topunuz gelseniz bir Türkiye etmezsiniz” diye tepki gösterdi. (13 Ekim 2019).
HELE DE DOĞU AKDENİZ
Hiçbir ülke grubunun topunu üzerimize çekmemeliyiz. Ne Avrupa “Haçlı ittifakı”dır, ne bizi bekleyen bir “İslam dünyası” var.
Doğu’da da Batı’da da sıkı ilişkilerimiz ve sağlam kurumsal bağlarımız olan ülkeler ve ülkelerin içinde etkili çevreler olmalı.
Neredeler Türkiye’nin AB üyeliğini heyecanla destekleyen Avrupalı gruplar?
Neredeler Ermeni tasarılarına karşı Türkiye’yi destekleyen Senatörler, Temsilciler?
Hele şu Doğu Akdeniz’deki yalnızlığımız!
Sinan Ülgen’in dediği gibi, daima Türkiye ile Yunanistan arasında denge gözeten Mısır’ı Yunanistan tarafına ittik; Mısır üzerindeki etkimizi de kaybettik.
İşte Türkiye geçmiş hiçbir dönemde, Tek Parti devrinde bile, Arap âleminde bugünkü kadar yalnız kalmamıştı.
İktidar bu acı gerçekleri görmeli, Türkiye Cumhuriyeti’nin klasik diplomasisine dönmelidir.
TÜRKİYE’NİN EKSENİ
Laikliği en keskin ve otoriter biçimde uygulayan Atatürk Sâdâbat Paktı’nı kurdu. İrah Şahı, Afgan Kralı, Ürdün kralı çok yakın dostları ve misafirleriydi. Başka bağımsız İslam devleti yoktu zaten.
İnönü’nün 1949’da yasama yılı açış konuşmasındaki sözlerine bakın:
“Kendileriyle uzun asırlar beraber yaşamaktan doğan gayet tabii ve derin yakınlık duygularıyla bağlı bulunduğumuz Arap devletlerinin emniyet ve selametleri Türkiye için de hayati bir meseledir… Arap Birliği devletleriyle siyasi münasebetlerimizin karşılıklı itimada ve Orta Doğu’da hayırlı işbirliğine dayanan bir hava içinde daha fazla gelişmesi halis temennimizdir.”
Menderes dönemi dünyada keskin soğuk harp kutuplaşmasına denk düşer. Fakat Demirel döneminde, Soğuk Harbin de yumuşamasıyla, Türkiye Arap dünyasına açıldı; Özal bunu hızla geliştirdi.
Ama Araplar arası ihtilaflara karışmadılar. Modern diplomasi dilini hiç ihmal etmediler.
Türkiye bu “eksen”e, kendisinin bu diplomasi geleneğine dönmelidir
13/09/2020 00:28
Macron’un işi ne?
116
Yunanistan daima arkasına Batılı bir veya birkaç gücü alarak genişledi, Türkiye’nin yalnızlık zamanlarını kolladı.
Balkan Harbi 1912’de çıktığında Türkiye yalnızdı. Yunan Selanik’e girerken, adaları alırken, Bulgar Çatalca’ya dayanırken Türkiye’nin tek müttefiki yoktu.
Sevr antlaşmasının mimarı olan fanatik İngiliz Başbakanı Lloyd George, 1919’da Paris Konferansı’nda açıkça söylemişti: Doğu Akdeniz’de İngiliz imparatorluğu için “güçlendirilmiş bir Yunanistan yararlı bir müttefik olabilirdi.” İngiliz sömürgeleri olan Hindistan ve Yeni Zelanda ulaşımını sağlayan Süveyş’te ve Orta Doğu petrollerinde İngiliz çıkarları için Yunan bekçilik yapabilirdi. Venizelos da buna hazır olduğunu söylemişti. (Margareth MacMillan, Paris 1919, s. 348 vd)
Yunan’ın İzmir’e asker çıkarması o toplantıda karara bağlanmıştı.
Bugün Lloyd George yerine Macron’u, petrol yerine Doğu Akdeniz’deki gaz yataklarını, Süveyş yerine de Yunanistan’la hareket eden Mısır ve diğer Arap ülkelerini koyun… Stratejik tablo budur.
DOĞU AKDENİZ HEGEMONYASI
Yunanistan deniz kaynakları ve kıta sahanlığı sorunlarını yeniden ateşlemek için Türkiye’nin yine zor zamanını seçti. Yine arkasına bu defa Macron’un Lloyd George kadar kör aynı derecede fanatik desteğini aldı.
Macron Doğu Akdeniz yataklarında Fransa’yı pay sahibi yapacağı gibi, Yunanistan, Rum Yönetimi, Mısır, Körfez şeyhlikleri, Suud ve İsrail’den oluşan Türkiye karşıtı koalisyonun da lideri haline gelmektedir!
Macron’un Lübnan ve Irak gezileri de bu çerçevededir.
Fransa’nın Birinci Dünya Savaşı’ndaki en büyük gizli paylaşım projesi olan Sykes-Picot anlaşmasından beri Doğu Akdeniz’e ilgisi malumdur.
Üstelik yakın zamana kadar Türkiye’ye daha yakın duran İspanya ve hatta Türkiye ile ortak tatbikat yapan İtalya da maalesef 10 Eylül’deki Med-7 toplantısında Yunanistan ve Macron’un yanında yer aldılar!
Macron Avrupa’da etki erozyonuna uğrayan Fransa’yı bir Doğu Akdeniz hegemonyası inşa ederek güçlendirmeye çalışıyor. Aynı zamanda seçimler için yatırım yapıyor.
Peşine düştüğü iş bu!
Yunanistan da Macron tarafından körüklenen bu geniş yelpazenin Türkiye’yi sıkıştırmasıyla Doğu Akdeniz kaynaklarından ve kıta sahanlıklarından Türkiye’yi mahrum etme hesabı gütmektedir.
TÜRKİYE’NİN DOSTLARI?
İlk sormamız gereken soru, bu büyük stratejik güç savaşında Türkiye’nin müttefiklerinin kimler olduğudur!
Libya anlaşması hayati derecede değerlidir ama yeterli midir?
Katar yanımızda ama yeter mi?
Dışişleri Bakanı Çavuşoğlu doğru bir beyanla “AB’nin sınırları Yunanistan’dan değil, Türkiye’den başlar” dedi.
Keşke bunu hiç akıldan çıkarmamış ve Avrupa’da herkesin değilse bile bir takım çevrelerin zihnine yerleştirmiş olsaydık.
Keşke “Rusya stratejik ortağımızdır” derken… Yahut “Bunlar Haçlı ittifakı” derken… Ya da yıllarca Mısır’a ateş püskürürken… AB’ın, NATO’nun, Doğu Akdeniz’in önemini unutmamış olsaydık.
Maalesef öteden beri Türkiye’nin yanında yer almış çevrelerin desteğini de kaybetmiş durumdayız.
Türkiye’nin “Batılı müttefik” imajı zayıflamasıyla dış politikadaki yalnızlaşmamız atbaşı gitti… Batı’daki Türkiye düşmanları da bundan yararlardı, işte Sarkozi ve ardından Macron…
İDEOLOJİDEN DİPLOMASİYE
Mısır’ın başkenti Kahire’de 15 Ocak 2019’da 7 imza ile “Doğu Akdeniz Gaz Platformu”nun kurulduğu açıklanmıştı: Yunanistan, İsrail, İtalya, Ürdün, Filistin, Rum Yönetimi ve ev sahibi Mısır!
Mısır’la ilişkileri bir noktadan sonra düzeltmek gerekmez miydi
Mısır Türk-Yunan sorunlarında dengeli hareket ederdi, ama artık açıkça Türkiye karşıtı…
S-400’leri neye almıştık, neye yaradı?
Rusya’ya o kadar yaklaştık ama Putin PKK ve YPG’den vazgeçmediği gibi bu sorunda da Yunanistan’dan yana tavır koydu. Hatta Rus Dışişleri Yunanistan’la “ruhani bağlar”dan bahsetmeye başladı!
Doğu Akdeniz’e sahili olan devletlerden bir tane dostumuz var mı?
ABD’de Türkiye’yi destekleyen çevreler niye ortada yok?
Türkiye elbette güçlüdür, elbette boyun eğmeyecektir ama ittifaklara, dostluklara ihtiyacı var.
Son on yıla kadar Türkiye böyle yalnız değildi. Eski ittifaklarımızı, tarih içinde oluşmuş ilişkilerimizi yeniden güçlendirmek zorundayız. Bunun için de Türkiye Cumhuriyeti’nin klasik diplomasisine dönmekten başka çare yok.
14/09/2020 01:33
Doğu Akdeniz’de güçlü diplomatik ilişkiler kurmalıyız
39
Haza Pabuççular, 12 Adalar konusunda uzman. Taha Akyol’un sorularını cevapladı.
Öncelikle “12 Adalar” nedir, diğer Ege’deki diğer adalardan farkı nedir?
Ege Denizi kabaca 5 farklı ada grubundan oluşur. Oniki Ada bu ada gruplarından biridir. Tarih boyunca Güney Sporadlar, Menteşe Adaları ve Oniki Ada gibi çeşitli isimlerle anılmıştır. Bizim Boğazönü ve Saruhan Adaları dediğimiz ada gruplarıyla beraber Anadolu’ya coğrafi olarak en yakın olan adalardır. Daha da basitçe açıklamak gerekirse, Anadolu kıyısından bakıldığında Samos’un güneyinden başlayarak Meis’e kadar inen hatta bulunan adaları bu gruba sokuyoruz. Hem Anadolu’ya hem de Mısır ve Suriye’ye yakınlığı sebebiyle tarih boyunca ticari ve stratejik olarak önemli olan bir ada grubu diyebiliriz.
Türkiye 12 Adalar’ı nasıl kaybetti? Uşi anlaşmasında kesin kayıp yok, değil mi?
Son dönemde hem siyasette hem de kamuoyunda çokça tartışılan bir konu bu. Biraz da kayıptan siyasi ve hukuki olarak ne anladığınızla yakından ilişkili. “De facto” yani fiili olarak Oniki Ada’nın kaybı, Trablusgarp Savaşı sırasında, 1912’de gerçekleşmiştir. İtalyanlar, Libya’daki durumu nihayete erdirmek için savaşı Akdeniz’e yaymış ve pek de zorlanmadan Oniki Ada’yı işgal etmiştir. Ben de kitabımı 1912’den başlattım, zira bu kaybı Lozan Antlaşması’na yükleyip konuyu 1923’ten başlattığınız vakit hata yaparsınız. Çünkü mesele 1912’de başlıyor.
Bahsettiğiniz Uşi Antlaşması’nda ise Oniki Ada’nın geleceği, Libya meselesine bağlanıyor. İtalyanlar, Türkler Libya’dan tam olarak çekildikten sonra adalardaki kuvvetlerini çekeceklerini taahhüt ediyorlar. Meselenin buradan sonrası iyi analiz edilmeli. İtalyanlar, Libya’da kalan Osmanlı askerlerini bahane ederek adalardan çekilmeyeceklerini duyuruyorlar. Osmanlı İmparatorluğu’nun da bu duruma büyük bir tepki vermediğini söylemek gerek, çünkü 1912-1913 yılları, biz tarihçilerin “travmatik” olarak nitelendirdiğimiz Balkan Savaşı yıllarıdır. İtalyanlar çekildiği takdirde, Osmanlı İmparatorluğu’nun adaları elinde tutması zor, hatta imkânsız. Büyük ihtimalle Oniki Ada, Balkan Savaşı sırasında Kuzeydoğu Ege Adaları’nı da işgal etmiş olan Yunanistan tarafından işgal edilecek. İtalyanlar, katıldıkları tüm uluslararası toplantılarda bu söylemi kullanıyor: “Biz çekilmiyoruz, çünkü aslında Türkler de bunu istemiyor.” Kısa bir süre sonra da anlaşılıyor ki, İtalyanların adalardan çekilmek gibi bir niyetleri asla yok ve 1913 sonrası diplomatik pazarlıklarını da zaten bu yönde yapacaklar.
Burada özellikle altı çizilmesi gereken birkaç şey var: Birincisi, Balkan Savaşları ile birlikte Kuzey ya da Güney fark etmeksizin tüm Ege Adalarının bir Avrupa meselesi haline dönüşmesidir. Osmanlı İmparatorluğu ve İtalya, Oniki Ada konusunun sadece kendilerini ilgilendirdiğini söyleseler de İtalya’nın o dönemde Almanya ile ittifak halinde olmasından ötürü Fransa ve İngiltere Oniki Ada meselesiyle yakından ilgileniyor. İkincisi ise, Osmanlı İmparatorluğu’nun yumuşak karnını oluşturan adalar, güneydeki Oniki Ada’dan ziyade kuzeyde Çanakkale Boğazı’na yakın olan ve o dönemde Yunan işgali altındaki adalardır. Ve son olarak, Birinci Dünya Savaşı’na gelindiğinde Osmanlı İmparatorluğu’nun fiilen sahip olduğu hiçbir ada yoktu. Buna, 1914’te 6 Büyük Devletin Osmanlı İmparatorluğu ve Yunanistan’a tebliğ ettiği kararda Osmanlı’ya ait olduğu kabul edilen Bozcaada, Gökçeada ve Meis de dahildir.
Misak-ı Milli 12 Adalar’ı kapsıyor mu?
Sınır konusunda Misak-ı Millî’nin belirleyici diyebileceğimiz kıstası; 30 Ekim 1918’de, yani Mondros Mütarekesi imzalandığı vakit, bir yerin Osmanlı askerinin elinde olup olmadığıdır. Eğer Osmanlı askerinin elindeyse Misak-ı Millî’nin içindedir. Bu noktadan hareketle analiz ettiğimizde Oniki Ada, Misak-ı Millî sınırları içinde değildir. Zira önceden kaybedilmiştir.
LOZAN’DA 12 ADALAR
Lozan’da 12 Adalar sorunu nasıl cereyan etti?
Lozan’da Oniki Ada ile ilgili kıyasıya bir mücadele olduğu söylenemez. Lozan konusunda iki aşamalı bir öncelik sırası yapabiliriz. Birincisi, Lozan’daki Türk delegasyonunun genel önceliğinin ne olduğu, ikincisi ise mevzubahis adalar olduğunda delegasyonun neye özellikle önem verdiğidir. Birincisi açısından, bulunduğum her portalda söylediğim şeyi tekrar etmek isterim: Lozan’daki Türk delegasyonu açısından en önemli husus, sınırları ne olursa olsun kapitülatif sistemden arınmış, bağımsız ve tam egemen bir Türkiye’nin kabul ettirilmesidir. Bunun dışındaki her şey ikincil önemde ve tartışılabilir görünmektedir. Zaten İsmet Paşa’ya verilen talimatnamede, gerekirse görüşmeler kesilebilir denen iki madde vardır; biri kapitülasyonlar, diğeri ise Ermeni yurdu meselesidir. Bu talimatta adalarla ilgili duruma göre tavır takınılacağı ve durumun Ankara’dan sorulacağı yazılıdır. Bu noktadan anlıyoruz ki, adalar meselesi Ankara’nın önceliği değildi. İkinci aşamaya geçtiğimizde, yani adaların tartışılması konusunda, delegasyonun eforunu daha çok kuzeydeki, özellikle Boğaz’ın önündeki adalara yönelttiğini görüyoruz. Bu da güvenlik önceliğiyle alakalı bir durum. Oniki Ada konusunda ise kıran kırana bir mücadele yok ama, Meis için durum farklı.
MEİS’İ NEDEN ALAMADIK?
Meis, 12 Adalar’dan ayrı, Meis’i neden / nasıl alamadık?
Lozan Konferansı’nın ikinci döneminin açılmasıyla Türk delegasyonu, Meis’i kendi karasularında olması dolayısıyla istemişti. Meis, konferansın sadece ikinci döneminde müzakere edilmeye başlandıysa da konferansın sonuna kadar çözülemeyen bir konu olarak masada kaldı. Burada Türkiye, Meis konusunda uzun süre diretse de karşısında birleşmiş bir müttefik bloğu buldu. Önemle altını çizmek istiyorum: Millî Mücadele sırasında birbirlerinden giderek uzaklaşan bu devletler, Lozan’da birçok konuda birbirlerini destekledi. Türklerin Meis isteği karşısında Fransızlar, Meriç sınırını tartışmaya açtı; İtalyanlar ise müttefik tazminatları meselesini yeniden masaya getirdi. Meis, kapandığı düşünülen birçok konuyu yeniden açtı ve barış antlaşmasına giden yolda çözülemeyen en önemli problemlerden biri oldu. Sonuç olarak, İsmet Paşa bir açıklama yaparak, Türkiye’nin bu konuda haklı olduğunu ama barışa ulaşmak için bu fedakarlığı yaptığını belirtti. Meis müzakeresi bize, Lozan’ın diplomatik çerçevesi ile ilgili önemli bir şey söyler: Orada herkesin masaya koyacak bir meselesi vardı ve sonunda belirleyici olan şey de gücünüz dahilinde önceliklerinizdi. 1922’de Oniki Ada’nın karşısına konan şey kapitülasyonlar, 1923’te Meis’in karşısına konan şey ise tazminat ve Meriç talvegiydi. Bu nedenle meseleye çok yönlü bakmak gerekir.
VERDİLER, NİYE ALMADIK?
İkinci Dünya Savaşı’nda Türkiye’ye 12 Adalar teklif edildi; kimler teklif etmişti?
Oniki Ada ve Türkiye meselesi 1939’dan 1945’e kadar sıklıkla masada olan bir mesele. İki savaş arası dönemde bu adalar, Türkiye’nin tehdit algısının en önemli unsuruydu. Bu sebeple ülkeler, Türkiye’den istediklerini adalar vasıtasıyla halledebileceklerini düşünüyordu. Almanya, Sovyetler Birliği, İngiltere bazen Türkiye ile, bazen müttefikleriyle, bazen de kendi kurumları ile adaların teklifini ya da geleceğini müzakere ettiler. Örneğin, daha 1939’da, Alman Büyükelçi von Papen’in Türkiye’yi Müttefiklerden uzaklaştırmak için Saraçoğlu ile birkaç adanın geleceğini konuşması, kendi Dışişleri ile arasını bozmuştu. Almanların Oniki Ada’ya dair bazen net, bazen de belli belirsiz teklifleri savaş boyunca da devam etti. 1941 Saldırmazlık Paktı imzalanmadan önce de Almanlar adalardan bir tanesini ve Bulgar sınırında Türkiye lehine değişiklik önermişti. 1943’te ise İtalyanlar ateşkes imzalayınca Almanlar Oniki Ada grubunu Türklere teklif ediyor. 1944’e dair de bu tarz teklifler bulmak mümkün. Ancak tabii ki farklı dönemdeki tekliflerin ya da müzakerelerin farklı hedefleri var.
Türkiye’yi müttefiklerden uzaklaştırmak, Türkiye’den transit geçiş hakkı istemek, Türkiye’yi savaş dışı tutmak ya da aksine Türkiye’yi savaşa sokmak gibi konjonktüre göre değişen farklı mantıkları var bu tekliflerin. Türk dış politikasını yönetenler de her şeyin çok farkında. Örneğin, Stalin’in İngiliz Dışişleri Sekreteri Eden ile yaptığı bir görüşmede Türkiye’nin Oniki Ada’yı alması, Suriye ve Bulgaristan sınırının da Türkiye’nin lehine değiştirilmesi gerektiğini söylemesi, Türkiye’de kesin Boğazlarla ilgili bir istek gelecek şeklinde yorumlandı.
Kısacası bu teklifler belgeleriyle duruyor. Bazen de çok şaşırtıcı bir şeymiş gibi kamuoyuna sunuluyor. Tarihçiliğin tam da burada devreye girdiğini görüyoruz, çünkü belgeye sahip olabilirsiniz ama onu yorumlamak ciddi bir birikim ister. Tabii, meselenin tarihçilikten ziyade siyasetle ilgili olduğunun da farkındayız. İnönü üzerinden erken cumhuriyet Türkiyesi ile hesaplaşılmaya çalışılıyor.
HİTLER’İN TEKLİFİ
Hitler nasıl bir ortamda 12 Adalar’ı teklif etti. Feridun Cemal Erkin’e göre alabilirdik. Siz ne diyorsunuz?
Dışişleri içinde önemli görevler edinmiş ve Türk-Sovyet ilişkileri üzerine kitap yazmış bir kişidir Erkin. Bu sebeple anılarını okurken Türkiye’nin, savaşın sonlarına doğru gelen Alman teklifini reddetmesini bir hata olarak görmesine şaşırmıştım. Çünkü bahsettiği dönem 1944, Türkiye’nin tehdit algısını Boğazlar meselesi sebebiyle Sovyetler Birliği’ne çevirdiği bir dönem. Üstelik bu tehdit karşısında, savaş dışı tutumu sebebiyle yalnız kalmış bir Türkiye var. Hatta savaşın sonlarına doğru Türkiye’nin temel hedefi bu yalnızlığı kırmak oluyor. Böyle bir konjonktürde, Türkiye’nin savaşı kaybedeceği belli olan ve zaten bu sebeple adalardan çekilmek isteyen Almanların teklifini kabul etmesini beklemek iyi bir analiz değil. Çünkü bu analiz Sovyetler dinamiğini içermiyor. Bu dinamiği, “savaş sonrası dönemde Türkiye neden Oniki Ada için daha aktif bir politika izleyemedi?” sorusunu cevaplarken de unutmamak lazım.
Bugün Yunanistan adaları anakara kıta gibi değerlendirip Ege ve hatta kısmen Akdeniz’i Türkiye’yi kapatmak istiyor. Yunan tezi nedir?
Yunanistan ve Türkiye arasındaki ilişkiler, içinde farklı sorunları barındırıyor. Bugün Doğu Akdeniz’deki gergin durum için daha çok tartıştığımız mesele adaların kıta sahanlığı meselesi. Çünkü Yunanistan, 1982 BM Deniz Hukuku Sözleymesi’ne dayanarak adalarının anakaraya benzer bir kıta sahanlığına sahip olduğunu ileri sürüyor. Meis gibi Türkiye’ye Yunan anakarasından çok daha yakın ve coğrafi olarak küçük adalar düşünüldüğünde bu söylem Türkiye için kabul edilemez bir durum ortaya çıkarıyor. Fakat şunu da eklemem gerekiyor ki bugün Doğu Akdeniz sadece bir meseleyi oluşturuyor. Konunun bir de Ege boyutu var. Orada işin içine bir de egemenliği devredilmemiş adacıklar giriyor. Nedense, bu konu gündemde daha az tutuluyor.
EGEMENLİĞİ DEVREDİLMEMİŞ ADALAR
Bir de ‘egemenliği devredilmemiş adalar’ var, bunlar nedir?
Lozan’ın adalarla ilgili çizdiği bir çerçeve var. Bu çerçeveye göre Ege Denizi’nde, Türkiye’nin devrini açıkça kabul ettiği adalar ve onlara bağlı adacık ve kayalıkların dışında bazı ada, adacık ve kayalıklar var. Bu coğrafi formasyonlar ikinci bir ülkeye, yani İtalya veya Yunanistan’a antlaşmalarla açık bir şekilde devredilmemiştir. 1947 devri de farklı bir hüküm getirmemiştir. Ancak Yunanistan, Ege’de egemenliği devredilmemiş coğrafi formasyonların, gri bölgelerin olduğunu kabul etmiyor. Yani, tüm bu ada, adacık ve kayalıkların 1923 ve 1947 itibariyle kendisine devredildiğini iddia ediyor. Bu durum Türkiye ve Yunanistan arasında önemli bir sorun. Bu sorunun kamuoyunca en çok bilinen örneklerinden bir tanesi, Türkiye ve Yunanistan’ı savaşın eşiğine getiren Kardak Kayalıkları’dır. Ancak Kardak sadece bir örnek. Kardak’a benzer statüde bulunan ada ve adacıkların bir kısmının bugün Yunan işgali altında olduğunu basından okuyoruz. Eşek ve Bulamaç Adası bu açıdan sadece iki ama önemli örnek. Yani Yunanistan bu ada ve adacıklarda fiilî bir durum yaratmış halde. Ben Ege’deki bu durumun Doğu Akdeniz kadar önemli olduğunu düşünüyorum. Çünkü bu durum da, Yunanistan’ın denizlerdeki yaklaşımının bir başka tezahürü; Ege’de yaşadığımız sorunların bir parçasını oluşturuyor. Ve tabii her şeyden önce bir egemenlik meselesi.
TÜRKİYE’NİN HAKKANİYET İLKESİ
Türkiye’nin savunduğu “hakkaniyet” ilkesi Doğu Akdeniz’de (Ege dahil) ne anlama geliyor?
Temel olarak uluslararası deniz hukukunun da gözettiği adilane bir yaklaşımı ifade ediyor bu ilke. Örnek vermek gerekirse, Meis, nüfusu 1000’in altında olan ve kendisinden çok uzaktaki anakaranın egemenliğindeki çok küçük bir ada. Karşısında ise 85 milyonluk bir ülkenin 1500 km’lik bir kıyı şeridi var. Burada hakkaniyet ilkesi, bu adanın Türkiye’nin haklarını orantısız bir biçimde sınırlandıramayacağını söylüyor bize.
Türkiye’nin “hakkaniyet” ilkesini kabul ettirmek için ne yapması lazım?
Bu etapta, bu sorunun kısa vadede çözülebileceğini düşünmüyorum. Zira tek bir meseleden de bahsetmiyoruz. Doğu Akdeniz’den bahsederken meselenin Kıbrıs boyutu var. Ege’de de kıta sahanlığı, egemenliği devredilmemiş adacıklar, adaların silahlandırılması gibi sorunlar var. Kısacası, müzakere edilip hemen kabul ettirilecek ya da kolayca yargıya intikal ettirilecek tek bir sorundan bahsetmiyoruz. Alanda askeri gücünüzle var olmak önemli ancak bu tek dayanak olmamalı. Türkiye’nin bu süreçte diplomatik olarak elini güçlendirmesi gerektiğini, bölge ülkeleri ile ilişkilerini gözden geçirmesi gerektiğini, orta büyüklükte devletler için “değerli yalnızlık” gibi söylemlerin kesinlikle bir opsiyon olmadığını düşünüyorum. Bunun yanında Türkiye, üyesi olduğu tüm uluslararası kurumlarda aktif bir politika izlemeli ve kamuoyuna ulaşma gibi de bir gaye gütmeli. Kamu diplomasisini daha aktif bir şekilde kullanmak gerekiyor
15/09/2020 00:50
‘Milli irade’ yargıya saygılı olmalı
62
İçişleri Bakanı Süleyman Soylu, yine Anayasa Mahkemesi hakkında saygı üslubuyla bağdaşmayan bir konuşma yaptı.
İktidar çıkardığı bir kanunla “karayollarında toplantı ve gösteri yürüyüşü düzenlemez” şeklinde bir yasak getirmiş, Anayasa Mahkemesi bunu ihtal etmişti.
Bakan soylu, karayollarında gösteri yürüyüşü yapılmasından vatandaşın rahatsız olduğunu, vatandaşa kendilerinin hesap verdiğini ifade ederek şöyle konuştu:
“Canı yanan biziz. Onun için sözlerime alınabilirsiniz, alınmayabilirsiniz ama bunu söylemezsem bu dünyaya karşı da öbür dünyaya karşı da kendimi mesul hissediyorum. Anayasa Mahkemesi Başkanı’na söylüyorum kendi arabamla tek başına gitmeye ben varım sen var mısın?”
Neresinden tutayım bilmiyorum ki?
HUKUK DEVLETİNDE…
Evvela, bir yerde toplantı ve gösteri yürüyüşü varsa, Sayın Bakan’ın kendisi de “arabasına binip tek başına” gidemez.
Bu, güvenlik kuvvetlerinin görev ve yetkisidir. Bakan talimat verebilir ama bizzat karışamaz.
Hele de AYM Başkanı’na “ben varım, sen varmışın?” diye hitap etmesini anlamak mümkün değil?
Bakan cesur da AYM başkanı korkak mı?!
Konu hukukun uygulanması mı cesaret yarışı ya da cesaret gösterisi mi?
Halbuki AYM Başkanı’nın böyle bir görevinin olmaması bir kenara, onun görevi bütün yargıçlar gibi sadece kararlarıyla konuşmaktır.
Yargıçlar siyasi olsun, sosyal olsun, hiçbir şekilde siyasi taraf izlenimi yaratacak tavırların içine geremez.
Hukuk devletinin temel esaslarından biri budur.
İKTİDARIN SINIRLARI
Hukuk vatandaşlar arasındaki ihtilafları çözmek, haksızlıkları gidermek için vardır. Ama hukukun asli görevlerinden biri de vatandaşı iktidarlara karşı korumaktır.
AYM Başkanı Prof. Zühtü Arslan, 2005’te yayınlanan “Anayasa Teorisi” adlı kitabında bakın ne yazıyor:
“Anayasa Mahkemesi’nin varlık nedeni, kanun koyucunun muhtemel tehditleri karşısında bireylerin hak ve özgürlüklerini korumaktır.” (s. 24)
Bakın daha ne yazıyor:
“İfade özgürlüğünün korunması büyük ölçüde çoğunluğun iradesinin sınırlandırılmasına bağlıdır. Bu iradeyi sınırlandıracak temel ilkelerden biri bireyin hak ve özgürlükleridir.” (s. 171)
Bu özgürlüklerden biri de silahsız ve saldırısız, “önceden izin almadan” toplantı ve gösteri yürüyüşü yapabilirler. (Anayasa Md. 34)
Olay çıkarsa polis müdahale eder. Kanun çıkararak gösteri yürüyüşleri kamuya açık alanlarda yasaklanamaz.
Bu konuda pek çok AİHM ve AYM kararı vardır.
‘HALK BİZE SORUYOR’
Ülkeyi elbette seçilmiş iktidarlar yönetir. Ancak hukuk devletinde milli irade de anayasaya uygun olmak zorundadır.
Seçilmişler, bekledikleri saygıyı, yargıçlara da göstermek zorundadır.
Ama maalesef “halka biz hesap veriyoruz, vatandaş bize soruyor” gibi sözler, erklerin eşitliğini içine sindirememiş olmanın ifadesidir.
Halka biz hesap veriyoruz, Merkez Bankası bağımsız olamaz anlamındaki sözleri, davranışları az mı gördük?
Bu konuda bir liste çıkarmıyorum. Hatta Soylu’nun başka örnekleri de olan sözleri ‘masum’ bile kalır!
AYM; YouTube kararından dolayı “yabancı şirketlerin çıkarlarını korumak”tan tutun da ihlal kararlarından dolayı “teröristlerin işini kolaylaştırmaya” kadar nice aşağılamalara maruz kaldı.
Seçilmişlerin yetkileri kuvvetler ayrılığıyla, yargı bağımsızlığıyla, fikir ve ifade özgürlüğüyle sınırlıdır.
‘GÜÇ BOZAR’
İktidarların elindeki muazzam gücü kendi lehlerine kullanmaları, güçlerini tahkim etmeleri tarihen sabittir. Lord Acton’ın 1850’lerde söylediği gibi, “güç bozar, mutlak güç mutlaka bozar.”
En basiti: Virüs salgını sebebiyle bütün toplanmalar yasak… Ama iktidarın düğünleri, mitingleri, toplantıları serbest!
İktidar, istemediği kararları veren hakimleri bir gecede HSK kararıyla sürgün etmiyor mu?
Modern anayasa hukukunda hukukla sınırlanmamış bir yetki, bir makam yoktur.
Milli irade anayasal olarak yürütme, yasama ve yargı erklerinden oluşur. Bunlar hukuken eşittir, görevleri anayasal olarak farklıdır. “Seçilmiş” olmak, yargıya baskı hakkı vermez.
Yargı elbette eleştirilir ama hukuk diliyle.
Hocam Ali Fuat Başgil’in 1949’da yazdıkları, hiç akıllardan çıkmamalı: “Başıma inen haksız yumruğun sahibinin tek kişi olmasıyla çoğunluk olması fark etmez”
Yargının işi bunu önlemektir. Yargı da toplumda hürriyet ve adaletin güvencesi olabildiği ölçüde saygı kazanır.
16/09/2020 00:41
‘Atatürk’ tartışması
91
CHP İstanbul İl Başkanı Canan Kaftancıoğlu uzun bir konuşmasında üç defa “Gazi Mustafa Kemal” demiş, “Atatürk” dememiş.
Parti içindeki Kemalist kanadın büyük tepkisini çekmiş.
Kaftancıoğlu’nun “Atatürk’ümüze dil uzattığını” söylemişler. İl Başkanlığından atılarak “gereken dersin verilmesini” istemişler. Kaftancıoğlu “Ulu Önder” kavramını kullanmadığı gibi, “Atatürk’ün askerleriyiz” de demiyor, “Mustafa Kemal’in yoldaşlarıyız” diyor.
Bu tartışma siyasi kültürümüzde sağa da sola da egemen olan “kişilik kültü”nün bir dışavurumudur: Yakın tarihimizi “Ulu Hakan”la “Ulu Önder” şablonlarına indirgemedik mi?
KARİZMANIN TEŞEKKÜLÜ
Evvela tarih metodolojisi bakımından, Mustafa Kemal Paşa Samsun’a çıktığında, Erzurum ve Sivas Kongrelerinde ve Birinci Meclis’in ilk yılında, bırakın “Atatürk”ü, “Gazi” bile değildi.
“Gazi” ve hele de “Atatürk” kavramlarının içerdiği üstün karizmatik gücü henüz yoktu. Sadece Çanakkale kara muharebelerindeki kahramanlığı bilinen bir Osmanlı generaliydi.
Öyle ki, Samsun’da başlayan yolcuğunda en büyük dayanağı, padişahtan aldığı “fevkalade yetkiler”di. Bütün yazışmalarında bu yetkisinin unvanlarını kullandı.
Karizma yerine yetki vurgusu!
Öyle ki, Erzurum Kongresi’ne askeri üniforması ve padişah yaveri kordonuyla salona girdiğinde Trabzon delegeleri itiraz etmiş, o da kıyafet değiştirerek sivil giysiyle kongreye katılmıştı.
İnönü’nün de ifade ettiği gibi 15. Kolordu Kumandanı Kazım Karabekir’in desteği onun yolunu açmıştır.
Birinci Meclis’te Mustafa Kemal Paşa’ya çok sert eleştiriler yöneltilmişti. “Atatürk”ü eleştirmek mümkün olabilir miydi?
“Gazi” ve “Atatürk” kavramlarındaki karizması zaman içinde teşekkül etti.
‘EFSANE HALESİ’
İsmet Paşa’nın doğru bir tespiti var: “Atatürk’ün siyasi kudreti askeri kudretinden üstündü.”
Burada kudret yerine zekâ, deha, kabiliyet diyebilirsiniz.
Milli Mücadele’nin komutanları askeri stratejide bilgi ve zihniyet olarak aynı seviyededir. Ama Mustafa Kemal’in siyasi yeteneği hepsinden üstündür. O sebeple “başkumandan” ve aynı zamanda “lider” oldu.
Baştan beri Mustafa Kemal’e “Atatürk” dediğinizde, onu baştan beri “Atatürk” karizmasına sahipmiş gibi tasavvur ederiz…
Tarihe laboratuvar gibi değil eski efsane kahramanları gibi bakarız.
Halbuki o karizma güncünün bulunmadığı, sadece Mustafa Kemal Paşa olduğu zamanlarda nasıl olup da milleti toparlayıp Milli Mücadele’yi hem askeri hem siyasi zafere ulaştırdığını öğrenmeye, anlamaya ihtiyacımız var.
Özellikle Sakarya zaferinde “Gazi” olduktan sonra hızla yükselen karizmasının ulaştığı zirveleri Şevket Süreyya Aydemir şöyle anlatır:
“(Nutuk’u okuduğu) 1927’de Mustafa Kemal, insanüstü varlık haline gelmişti. Kendisi istememiş olsa bile, kendisini saran bir efsane halesi içindeydi.” (İkinci Adam, II, s. 272)
Ben kendisinin de istediği kanaatindeyim ama bu önemli değil.
Önemli olan tarihe “laboratuvar” gibi mi, yoksa bu karizma açısından mı bakacağımız meselesidir.
DÖNEMLERE GÖRE
Gazi, 1927’de parti kongresinde verdiği Nutuk’ta hem milli lider, hem partisinin genel başkanı olarak konuştu. Nutuk’ta hem “milli lider” vardır, hem muhaliflerine “hain” damgası vuran iktidar partisi lideri vardır.
Kazım Karabekir’e, Rauf Bey’e, Ali Fuat’a, Adıvar’a hain denilebilir mi? Abdi İpekçi bunu sorduğunda İnönü, Atatürk’ün o zaman öfkeli olduğunu, “yaşasaydı şartlar değiştiğine göre belki başka türlü konuşurdu” diyerek cevap vermişti.
Nitekim İnönü bile muhaliflere hain demedi.
Hele Karabekir’in, Rauf Bey’in, Cebesoy’un yazdıklarını ve tarih araştırmalarını okuduğumuzda çok farklı perspektifler kazanırız.
Asıl ihtiyacımız bu zihin açıklığınadır; şablonların dışına çıkabilmektir.
Kaftancıoğlu’na saldırıları fanatikçe tavırlar olarak görüyorum. Kaftancıoğlu “sol Kemalizm”in jargonuyla konuşuyor. Aralarında farklar olmakla beraber Doğan Avcıoğlu ve Attila İlhan’ın jargonu… Referansları 1920’lerin ilk yarısıyla sınırlıdır.
Gazi 1934’te soyadı kanunu ile “Atatürk” soyadını aldı. 1930’lar önceki dönemlerden çok farklıdır; belirleyici özelliği sıkı kuvvetler birliği ve parti devletidir.
Tarih metodu bakımından doğrusu; her devirdeki ismiyle anmaktır: Mustafa Kemal Paşa, Gazi ve 1930’larda Atatürk...
Kavramlar, tarihi dönemlere uygun olmalı.
Herkes daha çok benimsediği dönemi ve ismi öne çıkarabilir tabii; öyle oluyor zaten.
18/09/2020 01:00
Bu fatura çok ağır
73
Daha önce siyaset dünyasında kimsenin dikkatini çekmemişti:
Bir ülkenin kalkınmasında son derece önemli bir belirleyici olan “toplam faktör verimliliğinde” Türkiye son yıllarda geriye gitmiş. Birçok ekonomik sorunumuzun temelinde bu varmış.
Politikacıların ağzında hiç bu “toplam faktör verimliliği” kavramını duyuyor muyuz?
İktidar yetkililerinin bu konuda bir açıklama yaptığını duyan var mı?
Her gün üzerimize yağmur gibi yağdırılan siyasi savaş sloganlarında hamasetten, simgesel değerler çatışmalarından geçilmiyor.
Tarih bile siyasi savaş malzemesi!
Ama sorunlarımızın madde, madde neler olduğu, çözümleri için neler yapılacağı konusunda rasyonel ve uzmanlık verilerine dayalı konuşmalar gölgede kalıyor.
O yüzden çok konuşan, çok kavga eden ama sorunları planlayarak çözme becerisi düşük bir ülkeyiz.
Niye Uzak Doğu başarısını gösteremiyoruz, düşünmek gerekmiyor mu?
BAŞARI VE BAŞARISIZLIK
İki toplum düşünelim: İkisi de 1 liralık yatırım yapıyor fakat biri belli bir sürede iki lira üretiyor, öbürü bu başarıyı gösteremiyor. Bunun sebebi eğitimin kalitesi, teknolojik yenilenme kapasitesi, kurumların rasyonel çalışması, hukuk düzeninin işlerliği, toplumun kendi içinde barışık olması, hatta özgürlüğün sağlayabileceği zihin açıklığı gibi unsurlar….
İşte buna “Toplam Faktör Verimliliği” deniliyor.
Sermaye bir, iş gücü iki, üçüncüsü zihniyet ve kurumlar toplamı olarak bu.
Türkiye bu açıdan 2010 yılına kadar başarılı gitmiş. “Toplam Faktör Verimliliği” yılda yüzde 2.7 gibi yüksek oranda artış göstermiş.
Fakat 2010-2018 döneminde ancak binde 6 artmış! Yani performansı düşüş.
AB için bu iktidarın hazırladığı raporda, Toplam Faktör Verimliliği’nin önümüzdeki iki yılda binde 4 olacağı, yani daha da düşeceği yazılı!
İnternette “Katılım Öncesi Ekonomik Reform Programı 2020-2022” yazarak siz de ulaşabilirsiniz.
Türkiye’deki pek çok alanda görülen performans düşmesini biliyordum, takip ediyordum fakat bu kavramı ve oranları Samsun Milletvekili Erhan Usta’nın Karar TV’deki açıklamalarında öğrendim. Dünkü Karar gazetesinin de manşetiydi.
MHP’den ihraç edilip İYİ Parti’ye geçen Erhan Usta uzun yıllar devletin yüksek ekonomi bürokrasisinde görev yapmış, değerli bir ekonomist.
Kariyerine Turgut Özal’la başlamış olduğunu belirtmem yeterlidir sanıyorum.
Zaten AK Parti iktidarının başarılı yıllarına imza atmış teknokratların çoğu şimdi ya İYİ Parti’de, ya Gelecek Partisi’nde, ya DEVA Partisinde…
Bu bile bir göstergedir.
DÜNYADAKİ YERİMİZ
Şimdi başka bir veriye bakalım: Dünya Ekonomik Forumu (WEF) adlı kuruluşun “Rekabet Gücü” raporları.
Ülkelerin uluslararası ekonomik rekabet arenasındaki gücünü ölçüyor. Ne kadar hamaset yaparsanız yapın, ülkenizin rekabet gücünü arttırmadan ekonomide yukarılara çıkabilir misiniz?
Mesele bu kadar önemli.
WEF raporlarında rekabet gücü kavramı şöyle tanımlanıyor:
“Kurumların, stratejilerin ve üretkenliği belirleyen faktörlerin tümü.”
2012 Raporundaki Kurumlar ölçümünde Türkiye dünyada 64. sıradaydı...
Fakat 2019 raporunda Kurumlar ölçümünde dünyada 71. sıraya düşmüş!
Hele de “Kurumlar” başlığı altında puanlanan yargı bağımsızlığına bakarsanız 104. sıradayız! “Denetim ve denge” faktöründe yine 104. sıradayız.
Kurumlarımızdaki partizanlaşma, bizdencilik ve siyasi baskı yüzünden yaşanan erimenin rakamlarıdır bunlar!
CB sisteminin kişisel merkeziyetçiliği kurumlardaki aşınmayı daha bir arttırdı.
KURALLAR VE KURUMLAR
Bu verilerle, Toplam Faktör Verimliliğindeki gerileyiş bize aynı şeyi söylüyor; daha doğrusu aynı uyarıyı yapıyor: Türkiye’de ciddi bir kurumsal aşınma sorunu var!
Yine dikkat etmeliyiz ki, ilk on yıldaki iyileşmede AK Parti’nin diline reform ve rasyonellik hakimdi… Son yıllardaki gerileme döneminde ise giderek ideoloji ve hamaset hakim oldu!
Hamaset heyecanlı bir taban sağladı. Bizdencilik ise tabanı iktisaden bağladı. İktidar dayanıklı bir taban kazandı… Ama Türkiye performans kaybetti!
Faturası sorunlarımızın ağırlaşmış olmasıdır.
Hem vatanseverliğin gerektirdiği mesuliyet duygusu, hem rasyonel düşüncenin gösterdiği istikamet Türkiye’nin yeniden kurallar ve kurumlar sistemine ve siyasette rasyonelliğe yönelmesidir.
20/09/2020 00:28
Emniyet’e teşekkürler
98
Benim ve oğlum Ertuğrul’un maruz kaldığımız dolandırıcılık teşebbüsünü anlatacağım, bunun kamuoyuna karşı bir uyarı görevi olduğunu düşünüyorum.
Görsel medyaya da açıklama yaptım.
Öncelikle Emniyet görevlilerine şükranlarımı ifade etmeliyim. Gayrettepe Asayiş Şube Müdürlüğü, nefes kesen bir süratle olaya el koydu, benim ve oğlumun bulunduğu yerleri tespit ederek ânında müdahale ettiler. Aynı günün akşamında üç kişiyi yakaladılar.
Tamamının çözüleceğinden eminim.
Gayrettepe Asayiş Şube Müdürü, görevli komiser ve memurlar mükemmel bir teknik bilgi, tecrübe ve dinamizmle hem bize hem topluma “suçlunun yanına kâr kalmaz” mesajını verdiler.
Bütün Emniyet şehitlerini rahmetle anıyorum, Emniyet görevlilerine sevgi ve teşekkürlerimi iletiyorum.
* * *
Çarşamba sabahıydı. Kablolu telefon çaldı, eşim baktı. Karşıdaki ses, emniyet görevlisi olduklarını, FETÖ’nün sahte telefon numaralarıyla internet bankacılığından hesaplara girerek boşalttıklarını, bizim adımıza da sahte telefon numaraları tespit ettikleri söyledi.
Verdikleri üç numarayı kontrol ettik, evet adlarımıza sahte numaralardı.
Demek ki bu ‘kontrol’ mekanizmasını da ayarlamışlardı.
Banka şubesine gidip hesap özetlerini kontrol etmemi istediler. Sorun yoksa dosya kapanacakmış. Hesabımdan para çekilmişse ellerindeki FETÖ’cüler bunun için de sorgulanacakmış.
Reddettim, bana özel kimlik bilgilerimi saydılar. Bu bilgiler ancak devlette bulunabilir öyleyse bu devletin bir operasyonu kanaati uyanıyor.
Para da istemiyorlardı. Nihayet yapacağım şey, hesaplarımı kontrol etmekti
Telefonumun FETÖ tarafından dinlenildiğini, bu operasyon bitene kadar kimseyle görüşmememi, görüşürsem FETÖ’ye yapılan operasyonu bozmuş, onlara yardım etmiş olacağımı söylediler.
Çağlayan Adliyesine yakın bir banka şubesine gitmemi istiyorlardı çünkü banka işlemi bitince Adliye’de Savcı falanca bey beni bekliyordu, şikayetimi zapta geçirecekti!
* * *
Hesabıma bakmak için yakın bir bankaya gittiğimde ağızlarının değiştiği fark ettim. Hesabımdaki tasarruflarımı oğlum Ertuğrul’un hesabına aktarmamı istiyorlardı. Öyle yaparsam para “Merkez Bankası’nın güvencesi altında olacak”mış.
Şüphelendim, reddettim.
Eşime, yakın dostlara haber vermesini söylemiştim. Bu yoldan olay Emniyet’e intikal etmiş.
Emniyet Bankaları uyarıp hesapları bloke ettirmiş.
Banka görevlileri de “sakın para transferi yapmayın” diye ısrarla uyardılar.
Telefondaki kişiye “para aktarmıyorum, ben savcıya gidiyorum” dedim, tereddüt geçirdiklerini hissettim…
Tam o sırada Gayrettepe Emniyet’ten sivil polisler geldi. Benim bulunduğum yeri tespit etmişlerdi. Kimliklerini gösterdiler. Bunun bir dolandırıcılık olduğunu söylediler.
Birlikte Gayrettepe Emniyet’e gittik, ifade verdim, olayı anlattım.
* * *
Benden habersiz olarak oğlum Ertuğrul’a “FETÖ babana tuzak kurdu” demişler. Dediklerini yapmazsa ve birileriyle telefon görüşmesi yaparsa FETÖ’ye karşı polisin operasyonunu engelleyen bir suçlu durumuna düşeceğini söylemişler. “Şu anda FETÖ’yle silahlı çatışmaya girmek üzeriyiz, acele et” demişler.
Korku ve paniğe kapılmış, bulunduğu banka şubesinden, hesabındaki 43 bin doları TL olarak çektirip almışlar.
Polis hesapları bloke ettirdiğinde o parayı çekip şebekeye teslim etmişti maalesef.
O sırada ben telefondaki dolandırıcılara oğlumla görüşmek istediğimi söylediğimde “Savcıya soralım, izin verirse olur” dediler, on dakika sonra telefonla görüştüğümde oğlum “ben iyiyim” dedi beni sordu, moralini bozacak bir şey demedim.
Ve Emniyet’e yine binlerce teşekkür ederim ki aynı günün akşamına yakaladılar.
Şu bakımından da çok önemli, suça karşı en büyük caydırıcılık, mutlaka yakalanacakları konusunda kanaat yaratmaktır.
* * *
İnce ve ayrıntılı bir senaryo yazıyorlar, aşama aşama ilerliyorlar.
Sizi inandıracak bilgiler veriyorlar, nerelerden buluyorlarsa…
Gerçek bir soruşturmada neler söylenir, hangi kavramlarla neler sorulursa onları söyleyip onları sorarak sahici olduklarına inandırıyorlar.
Dediklerini yapmazsanız teröre yardım etmiş olacağınızı söylüyorlar…
En önemli ders veya uyarı şu: Böyle bir telefon geldiğinde, ciddi ve gerçek olduğuna inansanız da reddedin.
Etkilenip de reddedemezseniz, o zaman “madem polissiniz, ben Emniyet’e geleyim, orada konuşalım” deyin. Veya bizzat savcıya gideceğinizi söyleyin… Maskeleri düşecektir.
22/09/2020 00:57
Oruç Reis’in dönüşü zafer mi hezimet mi?
62
Sismik araştırma gemimiz Oruç Reis, 10 Ağustos’ta Kıbrıs açıklarında Demre-1 lokasyonunda araştırmalara başladı.
Oruç Reis’in 25 Eylül’e kadar sismik araştırmalar yapacağı açıklanmıştı. Fakat 13 Eylül’de beklenmedik şekilde geri dönüverdi, Antalya limanına demirledi.
Oruç Reis dönünce Navtex de yenilenmedi.
Atina çok memnun olmuştu. Başbakan Mitsotakis, “Oruç Reis’in dönmüş olması pozitif bir ilk adım, devamının geleceğini umuyorum” diye açıklama yaptı.
Tabii NATO devredeydi. Merkel’in rolü de biliyor.
‘DİPLOMASİYE FIRSAT’
Niye böyle olmuştu? Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanı ile Dışişleri Bakanı’nın dediği gibi “tamir ve bakım” için mi?
Eğer böyleyse başlangıçta neden 25 Eylül’e kadar diye açıklanmıştı?
Âniden tamir gerekmişse, niye navtex yenilenmemişti?
Hem navteksi yenilememek hem gemiyi çekmek “geri adım” değil mi?
Zaten “tamir ve bakım için döndü” sözlerine kimse inanmadı.
Muhalefet de “Doğu Akdeniz’de geri adım attınız!” diyerek sert eleştirilerde bulundu.
Ve 18 Eylül’de Cumhurbaşkanı Erdoğan açıkladı:
“Biz Oruç Reis’i eğer bakım için şöyle bir limana çektiysek, bunun da bir anlamı vardır. Bu anlamlı bir yaklaşımdır. Yani diplomasiye bir fırsat tanıyalım, diplomaside bir olumlu yaklaşım ortaya koyalım…”
Evet, doğrusu yapılmıştır, diplomasiye fırsat vermek isabetli olmuştur.
Diplomasinin uzun ince yolunda inişler, çıkışlar çok olur; önemli olan ulaşılacak “toplam sonuç”tur.
PROPAGANDA TUTKUSU
İktidarda ölçüsüz bir “propaganda” tutkusu var. “Yeni zaferlere gidiyoruz” diyorlar mesela. Yok böyle bir şey. “Yeni başarılar” denilse tartışılabilir.
Suriye politikası niye diplomasi diliyle değil de “Selahattin Eyyubi’nin mezarı”yla ve “Şam camisinde namaz”la anlatıldı?
Avrupa ile ihtilafımız olduğunda niye bu sorunlar diplomatik kanallarda tutulmadı da miting meydanlarında “Bunlar haçlı ittifakı” denildi?
Bir ülke “yedi düvel bize saldırıyor” diye defalarca ilanat yaparak niye kendini böylesine yalnız gösterir?
Bir ülke niye kendini “beka” derdine düşmüş halde takdim eder dünyaya?!
Moody’s Türkiye’ye düşmanlık yaptıysa, “hayır, Moody’s yanlış rakamlar veriyor, doğru rakamlar şunlar” demek gerekmez miydi?
‘Dış güçler’ propagandası dövizi, faizi durdurmuyor.
‘YEDİ DÜVEL’
İktidar hiç normal, makul iş yapmıyor! Hep çok büyük işler yapıyor: Yeni zaferler, cumhuriyet tarihinde görülmemiş yatırımlar (ve borçlar!), Almanya bizi kıskanıyor falan…
Böyle olucunca bakanlar “diplomasi için geri çektik” diyemezdi tabii.
Bunu ancak “Reis” söylerdi, bir tek o söyledi zaten.
Söylemekle de doğrusunu yaptı.
Ama bir açıklamayla mesela Mısır’ın niye karşı tarafta olduğunu izah etmek mümkün olmuyor…
“Yedi düvel” deniliyorsa hemen sormak gerekir:
“Neden üç dört tanesi yanımızda değil!”
Böyle bir sualin birinci muhatabı Dışişleri Bakanı’dır.
YİNE LOZAN
Bugüne kadar Türkiye Lozan’a çatan bir Dışişleri Bakanı görmemişti. Sayın Çavuşoğlu çıktı Meis’ten bahsederken Lozan’a çattı.
Lozan’da Meis konusunda “geri adım attık” mı diyorsunuz? Ama bütün adaları 1911 ve 1912’de kaybetmiştik. Misak-ı Milli’de de bu yüzden adalar yoktu.
Lozan’da geri adımlar atmadık mı? Attık tabii…
Mesela Yunanistan’ın Anadolu’daki korkunç tahribatı için istediğimiz tazminattan vazgeçtik!
Evet İsmet Paşa vazgeçti!
Ama karşılığında Müttefikler de bizden istedikleri tazminattan vazgeçtiler. Venizelos da Anadolu’da kalan Rum malları için istediği tazminattan vazgeçti.
Lozan’da tek başarısızlık Musul’dur.
Fakat İzmir’deki muzaffer orduyu Musul’a gönderirsek, Yunanistan, Edirne dahil bütün Ege’yi işgal edebilirdi. Bunu Karabekir Paşa söylüyor
Neticede 7 ay süren Lozan müzakerelerinde diplomatik ataklar oldu, ordumuz üç defa ‘harp hali’ne getirildi.
Lozan’da elbette geri adımlar da oldu…
Ama neticede ulaşılan “toplam sonuç”, kapitülasyonlardan arınarak tam istiklalini elde etmiş bugünkü Türkiye’dir.
Lloyd George Lozan’ı İngiliz diplomasisinin hezimeti ilan etmiştir.
Zamanımızda, Ege ve Akdeniz sorunları 1976’dan beri müzakere ve gerilim konusudur. Kısa sürede sonuçlanmaz.
İç politika uğruna, taktik ataklara bakarak “zafer”, taktik çekilmelere bakarak “hezimet” propagandası yapmalayım.
.23/09/2020 00:56
Dış güçler
75
Moody’s adlı yabancı derecelendirme kuruluşu Türkiye’ye musallat oldu!
On gün önce Türkiye’nin derecesini “yatırım yapılabilir” seviyesinin beş kademe altına düşürmüştü! (12 Eylül)
Bu tarihimizin en kötü kredi notuydu. Zaten yatırım sermayesi gelmiyordu, bu rapor daha da olumsuz etkileyecek.
Bu yetmiyormuş gibi dün de Türkiye ekonomisinde “sert devalüasyon” riski olduğunu söyleyen bir açıklama daha yayınladı.
Moody’s, Fitch’s, S&P gibi kuruluşlara biz inanmasak bile, uluslararası ekonomik çevreler ciddiye alıyor. Bizde sermayeyi ve krediyi onlardan istiyoruz zaten!
DIŞ TETİKÇİLER
Böyle durumlarda “propaganda”nın ötesinde inandırıcı teknik açıklamalarla, reform programlarıyla cevap vermek gerekir.
İktidarın açıklamaları ise “dış güçler” söylemi niteliğinde…
Cumhurbaşkanı Erdoğan “Ne yaparsanız yapın sizin bu puanlamalarınızın kıymet-i harbiyesi yok… Şu anda Türkiye ekonomisi pik yapıyor’” dedi.
İktidar cenahından Nurettin Canikli’ye göre Moody’s “tetikçilik” yapıyordu. “Salgın sürecinde en az üretim kaybı ve istihdam kaybı yaşayan ekonomilerden birisi Türkiye”dir. Dahası, Türkiye “4 adet savaş gemisi ihraç edebilen, insansız hava aracı teknolojisinde adını en iyiler arasına yazdıran… 2023 yılından itibaren milyarlarca dolarlık kaynak girişi sağlayacak doğalgaz keşiflerini üreten” bir ekonomidir, böyle bir ekonomi hakkında böyle raporlar yazılabilir mi?
Fakat Moody’s Canikli’nin saydığı gelişmeler olmadığı için değil, para politikalarındaki ağır sorunlar yüzünden olumsuz derecelendirme yapmıştı; asıl onlara cevap vermek gerekirdi.
GERÇEK TAM TERSİ
Moody’s raporunda üç olumsuz etken zikrediliyordu: Jeopolitik riskler, ödemeler dengesindeki bozukluk ve kredi profiline yönelik riskler.
Jeopolitik riskler konusunda dün Erdoğan, Merkel ve Michel arasında yapılan video konferansta “Türkiye ile Yunanistan görüşmeye hazır” mutabakatının çıkması olumlu bir gelişmedir. Deniz sorunları çatışmaya dönüşmeden uzun sürecek bir müzakere dönemine giriyor.
Suriye ve terör riskleri ayrı konu.
Fakat Türkiye’nin “ödemeler dengesi” ve “borçlar” sorunlarının ciddi olmadığı söylenebilir mi?
Hatta bütün sorun, Türkiye’nin yüksek katma değerli sanayi üretimi yapamadığı için ihracatını yeterince artıramamasından kaynaklanan döviz açığıdır!
Çünkü kaynaklar kısa sürede oy getirebilecek inşaat ve tüketime sarf edildi. Bunu iktidarın hazırladığı 11. Kalkınma Planı da yazıyor.
İktidarın “faizi indirirsen enflasyon düşer, üretim artar” şeklindeki politikası, bilimsel gerçeğin tam tersiydi. İşte faiz emirle indirildi, tasarruf sahipleri bankalardaki paralarını dövize çeviriyor!
İthalatımız hâlâ ihracatımızdan fazla artıyor, makas büyüyor.
KURUMLARIN DEĞERİ
Dahası, Merkez Bankası “laf dinler” hale getirildi. Doları 7 TL’nin altında tutmak için Merkez Bankası’nın rezervleri harcandı. Ali Babacan “100 milyar doları adeta kibrit çakıp yaktılar” diyor.
Döviz açığı böyle büyürken Moody’s “devalüasyon” uyarısı yapıyor.
Gelecek Partisi’nden iktisatçı İbrahim Turhan, dünkü dijital Pencere gazetesindeki yazısında, Türkiye’de Merkez Bankası’nın bağımsızlığı kayboldukça iktidarların banka kaynaklarını kullanarak enflasyonu tırmandırdığını yazıyordu. Merkez Bankası bağımsız davranıp siyasi iktidara “hayır” diyebildiği zaman para politikası disipline oluyor, enflasyon dizginleniyor.
Merkez Bankası ile birlikte bütün Düzenleme ve Denetleme kurullarının araçsal bağımsızlığını ve tabii yargının aslî bağımsızlığını düşünün…
Buralardaki bozulmalarla ekonomideki bozulmanın ilişkisi açık değil mi?
REFORM DÜŞÜNCESİ?
İçeride kurumsal yapıları “laf dinler” hale getirmek çözüm değilmiş, diye düşünecek miyiz artık?
Böyle düşünmeden inandırıcı bir reform programı ortaya konulabilir mi?
Bakın, ülkenin acil sanayi programına ihtiyacı var, iktidarın önceliği Kanal İstanbul.
Sorun ‘dış güçler’ değil, kendi yanlışlarımız diye düşünecek miyiz?
Bütün iktisatçılar ve derecelendirme kuruluşları “negatif faiz tehlikelidir” diyorlardı, acı tecrübeyle göndük ki doğruymuş.
Yapısal reformlar, güçlü kurumlar ve modern rasyonel iktisat politikaları… Yani hukuk devleti ve kurallı piyasa ekonomisi.
Dış güçlere karış güçlü olmanın da içeride ekmeğimizi büyütmenin de başka yolu yok.
25/09/2020 00:54
CB sistemi erken kireçlendi
64
AK Parti sözcüsü Ömer Çelik, Cumhurbaşkanlığı hükümet sisteminin birinci yıldönümünde “bazı yerlerde tıkanmalar, kireçlenmeler olabilir, bakacağız, bunları revize etmemiz lazım” demişti. (11 Temmuz 2019)
Çok erken bir kireçlenmeydi bu.
Aslında siyasi tarih ve siyaset bilimi çoktandır gösteriyordu ki, büyük bir ülkenin pek çok kurumlardan oluşan yönetimini böylesine merkezileştirmek ve şahsîleştirmek kaçınılmaz olarak “tıkanma ve kireçlenmeler” yaratır.
Ama CB sistemi hazırlanırken bu uyarılara kulak verilmedi. AK Parti ve MHP kurullarında bile müzakere edilmedi. Hemen hazırlanıverdi, Meclis’ten geçiriliverdi…
Referandum kampanyasında denize at süren Fatih Sultan Mehmet ve Çanakkale şehitleri görüntülerinin eşlik ettiği propagandalarla kabul edildi…
Ve iki buçuk yıla yaklaşıyor; vaziyet ortada.
NASIL İŞLİYOR?
İsmail Küçükkaya’nın programında Ali Babacan söyledi; “Orta Vadeli Programı açıklamadılar, gecikiyor.”
Bu işleri iyi bilen İbrahim Çanakçı’yı aradım. Çanakçı DPT’de, Hazine Müsteşarlığında, BDDK’da, IMF Türkiye temsilciliğinde yüksek görevler üstlenmiş birikimli bir bürokrat. Şimdi Babacan’ın partisinde.
Çanakçı hemen anlattı:
“5018 Sayılı Kamu Malî Yönetimi ve Kontrol Kanunu’na göre…”
Her sene Eylül ayının ilk haftası içinde, gelecek iki yılı kapsayan Orta Vadeli Program yayınlanır.
Bu sene de Eylül ayının ilk haftasında 2021-2023 yıllarını kapsayan Orta Vadeli Mali Program açıklanmalıydı. Aynı kanuna göre hemen ardından Orta Vadeli Program’ın da açıklanmış olması gerekirdi. Çünkü bütçe bu iki dokümana göre hazırlanır!..
Bütçenin 17 Ekim’de yani yirmi gün sonra Meclis’e sunulması anayasa emri. Ama bütçenin dayanağı olacak iki Program henüz ortada yok!
Hani “daha hızlı” bir sistem gelmişti!
Çok dana önemlisi: Yarım asırdır hiç geciktirilmeden çıkarılan Beş Yıllık Kalkınma planları ilk defa bu sistemde bir yıldan fazla gecikerek Meclis’e sunulabilmişti: Temmuz 2019’de yasalaşan 11. Beş Yıllık Kalkınma Planı.
KAMU KURUMLARI
Anayasa hukukumuzun en saygın isimlerinden Prof. Kemal Gözler, CB sisteminde karar ve kararnamelerin nasıl gecikerek, ya da iyi hazırlanmadan yayınlandıktan sonra düzeltmek için yeni karar ve kararnameler çıkarıldığını çok sayıda örneklerle yazmıştır. (http://www.anayasa.gen.tr/cbhs-bilanco.htm)
Bu iktidarın Temmuz 2019’da yasalaştırdığı 11. Beş Yıllık Kalkınma Planı’nda mesela deniliyor ki:
“Cumhurbaşkanlığı Yatırım Ofisi tarafından, yatırımcılara yönelik yatırım ortamı değerlendirme anketi yapılacak ve bu kapsamda sorun ve öneriler ilk elden tespit edilecektir.” (Parag. 326.6.)
Ne aşamada bilmiyorum ama Kanal İstanbul’dan daha önemli değil mi?
Bir ülkenin yatırım çekme kapasitesi güvenilir hukuki alt yapının olmasına ve böyle teknik çalışma ve düzenlemelerin varlığına bağlıdır.
Bunu yapacak olan da kurumlardır.
Ama aşırı merkeziyetçi böyle bir sistemde kamu kurumları ve liyakatli uzmanlar inisiyatif kaybederler; hele de liyakat yerine sadakat öne alınırsa…
Bunun bir örneği Merkez Bankası ve Türkiye’nin faiz macerasıdır.
MESELA MERKEZ BANKASI
Merkez Bankası’nın bağımsızlığı 2011’de kanunla gerçekleştirilmişti. Bu kanun 703 Sayılı KHK ile değiştirildi: Atamalarda siyasi iktidarın yetkisi büyük ölçüde artırıldı, liyakat kıstasları da gevşetildi. (9 Temmuz 2018)
KHK düzenlemeleri devam etti, sonra bankanın ana sözleşmesi de bu yönde değiştirildi.
6 Temmuz 2019’da “laf dinlemiyor” denilerek Başkan Murat Çetinkaya görevden alındı.
Ondan sonra faiz indirimleri başladı.
Ama enflasyon ve döviz de tırmanmaya başladı.
120 milyar döviz piyasaya sürülerek Dolar 6 lirada tutulmak istendi olmadı; dolar 7 lirayı aştı…
Nihayet dün faiz artırıldı; dolar biraz indi.
Görüyor musunuz, Merkez Bankası neden bağımsız olmalıymış?
Keşke “laf dinlemeyip” faizi hep pozitifte tutsaymış da 120 milyar dolarlık rezervleri erimeseymiş değil mi?
Biz niye geçmiştik CB hükümet sistemine?
Niye Bakanlar Kurulu’nu ortadan kaldırmıştık?
Niye Devlet Planlama Teşkilatı ve Başbakanlık Kanunlar Dairesi gibi devletin beyni olan kurumları dağıtmıştık?
Faturası çoook ağır oldu; işte ekonominin hali…
Hiç olmazsa devlet idaresinde “kurallar ve kurumlar”ın her şeyden önemli olduğunu milletçe anlamış olsak.
27/09/2020 00:43
Faiz belası
96
Türkiye’nin başında asırlardan beri bir faiz belası var. Zamanımızda faizle siyasi olarak en fazla mücadele eden hiç şüphesiz AK Parti iktidarı oldu ama faiz belası en çok bu iktidarın son yıllarında büyüdü, adeta canavarlaştı.
Rakamları iktisatçı Birol Aydemir’den aldım. Aydemir yurt içinde ve dışında Türkiye’nin önemli kurumlarında görevler üstlenmiş, son olarak TÜİK başkanlığı yapmıştı.
Rakamlar şöyle: Bütçeden Türkiye’nin ödediği faiz 2015 yılında 53 milyar liraydı…
2020 bütçesinde öngörülen faiz ödemesi 138 milyar lira!
Dolar kuru ve faiz oranlarının yükselmesi sebebiyle bu seneki faiz yükümüzün 138 milyar lirayı aşması bekleniyor.
Telefonla görüştüğümüzde Merkez Bankası faizleri 2 puan artırmıştı. Aydemir bunun dövizi tutamayacağını, çünkü hem çok geç kalındığını hem ekonomi yönetimine güvenin böyle birkaç münferit kararla sağlanamayacağını söylemiş, “ortaya inandırıcı bir program koymalılar” demişti.
‘YETKİYİ VERİN’
Besbelli faiz belası çok büyümüş. Ama son beş yıl bu iktidarın faize karşı miting meydanlarında verdiği büyük mücadelelerle geçmemiş miydi? Bunun için Ali Babacan ve Mehmet Şimşek bakanlıktan uzaklaştırılmamış mıydı?
CB sisteminin faizi de aşağı çekeceği söylenmemiş miydi?
Ne denilmişti?
“Siz bu kardeşinize yetkiyi verin, ondan sonra bu faizle, şunla bunla nasıl uğraşılır göreceksiniz.” (19 Haziran 2018)
Yetki verildi… Merkez Bakası Kanunu’nda KHK’larla değişiklikler yapıldı, “laf dinler” hale getirildi.
Dahası, faiz artmasın diye, doları 7’liranın altında tutma uğruna Merkez Bankası’nın rezervlerinden 120 milyar dolar saf edildi.
Faiz indirtildi, krediler körüklendi…
Ama bir de baktık ki, enflasyon da döviz de almış başını gidiyor! 2 puan faiz artışı yapıldı.
Hani faiz indirilince enflasyon da inecekti? Aksine enflasyonu tutmak için faiz artırıldı.
‘OSMANLI’NIN TORUNLARI’
İktisadi polemiklerde bile “Osmanlının torunları… Osmanlı tokatı” söylemlerinin kullanıldığı biliniyor.
Üç asır süreyle yükselerek ‘Cihan Devleti’ olan Osmanlı mı?
Ama izleyen üç asır süreyle gerileyen, çöken Osmanlı mı?
Viyana önlerinden Çatalca’ya çekiliş!
Bu iki dönemi kurumlar, zihniyet, bilim ve sanayi devrimleri açısından incelenmeden sağlıklı bir düşünceye sahip olamayız.
Ben tabii şimdi oralara girmiyorum. Sadece faiz açısından bakacağım, buyurun:
“Osmanlı, 1854 yılından 1914 yılına kadar 359 milyon Osmanlı altın lirası borçlanmış fakat eline 222 milyon lira geçmiştir. Aradaki 137 milyon lira, faizdir; yani Avrupalı hisse senedi sahiplerine ödenen kupon faizleridir!”
Tavsiye ederim, o atıp tuttukları Lozan zabıtlarına baksınlar. Lozan’daki en büyük kavgalardan biri bu konudaydı.
Osmanlı bütün altı yüzyıl boyunca Orta Çağ metotlarıyla sürdürülen tarım ekonomisi düzeyindeydi. Bilim ve sanayi devrimlerini yapan Avrupa karşısında askeri mağlubiyetlere uğradığı gibi böylesine ağır faizlerle borçlanmak zorunda kalmıştı.
DÜŞÜK FAİZ NASIL?
Faizin ülke ekonomilerinde bela olmasının sebebi “sermaye birikimi” yetersizliğidir. Gelişmiş ülkelerde faizin sıfır civarında olması, “sermaye” bolluğu sayesindedir. Hatta gitmek için hukuken güvenli, kurumları sağlam ülke arıyorlar.
Türkiye’ye yabancı sermaye girişinin yüksek olduğu dönemler faizin de düşük olduğu dönemlerdir. AK Parti’nin reform döneminde böyleydi.
İktidar kabaca son on yılda verimlilik ve sanayi yatırımlarını ihmal etti, çabuk oy getiren inşaat ve tüketimi körükledi. Bunu kendilerinin hazırladığı 11. Beş Yıllık Kalkınma Planı’nda kendileri yazıyor. (Paragraf. 130-131)
İktidarın kadrosu da siyasi üslubu da buna göre değişti üstelik.
Türkiye’de sermaye birikimi dört yüz yıldır yetersizdir! Bu konuda değerli iktisat tarihçisi Mehmet Genç hocamızın “Osmanlı İmparatorluğunda Devlet ve Ekonomi” kitabını mutlaka, ama mutlaka okumak lazım. (Ötüken Yay.)
Sermaye birikimi yetersiz olduğu için elbette esnaf, tüccar ve sanayici düşük faizli kredi arıyor. Onlara düşük faiz vaad etmek de oy getiriyor. Ama bunu sağlamanın yolu emirle faiz indirtmek değildir. Ters sonuç verdiği artık görülmüş olmalı.
Bunu sağlamanın yolu kurallar ve kurumlar sistemiyle ülkeyi sermaye çeker hale getirmektir, iç tasarrufları arttırmaktır, fonları inşaat ve tüketime değil ihracatı arttıracak verimliliğe ve teknolojiye yöneltmektir.
29/09/2020 00:22
Can Azerbaycan
70
Ermenistan’ın 26 Eylül’de sivil Azerbaycan hedeflerine saldırmasıyla Dağlık Karabağ ekseninde başlayan çatışmalar devam ediyor. Cumhurbaşkanı İlham Aliyev dünkü açıklamasında birçok sivilin hayatını kaybettiğini, aralarında 7. ve 9. sınıf öğrencisi iki çocuğun da bulunduğunu bildirdi. Fidan Qurbanova ve Şehriyar Qurbanov…
Hemen en önemli iki hususu belirteyim: Ermenistan’ın bu saldırısı, zaman zaman görülen basit sınır çatışmaları gibi değil…
İkincisi, 1990’lardan farklı olarak bu defa Azerbaycan askeri bakımdan kesin üstünlüğe sahiptir; tabii Rusya müdahale etmezse.
RUS TATBİKATI
Rusya Federasyonu Silahlı Kuvvetleri 21 ve 26 Eylül tarihleri arasında “Kafkas 2020 Tatbikatı” adıyla büyük bir tatbikat gerçekleştirdi. 80 bin personel, 250 ana muharebe tankı, 450 zırhlı araç, 200 top ve çok-namlulu roketatarlar, savaş uçakları katıldı.
Tatbikatın füze savar sistemleri ünlü S-400 ve S-300 füzeleriydi!
Tatbikata eski Sovyet cumhuriyetlerinden sembolik birlikler de katıldı… Fakat tatbikatın bir kısmı Ermenistan topraklarında yapıldı, General Tigran Parvanyan komutasında Ermenistan kuvvetleri tatbikatta “aktif olarak” yer aldı.
Azerbaycan ise Moskova’nın davetini kabul etmemişti.
Ermenistan, Eylül başlarından itibaren Azerbaycan’a karşı ateşkes ihlallerini tırmandırdı. Rus tatbikatının son gününde de Dağlık Karabağ ekseninde fiilen saldırılara başladı.
Ben bu bilgileri EDAM adlı stratejik araştırma kurumunun Can Kasapoğlu, Sinan Ülgen ve Sine Özkaraşahin imzalı raporundan özetledim. (https://edam.org.tr/azerbaycan-ermenistan-catismalar)
RUS SİYASETİ
Rus tatbikatının resmi gerekçesi “kontr-terör faaliyeti” idi. Fakat kullanılan ağır silahlar ve S-400’ler gösteriyor ki, Putin gövde gösterisi yaptı, Kafkasya’da kimin “ağa” olduğunu göstermek istiyor.
Putin, iki sene önce 25 dakika süren askeri sunuşunda “dünya üzerinde vuramayacağımız yer yoktur” diyerek yeni geliştirdikleri 6 silah sistemini tanıtmıştı! (2 Mart 2018)
‘İmparatorluk’ gösterileri Putin’in ‘Büyük Viladimir’ diye övgüler dizilen egosuna denk düşüyor!
Fakat Azerbaycan Sovyet imparatorluğundaki “sadık tebaa” değil artık. Petrol gelirleriyle güçlendi, ordusunu modernize etti, silah sistemlerini Rus tekelinden kurtardı.
Putin Bakü’ye gözdağı veriyor.
Çarlar da Stalin de “Pan Türkizm” evhamıyla Kafkasya’da Müslüman ve Türk varlığını eritmek, buna Karşılık Ermenistan’ı güçlendirmek siyaseti izlemişlerdi.
1914-1918 döneminde Azerbaycan Cumhuriyeti’nin yüzölçümü 140 bin km kareydi; Sovyet yönetiminde 87 bin km kareye indirildi. Azerbaycanlılara Kiril alfabesi kabul ettirildi.
Ama Ermeni milliyetçiliğini diri tutmak üzere Ermenistan alfabesine karışmadılar. Stalin 1944’te Kars ve Ardahan’ı Ermenistan Sovyet Cumhuriyeti için istemişti!
Kafkasların 20. Yüzyıl başlarındaki şekillenmesi konusunda merhum hocamız Akdes Nimet Kurat’ın “Türkiye ve Rusya” adlı büyük eserini herkese tavsiye ederim.
KADER BİRLİĞİ
Askeri doktrinler uzmanı Dr. Can Kasapoğlu, Azerbaycan ordusunun nasıl güçlendiğini, bunda Türkiye’nin “silah” ve “konsept” desteğinin önemli katkısı olduğunu anlatıyor. İHA’lar, SİHA’lar artık önemli araçlardır ve Türkiye bu alanda ürettiği teknolojiyi Azerbaycan’la paylaşmaktadır:
“Azerbaycan’ın Türkiye ile hızla derinleşen savunma entegrasyonu, Kuzey Kafkasya stratejik dengesi açısından Moskova ve Erivan için endişe verici hale gelmektedir.”
20. Yüzyılın başında olduğu gibi, 21. Yüzyılın başında da Türkiye ile Azerbaycan’ın kaderleri iç içedir.
Azerbaycan-Türkiye ilişkisi sadece “iki devlet bir millet” ilişkisi değildir; esaslı bir stratejik kader birliğidir.
Ermeni işgali devam ettiği halde kapıları açılalım, Erivan’a jest yapalım gibi fantezilerden bahsedenler tarihî ve stratejik gerçeğin farkında değiller.
Bugünkü çatışmalardan Azerbaycan kazançlı çıkacak fakat Karabağ sorunu ve 7 Azerbaycan rayonunun Ermenistan işgali altından bulunmasından doğan sorunlar muhtemelen uzun yıllar devam edecektir.
Stratejik sorunların sihirli çözümü yoktur.
Can Azerbaycan’la sonuna kadar beraberiz. Türkiye Azerbaycan’ın batı kapısıdır, Azerbaycan Türkiye’nin doğu kapısıdır.
İktisadi ve siyasi bakımdan güçlendikçe, dostlarını arttırdıkça, Kafkasya sorunlarında âdilane çözüm şansı da artacaktır.
30/09/2020 00:19
‘Kur benim için önemli değil’
85
Hazine ve Maliye Bakanı Berat Albayrak Orta Vadeli Program’ı açıkladı. Kendileri “Yeni Ekonomik Program” (YEP) diyorlar.
Ekonomi yayınlarına baktım iş dünyasından “tam destek” veren uzun bir kuruluşlar listesi var. Çok beğenmişler, moral bulmuşlar, tam da bekledikleri gibiymiş.
Bu satırlar yazılırken TÜSİAD’dan bir açıklama yapılmamıştı, onu belirteyim.
Beğenenler inşallah haklı çıkarlar.
Fakat benim aklıma bir soru geliverdi…
120 MİLYAR NİYE HARCANDI?
Gazetecilerin kurdaki yükselişi sorması üzerine Sayın Bakan şu cevabı vermiş:
“Kur benim için hiç önemli değil, hiç oraya bakmıyorum. Sanayimiz güçlü. Oraya hiç bakmıyorum. Kur artık bizim elimizde.”
Bunu okuyunca “madem öyle, doları 6 lirada tutmak için Merkez Bankası’nın rezervlerinden neden 120 milyar dolar harcadınız diye sormak geçti içimden.
İktisatçı olmadığımız için iktisatçıların ne dediğine baktım.
Dünya gazetesinin ekonomi yazarı Alaattin Aktaş, “kurdaki artış, Merkez Bankası’nın göstermelik faiz hamlesini tümüyle boşa çıkardı” diye yazmıştı.
Faiz niye artırılır? Tasarruf sahipleri dövizi bırakıp TL’ye dönsün diye değil im? Ama 2 puanlık faiz artışı bunu sağlamadı çünkü dövizdeki artış 2 puanın üstünde.
İktisatçı Aktaş, Merkez Bankasının döviz rezervlerinin eksi 37 milyar dolar olduğunu da rakamlarla yazıyordu. Nisan ayında eksi 3.9 milyar dolarmış, Ağustos sonunda eksi 37 milyar dolar olmuş!
Vay be…
Aktaş, döviz arzının azaldığını, ama döviz talebinin artmakta olduğunu belirterek bu durumda dövizdeki tırmanmaya şaşırmamak gerektiğini yazıyor.
RAKAMLAR NE DİYOR?
Dövizin artması ne demek? Her şeyin pahalanması demek değil mi? Ama sayın Bakan enflasyonun azalacağını söyledi! Devlette yüksek görevler üstlenmiş ekonomist İbrahim Çanakçı dikkatimi çekti: Şu anda enflasyon, Ağustos sonu itibariyle resmen yüzde 11.8… Fakat Bakan’ın açıkladığı YEP’de sene sonunda enflasyonun yüzde 10.5’e ineceği söyleniyor.
Döviz ve maliyetler böylesine tırmanırken enflasyon nasıl düşecek?!
Ekonomist Çanakçı, “bir programın olumlu etki yapması için güven vermesi lazım, bu da programın gerçekçi ve tutarlı olmasını bağlı” dedi, birkaç misal verdi: Cari açık Ağustos’ta 28 milyar dolardır, YEP’te sene sonunda cari açığın 24 milyar dolar olacağı yazılı!
Cari açık nasıl azalacak?
Bakan bu senenin yüzde 0.3 büyümeyle kapanacağını söyledi. Kur bu kadar artıyor, maliyetler yükseliyor, enflasyon endişesiyle kredileri de kısıyorlar; bu durumda 4. Çeyrekte nasıl bir büyüme olacak ki yıl ortalaması 0.3 büyümeye ulaşacak?
2023 HEDEFLERİ!
Yine devlette yüksek görevler üstlenmiş ekonomist Erhan Usta; diyor ki:
“Seçim meydanlarında yıllarca kullanılan ünlü ‘2023 Hedefleri’ne göre kişi başına gelirimiz 25.000 dolar olacaktı değil mi? Ama dün açıklanan ‘yeni’ Yeni Ekonomik Program’da bu defa hedef 10.000 dolara indirilmiştir! Görüyorsunuz, 2023 Hedefleri, yanlış ekonomi politikaları yüzünden boş propaganda olarak kaldı.”
İktisatçı Erhan Usta’ya göre, YEP Maliye Bakanlığı’nda yazıldı fakat hesaplamalar Beştepe’deki Strateji ve Bütçe Başkanlığı’nda yapıldı. Bu yüzden tutarsızlıklar oluyor. Usta, bu yüzden mesela büyüme ve cari açık rakamlarının tutarsız olduğunu söylüyor.
Görüştüğüm iktisatçılardan Çanakçı DEVA Partisi’nde, Usta İYİ Parti’de. AK Partinin reformist ve başarılı olduğu dönemde yüksek ekonomi bürokrasisinde görevler üstlenmiş insanlar.
Şimdi muhalefet duygusuyla eleştiriyor olabilirler mi?
Evvela eleştirileri somut ve rakamlı verilere dayanıyor… İkincisi açıklanan YEP bazı kuruluşlardan övgüler almış ama piyasayı nasıl etkilediği apaçık ortada: Dövizin ateşi düşmedi, arttı…
İKTİSAT BİLİMİ
Eğer “piyasa ekonomisi” diyorsak, bunun rasyonalitesine ve kurallarına uymak lazım. Güven ancak böyle tesis edilebilir.
Yine döndük dolaştık aynı noktaya geldik: Kurumların yeni sistemde zayıflamış; bürokrasideki liyakatli elemanların dışlanmış olması.
Türkiye’nin yüz elli yıllık, yüz yıllık ve elli yıllık modern kurumları niye var?
Üniversitelerde niye iktisat ve işletmecilik okutulur?
Niye kalkınmakta olan bütün ülkeler gibi biz de yurt dışına master ve doktora için öğrenciler gösteririz?
İktisat bilinin asırlar içinde sınanmış kuralları var; niye tartışılmamış, sınanmamış görüşlerle ekonomiyi yönetmeye kalkarız?
Sonuç böyle oluyor maalesef.
02/10/2020 00:36
Anayasa Mahkemesi, siyasetle hukuk arasında
44
İçişleri Bakanı Süleyman Soylu ve MHP lideri Devlet Bahçeli Anayasa Mahkemesi’ni suçlayan açıklamalar yaptılar.
Suçlayan diyorum çünkü yaptıkları açıklamalar mukabil içtihatlara dayalı hukuki eleştiri metinleri değildi.
AYM de hatalar yapabilir ama eleştirinin siyasi hücum değil, hukuki nitelikte olması gerekir.
Ancak, Anayasa Mahkemesi’ni bir darbe ürünü olarak eleştirmek hem hukuki hem tarihi bakımdan irdelenmesi gereken ağır bir ithamdır.
1946’DAN İTİBAREN
Türkiye’de Anayasa Mahkemesi’ne ihtiyaç duyulması, daha doğrusu bunun ifade edilebilmesi 1946’dan sonra mümkün oldu.
O dönemde kuvvetler ayrılığı ve anayasa mahkemesi fikirlerini ilk savunanlar arasında yazı ve konferanslarıyla Ord. Prof. Dr. Ali Fuat Başgil vardı…
CHP içinde 1948’den itibaren Nihat Erim gibi ‘yenilikçi’ isimler ve İnönü bu yönde açıklamalar yaptı.
Fakat Celal Bayar “Atatürk’ün anayasası” dediği 1924 Anayası’nda değişiklikler yapılmasını engelledi. Bu değişiklikleri savunan Adnan Menderes’i de caydırdı.
DP’li Samet Ağaoğlu, sonradan bu değişikliği kabul etmemekle çok büyük hata ettiklerini yazacaktır.
Samet Ağaoğlu’nun “Siyasi Günlük” adlı eserine bakabilirsiniz. (İletişim Yay.)
O dönemde bu yönde anayasa değişikliğini programına alan ilk parti, Millet Partisi’dir. 1954 yılında DP iktidarı tarafından kapattırılacaktır!
1950’lerde CHP ve Bölükbaşı’nın partisi CMP savunacaktır bu fikirleri.
Görülüyor ki kuvvetler ayrılığı ve anayasa mahkemesi Türkiye’de köklü bir ihtiyaçtı.
VESAYET HUKUKU
AYM’yi 60 yıl önce darbeciler tarafından kurulmuştu diye bugün suçlamak haksızdır. AYM hem yapısal hem hukuk felsefesi olarak çok değişmiş, evrensel hukuk yönünde ciddi gelişmeler kaydetmiştir.
27 Mayıs darbesinin kurduğu AYM’nin “vesayetçi” kararlarından birkaç örnek:
1963’te AYM Yassıada kararlarını eleştirmeyi suç saymış, “Düşünmek serbest ama düşünceyi açıklamak suç” diye karar vermişti! (Karar No: 1963/83)
Askeri suçlarla ilgili bir davada “İdam cezası bile az!” diye gerekçe yazabilmişti! (Karar No: 1966/29)
1960’larda Adalet Partisi’nin tek başına iktidara gelmesini engellemek için AYM nispi temsil sistemindeki mütevazı çevre barajını iptal etmişti! (Karar No: 1968/13)
Hikmet Sami Türk ve Oya Araslı gibi ‘sol’ hukukçular da bunu “Mahkeme parlamentonun yetkisine tecavüz ediyor” diye eleştirmişti.
Ama AYM 12 Eylül’ün getirdiği yüzde 10 barajını demokrasiye uygun buldu! (Karar No: 1987/27)
Ve AYM’nin totaliter laiklik anlayışı; “laikliğin özgürlüklere kıydırılmasına olanak tanımamak!” (Karar No: 1989/12)
Parti kapatma kararları, türban yasakları, 367 skandalı…
EVRENSEL HUKUK
AYM’nin vesayetçi/otoriter tavırdan özgürlükçü istikamete yönelmesinde 2004 yılında Anayasa’nın 90. Maddesine eklenen son fıkra dönüm noktasıdır: Türkiye’de insan haklarının, temel hak ve hürriyetlerin ölçüsü Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’dir.
İktidarların takdiri değildir yani.
Evrensel hukuku benimseyen yargıçlar sayesinde Türkiye’de özgülüklerin tanımı eskisine göre genişledi:
AYM’nin özgürlükçü laiklik tanımı:
“Katı laiklik anlayışına göre din, bireyin sadece vicdanında yer bulan, bunun dışına çıkarak toplumsal ve kamusal alana kesinlikle yansımaması gereken bir olgudur… (Halbuki) Laik devlet, resmî bir dine sahip olmayan, din ve inançlar karşısında eşit mesafede duran, bireylerin dini inançlarını barış içerisinde serbestçe öğrenebilecekleri ve yaşayabilecekleri bir hukuki düzeni tesis eden, din ve vicdan hürriyetini güvence altına alan devlettir…” (Karar No: 2012/128)
Fikir ve ifade hürriyeti:
“Sadece toplumun ve devletin olumlu, doğru ya da zararsız gördüğü ‘haber’ ve ‘düşüncelerin’ değil, devletin veya halkın bir bölümünün olumsuz ya da yanlış bulduğu, onları rahatsız eden haber ve düşüncelerin de serbestçe ifade edilebilmesi ve bireylerin herhangi bir yaptırıma tabi tutulmayacağından emin olmaları gerekir.” (B. No. 2014/3986)
AYM NEREYE?
İktidar blokunun AYM’yi ‘uyumlu’ hale getirmek için anayasayı değiştirme şansı yok; sayısı yeterli değil.
AYM’nin kadrosu, Cumhurbaşkanı’nın atamalarıyla zaten değişiyor, bunun etkisi kararlarında da görülüyor.
AYM’nin açıkça AİHM içtihatları ters kararları da oluyor.
Bütün bunlara rağmen, yargı bağımsızlığı ve evrensel hukuk doğrultusunda AYM’yi savunmak, itibarsızlaştırılmasına karşı çıkmak gerekir.
4/10/2020 00:28
Dış güçler saldırıyor
87
Hafta içinde Türkiye’de son derece öğretici, ufuk açıcı tartışmalar oldu. Gözlerimizi kutuplaşmanın kapkara gözlükleriyle kör etmemişsek çok şey öğrenebileceğimiz tartışmalar…
Hazine ve Maliye Bakanı Berat Albayrak Yeni Ekonomi Programı (YEP) adı verilen Orta Vadeli Program’ı açıkladı.
Ekonominin geleceğini insanlar buna bakarak tasavvur edecek, ona göre kararlar alacak.
2021 bütçesi buna bakarak hazırlanacak. Böylesine önemli olduğu için tam bir teknokrat uzmanlığıyla hazırlanmış olması gerekirdi.
TUTARSIZ RAKAMLAR
Fakat rakamlardaki tutarsızlıklar hemen uzmanların dikkatini çekti.
Ekonomist Prof. Fatih Özatay, YEP’te öngörülen kurların, enflasyon rakamlarıyla tutarlı olmadığını rakamlar vererek yazdı. En basiti, 2020’de ortalama dolar kurunun 6.91 TL olması öngörülmüştü, halbuki YEP açıklandıktan sonra da dolar 7.7 civarında seyrediyor. (Dünya, 1 Ekim 2020)
YEP’te 2020 sonunda dış açığımızın 38.1 milyar dolarda kalması öngörülmüştü. Fakat Ağustos’un dış ticaret verileri açıklandığında iktisatçı Erhan Usta soruna dikkat çekti: Bırakın Aralık sonunu, daha Ağustos sonunda dış açık 37.8 milyar dolar olmuştu!
YEP’te sene sonunda yıllık enflasyonun yüzde 10.5’e ineceği ifade edilmişti. Ekonomist İbrahim Çanakçı, Ağustos sonu itibariyle enflasyonun resmen yüzde 11.8 olduğuna dikkat çekti. Bu TÜİK’in resmi rakamı, pazardaki enflasyon değil üstelik.
İktisatçı İbrahim Turhan’ın açıklamasından anlıyoruz ki, “makro iktisat bilmeden, sadece finansal mühendislikle” bir süre gidilebiliyormuş ama “rezervler bitinceye kadarmış.”
BİLİMSEL ÖNGÖRÜ
Makro iktisat deyince, üç sene öncesine gidelim. Ünlü ekonomist Prof. Daron Acemoğlu’na Koç Üniversitesi’nin ‘Rahmi Koç Bilim Madalyası’nIn verilmesi için düzenlenen tören… Acemoğlu konuşuyor:
“Ekonominin yavaşlama riski çok yüksek, Türkiye’de 2018 ve 2019’da kriz riski var!”
Tabii fala bakmıyordu. Belirli sebepler bir araya gelirse nasıl bir sonucun ortaya çıkabileceğini modern iktisat bilimi yazıyordu. Acemoğlu, “Türkiye’de on yıldır verimlilik artmadan ekonomi büyüdü” diyerek krize yol açabilecek sorunları şöyle anlatıyordu:
“Bunlar, son 10 senedir devam eden yapısal sorunlar. Ekonominin büyümesi genelde üretkenliğin büyümesiyle ilgili değil, daha çok taleple (tüketimle) büyüme. Bu yüzden risk faktörleri genelde daha yüksek oluyor. Taleple büyümenin de tabii ki uzun dönemli sürdürülen bir politika olmadığını biliyoruz. Çünkü hem enflasyon hem de daha da önemlisi kur ve kriz riski gibi faktörler söz konusu.” (25 Ocak 2017)
Son yıllardaki büyümenin verimlilik ya da üretkenlik artmadan, rant, tüketim ve borçlanmayla sağlandığını iktidarın 11. Kalkınma Planı da anlatıyor.
Ve, “rezevler tükenince” o büyüme tersine dönüyor böyle!
Acemoğlu, iki yüzyıldır krizlerle ve başarılarla sınanmış bir modern iktisat biliminin anlayışıyla olaylara bakıyor, gelmekte olan krizi görüyordu.
DIŞ GÜÇLER
Kriz sanayi ve verimliliği ihmal ederek rant, tüketim ve borçlanmaya dayalı büyüme yüzünden değil de dış güçlerin saldırısı yüzünden çıkmış olamaz m?
İktidarın bu “dış güçler” söylemini, MHP milletvekili Halil Öztürk çok veciz bir dille ifade etti:
“Türkiye Ekonomisi uzun süredir çok cepheli bir kuşatma ve saldırı altındadır. Uluslararası ekonomik tetikçiler, sermaye gaspçıları, uluslararası şirket ve bankalar bu ekonomik operasyonun içindedir.”
Fakat rant ve tüketim ekonomisini, dış ticaret açığını iktidara dış güçler mi yaptırdı?
Mesela Moody’s dış güçtür değil mi?
2015 yılında, Türkiye’yi “cari açık büyüyor” uyarısı yaparak “kırılgan ülkeler” arasında saymıştı! (4 Kasım 2015)
Ne yapılmalıydı? Cari açığı azaltacak kararlı politikalar lazımdı! Ama biz seçim ve referandum için bunu yapmadık! İçinde bulduğumuz krizin en önemli sebebi cari açık yani döviz sorunu oldu, değil mi?
Dış güçler herhangi bir ekonomiyi niye çökertmek istesin? O ülkeye kendilerinin yaptığı yatırımları batırmak için mi? O ülke fakirleşsin de onlara mal satamayalım diye mi? Türkiye’nin ekonomi çöksün de Türkiye’den satın aldığımız malları alamayalım, kendimiz sıkıntıya girelim diye mi?
Netice: Bilim zihniyeti, güçlü ve uzmanlık bilgileriyle donanmış liyakatli kamu kurumları, sağlam hukuki kurallar… Başka yol yok.
05/10/2020 02:00
Türkiye ve Azerbaycan: İki devlet bir askerî akıl
50
EDAM Güvenlik Direktörü Dr. Can Kasapoğlu, Taha Akyol’un sorularını cevapladı.
Karabağ bölgesinde Ermenistan’ın Azerbaycan’a saldırması, Rusya’nın “Kafkas 2020 Tatbikatı”na zaman itibariyle denk düştü. Bu tatbikatın askeri önemi nedir?
Yaklaşık 80,000 personelin icra ettiği tatbikatın konumuz açısından iki önemi var. Birincisi, her ne kadar tatbikatın senaryosunda terörle mücadele gibi hususlar ön plana çıkarılmış olsa da, tatbikatta kullanılan S-400 stratejik SAM sistemleri, Rus Hazar Denizi Filosu’ndan atılan seyir füzeleri, nükleer harp başlığı da taşıyabilen SS-26 İskender balistik füzeleri gibi silahlar, çerçevenin çok daha geniş olduğunu ve hasım devlet ya da devletlerin de senaryoya dahil edildiğini gösteriyor.
İkincisi, Rusya ile Ermenistan arasındaki ittifakı da yansıtacak şekilde, tatbikatın bir bölümü Ermenistan’da gerçekleştirildi. Pek bilinmiyor ancak, iki ülke 2016-2017 döneminde ortak bir askeri birlik dahi teşkil etti. Bu birlik, halihazırda Ermenistan’dan General Tigran Parvanyan tarafından komuta ediliyor ve tatbikatın Ermenistan bölümünü yürüttü.
Tüm bu hususlar, Ermenistan’ın mütecaviz tavrı üzerinde de cesaretlendirici rol oynadı ve Azerbaycan’ı, Bakü’nün zaten bir süredir hazır olduğu karşı taarruza itti. Burada bir adım daha ileri gidip, çok kritik bir soru sormamız gerekiyor. Başbakan Nikol Paşinyan, Ermenistan Silahlı Kuvvetleri’ne ne kadar hakim? Şimdi çok iyi anlaşılmayabilir ama bu sorunun yanıtını ileride, belki de önümüzdeki aylarda mevcut toprak kayıpları sonucu Paşinyan Rus yanlısı generaller tarafından devrildiğinde, daha çok konuşuyor olacağız.
RUS TATBİKATININ ETKİSİ
Ermenistan saldırısının Rus tatbikatıyla zamandaşlığı tesadüf mü? Moskova’nın icazeti olmadan Erivan bu saldırıyı yapabilir mi?
Bu husus düşünüldüğünden daha karmaşık. Erivan, 2020 yazında Tovuz saldırılarından beri gerilimi tırmandırıyordu. Temmuz 2020’de, Azerbaycanlı Tümgeneral Polad Haşimov’u, beraberindeki subaylar ile birlikte, yine bu bölgede şehit ettiler. General Haşimov’un şehadeti, bir çatışma sonucu yaşanan tesadüf de değildi, askeri yetenekler ile icra edilmiş bir suikast diyebiliriz. Sözü edilen şehit general, Nisan 2016 çatışmalarında gösterdiği üstün komuta kabiliyeti nedeniyle madalya ile taltif edilmiş, seçkin bir askerdi. Tovuz da rastgele bir hedef değildi, zira bu alanın, Bakü-Tiflis-Kars Demiryolu, Bakü-Tiflis-Ceyhan boru hattı gibi faktörlerden dolayı jeopolitik değeri çok yüksek.
Ermenistan, gerilimi yaz boyunca tırmandırdı. Nihayet, Kafkas 2020 tatbikatı sırasında temas hattındaki ihlallerin iki katına çıktığını görüyoruz, Azerbaycan Savunma Bakanlığı kayıtlarından bu eğilimi istatistiki olarak teyit etmek mümkün. Özetle, Ermenistan, Azerbaycan’ı provoke edecek herşeyi yaptı. Ancak, kanımca, beklemedikleri iki şey vardı. Birincisi, karşı taarruzun boyutu… Bakü, düşünülenden daha hazır ve niyetli idi. İkincisi de, Azerbaycan’ın insansız hava araçları konseptlerini bu ölçüde özümsemiş olduğu tahmin edilemedi…
ERMENİSTAN’DA RUS ÜSSÜ
Rusya ile Ermenistan arasındaki askeri ilişkiler nasıl?
Rusya Federasyonu Silahlı Kuvvetleri’nin Ermenistan’da büyük bir yığınaklanması var. Özellikle 102. Üs etrafında şekillenen bu yığınak, SS-26 İskender balistik füzeleri, Mig-29 savaş uçakları, S-300V stratejik SAM sistemleri gibi önemli silahları da barındırıyor. Kasım 2015’te Türkiye, hava sahasını ihlal eden bir Rus Su-24 savaş uçağını düşürdükten sonra Ermenistan’daki Rus askeri varlığı daha da arttı
Rusya Federasyonu açısından Ermenistan ‘arka bahçenin’ de çok ötesinde. Kremlin’in jeopolitik anlayışında, Ermenistan Rusya’nın egemenliğinin doğal bir devamı kimliğini taşıyor. Bu nedenle, Ermenistan Silahlı Kuvvetleri ile Rusya arasında da ‘özel’ ilişkiler mevcut.
TÜRK-AZERİ İTTİFAKI
Türkiye ile Azerbaycan arasındaki “savunma entegrasyonu”nun, Kakasya’daki dengeler bakımından Erivan ve Moskova’yı rahatsız ettiğini yazdınız. Açar mısınız?
Son çatışmalar bize – ve elbette Ruslar ile Ermenilere – iki şey gösterdi.
Azerbaycan, milyarlarca petro-dolar ile pahalı silahlar alıp Yemen’de kendilerinden çok daha zayıf bir düşmana karşı dahi savaşamayan bir Körfez Arap ülkesi değil. Bakü’nün, muharip yeteneği yüksek bir silahlı kuvvetleri var. Bu yüksek harbe hazırlık kapasitesinde, Türk Silahlı Kuvvetleri ile işbirliğinin rolü büyük. Ayrıca, Türk 3. Ordusu ile Nahcivan’daki Azerbaycan birlikleri arasındaki ‘organik’ ilişkiler de dikkat çekici. Zira, Nahçivan, Bakü’nün, Ermenistan’ı çok cepheli bir harbe zorlayarak baskı kuracağı, doğrudan Başkent Erivan’ı tehdit edebileceği çok önemli bir jeostratejik değer…
Dahası, Azerbaycan’ın üst düzey performansla silahlı insansız hava aracı (SİHA) kullanımı, Türkiye’den yalnızca silah değil, konsept de transfer ettiğini gösteriyor. Azerbaycan, SİHA’lar ile sistematik olarak düşmanın mobil hava savunma sistemlerininin ve zırhlı platformlarınının imha ediyor, topçu-SİHA entegrasyonu da iyi düzeyde. Ayrıca sözü edilen faaliyetlerden elde edilen görüntülerin birer ‘bilgi harbi’ unsuru olarak düzenli biçimde sosyal medyaya servis ediliyor. Tüm bunlar, Türkiye’nin, 2020 yılı başında Suriye Arap Silahlı Kuvvetleri’ne yönelik Bahar Kalkanı Harekatı’nın özünü teşkil ediyordu. Özetle, Türkiye, Azerbaycan’a sadece silah sistemi değil, askeri birikim aktarıyor. Bu gelişme, milyonlarca dolarlık savunma alımlarından daha kıymetli.
Bu entegrasyon oyun değiştiricidir. Çünkü artık Azerbaycan ve Türkiye, iki devlet-bir millet duygusallığının ötesine geçiyor. Yeni durum, iki devlet-bir askeri akıl formunda özetlenebilir. Türk savunma sanayiinin ivmesi de düşünüldüğünde, ‘iki devlet-bir askeri akıl’, elbette doğru ve gerçekçi yönetilirse, Kafkasya’da ciddi sonuçlar doğurabilir.
PUTİN’İN MESAJI
Putin, Ermenistan’ı Azerbaycan’a saldırtarak Türkiye’ye de mesaj mı veriyor?
Türkiye’ye değil, ancak, kanımca Ermenistan Silahlı Kuvvetleri’ne savaşı körükleyecek herşeyi yaptırdıktan sonra, kenara çekilerek Paşinyan’a bir mesaj veriyor. Gerçekte patronun kim olduğu ile ilgili bir mesaj... Burada Rusya açısından tek sorun Paşinyan’ın Batı yanlısı kimliği değil. Bir halk hareketi ile iktidara gelmiş olması. Eski Sovyet coğrafyasında bu tip şeyler, Moskova açısından ‘kötü bir örnek’ teşkil edeceği nedeniyle kabul edilemez.
GENERAL ZAKİR HASANOV
Azerbaycan 1990’larda askeri bakımdan zayıftı. Ermenistan işgaller yapabilmişti. Şimdi güçlü? Nasıl güçlendi?
İlk faktör doğal zenginliklere dayalı yükselen savunma ekonomisi. Ancak daha da önemlisi, Türkiye ile doğal ittifakı ve İsrail ile geliştirdiği stratejik ilişkiler ile doğru bir savunma kapasitesi üretmiş olması. Bilhassa Türkiye ile ittifak, Azerbaycan Silahlı Kuvvetleri’ni NATO standartlarına yükseltti. Bir de elbette, Savunma Bakanı General Zakir Hasanov faktörü var.
İŞGALDEN KURTARMAK
Azerbaycan bir kısım topraklarını Ermeni işgalinden kurtarabilir mi?
Devam eden harekatın nitelikleri ve ölçeğine bakarak, Nisan 2016’dan daha büyük kazanımlar olacağını söyleyebiliriz. Öte yandan, mevcut kuvvet hazırlama durumu ve daha da önemlisi uluslararası siyasi dengeler, işgal altındaki tüm toprakların tek bir hamle ile geri alınmasının zayıf bir olasılık olduğunu gösteriyor. Burada önemli olan, er ya da geç iş diplomatik zemine taşındığında, haritanın da gözle görülür biçimde değişmiş olması.
Şunu da belirtelim. Azerbaycan, kurtardığı her bir santimetrekare toprak ile, sadece milli haklarını geri almıyor, uluslararası toplumun büyük bir hukuk ayıbını da herkesin yüzüne vuruyor. Zira, devletlerin ülke toprakları ve siyasi sınırları üzerinde kuvvet kullanma ve kuvvet kullanma tehdidi ile değişiklik yapılamayacağı ilkesi, İkinci Dünya Savaşı sonrasında inşa edilen Birleşmiş Milletler sisteminin ve modern uluslararası hukukun en temel ilkesi. Saddam Hüseyin ve Irak, bu ilkeyi ihlal etmenin ve Kuveyt’i işgalin bedelini takdir edersiniz ki çok ağır ödedi. Rusya Federasyonu, birçok yöneticisi ve kurumu ile, hukuksuz Kırım işgalinden sonra Batı tarafından ağır yaptırımlara uğradı.
Şimdi vicdan ve izan sahibi herkese iki somut soru soralım. Birincisi, Ermenistan’ın Azerbaycan topraklarını işgal ettiğini kabul edenler, işgalciye karşı hangi yaptırımda bulundular? İkincisi, tablo tam tersi olsaydı, yani, Azerbaycan Ermenistan topraklarını işgal etse idi, bu ihlal otuz yıl boyunca yanına kar kalır mıydı? Bu iki soru, çifte standarda işaret eden bir hezeyanımız ya da savaşı öven militarist bir ifademiz de değil. Aksine, sağduyulu ve barış yanlısı sorular bunlar... Çünkü, bir ülkenin topraklarının hukuksuz işgaline otuz yıl boyunca göz yumarsanız, uluslararası hukukun gereğini yapmazsanız, işgal altındaki ülkeye savaş dışında bir yol bırakmazsınız.
İSRAİL FAKTÖRÜ
Azerbaycan İsrail’den de silah alıyor. İsrail’in Kafkas dengesinde tavrı ne?
Azerbaycan İsrail’den kamikaze drone olarak da bilinen, anti-radyasyon özellikli Harop taarruzi SİHA’lar ve 300 km menzilli LORA taktik balistik füzeleri dahil olmak üzere birçok oyun-değiştirici silah alıyor. Bu silahlar Azerbaycan envanterinde çok önemli bir role sahip. Harop’ların hem 2016 hem de 2020’de kullanıldığını açık-kaynaklı istihbarat verileri ile biliyoruz. Bu söyleşinin yapıldığı sırada, LORA’nın kullanıldığına ilişkin de, henüz doğrulayamadığımız bazı emareler mevcuttu.
İsrail açısından Azerbaycan önemli, çünkü İran’ı çevrelemenin önemli bir unsuru. İran Türklüğü’nün de doğal merkezi. Ayrıca, İsrail için çok büyük bir silah pazarı potansiyeli.
TÜRKİYE’NİN STRATEJİSİ
Türkiye’nin genel stratejisi ne olmalı?
Türkiye’nin burada üç temel hedefi olmalı diye değerlendiriyorum; ilk ikisi doğal müttefiki Azerbaycan’ın işgal altındaki topraklarını geri alması ve Kafkasya’da Türk milli kapasitesinin Rusya’yı da dengeleyecek şekilde tahkim edilmesi. Üçüncü ve maalesef önümüzdeki dönemde çok konuşacağımız hedef de, Ermenistan’ın bir PKK&YPG terör üssü haline gelmesinin önüne geçilmesi.
Azerbaycan’ın topraklarını geri alması tabiatıyla bir gecede olmayacak. Burada benim daha önce de vurguladığım strateji, Ermenistan açısından işgalin bedelinin tahammül edilemez düzeye çıkarılabilmesi. Ermenistan’da zorunlu askerlik üç yıl, çok sık seferberlik ilanı var ve çok kötü ekonomik durumuna karşı askeri harcamalar yüksek.
Azerbaycan ağır baskı kuran askeri siyasasına devam edebilirse, Türkiye de Rusya’yı dengeleyebilirse, Ermenistan elitinin önünde hukuksuz işgali sürdürmek için tek seçenek ülkeyi koca bir ‘garnizon devletine’ çevirmek olacak. Ermenistan gençleri daha uzun askerlik süreleri ve seferberlik ile yüzleşecek. Askerlik, bir cephe hattında senelerce yaşamak anlamına gelecek. Ermenistan vergi mükellefleri ağır savunma harcamaları baskısı altında kalacaklar. Ve en önemlisi, ‘garnizon devletinde’ demokrasiden de söz edilemeyecek. Tüm bu faktörler, orta vadede, Ermenistan kamuoyuna işgalin sürdürülemez olduğunu dikte edecek ya da en azından ülkede bu yönde siyasal eğilimleri teşvik edebilecektir. Elbette, Nisan 2016, Eylül-Ekim 2020 tarzı geniş çaplı yıpratma harekatları ile bu siyasanın desteklenmesi ve her seferinde de toprak alınması gerekiyor. Tüm bunlar yapılırken de, Türkiye’nin, bir yandan Azerbaycan’ı desteklerken diğer yandan da diplomasiyi tamamen dışlamayan bir tavır göstermesi elzem.
İkinci temel hedef için, Türkiye – Azerbaycan ittifakını kurumsallaştırmak ve daha vizyoner hale getirmek lazım. Örneğin, insansız sistemlerin getirilerini sahada gördük. O halde, neden artık iki ülkenin ilgili devlet teşkilatları, bilim kurumları ve iş dünyaları tarafından desteklenen robotik harp teknolojisi araştırmaları, yapay zekanın savunma uygulamaları gibi yüksek bütçeli, prestijli araştırma fonlarından söz etmeyelim? Neden ortak bir savunma teknolojileri enstitüsü kurulmasın?
Sonuncu hedef, yani Ermenistan’ın bir PKK & YPG terör üssü haline gelmesinin önlenmesi – ki zaten böyle bir potansiyel halihazırda var – maalesef önümüzdeki dönemde daha da ön plana çıkabilir. Erivan ve PKK ortaklığı, bilhassa Türk 3. Ordu sorumluluk sahasını baskılamak için bu yola tevessül edebilir. Ayrıca, Azerbaycan kritik ulusal altyapısının hedef alınması da tehditler arasında olacaktır. Yeni bir Hafız Esad Suriyesi vakası ile karşılaşmamak için gerekli baskıyı daha en başından kurmakta yarar var diye değerlendiriyorum.
6/10/2020 00:16
Siyasal İslam hayal ve gerçek
96
EYLÜL Ayında Türkiye 16 Milyar dolar ihracat yaptı. Geçen yılın aynı ayına göre yüzde 4.8 artış, iyi bir performans. İnşallah devam eder diyelim.
İhracatımızın en çok artığı ülkeler Almanya, İngiltere ve Amerika…
Yakın ve Orta Doğu ülkelerine ihracatımız ise yüzde 4,7 oranında düşmüş, 2,8 milyar dolarda kalmış!
Halbuki bu iktidarın 11. Kalkınma Planı’nda “İslam ülkeleriyle pek çok alanda başlatılan ya da ivme kazandırılan ilişkiler” vurgulanıyordu. (Paragraf 825-828)
Daima en büyük ticari ortaklarımız olan Batılı ülkelere ihracatımız şu veya bu ölçüde artarken pek çoğu Müslüman Arap olan Yakın ve Orta Doğu ülkelerine ihracatımızın azalması dikkat çekicidir. Bunun konjonktürel mi yapısal mı olduğunu görmek için birkaç yıllık verileri beklemek gerekebilir. Ancak Araplarla ilişkilerimizin bozulduğu bir gerçektir.
DOSTUMUZ KİM?
Mısır’da seçilmiş İhvan (Müslüman Kardeşler) iktidarına karşı General Sisi’nin Temmuz 2013’te yaptığı askeri darbeyi Ankara’nın protesto etmesi doğru idi ama ilişkileri bozmamak lazımdı. İktidar ise 7 yıldır hâlâ bunun davasını güdüyor.
Bu, sadece Mısır yönetimini Yunanistan’ın yanına itmekle kalmadı, kitle hareketlerini statükoya karşı tehdit sayan Arap rejimlerinde de Türkiye karşıtı tavırlara yol açtı.
Suud ordusundan emekli General Hasan A-Shari’nin “Türkiye birinci tehdit, İran ikinci tehdit” diye konuşması, tavırlarının özetidir. (1 Temmuz 2020)
Suud gibi despotik rejimlerde hiçbir açıklama bireysel değildir, emirlere uygundur ve resmî niteliktedir.
Mart 2018’de Türk dizilerini yasaklayan Suud, şimdi Türkiye’ye ticari ambargonun şampiyonluğunu yapıyor.
Doğu Akdeniz’de Yunanistan ve Kıbrıs Rum Yönetimi, bir dizi Arap ülkesini yanına alarak karşımıza çıktı.
İki gün önce Birleşik Arap Emirlikleri, Dubai’deki Burc el Halife adlı gökdelene Rum bayrağını çekerek Kıbrıs devletinin kuruluşunu kutladı!
Türkiye’nin Arap dünyasında ve özellikle Doğu Akdeniz’de Katar ve Libya’dan başka dostu kim?!
Arap Birliği’nin 2014’ten beri Türkiye karşıtı açıklamaları biliniyor.
İKİ TEMEL SORUN
Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın Arap ülkelerinin yöneticilerine “topunuz gelseniz bir Türkiye etmezsiniz” diye hitap etmesi, sorunu çözmüyor. (13 Ekim 2019)
Aksine “topunun” karşımıza geçmesi, hem Doğu Akdeniz’de hem genel diplomaside hem ekonomik ilişkilerde Türkiye’nin zararına olmaktadır.
Hiçbir siyaset Türkiye’den değerli olamaz. İktidarın Türkiye’yi Arap dünyasında yalnızlaştıran iki temel sorunu düzeltmesi lazım:
• Mısır’daki İhvan iktidarını çok aktif olarak desteklemesinden kaynaklanan ‘Türkiye Arap rejimlerini değiştirmek istiyor’ imajına son vermek, bu imajı yaratan söylem ve davranışlardan uzaklaşmak lazım…
• İkincisi, Osmanlı tasavvuruna dayalı dış politika görüntüsünü bırakmak, Cumhuriyet’in geleneksel “Araplar arası sorunlara karışmama” siyasetine dönmek lazımdır.
Hiç unutmamak lazım, değerli tarihçi Şükür Hanioğlu üç yıl önce uyarmıştı:
“Coğrafyamıza özellikle de Arap dünyasına ‘Osmanlı’ üzerinden yaklaşmanın Türkiye’ye kapılar açmak yerine sorunlar çıkartacağı ortadadır.” (Sabah, 31 Aralık 2017)
İDEOLOJİ SORUNU
İslami kesimde “İslam dünyasının gözü Türkiye’de… İslam dünyası Türkiye’yi bekliyor…” söylemi yaygındır. Türkiye’nin İslam dünyasına liderlik etmesi de söylenir.
“Gönül coğrafyamız” diye bir kavramın neyi anlattığı da belli.
Kültür planında böyle düşünülebilir, tartışılır… Ama bu özlemler politika haline gelirse, gerçeklerle çelişiyor. Beklenin tam aksine sonuçlar doğuruyor: Diğer Müslüman ülkelerin rejimleri bunu kendilerine karşı tehdit görüyor.
Onlardaki Osmanlı tasavvuru bizdekinden çok farklıdır. Arap Milliyetçiliğini Abdülhamit zamanında, Osmanlı mekteplerindeki Arap öğrenciler başlatmıştı!
Milli devlet (ulus devlet) çağında imparatorluk ya da ümmet referansıyla devlet siyaseti yapmak “yeni kapılar açmak yerine sorunlar çıkartıyor.”
Siyasi ihtilaflar olduğunda dinin birleştirici olmayacağının kanıtı, Hz. Ali’ye karşı Muaviye’nin isyanı ve Sıffin’de, Kerbala’da akan masum kanlarıdır.
Özellikli muhafazakârlar düşünmeli: Türkiye Cumhuriyeti’nin Araplarla ilişkilerinin en bozuk olduğu dönem, neden Ak Parti’nin son on yılı oldu!
07/10/2020 00:23
Hukuk niye zayıf?
77
Hukuk konusunda ülkemizdeki hiçbir siyasi hareket, övünülecek bir geleneğe sahip değildir. Sağcılar, solcular, İslamcılar, Atatürkçüler, milliyetçiler dahil bu dediğime.
Hepimiz yakın veya uzak tarihimizde övünmeyi hak eden örnekler bulabiliriz. Hatta Orta Doğu ve Asya toplumları arasında uzak ve yakın tarihte en güçlü hukuk geleneği olan ülke biziz.
Fakat bu, bizde geleneksel olarak “siyaset”in her devirde “hukuk”tan üstün sayıldığı gerçeğini değiştirmez. Sorun da burada.
Tarihimizde kırılmalar, sorunlar çok ağır bastığı için hemen daima siyaset birinci planda önemli oldu. Hukuk ancak siyasetin aleti olduğu ölçüde önemsendi.
Bunun günümüze yansıması siyasetin istediği anda hukuku “ezip geçmesi”nin mümkün olmasıdır.
SİYASETİN ÜSTÜNLÜĞÜ
İslamcılar büyük müçtehit imamlardan bahsedebilirler. Fakat, Hayrettin Karaman da yazdı; fıkıhta, müstebit hükümdarların baskısı yüzünden kamu hukuku gelişmedi.
Osmanlı tarihinde elbette benzeri az olan “kanunname”lerle övünebiliriz! Fakat Kuyucu Murat Paşa Anadolu’da Türkmen katliamı yaparken onu durduracak ne bir kurum vardı, ne bir kural…
“Ulu Hakan” mı diyeceksiniz? Tunuslu Hayrettin Paşa’nın önerdiği kurumlaşma reformlarını kabul etmedi. Mecelle Cemiyeti’ni kapatarak Mecelle’nin eksik kalmasına sebep oldu. Sansürü anlatmak gerekir mi?
“Ulu Önder” mi diyeceksiniz? 1924 Anayasasına göre idam cezalarını onay yetkisi sadece Meclise aitti. Fakat Anayasa yokmuş gibi bu yetki İstiklal Mahkemelerine ve 1935 yılında Dersim Kanunu ile mahalli komutana verildi!
İtirazları biliyorum: Dönemin siyasi şartları, devleti kurtarma çabası, devrim zamanı…
Benim dediğim de bu: Tarihimizdeki ağır sorunlar daima siyaseti öne çıkardı, hukuk siyasetin aracı olarak görüldü…
DEVLET GÜCÜNÜ SINIRLAMAK
Avrupa tarihinde despot krallar, askeri darbeler, diktatörlükler pek çoktur. Faşizm ve komünizm de Avrupa kökenlidir.
Fakat Aydınlanma, özellikle de ‘İskoç Aydınlanması’ doğa bilimlerinde olduğu gibi devlet ve hukuk teorilerinde de yeni ufuklar açtı: İnsanlar hür doğar diyen Tabii Hukuk felsefesi…
Devlet gücünün vatandaşa zulmedemeyecek şekilde sınırlanması, kuvvetler ayrılığı felsefesi…
Newton ve Montesquieu’nün aynı çağı paylaşmaları tesadüf değildir.
Bizde eksik olan bu: Tarihimizde “Devletin sınırlanması”ndan çok “devletin ele geçirilmesi” öne çıktı.
Zamanımızda bile, 28 Şubat’ta ve bugün, değişen sadece taraflardır. Hukukun alet olarak kullanılması değişmedi.
Tek Parti döneminde Şefler, çok partili dönemde Bayar ve Menderes “kuvetler birliği”ni savundular ve uyguladılar!
Hangisine bu referans yapabiliriz?
KUVVETLER AYRILIĞI
Artık büyük savaşlar ve devrimler döneminde değiliz. İstikrarın da kalkınmanın da birinci ihtiyacı, hukukun üstünlüğü…
Fakat hâlâ yürütme önemsediği davalarda yargıya emir veriyor! Hâlâ Anayasa Mahkemesi “bizden” karar verdiğinde iyi, “sizden” karar verdiğinde kötü oluyor!
MHP lideri Devlet Bahçeli’nin hukuki gerekçe göstermeden siyasi dille “AYM’yi yeniden yapılandırma” düşüncesi ve bunu Cumhurbaşkanının desteklemesi, siyasetin hukuka tepeden bakmasının örneklerinden biridir.
Aynı milliyetçi gelenekten gelen İYİ Parti lideri Meral Akşener’in buna itirazında “kuvvetler ayrılığı”nı vurgulayan ve AYM’yi kurum olarak savunan şu sözleri önemlidir:
“Anayasa Mahkemesi demokrasi ile yönetilen bir devletin en önemli güvencelerinden biridir. Hukuk sisteminde, kuvvetler ayrılığı ilkesinin olmazsa olmaz unsuru ve hukuki gücüdür!”
Öyle bir çağdayız ki bağımsız bir Anayasa Mahkemesi yoksa, güçlü yürütme çıkarttıracağı kanunlarla bütün erkleri hükmü altına alabilir.
Bunu denetleyip durduracak hukuki organ, Anayasa Mahkemesi’dir.
YETMİŞ SENE ÖNCESİNDEN
Yetmiş sene önce Türkiye’de bir anayasa mahkemesi kurulmasını savunan büyük hukukçu Ali Fuat Başgil, şöyle yazıyordu:
“Bir kanunun anayasaya aykırılığını tespit edip hakkı koruyacak üstün ve tarafsız bir makam… Kanun koyucudan zulüm gören vatandaş için başvuracak bir müessese ve sığınacak bir adalet kapısı…” (Hür Fikirler, 1949)
AYM’nin ve yargının bağımsızlığını bütün iktidarlara karşı savunmak bizim vatandaşlık görevimizdir. Bütün iktidarlara karşı bağımsız davranarak evrensel hukuka sahip çıkmak da bütün yargıçların ahlaki sorumluluğudur.
09/10/2020 00:16
Jak Kamhi’ye saygı
40
Jak Kamhi fabrikalar kurarak, ihracat yaparak ve dış dünyada Türkiye lehine lobi çalışmaları yürüterek ülkemize büyük hizmetler yapmış değerli bir insandı.
95 yılı bulan ömrünü, geriye eserler ve saygın bir isim bırakarak tamamladı.
Kendisini ilk defa Turgut Özal ağabeyimden duymuştum. Amerika’da Ermeni tasarısına karşı lobi çalışmalarını anlatırken Jak Kamhi’yi övgüyle zikretmişti.
1990 yılıydı. Başbakan Özal Ermeni soykırım tasarısının ABD Kongresi’nde kabulünü önlemeye çalışıyordu. Bunun için Jak kamhi’yi davet edip görüşmüştü.
Neden Jak Kamhi?
Dünyaya açık bir sanayici olduğu gibi uluslararası ilişkilerde başarısı bilinen bir isimdi.
1492 yılında İspanya’dan kovulan Yahudiler, Sultan II. Beyazıt’ın çağrısıyla Osmanlı ülkesine gelmişlerdi. Bunun beş yüzüncü yıldönümünü dünya çapında bir etkinliğe dönüştürmek için Jak Kamhi öncülüğünde Yahudi vatandaşlarımız 1989 yılında “500. Yıl Vakıfı”nı kurmuş, özellikle ABD’de olmak üzere tanıtım çalışmalarına başlamıştı.
Amerikan gazetelerinde “500. Yıldönümü” vesilesiyle Türkiye lehine haberler görülüyordu.
500. YIL VAKFI
Müteveffa Jak Bey, başarı örnekleriyle dolu anılarını “Gördüklerim, Yaşadıklarım” adıyla yayınladı. (Remzi Kitabevi, 2013)
Kitapta kültürlü, eğitimli, dünyaya açık bir Türk Yahudi ailesinden Jak Kamhi gibi bir Türk vatanseverinin nasıl yetiştiğini okuyabilirsiniz.
Bilhassa önemli buluyorum; “evinde kütüphane bulunan şanslı bir çocuktum” diyor.
Kamhi’nin başarılarında çok okumasının etkisini gördükçe, evde kütüphane bulunmasının çocuklar için nasıl bir şans olduğu daha iyi anlaşılıyor.
Kaç evimizde kütüphane vardır?!
Kitabın 391- 412. sayfalarında “500. Yıl Vakfı”nı anlatır. Böyle bir vakıf kurma düşüncesini
1988’de Cumhurbaşkanı Evren ve Başbakan Özal’a açıyor. “Türkiye’nin tanıtımı için çok yararlı olur” diyerek destek veriyorlar. Özal, çalışmalara katılmaları için Dışişlerine talimat veriyor.
Koordinasyon görevini Dışişleri Bakanı Mesut Yılmaz üstleniyor. Bütün büyükelçiliklere bu yönde talimat veriyor.
Belli başlı ülkelerde politikacılar, entelektüeller ve Yahudi cemaatleriyle temaslar kuruluyor. Bir yıla yakın süren bu çalışmalar sonunda, 114 imza ile 19 Temmuz 1989’da “500. Yıl Vakfı” kuruluyor.
Vakfın Başkanı Jak Kamhi’dir, 2008’den sonra, değerli tarih çalışmaları bulunan Naim Güleryüz’dür.
KAMU DİPLOMASİSİ
1990 yılında Amerika’da Ermeni soykırım tasarısı gündeme geldiğinde “500. Yıl Vakfı” Türkiye için hazır bir “kamu diplomasisi” zemini haline gelmişti. Jak Kamhi ve TÜSİAD’dan iş adamları Kongre’de görüşmeler yaparak lobi faaliyetinde bulundular.
Taner Akçam, 1989-1990’daki bu Ermeni tasarısını “en fazla yol alan girişim” diye nitelemişti.
Geri çekilmesinde jeopolitik faktörler, Özal Türkiye’sinin iyi imajı, bu lobi çalışmaları ve Amerika’daki Yahudi lobilerinin desteğinin kazanılması temel etkenlerdi.
1991 yılında Dışişleri Bakanlığı Jak Kamhi’ye Üstün Hizmet Ödülü verdi.
Bu olay, bir ülkenin imajının, lobi yeteneğinin, dünyaya açık iş insanlarına sahip olmasının, devreye sokabileceği entelektüel kapasitesinin “kamu diplomasisi” için ne kadar önemli olduğuna öğretici bir örnektir.
Kamhi anılarında şöyle yazıyor:
“Tanıtma faaliyetlerinin en etkin olduğu dönem Özal’ın Başbakanlık ve Cumhurbaşkanlığı dönemiydi.” (s. 263)
‘ÖRNEK VATANDAŞ’
Kanlı çatışmalarla dağılan çok uluslu imparatorluğun son yüz yılında Yahudilerle değil silahlı, siyasi bir çatışma bile olmadı. Komitalar çeteler kurmadılar, ‘düvel-i muazzama’ya Türkiye’yi jurnallemediler.
İstanbul borsasında Yunan sermayesiyle mücadele edenler, Yahudi işadamlarımızdı.
Siyonizm Rusya Yahudilerinin geliştirdiği bir Yahudi milliyetçiliğidir.
Yahudi cemaatiyle Osmanlı’nın da Cumhuriyet’in de sorunu olmadı.
Türkiye’nin genelinde olduğu gibi, bir Kısım Yahudi vatandaşlarımız Moiz Kohen örneğinde görüldüğü üzere Kemalizm’i benimsemişti, bir kısmı da Prof. Avram Galanti örneğinde görüldüğü üzere harf devrimini eleştirmişti, geleneksel kültürle irtibat kopar diye.
Türkiye’de azınlıklar sorunu yoktur; şu veya bu şekilde tarih bu sorunu çözmüştür.
Hepimiz bu ülkenin vatandaşlarıyız.
Örnek vatandaş, değerli insan Jak Kamhi Bey’i saygıyla anıyorum. Ailesinin ve Yahudi vatandaşlarımızın acısını paylaşıyorum.
11/10/2020 00:23
Devlet kesesinden araba sevdası
167
Meclis’e verilen Sayıştay raporunu okumuş olmalısınız. Şehircilik Bakanlığı, eski bakanlar için lüks makam arabaları kiralamış. Halbuki eski bakanların artık bir kamu görevi yoktur. Kamu kaynaklarından onlara lüksek makam araçları verilemez.
Sözcü’den İsmail Şahin’in haberine göre, “kamu kurumlarının özel şirketlerden kiraladığı lüks araçlar için ödenen para” bu senenin 8 ayında 386 milyon lira… Eylül 2018’den bu yana geçen 23 ayda devletin bütçesinden kiralık araçlar için toplam 1 milyar 435 milyon liradır!
Eylül 2018’den bu yana, çünkü Bakan Berat Albayrak 4 Eylül 2018’de bir genelge ile kamu kurumlarından envanterlerindeki araçların listesini on gün içinde göndermelerini istemişti. Araç sayısı ve lüksü azaltılacaktı, tasarruf için.
BU NASIL KÜLTÜR?
Peki ne oldu? Takip edildi mi, sonucu kamuoyuna açıklandı mı?
Denetim eksikliğini görüyor musunuz?
Bu genelgeye rağmen 1 milyar 435 milyon lira harcanmış!
Kaldı ki lüks araç kiralanmasından başka bir de satın alınması var.
Hürriyet’ten Neşe Karanfil’in haberine göre, 2010 yılında makam aracı alımları için 265 milyon lira harcanırken, 2016 yılında bu rakam 2.3 milyara liraya çıkmıştı, bunun 1 milyar lirası makam uçakları alımına gitmişti! (5 Eylül 2018)
Görüyor musunuz mevki makam, lüks araç, gösteriş tutkumuzun ekonomiye maliyetini!
Akılcı yatırım ve işletme yerine güç simgesi olarak gösteriş harcamaları, tantana tutkusu…
Recaizade’nin Tanzimat devrindeki gösteriş kültürünü eleştiren “Araba Sevdası” adlı romanını hatırlıyorsunuz değil mi?
Bu nasıl bir kültür?
Üstelik “itibarda tasarruf olmaz” diyerek yüceltilen… İtibarı gösterişte, tantanada arayan, nasıl bir kültür?
ORTA ÇAĞ KÜLTÜRÜ
Bu bir Orta Çağ kültürü… Ben demiyorum, merhum Hocamız Sabri Ülgener “İktisadi Çözülmenin Ahlak ve Zihniyet dünyası” adlı emsalsiz eserinde anlatıyor: Eşyanın fonksiyonel değerinden çok, güç kudret işareti olan gösteriş değeri önemlidir!
Eski asırlarda ister Batılı krallara ister Doğulu sultan ve şahlara bakın, kıyafetlerinde bile pırlanta ve mücevherlerle güç gösterişi vardır. Hele bir XIV. Louis’nin kıyafetinde neredeyse Topkapı’daki mücevherlerin topunu görürsünüz!
Ülgener hocamız bizde bu gösteriş ve ihtişam kültürünü yansıtan çok sayıda alıntılar yapar. Tarihçi Naîma’nın “yüksek makamlarda bulunanlara gösteriş ve ihtişam, aşağıdakilere kanaatkârlık ve tevazu lazımdır” diyen satırlarını okursunuz.
Bunun için o asırları suçlamak zırvadır. Üstelik bize fevkalade değerli eserler bıraktılar.
Ancak, modernleşme ve iktisadi rasyonalizmle çağ değişti. Artık servetin “gösteriş ve ihtişam”dan çok “yatırım ve işletme”ye gitmesi şeklindeki modern iktisadi zihniyet gelişti.
Yatırım ve işletme ile milli geliri yükselt, ona göre de hayat tarzı yükselsin, doğrusu bu değil mi?
MODERN HUKUK DEVLETİ
Dün “patrimonyal devlet” anlayışında sultan ya da Kral istediği miri araziyi istediğine verebilirdi, devlet hazinesinden istediğine “ihsan”larda bulunabilirdi…
Ama modern çağda “kamu” ile “özel” hukuki olarak, evet hukuki olarak birbirinden ayrılmıştır. Modern hukuk devletinde hiçbir kamu otoritesi kimseye keyfi ihale veremez, keyfi atamalarla, ödüllendirmelerle “ihsan”da bulunamaz.
Ama biz hâlâ seçtiğimiz iktidarlardan bunları istiyoruz… Onar da bizim sadakatimizi pekiştirmek için ihale, çifte maaş, lüks makam arabaları, ballı danışmanlıklar, toplilli atamalar gibi “ihsan”larda bunuluyorlar.
CHP’li Veli Ağbaba açıklamıştı: Makam arabası sayısı Fransa’da 8 bin, Almanya’da 9 bin, Japonya’da 10 bin, bizde 125 bin. (5 Ekim 2018)
Ahmet Ağaoğlu’nu, Yakup Kadri’yi okuyun, Tek Parti döneminde böyleydi, sonra da böyleydi… Ama hiç bugünkü kadar olmamıştı.
Dindarlar yapmaz sanılıyordu. Hz Ömer Kudüs’e giderken devesini hizmetkârıyla nöbetleşe kullanmamış mıydı? Akşam devlet işlerinde ve özel işlerinde ayrı mumlar yakmaz mıydı?...
Ama sonra öyle olmadı, bugün hiç öyle değil. Davutoğlu’nun tasfiye edilmesinin bir sebebi de yolsuzluklar üzerine gitmek istemesi değil miydi?
Uluslararası Şeffaflık ve Yolsuzluk Algı İndekslerinde aşağılara düşmedik mi?
Hepimiz insanız, “güç bozar, mutlak güç mutlaka bozar.”
Çözüm şeffaf, denetlenebilir, liyakate dayalı bir devlet yapısı kurabilmek.
Bunun adı ‘modern hukuk devleti’dir.
13/10/2020 00:18
Anayasa Mahkemesi gayri milli mi?
36
İktidarın ilk derece mahkemeleriyle bir sorunu yok. Sadece savcılara değil, sulh ceza hakimlerine de emir ve talimat vererek istediği kişiyi tutuklattırabilirler. Çünkü Haziran 2014’te çıkardıkları bir torba yasa ile Ceza Kanunu’nun 277 maddesini değiştirdiler, savcı ve sulh ceza hakimlerine emir ve talimat vermeyi suç olmaktan çıkardılar!
Mahkemeler aşamasında ise, bağımsız hareket eden, mesela Osman Kavala hakkında beraat kararı veren yargıçları HSK kararıyla o görevden alıp başka bir yere veya başka bir göreve gönderebiliyorlar. Çünkü hakimlerin iktidar partisi karşısında “coğrafi teminat” denilen güvencesi yok.
Adalet Bakan Gül “coğrafi teminat getireceğiz” demişti, dediği yerde kaldı o söz. (30 Mayıs 2019)
HSK üyelerinin tamamı siyaset tarafından belirlendikçe, bu sorun böyle devam edecek.
YARGI KADROSU
Fakat yüksek yargıda durum farklı. Yüksek yargıçlar hakkında HSK’nın hiçbir işlem yetkisi yoktur.
Siyaset, ancak yüksek yargı kadrosunu değiştirerek, kendisinin seçtiği yargıçları atayarak yüksek yargıda etkili olabilir. Bunun bir örneği Macaristan’da otoriter -popülist Urban iktidarının Macar Anayasa Mahkemesi’nin üye kadrosunu değiştirmesidir. AİHM, Urban iktidarını ağır ifadelerle eleştirerek yargıda siyasi amaçla kadro değiştirmenin “ihlal” olduğuna karar vermiştir. (Case of Baka v. Hungary, Grand Chamber, no. 20261/12)
Bizde 2011-2017 arasında yargıç kadrosunda değişiklik yapan üst üste üç kanun ve bir KHK çıkarıldı! Bu konuda saygın hukukçu Prof. Kemal Gözler’in “Türk Anayasa Hukuku” adlı bilimsel eserine bakmanızı tavsiye ederim. (s. 992-996)
Anayasa Mahkemesi, bunun dışındadır. Çünkü AYM’nin üye yapısı anayasayla belirlenmiştir; kanunla ve KHK ile değiştirilemez.
Süresi dolanlar yerine yeni atamalarla kompozisyon değişmektedir.
AYM ‘laf dinlemeyen’ kararlar verdiğinde iktidardan ağır tepkilere maruz kalıyor.
AYM VE İNSAN HAKLARI
Son olarak Devlet Bahçeli ve Süleyman Soylu’nun AYM’ye yönelttiği eleştiriler hatta yer yer aşağılamalar biliniyor.
İçişleri Bakanı Sayın Soylu, AYM’ye “AİHM’nin şubesi midir?” diyerek yüklendi:
“Bizim AYM, AİHM’in şubesi midir? Yunanistan 6 aylık çocukları denize atıp öldürdü. AİHM sesini mi çıkardı? Nedir bu batıcılık hayranlığı. Biz doğrusunu yapalım…”
Bu sözlerde ‘gayri milli’ iması yok mu?
• Evet Süleyman Bey, AYM, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin yüksek yargı organı olan AİHM’nin Türkiye şubesidir!
Ve bunu siz yaptınız, sizin iktidarınız yaptı! Sizin de desteklediğiniz 2010 referandumundan bahsediyorum. Ben de desteklemiştim; o sayade bugün AYM’ye bireysel başvuru yapabiliyoruz.
• Yunanistan 6 aylık çocukları denize dökerek vahşet sergilemiştir fakat AİHM ancak açılmış davalara bakar. Denize açılmaları kontrol etme görevi de bunu yapacak kolluk gücü de yoktur. Bu, hükümetlerin yetki ve sorumluluğundadır.
EVRENSEL ADALET
Gayri milli imasına gelince… Önce “adalet” kavramının hem evrensel hem çağlara göre içeriği zenginleşen bir yüksek değer olduğunu hatırlamak lazım.
Peygamberimiz ve büyük İslam âlimleri, ateşe tapan İran hükümdarı Nuşirevan’ı ve Hıristiyan Habeş Kralı Necaşi’yi adaletleri sebebiyle övmüşlerdir.
İçeriğin zenginleşmesine gelince, dün kölelere iyi davranmak adalet sayılırdı bugün köleliği bütün anlamlarıyla reddetmek adalettir.
Mehmet Akif’in Almanya ve Japonya hakkında yazdıklarına da bakın isterseniz.
Hukuk, adalet, temel hak ve hürriyetler gibi kavramları çağlara göre evrimleşen içerikleriyle ve evrensel düzeyde düşünmeliyiz.
OLMAZSA OLMAZ
İnsan Hakları Sözleşmesi’ndeki hak ve hürriyetler kavramını, adil yargılanma kavramını “Batılı” diye dışlayacaksak, yerlerine nasıl tanımlar koyacağız?!
AK Parti iktidarı “reformist” olduğu dönemde, 2004 yılında Anayasa’nın 90. Maddesine fıkra ekleyerek, İnsan Hakları Sözleşmesini bütün ‘yerli ve milli’ kanunların üstünde emredici bir norm olarak anayasaya koymadı mı?
AYM eğer AİMH’nin hak ve özgürlükler, adalet, adil yargılanma gibi tanımlarını reddederse her şeyden önce kendi anayasamızı reddetmiş olur!
Çağımızda iktidarlardan, örgütlerden, cemaatlerden etkilenmeksizin İnsan Hakları Sözleşmesi’ni uygulayan bir yüksek mahkeme olmazsa olmazdır.
Bunun adı Anayasa Mahkemesidir.
Ve bu istikamette yürüdüğü müddetçe saygıya layıktır
14/10/2020 00:35
'Yeni Türkiye'
96
AK Parti 18 yıldır iktidarda. Herhangi bir partinin iktidardaki 18 yılı değil…
Aynı zamanda “Yeni Türkiye” kavramıyla ülkenin geleceğini de yeniden inşa iddiasında olan bir iktidar.
TRT’deki “Payitaht” dizisi gibi, “Lozan’ı bize yutturdular” gibi söylemlerle tarihi de zihinlerde yeniden inşa etmek isteyen ideolojik bir tavır.
Ben bu “Eski Türkiye – Yeni Türkiye” söylemini önemli buluyorum. Fransız İhtilalinde Jakobenlerin “eski rejim” kavramında olduğu gibi, kendisini milat sayan bir siyasi radikalizmin ifadesidir.
Bu tür keskin ayırımlar hayatın gerçeklerine aykırıdır fakat propagandada ak-kara ayırımları etkili oluyor. AK Parti böyle ak-kara ayırımıyla formülleştirdiği tarih ve gelecek tanımlarıyla ideolojik olarak kaynaşmış bir taban yarattı.
Ülkedeki ideolojik-kültürel kutuplaşma keskinleşti.
KÜLTÜREL TRAVMALAR
Bütün devrimler gibi Kemalist devrim de Türkiye’de kültürel bir travma ve kutuplaşma yaratmıştı. En azından 1946’dan itibaren bunu yumuşatmak, kaynaşmayı teşvik etmek, devleti vatandaşlarına eşit mesafede yüksek kamu hukuku otoritesi haline getirmek, siyaset dilinin kapsayıcı olmasına dikkat etmek gerekirdi.
Bunu yapmakta geciktik ama epey mesafe de almıştık.
28 Şubat bu gidişi bozdu, “vesayet” kurumları kutuplaşmayı keskinleştirdi. Mağduriyet duygusunu, kamu otoritesine karşı yabancılaşmayı derinleştirdi.
AK Parti’nin ilk on yılı AB sürecindeki reformlarla ve ılımlı siyaset diliyle kutuplaşmayı yumuşatma, hukuku ve demokrasiyi geliştirme yönündeydi.
Fakat kabaca 2010’dan itibaren sert ideolojik, kutuplaştırıcı bir yola girdi; hem tarihsel olanı, hem güncel olanı kutuplaştırarak…
Dün Tek Parti dilinde muhalefet haindi. Bugün de iktidar dilinde muhalefet hain!
Bu şekilde nasıl bir ‘Yeni Türkiye’ oluştu?
KUTUPLAŞMANIN FATURASI
Kutuplaşmanın en vahim boyutu atamalarda, mülakat sınavlarında, kamu kayaklarının dağılımında liyakat yerine “bizden” tercihinin yapılmasıdır.
Bu davranışlarla nereye geldik? Ekonomik krize!
Yemek ki kutuplaşma yanlış yolmuş.
Ekonomideki bozulmaların sebebi sadece irrasyonel politikalar değil, kurumlardaki liyakat kaybı, kutuplaşmanın sosyal maliyeti gibi etkenler de önemli.
İktisatçı Erhan Usta’nın belirttiği gibi “toplam faktör verimliliği” toplumsal faktörlerin ekonomik büyümeye etkisini yansıtır. Türkiye’de 2010 yılına kadar “Toplam Faktör Verimliği” yüzde 2.7 gibi makul bir oranda artarken, 2010-2018 arasında ancak binde 6 artabildi!
İktidarın AB için hazırladığı raporda 2022’ye kadar bunun binde 4’e ineceği belirtiliyor.
Bu kadar gerilen, bu kadar kutuplaşan bir toplum iktisadi faaliyetlerde ne kadar yaratıcı ve verimli olabilir, değil mi?
AĞIRDIR’IN KİTABI
Bekir Ağırdır, yeni çıkan “Hikâyesini Arayan Gelecek” kitabında Türkiye’nin toplumsal ve kültürel röntgenini sunuyor. (Doğan Kitap)
KONDA verilerine dayanan kitabında Ağırdır veri aktarmakla kalmıyor, güçlü sosyoloji birikimiyle yorumluyor. Nasıl bir geleceğe doğru gittiğimize dikkat çekiyor.
Oradan alıyorum; kutuplaşmanın, iktidar ya da devlet tarafından dışlanma duygusunun sonuçları:
Toplumun yüzde 38’i “ülkemde kendimi yabancı hissediyorum” diyor!
HDP’lilerin % 74’ü böyle hissediyor.
Dindar muhafazakarların yüzde 33’ü böyle hissediyor.
Modernlerin yüzde 51’i böyle hissediyor!
Bu duygu AK Partiye oy verenler arasında yüzde 24’i iniyor.
Çocuğunun Türkiye’de iyi bir geleceğe sahip olacağını düşünenler:
AK Partililerin yüzde 74’ü böyle düşünüyor, geleceğe iyimser bakıyor.
MHP tabanında iyimserlerin oranı yüzde 44.
Ama diğer bütün partilerde yüzde 20 veya bunun da altında!
Bu kadar büyük farklar olmasını normal kabul edemeyiz.
Biz hâlâ “millet” düzeyine çıkamadık mı?
Hemen her zaman “milli birlik ve beraberlik” demiyor muyuz?
Demek ki, beylik nutuklarla, hamasetle olmuyor. Kapsayıcı siyaset, kamu yönetiminde liyakat, ülkede hukukun üstünlüğü lazım.
Ülkede “aidiyet” duygusunu güçlendirmenin yolu bu.
Vatanseverliğin de gereği bu.
Ağırdır’ın kitabında, kutuplaşmanın, siyasi ve ideolojik kamplara bölünmenin bizi nasıl rasyonellikten, verimlilikten, hatta yaşama sevincinden nasıl uzaklaştırdığını okuyorsunuz. Ama şunu da okuyorsunuz ki, umutsuz değiliz. Şehirleşme, eğitim ve yeni nesiller mahallelerin duvarlarını yıkıyor; yavaş da olsa…
16/10/2020 00:22
Ey mahkeme
111
Türkiye’de üçüncü defa bir yerel mahkeme Anayasa Mahkemesi’nin kararına uymayı reddetti!
Üçüncü, çünkü daha önce Mehmet Altan ve Şahin Alpay dosyalarında da yerel mahkemeler AYM kararına uymayı reddetmişti; hem de aynı “yerindelik” kavramını gerekçe yaparak.
‘Yol olması’ bakımından fevkalade önemli bir sorundur bu.
Asıl bu sorunu konuşmak gerekirken, AYM üyesi Engin Yıldırım’ın “ışıklar yanıyor” mesajı üzerine kıyametler koparıldı, asıl sorun unutuldu.
Sayın Engin Yıldırım öyle bir tivit mesajı atmamalıydı, zira “hakimler kararlarıyla konuşur.”
AYM’ye yapılan hücumların yarattığı bunaltı duygusu ne olursa olsun, bu etik kural geçerlidir.
Üç defa özür diledi, dilemesi gerekirdi.
Ancak attığı tivit mesajı Anayasa Mahkemesi’nin, hukukun ışıklarını içeriyordu. Bundan darbe iması çıkarabilmek ancak siyasi amaçla mümkündür; akl-ı selimle mümkün değildir.
BERBEROĞLU DOSYASI
Enis Berberoğlu dosyasının ayrıntılarına girmiyorum. Nisan 2016’da anayasaya konulan geçici maddeyle milletvekillerinin dokunulmazlıkları kaldırılınca, Berberoğlu casus suçlamasıyla tutuklanmış, müebbet hapse çarptırılmış, cezası 25 yıl ağır hapse indirilmişti.
Sonra Yargıtay “casusluk” suçlamasını bozmuş, gizli bilgileri açıklama suçundan 5 yıla mahkum edilmişti.
Kemal Kılıçdaroğlu’nun ünlü “Adalet Yürüyüşü”nü yaptığı olay.
Berberoğlu tekrar milletvekili seçildi. Bu durumda Anayasa’ya göre:
“Seçimden önce veya sonra bir suç işlediği ileri sürülen bir milletvekili, Meclisin kararı olmadıkça tutulamaz, sorguya çekilemez, tutuklanamaz ve yargılanamaz.” (Md. 83/2)
Dahası, Ak Partili hukukçu Mustafa Şentop da Anayasa Komisyonu’nda, aynen “yeniden seçilirlerse yeniden dokunulmazlık kazanırlar” diye açıklama yapmıştı. (2 Mayıs 2016)
Berberoğlu yeniden seçilip yeniden dokunulmazlık kazanmamış gibi, hakkındaki adli işlem yürütüldü..
Milletvekilliği düşürüldü!
AYM’NİN YETKİSİ
AYM Berberoğlu hakkında işlemleri iki açıdan hak ihlali saydı: Dokunulmazlığı olduğu halde tutuklanıp mahkûm edilmesi “kişi hürriyet ve güvenliğinin ihlali”dir… Milletvekilliğinin düşürülmesi de “seçilme ve siyasi faaliyette bulunma hakkının ihlali”dir.
AYM bu kararını Berberoğlu’nu mahkûm eden 14. Ağır Ceza Mahkemesine göndererek “ihlalin sonuçlarının ortadan kaldırılması için yeniden yargılama yapılması” gerektiğini tebliğ etti. Çünkü kanunda aynen böyle diyor. (AYM Usul Kanunu, md. 50)
Aynı kanunda şöyle bir fıkra da var:
“Ancak yerindelik denetimi yapılamaz, idari eylem ve işlem niteliğinde karar verilemez.”
Yani, AYM hak ihlali olup olmadığını inceler, ihlal varsa bunun giderilmesi için yeniden yargılama yapılmasına karar verir, “yerindelik denetimi yapamaz.”
İşte, bizde AYM kararına uymayan mahkemeler ise bu “AYM yerindelik denetimi yapamaz” maddesini kullanıyorlar.
MUTLAK YANLIŞ
AYM kararına uymamak için icat edilen bu gerekçe, iki açıdan yanlıştır:
• Evvela, hiçbir yargı organı, hiçbir mahkeme AYM kararını böyle irdeleyemez, yetkisiz saymaz, uymuyorum diyemez! Sadece uyarlar!
• İkincisi, ‘yerindelik’ kavramı idare hukukuyla ilgilidir, ceza hukuku alanına taşınamaz. Nitekim kanunda da “yerindelik denetimi yapılamaz, idari eylem ve işlem niteliğinde karar verilemez” denilmek suretiyle bu kavramın idari ihlallerle ilgili olduğu açıkça belirtilmiştir.
Mahkemeler kendisini yürütme ekine bağlı idari bir makamı mı sayıyorlar ki “yerindelik” kavramına dayanıyorlar?!
Yürütme erki benim bahçemi haksız yere kamulaştırdıysa AYM bu işlemin “yerinde” olup olmadığına bakamaz! Benim mülkiyet hakkım ihlal edildiyse tazminata hükmeder.
Ama mahkeme beni haksız yere tutuklamışsa AYM bunun giderilmesini, beni haksız mahkum etmişse “yeniden yargılama” yapılmasını yerel mahkemeye tebliğ eder.
AYM’nin yaptığı budur, 14. Ağır Ceza’ya tebliğ etmiştir.
Sonra nasıl olacak?
HUKUK DEVLETİ
Mehmet Altan ve Şahin Alpay dosyalarında olduğu gibi tekrar AYM’ye gidilecek, AYM tekrar ihlal kararı verecek ve bu defa yerel mahkeme uymazlık edemeyecek…
Bu besbelliyken niye üçüncü defa aynı fahiş hukuki hata?
TBMM Başkanı Şentop’un hem AYM kararını hem kendi eski beyanını dikkate alarak AYM kararını Meclis’e sunması, Berberoğlu’nun Meclis’e dönmesi lazımdır.
Biz hukuk devleti miyiz?
Bunun cevabını arayacağımız anayasal kurallardan biri şudur:
“Anayasa Mahkemesi kararları yasama, yürütme ve yargı organlarını, idare makamlarını, gerçek ve tüzel kişileri bağlar.” (Md. 153)
.18/10/2020 00:23
Araplar neden böyle?
159
Bir süredir 1946-1960 dönemindeki ‘otoriter demokrasi’ sorunlarımız üzerine çalışıyorum:
Yani kuvvetler birliği ilkesinin yol açtığı sorunlar…
Birinci sıradaki kaynaklar tabii meclis zabıtlarıyla dönemin basını.
Gazeteleri tararken 26 Temmuz 1947 günlü Vatan gazetesinde “Arap ve Yahudilerin Yaşayış Tarzı” başlıklı bir röportaj gördüm. Dönemin önde gelen dış politika yazarlarından Faruk Fenik, BM Soruşturma Komisyonu ile Filistin’ne gitmiş, gözlemlerini yazıyordu.
Henüz İsrail devleti resmen kurulmamıştı, yaklaşık bir yıl vardı.
Faruk Fenik’in yazısındaki alt başlık şöyleydi:
“Filistin tahkik komisyonu, bu işe bir çare bulamazsa sade Filistin karışmayacak, bu iş dünya için de bela olacak.”
Fenik’in bu öngörüsünden başka, yazısındaki sosyolojik gözlemler fevkalade önemli; hatta diyorum ki, geçmiş asırlara ve 21. Yüzyıldaki toplumsal sorunlara da ışık tutuyor.
İKİ AYRI ÇAĞ
Faruk Fenik, Birinci Dünya Savaşı sonundan itibaren Filistin’e göçen Yahudi toplumunu şöyle anlatıyor:
“Nesiller boyunca Almanya’da bulunmuş, Alman kültürünü benimsemiş, Alman tekniğiyle teçhiz olunmuş ve tam 20. Asrın adamı… Çalışmasını bildiği kadar eğlenmesini ve yaşamasını da biliyor…”
Araplara gelince başka bir çağda yaşıyorlardı: Tarihen istibdatlar altında ezilmiş, “arzla rabıtası”, yani dünya ile bağlantısı “bir hırka bir lokmadan ibaret” kalmış kitleler:
“Arap gününü gün etmeye bakıyor. Sırtında bir entari, ekseriya yalınayak, sefil ve perişan… Yahudi ise bugününde emin, geleceğini garantilemeye çalışıyor.”
Bu noktada okurlarıma Sabri Ülgener hocamızı hatırlatmak isterim. Merhum Ülgener, “Orta Çağ zihniyeti”nin özelliklerini anlatırken “gelecek kaygısızlığı, günü gününe yaşama, zaman kayıtsızlığı” gibi nitelemeler yapıyordu. Fenik’in tespitleri de aynen böyle değil mi? (İktisadi Çözülmenin Ahlak ve Zihniyet Dünyası, sf. 65-69)
Mehmet Akif de şöyle diyordu: “Ne hükmü var ki, esasen yalancı dünyanın? / Ölürse yan gelecek cennetinde Mevlâ’nın.”
FABRİKA VE NARGİLE
Faruk Fenik’in gözlemlerine devam edelim, bilhassa endüstriyel zihniyet bakımından şu tespiti çok dikkat çekici:
“Birinde fabrika, tezgah, dinamo çalışıyor… Değerinde ise nargile fokurdatılıyor. Haşhaş çekiliyor, kahve falına bakılıyor.”
Bu akıl almaz farkı tanımlamak için ilave edilecek bir taraf var mı? Var! Eğitim:
“Birisinde mektep, üniversite, hastane, klinik ve envaı çeşit laboratuvarlar var. Diğerinde ise iptidai mektepler parmakla gösteriliyor…”
Bu noktada okurlarıma başka bir kitabı hatırlatacağım: David Fromkin’in eseri; ben orada okudum…
Birinci Dünya Savaşı’nın sonu, İngiltere’nin evanjelik başbakanı Lloyd George Filistin’e Yahudi nüfus yerleştirmek istiyor. Fakat 600 bir Arabı zar zor besleyen o çorak topraklar yüzbinlerce göçmeni besleyebilir miydi?
Filistin’e önceden gitmiş olan Yahudi bilim ekibi araştırmalar yapıyordu. Aaron Aaronsohn’un bilim ekibinden tarım mühendisleri çorak arazide ürün verecek bir yabani buğday türünü Hermon dağı eteklerinde bulmuşlardı, “ıslah edilerek milyonları besleyebilir”di. (Barışa Son Veren Barış sf. 143)
Bu bilimsel keşif üzerine göç hızlanacaktı.
Faruk Fenik de yazmıştı; “Yahudiler burayı Araplardan yok fiyatına, bir taş, kaya parçası olarak almışlar”, tarım yapıyorlardı!
SÖZE NE HACET
Artık söze hacet var mı? 1948’den itibaren Araplar bütün savaşları kaybettiler. İsrail’in arkasında Amerika gibi korkunç bir dev vardı ama teknoloji kullanarak üretenler ve savaşanlarla üretemeyenler ve savaşamayanlar arasındaki çarpışmalarda hep birinciler galip geldi.
Bütün tarihin de özeti bu değil mi?
Zihnen ve siyaseten aşiret düzeyinde kalmış olmak Arapların genlerinden gelen bir kusur değil, tarihten çıkıp gelen sosyolojik bir sorundur.
Gelişme farkı adalet duygumuzu yok etmemelidir.
Araplar büyük coşkularla, canlarını feda ederek hem Arap milliyetçiliğini hem siyasal İslamı denediler; olmadı.
Şimdi önlerinde başka bir yol var: Bilim ve hukuk; ve bu zeminde özgürlüğün, yaratıcılığın, toplumsal dinamizmin gelişmesi.
Kısaca, “gelişmiş toplum” olma cehdi.
Artık belli ki milletlerin sadece güç ve refah seviyesi değil onurları da buna bağlı; bilim ve hukuk.
19/10/2020 01:16
Kararlarına uymamak AYM’ye isyan
29
Ceza Hukuku Profesörü İzzet Özgenç, Taha Akyol’a konuştu.
Nisan ayında CB Yüksek İstişare Kurulu üyelerine yaptığınız çağrıda “Ülkemizde hukukun dışına çıkılma yönünde hızlı bir süreç yaşanmaktadır” dediniz. Nasıl bir süreç bu?
Sorunuzu şöyle bir örnekten hareketle cevaplandırmaya çalışayım.
Anayasa Mahkemesi, tutukluluk hali ile bağlantılı olarak yaptığı bireysel başvuru üzerine, başvurucunun basın özgürlüğü çerçevesinde konuyu ele alarak değerlendirme yaptı ve hak ihlali kararı verdi. Ancak vak’a (ilk derece) mahkemesinde başvurucu ile ilgili olarak görülmekte olan davada isnat konusu, 15 Temmuz 2016 tarihli ‘darbeye teşebbüs suçuna iştirak’ti ve bu davada Cumhuriyet savcısı esas hakkındaki mütalaasını da bu yönde vermişti.
Bu bireysel başvuru kararı ile ilgili sorun şuydu: “Darbeye“ teşebbüs suçuna iştirak iddiasıyla açılan dava devam ederken uzun süren tutukluluk sebebiyle yapılan bireysel başvuruda, ilk derece mahkemesi henüz hükmünü vermeden, Anayasa Mahkemesi’nin bireysel başvurucunun fiilinin basın özgürlüğü çerçevesinde değerlendirilmesi gereken bir fiil olduğu gerekçesiyle verdiği hak ihlali kararı, amacını aşan bir karar olmuştur ve ilk derece mahkemesinin hüküm duruşmasına günler kala verilen bu kararda yetki sınırları aşılmıştır.
Oysa darbeye teşebbüs suçuna iştirakin tartışıldığı bir olay bağlamında basın özgürlüğünden söz edilemez; keza, basın özgürlüğünün kullanıldığı bir durumda darbeye teşebbüs suçuna iştirakten söz edilemez.
Eleştiri konusu yapsak bile, Anayasa Mahkemesi’nin hak ihlali kararına rağmen, bireysel başvurucu sanığın bu karara istinaden tutukluluk halinin sonlandırılmasına yönelik talebinin ilk derece mahkemesi tarafından reddedilmesi, ayrı bir hukuka aykırılık oluşturmuştur.
Bu suretle ortaya şu manzara çıkmıştır. “Anayasa Mahkemesi’nin kararları … yasama, yürütme ve yargı organlarını … bağlar” (m. 153, f. 6) şeklindeki Anayasa hükmüne rağmen, adliye mahkemeleri Anayasa Mahkemesi’nin kararlarını dinlemeyen, adeta Anayasa Mahkemesi’ne “başkaldırı”, “isyan” mahiyetinde kararlar verme cesaretini göstermeye başlamıştır.
Bu gidişin, doğru bir gidiş olmadığı ortadadır.
HAKİM ENDİŞE EDERSE
Orduda darbeciler, yargıda FETÖ’cüler ayıklandı, yargılanıyorlar. Niye hâla “hukukun dışına çıkma” sürecindeyiz?
Bir hakimin hukuk zemininde ve vicdanının sesini dinleyerek karar verebilmesi için, verdiği karar dolayısıyla başına herhangi bir iş geleceği konusunda endişesinin olmaması gerekir.
Keza, hakim karar verirken, şahsıyla ilgili olarak herhangi bir beklenti içinde olmamalıdır.
Bu iki koşulun da mevzuatımız ve özellikle hukuk uygulamamız bakımından gerçekleşmediği ortadadır. Bu koşullar gerçekleşmediği için, özellikle siyasetin ilgi alanına giren, duyarlı olduğu konularda, çok rahat hukuk dışına çıkılarak karar verilebilmektedir.
Bu konuda pek çok örnek verilebilir. Ancak, bu açıklamalarım dolayısıyla spekülatif değerlendirmelere maruz kalmak endişesiyle, örnek vermekten sarfınazar edilmiştir.
KEYFİ SORUŞTURMALAR
Soruşturma bile açılmaması gereken durumlarda tutuklama yapıldığını söylüyorsunuz. Bu kanunları sizler yazmadınız mı?
Sorun, kanuni düzenleme sorunu değil, salt uygulama sorunudur. Bir soruşturma düşünün, hakkında soruşturma yapılan, TBMM’de Bütçe ve Plan Komisyon Başkanlığı görevi ifa etmiş eski bir milletvekili olan kişi, 26 Ocak … tarihinde gözaltına alınır; suçun bir örgüt faaliyeti çerçevesinde işlendiği gerekçesiyle, dört gün süreyle gözaltında tutulur; ancak, tutuklamaya sevk edilmeden serbest bırakılır. Aynı kişi yine aynı soruşturma çerçevesinde bir ay içinde, 26 Şubat … tarihinde tekrar gözaltına alınır; yine suçun bir örgüt faaliyeti çerçevesinde işlendiği gerekçesiyle, dört gün süreyle gözaltında tutulur; bu defa da tutuklamaya sevk edilmeden serbest bırakılır. Bu soruşturma sonucunda kişiyle ilgili olarak kovuşturmaya yer olmadığı kararı verilir.
Soruşturmayı yürüten Cumhuriyet savcısı hakkında bu hukuk dışı iş ve işlemleri dolayısıyla hiçbir işlem yapılmaz.
Bu kararla, esasında bir cezalandırma yöntemine, aracına dönüştürülen soruşturmadan kurtulan kişi, buna da “şükrederek”, Devletten herhangi bir talepte bulunma yoluna gitmez.
HAKİMLERE BASKI
HSK, normal atama kararnameleri dışında birdenbire hakimleri baktıkları dosyadan uzaklaştırıyor, başka illere sürüyor. Normal mi bu?
Hakim güvencesinin mevzuat temeli yürürlükten kaldırılınca, bir hakim, verdiği karar nedeniyle, hukuken sorunlu olup olmadığına bakılmaksızın, sadece siyasetin duyarlılığı ile bağdaşmadığı için, hemen yer değiştirme işlemine tabi tutulabilmektedir. Hakimlerle ilgili yer değiştirme işleminin kolaylaştırılması, hakimden istenen kararın alınmasının yolunu açmış bulunmaktadır. Yer değiştirme işlemine tabi tutulma endişesi, hakimleri, siyasetin beklentileri doğrultusunda karar vermeye itmektedir.
Vicdanının sesini dinleyerek karar vermekten uzaklaştırılan hakim, karakter olarak rahatlıkla satın alınabilir bir kişilik kazanmaktadır. Bu da toplumda yargıya olan güveni sarsmaktadır.
Hakimler ve Savcılar Kurulu, ülkede “yargı siyaseti” belirleme mercii değildir. Yani bu Kurul, sahip bulunduğu yetkileri kullanırken, hakimlerin ne yönde karar vereceklerini belirlemeye çalışmamalıdır.
İNFAZ KANUNU
İnfaz Kanunu’ndaki vahim hukuksuzluklara karşı siz ve akademisyen hukukçular mücadele verdiniz. Yetkililere anlatmadınız mı? Olduğu gibi çıktı.
Türk ceza infaz sistemindeki sorunlara ilişkin tespit ve önerilerimiz, bu alanda yaptığımız bilimsel çalışmalarda ayrıntılı bir şekilde açıklanmıştır.
14 Nisan itibarıyla, 70 bin civarında hükümlü, devletin gözetim ve denetimi olmaksızın, infaz kurumlarından salıverildi. Bu hükümlülerden bugüne kadar kaç kişinin yeniden suça karıştığı için tekrar infaz kurumuna geri döndüğüne dair bir bilgiye sahip değiliz. Adalet Bakanlığı, bu bilgileri kamu ile paylaşmamaktadır. Bu hükümlülerin en geç 30 Kasım günü sonuna kadar ceza infaz kurumlarına dönmesi gerekmektedir. Bu hükümlülerin bu tarihe kadar ceza infaz kurumlarına kendiliğinden dönüşünü beklemek, gerçeklikle bağdaşmaz. Bu hükümlülerin kamu gücü kullanılarak yakalanıp ceza infaz kurumlarına dönüşünü sağlama bakımından da fiili imkansızlık mevcuttur. Bu hükümlülerden tekrar suça karışmayanların “izinli”lik durumlarının devamına imkan veren bir kanuni düzenleme yapılması, kaçınılmaz görünmektedir. Bu düzenlemenin gündeme gelmesi, infaz kurumlarında birikmeye devam eden ve yine kapasite sınırlarını aşan hükümlülerle ilgili olarak da bir çözüm arayışı içine girilmesini tetikleyecektir. Sorun, bir infaz sistemi sorunu olarak ele alınıp, bilimsel esaslara uyularak çözümler üretilemeyince, bürokrasinin ürettiği kısa süreli, günü kurtarmaya yönelik “çözümler” ile yetinilmektedir.
Şöyle bir örnekle konuya açıklık getirmek isterim: Koşullu salıverilme ile ilgili bir kanun değişikliği çalışması öncesinde, yıllar itibarıyla kaç hükümlünün koşullu salıverilmeden yararlandırılarak toplumsal ortama döndürüldüğü, bu hükümlülerden ne kadarının tekrar suça karıştığı için tutuklu veya hükümlü olarak infaz kurumuna geri döndüğü hususlarında bilgilere ihtiyaç bulunmaktadır. Bu bilgiler ortaya konulmadan, sadece infaz kurumlarında bulunan toplam hükümlü ve tutuklu sayısından hareketle koşullu salıverme alanında yapılacak kanuni düzenlemelerin toplum yararına efektif bir sonuç vermesi beklenemez.
ÇOKLU BARO SORUNU
Yazar arkadaşımız Elif Çakır’a açıklamanızda ‘AYM her zaman hukuk hassasiyetiyle hareket etmiyor, siyasi mülahazalarla verdiği kararlar olmuştur’ diyorsunuz. Açar mısınız?
Gerekçesini henüz görme imkanımız olmadı. Fakat rahatlıkla ifade edebilirim ki, Anayasa Mahkemesinin, kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşu olan barolarla ilgili paralel örgütlenmeye izin veren kanuni düzenlemeyi Anayasaya “uygun” bulmasını, hukuken izah etmek güçtür.
Kamu kurunu niteliğindeki meslek kuruluşlarının yönetim ve denetim organlarını oluşturacak kişilerin belirlenmesine yönelik seçim sisteminin sorunlu olduğunu belirtmek gerekir. Bu seçim sistemi sebebiyle, aynı siyasi çizgideki bir meslektaş grubu, kendi meslek kuruluşunun yönetim ve denetimini eline geçirebilmekte ve bu kuruluşu kendi siyasi görüşleri doğrultusunda bir araç olarak kullanabilmektedir.
Bu sorunun çözümü, nispi temsil sistemiyle mümkün iken, aynı meslek alanında paralel örgütlenmelere izin veren düzenleme yapılmasının, meslek mensupları arasındaki ayrışmayı ve kutuplaşmayı körükleyeceğinin, Anayasa Mahkemesi üyelerinin de farkında olduğunu düşünüyorum.
BERBEROĞLU DAVASI
Tutuklamalarda, mahkumiyetlerde böyle “siyasi mülahazalar” olmuyor mu? Siyasetin böylesine etkili olması normal mi?
Kadri Enis Berberoğlu yargılama sürecinde özellikle milletvekilliği dokunulmazlığı bağlamında verilen kararlar ve yapılan uygulamalar, bu konuda bize yeterli mesajlar vermektedir. Hemen belirteyim ki, adı geçen kişiye isnat edilen fiilin suç oluşturup oluşturmadığı konusu, münhasıran görevli mahkemelerin takdirinde olan bir husustur. Burada bizim sorun gördüğümüz husus, adı geçen kişi hakkında ilk derece mahkemesi tarafından verilen mahkûmiyet hükmünün, bu kişinin yeniden milletvekili seçilmesine ve buna bağlı olarak tekrar dokunulmazlıktan yararlanması gerekmesine rağmen, dokunulmazlığı kaldırılmadan Yargıtay tarafından onanmış olması ve mahkum olduğu ceza miktar itibarıyla milletvekilliği yapmasına engel olmasına rağmen, iki yıl kadar bir süre milletvekili sıfatını taşıyarak Türkiye Büyük Millet Meclisi çalışmalarına katılmasına müsaade edildikten sonra milletvekilliğinin düşürülmesidir.
Bu olay bağlamında bugün yaşadığımız sorun, siyasetin açık veya kapalı müdahalesiyle bir devlet krizine dönüşmüştür.
HSK NE YAPIYOR?
İlk derece mahkemeleri AYM kararları için “yerindelik niteliğinde” diyerek uymama kararı alabilir mi? Bizde niye böyle kararlar alıyorlar?
Anayasa Mahkemesi’nin daha önce bir bireysel başvuru bağlamında verdiği hak ihlali kararının gereğini yerine getirmeyen ağır ceza mahkemesinin başkanı hakkında Hakimler ve Savcılar Kurulu tarafından adli ve idari soruşturma yapılması beklenirken, bu kişinin malum Kurul tarafından Yargıtay Üyesi seçilmesi, yukarıda ikinci sorunun cevabı bağlamında sözünü ettiğim beklentiyi yükseltmiştir.
Bu beklenti günümüze özgü bir durum değildir. İkinci sorunun cevabındaki ihtiyatıma rağmen, 1990’lı yıllardan bir örnek vermek isterim. Türkiye İş Bankası’nın hisselerinin bir kısmının mülkiyeti bir siyasi partiye aittir. Bu bankanın ve önemli ekonomik büyüklüklere sahip çok sayıda iştiraki olan şirketlerin yönetiminde bu siyasi sartinin etkinliği ve bu durumun ilgili siyasi partiye sağladığı avantaj, göz ardı edilemez. Oysa bu durum, Anayasaya (m. 69, f. 2) ve demokratik ilkelere aykırıdır. Bu Siyasi Partinin sahip bulunduğu hisseler kamu malına dönüştürülmesine rağmen, 1990’lı yıllarda Ankara 14. Asliye Hukuk Mahkemesi’nde açılan bir davada Mahkeme bu hisselerin davacı Siyasi Partiye iadesine karar vermiştir. Bu kararı veren hakim, bilahare, emekliye ayrıldıktan sonra, bu siyasi parti kontenjanından Türkiye İş Bankası Yönetim Kurulu Üyesi olarak atanmıştır.
Farklı bir konu olmakla birlikte belirteyim ki, başka siyasi partiler tarafından politik malzeme olarak kullanılmasının önüne geçmek amacıyla ve daha da önemlisi, Anayasa’ya ve demokratik ilkelere uygunluk uğruna, ilgili siyasi partinin bu banka hisselerini, bu hisselere tekabül eden temettünün VASİYETNAME’de belirtilen alanlarda kullanılması koşuluyla, kamuya bağışlaması, önemli bir siyasi erdemlilik göstergesi olur.
Sizin “Suç Örgütleri” kitabımız 13 baskı yaptı. Örgüt suçlamalarındaki en ciddi hukuki sorun nedir? Örgütten müebbet hapis veriliyor, Yargıtay beraat ettiriyor!
Hukuk sistemimiz bakımından yegane sorun, bir uygulama sorunudur, hakim ve Cumhuriyet savcısı kalitesi sorunudur.
CUMHURBAŞKANI’NIN ROLÜ
Düzeltmeye nereden başlamalı?
Sonuç olarak ifade etmem gerekir ki, özellikle yürütme organının başı olarak Sayın Cumhurbaşkanı tarafından topluma devlet işlerinde ve özellikle yargılama süreçlerinde hukukun icaplarına uygun hareket edilmesi gerektiği yönünde SAMİMİ bir mesajın verilmesi halinde, toplumdaki atmosfer hemen değişecek, insanlar geleceğe umutla bakacaklardır.
20/10/2020 00:14
Hakim ve savcılara havuç ve sopa
35
Havuç ve sopa, hemen bütün kültürlerde insanları “korku ve ödül” arasında bırakma anlamında kullanılır.
Ama iş yargıya intikal edince karşımıza büyük bir problem çıkıyor: Yargı bağımsızlığının, adaletin sakatlanması…
Bir sistemde hakim ve savcılar iktidarı rahatsız eden kararlar verdiğinde başka yerlere sürülüyorsa, kontrollü medyada haklarında linç kampanyaları açılıyorsa…
Ama iktidara sadakatlerini kanıtlayanlar yüksek görevlere getirilerek ödüllendiriliyorsa…
“Ol mahkemenin hükmüne derler mi adalet?”
HSK’NIN SOPASI
Prof. İzzet Özgenç ülkemizde ceza mevzuatının mimarlarından biridir. Kitapları, mahkemelerde referans yapılan hukukçularımızdan biridir.
Prof. Özgenç, CB Yüksek İstişare Kurulu üyelerine “ülkemizde, hukukun dışına çıkılma yönünde hızlı bir süreç yaşanmaktadır” diyerek bir şeyler yapmaları için açık çağrıda bulunmuştu. (19 Nisan)
Karar’da yayınlanan mülakatımızda, Sayın Özgenç’e sordum; yargıda FETÖ’cüler temizlendiği halde niye hâlâ ‘böyle bir süreç yaşanıyor?
Cevabı şöyle:
“Bir hakimin hukuk zemininde ve vicdanının sesini dinleyerek karar verebilmesi için, verdiği karar dolayısıyla başına herhangi bir iş geleceği endişesinin olmaması gerekir…”
Halbuki:
“Hakimlerle ilgili yer değiştirme işleminin kolaylaştırılması, hakimden istenen kararın alınmasının yolunu açmış bulunmaktadır. Yer değiştirme işlemine tâbi tutulma endişesi, hakimleri, siyasetin beklentileri doğrultusunda karar vermeye itmektedir…”
Soma davasından Osman Kavala’ya kadar, HSK’nın “yer değiştirme” sopasına maruz kalan hakimlerin sayısı az değildir.
BUNLAR DA ÖDÜL
Madalyonun öbür tarafında siyasi sadakatin ödüllendirilmesi vardır. Prof. Özgenç anlatıyor:
“AYM’nin daha önce bir bireysel başvuru bağlamında verdiği hak ihlali kararının gereğini yerine getirmeyen bir ağır ceza mahkemesinin başkanı hakkında HSK tarafından adli ve idari soruşturma yapılması beklenirken, bu kişinin HSK tarafından Yargıtay Üyesi seçilmesi…”
Özgenç bu tür uygulamaların ödüllendirilme beklentisini yükselttiğini söylüyor.
Böyle ödüllendirme örnekleri de az değildir. Sadece yargı hiyerarşisinde olduğu gibi, kamu bürokrasisinde ve hatta siyasi atamalarda yüksek makamlara getirilerek yapılan ödüllendirmeler…
İktidar partisinden milletvekili adayı olursanız, kaybetseniz bile bir süre sonra yüksek yerlere atanıyorsunuz.
Sizi rektör yapmak için KHK ile kanun değiştirilir, sınav kazanmanız için sınav standartları aşağı çekilir…
Ziya Paşa’nın dediği gibi, “ol mahkemenin hükmüne derler mi adalet?”
TARİH LABORATUVARI
Yıl 1949, Mayıs’ın 20’sinde Demokrat Parti Kongresi toplanmıştır. Kongre bir “Teminat Andı” yayınlar. Çok sert olduğu için CHP iktidarı tarafından “Husumet andı” olarak nitelenir, anarşi tahrikçiliğiyle suçlanır.
CHP’li Adalet Bakanı Fuat Sirmen tarafından atanmış olan Yargıtay Başkanı Halil Özyörük, “dosya Yargıtay’a gelirse DP kapatılabilir” diye açıklama yapar! (27 Haziran 1949)
Özyörük o günlerde İsmet Paşa’nın sağ kolu olan Nihat Erim’e ziyaretler yapmakta, Milli Şef’e sadakatlerini arz etmektedir.
Görev süresinin Bakan tarafından uzatılmasını istiyordu…
Sonra bir bakıldı ki, Halil Özyörük, DP’nin İzmir adayıdır! DP iktidara gelince de Menderes’in Adalet Bakanı olacaktır!
Siyasete bakın, adalete bakın!
Bir gün geliyor tarih her şeyi yazıyor.
Adalet tarihimizde adaletin şerefine sahip yargıçlarımız hiç de az değildir. Anayasaya aykırı kanunların iptali için tek başına yıllarca mücadele eden Akşehir Asliye Hukuk Hakimi merhum Refik Gür…
Sürülmeyi göze alarak Osman Bölükbaşı hakkında itirazen tahliye kararı veren Keskin Ağır Ceza Reisi merhum Sırrı Kalaycıoğlu…
Darbeci Cemal Gürsel’in karşısında “idarenin etkisi altında verilen karar zulümdür” diyen Yargıtay Başkanı merhum Recai Seçkin…
Fakat yine Seçkin’in dediği gibi hakimleri “kahraman” olmak zorunda bırakmak fevkalade yanlıştır. Öyle bir sistem ülkede adalet duygusunu tahrip eder.
Temeldeki sorun, yargı bağımsızlığındaki noksanlardır. Fransızların 2007’deki anayasa reformunda yaptıkları gibi biz de HSK’dan siyasetin elini çekmeliyiz. Ayrı bir yazı konusu.
21/10/2020 00:27
Müslüman bilge lider
97
Boşnakların kahraman lideri, Müslümanların çağımızdaki kutup yıldızı Aliya İzzetbegoviç’i vefatının 17. Yılında rahmet ve tazimle anıyorum.
Sırp faşizmine karşı Boşnakların insani varlığını savunmak için hem askeri savaşa komutanlık yaptı, hem kültürel mücadelenin kutup yıldızı oldu.
Modern dünyada İslam’ı nasıl anlamak gerektiği konusunda sadece Boşnaklara değil, hepimize bir kutup yıldızı gibi yol gösterdi. ‘Bilge’ sıfatını tam bir liyakatle hak etti.
Bu yönünü evrensel çapta önemli ve değerli buluyorum. Hele de bir yanda İslam adına militanlık ve Selefi bağnazlığın, öbür yanda İslam adına siyasi güç kavgalarının
beyinleri ve kalpleri daralttığı zamanımızda böyle bir ışığa ihtiyacımız çok büyüktür.
BİLİM VE FELSEFENİN DEĞERİ
Aliya’yı okudukça böyle bir beynin niye Boşnaklardan çıktığını daha iyi anlıyorum. Cevdet Paşa, müfettiş olarak gittiği Saray Bosna’yı anlatırken Boşnakların açık görüşlü insanlar olduğunu takdirle, övgüyle yazmıştı; Tezakir’de.
Aliya’yı okudukça, iyi ki diyorum; komünist bir rejimde dünyaya gelmiş; totalitarizmi tanımış, ideoloji körlüğünü görmüş. Marksizmi ve totalitarizmi eleştirmek için Batılı düşünürleri enine boyuna okumuş.
Kitaplarında atıf yaptığı düşünür ve bilim insanlarının listesini çıkarsam buraya sığmaz. Zindanlar onun için tam bir “Medrese-i Yusufiye” olmuş. Eflatun ve Aristo gibi antiklerden tutun da Marks’a, Engels’e, oradan Heidegger, Jaspers, Popper’a kadar filozoflar… Einstein, Louis de Broglie, Max Planck gibi bilim insanları…
Şimdi soralım: Bu bu büyük beyinlerin getirdiği tanımları, ortaya koyduğu sorunları ve önerileri zihninde tutarak İslam’a bakmakla…
Bunlardan habersiz, sadece taassup veya siyasi öfkeyle bakmak hiç bir olur mu?
Kuran-ı Kerim ne diyor? “Hiç bilenlerle bilmeyenler bir olur mu?”
‘ELEŞTİREL DÜŞÜNMEK’
Saray Bosna’ya gidip şehitliği, türbeyi ve Aliya Müzesini ziyaret ettiniz mi? Etmedinizse, emin olun zihin ve kalp dünyanızda eksik kalkmış bir yer var demektir. Ben müzeyi gezerken not almıştım. Gençliğini, zihnî teşekkül serüvenini anlatırken şöyle yazmıştı Aliya:
“Zihnim sürekli şüphe ve merak ediyordu. Fakat kalbim daima din tarafında yer aldı.”
Aliya’yı kutup yıldızı yapan işte bu iç çatışmasıdır. Şüphe ve merak onu bütün büyük felsefi sistemleri ve ilmi teorileri öğrenmeye sevk etmişti. O muazzam beyin sonunda şuna varmıştı:
“Tanrısız bir evren hiç aklıma yatmadı.”
Şu cümlesindeki derin idraki ve huşu duygusunu siz de hissediyor musunuz?
“Bugünkü fizik ve kimya bilgilerimizle hayatı tamamen izah etmek her halde mümkün değildir… Hayat fenomen değil, mucizedir…”
Bilimlerin, felsefelerin yollarını kat ederek bu idrake ulaşmak için Aliya’nın hepimize yönelttiği bir ihtar vardır: 1980’de yazdığı Doğu-Batı Arasında İslam adlı muhteşem eserinde, Müslümanların taassup ve istibdattan kurtulmak için içmeleri şart olan acı ilaç:
“Ben olsam, Müslüman Doğu’daki tüm mekteplere ‘eleştirel düşünme’ dersleri koyardım. Batı’nın aksine Doğu bu acımasız mektepten geçmemiştir ve birçok zaafının kaynağı budur.”
KENDİMİZE BAKALIM
Gün 11 Aralık 1997; Tahran’da İslam konferansı; devrim rüzgarlarının estiği, BaAs rejimlerin hüküm sürdüğü, Suud’ların “Rabıta” propagandası yaptığı dönem… Söz alanlar çürümüş emperyalist Batının çökeceğini falan söylüyor. Aliye kürsüdedir:
“Şüphesiz İslam en iyisi, fakat biz Müslümanlar en iyi değiliz!
Aliya Komünist rejim dönemindeki “çürümüş Batı” propagandasını hatırlatıyor. Komünizmin çöktüğünü, Batı’nın çökmediğini, Müslümanların kendi sorunları çözmesi gerektiğini anlatıyor. İnsan hakları, eğitim, sağlık, sosyal hizmetler, temizlik alanında Batı’nın çok iyi olduğuna dikkat çekiyor.
Çözümün yolu bilim, hukuk, özgürlük…
AYM Başkanı Zühtü Arslan, bir anma toplantısında yaptığı konuşmada, Aliya’nın “Doğu ile Batı Arasında İslam” kitabından şu cümleyi vurgulayarak okumuştu:
“Düşünce ve inanç hürriyeti, her şeyden evvel başka türlü düşünmek ve inanmak hakkıdır.”
Var mıyız buna?!
Bir, kahraman bilge merhum ve mağfur Aliya İzzetbegoveç’e bakalım… Bir de kendi halimize bakalım… Yerimizi ve seviyemizi görürüz.
Hele Orta Doğu’ya hiç bakmayalım, büsbütün efkâr basar.
23/10/2020 00:38
İYİ Parti ve Cumhur İttifakı
75
İYİ Parti içinde birtakım sorunlar var. Fakat İYİ Parti şu anda Türkiye’de oylarını yavaş da olsa yükseltebilen tek parti. İktidar denetimindeki ekranlar ve sütunlar Meral Akşener’e ve İYİ parti’ye kapalı.
Kısıtlı imkanlarla ve Akşener’in halkla doğrudan temas çalışmalarıyla bu parti gündemde yer tutuyor.
KONDA’da Bekir Ağırdır’ın açıkladığı Eylül araştırmasına göre İYİ Parti’nin oy oranı yüzde 14.8 iken, MHP yüzde 10.6 gözüküyor.
İYİ Parti içinde ortaya çıkan tartışmaları tahlil ederken bu faktörü göz önünde tutmak lazım: Yükseliş halindeki partilerde sarsıcı bölünmeler olmaz…
KONGRE SORUNU
İYİ Parti’deki sorun kongrede patlak verdi. Demokratik bir partinin kongrelerinde rekabet ve gruplaşmalar olması tabiîdir, parti içi demokrasi işaretidir.
Sağlıksız olan; kongrelerin kışla disiplini içinde geçmesidir; betonlaştırır, fikirleri slogan seviyesine düşürür, hiçbir istinası yoktur bunun.
Fakat kongrelerdeki karşıt listelerin şeffaf yani kimlerce ve niçinhazırlandığının açıklanmış olması lazımdır.
İYİ Parti kongresinde, açık ve şeffaf olmayan ayrı bir ‘tasfiye’ listesinin çıkarılması yüzünden kaybedenler elbette bunu eleştirmekte haklıdırlar.
Fakat siyaset bir maratondur. Hele de hukuk devleti, kuvvetler ayrılığı, güçlendirilmiş parlamenter sistem gibi hayati prensipler söz konusuysa kongre sorunları yüzünden parti içinde tartışmalar çıksa bile krizler çıkması beklenmemelidir.
Çünkü, evvela kongredeki olay büyük çaplı değildir.
İkincisi, İstanbul İl Başkanı Buğra Kavuncu hakkındaki FETÖ’cülük ithamında da hiçbir kanıt, hatta bir ‘şüphe sebebi’ bile ortaya konulmamıştır ki sorun yaratsın.
İDEOLOJİ Mİ, MERKEZ Mİ?
İYİ Parti’de ideolojik bir tartışma da var: MHP söyleminde bir parti mi, merkez partisi mi?
Kavramlara yüklenen sübjektif anlamlar farklı olabilir. Ama İYİ Parti demokratik anayasal değerleri öne çıkaran ve şehirli seçmenlere dayanan bir milliyetçi partidir. Kapsayıcı bir parti olmaktan başka bir yola gitmesi varoluşuna aykırıdır.
Çeşitli kesimlere açık özelliğinden dolayıdır ki, İYİ Parti “Türk milleti”ni siyasi kamplara ayıran kutuplaşma söyleminden uzak duruyor.
CHP’de de Kılıçdaroğlu’nun kendi partisinin geleneksel dar kalıplarını aşarak dışa açılma politikasıyla örtüşen bu tabloda “Millet İttifakı” oluştu.
Saadet Partisi, Gelecek Partisi ve Deva Partisi’nin Millet İttifakı ile ilişkileri sıcaktır. Sadece hepsi muhalefet saflarında oldukları için değil… Hepsi CB sisteminin sorunlarını görüyor, hepsi kuvvetler ayrılığı, yargı bağımsızlığı, fikir ve ifade özgürlüğü, dış politikada meydan okuma yerine diplomasi metotlarını savunuyorlar.
İktidar tabii bu muhalefet birlikteliğinin dağılmasını istiyor… Baş hedefi İYİ Parti’yi koparmak…
SOSYOLOJİNİN İBRESİ
AK Parti ve MHP, bakıyorsunuz, “sen de yerli ve millisin” diyerek İYİ Parti’yi yanlarına çekmeye çalışıyor…
Ya da bakıyorsunuz, milliyetçi İYİ Parti’yi HDP ile işbirliği yapmak, FETÖ’yle irtibatlı olmak gibi suçlamalarla itibarsızlaştırmak istiyorlar.
Türkiye’de soruşturmaların, istenirse, nasıl kolayca açtırıldığı biliniyor. 2016’da Meral Akşener hakkında FETÖ soruşturması açılmıştı! Akşener “dokunulmazlığım yok, ifademi alın” diye kaç defa çağrı yaptı. Netice sıfır, soruşturma falan kalmadı.
Canan Kaftancıoğlu hakkında 7 yıl önceki tivitinden dava açılır da Akşener hakkında bir şey keşfetselerdi bırakırlar mıydı?
İktidarın muazzam propaganda makinasının bu yıpratma kampanyalarına rağmen İYİ Parti’nin yüzde 15’e yaklaşması… Devlet imkanlarına ve muazzam propaganda gücüne rağmen Cumhur İttifakının da yüzde 50’nin altına inmesi sebepsiz değildir.
Sosyolojinin ibresi böyle.
Baş sebep ekonomide kişi başına 12 bin dolardan 8-9 bin dolara düşmenin getirdiği yoksullaşmadır.
Ülkenin iyi yönetilmediği, CB sisteminin iyi sonuç vermediği, bu anlayışlarla düzlüğe çıkmanın zor olacağı yolundaki kanaatler yaygınlaşıyor.
Sosyolojik değişimin ibresini büyük şehirler gösteriyor.
İktidarın reformist olmaktan çıkıp devletçi reflekslere sarılmasıyla büyük şehirlerde gerilemesi aynı sosyolojinin ürünüdür.
İyi Parti aynı şehir sosyolojisine dayandığı gibi yeni partiler de zeminlerini öncelikle şehirlerde bulacaktır.
25/10/2020 00:26
Hukuk devleti?
140
Türkiye’de maalesef “hukukun dışına çıkılma yönünde hızlı bir süreç yaşanmaktadır.” Siyasetin muazzam propaganda makinesi ne derse desin, ağırlaşan hukuk sorunlarımızda bu gerçek apaçık görülüyor
Öyle bir yere geldik ki Anayasa Mahkemesi siyasi saldırılara maruz kalıyor.
Hukuku uygulamakla görevli mahkemeler bile AİHM’nin ve Anayasa Mahkemesi’nin kararlarına “uymuyorum” diyebiliyor.
Temeldeki sorun, siyasetin hukuktan üstün tutulmasıdır. Tarih boyunca sorunumuz hukukun siyaset karşısında zayıf kalmasıdır.
YERİNDELİK KAVRAMI
Enis Berberoğlu hakkında AYM’nin verdiği “hak ihlali” kararına 14. Ağır Ceza Mahkemesi uymama kararı verdi!
“AYM yerindelik denetimi yapamaz” diyerek AYM’nin kararına uymayı reddetti. Gerçekten de kanunda “AYM yerindelik denetimi yapamaz” diye bir madde vardır, ama nasıl?
TBMM Başkanı hukukçu Mustafa Şentop’un NTV’deki konuşması bu açıdan önemlidir. Sadeleştirerek özetliyorum:
Şentop, ilgili kanunun “50. Maddesinin 1. Fıkrası idari işlemlerle ilgilidir” dedi. Evet, AYM’nin “yerindelik” denetimi yapamayacağı hükmü işte bu 1. Fıkradadır, idari işlemlerle ilgilidir.
Enis Berberoğlu hakkındaki mahkumiyet ise idare değil, mahkeme kararıdır!
Şentop, “eğer ihlal bir yargı kararından kaynaklanmışsa… 2. Fıkranın uygulanacağını” söyledi. Bu da doğrudur ve 2. Fıkrada “yerindelik” kavramı yoktur, yargılamanın yenilenmesi kavramı vardır! AYM de tam buna karar vermiştir.
Ağır Ceza Mahkemesi ise 1. Fıkradaki idare hukukuna ait “yerindelik” kavramını, 2. Fıkraya taşımış ve AYM kararına uymamayı reddetmiştir.
AYM KARARLARI
Kanun bu kadar açık olduğu gibi, İdare ve Ceza hukukları arasındaki muazzam fark Hukuk Fakültelerin ikinci sınıfında öğretilir.
Dahası var. Mehmet Altan ve Şahin Alpay davalarına bakan iki ayrı ağır ceza mahkemesi yine “yerindelik” kavramını kullanarak AYM’nin verdiği “ihlal” kararına uymayı reddetmişti.
Ne tılsımlı bir kavrammış bu “yerindelik” kelimesi!
Altan ve Alpay tekrar AYM’ye gittiler ve bu defa AYM artık hiçbir yerel mahkemenin direnemeyeceği bir karar verdi.
“Yerindelik” kavramın söz konusu edilemeyeceğini karara bağladı. İşte AYM’nin bu kararı:
“Derece mahkemelerinin görevi Anayasa Mahkemesinin görev ve yetkilerinin kapsamını değerlendirmek değil Anayasa Mahkemesince tespit edilen ihlali ve sonuçlarını ortadan kaldırmaktan ibarettir!” (B. No: 2018/2620, Paragraf 43)
Düşünün ki, AYM’nin Mehmet Altan ve Şahin Alpay hakkındaki iki kararı… Yerel mahkemelerin direnmesi üzerine tekrar verdiği karar, etti üç…
Berberoğlu dosyası, etti dört!..
Berberoğlu’nun avukatlarının yaptığı itiraz hakkında 15. Ağır Ceza Mahkemesi, İstinaf’ın yetkili olduğunu belirterek “karar vermeye yer olmadığına” karar verdi. Bu hukuken mümkündür.
Asıl sorun AYM ve AİHM kararlarına yerel mahkemelerin uymaması yönündeki eğilimdir ve siyasetin buna destek vermesidir.
KOÇİ BEY’DEN BUGÜNE
Tarihen sorunumuz hukukun siyaset karşısında zayıf kalmış olmasıdır.
Koçi Bey Risalesi’ne bakın… Cumhuriyet döneminde mesela İsmet Paşa’nın yakın dostu Faik Ahmet Barutçu’ya anlattıklarına ya da Halis Turgut’un idamına bakın.
Yassıada kararları siyasi cinayetti…
Genelkurmay Başkanı İlker Başbuğ’un terör örgütü yönetici diye tutuklanması yargı yetkileri kullanılarak yapılan bir FETÖ eylemiydi…
Bugün Ahmet Altan’ın, Osman Kavala’nın sürüp giden tutukluğu bu zamanın Dreyfüs davaları değil midir?
Dünya “Hukuk Devleti” sıralamasında yerimiz 101. sıradır!
COĞRAFİ TEMİNAT
Adli hatalar elbette olur. Ama açıkça hukuka aykırı kararların çokluğu ve ancak bir kısmının yüksek yargıdan dönmesi çok önemli bir sorunun işaretidir: Yüksek yargıda HSK’nın yetkisi yoktur ama yerel mahkemelerde HSK hoşa gitmeyen kararlara imza atan hakimleri başka illeri sürüyor!
Çünkü hakimlerin “coğrafi teminat”ı yoktur.
Öyle bir ortam ki, Yargıtay Başkanları adli yıl konuşmalarında yargıç sürgünlerini görmüyorlar, “coğrafi teminat” sözü ağızlarından çıkmıyor.
Yazımın başındaki “hukukun dışına çıkılma yönünde hızlı bir süreç yaşanmaktadır” sözü, Prof. İzzet Özgenç’indir.
Türkiye’nin bağımsız ve tarafsız bir yargıya yönelmesinin olmazsa olmaz ilk adıma HSK’yı tarafsız ve bağımsız hale getirecek bir anayasa reformudur.
25/10/2020 00:26
Hukuk devleti?
140
Türkiye’de maalesef “hukukun dışına çıkılma yönünde hızlı bir süreç yaşanmaktadır.” Siyasetin muazzam propaganda makinesi ne derse desin, ağırlaşan hukuk sorunlarımızda bu gerçek apaçık görülüyor
Öyle bir yere geldik ki Anayasa Mahkemesi siyasi saldırılara maruz kalıyor.
Hukuku uygulamakla görevli mahkemeler bile AİHM’nin ve Anayasa Mahkemesi’nin kararlarına “uymuyorum” diyebiliyor.
Temeldeki sorun, siyasetin hukuktan üstün tutulmasıdır. Tarih boyunca sorunumuz hukukun siyaset karşısında zayıf kalmasıdır.
YERİNDELİK KAVRAMI
Enis Berberoğlu hakkında AYM’nin verdiği “hak ihlali” kararına 14. Ağır Ceza Mahkemesi uymama kararı verdi!
“AYM yerindelik denetimi yapamaz” diyerek AYM’nin kararına uymayı reddetti. Gerçekten de kanunda “AYM yerindelik denetimi yapamaz” diye bir madde vardır, ama nasıl?
TBMM Başkanı hukukçu Mustafa Şentop’un NTV’deki konuşması bu açıdan önemlidir. Sadeleştirerek özetliyorum:
Şentop, ilgili kanunun “50. Maddesinin 1. Fıkrası idari işlemlerle ilgilidir” dedi. Evet, AYM’nin “yerindelik” denetimi yapamayacağı hükmü işte bu 1. Fıkradadır, idari işlemlerle ilgilidir.
Enis Berberoğlu hakkındaki mahkumiyet ise idare değil, mahkeme kararıdır!
Şentop, “eğer ihlal bir yargı kararından kaynaklanmışsa… 2. Fıkranın uygulanacağını” söyledi. Bu da doğrudur ve 2. Fıkrada “yerindelik” kavramı yoktur, yargılamanın yenilenmesi kavramı vardır! AYM de tam buna karar vermiştir.
Ağır Ceza Mahkemesi ise 1. Fıkradaki idare hukukuna ait “yerindelik” kavramını, 2. Fıkraya taşımış ve AYM kararına uymamayı reddetmiştir.
AYM KARARLARI
Kanun bu kadar açık olduğu gibi, İdare ve Ceza hukukları arasındaki muazzam fark Hukuk Fakültelerin ikinci sınıfında öğretilir.
Dahası var. Mehmet Altan ve Şahin Alpay davalarına bakan iki ayrı ağır ceza mahkemesi yine “yerindelik” kavramını kullanarak AYM’nin verdiği “ihlal” kararına uymayı reddetmişti.
Ne tılsımlı bir kavrammış bu “yerindelik” kelimesi!
Altan ve Alpay tekrar AYM’ye gittiler ve bu defa AYM artık hiçbir yerel mahkemenin direnemeyeceği bir karar verdi.
“Yerindelik” kavramın söz konusu edilemeyeceğini karara bağladı. İşte AYM’nin bu kararı:
“Derece mahkemelerinin görevi Anayasa Mahkemesinin görev ve yetkilerinin kapsamını değerlendirmek değil Anayasa Mahkemesince tespit edilen ihlali ve sonuçlarını ortadan kaldırmaktan ibarettir!” (B. No: 2018/2620, Paragraf 43)
Düşünün ki, AYM’nin Mehmet Altan ve Şahin Alpay hakkındaki iki kararı… Yerel mahkemelerin direnmesi üzerine tekrar verdiği karar, etti üç…
Berberoğlu dosyası, etti dört!..
Berberoğlu’nun avukatlarının yaptığı itiraz hakkında 15. Ağır Ceza Mahkemesi, İstinaf’ın yetkili olduğunu belirterek “karar vermeye yer olmadığına” karar verdi. Bu hukuken mümkündür.
Asıl sorun AYM ve AİHM kararlarına yerel mahkemelerin uymaması yönündeki eğilimdir ve siyasetin buna destek vermesidir.
KOÇİ BEY’DEN BUGÜNE
Tarihen sorunumuz hukukun siyaset karşısında zayıf kalmış olmasıdır.
Koçi Bey Risalesi’ne bakın… Cumhuriyet döneminde mesela İsmet Paşa’nın yakın dostu Faik Ahmet Barutçu’ya anlattıklarına ya da Halis Turgut’un idamına bakın.
Yassıada kararları siyasi cinayetti…
Genelkurmay Başkanı İlker Başbuğ’un terör örgütü yönetici diye tutuklanması yargı yetkileri kullanılarak yapılan bir FETÖ eylemiydi…
Bugün Ahmet Altan’ın, Osman Kavala’nın sürüp giden tutukluğu bu zamanın Dreyfüs davaları değil midir?
Dünya “Hukuk Devleti” sıralamasında yerimiz 101. sıradır!
COĞRAFİ TEMİNAT
Adli hatalar elbette olur. Ama açıkça hukuka aykırı kararların çokluğu ve ancak bir kısmının yüksek yargıdan dönmesi çok önemli bir sorunun işaretidir: Yüksek yargıda HSK’nın yetkisi yoktur ama yerel mahkemelerde HSK hoşa gitmeyen kararlara imza atan hakimleri başka illeri sürüyor!
Çünkü hakimlerin “coğrafi teminat”ı yoktur.
Öyle bir ortam ki, Yargıtay Başkanları adli yıl konuşmalarında yargıç sürgünlerini görmüyorlar, “coğrafi teminat” sözü ağızlarından çıkmıyor.
Yazımın başındaki “hukukun dışına çıkılma yönünde hızlı bir süreç yaşanmaktadır” sözü, Prof. İzzet Özgenç’indir.
Türkiye’nin bağımsız ve tarafsız bir yargıya yönelmesinin olmazsa olmaz ilk adıma HSK’yı tarafsız ve bağımsız hale getirecek bir anayasa reformudur.
27/10/2020 00:25
İslam’ı savunmak ama nasıl?
142
Macron İslamofobi’nin Avrupa temsilcisi haline geldi. 2022’deki seçimleri kazanmak için ortaya koyduğu bir başarı yok; Fransız toplumundaki İslamofobik duyguları kaşıyarak oy kazanmaya çalıyor.
Bu çirkin bir gerçektir, ama madalyonun öbür yüzünde de, Müslüman kimliklerle sergilenen terör ve bağnazlıklar gibi ciddi sorunlar vardır.
İslamofobi ateşine onlar odun atıyorlar!
Bununla mücadelenin yolu “karşı-fobi”ler yaratmak veya Selefi eğilimleri beslemek değildir.
Doğru yol; İslam’la terör, İslam’la taassup, İslam’la saldırganlık arasındaki farkları hem entelektüel hem siyasi düzeyde ortaya koyarak İslam adına sergilenen çirkinliklere karşı açık vaziyet almaktır…
Türkiye deyince, zihinlerde teşekkül eden imaj demokratik açık bir toplum imajı olmalıdır.
BİRBİRİNİ BESLİYORLAR
Macron asla Merkel olgunluğuna, Chirac vizyonuna sahip kalitede biri değil. Fransa’nın İslam adına yapılan terörden acılar çektiği elbette doğrudur fakat Macron İslamofobik diliyle sorunları kaşıyor, karşılıklı nefreti körüklüyor.
• 2 Ekim’de Makron “İslam’ın yapılandırılması” ile “Aydınlanmış İslam” yaratacaklarını söyledi. Devlet gücüyle dinin şekillendirilmesi türündeki bu eski Jakoben tavır çağımızın özgürlük anlayışına aykırı olduğu gibi Müslümanları entegre değil, irrite edecek, tepkiye sevk edecek bir projedir.
Almanya’da da “seküler İslam” diye bir hareket yaratmaya çalışanlar var, ama Merkel’den hiç provokatif laflar duyuyor muyuz?
• Macron’dan sonra 16 Ekim’de tarih öğretmeni Samuel Paty, derste çocuklara Charlie Hebdo’da yayınlanan karikatürü göstermişti; Çeçen bir göçmen tarafından başı kesilerek, vahşice öldürüldü. Çatışmada polis de onu öldürdü…
Öteden beri terörle İslamofobi birbirini besliyor.
Diyanet İşleri Başkanı Prof. Mehmet Görmez hocamız, V. Din Şurası’ndaki konuşmasında sadece terör değil, Selefi akımların da “Batı dünyasında İslamofobik korkular yarattığını” söylemişti. (8 Aralık 2014)
Macron gibi popülistler bunu körükleyerek oy kazanmaya çalışıyor.
NAMIK KEMAL MODELİ
Nasıl tepki verilmeli?
Karşıt-fobileri körükleyerek değil! Çünkü bundan en çok Müslümanlar ve özellikle de Türkiye zarar görür.
Türkiye’nin üzerine husumet çekmekten özenle sakınmalıyız.
Bu, vatanseverlik görevidir.
1883 yılında Fransız filozofu Ernest Renan Sorbonne Üniversitesi’nde verdiği konferansta İslam’ı bağnaz ve bilime kapalı diye eleştirmiş, Namık Kemal de “Renan Müdafaanamesi”ni yazarak İslam’ı savunmuş, Renan’ı eleştirmişti.
Doğasında öyle bir din olsaydı tarihte “Batı’yı aydınlatan” İslam bilim ve felsefesi gelişir miydi?
Namık Kemal’in bu eseri hâlâ değerini kaybetmemiştir.
İslam’ın o cevheri uzun asırların taassubu altında solmuş, modern bilimler ve modern hukuk alanlarında Müslümanlar çok başarısız olmuşlardır.
İslam dünyasının hazin hali gözler önünde.
Erdoğan’ın kendisi “İslam güncellenmeli” dememiş miydi?
Bence ‘güncelleme’ kavramı yanlıştı ama Müslümanların modern bilim ve hukuku özümsemesine şiddetle ihtiyaç olduğu bir gerçektir.
TÜRKİYE İYİ ÖRNEK OLMALI
Türkiye için doğu tavır, fobiler çatışmasının dışında, sorunlara çözümler önererek itibar kazanmak ve dünyaya iyi örnek sunmaktır.
Türkiye’de Diyanet eski itibarını kaybetti fakat çok değerli ilahiyat, sosyoloji ve siyaset bilimi âlimlerimiz var.
Hem İslamofobiyi araştırmalı… Hem İslam toplumlarındaki şiddet ve bağnazlık, Selefilik eğilimlerini…
Türkiye ortaya bilimsel araştırmalar koyarak ve ona dayalı bir ortak ya da birlikte yaşama vizyonuyla kendini göstermelidir.
Türkiye; böyle ciddi araştırmalarla, uluslararası özgür sempozyumlarla, İslam’ın rahmet, barış, birlikte yaşama, kul hakkı, adalet, iyilik değerlerini… Yükselme çağındaki bilim ve felsefe başarısının kökenindeki özgür çoğulculuğu öne çıkaran bir yaklaşımla kendini göstermelidir.
Batı’da İslamofobik olmayan, hatta İslamofobinin totaliter bir psikoloji olduğunu görerek demokrasiyi savunan geniş çevrelerle ve kurumlarla Türkiye’nin diyalog kurmasının da yolu budur.
Dış politikadaki yalnızlığımızı gidermeye de ciddi katkısı olur.
Onun için Namık Kemal modeli diyorum.
Erdoğan’ın kendisi niye “Medeniyetler İttifakı”nın eşbaşkanı olmuştu?
28/10/2020 00:25
Çin mallarını boykot edelim mi?
119
Cumhurbaşkanı Erdoğan Fransız mallarının boykot edilmesini istedi. ‘Boykot’ etkili bir silah mıdır, aşağıda bakacağım. Fakat benim bir sorum var: Çin mallarını da boykot edelim mi?
ATO Başkanı Gürsel Baran Cumhurbaşkanı’nın çağrısına destek verdi:
“Ne Fransa’da ne de dünyanın herhangi bir yerinde Müslümanlara yapılan zulme kayıtsız kalamayız.”
Peki Sayın Başkan, siz tüccarsınız, ne dersiniz? Çin mallarını da boykot edelim mi?
Fransa’da Müslüman olmak mı zor, Çin’de Müslüman olmak mı?!
Öncelikle Çin mallarını boykot gerekmiyor mu?
Bence, madem “7 düvel” bize musallat olmuş durumda, hepsine bir “Osmanlı tokatı” atıp çekilelim sınırlarımızın içine, “biz bize yeteriz” nasıl olsa!
UYGURLARA ZULÜM
Çin deyişim sebepsiz değil. Çin’in Uygur Türklerine yaptığı zulüm, Avrupa’daki Müslümanların yaşadığı sıkıntılarla mukayese bile edilemez.
Kimliklerini yok etmek için tarihi ve mimari değerine bakılmadan camileri yok ediliyor. Stalin gulag’larının tekrarı olan toplama kamplarında “zorla çalıştırılma, kısırlaştırma, zorunlu doğum kontrolü” gibi zulümlere maruz kalıyorlar. Uygurlardan 3 milyonu bu kamplarda tutuluyor.
Bunlar benim iddiam değil, BM’nin tespitleri…
BM Üyesi 39 ülke, imzaladıkları açık mektupta, Çin hükümetinin Uygurları serbest bırakmasını ve uluslararası insan hakları heyetinin Uyguristan’a, Doğu Türkistan’a “tam erişim”ine izin verilmesini istediler.
Modern hukukun “din veya inanç, serbest dolaşım, dernek kurma ve ifade özgürlükleri”nin Uygurlara tanınmasını talep ettiler.
39 ülkenin imzası vardı, Türkiye’nin imzası yoktu!
Eyyyy Ankara, niye imzan yoktu?
ÇİN VE BATI
Cumhurbaşkanı Erdoğan Beştepe’deki konuşmasında “Türkistan” terimini kullandı.
Çin’e karşı diplomatik açıdan anlamlı hiçbir “tavır alış” ve resmi “beyanat” ortaya koymadan içeriye dönük bir kavram tüketimi olduğu açık.
Batı’da elbette bir İslamofobi hastalığı var. Popülist liderler din, kimlik, kültür çatışmalarını körükleyerek oy devşirmek istiyorlar.
İslamofobi uzun vadede Avrupa’nın kendi iç barışını da tehdit eden bir hastalıktır.
Ama Müslümanlar ülkelerinden kaçıp göçmen olduklarında Avrupa’ya gitmeye çalışıyorlar, değil mi?!
Bırakın Çin’i, bizim hükümetimiz mesela Putin’e hiç “birkaç yüz bin Suriyeliyi de siz alın dedi” mi?
Ankara Avrupa’ya yüklenirken Çin’e neden ses çıkarmıyor?
Elbette içinde bulunduğumuz ağır iktisadi sıkıntılar yüzünden! Batı ülkeleriyle bozuşurken Çin’le de bozuşmanın manası yok!
Çin’le biraz swap yapıyoruz!
Belki kredi de alıyoruzdur?
ÖNCE TÜRKİYE
Çin’le ilişkilerimizin bozulmasını ben de kesinlikle istemem.
Nota vermeliyiz, sorular yönetmeliyiz, insan hakları platformlarında dile getirmeliyiz, uluslararası girişimlere imza vermeliyiz. O kadar…
Zira “önce Türkiye” birinci prensiptir!
Mısır’la ilişkilerimizin bozulmuş olmasını da aynı gerekçeyle büyük hata olarak görüyorum: Mısır’ın iç işleri yüzünden Doğu Akdeniz’de kendimizi yalnız bıraktık!
Darbeyi kınamakla, adil yargılanma hakkını gündeme getirmekle yetinmeliydik.
Evet, Moskova’ya, Pekin’e gittiğimizde gazeteci veya politikacı kimse bizi insan hakları, demokrasi, hukuk falan diye sıkıştırmıyor.
Ama bu değerlere bizim de ihtiyacımız olduğu gibi Avrupa en büyük ticaret ortağımızdır. Cumhurbaşkanın kendisi de söyledi, Türkiye’ye 220 milyar dolar yatırım sermayesi gelmişti. Bunun tamamına yakını Batı sermayesidir.
BOYKOT NEYE YARAR?
Üstelik Türkiye’nin Fransa’ya ihracatı, ithalatından 3 milyar dolar daha fazladır; yani biz kazançlıyız.
Mısır’da yaptığımız hatayı tekrarlamamız ülkeye yararlı olmaz.
Üstelik Fransız girdileriyle, patentiyle, ortaklığıyla üretim yapan kendi firmalarımızı boykot ederek kendi milli gelirimize, kendi istihdam imkanlarımıza kendimiz de zarar vereceğiz?
En azından boykotla neyin kastedildiği bari açıklanmalı.
Siviller boykot diyebilir ama bu kavramı “devlet”in talep etmesi başka bir şeydir!
Türkiye ile yatırım ya da ticaret anlaşması yapan herhangi bir devlet veya şirket, “sözleşmeler hukuku”nun yürüyeceğinden emin olmalıdır ki Türkiye ile iş yapanlar artsın.
“Kurallı piyasa ekonomisi”nin bir anlamı budur.
Sorunları diplomatik kanallarda tutmak, ekonomiyi esirgemek, ülke imajını saygınlaştırmak; tek doğru yoldur.
30/10/2020 00:23
Dindar iktidarın ‘ümmet coğrafyası’
131
Suud ve bağımlısı Arap rejimleri Türk ihraç ürünlerine ‘boykot’ ya da ‘ambargo’ uyguluyor. Resmi açıklama yapmadan satın almayın diyerek ihracatımızı baltalıyorlar.
Bunu da ‘vatanseverlik’ olarak gösteriyorlar!
Demokratik açık toplumlar olsa, kimi uyar, kimi uymaz. Ama Suud ve uydusu ülkeler despotik rejimlerdir. Hem davranışları ‘kolektivist’tir hem herkesin ekmeği iktidardaki hanedanın elindedir.
Devlet ve doğal kaynaklar, bütün güç ve yetkiler kral ve şeyh ailesinin elindedir.
Kimse itiraz edemez, uymazlık edemez.
Bu olayın Meclis’çe araştırılması için CHP’nin verdiği önerge ve AK Parti ve MHP’nin oylarıyla reddedildi.
Uygur Türkleri üzerindeki Çin zulmünün araştırılmaSı için İYİ Parti’nin önergesi de aynı şekilde reddedilmişti.
‘GÖNÜL COĞRAFYASI’
Suud ve uydusu devletlerin davranışları ciddi sorundur. Numan Kurtulmuş’un “gülüp geçme” sözünü anlamak mümkün değildir.
Sayın Kurtulmuş’un “hatalarımıza tövbe istiğfar edip yolumuza devam ederiz” sözünü de hatırlıyorsunuz değil mi? (26 Mayıs 2019)
Halbuki demokratik açık toplumlarda hatalar yetkili kurullarda tartışılır, araştırılır, düzeltecek kararlar da yine yetkili kurullarda alınır, kamuya da açıklanır.
Objektif ve kurumsal bir faaliyet alanı olan siyaseti böyle sübjektif duygularla tanımlamak uygulamada ciddi sorunlara yol açıyor.
“Gönül coğrafyamız” kavramı…
“Şu kadar milyon kilometre kareden bizi Lozan’da bu sınırlara hapsettiler” sözü…
Bunlar sübjektif duygu beyanlarıdır.
Bu sözler miting kalabalıklarını coşturur… Ama o coğrafyalarda bugün varolan devletlerde ne tür duygulara yol açıyor?!
Ve işte, o coğrafyalarda “dostumuz” diyebileceğimiz kaç devlet kaldı bugün?
TARİHİN DERSLERİ
Laikliğin en radikal versiyonunu uygulayan Atatürk, o zamanki İslam devletleriyle iyi ilişkiler kurmaya ama iç işlerine karışmamaya özen gösterdi. Ürdün ve Afgan Kralları ile İran Şahı, radikal Cumhuriyetçi Gazi’nin en yakın dostlarıydı.
Büyük diplomatlarımızdan merhum Feridun Cemal Erkin’in “Dışişlerinde 34 Yıl” adlı anılarını lütfen okuyun. İzmir Marşını dinlerken Ürdün Kralı Abdullah’ın gözlerinin yaşardığını ve söylediklerini görürsünüz.
Suriye’deki askeri darbeler konusunda da tavır almadılar.
Ekim 1931’deki Balkan Konferansı’nda Atatürk’ün “yakın tarihi hepimiz unutalım” diye konuşmasının sebebi neydi, belli değil mi?
Soğuk Harp dönemin kutuplaşma ortamında bile Menderes Arap rejimlerine karışmadı. Devletin artan kapasitesine göre Arap dünyasına açılımı Demirel başlattı. Özal savaşan taraflara eşit mesafede durarak onlara ihracatımızı arttırdı.
Rejim meselelerine hiçbir karışmadılar.
Araplarla iyi ilişkiler kurmak ama Araplar arası sorunlara, rejim meselelerine karışmamak Türkiye’nin milli politikasıdır.
LABORATUVAR SONUÇLARI
Arap dünyasında hiçbir rejim kendinden emin ve köklü surette kurumlaşmış değildir. O yüzden hep endişelidirler. Despotizmin bir sebebi de bu.
Türkiye, bunu hiç dikkatten kaçırmamalıdır.
Ama Mısır konusundaki tavrımız, darbeyi protesto etmekle kalmadı, sürekli bir kampanya halini aldı. İhvan’ı kendi rejimleri için tehdit sayan Suud ve uyduları Türkiye’nin aleyhine döndü.
Arap rejimlerinin Osmanlı düşmanlıkları da böyle hortladı.
Suud’un katil Prensi Bin Selman…
Medine Kahramanı Fahrettin Paşa’yı ‘haydut’ diye suçlayan BAE Dışişleri Bakanı Abdullah bin Zayed! (10 Mart 2018)
Doğu Akdeniz’de Yunan-Rum ittfakında yer almaları…
Arap Birliği’nin Türkiye karşıtı beyanları…
Terörist YGP-PYD’ye verdikleri destek…
Bu nasıl bir tablo böyle?
Bu tabloya, Türkiye 1923’ten itibaren hiçbir devirde maruz kalmamıştı.
İslamcılar kalben ve zihnen ciddi surette şu soruyu kendilerine sormalıdır: “Ümmet, gönül coğrafyası, üç kıta” gibi coşkularla yürütülen siyaset, üzerimize husumet çekmekten başka ne sonuç verdi?
Muhalefetteyken, hele de gazete sütunlarında, vakıf konferanslarında bu kavramların Türkiye’yi “lider ülke” yapacağını söylemek heyecan vericiydi.
Böyle duygu ve düşünceler elbette olabilir ama bunu devlet siyaseti yapmanın “laboratuvar” sonuçları ortada: “Ümmet coğrafyası”nda Türkiye’nin yalnızlaşması…
Netice: Siyaset, hele de diplomasi tamamen rasyonel bir faaliyet olmalı, “önce Türkiye” ilkesini hiç akıldan çıkmamalı.
01/11/2020 00:22
‘Yazmasam olmaz’
71
Bu hafta içinde Yalçın Doğan’ın “Sussam Susulmaz, Yazmasam Olmaz” adlı kitabı elimden düşmedi. Yılların tecrübeli ve başarılı gazetecisi Yalçın Doğan, 12 Eylül dönemi ağırlıklı olmak üzere, 1978’den itibaren yaşadığı önemli olayları yazmış.
Gazeteci olarak bir kısmını benim de yaşadığım, haber ya da mülakat yaptığım olaylar…
Monşer diye küçümsenen diplomasi geleneğinin değerine dair bir bölümü altını çizerek okudum.
DİPLOMAT GÖRÜŞÜ
Yıl 1999; merhum Ecevit’in Başbakanlığında DSP, MHP ve ANAP koalisyonu…
Türkiye’nin AB yolunda mesafe aldığı, 2001 yılında da esaslı iktisadi reformlar yaptığı dönem.
Bugün toprağa vereceğimiz Mesut Yılmaz Başbakan yardımcısı ve reformların kabine içindeki en aktif destekçisi.
Aralık ayında AB Helsinki bildirisini yayınlamıştır. Diplomatik ifadelerin yer aldığı bir bildiri.
Değerli bir aydın ve düşünür olan merhum İsmail Cem Dışişleri Bakanıdır; bildirinin Türkiye’nin taleplerine uymadığını, Kıbrıs’ta bizi zora sokacağını söylüyor.
Meslekten diplomat Mehmet Ali İrtemçelik ANAP’dan Devlet Bakanıdır, aksi görüştedir, bildiride Kıbrıs’la ilgili hiçbir ima olmağını, Türkiye’yi AB Zirvesi’ne davet ettiğini bunun reddedilmemesi gereken bir fırsat olduğunu anlatıyor.
Bakanlar Kurulu’nda tartışma… Diplomat İrtemçelik’in görüşü ağır basıyor. Ecevit onaylıyor. Başbakan Ecevit AB zirvesine katılacaktır!
Mesut Yılmaz, İrtemçelik’e “sen olmasaydın bu iş olmazdı” diyor.
Görüyorsunuz değil mi dışpolitikanın diplomatik birikimle yapılmasının önemini…
MESUT YILMAZ’IN ROLÜ
Merhum Mesut Yılmaz, Ecevit koalisyonunda Türkiye’ye AB yolunu açacak siyasi ve hukuki reformları aktif olarak destekledi; terör ve savaş hali dışında idamın kaldırılması gibi…
Bunun tanığı dönemin Devlet ve Adalet Bakanı Prof. Hikmet Sami Türk’tür.
Yılmaz, Kemal Derviş Reformlarını da koalisyon içinde en aktif olarak destekleyen liderdi.
Bugün, Merkez Bankası rezervlerinin erimiş olmasına rağmen, “mali sistemimiz sağlamdır” diyoruz ya; bu sağlamlık 2001 yılındaki mali sistem reformlarından geliyor.
Merkez Bankası’nın bağımsızlığı da 2001 yılında yasalaştırılmış önemli bir reformdu.
Temmuz 2018’de çıkarılan 703 Sayılı KHK ile bu bağımsızlık gevşetildi ve “laf dinleyen” hale getirildi.
Yalçın Doğan’ın kitabında merhum Mesut Yılmaz’la ve Kemal Derviş’le ilgili anekdotlar da var.
28 Şubat dönemindeki asker baskısını da görebilirsiniz.
Vesayet döneminde Başbakanlara haber vermeden yapılan askeri tayinleri, sıkıyönetim tasarruflarını, Başbakan Özal AB ile müzakereler yaparken buna zarar veren Genelkurmay açıklamalarını da okuyabilirsiniz.
12 Eylül döneminde Türkiye’nin Avrupa Konseyi’nden çıkarılmayışının perde arkasını da okuyabilirsiniz; Türkiye’yi itersek askerler temelli radikalleşir endişesi…
NEREDEN NEREYE?
Dün sabah okuduğum bir gazete haberi: AB’nin 2020 İlerleme Raporu yirmi yıldır ilk defa Dışişleri tarafından Türkçeye çevrilmedi!
Raporda Türkiye’deki hukuk ihlalleri, yetkilerin tek elde toplanmasının yarattığı sorunlar anlatılıyor.
Ben İngilizcesini okumuştum.
İlk defa bu sene Türkçesi yayınlanmadı?! “Aziz milletimiz” öğrenmesin mi?!
Yoksa sistemin artık müzminleşmiş ağır işleyişi mi?!
Doğan’ın kitabından bir bölüm:
“Tayyip Erdoğan yasaklı olduğu için milletvekili seçilememişti. AK Parti’nin Genel Başkanıydı. 2002’deki Kopenhag zirvesi için Türkiye’ye destek ziyaretlerine çıkmıştı. Bir haftada sekiz dokuz başkenti ziyaret etti... Bush ile görüşmek üzere Washington’a gitti… Bush hem Fransa Cumhurbaşkanı Chirac’ı, hem Almanya Başbakan’ı Schröder’i arayarak Türkiye’nin AB üyeliği için destek vermesini istedi…”
Bir o politikanın sonuçlarını düşünün; Türkiye’ye 220 milyar dolar yatırım gelecektir…
Bir de son beş altı yılı…
TAZİYE: İzmir depreminde hayatını kaybeden insanlarımıza rahmet diliyorum, yaralılara acil şifalar diliyorum. Deprem kuşağında son acımız bu olsun.
03/11/2020 00:31
Reform yılları
57
Merhum Bülent Ecevit başkanlığındaki 57. Hükümetin ülkemizde ciddi reformlar yaparak gelişmemize ivme kazandıran bir hükümet olduğunu kaç kişi hatırlar?
Bugün, yirmi sene öncesinde kalmış o reformların önemini yazacağım. Sadece yakın dostum merhum Mesut Yılmaz’ı anmak için değil; reform düşüncesinin önemini anlatmak için.
Şunu tereddütsüz söyleyebilirim, 1999-2002 arasındaki 3.5 yıllık o hükümetin yaptığı reformlar, Ak Parti iktidarının ilk iki dönemdeki başarılarının da zeminini hazırlamıştır.
HANGİ REFORMLAR?
Ecevit hükümetinde hukuki reformlar konusunda birinci imza, Adalet Bakanı Hikmet Sami Türk’ün imzasıdır. Sayın Türk, dün telefonda şöyle söyledi:
“Mesut Yılmaz Türkiye’ye büyük hizmetler yapmış bir devlet adamıydı. Bütün reformlara destek verdi…”
1999-2002 reform yıllarıdır. Hukuki saha üç temel konu vardı:
• Adil yargılanma dahil insan haklarını geliştiren reformlar.
• Parti kapatmayı zorlaştıran, ifade ve gösteri hürriyetlerini genişleten reformlar.
• Savaş hali ve yakın savaş tehlikesi dışında idam cezasını kaldıran reformlar.
Bunlar Türkiye’nin dünyada yalnız kalmaması, Batı dünyasında yerini sağlamlaştırması içindi.
Genç Bahçeli liderliğindeki MHP ilk ikisini desteklemiş, idama gelince katılmamıştı.
Öcalan’ı kurtarıyorlar demagojisine karşı Adalet Bakanı Sami Türk Meclis’te cevaben konuşmak istemişti, yanındaki Mesut Yılmaz’ın uyarısı:
“Konuşursan daha da gerginleşir, iş zorlaşır. Nasıl olsa çoğunluğumuz var, teklif kanunlaşsın.”
Sansasyonların, taşkın heyecanların değil siyasi rasyonalizmin adamıydı Mesut Yılmaz.
İKİ ÖNEMLİ KURUM
Hukukun aynı zamanda ekmek demek olduğunu acı tecrübelerle artık toplumca anlıyoruz. Hukuka güven sarsılınca yatırımlar da düşüyor.
O dönemde doğrudan ekonomiyle ilgili reformlarda birinci imza Kemal Derviş’e aittir. Bilhassa iki reform önemlidir:
• 1999 yılında Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu’nu oluşturan Bankalar Kanunu.
Kurum ‘özerk’ti, mali piyasaların düzgün ve kurallı işlemesini sağlayacak, sorunlu bankaların tasfiyesini yönetecekti. Bugün rezervler erimişken bile hâlâ mali sistemimizin sağlam olduğunu söylüyoruz ya, bu gerçektir ve yirmi yıl önceki bu reform sayesindedir.
• 2001 yılında Merkez Bankası’nın bağımsızlığı yasalaştırıldı. Para politikalarının kur ve faiz gibi ‘araç’larını Merkez Bankası iktidarlardan bağımsız olarak düzenleyecek, seçim kazanmak için iktidarlar karışmayacaktı.
Ali Babacan, Karar TV’deki konuşmasında söylemişti; 2008’deki küresel krizi Türkiye’nin büyük sarsıntı görmeden geçirmesinde Merkez Bankası’nın bağımsızlığı büyük katkı sağlamıştı.
‘Laf dinler’ hale getirilmesinin de sonuçlarını yaşayarak görüyoruz.
O hükümette üç liderden hiçbiri güç zehirlenmesine tutulmamıştı. Buna zamanları da olmamıştı, güçleri de baştan çıkaracak kadar muazzam ve muhteşem değildi.
SAĞ-SOL MESELESİ
Kemal Derviş, koalisyonda gerilim çıkarabilecek çeşitli sorunları Mesut Yılmaz’la görüşerek kabineye getirirdi. Hatta Yılmaz, Kemal Derviş’i partisine almayı, gerekirse bir devre sonra liderliği ona bırakmayı bile düşünmüştü.
Yılmaz’ın şahsi birikiminden başka, bilhassa Turgut Özal mektebinde yetiştiğini de hatırlamak lazım.
İktisadi modernleşme tarihimizde büyük payı olan merkez sağın Demirel ve Özal gibi iki güçlü lider etrafında derin bir şekilde iki bölünmesi hem siyasi istikrar bakımından hem bu ana akımın dağılması bakamından Türkiye için talihsizlik oldu.
Nihayet, tarihe “bizimkiler, sizinkiler” diye at gözlüğü takarak değil, bir laboratuvar gibi bakarak göreceğimiz gerçek şudur: Türkiye kurumlaşmada çok gecikmiş bir toplumdur; bu yüzden bizde siyaset daima hukuktan güçlü oldu: BDDK 1991’e kadar gecikmeli miydi? Merkez Bankası’nın statüsü bu kadar kolay, üstelik bir KHK ile değişmeli miydi?
Tarih bize kuralların ve kurumların önemini anlayın diyor.
Prof. Hikmet Sami Türk’ün şu sözünü buraya alıyorum:
“Son zamanlarda büyük üzüntü duyduğum iki vefat oldu. Biri Ali Bozer; benim doktora hocamdı, Dışişleri Bakanlığı yapmıştı… Öbürü Mesut Yılmaz, hiç siyasi ihtilafa düşmeden Türkiye’ye hizmet amaçlı reformlar için birlikte çalıştığımız bir devlet adamıydı.”
Hikmet Sami Bey solcu, Bozer ve Yılmaz sağcı; değil mi?
Ama kalite ve reform fikri daha değerli, görüyorsunuz.
Rahmetle anıyorum ikisini de.
4/11/2020 00:30
Büyük hedeflerin dayanılmaz cazibesi
56
Büyük laflarla, yüksek hedeflerle kitleleri coşturmak, ama rasyonel planlama yapamamak bizim siyasi kültürümüzün bir özelliğidir.
Tarihçi Prof. Tanel Demirel, “albenisi yüksek fakat içeriği belirsiz kavramlar temelinde siyaset yapma tarzı” diyor buna.
Tanel Demirel’in “Türkiye’nin Uzun On Yılı” adlı kitabı Demokrat Parti hakkındaki en iyi birkaç akademik araştırmadan biridir. (Bilgi Üniversitesi Yay.)
DP’nin başarılarını da zaaflarını da anlatıyor, daha önemlisi tahlil ediyor.
Zaaflarından biri büyük ve doğru sözlere fazlaca sarılmaktı. “Türkiye’yi anlama/araştırma, ekonomik kalkınma, eğitim, sağlık ve hatta siyasal sistemin geleceğine ilişkin ne türlü politikalar takip edileceği konusunda ciddi bir tartışma” yapmamışlardı.
Şu ihtiyaç var, öyleyse şunu yapalım pratiğiyle hareket ediyorlardı.
Ekonomide çok birikimli olduğunu muhaliflerinin de kabul ettiği merhum Adnan Menderes’te de plan, program fikri zayıftı.
İçinden geldikleri Tek Parti Rejiminde de böyleydi. Şevket Süreyya Aydemir 1930’ları anlatırken “çarklar boşlukta dönüyordu” diye yazar. Halbuki devrimlerin büyük heyecanı vardı.
‘BATI TAKLİTÇİLİĞİ’
Temeldeki sorun, rasyonel düşünceyi özümsemede gecikmiş olmamızdır.
Modern rasyonel düşünce sistemlerinde kurucu bir isim olan Descartes “Metot Üzerine Konuşma” adlı kitabını Paris’te 1634’te yayınlamıştı…
Bizde, 250 sene sonra İbrahim Edhem Mesut Bey tarafından tercüme edilerek 1895 yılında “Usul Hakkında Nutuk” adıyla yayınlanacaktı.
Halbuki Gazali ve İbn Rüşd’ün “Tehafüt” adlı eserleri, yazıldıklarından kabaca elli yıl sonra 13. Yüzyılın başlarında Latinceye çevrilmişti.
Bunlar simge-olaylardır; fevkalade karmaşık uzun asırların simgeleri…
Sonuçları da bellidir. İşte Müslümanların hali…
Bugün modern bilimsel zihniyete kafalarımızı daha da açmak gerekirken, Batı kökenli her şeye yabancı hatta düşman gözüyle bakan bir siyasi hamaset gelişiyor.
Bizim modernleşme hareketlerimizde Batı’nın bilim zihniyetini kavramaktan ziyade, taklidin ağır bastığı iddiası, önemli ölçüde doğrudur.
Fakat bunun sebebi nedir?
İbni Rüşd’ü bile unutan geleneğin Batı’daki yeni bilim zihniyetini, bu fevkalade karmaşık konuyu kavrayamamış olmasıdır.
O kültürün çocukları da Batı’da ne gördülerse özenmişlerdi.
İNSAN SERMAYESİ
Tanel Demirel Genç Osmanlılar ve Jön Türklerin sihirli kelimelerinin “vatan”, “hürriyet” ve “meşrutiyet” olduğunu hatırlatıyor. Büyük coşkular, yüce hedefler ama çözümsüz kalan sorunlar…
Elbette Türkiye çok mesafe kat etti. Türkiye çok iyi eğitimli, uzmanlık bilgilerine ve hatta dünyanın en ileri üniversitelerinde, iktisadi ve idari kurumlarında başarıyla çalışabilecek “insan sermayesi”ne sahiptir.
Fakat siyasette liyakatin yerini sadakatin alması kurumlardaki insan kalitesini düşürüyor.
Ortalama eğitimin 7 yıldan ibaret olması da siyasette hamasetin etki gücünü artırıyor, rasyonalite yerine ““albenisi yüksek fakat içeriği belirsiz kavramlar”ı öne çıkarıyor.
Dış politika konularında miting meydanlarındaki yüksek hamasetin neticesi ‘yalnızlık’ olmadı mı?
Bu noktaya rasyonel planlamayla gelmedik, sürüklendik.
YENİ HEDEFLER
2011 yılında açıklanan “2023 Hedefleri”ni abartılı da bulsam, heyecan duymuştum: İhracatımız 500 milyar dolara, kişi başına gelirimiz 25 bin dolara çıkacaktı…
İyi bir programla şu veya bu ölçüde yaklaşabilirdik.
Ama o seviyelere yaklaşmak için nasıl bir eğitim kalitesi, nasıl bir uluslararası dostluklar ağı, nasıl bir kurumsal kapasite gerektiğini araştırıp programını yaptık mı?!.
En önemlisi o çapta teknolojik üretim yapmak için bir sanayi stratejisi ortaya koyduk mu?!.
2011 seçim bildirisinde “albenisi yüksek” hedefler ortaya koymuştuk… Fakat programları, yol haritaları, rasyonel araçları hazırlanmadığı için, bugün o hedeflerin yarısından bile uzaktayız.
Şimdi “albenisi yüksek” yeni kavramlarımız 2053 ve 2071 vizyonlarıdır ama yine programı, yol haritası yok; böylesine uzak bir gelecek bugünün verileriyle planlanamaz zaten.
Hiç olmazsa şu içinde bulunduğumuz yakıcı döviz, enflasyon ve faiz krizinden çıkmak için, önyargıları ve seçim hesaplarını bir tarafa bırakıp iktisat bilimine dayalı bir “rasyonel program” ortaya koyalım
06/11/2020 00:35
Trump bitti mi?
72
ABD seçimlerinde bu satırlar yazılırken Biden’la Trump burun buruna yarışıyor, Biden kazanmaya çok yakın gözüküyordu.
Anketlerde Demokrat aday Joe Biden’ın 8-10 puan gerisinde görülen Trump’ın bu kadar oy alması beklenmiyordu.
Trump, kaybetse de bütün skandallarına rağmen böylesine güçlü bir tabana sahip.
ABD medyası “Trump’ın yalanları”nı yazı dizileri halinde yayınlamıştı. Güç tutkusundan başka ‘doğru’ları olmadığı için yalan söylemekten çekinmeyen biriydi.
Washington Post, Trump’ın “ilk 600 günde 5 bin yanıltıcı ya da yalan bilgi” konuştuğunu yazmıştı. (30.4.2019)
Trump’ın eski Dışişleri Bakanı Rex Tillerson “ABD bir ahlak ve dürüstlük krizine girdi” diyerek anlatmıştı durumu. (17.8.2018)
Egosunu kontrol edemediğinden kamu kurumlarıyla çatışır, mesela dediğini yapmayan Amerikan Merkez Bankası hakkında “bizim sorunumuz Çin değil, Fed” diye konuşurdu. (7.8.2919)
Fukuyama, The Atlantic’teki makalesinde Trump’ın kamu kurumlarını ezdiğini, bunun yarattığı güvensizliğin “feci sonuçlar doğrurabileceğini” yazmıştı. (2020.3.30)
Amerikalıların yarısı buna rağmen Trump’a oy verdi.
TRUMP YÖNETİMİ
Virüs yüzünden 230 bin Amerikalı öldüğü halde, Trump bu kadar oy alabildi.
Evet, virüs her yerde insanları öldürüyor ama Trump Amerikası bir başka!
24 Mart günü Trump bir tivit atarak “ekonomimizi 12 Nisan’da paskalya bayramına kadar eski haline getirmekten” bahsediyordu.
AVM’ler cıvıl cıvıl olacak, “kiliseler dolup taşacak”tı.
ABD böylece virüse karşı en gevşek ve tedbirlerde en gecikmiş ülke olarak salgın dönemine girdi.
Amerika “dünyada en büyük”tür virüs ölümlerinde. Trump’ın seçim sloganı “Amerika’yı yeniden büyük yapmak”tı. Ortalama Amerikalının emperyal milliyetçilik duygularını kabartan bir slogan…
Yolu yöntemi yoktu. Yöntem gibi ‘sofistike’ konular Trump’ı sıkardı ama oy getirmişti. Trump’ın megalomanisine de uygundu. Bu bir…
İkincisi, Amerikalı sermayedarlar başka ülkelere değil, kendi ülkelerine yatırım yapacak, işsizler iş bulacak, ücretler artacaktı; akıllarınca...
Üçüncü faktör mistiktir. Beyaz Saray sözcüsü Sarah Sanders, TV ekranında “Tanrı, Trump’ın başkan olmasını istedi, orada olmasının sebebi budur” demişti. (31 Ocak 2019)
Bu, Trump’ın “evanjelik ilişkisi”ni ortaya koyan bir beyandı.
Trump’ın başkan yardımcısı Mike Pence, sofu bir Evanjeliktir.
Evanjelik itikadında İsrail’e hizmet, İsa’ya hizmettir.
Trump neden Amerika’yı İsrailin hizmetine veren bir ABD başkanıdır? Belli değil mi?
Trump’ı hiç uyaran olmadı mı?
FBI Direktörü James Comey’le tanıştığında Trump “sizden sadakat isterim, sadakat beklerim” demiş, fakat Comey “ben size sadece dürüstlük sözü verebilirim” diye cevap vermişti. (7 Haziran 2017)
Çevresinde liyakatli adam bırakmadı ki! En çok bakan ce bürokrat değiştiren başkandı Trump.
İKİ AMERİKA
Bir de öbür Amerika var; Kaliforniya eyaletindeki Silikon Vadisi… Dünyanın bütün dinî ve kavmî kökenlerinden gelmiş birinci sınıf beyinlerin trilyon dolar ürettiği bir teknokent diyelim. Bunlar dün Obama’ya, bugün Biden’a yüzde 88 civarında oy veriyor.
Kaliforniya’da Biden yüzde 65 oy aldı, Trump yüzde 33’te kaldı.
Amerika’nın tam ortasında, ‘kapalı kara’ coğrafyasındaki Kansas’ta Trump yüzde 58 oy aldı, Biden yüzde 41’de kaldı…
Gelişmiş toplumlarda bile nasıl sarsıntılı, gerilimli değişim krizleri yaşanıyor, görüyorsunuz.
Trump Amerika’nın bu iki yakasını birbirine düşman etmişti. Şimdi oy sayımlarını durdurmaya, iptal ettirmeye çalışarak mağlubiyetini sistem krizine dönüştürmenin peşinde.
ABD seçimleri hakkında daha yazacak çok şey var…
VE TÜRKİYE
Bizim muhafazakâr camiada bir Trump sempatisi var; Erdoğan’la aralarındaki kişisel ilişki sebebiyle olsa gerek.
Evet Erdoğan’la kişisel ilişkileri sayesinde, Halk Bank ve S-400 krizlerinde Türkiye karşıtı girişimleri Trump frenledi.
Ama Erdoğan’a hakaret mektubu yazan da Trump’tı…
Ağustos 2018’de “ekonominizi mahvederim” diyen, doları 8 liraya fırlatan da Trump’tı!
Erdoğan buna “ekonomimize saldırı” demişti.
Biden’la da sorunlarımız olacak ama ilişkilerimizde NATO faktörünü gözetmesini umuyorum.
Aslında Türk dış politikası ve ABD ile ilişkiler konusunda yazacak çok şey ver. Şimdilik şunu söyleyeyim, uluslararası ilişkilerde kişisel temaslar önemlidir fakat bu ilişkiler esasen kurumsal ve ilkesel olmalıdır.
08/11/2020 00:21
Merkez Bankası ve milli irade
115
Merkez Bankası tarihimizde 2001 yılından bu yana en çok başkan değişen dönem, CB hükümet sistemi dönemidir. CB sisteminden önce, Merkez Bankası başkanları beş yıllık görev süreleri tamamlandıktan sonra değişir veya devam ederlerdi.
CB Hükümet sisteminde ise, önce Murat Çetinkaya görevden alındı; 6 Temmuz 2019 Cumartesi günü kamuya açıklandı.
Görevden alma gerekçesi “laf dinlemiyor” olmasıydı.
Yerine kurum içinden Murat Uysal atanmıştı; Uysal TCMB Başkan yardımcısıydı.
2020 yılının 7 Kasım cumartesi günü kamu oyu bir TCMB başkanının daha azledildiğini öğrendi. Murat Uysal alınmış, yerine Naci Ağbal getirilmişti.
Ağbal’in iyi bir maliyeci olduğu biliniyor ama Merkez Bankası içinden gelmiyor.
Bu işlerin cumartesi açıklanmasının sebebi, piyasaların dalgalanmasından endişe edilmesidir.
Reis yaptıysa iyidir, ya da kötüdür demeden meseleye ‘sistem’ açısından bakmalıyız.
NEDEN BAĞIMSIZ?
Bilimsel tespittir: “Bütün kötülüklerin anası olan enflasyon”u önlemek için Merkez Bankalarının bağımsız olması lazımdır.
İktisat biliminde, enflasyonu önlemek için gerektiğinde faizi yükseltip milli paranın ve tasarrufun değerini artırırsınız… Gerektiğinde durgunluğu aşmak için faizi aşağıya çekip genişleme yoluna gidersiniz.
Politikacı ise öncelikle seçimlere bakar, sürekli düşük faizle piyasaya para sürmek ister.
Siyasetin isteğiyle ekonominin gerekleri arasındaki bu zamanlama uyumsuzluğunu tespit eden iktisatçılar Finn Kydland ve Edward Prescott Nobel ödülü almışlardır.
Çok özetle: Yaklaşan seçimi kazanmak için politikacı piyasaya düşük faizli para sürmek ister ama bu enflasyonu körükleyeceği için Merkez Bankası iktidar partisine değil, iktisadi istikrara hizmet etmelidir.
Hukuki bakımdan ise, liberal Friedrich von Hayek, özgürlükleri korumak için milli iradeyi nasıl hukuki kurumlarla sınırlıyorsak, korkunç bir adaletsizlik olan enflasyondan korunmak için de para politikasına müdahalesi de bağımsız Merkez Bankası eliyle sınırlanmalıdır.
Milli iradenin sınırlanmaz ve kutsal sanılması Rousseau’nun ve Jakobenlerin inancıydı, iki asır geride kalmıştır.
KHK’LARLA GELEN DÜZEN
Türkiye’de Merkez Bankası’nın bağımsızlığı, Ecevit hükümeti dönemindeki Kemal Derviş reformlarıyla 2001 yılında gerçekleşmişti.
Merkez Bankası başkanı, merkez bankacılığında on yıllık tecrübeye sahip olacaktı, Bakanlar Kurulu tarafından 5 yıl süreyle atanacaktı... Başkan yardımcısı, yine banka içinden, onun teklifiyle atanacaktı…
Teknik ayrıntılara girmiyorum.
9 Temmuz 2018 tarihli KHK ile bu şartlar kaldırıldı. CB sistemi gereği, atama yetkisi tek başına Cumhurbaşkanına verildi. Meclis’e denetim yetkisi bile tanınmadı.
Görev süreleri 5 yıldan 4 yıla indirildi.
Mesleki-bankacılık tecrübesi şartları yumuşatıldı.
Daha önemlisi…
TCMB başkanları ağır hastalık ve suç gibi haller dışında görevden alınamazdı. Bağımsızlığın en önemli teminatı buydu. Fakat…
2 Temmuz 2018 tarihinde çıkarılan KHK ile, yüksek kamu görevlilerini azletmek için Cumhurbaşkanına şu yetki verildi:
“Kurumsal hedeflere ulaşılamaması nedeniyle de süreleri tamamlanmadan görevlerinden alınabilirler…”
Kurumlar bağımsız olarak kendi hedeflerini belirleyebiliyor ve bunun araçlarını bağımsız olarak kendisi kullanabiliyorsa, bu hedeflere ulaşamamak azil içil doğru bir sebep olur.
Ama siyasetin değişken hedeflerine bakarak ve de kurumlara uygulayacakları araçları belirleme yetkisi vermeden bunu uygulayınca ne oluyor?
“Laf dinlemediği için” görevden almak mümkün oluyor.
GÜVEN VEREBİLMEK
Murat Çetinkaya görevden alınmasına üzerine Fitch Türkiye’nin reytingini düşürmüş, “kurumsal bağımsızlığın, ekonomik politikalarda tutarlık ve kredibilitenin bozulmasını” gerekçe göstermişti. (Reuters, 13 Temmuz 2019)
Kişilerin şahsi niteliklerinden bağımsız olarak soralım: On altı ayda Merkez Bankası gibi bir kurumun başkanını değiştiren bir ekonomi yönetimi “kurumsallık, tutarlılık, kredibilite” güveni verir mi?
Merkez Bankası’nın sözlü olarak hırpalanması, ardından kurumsal olarak, Bahçeli’nin deyişiyle, “memur” haline getirilmesiyle ekonomimizdeki bozulmaların paralelliği bize çok şey anlatmıyor mu?
Çağımızda iyi yönetimin ön şartı, “kurallar ve kurumlar sistemi”dir.
09/11/2020 02:12
Trump herkes için sorundu Biden dönemi Türkiye için zor
43
Amerika Uzmanı Mehmet Yeğin, ABD seçimlerinin ardından Taha Akyol’un sorularını cevapladı.
Trump ABD tarihindeki belki en tartışmalı başkan. En çok tepki çeken, en çok eleştirilen tarafları nelerdi?
Trump’ın en fazla eleştiri alan yönü başkanlık yapabilecek birikim ve kabiliyete sahip olmamasıydı. Üstelik bir başkana yakışmayacak sözleri ve davranışları vardı. Bu nedenle de kendi partisinden, kabinesinden ve hatta ailesinden insanlar haklı eleştirilerde bulundular. Cumhuriyetçi Güney Karolina Senatörü Lindsey Graham, Trump’ı başkan seçmeyi insanın kendi kafasına kurşun sıkmasına benzetirken, yeğeni kitabında amcasının yalancı ve sahtekâr olduğunu yazdı. Bence Trump’ın en problemli yönü kendisini takip eden insanları aldatan ve gerçeklikten koparan tutumu oldu. Pandemi konusunda bilim insanlarının önerilerini dikkate almayıp takipçilerini maske takmamaya teşvik etmesi, vücuda dezenfektan enjekte etme gibi akla aykırı tavsiyeleri birçok insanın ölümüne ve hastalığın kendisine de bulaşmasına neden oldu. Pew Araştırma Merkezi’ne göre koronavirüs konusunda halkın sadece yüzde 30’u başkana güveniyordu.
TRUMP’A TESLİM OLMAK
En çok bakan ve bürokrat değiştiren başkandı, değil mi?
Trump ile çalışamayarak istifa eden veya kovulan bakan ve üst düzey bürokratların anlattıklarına baktığımızda, birlikçe çalıştığı insanları bilgi birikimleri, özsaygı ve onurları ile ilgili ve hatta yasalara uyma bağlamında ağır tercihler yapmaya zorladığı anlaşılıyor. Buna göre, Trump ile çalışmak bir ömür boyu savunduğunuz değerleri O’nun dar anlayışı ile ezip geçmesini izlemek demekti. Kızı, damadı veya başka yetkisiz insanların sizin sorumlu olduğunuz alana müdahale etmesi ve kamuoyu önünde aşağılanma demekti.
Kısacası kendisinden vazgeçerek tamamen Trump’a teslim olmayan kimsenin bu birlikteliği yürütmesi mümkün değil. Bu nedenle Trump’ın Dışişleri ve Hazine Bakanları Pompeo ve Mnuchin dışında üst düzeyde koltuğunu koruyabilen benim görebildiğim başka isim neredeyse yok. Bu durumda Trump yeniden başkan seçilseydi daha düşük profilde ve kendisini daha az sorgulayan kişiler ile çalışacaktı. Bilgisizliğine, yeniden seçilme özgüveni ve kendisini frenleyebilecek kimsenin olmamasını eklersek, belki de dünya politikasında büyük yıkımlara yol açacaktı.
‘ÖLÜMÜNE TRUMP’
Bir de ölümüne Trump yanlıları var. Bunlar nasıl bir sosyo-politik tabana dayanıyor?
Trump’ın sıkı destekçileri hakkında söylediği meşhur “5. Cadde’nin ortasında durup, silahla adam öldürsem bile beni desteklemeye devam ederler” sözünü hatırlatalım. Trump seçmenlerini incelediğimiz zaman genel olarak kırsal kesimden, eğitim seviyesi düşük, kendi yaklaşımlarının Washington’da temsil bulmadığını düşünenleri görüyoruz.
Bunların önemli bir kısmını Evanjelikler oluşturuyor. Bu kesim, Trump’ın Tanrı tarafından kullanılan bir araç olduğunu öne sürerek, yanlışları ve ahlaksızlığına rağmen desteğini çekmiyor. Başkan Yardımcısı Pence ve Dışişleri Bakanı Pompeo’nun da Evanjelik olması da önemli bir etmen. Bu kesimden ayrı düşünmek zorunda olmadığımız derin devletin varlığına inanan ve halka rağmen belirli politikaların takip edildiğini düşünen insanı da eklemeliyiz. Son olarak az veya çok ırkçı olup toplum baskısı nedeni ile bunu dile getiremeyen bir kesim var. Trump’ın ırkçı yaklaşımlarını sözünü sakınmadan seslendirmesi ve bu grupları doğrudan eleştiren açıklamalardan kaçınması, kendisini bu grupların temsilcisi ve sesi haline getirdi.
BÖLÜNMÜŞ AMERİKA
‘Trump, kutuplaşma anlamında ABD’yi böldü’ deniliyor. Nasıl bir şey bu?
Aslında ABD’de kutuplaşma Trump ile ortaya çıkan bir durum değil. Bill Clinton dönemine hatta öncesine kadar izleri sürülebilir. Partizanlığın her şeyin önüne geçtiği bu tabloda başkanların, Konge’de rakip parti ile uzlaşmak yerine başkanlık kararnamelerini kullanarak, tek taraflı olarak karar alma eğilimi arttı. Kongre çözüm yeri olmaktan çok rakip partiyi çalıştırmama yeri haline geldi ve hükümet bir çok defa kepenk kapatmak zorunda kaldı. Sırf kendi partisinden olduğu için kirli geçmişe sahip olma, Yüksek Mahkeme dahil önemli pozisyonlara getirilmeye engel teşkil etmedi.
Bu tıkanıklık insanları halihazırdaki sistem ve partilerin sorunlarını çözemeyeceği inancına itti. Böylece halkta marjinal hareketlere ve kişilere destek verme eğilimi arttı. Çay Partisi Hareketi ve Wall Street’i İşgal Et Eylemleri ve demokratik sosyalizm söylemi marjinale olan eğilimlerin farklı yansımaları. Diğer taraftan sosyal medyanın gerçek ilişkilerin önüne geçtiği, insanları sadece kendileri gibi düşünen gruplarla etkileşim içerisine sokan bir yankı odasına dönüştüğü bir dönemden bahsediyoruz. Trump, işte böyle bir dönemin ruhuna uygun olarak ortaya çıkan ve azınlıklara, kadınlara, engellilere ve hatta ölülere hakaret etmekten çekinmeyen bir isim. Bu tutumu da halkı daha fazla birbirinden kopardı ve farklılıkların çatışmaya dönüşmesine yol açtı.
TRUMPİZM ÖLMEDİ
Trumpizm neden ölmedi? Trump neden beklenenden de fazla oy aldı?
Birçokları seçim sonuçlarında Biden’ın büyük bir fark ile kazanamamasını Trump zihniyetinin toplumda hâlâ güçlü bir karşılığı olmasına yorarak, hayal kırıklığına uğradı. Ancak bence bu beklenti en başından beri yanlıştı. Kökü onlarca yıl öncesine dayanan kutuplaşma ve Trump ile daha fazla görünürlük kazanan ırkçılık ve bağnazlık birden sona erer mi? Joe Biden’ın ılımlı tutumu ve akla çağırması önemli. Ancak sadece bir seçim dönemi ile insanların dönüşmesi ve iyileşmesini beklemek zaten gerçekçi değil. Bu, zaman alacak bir konu ve Biden’ın tek başına çözebileceği bir problem de değil. Diğer taraftan Trump’a her oy veren insan Trump’ın zihniyetini taşımıyor. Bunların önemli bir kesimi pragmatik nedenlerle, Trump’ın ekonomiyi iyi yönettiğini düşündüğü; iyi bir iş ve yüksek bir maaş istediği için kendisine oy verdi. Açıkçası pandeminin ekonomi üzerindeki yıkıcı etkisine kadar ekonomik göstergeler oldukça iyiydi ve hatta pandemi nedeni ile Biden’ın ülkeyi kapatacağı ve işlerini kaybedeceklerini düşünenler de Trump’a yöneldiler.
YARGI NE YAPAR?
Trump itirazlardan sonuç alabilir mi? Yargı nasıl davranır?
Trump, yapacağı itirazlarla ilgili son kararı Yüksek Mahkeme’nin verecek olmasına güveniyor. Çünkü bu mahkemeye kendisi rekor bir sayı ile üç üye atadı ve mahkeme üyeleri arasındaki ideolojik denge altıya-üç, muhafazakâr yargıçlar lehine bozuldu. Üstelik seçim öncesi çeşitli senaryolar üzerinden hazırlık yaptığı da anlaşılıyor. Mesela Trump’ın kendi seçmenlerini COVID-19 riskine rağmen ısrarla mektup ile değil, sandığa giderek oy kullanmaya teşvik etmesi tesadüf değil. Yine Rudy Giuliani ve Eric Trump’ın kalabalığı da arkalarına alarak Pennsylvania’da sayımı takip edemediklerini iddia etmeleri ve sayımı durdurmaya çalışmaları da önceden çalışılmış görünüyor. Eğer iki temel sorun ortaya çıkmasaydı Trump’ın bu konuda başarılı olması da imkânsız değildi.
Birinci olarak sadece bir eyalette yani Pennsylvania’da başa baş bir seçimle karşı karşıya kalmadık. Biden, Trump’ın beklediği senaryonun oldukça ötesine geçerek Pennsylvania, Georgia, Arizona ve Nevada’da öne geçti. Trump açısından daha problemli konu ise mektupla oy kullanma konusunda oluşturacağı şüpheler bir eyalette kendisine kazandırırken diğer eyalette kaybettirecek. Arizona eyaletinde önde olan Biden’ı geçmesi için mektup üzerinden verilen oylara ihtiyacı var. Trump, iddialarını hiçbir somut delile dayandıramazken, yargıçların böyle bir tabloda kendilerini Trump’a siper etmeye çalışacağını pek zannetmiyorum. 2000 yılındaki seçimlerde alınan kararda etkin bir rol oynadığı için Yargıç Antonin Scalia’nin yıllar sonra bile bu konu ile hatırlandığı ve eleştirildiğini unutmayalım.
ILIMLILIK KAZANDI
Joe Biden, Trump kadar karizmatik değil. Neden kazandı?
Evet, Biden normalde Amerikan seçmeninde heyecan oluşturmaktan uzak bir aday. Ancak bir bakıma Trump’ın zıddı olarak kendisine güçlü bir marka oluşturmayı başardı. Biden, merkeze yerleşen bir aday olarak Trump’ın kutuplaştırma tuzağına düşmedi. Başkan yardımcısı adayını seçerken, kampanya ve oy sayımı esnasında sürekli herkesin adayı olduğunu gösteren ve güven veren adımlar attı. Bu bağlamda Biden’ın Hillary Clinton’ın küstürdüğü mavi yakalı işçilerden, Trump’ı başkanlık için yetersiz ve tehlikeli gören cumhuriyetçilere uzanan ideolojik bir skalada insanları bir koalisyon etrafında topladığı söylenebilir. Bu çerçevede 2016’da kaybedilen Wisconsin, Michigan ve Pennsylvania ile Trump’ın öldükten sonra bile arkasından konuşmaya devam ettiği John McCain’in senatörü olduğu Arizona’yı kazandı.
DIŞ POLİTİKA
Biden nasıl bir dış politika izler, Trump’dan farklı yönleri ne olur?
Biden, ne içe kapanan ne de her yere müdahil olmaya çalışan bir dış politika istiyor. Trump’ın benimsediği Çin’i durdurma veya bastırma yaklaşımına karşın ABD’nin ilerlemesi ve öne geçmesine odaklanmak istiyor. Çin’i değiştirmeye çalışmak yerine çevresini dönüştürmeyi hedefliyor. Ayrıca Biden, işlemeyen uluslararası kuruluşlarda reform yapma niyetinde. BMGK’nın Hindistan’ı da kapsayacak şekilde genişletilmesine bu dönemde şahit olabiliriz. ABD, bu dönemde iklim değişikliği, salgın hastalıklar ve silahsızlanma konusunda daha etkin bir liderlik yapmaya çalışacaktır. Obama döneminde Avrupa ile yürütülen TTIP, Asya ile yürütülen TPP serbest ticaret müzakerelerine geri dönülmeyecek. Çünkü bunların artık ABD çıkarına olduğu düşünülmüyor. NATO’da ABD’nin yükünü paylaşılması ısrarı devam edecek. İran ile diplomasiye dönülse de Obama dönemindeki kadar müsamahalı olunmayacak. Ayrıca Trump’ın Körfez ülkeleri ile yakın politikası son bulacak ve daha dengeli bir çizgiye gelecek.
TÜRKİYE İLE İLİŞKİLER?
Biden’ın kazanması Türk-ABD ilişkilerini nasıl etkiler?
İlk başta Biden’ın seçim öncesinde Türkiye hakkında yaptığı açıklamalara dayanarak, ikili ilişkilerin mutlak bir krize gireceğini düşünmek yanlış olur. Obama seçim döneminde 24 Nisan’da “soykırım” diyen ilk başkan olacağı vaadinde bulunmuş ancak bunu yapmaktan kaçınmıştı. Benzer bir şekilde Biden da çizgisini yumuşatma ve ilişkilerde bir denge yakalama eğiliminde olacaktır. Burada önemli konulardan biri Ankara’nın ABD ile nasıl bir ilişki kurmak istediği ve ayrışılan konularda nasıl bir tutum takınacağıdır.
Trump’tan farklı olarak Biden Türkiye’deki demokrasi ve insan hakları konularında daha eleştirel bir tutum takınabilir. Bunun ötesinde Biden’ın Çin’e karşı Avrupa ve Asyalı müttefiklerini bir araya getireceği demokratik ülkeler zirveleri yapacağı, halihazırdaki ittifakların ötesinde yeni koalisyonlar oluşturacağı konuşuluyor. Türkiye demokrasisini iyileştirme ile dışarıda kalma konusunda bir tercih yapmak zorunda kalabilir.
İkinci olarak Biden, Türkiye’yi Moskova ve Washington arasında tercih yapmaya zorlayabilir. Bu yaklaşımın bir uzantısı olarak S-400 savunma sistemlerinin aktive edilmesi durumunda Türkiye’ye yönelik yaptırımlar tekrar gündeme gelecektir. Yeni başkan, Türkiye’den beklediği güvenceleri almadan yaptırımları engellemeyebilir. Yine bu dönemde PKK’nın Suriye kolu olan YPG daha güçlü bir destek alabilir. Washington’da PKK’nın silah bırakması konusunda arabulucu bir rol oynama eğilimi dile getiriliyor ki bu durum yeni bir Kürt açılımını gündeme getirebilir. Son olarak Biden hem Doğu Akdeniz hem de Ermenistan konusunda Türkiye’nin karşısına çıkabilir.
Kongre’de Türk-Amerikan ilişkileri konusunda ne gibi gelişmeler olabilir?
Ankara’nın Kongre ile ilişkileri hemen hiçbir zaman sıcak ve yakın olmadı. Ancak son dönemde Türkiye ile ABD arasında derin politika ayrışması ile konu farklı bir seviyeye taşındı ve lobi faaliyetleri ile düzeltilemeyecek hale geldi. Türkiye’nin Washington ile bütün sorunlarını Beyaz Saray üzerinden çözme çabası, yaptırımları durdursa bile diğer konularda yetersiz kaldı. Türkiye’nin yıllar boyunca büyük paralar harcayarak durdurduğu, sadece alt komisyonda geçtiği için büyükelçisini geri çağırdığı Ermeni tasarıları, Kongre’den hiçbir dirençle karşılaşmadan geçti ve Güney Kıbrıs’a yönelik silah ambargosu kaldırıldı.
Yeni dönemde demokratlar ve cumhuriyetçilerin fikir birliği içerisinde olduğu nadir konulardan biri Türkiye karşıtlığı. Bu dönemde Türkiye, Kongre’de de dostlar edinmek ve ikili ilişkilerde iletişim kanallarını artırmak zorunda. Aksi takdirde sadece yaptırımlar değil birçok diğer konuda aleyhte kararlar çıkabilir.
MEHMET YEĞİN KİMDİR?
Dr. Mehmet Yeğin, Berlin merkezli SWP adlı düşünce kuruluşunun Amerika Araştırmaları Merkezi’nde misafir araştırmacı. Yüksek lisansını Cincinnati Üniversitesi’nde Amerikan politikası üzerine yaptı. Doktora derecesini Bilkent Üniversitesi’nde ‘Türkiye ABD öncülüğündeki askeri koalisyonlara neden katılır veya katılmaz?’ başlıklı teziyle aldı.
10/11/2020 00:24
Temeldeki güven sorunu
65
Berat Albayrak’ın emsali görülmemiş tarzdaki istifası, CB hükümet sisteminin niteliğini yansıtan önemli bir örnektir.
Her hükümette görüş ayrılıkları, istifalar, aziller olabilir. Ama normal işleyen sistemlerde bu durum hemen kamuoyuna açıklanır. Kamu makamı olan bakanlık boş kalmasın diye de hemen yerine bir vekil görevlendirilir.
Bizde böyle olmadı. Pazar akşamı Albayrak’ın instagram üzerinden istifası görüldü. Yine CB sisteminin bir özelliği olarak, büyük gazeteler ve büyük TV kanalları bunu haber yapamadılar; çekindiler.
Dünya medyası ise çatır çatır haber yapıyordu.
Bu satırlar yazılırken hâlâ resmi bir açıklama yapılmamıştı. Hâlâ bakanlığa vekaleten bir atama da yoktu.
Acil evraka kim imza atıyor acaba?
Tek haber, Albayrak’ın Ankara’yı bırakıp Trabzon’da annesinin ve babasının yanına gittiğiydi.
BU NASIL İSTİKRAR?
Döviz alıp başını gitmiş; ama “dövize bakmıyoruz.”
Milli gelir 12 bin dolardan 8 bin dolara inmiş; ama “pik yapıyoruz.”
Türkiye kişi başına gelirde Bulgaristan ve Romanya’nın gerişine düşmüş… Hatta Haluk Özdalga’ya göre 2021 yılında G-20’den bile düşmemizin ihtimali belirmiş; ama “ekonomimiz büyümeye geçti!”
Merkez Bankası başkanını herhangi bir objektif kanuni sebep olmaksızın, kişisel değerlendirmeyle, “laf dinlemiyor” diye görevden alıyoruz; dünyada böyle bir gerekçenin emsali yok…
Yerine getirileni de on altı ay sonra görevden alıyoruz.
Ve kişisel tercihle elinden tutup zirveye yükselttiğimiz Hazine ve Maliye Bakanı, üstelik aile içinden bir isim, tuhaf bir şekilde istifa ediyor…
Tek kelime resmi açıklama yapılmıyor.
Ekonomik kriz ortamında en kritik bakanlıktaki bu boşalma hakkında Cumhurbaşkanı tek kelime etmiyor.
Bunun adı “istikrar” mı?
Hani CB sistemi “istikrar” getirecekti?
İDARE-İ ŞAHSİYE
İkinci Meşrutiyette ülkenin tek kişinin iradesiyle yönelmesine “idare-i şahsiye” derlerdi. O zamanki Batıcılar da Türkçüler de İslamcılar da bu kavramı eleştirel bir terim olarak kullanırlardı.
Bugünkü İslamcılar, İkinci Meşrutiyet aydınlarından Said Nursi’nin “rey-i vahid” kavramına ve istibdat eleştirilerine bakabilirler mesela.
Kurallar ve kurumlar yerine, yetkiler tek kişide toplanınca, kaçınılmaz olarak kişisel güven, kişisel tercih, kişisel sempati ve kişisel antipati liyakatin önüne geçiyor.
Kurumların güvenilirliği bu yüzden zayıflıyor.
Ak Partililerin itirazını duyar gibiyim: Evet, Atatürk ve İnönü de ülkeyi “tek adam” olarak yönettiler.
“Tek adam” yönetimleri iyiyse onları bu açıdan eleştirmeyin.
Tek Adam yönetimi sorunlar yaratıyorsa, bugünkü sisteme bu gözle bir bakın; üstelik bugün 21. Yüzyıldayız.
AK Parti iktidarı, 2011’den itibaren adım adım bu yola girdi. CB hükümet sistemi yönetimde kişiselliği zirveye çıkardı. Kuralları ve kurumları aşağıya çekti.
Kamu görevlerine atama şartlarının KHK’larla gevşetilmesi bunun kanıtlarıdır.
Berat Albayrak da bakanlar üstü makama kişisel güvene dayalı kişisel tercihle gelmedi mi?
İşin tam uzmanı ve başarılı icracıları olan Ali Babacan ve Mehmet Şimşek niye dışlandı?
2015 Ağustosunda Antalya’daki G-20 zirvesinde, Cumhurbaşkanı Erdoğan, Obama’yla görüşmesinde Başbakan Ahmet Davutoğlu’nu dışlamış, henüz milletvekili yemini bile etmemiş olan damat Berat Albayrak’ı almıştı; gidişat o zaman belli olmuştu. (15 Kasım 2015)
BU SİSTEMLE?
Bu kadar yüksek güven, bu kadar yüksek destek, önce enerji, ardından hazine ve maliye konularında adeta kader birliği… Sonra yollar neden ayrılıverdi?
Naci Ağbal’ın Merkez Bankası başkanlığına, Bakan Albayrak’a rağmen atanması olabilir mi?
Ama o yüksek güven bu kadar kırılgan mıydı?
Dövizin biraz inip TL’nin biraz değerlenmesi gösteriyor ki, piyasalar Ağbal’ı Albayrak’tan iyi bulmuştur. Ağbal’ın faizi yükseltme sinyali vermiş olması ekonomide artık ideoloji ve popülizmin yerine rasyonalizme bir dönüş olacağı umudunu yaratmış olabilir.
Albayrak’ın istifasında bilmediğimiz başka sebepler de olabilir.
Belli olan şu ki CB hükümet sistemi kurumsallık yerine kişiselliği güçlendirdi. Kurallar aşındı, güven sarsıldı: İşte Yunanistan binde 5-6 ile, Türkiye yüzde 6-7 ile dış borç bulabiliyor!
Korkarım sistemi düzeltmeden kişisel tavırlarla istikrar ve güven sağlamak kolay olmayacak.
NOT: Albayrak’ın istifasından 27 saat sonra, dün akşam 22.00 sularında istifasının kabul edildiği Beştepe’den açıklandı. Gece de Lütfü Elvan bakan atandı.
.11/11/2020 00:28
Hani dış güçler saldırıyordu?
92
Berat Albayrak’ın görevden istifası ya da “affedilmesi” piyasalarda iyimser bir beklentiye yol açtı. Ekonominin yönetiminde rasyonalizme dönülecek diye bir umut belirdi, TL yüzde 6 değer kazandı!
Hatta dolar bir ara 7.99 lirayı görür gibi oldu.
Hani ekonomimiz dış güçlerin saldırısı altındaydı?!
Rasyonalleşme beklentisi bile TL’de hafif bir değerlenme yarattığına göre, açıkça bellidir ki, sorun yönetimdedir, sistemde ve yanlış politikalardadır.
ELEŞTİRİ OLMAZSA
Fakat iktidarın propaganda makinası “dış güçler” paranoyasını geniş kesimlere yerleştirdi.
Böyle olunca iktidarın hataları gündeme gelmiyor; eleştiri ve uyarıların da etkisi olmuyor.
Hatta hataları eleştirerek düzeltmeye çalışanlara hain diye bakıyorlar.
İktidar partisi içinde realiteleri görenler sen hainsin diye suçlanma korkusuyla ses çıkaramıyorlar.
Parti dışında, bilim ve piyasa çevrelerinin eleştirilerine de kulaklar tıkalı, denetimli medya kör ve sağır.
Böylece, Karl Popper’in “eleştirilerle hatalarını düzeltebilen rejim” olarak tanımladığı demokrasi, bizde hatalarını sürdüren, hatta hatalarını kutsallaştıran iktidarlar elinde bu işlevini kaybediyor.
Yüz yıllık tarihimiz bir bakıma, belirli kısa dönemler dışında, hatalarını zamanında düzeltemeyen yönetimlerin tarihidir.
İsmet İnönü’nün Cumhuriyet dönemi hakkında, Menderes’in bakanlarından Samet Ağaoğlu’nun Demokrat Parti dönemi hakkında böyle açıklamaları vardır, bunlardan dersler çıkarmak çok değerlidir.
Ak Parti iktidarı eleştirilere kulak tıkayarak, medyayı denetim altına alarak aslında kendi hatalarını zamanında düzeltme imkanını kendi eliyle ortadan kaldırdı.
ERKEN UYARILAR
Bütçe kaynaklarını seçimlerde tüketen hükümet 2019’un Mayıs ayında Merkez Bankası’nın “ihtiyat akçesi”ne el koymuş, 33.7 milyar lirayı çekmişti.
Bilkent Üniversitesi’nde saygın iktisatçı Prof. Erinç Yeldan, kurumları böyle yıpratmanın risklerine dikkat çekerek bakın bir buçuk sene önce ne demişti:
“Ekonomi artık ne iktidar ne de bürokrasi tarafından yönetilebilir olmaktan çıkıyor. Tüm bu adımların maliyeti olarak para piyasalarında daha yüksek enflasyon ve işsizlikte daha korkunç rakamlar göreceğiz.” (DW, 16 Mayıs 2019)
Dahası, Prof. Yeldan krizden daha büyük bir soruna dikkat çekmişti:
“Rasgele alınan kararlar yüzünden yıpranan kurumlar ve bozulan güven algısı...”
Temeldeki sebep, kurumların orta ve uzun vadeli programları yerine siyasetin kısa vadeli ihtiyaçlarına öncelik verilmesidir.
Bu uyarılar bir buçuk sene önce dinlenilseydi, TV’lerde konuşulup kamuoyu oluşturulsaydı ve Ak Parti kurullarında tartışılsaydı, Merkez Bankası’nın 120 milyar dolar rezervi eritilir miydi?!
FAİZ SORUNU
Hiç şüphesiz faiz sebep değil sonuçtur. Tarih boyunca hiçbir iktidar faizi bastırarak enflasyonda kalıcı bir düşüş sağlayamadı…
Onun içindir ki bütün tarih boyuncu İslam dünyasında faiz, sermaye birikiminde ileri olan kapitalist ülkelerden daha yüksek oldu.
Faiz kötüdür ama bunu önlemenin yolu Merkez Bankası’na baskı yapmak değil, aksine kurumların ve kuralların güvenilirliğini sağlayarak sermaye arzını arttırmaktır.
Bu iktidarın reform yıllarında Türkiye’ye dışarıdan 220 milyar dolar yatırım gelmişti, hiç faiz ve enflasyon tartışması yoktu.
Şimdi “dış güçler” Türkiye’ye yatırdıkları milyarlarca doları yakmak için mi ekonomimize saldırıyor?!
Böyle iddialar siyaseten oy getirse de yönetiminin rasyonelliği üzerinde şüphe yaratarak ülke ekonomisine zarar veriyor.
19 KASIM TOPLANTISI
İktidar kendi 18 yılı içindeki çıkış ve inişlere bir laboratuvar gibi bakarak dersler çıkarmalıdır: Reform, rasyonellik, hukukun üstünlüğü, AB kıstasları gibi politikalar başarı getirmişti… Hamaset, otoriterlik, komplo teorileri kriz yarattı. .
“Faiz lobisi, dış güçler, ekonomimiz saldırı altında” gibi söylemler de reform yıllarının değil, hata ve kriz yıllarının söylemidir.
19 Kasım’daki Para Politikası Kurulu toplantısı hayati derecede önemlidir.
Siyaset Merkez Bankası’nda Naci Ağbal’ı, Hazine ve Maliye’de Lütfi Elvan’ı rasyonel kararlar almada serbest bırakmalıdır.
Rasyonelleşme beklentisi bile TL’ye biraz değer kazandırdı; 19 Kasım’da bu gerçekleşmelidir.
Düze çıkmak için hukukun üstünlüğü, rasyonelleşme, kuralların ve kurumların etkinliği olmazsa olmaz ön şartlardır.
13/11/2020 00:31
Erdoğan yeniden ‘reform’ mu diyor?
111
Cumhurbaşkanı Erdoğan, neredeyse beş yıldır duymadığımız iktisadi rasyonalizm çağrıştıran kavramlarla bir konuşma yaptı; döviz geriledi, TL dört günde yüzde 10 değer kazandı.
JP Morgan adlı yabancı kuruluş da TL hakkındaki derecelendirmesini yükseltti.
Halbuki biz yıllardan beri “dış güçler”in ekonomimize saldırdığını dinlemiştik!
FAİZ TANIMINDA REVİZYON
Bu umutlanma, Lütfi Elvan ve Naci Ağbal’ın göreve gelmeleriyle başladı.
Erdoğan’ın bildik siyasi ve ideolojik söylem yerine rasyonel kavramlarla konuşmuş olması umutları arttırdı.
Erdoğan bu defa “faizi yükseltmek de vatana ihanettir” demedi. “Krizden çıkışın yolu, İslam ekonomisidir” gibi sözler etmedi.
Gerçi “faiz sebeptir, enflasyon sonuçtur” şeklindeki klişeyi tekrarladı fakat “faizleri en azından enflasyon seviyesinde tutma mecburiyeti”ni dile getirerek, klişede esaslı bir revizyon yaptı.
Öyle ya, “faizi en azından enflasyon seviyesinde tutma mecburiyeti” varsa, faizi aşağı çekerek enflasyonu indirmek mümkün değildir.
Şimdi piyasalardaki beklenti de 19 Kasım’daki Para Politika Kurulu’nda faizin ciddi surette artırılmasıdır. JP Morgan 19 Kasım’daki toplantıda Merkez Bankası’nın 500 baz puan faiz artışına gideceğini tahmin ediyor.
TL bu beklenti ile değer kazanıyor.
Ve bu defa Erdoğan, Merkez Bankası’nın faizi yükseltmesini engellemeyecek! Kendisi bunu “bu çerçevede atacakları her adımda kendilerinin yanında olduğumu özellikle belirtmek isterim” diyerek ifade etti.
Halbuki eskiden faizi enflasyonun üstünde tutarak TL’yi kurtarmaya çalışan Merkez Bankası başkanları ne hücumlara maruz kalmıştı!
‘ACI REÇETE’
Erdoğan’ın “acı da olsa doğru reçeteleri uygulayacağız” demesi bilhassa önemlidir. Bu ifade hem yanlış politikalar yüzünden ekonominin hasta olduğunun itirafıdır, hem artık “acı da olsa doğru politikalar” izleneceğini söyleyerek rasyonellik umudu yaratıyor.
Cumhurbaşkanı Erdoğan geçen şubatta “ekonomik tuzağı bozduk, ekonomimiz yeniden yükselişe geçti” diye müjdelemişti. (16 Şubat 2020)
İki ay önce “Türkiye şu an ekonomide pik yapıyor” diye konuşmuştu. (12 Eylül 2020)
Hatta üç gün önce, 10 Kasım konuşmasında “dünyanın ilk 10’una girmeyi başaracağız” demişti.
Meğer ekonomimiz “acı reçete” gerektiren bir durumdaymış!
Belli ki o sözler siyasi propagandaydı.
Ekonomide sorunlar ortaya çıkarken zamanında tedbirler almak yerine siyasi propagandaya önem verilmiş, neticede milli gelirimiz erimiş, TL büyük değer kaybetmiştir.
Dövizi frenlemek için 120 milyar dolar boşu boşuna heba edilmiştir.
Artık yeni dönemde kemer sıkacağız ve yabancı sermaye getirmenin yolunu bulacağız. Erdoğan’ın deyişiyle:
“Enflasyona ve cari açığa yol açmayan, ağırlıklı olarak yurt içi tasarruflar ve doğrudan uluslararası yatırımlarla finanse edilen bir büyüme!”
Çok doğru, fakat acı bir reçete!
KURUMLAŞMA SORUNU
Hükümetinin hazırladığı 11. Kalkınma Planında büyümenin yüksek oranda tüketimden kaynaklandığı yazılıdır. (Paragraf 131.)
Borçlanarak tüketimi körükleyen iktidar seçimleri ve referandumu kazanmıştı ama artık mecburen tüketim kısılacak, tasarruflar artırılacak!
Ne kadar zor ve sıkıntılı belli.
Ve, “doğrudan yabancı sermaye yatırımları” getirecek; demek ki “küresel sermaye” artık düşman değil!
Güvensizlik yüzünden bir süredir gelmeyen yabancı sermaye şimdi nasıl getirilir?
Erdoğan şöyle diyor:
“Önümüzdeki dönemde ekonomi politikalarında güven ve kredibilite kazanımına daha fazla odaklanacak, ülke risk primini düşüreceğiz.”
Bunun yolu mesela Merkez Bankası’nın bağımsızlığıdır. İktidar KHK’larla kaldırdığı bağımsızlığı şimdi kanun çıkararak Merkez Bankası’na geri verir mi?
HSK’nın bağımsız olmasını kabul eder mi?
Bu yapısal reformları başlatmadan söz yeterli olur mu?
Erdoğan’ın başlangıçtaki reformist dile yeniden yönelmesi elbette iyidir; bunun etkileri de görülüyor zaten. Fakat Türkiye’nin düze çıkması ve kalkınmasını istikrara kavuşturması için olmazsa olmaz şart kurumlaşmadır.
Siyasette “şahıs”lar şöyle konuşur, böyle konuşur... İstikrar ve güven ise ancak kurumlaşma ile sağlanır.
Yetkileri tek elde toplayan “idare-i şahsiye”den, kuvvetler ayrığına dayalı bir kurallar ve kurumlar demokrasisine geçmek kısacası.
Bunun işaretleri henüz ortada yok.
13/11/2020 00:31
Erdoğan yeniden ‘reform’ mu diyor?
111
Cumhurbaşkanı Erdoğan, neredeyse beş yıldır duymadığımız iktisadi rasyonalizm çağrıştıran kavramlarla bir konuşma yaptı; döviz geriledi, TL dört günde yüzde 10 değer kazandı.
JP Morgan adlı yabancı kuruluş da TL hakkındaki derecelendirmesini yükseltti.
Halbuki biz yıllardan beri “dış güçler”in ekonomimize saldırdığını dinlemiştik!
FAİZ TANIMINDA REVİZYON
Bu umutlanma, Lütfi Elvan ve Naci Ağbal’ın göreve gelmeleriyle başladı.
Erdoğan’ın bildik siyasi ve ideolojik söylem yerine rasyonel kavramlarla konuşmuş olması umutları arttırdı.
Erdoğan bu defa “faizi yükseltmek de vatana ihanettir” demedi. “Krizden çıkışın yolu, İslam ekonomisidir” gibi sözler etmedi.
Gerçi “faiz sebeptir, enflasyon sonuçtur” şeklindeki klişeyi tekrarladı fakat “faizleri en azından enflasyon seviyesinde tutma mecburiyeti”ni dile getirerek, klişede esaslı bir revizyon yaptı.
Öyle ya, “faizi en azından enflasyon seviyesinde tutma mecburiyeti” varsa, faizi aşağı çekerek enflasyonu indirmek mümkün değildir.
Şimdi piyasalardaki beklenti de 19 Kasım’daki Para Politika Kurulu’nda faizin ciddi surette artırılmasıdır. JP Morgan 19 Kasım’daki toplantıda Merkez Bankası’nın 500 baz puan faiz artışına gideceğini tahmin ediyor.
TL bu beklenti ile değer kazanıyor.
Ve bu defa Erdoğan, Merkez Bankası’nın faizi yükseltmesini engellemeyecek! Kendisi bunu “bu çerçevede atacakları her adımda kendilerinin yanında olduğumu özellikle belirtmek isterim” diyerek ifade etti.
Halbuki eskiden faizi enflasyonun üstünde tutarak TL’yi kurtarmaya çalışan Merkez Bankası başkanları ne hücumlara maruz kalmıştı!
‘ACI REÇETE’
Erdoğan’ın “acı da olsa doğru reçeteleri uygulayacağız” demesi bilhassa önemlidir. Bu ifade hem yanlış politikalar yüzünden ekonominin hasta olduğunun itirafıdır, hem artık “acı da olsa doğru politikalar” izleneceğini söyleyerek rasyonellik umudu yaratıyor.
Cumhurbaşkanı Erdoğan geçen şubatta “ekonomik tuzağı bozduk, ekonomimiz yeniden yükselişe geçti” diye müjdelemişti. (16 Şubat 2020)
İki ay önce “Türkiye şu an ekonomide pik yapıyor” diye konuşmuştu. (12 Eylül 2020)
Hatta üç gün önce, 10 Kasım konuşmasında “dünyanın ilk 10’una girmeyi başaracağız” demişti.
Meğer ekonomimiz “acı reçete” gerektiren bir durumdaymış!
Belli ki o sözler siyasi propagandaydı.
Ekonomide sorunlar ortaya çıkarken zamanında tedbirler almak yerine siyasi propagandaya önem verilmiş, neticede milli gelirimiz erimiş, TL büyük değer kaybetmiştir.
Dövizi frenlemek için 120 milyar dolar boşu boşuna heba edilmiştir.
Artık yeni dönemde kemer sıkacağız ve yabancı sermaye getirmenin yolunu bulacağız. Erdoğan’ın deyişiyle:
“Enflasyona ve cari açığa yol açmayan, ağırlıklı olarak yurt içi tasarruflar ve doğrudan uluslararası yatırımlarla finanse edilen bir büyüme!”
Çok doğru, fakat acı bir reçete!
KURUMLAŞMA SORUNU
Hükümetinin hazırladığı 11. Kalkınma Planında büyümenin yüksek oranda tüketimden kaynaklandığı yazılıdır. (Paragraf 131.)
Borçlanarak tüketimi körükleyen iktidar seçimleri ve referandumu kazanmıştı ama artık mecburen tüketim kısılacak, tasarruflar artırılacak!
Ne kadar zor ve sıkıntılı belli.
Ve, “doğrudan yabancı sermaye yatırımları” getirecek; demek ki “küresel sermaye” artık düşman değil!
Güvensizlik yüzünden bir süredir gelmeyen yabancı sermaye şimdi nasıl getirilir?
Erdoğan şöyle diyor:
“Önümüzdeki dönemde ekonomi politikalarında güven ve kredibilite kazanımına daha fazla odaklanacak, ülke risk primini düşüreceğiz.”
Bunun yolu mesela Merkez Bankası’nın bağımsızlığıdır. İktidar KHK’larla kaldırdığı bağımsızlığı şimdi kanun çıkararak Merkez Bankası’na geri verir mi?
HSK’nın bağımsız olmasını kabul eder mi?
Bu yapısal reformları başlatmadan söz yeterli olur mu?
Erdoğan’ın başlangıçtaki reformist dile yeniden yönelmesi elbette iyidir; bunun etkileri de görülüyor zaten. Fakat Türkiye’nin düze çıkması ve kalkınmasını istikrara kavuşturması için olmazsa olmaz şart kurumlaşmadır.
Siyasette “şahıs”lar şöyle konuşur, böyle konuşur... İstikrar ve güven ise ancak kurumlaşma ile sağlanır.
Yetkileri tek elde toplayan “idare-i şahsiye”den, kuvvetler ayrığına dayalı bir kurallar ve kurumlar demokrasisine geçmek kısacası.
Bunun işaretleri henüz ortada yok.
15/11/2020 00:19
Bu sistemde reform mümkün mü?
128
Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın son haftaya kadarki konuşmalarında “dış güçler, ekonomimize saldırı, ekonomik kurtuluş savaşı, kendimize yeteriz, krizden çıkış yolu İslam ekonomisi” gibi kavramlar bolca yer alırdı…
Sonuçları bellidir: Dolar 9 liraya doğru gidiyordu, bütçe açığı zirvedeydi, rezervler erimişti…
Âniden Berat Albayrak tasfiye edildi. Ekonomik rasyonalizme dönüş işaretleri olarak Lütfi Elvan ve Naci Ağbal göreve getirildi.
Ve CB Erdoğan “ekonomide ve hukukta reform döneminin başladığını” ilan etti. Piyasa ekonomisinin ve hukukun kavramlarını duymaya başladık.
Adalet Bakanı Gül yargının “kimseden talimat almaması” gerektiğini söyledi.
İktidar böyle sinyaller verir de “yürütmeyle uyumlu” HSK durur mu? Üç yıldır ağır hukuk ihlallerine göz yuman HSK Osman Kavala dosyasını isteyiverdi.
‘ULUSLARARASI YATIRIMCI’
Erdoğan’ın yeni konuşmalarında “uluslararası yatırımcılar”a kuvvetli çağrılar var. Artık tabii “dış güçler” diye değil, ülkemize getirmek için…
Hatta yeni yaklaşımı uluslararası sermayeye “bizzat anlatacağını” söyledi.
Bizzat anlatmak yeter mi?
Sıcak para için yetebilir. Sıcak para dediğin, yüksek faize gelir, alır gider…. Nitekim dört günde 1 milyar dolar sıcak para geldi…
Ama Erdoğan’ın asıl istediği, ülkeye gerçekten gerekli olan uluslararası sermayenin kalıcı yatırımlar yapmasıdır…
Osman Kavala gibi uluslararası camiada büyük ilgi gören ve tutuklanması da Türkiye’deki hukuk ihlallerinin simgesi haline gelmiş bulunan bir isim tahliye edilirse, bu, elbette büyük yankılar yaratır, olumlu karşılanır.
Umulur ki Türkiye’nin bozulmuş olan hukuk devleti imajını düzeltsin…
Ama demezler mi ki, üç yıldır süren haksız tutukluluk ancak siyaset böyle sinyal verince sonlandı, bu nasıl bağımsız yargı?!
KAVALA YETER Mİ?
Osman Kavala’nın “siyasi sebeplerle” ve “Cumhurbaşkanı’nın iki konuşmasının” etkisiyle yargı tarafından tutukluluğunun devam ettirildiğini AİHM açıkça kararına yazmıştır. (B. No: 28749/18; paragraf 172 ve 210)
Kavala’nın artık sürdürülemez hale gelen tutukluluğuna HSK’nın müdahalesiyle son verilmesi “hatanın düzeltilmesi” mi olur, yoksa siyaseten “dün tutuklattı, bugün bıraktırdı” diye mi yorumlanır?
Nasıl yorumlanırsa yorumlansın artık skandala dönüşmüş olan tutukluğun kaldırılması elbette zorunludur.
Ama AİHM ve AYM kararlarına geçmiş diğer haksız tutuklama ve mahkumiyetler?!
Ve dahası, Türkiye’nin uluslararası hukuk raporlarındaki ve siyaset bilimi araştırmalarındaki imajı?
Mesela CB sistemi hakkında, Avrupa Konyesi’nin hukuk beyni olan Venedik Komisyonu’nun raporu… Bu Rapor CB sisteminde, özetle “kuvvetler ayrılığı, yargı bağımsızlığı ciddi surette ihlal edilmiştir” diye yazıyor. (13 Mart 2017)
Bu tür raporlar arşivlerde kalmıyor. Unutmayalım, Merkel, “Venedik Komisyonu Raporu’nu çok önemsiyorum” diye açıklama yapmıştır. (13 Nisan 2017)
Görülüyor ki, sözlü çağrılarla ve pragmatik uygulamalarla Türkiye’yi “hukuken güvenli” ülke haline getirmek ve yabancı yatırım çekmek kolay gözükmüyor.
2002-2015 dönemindeki pozitif imajımız çoktan kayboldu.
SİSTEM REFORMU
HSK böyle kaldığı sürece “yargı reformu” sözde kalır… Meclis’in denetim yetkisi böyle kalırsa “denetim ve denge” de kağıtta kalır.
Ayrıntılara girmiyorum.
Türkiye’de “güçlendirilmiş parlamenter sistem” arayışının gittikçe yükselmesi sebepsiz değildir.
Ahmet Davutoğlu liderliğindeki Gelecek Partisi için, Prof. Ergun Özbudun ve Prof. Serap Yazıcı’nın hazırladığı “Tam demokrasi için Güçlendirilmiş Parlamenter sistem” raporu geçen pazartesi açıklandı.
İki saygın hukukçumuz.
Raporda, evvela CB sisteminin nasıl bir yönetim kurduğu anlatılıyor: Kişiselleştirilmiş yürütme… Etkisiz yasama… Bağımlı/Edilgen Yargı…
Sonra da tarafsız cumhurbaşkanı, güçlü başbakan ve bakanlar kurulu, güçlü meclis, bağımsız yargı ilkelerine dayanan parlamenter sistem anlatılıyor.
Bu rapordan zaman zaman alıntılar yapacağım.
Neticeten; hukuku ezmenin faturasını son beş yılda çok ağır ödedik.
Yeniden hukukun üstünlüğüne dönmenin olmazsa olmaz olduğunu toplumca anlamaya başlıyoruz. Dürüst ve birikimli hukukçuların çok konuşması, çok yazması, bizim de hukuka çok kulak vermemiz gereken bir dönem...
Bu defa hukuku bütün siyasetlerden üstün tutalım.
18/11/2020 00:35
Belediyeleri ezmek
87
İBB Başkanı Ekrem İmamoğlu hakkında “müfettiş soruşturması” açıldı. Kanal İstanbul hakkında İmamoğlu’nun “Ya Kanal Ya İstanbul” afişleriyle karşı kampanya açması anayasaya aykırıymış.
Belli ki iktidarın çok güvendiği bir müfettiş gönderilmiş.
Ve o müfettiş, önce Kanal İstanbul’u “devlet projesi” saymış, İBB’nin Kanal İstanbul’a karşı afişlerle kampanya açmasını “anayasaya aykırı” bulmuş.
Böyle bir “devlet” ve böyle bir “anayasa” anlayışı iktidarda son beş yıldır yoğunlaşan otoriter-merkeziyetçi zihniyetin bir dışavurumudur.
Sözü edilen “hukuk reformu” da bu zihniyetle hazırlanacaksa yazık olur ülkeye.
DİYANET VE YARDIM YASAĞI
Diyanet’in zekâtlar için “bugünlerde ulusal düzeyde başlatılan yardım kampanyalarını” adres gösteren fetvası da aynı siyasetin ifadesiydi.
İslam’da insani ve hayrî amaçlarla yardım yapmak kitap ve sünnette çok teşvik edilen bir sevaptır; hele zekât farzdır. Ama bunun için “bugünlerde” ve “ulusal düzeyde” diyerek Cumhurbaşkanı’nın kampanyasını adres göstermek siyasi bir davranıştır.
Dahası, belediyelerinin virüs mağdurları için yardım toplamasını İçişleri Bakanlığı yasaklamıştı. Hatta toplanan yardımlara el konulmuş, aşevleri kapatılmıştı!
İsteniyordu ki sadece “biz” olalım, CHP’li belediyeler ortalıkta gözükmesin.
Halbuki belediyelerin yardım toplamasını yasaklayan hiçbir kanun yoktur.
Evet, Yardım Toplama Kanunu, “kişiler ve kuruluşlar, yetkili makamdan izin almadan yardım toplayamazlar” diyor. Ama belediye, kanunda sayılan “dernekler, kurumlar, vakıflar, spor kulüpleri, gazete ve dergiler” gibi bir “kuruluş” değildir.
ANAYASA NE DİYOR?
Belediye “kamu kurumu” da değildir. Belediye, kamu tüzel kişiliğine sahip “mahalli idare”dir. (Anayasa, md. 127)
Anayasa’ya göre belediyelerin yetkileri “yerinden yönetim ilkesine uygun olarak” kanunla belirlenir.
Belediyeler yardımları “yerinde” yani kendi beldelerinde toplayacaklardı, yine “yerinde” yani kendi beldelerindeki mağdurlara ileteceklerdi.
Diyelim ki, izin almaları lazımdı; öyleyse izin verseydiniz de can derdine düşmüş, işini kaybetmiş, yoksul onbinlerce insanımız belediyelerden biraz daha fazla yardım alsaydı daha iyi olmaz mıydı?
Hayır, amaç bu değildi. Amaç siyasetti.
Yine de belediyeler ellerindeki imkanları zorlayarak virüs mağdurlarına ciddi yardımlar götürdüler.
CB Sözcüsü Sayın İbrahim Kalın’ın mevkii gerçi siyasi niteliktedir ama kaliteli bir entellektüel ve akademisyen olarak “belediyelerimiz iyi işler yapıyor” demek suretiyle hakikati ifade etmiştir.
MÜFETTİŞİN YANLIŞLARI
İmamoğlu’nu soruşturan Müfettiş’in dayanaklarından biri, işte bu 127. Maddeydi.
Müfettiş Bey maddedeki “mahalli ihtiyaçlar” ve “yerinden yönetim ilkesi” kavramlarına dikkat etmemiş olmalı. Kanal İstanbul her şeyden önce İstanbul halkının “mahalli ihtiyaçları” ve “yerinden yönetim” ilkesi açılarından düşünülmelidir.
Müfettiş Bey’in ikinci dayanağı Anayasanın 104. Maddesidir:
“Cumhurbaşkanı Devletin başıdır. Yürütme yetkisi Cumhurbaşkanına aittir.”
Cumhurbaşkanı, Devlet başkanı sıfatıyla Türkiye Cumhuriyeti’ni ve Türk Milletinin birliğini temsil eder; Anayasanın uygulanmasını, Devlet organlarının düzenli ve uyumlu çalışmasını temin eder…”
Evet, CB sisteminde her işin başı Cumhurbaşkanı’dır fakat bu “merkezi idare” ile ilgilidir. Bütün yetkileri hem kuvvetler ayrılığı ile hem kurumların kuruluş kanunlarıyla sınırlıdır.
Sayın Müfettiş’in diğer dayanağı, Anayasa’nın 123. Maddesidir:
“İdare, kuruluş ve görevleriyle bir bütündür ve kanunla düzenlenir.”
Fakat Müfettiş Bey maddenin devamını okumamış; şöyle:
“İdarenin kuruluş ve görevleri, merkezden yönetim ve yerinden yönetim esaslarına dayanır.”
Belediyeler bunun “yerinden yönetim” bölümündedir; yani adem-i merkeziyet!
Bu alanda cumhurbaşkanının, bakanların hiçbir yetkisi yoktur.
Ancak iyi niyetli diyalog olabilir, mutlaka olmalıdır.
HUKUKİ DEĞİL SİYASİ
Sorun hukuki değil, siyasidir. Siyaset belediyelerin bazı yetkilerini merkezi idareye (iktidara) aktarmak için kanunlar hazırlıyor. Belediye başkanlarının yetkileri, Belediye meclislerinde makaslanıyor…
Ülkeyi son beş yılda on yıl geri götüren bu otoriter-merkeziyetçi anlayıştır.
Yönetimde yerel-merkez dengesini bozmak çok yanlıştır.
Söylenen hukuk reformlarını da “bizden” diye değil, daha çok “denetim ve denge” olsun diye hazırlamak şarttır.
20/11/2020 00:18
‘Uçurumun kenarından döndük’
108
Günlerdir piyasaların beklediği haber: TCMB politika faizini 475 baz puan artırarak yüzde 15’e yükseltti!
Dolar 9 liraya yaklaşmıştı. Merkez Bankası’nın faizi yükselteceği beklentisiyle son bir haftada inişe geçmişti.
Faizin yüzde 15’e yükseltilmesi bu beklentiyi doğruladı. Bu satırlar yazılırken dolar 7.55 TL civarındaydı.
Artık TL, dolardan daha yüksek kazanç (faiz) getirecek. Bunun için yurt dışından sıcak para gelmeyi başladı.
Asıl lazım olan yatırım sermayesi kısa sürede gelmeyecek ama sıcak para girişi bir ölçüde ekonomiyi rahatlatacak.
Bu ne demek biliyor musunuz?
Türkiye’nin bu kararla “uçurumun kenarından” döndü.
Ben demiyorum bunu.
Hem piyasa hem yüksek bürokrasi tecrübesine sahip iktisatçılar Serkan Özcan ve Kerim Rota’yı Karar TV’de izledim, orada söylediler:
“Türkiye bu kararla bir ödemeler dengesi krizini atlattı, uçurumun kenarından döndü!..”
KRİZLERİN EN BÜYÜĞÜ
Ödemeler dengesi krizi, krizlerin en büyüğüdür. Düyun-u Umumiye de ödemeler dengesi krizin yarattığı bir müessese idi.
Cumhuriyet Türkiyesi öyle bir krizin nasıl felaket olduğunu 1970’lerde yaşamıştı, petrol ithal edemiyorduk, kaloriferler yanmıyor, traktörler, kamyonlar, fabrikalar çalışmıyordu!
Merhum Turgut Özal’ın “24 Ocak kararları” sayesinde Türkiye o krizi aşabilmiş, büyüme yoluna girebilmişti.
Merkez Bankası’nın dünkü kararıyla öyle bir kriz ihtimali bertaraf edildi!
Buna çok şükür demek lazım.
Serkan Özcan ve Kerim Rota, Davutoğulu’nun Gelecek Partisi’nde görevli teknokratlardır. Ama bakın siyasi propaganda yapmıyorlar, bir felaketin bertaraf edildiğini, Türkiye’ye döviz girişinin başladığını söylüyorlar.
Uzun vadede inandırıcı ve güvenilir olmanın yolu, dürüst ve objektif konuşmaktadır. Sürekli propaganda diliyle konuşmak uzun vadede inandırıcılığı kaybettirir. Bu gerçeği iktidar blokunun öğrenmesi lazım.
PROPAGANDA BOŞ ÇIKTI
İşte “pik yapıyoruz, uçuyoruz, dünya bizi kıskanıyor” şeklindeki propagandalar oy getirdi ama boş olduğu çıktı ortaya… “Dış güçler, tuzaklar, saldırılar” propagandasının da boş olduğu çıktı ortaya. Çünkü kurtarıcı olarak iktidarın yüksek faize sarılmasının sebebi dışarıdan sermaye getirmek!
CB hükümet sisteminin ilk Hazine ve Maliye Bakanı olarak Berat Albayrak 9 Temmuz 2018’te göreve başladığında Dolar 4.53 TL idi.
9 Kasım 2020’de “affedildiğinde” Dolar 8.17 idi.
Dünyada iki yılda parası bu kadar değer kaybeden başka bir ülke var mı?
İktidar bunun sebebi konusunda millet önünde bir özeleştiri yapmalı.
Amacım Berat Albayrak’ın şahsını suçlamak değil. Ekonomi yönetimindeki bozulma Albayrak’tan önce Merkez Bankası’nın bağımsızlığına yapılan hücumlarla başladı. CB sisteminde Merkez Bankası’nın bağımsızlığı kaldırıldı, “laf dinler” hale getirildi.
Seçim kazanmak için son dört yılda bütçe açıkları patlatıldı…
Sonuç “uçurumun kenarına” gelmek oldu!
Ve, bağımsız bir Merkez Bankası böyle bir ortamda ne yaparsa o yapılarak uçurumun kenarından dönüldü.
Öyleyse niye Merkez Bankası’nın güvenilirliğini tahrip etmiştik?
Şimdi kemer sıkacağız… Öyleyse niye tüketimi ve rant ekonomisini körüklemiştik? Devletin kendisi niye kemer sıkmıyor?
‘GELİŞMİŞ TOPLUM’ OLMAK
Uçurumun kenarından döndük ama düzlüğe çıkmadık. Akışkan sıcak paradan çok kalıcı yatırırım sermayesi getirmemiz lazım.
Bunun da yolu, bir, modern iktisat biliminin gözüyle bakan, diliyle konuşan, böylece güven veren bir ekonomi yönetimi…
İki, bağımsız yargı, kuvvetler ayrılığı, denetim ve denge, hukukun üstünlüğü, kamu kurumlarının siyasal tarafsızlığı, HSK’dan siyasetin elini çekmesi…
Türkiye’nin düze çıkması ve sağlıklı büyümeye geçmesi için modern hukuk devleti olmaktan ve bilime büyük önem vermekten başka çıkış yolu yok.
Hayalimiz, tarihe değil geleceğe yönelmeli: Bugünkü sınırlarımız içinde mesela bir Almanya, bir Japonya gibi modern ülke olmak; demokrasisiyle ve ekonomisiyle…
Ona buna bağırıp çağırmak, yedi düvelle kavga etmek gerekmez; ekonomik kudretimiz yeter o zaman.
22/11/2020 00:28
Beş yıllık acı ders
137
Türkiye’nin ekonomik krize sürüklenmesinin önemli sebeplerinden biri faiz konusunda istikrarlı bir politika uygulayamamış olmasıdır. Bağımsız Merkez Bankası ile Cumhurbaşkanı bu konuda hep çatıştılar.
Piyasalar hangisine bakacağı konusunda tereddütlere düştü, bu “öngörülemezlik” yüzünden Türkiye’nin "risk primi" yükseldi. Bunun türevi, faizin yükselmesiydi ama biz “faiz lobisi” yükseltiyor zannettik.
CB sistemi yetkiler konusunda “hangisi?” sorusunu ortadan kaldırdı. Tek yetkili Cumhurbaşkanı’dır, sistemin tanımı “tek kişilik hükümet”tir, “siyasi kararları verme konusunda tek yetkilidir.” (Mehmet Uçum, 16 Nisan, sf. 79-80)
‘LAF DİNLEMEK’
Merkez Bankası Kanun’nda KHK’larla değişiklik yapıldı, Merkez Bankası “laf dinler” hale getirildi. Fakat “öngörülemezlik” derinleşti çünkü tek yetkili belli olmuştu ama Merkez Bankası’nın bağımsızlığının kaldırılması daha büyük bir sorun çıkardı: Kurumsal yönetimin yerini kişisel yönetim aldı çünkü.
Ekonomi yönetimine güven kaybının en somut kanıtı Türkiye’nin “risk primi”nin yükselmesidir; yani Türkiye’nin yatırım yapılması riskli ülkeler arasında görülmesi.
Cumhurbaşkanı Erdoğan da nihayet bunu kabul etti, ünlü “acı ilaç” konuşmasında “ülke risk primini düşüreceğiz, yatırımcılara her türlü kolaylığı göstereceğiz” dedi. (11 Kasım)
Tabii ülke risk priminin niye Kenya ve Senegal düzeyine yükseldiğine değinmedi.
Türkiye feci bir ödemeler dengesi krizine, yani yeterli ithalatı yapamama gibi feci bir buhrana gidiyordu ki Naci Ağbal ve Lütfi Elvan’ın görevlere gelmesiyle bir umut belirdi.
Bu umut üzerine “dış güçlerden” Goldman Sachs ve JPMorgan Türk lirası tavsiyesini yükseltti. Dolarda iniş, TL’de değerlenme başladı. (12 Kasım)
Ve beklendiği gibi Merkez Bankası faizleri yüzde 15’e çıkardı. Bu “acı ilaç” sayesinde uçurumun kenarından dönüldü.
Demek ki faiz enflasyonun sebebi değilmiş, aksine enflasyon yüzünden yatağa düşen hastaya verilen acı ilaçmış.
ELVAN VE BABACAN
Yeni Hazine ve Maliye Bakanı Lütfi Elvan, Uzunca bir açıklama yaptı. Şu cümlesinin altını çizdim:
“Merkez Bankası’nın temel amacı fiyat istikrarını sağlamak ve sürdürmektir. Bu amaç doğrultusunda, fiyat istikrarını sağlayacak politikaları ve araçları belirleme ve uygulama görevi Merkez Bankası’na aittir.”
Çok doğru…
Evet, bu görev ve yetki “Merkez Bankası’na aittir.”
Merkez Bankasına 2001 yılında bağımsızlık kazandıran kanun da aynen böyle diyor: “Banka, para politikasının uygulanmasında tek yetkili ve sorumludur.” (md. 4)
Elvan’ın bunu vurgulaması elbette tesadüfi değil, bilinçlidir. Başka türlü güven yaratılamaz.
Beş yıl önce, Merkez Bankası’nın bağımsızlığını korumaya çalıştığı için “ihanet”le suçlandığı dönemlere dönelim…
Kur faiz tartışmaları sürüp giderken Başbakan Yardımcısı Ali Babacan şöyle diyordu:
“Bunlar siyasi polemik haline gelirse ülke komple zarar görüyor. O ülkede risk primi, faizler yükseliyor, öngörülebilirlik azalıyor. Kurla ilgili yetki ve sorumluluk Merkez Bankası’nındır.” (15 Şubat 2015)
Görüyor musunuz, geçen beş yılda adım adım ekonomiyi bu hale getirdikten sonra, geldik aynı yere: “Banka, para politikasının uygulanmasında tek yetkili ve sorumludur.”
Güven vermenin başka yolu da yok zaten. Güven “kurumsal” bir kavramdır.
ACI DERS
Faiz konusunda da geldiğimiz yer faizin “acı ilaç” olduğunu nihayet kabullenmek oldu!
Faiz “sonuç değil sebep” olsaydı kuru ve enflasyonu aşağı çekmek için faiz aşağıya çekilirdi. Halbuki kuru ve enflasyonu aşağıya çekmek için faiz yüzde 15’e çıkarıldı.
Dünyada bu “sonuç değil sebep” görüşünü ifade eden tek akademik bulgu, uygulama örneği yoktur.
Ve işte bir kere daha görüldü ki, faiz, enflasyonu ve dolayısıyla faizi de aşağı çeken bir araçtır, acı ilaçtır!
İslamcı kesim “kişiler arası borç ilişkileri” ile devletin “para politikası enstrümanı” olan faizi karıştırıyor. İkisini de faiz diyoruz ama işlevleri çok farklı.
Merkez Bankası’nın bağımsızlığı ve para politikası araçlarında tereddütler uyandırmak, öngörülemezlik yaratmak çok pahalıya mal oldu, çok acı bir ders yaşadık: Kişi başına gelirde 12.000 dolardan 8.700’a düştük!
Artık kurumları ve piyasayı kendi kurallarında serbest bırakmalıyız. Özeti, kurallı piyasa ve hukuk devleti.
23/11/2020 02:22
Kayıp üç yılda 306 milyar dolar
61
Porf. Dr. İbrahim Turhan, ekonomi konusunda Taha Akyol’un sorularını cevapladı.
Merkez Bankası’nın (PPK) faiz artırımını nasıl buldunuz? TCMB’nin bu kararı beklenen reformun bir başlangıcı mı, değil mi?
Üç açıdan olumlu, bir açıdan olumsuz buldum. Olumlu olduğunu düşündüğüm yönlerden birincisi Merkez Bankası’nın piyasada oluşan beklentiye uygun hareket etmiş olması. 1990’lardan önce merkez bankalarının esrarengiz olması, hatta zaman zaman sürpriz yapmaları iyi bir şey gibi görülürdü. Oysa daha sonra çok sayıda araştırma ve gözleme dayanan bulgular gösterdi ki para politikasının etkinliğini artıran en önemli unsur öngörülebilir olması. Aslında bu durum, ekonomi politikalarının geneli için geçerli. Bireyler ve firmalar, ekonomi yönetiminin niyeti, izleyeceği yol, kullanacağı yöntem ile ilgili ne kadar çok bilgiye sahip olursa alınacak kararların maliyeti de o denli düşük olabiliyor. Karar bu bakımdan olumlu.
İkinci olumlu yönü; ekonomi yönetiminde olgusal gerçekle, iktisat biliminin genel kabul gören, kanıtlanmış önermeleriyle ve en önemlisi akılla, makul olanla buluşmayı simgeliyor olması. Aslına bakarsanız bu benim “iflah olmaz iyimserliğim”in sonucu abartılı bir yorum da olabilir ama böyle düşünüyorum. Genel olarak yönetim, özelde de ekonomi yönetimi rasyonel davranmayı gerektirir. Bir süredir bu, ciddi eksikliğini çektiğimiz bir unsurdu.
Kalıcı olup olmadığını zaman gösterecek. Hep birlikte izleyeceğiz.
Üçüncü olumlu yönü, para politikasında sadeleşmenin sağlanmış olması. Politika faizi ilan edip sonra o faizden piyasaya hiç para vermeme garabetine son verilmiş oldu. Politikanın anlaşılabilirliği arttı.
Olumsuz gördüğüm yönü ise toplantının arkasından yapılan duyuru metninde bunun tek seferlik bir hamle gibi görülmesine yol açabilecek tereddütlü ifadelerin olması ve bu artışın siyasal otoritenin izni ile yapıldığı izlenimi oluşması.
ACI REÇETE NE DEMEK?
Şimdi ‘acı ilaç’ zamanı? Buraya nasıl geldik?
Az önce ifade ettiğim gibi; olgusal-nesnel gerçekliği inkar edip zihinlerde oluşturulan komplocu kurgulara itibar ederek, akla ve bilime sırt çevirip dogmalara dayalı politika tercihlerinde bulunarak, kurala göre değil duruma göre politika izleyerek, kurumsal yönetişimden ve hatta kurumsallıktan koparak geldik buraya.
Acı reçeteye gelince, sorun Türkiye’nin kronikleşmiş tasarruf açığından kaynaklanıyor. Toplumun refah düzeyini artırmak, işgücüne katılanlara istihdam olanağı sağlamak için ulaşmamız gereken büyüme gayrisafi yurt içi hasılanın en az yüzde 30’u kadar, hatta biraz üzerinde yatırım yapmamızı gerektiriyor. Oysa biz gelirimizin yüzde 60’ını özel tüketim, yüzde 15’ini devletin cari harcamaları yoluyla tüketiyoruz. Tasarruf için kalan miktar yüzde 25, oysa yatırım için gereken yüzde 30. Tasarrufları artırmak, tüketimin azaltılması anlamına geliyor. Buna da “acı reçete” diyoruz.
Oysa girişimci dostu bir iş ortamı, yatırımcı dostu bir yatırım ortamı oluşturulursa, öngörülebilirlik, istikrar ve güven sağlanabilirse bugünkü ortamda küresel sermayeyi çok uygun koşullarla çekmek ve bu kaynaktan yararlanmak mümkün. Türkiye’nin büyüme potansiyeli dolayısıyla sermaye getirisi yüksek olduğu için hem gelen yabancı sermayenin makul bir kazanç sağlaması hem ekonominin sürdürülebilir yüksek büyümeye ulaşması mümkün olabilir. Geliriniz belli bir düzeyin üzerine çıktığında ise zaten yurt içi tasarruflarınız da artar ve sorun çözülmüş olur. Bunun için ise bazı yapısal reformlara gereksinim vardır. 2014-2018 Dönemini kapsayan Onuncu Kalkınma Planı bu çerçevede yapılması gerekenleri son derece iyi biçimde ortaya koyan bir belgeydi ama ne yazık ki uygulanma olanağı bulamadı.
KAYIP 306 MİLYAR DOLAR
Rakamsal maliyeti ne? Ekonomi nereye kadar çıkmıştı, şimdi nereye inmiş durumdayız?
2013 yılında Türkiye’nin küresel ekonomi içindeki payı, yani Türkiye’nin GSYİH’nın dünyadaki toplam üretime oranı, bir başka deyişle küresel refah üzerindeki hak iddiamız yüzde 1,23’tü. Bu yıl bunun yüzde 0,84’ün de altına düşeceği görülüyor. Bir başka deyişle Hükümet Türkiye’nin küresel ekonomideki payını 2013 yılında yine Sn. Erdoğan’ın liderliğinde sağlanan düzeyde korumayı başarabilmiş olsaydı milli gelirimiz bu yıl tam 330 milyar dolar fazla olabilirdi. Bu hesaba göre ekonomi yönetimindeki irrasyonelliğin sadece bu yılki maliyeti kişi başına 3.930 dolar olmuştur.
Cumhurbaşkanlığı hükümet sistemine geçmeden önceki son yıl olan 2017’de Türkiye’nin GSYİH’sı 852,7 milyar dolardı. Sonrasında ise 2018 yılında 789 milyar dolar, 2019 yılında 761 milyar dolar, bu yıl da 702 milyar dolar olması bekleniyor. Ekonomi yönetimi milli geliri sadece göreve gelmeden önceki seviyesinde sabit tutmayı başarabilseydi, başka bir deyişle Türkiye’yi bırakın büyütmeyi ya da küresel ekonomideki payını korumayı, sadece reel olarak küçültmeseydi, akıl almaz uygulamalarla Türk lirasını itibarsızlaştırmasaydı, üç yılda 306 milyar dolar ya da kişi başına 3.643 dolar daha fazla gelirimiz olacaktı.
Hangisini tercih ederseniz…
KİM DAHA FAİZCİ?
Faiz meselesi ne durumdaydı, şimdi ne durumda?
Bu soruya bütçeden yapılan faiz harcamalarının vergi gelirlerine oranına bakarak en sağlıklı cevabı verebiliriz. 2011 yılında bu oran yüzde 17 idi. Beş yıl sonra 2016’da yüzde 11’e geriledi. Her iki dönemde de Maliye Bakanı, daha sonra “faizci” diye eleştirilecek olan Sn. Mehmet Şimşek’ti. Hükümetin açıkladığı Yeni Ekonomi Programı’na göre 2021 yılında yüzde 19,6 olması öngörülüyor. Bu durumda kim daha “faizci”?
60 MİLYAR DOLAR LAZIM
Türkiye’nin ne kadar dış kaynağa ihtiyacı var? Nasıl bulunacak?
Türkiye’nin ihtiyaç duyduğu büyümeyi sağlamak için, cari açık olursa onun finansmanı için ve vadesi gelen dış borçların yenilenmesi ya da ödenmesi için bir kaynağa ihtiyacı var. Bu nispeten daha kolay. Ama onun ötesinde swaplar da dâhil edildiğinde eksi bakiyeye düştüğünü artık herkesin gördüğü Merkez Bankası resmi döviz rezervlerimizin yeniden oluşturulması için de yabancı sermaye girişi olması gerekiyor. Böylece yurt içi yerleşikler de birikimlerini döviz olarak tutmaktan vazgeçip TL’ye dönebilir ve sorunumuz hafifleyebilir. Bir de çok fazla dillendirilmeyen, bankacılık sektöründe son iki yıldır sürekli düzenlemelerle oynayarak ya da telefonla direktif vererek üstü örtülen sorunlu alacaklar var. Bankaların yeniden sağlıklı biçimde işleyebilmesi, reel sektöre finansman sağlayabilmesi için bunların temizlenmesi gerekiyor. Bunun için de kaynağa ihtiyaç var. Son olarak, son iki yılda kaybettiğimiz itibara yeniden kavuşup küresel piyasalardan uygun koşullarla yeniden finansman bulabilmek için, güven sağlamak için de kaynak gerekiyor.
Dolayısıyla burada teknik bir toplamdan değil benim kişisel tecrübelerime ve sezgilerime dayanarak yaptığım hesabı söylemem gerekirse ihtiyaç duyulan toplam kaynak 60 milyar dolardan az değil. Bugünkü koşullarda bunun sadece piyasadan sağlanması da kolay değil.
RASYONELLEŞME ÖN ŞART
Türkiye’yi düze çıkaracak bir reform paketinde satır başları neler olmalı?
Daha önce de ifade ettiğim gibi rasyonelleşmek önşart. Nesnel gerçekliği, olguları kabul etmek rasyonelleşmenin ilk adımıdır. Toplumun bütün kesimleri ekonomideki kriz ortamını bizzat yaşarken bu gerçeği inkâr etmek, yönetime olan güveni sarsmaktan başka bir şeye yaramaz. Yaşanan ekonomik krizi, varlığını inkâr ederek yönetemezsiniz. Ekonomi politikalarıyla ilgili kararların gerçeklikten uzak, piyasanın uygulamalarına ve ekonomi biliminin yasalarına aykırı biçimde alındığı, uygulamalarda keyfî ve siyasetteki yandaşları kayıran biçimde davranıldığı kanısı yayılmışsa güven kalmaz. Güven sağlanmadan da en iyi reform programı bile uygulanabilir olmaktan çıkar.
Bir diğer unsur kuşkusuz hukuk. Hukukun üstünlüğü hiçbir tartışmaya yer bırakmayacak şekilde sağlanmalıdır. Rekabetçi bir ekonomi ve girişimci dostu bir yatırım ortamı ancak öngörülebilirliğin sağlandığı, kuralların herkese eşit uygulandığı ve mülkiyet hakkının güvence altına alındığı bir ortamda kurulabilir. Bu ise yargının tarafsız, bağımsız, hızlı, etkin ve hepsinden önemlisi evrensel hukuka uygun işlediği hukuk devletinde mümkündür. Hukuk devleti; demokratikleşme, evrensel insan hakları, düşünce ve ifade özgürlüğü, hukuki belirlilik, öngörülebilirlik, mülkiyet hakkı, adil yargılanma hakkı gibi haklar ile somut bir hal alır.
Hukuk devleti ilkesi sözlerle ve temennilerle değil somut eylemlerle kanıtlanmalıdır. Bu noktada demokrasi-ekonomi ilişkisine de değinmem gerek. Verimlilik artışı sağlamamız gerekiyor. Enflasyon ya da dış açık olmadan kalkınmayı ve refah artışını mümkün kılan unsur yenilikçilik (İngilizcesiyle inovasyon). Hem yenilikçilik hem de ekonomik kaynakların bütün toplumun yararına uygun biçimde dağıtılmasını sağlayan altyapı etkin piyasanın işlemesidir.
Bu ise bu kapsayıcı kurumların varlığına bağlıdır. Kapsayıcı kurumlar, ancak bütün bireylerin temel haklardan ve özgürlüklerden yararlanabildiği, hukukun üstünlüğü ilkesinin egemen olduğu, demokratik ve çoğulcu siyasal düzenlerde oluşabilir. Demokrasiyi sadece bir siyasal sistem olarak görmek çağımızın gerekleriyle bağdaşmaz. Demokrasi ancak ekonomik ve sosyal alanlarda fırsat eşitliğini de sağlayan özgürlükçü, adil ve kapsayıcı bir toplumsal düzeni içerecek biçimde tanımlandığında gerçek anlamına kavuşur.
KURALA DAYALI POLİTİKA
Kurala dayalı bir politika çerçevesinin benimsenmesi bir diğer başlığımız. Son iki yıldır neredeyse standart uygulama haline gelen devletin ekonomiye keyfî biçimde müdahale etmesine son verilmesi şart. Mülkiyet hakkını kısıtlayan, sözleşme serbestisini ve girişim özgürlüğünü zedeleyen kararlar da derhal iptal edilmeli. “Duruma göre ve kişiye göre” politikalara son verilmeli, kurala dayalı ekonomi politikası uygulanmalı.
Bir diğer reform başlığımız devletin rolü ve işlevi. Piyasa ekonomisinde devlet ancak nesnel ve genel kurallar koyarak ve bu kurallara uygunluğu denetleyerek ekonomiyi yönlendirir. Oyunun ortasında kural değiştirilmez. Denetimin bağımsız, tarafsız ve nesnel ilkelere bağlı ve öngörülebilir olması, asla baskı aracı ve tehdit unsuru olarak kullanılmaması sağlanmalı.
Son 3 yılda biliyorsunuz piyasa ekonomisine ve açıklığa aykırı birçok yanlış karar alındı. Oysa açık toplumlar açık piyasalara gereksinim duyar. Mevcut düzenlemeler tümüyle gözden geçirilerek serbest piyasanın işleyişine, sermaye hareketlerinin serbestisine ve uluslararası yatırımlara engel olan mantıksız sınırlamalar kaldırılmalı. Serbest kambiyo rejimi ve TL’nin konvertibilitesine ilişkin güçlü güvence verilmeli.
Bağımsız kamu otoritelerinde ciddi bir kurumsal aşınma yaşandı ne yazık ki. Bu kurumların yönetimleri ehliyete ve liyakate dayalı, nesnel ölçütlerle belirlenmeli, TCMB, BDDK ve SPK gibi kurumların bağımsızlığı yeniden sağlanmalı. Bu alanlarda genel kabul görmüş yönetişim uygulamaları ve uluslararası standartlar benimsenmeli.
Yasal düzenlemelerle ve devlet müdahalesi yoluyla yoktan ekonomik servet ve refah yaratılmasına son verilmeli, geçmişte bu yolla yaratılan servetin hesabı sorulmalıdır.
Kamu kaynakları yani halktan toplanan vergiler verimsiz, akıl dışı, gösteriş amaçlı ve ego tatminine yönelik harcamalarla israf edilmemelidir.
Kamu gücü veya kaynağı kullanan ve kamu imtiyazlarından yararlanan her kişinin ve kurumun bütün paydaşlara adaletle davranması, eylemlerinde ve işlemlerinde şeffaf olması, hesap vermekle yükümlü olması, çevreye ve topluma karşı sorumluluk bilinciyle hareket etmesi yasal zorunluluk haline getirilmelidir.
ŞEFFAFLIK VE DENETİM
Kamu kaynaklarının nerelere ve nasıl harcanacağı şeffaflık ve hesap verme sorumluluğu çerçevesinde kamuoyunun denetimine açılmalıdır. Bütçe hazırlama, onaylama ve uygulama süreçlerine katılım sağlanmalıdır. Denetim dışı “paralel bütçe” uygulamaları sona erdirilmelidir.
Bilanço dışı koşullu yükümlülükler oluşturan kamu-özel işbirliği yatırımları ve verilen diğer Hazine garantileri şeffaf bir şekilde takip edilmeli ve kamuoyuna raporlanmalıdır. Sayıştay raporları ve İdarenin bunlara cevapları zamanında ve tam olarak TBMM’ye sunulmalı ve kamuoyu ile paylaşılmalıdır.
PARLAMENTER SİSTEM
İlk on yılında ciddi reformlar yapmış olan bu iktidar şimdi ciddi reformlar yapar mı?
Bence bu yapı içinde ne yazık ki mümkün değil. Ancak, bütün gücün tek merkezde toplanmasına, kararların tek bir makamdan alınmasına yol açan Cumhurbaşkanlığı hükümet sistemi yanlışından gecikmeden dönülürse reform yapılabilir. İnsan haklarına dayalı, demokratik hukuk devleti, Türkiye’de güçlendirilmiş parlamenter sistemle sağlanabilir.
24/11/2020 00:42
Bunlar reform yapar mı?
76
Sık sık soruluyor, bunlar reform yapar mı? Bu soruda bir güvensizlik duygusu olduğu açık. İktidara reform söylemiyle gelen ve on yıl süreyle reformlar yapan AK Parti, adım adım geliştirdiği bir otoriterleşme yolunda öyle bir yere geldi ki, artık “reform” dediğinde insanlar soruyor: Bunlar reform yapar mı?
Kaynakların harcanıp rezervlerin tüketildiği bir aşamada yabancı sermaye çekmek Batı’ya yönelmek şart.
Ve işte Cumhurbaşkanı’nın sözleri:
“Kendimizi başka yerlerde değil Avrupa’da görüyor, geleceğimizi Avrupa ile kurmayı tasavvur ediyoruz.” Çok güzel sözler ama…
REFORM KELİMESİ…
Geçen 5-6 yılda Türkiye öyle bir imaj verdi ve öyle bir sistem kurdu ki, dönüp tekrar Avrupa Standartlarına göre reform yapması kulaklara çok hoş gelse de akıllara pek yatmıyor.
Ayrıca bu iktidar on yıllık gerçek reformlar döneminden sonraki otoriterleşme sürecinde, içi boş yaldızlı paketlere “reform” diyerek o kadar çok propaganda yaptı ki, kelime artık aşındı..
Tam bir buçuk sene önce… 30 Mayıs 2019; Beştepe’deki ihtişamlı törenlerden biri daha yapılıyor. Bütün yüksek yargı orada… Bakanlar kürsüde sıralanmış… Cumhurbaşkanı ve Adalet Bakanı “Yargı Reform Stratejisi”ni açıklıyor…
Tamam da ne çıktı?!
Siyasetin yargıya müdahalesi mi azaldı? Hakim sürgünleri mi bitti? Taahhüt edilen “hakim teminatı” mı yasalaştırıldı? Siyasallaştırılan Sulh Ceza Hakimlikleri mi ele alındı? Hayır, hiç biri…
Ama mafyaya ceza indirimi yapıldı! Siyasetin çıkarına olan “çoklu baro” skandalı alelacele yasalaştırıldı!
Şimdi siz gelin de reform kelimesine inanın.
Devlet tecrübesini ve hukukçuluğunu kimsenin inkar edemeyeceği Cemil Çiçek, arkadaşımız Ahmet Taşgetiren’e ne demişti?
“Bize topyekün bir tevbe-i nasûh lazım. Reform kelimesi çok aşındı, kimse bir şey beklemesin.” (Karar 19 Ekim) Nasıl bekleyelim ki…
AVRUPA KURUMLARI
O ihtişamlı törende Cumhurbaşkanı Erdoğan “Avrupa Birliği, Avrupa Konseyi, Venedik Komisyonu ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesinin değerlendirmelerini dikkate aldıklarını” söylemişti.
Elbette bunlar çok önemli. Çünkü AB ile ilişkilerimizde ve hele de dört gözle beklediğimiz yatırımların gelmesinde bu kurumların değerlendirmeleri çok etkili olacak.
Bizim reform dediğimizi onlar ciddiye almazsa, istediğimiz güveni yaratamayız.
Bu kadar önemli, Venedik Komisyonu’nun CB sisteminde kuvvetler ayrılığı ilkesinin ciddi surette bozulduğunu söyleyen raporu…
Yine Venedik Komisyonu’nun, çoklu baro sisteminin savunma mesleğini politize edeceğini, bunun da yargı bağımsızlına aykırı olduğunu belirten raporu…
AİHM’nin Türkiye’de siyasetin yargıya baskı yaptığını belirten kararları…
Kamu İhale Kanunu’nun bozulduğunu, kayırmacılığa yol açtığını belirten AB ve diğer uluslararası raporlar…
Merkez Bankası’nın bağımsızlığını kaldıran KHK’lar… Bu asli sorunlar dururken hangi paket “reform” güveni verebilir?
KALIN’IN SÖZLERİ
İbrahim Kalın dürüstlüğü ve zihinsel kapasitesi ile ciddi bir isim. “Demokratik hak ve özgürlük standartlarını yükseltecek bir şekilde yeni bir hamle” yapılırsa doğuracağı sonuçları şöyle anlatıyor:
“Bu bizim tabii ki hem içeride hem dışarıda işlerimizin daha hızlı akmasını sağlayacak. Bunun ekonomiye, siyasete, topluma, dış politikaya birçok olumlu etkisi olacak” (NTV 22 Kasım)
Bu sözler aynı zamanda son yıllarda “hem içeride hem dışarıda” niye kötüye gittiğimizi de anlatıyor: Demokratik hak ve özgürlük standartlarımızın çok aşağılara düşürülmüş olması; tabii iktidar tarafından.
Bunu yaparken iktidarın saiki, elinde “daha fazla güç” toplamaktı.
Şimdi gerçek bir reform, ülkeyi bu hale düşüren aşırı güç yoğunlaşmasını kuvvetler ayrılığı ve kurumların işlevselliği ilkesine göre dağıtmayı, elden çıkarmayı gerektiriyor.
Bakalım bunu yapacaklar mı?
Türkiye için başka yol yok; liberal demokrasi, kuvvetler ayrılığı, kurallar ve kurumlar sistemi… Belirleyici sorun budur; reform diye açılacak paketlerde bunlar olmazsa, üstündeki yaldızlar kimseyi etkilemez.
25/11/2020 00:17
Osman Kavala ve yabancı sermaye
81
Yabancı sermaye dedimse, bu Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın ülkemize davet ettiği uluslararası sermayedir:
“Buradan bir kez daha yerli ve uluslararası yatırımcılara ülkemize güvenmeleri ve süratle yeni yatırımlara başlamaları çağrısında bulunuyorum… Kalkınmayı, refahı ve istikrarı sağlamanın en önemli yollarından birinin hukuk devleti ilkesi olduğunu biliyoruz.” (13 Kasım)
Evet, doğru…Ekonomi bir aşamaya geldikten sonra, daha ileri gitmenin yolunun hukuktan geçtiğini artık herkes söylüyor.
İktidar ekonominin teknik dümenlerinin başına Naci Ağbal ve Lütfi Elvan’ı atayarak, acı ilaçtan bahsederek, hukuk devleti vurgusu yaparak reform umudu yarattı.
Bu umut, dövizi aşağı çekmeye yetmişti. Hele faiz yüzde 15’e çıkarılınca Dolar 7.52 liraya inmişti.
‘FAİZ SEBEPTİR’ SÖYLEMİ
Hele Adalet Bakanı Gül de sık sık yaptığı gibi güzel vecizelerle konuşunca hukuk reformu olacak beklentisi doğmuştu…
Hele de başına saksı düşmüş gibi HSK birdenbire Osman Kavala dosyalarını isteyince, hukuk reformu beklentisi daha bir güçlenmişti.
İlk tereddüt Erdoğan’ın “faiz sebeptir, enflasyon sonuçtur” sözünü tekrarlamasıyla başladı. Bu sözün bilimsel referansları hiç gösterilmediği gibi ekonomiyi krize sokan politikalar da aynı sözle yürütüldüğü için piyasalarda “ne değişecek?” tereddüdü doğdu.
Bülent Arınç’a kızan Cumhurbaşkanı Erdoğan sakince yazılı bir açıklamayla, “Arınç’ın şahsi görüşleridir, benimle ilgisi yok” diyebilirdi. Fakat Arınç’a yüklenmekle kalmadı, Demirtaş ve Kavala hakkında söyledikleri hukuk reformunun nasıl bir şey olacağı konusunda tereddütlere yol açtı. Her ikisi hakkında da AİHM kararlarının bulunması, her iki dosyanın da “görülmekte olan dava” olması “ne değişecek” sorularına yol açtı.
Arınç istifa etti, zaten hukuk konusunda uzun süre birlikte yürümeleri mümkün değildi.
KAVALA DOSYASI
Yürütme erkinin başı olan Cumhurbaşkanı’nın “görülmekte olan davalar” hakkında hüküm ifade eden konuşmaları, uluslararası hukuk kurumlarında yargıya baskı olarak kaydedilmektedir.
Bu yüzden “refahı ve istikrarı sağlamanın en önemli yollarından birinin hukuk devleti ilkesi olduğunu biliyoruz” demesi, Erdoğan’ın kendisinin beklediği kalıcı bir pozitif etki yaratmıyor.
Halbuki sermayeyi de oralardan bekliyoruz.
Üstelik, Osman Kavala hakkında 30. Ağır Ceza Mahkemesi’nin 18 Şubat 2020 günlü kararı var. Kararda, Kavala’nın, Açık Toplum Vakfı’nın ve Anadolu Kültür A.Ş’nin “Gezi olaylarını finanse ettiğini gösteren herhangi bir delil sunulmadığı… Gezi eylemlerini finanse ettiği şeklindeki iddianın soyut ve havada kaldığı” yazılıdır. MASAK raporunda da durum böyledir. (Karar No: 2020/34, sf. 314, paragraf 5.)
Mahkeme beraat kararı vermişti; siyaset tutuklu kalmasını istiyor ya, Kavala için bu defa 15 Temmuz darbe teşebbüsünden dava açıldı, hâlâ içeride!
REFORM ÜMİDİ
Mesele Kavala’nın şahsı değil. Bu dosyada Türkiye’de hukukun durumu kısa bir tarihçe gibi görmek mümkündür. Ondan dolayı simge niteliğindeki dosyalardan biridir.
Ekonomik krizin yanlış iktisat politikaları kadar hukuk ihlallerinden da kaynaklandığı görülmüş olmalı ki ekonominin teknik yönetimi değiştirilmiş; acı ilaç denilmiş, hukuk vurgulanmıştı…
Ama siyaset değişmeden beklenen etkisi olmuyor işte.
Bu satırlar yazılırken dolar yine 8 lirayı görmüştü, 7.9’larda dolaşıyordu.
Faiz artışı boşa gittiğinden değil, reform ümidi zayıfladığından…
27/11/2020 00:38
CB sistemi neye yaradı?
140
Cumhurbaşkanı hükümet sistemi üzerindeki tartışmalar gittikçe artıyor. Araştırmacı İbrahim Uslu’ya göre parlamenter sistemi isteyenlerin oranı yüzde 60’ı bulmuştur. İktidarın muazzam propagandasına rağmen hem de…
Zira, çok geniş yetkileri tek makamda toplayan bu sistemin tam ve resmen uygulandığı son iki yılda hiçbir şey iyileşmedi.
Terörle mücadeleyi elbette takdir etmek lazım ama parlamenter dönemde de bu mücadele etkin olarak yürütülüyordu.
Terörle mücadelenin sistemle alakası yok.
Sistemin başarı veya başarısızlığını ölçecek veriler, ancak bu sistemin ürünü olan uygulamalarda görülebilir…
KARARNAMELER YÖNETİMİ
Cumhurbaşkanın tek imzasıyla çıkarılan ve devletin yürütme yapısında köklü değişikler yapan kararnameler yeni sistemi ölçmek için önemli verilerdir…
Prof. Kemal Gözler hocamızın tespitlerine göre, CB kararnamelerinde 17 defa Devlet Personel Başkanlığı’na atıf yapılmıştı, ama ardından böylesine önemli bir kurum 9 Temmuz 2019’da kaldırıldı!
Çeşitli kararnamelerde “kamu tüzelkişiliği” kavramı karıştırılmış veya yanlış kullanılmıştır. Tipik örnek Varlık Fonu yönetimin hukuki niteliğindeki belirsizliktir.
Kişileri yükseltmek için kanunlarda, mesela YÖK kanununda kararnamelerle değişiklikler yapıldı.
Sistem yürürlüğe girdikten sonraki bir buçuk yılda 55 CB kararnamesi çıkarıldı, bunların 31 tanesi, önceki kararnameleri düzeltmek veya değiştirmek içindi!
Anayasa ve idare hukuku alanlarında uluslararası saygınlığa sahip Prof. Kemal Gözler şöyle diyor:
“Anayasa ve idare hukukçuları olarak bizler, her gün, içinden çıkamadığımız, bazen anlayamadığımız, idare hukukunda nereye koyacağımızı şaşırdığımız yığınla uygulamayla karşılaşıyoruz…”
Prof. Gözler’in şu makalesini okurlarıma tavsiye ederim: https://www.anayasa.gen.tr/cbhs-bilanco.htm
KURUMLARIN AŞINMASI
Uygulamaya yansıyan en büyük sorun, kurumların aşınmasıdır. Tipik örnek, Merkez Bankası’nın bağımsızlığının KHK’larla kaldırılması ve 16 ay arayla yönetimde değişiklik yapılmasıdır.
Halbuki değiştirilmeden önceki kanuna göre Merkez Bankası Başkanı 5 yıl süre ile atanırdı, atamalar tek imzayla değil, Bakanlar Kurulu Kararıyla yapılırdı.
Nitekim Erdem Başçı Nisan 2011’den Nisan 2016’ya kadar 5 yıl TCMB Başkanı olarak görev yapmıştı.
Bu süre içinde, Ali Babacan, Mehmet Şimşek ve Ahmet Davutoğlu’nun da siyasi desteğiyle kurumun bağımsızlığını korudu. Bu sayede ne döviz rezervleri erimiş, ne de faiz ve döviz fırlamıştı.
Uluslararası kurumlar da TCMB’ye güvensizlik ifade eden bir rapor yayınlamamıştı.
CB Hükümet sistemindeki durumu ise gözler önünde.
Türkiye’nin iktisat beyni olan DPT bu sistemde ne oldu?..
TÜİK, ilk kuruluş tarihi olan 1891’den bu yana hiç bugünkü gibi verileri tartışılan bir kurum olmuş muydu?
Yargının hazin durumu başlı başına bir sorun.
Parlamenter sistemdeki “bakanlar kurulu” ve “partisiz cumhurbaşkanı” kurumları son derece önemliydi. Bakanlar Kurulu’nda Ali Babacan, ekonomiye zarar vereceğini gördüğü kararnameleri imzalamadığını, Varlık Fonu’nu böyle engellediğini TV’lerde anlattı.
Abdullah Gül de kanunları komisyon ya da genel kurul aşamalarında düzelttirdiğini örnekler vererek anlatmıştı.
KURALLAR VE KURUMLAR
Bu vatan hepimizin, aynı ülkenin ekmeğini paylaşıyoruz. Ülkenin verimli yönetilebilmesi için hayati derece önemli olan bu tür asli sorunlara “kim?” diye değil, “sizden-bizden” diye hiç değil, “nasıl?” diye sorarak bakmalıyız…
Bilimin de milletçe tecrübelerimizin de gösterdiği gerçek şudur: Devlet yönetiminde istikranın, güvenin, verimliliğin ön şartı “kurallar ve kurumlar”dır.
Siyaset bilimci Juan Linz daha 1990 yılında yayınladığı araştırmasında başkanlık sisteminde devlet yönetiminin “kişiselleştiğini” yazmıştı. Bizdeki CB sistemi klasik başkanlık sisteminden farklıdır, kişiselleşme daha ileri boyutlardadır.
Kurallar gevşeyip kurumlar aşınınca, bütün uluslararası raporlarında sıramız aşağılara indi.
Elbette hiçbir sistem mucize getirmez.
Parlamenter sistem “kurallar ve kurumlar” yönetimi için daha müsaittir.
Nihayet, belirleyici olan uygulanan politikaların doğru veya yanlış olmasıdır; onlar da neticeleriyle ölçülür.
29/11/2020 00:33
İktidar TÜSİAD’ı dinledi!
126
TÜSİAD’ın sesini kısmış bir iktidar, iki bakanla bir Merkez Bankası Başkanı’nı TÜSİAD’a göndererek görüşmelere başladı.
Dün de TOBB’la görüştüler. Görüşmeler devam edecek.
Elbette olumlu…
Hazine ve Maliye Bakanı Lütfi Elvan’la Merkez Bankası Başkanı Naci Ağbal ideolojik takıntılardan uzak rasyonel isimler. Adalet Bakanı Gül, uygulamada kayda değer bir gelişme olmasa da “reform”un söylemini bari yürüten bir Bakan…
TÜSİAD’daki görüşmede aynı objektif dili konuştuklarını, çözümler konusunda görüş birliği olmasa bile önemli oranda görüş benzerliği olduğunu düşünüyorum.
Hoşuna gitmeyen sesleri kısma, eleştirileri susturma alışkanlığı içindeki iktidarın, nihayet çeşitli kesimleri “dinleme” ihtiyacını duymasını tabii ki önemsemek gerekir.
ZAMANINDA ELEŞTİRİ
İktidarın TÜSİAD’la sadece ekonomiyi değil, hukuk ve insan haklarını konuşacak olması dikkatinizi çekti, değil mi?
Görüyor musunuz, ekonomi nasıl da hukukla, insan haklarıyla ilgilidir.
Onun için TÜSİAD’ın bu alanlarda raporlar yayınladı, açıklamalar yaptı ama iktidarın sert tepkileriyle karşılaştı.
TÜSİAD’ın eski başkanlarından Muharrem Yılmaz, “ihale yasası onlarca kez değiştirilen böyle bir ülkeye yabancı sermayenin gelmesi mümkün değildir” demişti. (23 Ocak 2014)
Bu eleştiri karşısında ne yapılmalıydı?
İhale yasasını nasıl bozmuşuz, nasıl düzeltmeliyiz diye araştırmalar, görüşmeler yapılmalıydı, değil mi?
Ama Başbakan Erdoğan, “dünyanın hiçbir yerinde Kendi ülkesini dışarıda kötüleyen bir işveren örgütü bulamazsınız, dünyanın her yerinde bunun adı ihanettir” diyerek TÜSİAD’ı suçlamıştı. (28 Ocak 2014)
Halbuki Maliye Bakanı Mehmet Şimşek da aynı 2014 yılında şunları söylemişti:
“Sayıştay denetimi gözümüzü açtı… Elimden gelse Kamu İhale Kanunu’ndaki tüm istisnaları kaldırırım. Avrupa Birliği mevzuatı neyse aynısının Türkiye’de uygulanması gerekir…” (5 Kasım 2014)
‘İstisnalar’ yani ihale açmadan istediğin şirkete iş verilmesi.
Şimşek de etkili olamamıştı.
SORUNLAR BİRİKİNCE
Olaylar da gösterdi ki 2014 yılında Kamu İhale Kanunu’na yöneltilen o eleştiriler haklıymış. Ama dikkate alınıp düzeltmek yerine ihanetle suçlanıp konu kapatılmıştı.
Ahmet Davutoğlu, 2019’daki açıklamasında “İhale kanunundaki istisnanalar kanunun kendisini işlemez hale getirdi.” (22 Nisan 2019)
Sadece TÜSİAD değil, birçok kuruluşun eleştirileri oldu,
Sadece İhale Kanunu da değil, hukuk ve yargıyla ilgili birçok eleştiri oldu.
Cumhurbaşkanı “geleceğimizi Avrupa’da tasavvur ediyoruz” dedi değil mi? Ama yetkili AB organlarının CB sistemi ve yargı bağımsızlığı konularında çok ciddi eleştirileri var.
Eserleri yurt dışında da saygı gören ekonomist ve hukukçularımızın eleştirileri var; ama TV’lere çıkamıyorlar, eleştirileri dar teknik düzeyde kalıyor.
Bu eleştiriler zamanında dikkate alınsaydı, hatalar asgari düzeye inerdi. Böyle olmadı, eleştiriler etkisizleştirildi, hatalar da birikmeye devam etti…
Sonunda, yaşamakta olduğumuz ağır iktisadi sorular patlak verdi.
ŞERİF MARDİN DİYOR Kİ
Bizzat iktidar ve hatta tüm AK Parti camiası düşünmeli: Zamanında yapılan eleştirileri dinleyip görüşmeleri o zaman yaparak çözümler getirmek gerekmiyor muymuş?
İhanet suçlamalarıyla bastırmak, TV ve gazetelerde eleştirileri susturmak ve böylece sorunların birikip nihayet ekonomik krizin patlamasına yol açmak iyi mi oldu?
Merhum Şerif Mardin Hocamız, “Türk Modernleşmesi” adlı eserinde yayınlanan 1966 tarihli makalesinde şöyle diyordu:
“Türkiye’de muhalefetin sürekli boğazının sıkılmasının yol açtığı en önemli kayıp, sosyal ve iktisadi yaratıcığın engellenmesi olmuştur.” (S. 191-192)
Ortalama kalkınma hızımız niye çok lüksek değil? Niye bir Uzak Doğu mucizesi başaramadık?
Bir de bu açıdan düşünmek gerekmiyor mu?
AK Parti, “cumhuriyet tarihinde görülmemiş” kalkınmadan bahsediyordu fakat bu onun “AB sürecinde” geçen ilk iki döneminin eseridir. 220 milyar dolar dış yatırımın geldiği dönem!
Eleştirilerin bastırılması, hukukun siyaset elinde araçsal hale getirilmesi ve bu yüzden yanlışların düzeltilememesi sonucu yaşadığımız iktisadi kriz, bizi on yıl geriye götürdü.
İktidarın reform söylemindeki samimiyet testi, hukukun üstünlüğü, yargı bağımsızlığı, temel hak ve hürriyetler alanındaki davranışına bağlıdır.
İnşallah olumlu olur.
01/12/2020 00:34
Erdoğan mı Kılıçdaroğlu mu?
148
Cumhurbaşkanı ve AK Parti genel Başkanı Erdoğan’ın “yargıya emir ve talimat” yasağını hatırlatması iyi oldu.
Biliyorsunuz, Bülent Arınç’ın sözlerine kızan Erdoğan, partisinin grup kürsüsünden yargıya şöyle seslenmişti:
“Buradan yargıya sesleniyorum. Diyorum ki, değerli yargı mensupları Anayasa’nın 138. maddesi beni ne kadar muhatap alıyorsa, benim dışımdakileri de muhatap alıyor. 138. maddeyi eze eze kullananlara karşı gereğini neden yapmıyorsunuz?.. Size birilerinin talimat verme hakkı var mı?.. Benim ne kadar talimat verme hakkım yoksa, ana muhalefettekilerin de yok. Bu talimatlar verilirken niçin gereğini yapmıyorsunuz?.. Atılan adımlar karşısında yargının sessiz kalmasını ben kabullenemiyorum.” (25 Kasım)
Bu Türkiye’deki en yüksek ve en yetkili makamın, hakim ve savcılara hitabıydı.
NE FARK VAR?
Yargıyı ve mahkeme kararlarını eleştirmek, “mahkeme şöyle karar vermeli’ diye fikir açıklamak suç değildir. Suç olan, “emir ve talimat” vermektir.
O halde hukuki sorun bellidir: Kimin sözleri “talimat” niteliğindedir ve anayasaya aykırıdır? Kimin sözleri fikir açıklama niteliğindedir?
Erdoğan “benim ne kadar talimat verme hakkım yoksa, ana muhalefettekilerin de yok” diyor, o halde soralım:
CHP lideri Kılıçdaroğlu’nun adalet yürüyüşünü biliyoruz. İsimler vererek gazetecilerin, politikacıların tahliye edilmesini isteyen ısrarlı konuşmalarını da biliyoruz.
Kılıçdaroğlu’nun “tutuklamayın” ya da “tahliye edin” dediği bir kimse hakkında Erdoğan’ın “tutuklayın” yahut “tutukluluğunu devam ettirin” demesi arasında hukuki fark var mı?
Erdoğan Cumhurbaşkanı olmasaydı hiçbir fark olmazdı.
Ama Erdoğan, hukuki terimle “kamu otoritesi”dir, “kamu yetkilisi”dir, yetki kullanan “kamu görevlisi”dir.
Bu kavramları AİHM ve AYM kararlarından aldım.
‘KAMU GÖREVLİLERİ’
AİHM’ye göre yargılanan bir kimse hakkında konuşan “kamu görevlileri” (public officials) o kişiyi kamuoyuna “suçlu” diye gösteremezler, bu “masumiyet karinesi”nin ihlali olur. Zira yargılanan kişi “şüpheli”dir, henüz “suçlu” değil. (Case of Daktaras v. Lithuania, 20.10.2010)
Bizim Anayasa Mahkemesi’ne göre:
“Hiç kimse suçluluğu hükmen sabit oluncaya kadar yargılama makamları ve kamu otoriteleri tarafından suçlu olarak nitelendirilemez ve suçlu muamelesine tâbi tutulamaz.” (B. No: 2012/665, 13.6.2013)
Evet yine “kamu otoriteleri” kavramı…
Bir gazetecinin, hukukçunun, politikacının “görülmekte olan dava” hakkında şu veya bu yönde konuşması mahkemeleri etkilemez. Çoğulcu bir toplumda aksi yönde konuşanlar da olur zaten.
Ama CB sisteminde, Cumhurbaşkanı HSK üyelerini atamaktadır, yüksek yargı üyelerini atamaktadır, iktidar partisinin genel başkanı olarak bütün iktidar yetkilerine hakimdir.
Konuşmalarıyla tutuklamalara etkili olduğu, AİHM kararlarında yazılıdır. (AİHM, Osman Kavala Kararı, No. 28749/18)
Kılıçdaroğlu ya da Arınç’ın böyle bir gücü olabilir mi?
YÜKSEK STANDART
Kılıçdaroğlu hakimlerin yerini değiştirtebilir mi? Ama Kılıçdaroğlu aleyhine açılan Man Adası davasında üç hakimin üçü de değiştirildi. Enis Berberoğlu davasında ve siyasi hassasiyet gösterilen çeşitli davalarda hakimlerin âniden değiştirilmesi dikkat çekicidir.
Böyle dikkat çekici hakim atamaları artık hukuk fakültelerindeki pratik çalışmalarında etüt ve sınav konusu olmaktadır.
Prof. Kemal Gözler’in 10. Baskısı yeni yayınlanan “Türk Anayasa Hukuku, Pratik Çalışmaları” adlı akademik kitabında böyle birçok örnek görebilirsiniz. (Ekin Basın Dağım)
Bülent Arınç, “tahliye edilmeliler” diyerek AİHM kararının tekrarı niteliğindeki görüşünü ifade etti. Bu yüzden 138. Maddeyi ihlal etmiş olabilir mi?
İfadeye çağrılması bile siyasi olur, hukuki olmaz.
Görülüyor ki “masumiyet karinesi” ve 138. Madde öncelikle “kamu otoriteleri”nin uyması, özen göstermesi gereken yüksek hukuk devleti normlarıdır.
Böylesine sık dokuyup ince elemek mi lazım?!
Elbette lazım.
Gelişmiş toplum ve demokratik hukuk devleti seviyesine yükselmenin başka yolu yok.
02/12/2020 00:17
Kriz yönetimi?
81
Türkiye ekonomisi üçüncü çeyrekte 6.7 oranında büyümüş. Fakat iktidarın propaganda makinası bile “uçuyoruz, pik yaptık, gelişmiş ülkelerden iyiyiz” gibi bildiğimiz lafları etmiyor.
Hatta Hazine ve Maliye Bakanı Lütfi Elvan, politikacı gibi değil, teknokrat gibi “yurt içi talep artışı etkili oldu” diye konuştu.
Ne dersiniz? Lütfi Elvan böyle teknokrat gibi mi konuşmalıydı, yoksa partisinin tarzına pek uygun düşen bir propaganda makinesi gibi mi?!
Bu soru bir krizin nasıl yönetilmesi gerektiği konusunda olağanüstü derecede önemlidir.
SİYASİ TUTKU
Politikacının birinci saiki, güdüsü güçlenmektir, daha fazla, daha fazla güç… Bu öyle bir tutkudur ki, 1954 seçimlerinde Demokrat Parti parlamentonun yüzde 92’sini kazandığı halde, buna doymayan Cumhurbaşkanı Celal Bayar, “bize oy vermeyen Kırşehir’in halledilmesini”ni buyurmuş, Menderes de ona uymuştu!
Osman Bölükbaşı’ya oy veren Kırşehir kanunla ilçe yapılarak cezalandırılmıştı!
Halbuki ekonomilerin, bu politik tutkulardan korunması gereken bir rasyonalizmi vardır, ya da olmalıdır.
Nobel ödüllü iktisatçılar Finn Kydland ve Edward Prescott; politikacıların seçim takviminden ve oy beklentilerinden çok etkilendiklerini, halbuki para politikalarında buna göre değil, ekonomik zamanlamaya göre karar vermek gerektiğini ispat ettiler.
Bunun anlamı Merkez Bankalarının bağımsız olmasıdır.
Kriz dönemlerinde de sorun aynıdır: Çözümler teknokrat zihniyetiyle hazırlanmalı, uygulanmalı, bu konuda güven yaratılmalıdır.
Onun içindir ki Lütfi Elvan’ın teknokrat tavrını doğru buluyorum, inşallah ısrarlı ve sebatlı olur.
ÖZAL VE DERVİŞ
1979 yılında Türkiye döviz kıtlığından petrol ithal edemiyor, pazara taşınamayan ürünler tarlada çürüyor, başbakanlık binasında bile herkes paltoyla çalışıyordu.
Böyle bir kiriz döneminde ara seçimleri kazanarak iktidara gelen Süleyman Demirel, Turgut Özal’ı DPT müsteşarı yaptı, ona “bakanlar üstü” yetki verdi.
İktisat dünyası Özal’ı, düşüncelerini biliyordu, yani “öngörülebilir”di. Görüşlerinde rasyonel ve kararlı olduğu biliniyordu yani “güvenilir” idi.
Özal ve teknik ekibi, hiçbir seçim hesabı olmadan, tabii Başbakan Demirel’in bilgisi dahilinde, “24 Ocak Kararları”nı hazırladılar ve uyguladılar.
Siyasi irade elbette Başbakan Demirel’indi, ama “araçsal yönetim” yetkisi tamamen Özal’a aitti.
Özal ve ekibi tam yetkiliydi, kararlar iktisadi rasyonalizme uygundu, kriz aşıldı, Türkiye kapalı ekonomiden açık ekonomiye giriş yaptı.
Başka bir örnek Ecevit hükümetinin ekonomide kriz yönetiminin başına Kemal Derviş’i getirmesidir. 1980’de Özal neyse, 2001’de Kemal derviş odur: 2001 reformları Merkez Bankası’nı bağımsızlaştırdı, sağlam bir mali sistem kurdu.; 2015’ten itibaren bozuluncaya kadar…
TÜRKİYE ZOR DURUMDA
Kriz yönetimlerinin başarısı, gerekli politikaları teknik olarak hazırlayacak ve uygulayacak uzman ve güvenilir bir isimin başkanlığında teknik ekibin yetkili olmasıdır.
Siyasetçi siyaset yaparken, teknik uzmanlık ve kararlılık gerektiren reform konularında gözler bu ekipte olacak, piyasalara güveni bu ekip verecektir.
Güveni sürdürmeleri, siyasi propaganda büyüsüne kapılmadan net bir reform diliyle konuşmaları ve uygulamalarıyla kararlılıklarını göstermelerine bağlıdır.
Hem reform deyip hem “faiz sebeptir…” diyerek politik dille konuşulursa reform meltemi yelkenleri dolduran rüzgara dönüşmez…
İyi Parti lideri Meral Akşener, Cumhurbaşkanı Erdoğan’a, ekonomide yetkili ve sorumlu güvenilir bir ismi CB yardımcısı olarak atamasını tavsiye etmişti. Gerçekten reform isteniyorsa, çok politize olmamış, ideolojik değil teknik kimliğiyle bilinen, piyasalara güven verecek bir isim, gerçek bir reformun başlangıcı olabilir.
Beştepe’de tam bir buçuk sene önce büyük tantanalarla “Yargı Reform stratejisi” açıklandı da reform demeye layık ne yapıldı? Hiç…
Türkiye bugün içte de dışta da zor durumdadır; “reform” kavramı bu defa da öyle boş çıkmamalı.
İçte ve dışta yüksek düzeyde güven oluşturmadan hiçbir yüksek dozlu siyasi nutuk sorun çözmüyor, bunu görmüş olmalıyız.
4/12/2020 00:37
Yedi düvele meydan okumak
142
AK Parti Grup Başkanvekili Emin Akbaşoğlu’nun şu sözlerine bakalım:
“Erdoğan’a ‘kimsin sen?’ diyen sayın Kılıçdaroğlu’na buradan hatırlatmak istiyorum. Yedi düvele meydan okuyan ve ‘dünya 5’ten büyüktür’ diye haykıran bir liderdir, kahraman bir liderdir Recep Tayyip Erdoğan.”
Bir milletvekilinin liderini beğenmesi tabiidir.
Hayran da olabilirler. Lideri ululaştırmak anlamına gelen “lider kültü” diye bir kavram da vardır.
Benim üzerinde durmak isteğim sorun “yedi düvele meydan okuma” hamasetidir.
Erdoğan da birkaç defa kullandı bu kavramı.
Coşku veren bir kavramdır ama “rasyonel” olarak sormamız gereken bir soru var: Yedi düvele meydan okumak doğru bir politika mıdır?
DÜNYA SAVAŞINDA
Evvela şu gerçeği görmeliyiz: Biz Birinci Dünya Savaşı’nda bile yedi düvele meydan okumadık. Savaşa girince mecburen karşımızda “yedi düvel”i bulduk.
Savaş öncesinde İttihatçılar İngiltere’yle, Fransa’yla ittifak yapmak için çok çalıştılar. Rusya ile anlaşmak için Sadrazam Talat Paşa Kırım’a giderek Çar’la konuştu.
Fakat Osmanlı ile ittifaka yanaşmadılar çünkü onların derdi “sanayi mucizesi” yaratmış olan Almanya idi…
Tarihçi Mustafa Aksakal’ın “Harb-i Umumi Eşiğinde Osmanlı: Osmanlı Devleti Son Savaşına Nasıl Girdi?” adlı ufuk açıcı eserinde yeni belgelerle gösterdiği gibi, Enver Paşa öyle Pan-Türkizm, Pan-İslamizm hayalleriyle değil, başka türlü ittifak yapma imkanı olmadığı için Almanya ile ittifak yaptı.
Entelektüel Sadrazam Sait Halim Paşa da Almanya ile ittifakın zorunlu olduğunu anlatmıştır.
Osmanlı, kendi başına savaş dışı kalabilecek güçte değildi!
Sorun, Enver Paşa’nın bahar aylarını beklemeden savaşa girmesidir; Sarıkamış faciası!
Diğer bir faktör, Abdülhamit’in zaten askerî modernleşme amacıyla orduyu Almanlara açmış olmasıydı.
Bu konuda İlber Ortaylı’nın “Osmanlı İmparatorluğunda Alman Nüfuzu” adlı eserini tavsiye ederim.
Birinci Dünya Savaşı’nı Türk kahramanlığıyla, Türk kanıyla fakat Alman endüstrisinin lojistiğiyle yürüttük.
‘ÜMMET COĞRAFYASI’NDA…
Cihat ilanı, Pantürkizm ve Panislamizm politikaları savaşa girmemizin sebebi değildi. Savaşa girdikten sonra manevi motivasyon geliştirmek ve mümkünse İslam dünyasında İngilizlere karşı ayaklanmalar sağlamak için başvurulan politikalardı.
“Yedi düvel” kavramı da öyledir.
Bugün heyecanla dinlediğimiz Mehter Marşlarını İttihatçılar yazdılar, bestelediler:
“Artar cihatla şânımız
Fahr-i Resul sultanımız...”
Mehmet Akif, Teşkilat-ı Mahsusa’da bu vatan müdafaası duygusuyla çalıştı.
O dönemde hamaset gerekliydi…
Ama bugün “gönül coğrafyamız… yedi düvel… Lozan’ı bize yutturdular” gibi duygularla politika yapmak, Avrupalılara “Haçlı ittifakı”, Araplara “topunuz bir olsanız” gibi sözlerle meydan okumak iyi sonuç vermedi.
Yüzyıllık tarihinde Cumhuriyet Türkiyesi ilk defa bu dönemde “ümmet coğrafyası”nda Katar’dan başka dostu olmayan bir ülke haline geldi.
Atatürk-İnönü dönemlerinde bağımsız Arap devletleriyle ilişkilerimiz iyiydi.
Bugün burnumuzun dibinde, Doğu Akdeniz’deki yalnızlığımız ortada: Mısır’ı niye Yunanistan’ın kucağına ittik? Bunun “rasyonel” bir sebebi, bir hesabı var mı?
RASYONEL POLİTİKA
Tarih, diplomasinin ders kitabıdır! Fakat tarihe hamasetle bakınca ders çıkarmak mümkün olmuyor. Hamaset, yabancı elçiye “Osmanlı tokatı” atan bir Abdülhamid uydurdu, “Payitaht” dizisinde!
Halbuki Abdülhamid bir diplomattı. Ona buna meydan okumamış, ihtiyat ve basiretle uyguladığı denge siyasetiyle devletin erken çöküşünü önlemiştir.
1897’de Amerikan Büyükelçisi Straus’un ricasıyla, Filipin ve Cava Müslümanlarına ABD hakimiyetini kabul etmelerini tavsiye eden, Abdülhamit’tir. (Kemal Karpat, İslam’ın Siyasallaşması, s. 377-378)
İngiltere’ye karşı Amerika’yı bir denge faktörü olarak kullanmak istemişti.
Abdülhamid’in bu örneği ile Mısır’ı Yunanistan’ın kucağına itmemizi mukayese edebiliriz.
Abdülhamid İslamcılar tarafından idolleştirildiği için onun diplomasisinden örnek verdim.
İktidar ilk iki dönemindeki başarılarını “AB süreci”nde rasyonel politikalarla sağladı; ülkeyi krize getiren politikalarına ise hamaset eşlik etti zaten.
Türkiye Cumhuriyeti’nin klasik diplomasisi bugün için de en doğru yoldur: İmparatorluk çağrışımı yaratmaktan sakınmak, Araplar arası ihtilaflara karışmamak, dostları artırmak…
6/12/2020 00:19
Otoriter kültür
110
Cumhurbaşkanlığı hükümet sisteminin ülkeye iyilik getirmediğini, aşağı doğru giden bütün rakamlarda görebilirsiniz.
Bu sistemde kurumların nasıl zaafa uğradığının fevkalade önemli bir göstergesi, Türkiye’nin “kurumsal güçlülük” puanındaki düşüşledir.
Ne demek bu? Mesela Merkez Bankası’nın bağımsızlığı demektir, HSK’nın bağımsızlığı demektir, Düzenleme ve Denetleme kurumlarının bağımsızlığı demektir!
Kurumların siyasi otorite altında ezilmesi, nihayet ekonominin küçülmesiyle sonuçlandı.
TCMB Başkanı Murat Çetinkaya “laf dinlemiyor” gerekçesiyle görevden alındıktan sonra, Fitch adlı kuruluş, “Türkiye’de kurumların bağımsızlığında, ekonomi politikalarının tutarlılık ve kredibilitesinde bozulmalar” olduğuna, bu durumun “Türkiye’ye yabancı sermaye akışını olumsuz etkileyeceğine” dikkat çekmişti. (13 Temmuz 2019)
Doğru olmadığını kim söyleyebilir?
KÜLTÜR VE KURUMLAR
Fakat iktidarda bir eleştiri-müzakere süreci ortaya çıkmadı. Kurumlar boyun eğdi, Meclis grubu zaten itaatkardı; yanlışların üst üste birikerek devam etmesi, ekonomiyi krize sürükledi.
Halbuki kurumlaşmış demokrasilerde siyasi irade Merkez Bankası’nı bozamaz, yargıya söz geçiremez, üniversitelerin, enstitülerin iç işleyişine karışamazdı; parlamento bir onay makamına dönüştürülemezdi.
“Açık Toplum ve Düşmanları” kitabının yazarı bilim felsefecisi Karl Popper, bu sebepledir ki, demokrasiyi “yanlış politikaların düzeltilebildiği rejim” olarak tanımlamıştır.
Fakat eleştiri-müzakere mekanizmaları işlemiyorsa, bu ‘düzeltici’ işlemler yapılamıyor, toplumlar “orta gelir” düzeyinde dolanıp duruyorlar.
Güçlü demokratik kurumlar ve hür tartışma ortamı olmadan gelişmiş ülke olmak mümkün değil.
Bu konuda hukukçu Mehmet Gün’ün “Türkiye’nin Orta Demokrasi Sorunları ve Çözüm Yolları” adlı kitabını tavsiye ederim.
İKİ AMERİKA
Değerli hocamız Prof. Ergun Özbudun, Karar TV’deki mülakatta, problemin kültür ve kurumlarla ilgili yönünü vurgulayarak şöyle demişti:
"Latin Amerika ülkeleri, ABD'nin başkanlık sistemini alarak yola çıktılar ama otoriter ve istikrarsız yönetimler ortaya çıktı, başarısız oldular."
ABD’de baştan itibaren siyasetin emrine girmeyi reddeden güçlü sivil toplum vardı. Bağımsız anayasa mahkemesi, bağımsız Fed ve kökleşmiş kuvvetler ayrılığı kurumları vardı…
Bunlar olmadan getirilen başkanlık istemi Latin Amerika’da "Caudillo” (Şef) rejimlerine döndü. Siyaset de caudillo’ların güç savaşına döndü, gelişmiş toplum olamadılar.
Ergun Özbudun hocamız, 2003’te yayınlanan “Çağdaş Türk Politikası” adlı kitabında, bizdeki siyasi kültürle Latin Amerika arasında benzerlikler olduğunu belirterek, demokrasinin konsolidasyonu için kültür ve kurumlar faktörünün önemine dikkat çekmişti. (Doğan Kitap)
Gelişmeler Özbudun’un endişesini doğruladı maalesef.
Artık demokrasiyi de de ekonomiyi de “kimi seçeceğiz” sorusunun ötesinde, kurumlar ve siyasi kütür sorunlarıyla birlikte düşünmek zorundayız.
YÜZ YILLIK KAVGA
Yüzyıl önce Meşrutiyet İslamcıları, sorunların içinde yaşadıkları için bu gerçeği görüyorlar, “istibdat” sistemini de kültürünü de ciddi surette eleştiriyorlardı.
Filibeli Ahmet Hilmi Bey’in, Said Nursi’nin, Manzurizade’nin, Elmalılı Hamdi Efendi’nin, Mehmet Akif’in “istibdat” eleştirileri maalesef unutuldu, davaya sadakat kavramıyla itaat kültürü güçlendirildi.
Muhafazakarların itibar ettiği fıkıh âlimi Hayrettin Karaman da müstebit hükümdarların baskıları yüzünden İslam hukukunda “kamu hukuku”nun gelişmediğini yazdı…
Ama kendisi de ona itibar edenler de günümüzdeki sistem sorunlarına bakarken bunu hiç hatırlamalılar. CB sistemini alkışladılar “kamu hukuku” diye bir şey düşünmediler.
Kamu hukukunun temel konusu, siyasi otorite karşısında vatandaşların ve kurumların durumudur. Bu açıdan CB sisteminin nasıl bir şey olduğu ortada.
Tabii bizde kuvvetler ayrılığı ve güçlü kurumlar kültürünün, Tek Parti rejiminde bastırılması yüzünden seviyeye ulaşmadığını da belirtmeliyiz.
“Siz-biz” diye yüzyıldır kavga ediyoruz, Kimse “öteki”ni yok edemedi.
Artık bu ülkeyi nasıl “gelişmiş ülke” yaparız diye konuşmak, tartışmak gerekmiyor mu?
Gelişmiş ülke, yani özgürlükçü demokrasi, hukuk devleti, güçlü kurumlar ve yüksek refah…
07/12/2020 01:42
Ekonomi 2008’den sonra bozuldu
148
Merkez Bankası eski Başkanı, İYİ Parti’li Durmuş Yılmaz ekonomik kıskaçtan çıkışın reçetesini Taha Akyol’a anlattı.
2020 yılının üçüncü çeyrek büyümesi %6,7, olarak açıklandı. Nereden geliyor bu?
Türkiye ekonomisi 2020 yılı 3’üncü çeyrekte takvim etkisinden arındırılmamış şekilde bir önceki yılın aynı dönemine göre, %5,5 olan piyasa beklentisin üzerinde %6,7 büyüdü, bir önceki çeyreğe göre ise %15,6 büyüdü. OECD ülkeleri arasında en yüksek büyüme oranı olan bu rakam iktidara her zaman olduğu gibi sözde moral kaynağı oldu. Bakan Elvan biraz temkinliydi. “3’üncü çeyrek büyümesinde yurt içi talep artışı etkili oldu. Oluşabilecek riskleri göz ardı etmiyoruz. Makroekonomik, finansal ve fiyat istikrarını önceleyen politika çerçevemizle; dengeli ve istihdam oluşturan büyüme sürecini sürdürülebilir kılmayı amaçlıyoruz” dedi. Bakan Bey büyümenin istihdam yarat(a)madığını ve sürdürülmesinde güçlükler olduğunun farkındaydı. Olumlu bir gelişme.
Büyümenin alt bileşenleri, tüketim ve yatırım olarak nihai iç talepte önemli artış, net ihracatta tarihi düşük değerler. GSYH’nin üretim yönünden bileşenlerine bakıldığında Tarımın %6, Sanayinin %8, İnşaatın %6, Hizmetlerin %1 ve Finansın %41 büyüdüğünü görüyoruz. Harcamalar yönünden ise, Hane halkı tüketiminin %9, Kamu Harcamalarının %1, Sabit Sermaye Oluşumunun %23, İthalatın %16 arttığı; İhracatın ise %22 daraldığı görülmektedir. %5,1 de stoka üretim yapılmıştır.
İster üretim ister harcamalar hangi yönden değerlendirilirse değerlendirilsin büyümenin motorunun güçlü kredi büyümesi olduğu açıktır.2’nci çeyrekte kapanan ekonomi 3’üncü çeyrekte açılmış ve ekonomiye olağanüstü bir kredi desteği verilmiştir. Normalleşme döneminde toplam yurt içi talep %17 oranında artmıştır. Bu dönemde BDDK’nın zorlayıcı kredi tedbirleri ve düşük faiz oranları nedeniyle mevduat bankaları toplam kredileri %37,2, hane halkı tüketici kredileri %56,2 artmıştır. Konut ve dayanıklı tüketim mallarına olan talep artırmıştır.
Yurttaşlar büyümeyi hissedebildi mi? Sağlıklı değerlendirme için büyümeden ziyade istihdama odaklanmak daha doğrudur. Yüksek büyüme oranı istihdam yaratır, pandemi sürecinde kaybedilen gelirlerin bir bölümünü ikame eder. İlave istihdam yaratmak bir yana, büyüme var olan istihdamın bile sürdürülmesine olanak vermedi. İstihdam o kadar kötü etkilendi ki, istihdam ve büyüme 2020 yılı 1’inci çeyreğinde 100 kabul edilse büyüme 3’üncü çeyrekte 105’e yaklaşırken, istihdam 90’a geriliyor.
‘BORÇLA BÜYÜMEK’
Özetle, büyüme geniş halk kesimlerinin yaşantısına dokunmuyor. Geniş tanımlı işsizlik oranının %28,6’ya çıktığı ortamda emeğin GSYH’den aldığı pay %29,7 den %26,6’ya gerilemiştir. Bu husus oldukça dengesiz bir büyümeye işaret etmektedir.
3’üncü çeyrek büyümesinin en ilginç yönü 2018 3’üncü çeyreğinden 2020’nin 2’nci çeyreğine kadar 8 çeyrek negatif olan sabit sermaye yatırımlarının bu çeyrekte artıya geçerek %23 gibi bir artış göstermesidir. Bu son derece önemlidir. Ekonomi tekrar büyüme patikasına mı döndü? İş alemi fırsat bilip gelecekteki yatırımlarını öne çekmiş olabilir mi? %23 artan Sabit Sermaye Oluşumunun alt bileşeni içinde bu dönemde %57,6 artan Diğer Aktifler kalemi içinde %459,5 artan parasal olmayan altın ithalatı var. Altın ithalatının makine teçhizat yatırımı ile ne ilgisi var? TÜİK bunu açıklamalıdır.
Kısacası,2020 3’üncü çeyreğinde gerçekleşen büyümenin istihdam yaratamama yönünden dengesiz, kredi bağımlılığı nedeniyle sürdürülemez olduğu görülmektedir. 2017 yılının %7,4 büyümesinin sağlayan kredi büyümesinin sıkıntılarını yaşayan Türkiye’de kredilerin arabaya, altına ve dövize gitmesi düşündürücüdür.
‘PANDEMİ TAHVİLİ’
Türkiye’de borç ertelemesi ve kredi desteği yerine, pandemi mağdurlarına doğrudan hibe şeklinde gelir desteği verilebilir mi?
Yönetimler bir tercih yapmak zorunda kaldıklarında elbette sağlık seçilmeli ve ekonominin kapanma süresince yurttaşların beslenme ve barınma gibi temel ihtiyaçlarını karşılayabilecek gelirleri olmalı. Türkiye bunu tercih etmedi. Ağırlıklı olarak borç ertelemeleri ve kredi kolaylıkları sağladı.
Bütçe mali bir hareket alanı sunmasa da harcama kalemleri arasında yapılacak tercih değişiklikleri buna imkân tanır. Ayrıca; bu günler düşünülerek hareket edilseydi, TCMB yedek akçesi bu işe yeterdi Artık bunlar yok, ama hâlâ çözüm var. Pandeminin başında gerek uygulayıcılar gerekse akademisyenler; üzerinde iyi çalışılmış, giriş ve çıkış yöntemleri belirlenmiş, suiistimalden uzak şeffaf bir plan çerçevesinde Merkez Bankası kaynaklarının kullanılabileceği yönünde görüş bildirmişlerdir. Şimdi detayına girmeye gerek yok. Henüz vakit geçmiş değil ya kısa vadeli avans şeklinde ya da TCMB’ye ihraç edilecek özel tertip “Pandemi Tahvili” ile kaynak sağlanabilir. Çok hassas bir konu, kaş yapayım derken göz çıkarmamak için disiplin ve temiz sicil şart.
08/12/2020 00:14
Bu iktidarı eleştirmek
142
İktidar hakkında eleştirel bir şeyler yazılıp söylendiğinde gelen tepkiler çok önemli sosyolojik verilerdir. Bu tepkiler iktidarın nasıl bir sadakat tabanına dayandığını gösteriyor.
Tepkilerde ortaya çıkan ortak zihnî ve hissî davranış, konuya cevap vermeyi hiç düşünmeden kişiyi suçlamak şeklinde.
Dindar AK Partililer ise bu iktidarı eleştirmenin “vebalini” hatırlatıyor.
DESTEK VE ELEŞTİRİ
Ben bu iktidarı ilk iki döneminde destekledim. Sebebi özgürlükçü ve piyasa ekonomisi kurallarına bağlı reformlar yapmasıydı. İktidarın karşıtlarından “mürteci, satılmış, yalaka” gibi tepkiler gelirdi.
Savunduğum falanca reformla ilgili bir karşı-eleştiri yerine, beni kişi olarak suçlamak…
İktidarı eleştirmem şu konularda başladı: Sert siyaset, kutuplaştırıcı üslup, basına baskılar, Merkez Bankası bağımsızlığına ve Anayasa Mahkemesi’nin özgürlükçü kararlarına iktidarın ölçüsüz tepkileri, Sayıştay’ın yetkilerini kısıtlama girişimleri, Kamu İhale Yasası’ndaki bitmez tükenmek değişiklikler…
Bunları eleştirdikçe Ak Partililerden tepkiler gelmeye başladı.
Aydın Doğan’a satıldığım gibi tepkiler!
Yine aynı: Yazdığım konular üzerine karşı-eleştiri yerine, beni kişi olarak suçlamak…
Halbuki 28 Şubat’a karşı yazılarımı da iktidarın reformlarını destekleyen yazılarımı da iktidarın yanlışlarını eleştiren yazılarımı da Aydın Doğan’ın gazetelerinde özgürce yazdım.
METOT SURUNU
Büyük bir kültürel sorunumuzdur: Konu-odaklı ya da sorun-odaklı düşünememek…
Kişi-odaklı düşünmek, yani kişiye bağımlı ya da kişiye düşmanca…
Tarihe de olayları araştırmak yerine “Ulu Hakan” ve “Ulu Önder” şablonlardan bakmıyor muyuz?
Hukuk Fakültesinden hocam merhum Tarık Zafer Tunaya tarihçiliğimizde metodolojik bir çığır açmıştır. Hoca’nın kendi ifadesiyle:
“Atatürk’ün söylediklerinden olaylara değil, olaylardan Atatürk’e geldim.”
Olaylar, yani araştırmayla, bilgiyle bulunabilecek gerçekler…
Bilimin de temel metodu deney ve gözlem değil mi?
Evet, Nutuk okuyup olaylara bakmakla, olaylara baktıktan sonra dönüp Nutuk okumak farklı ufuklara götürür insanı.
OLAYLARDAN HAREKETLE
İktidara da “olaylardan hareketle” bakabilmeliyiz: İlk on yıl hangi politikalarla başarılıydı, sonra hangi yanlış politikalar ülkeyi bu hale getirdi?
Bunun için ciddi bilgi birikimi lazım. Ya da gerekli bilgilere sahip uzmanların özgürce konuşabilmeleri, bizlerin de onları dinleyebilmeleri lazım.
Onun içindir ki liberal demokrasi, yanlışların konuşulup düzeltilebileceği tek rejimdir.
Buna karşılık, karizmalara fazlaca bağlanmak, kişi (lider, şeyh, üstat) odaklı düşünmek bizde çok yaygındır. Hele bir de siyaseti dinle harmanlayınca ortaya daha büyük bir sorun çıkıyor: İtaatin dinî görev gibi algılanması…
Bazen bana “Müslümanların iktidarına yardımcı olman lazım, halbuki onu kötülüyorsun, bunun vebali var” şeklinde mesajlar geliyor. Halbuki mesela Merkez Bankası’nın bağımsızlığını ihlal etmenin sakıncalarını yazmışım…
Onunla bunun ne ilgisi var?
İSLAMDA İDARE
Nihat Ergün “Adım Adım Siyaset” adlı kitabında yazar: Merhum Erbakan’a karşı “Yenilikçiler” hareketi başlamıştır… Ortada birtakım insanlar “İslamda idare ömür boyudur” deyip geziyorlar! (Otto Yayınları)
Başa geçen ömür boyu orada kalır ve itaat edilir yani!
Delil mi? İşte, halifeler, padişahlar!
Halbuki Çin’de, Bizans’ta, ateşe tapan İran’da, Firavunların Mısır’ında da krallar ömür boyu hükmederlerdi.
Tarihî formları “din” zannetmek nasıl bir itaat, nasıl bir otoriter kültür ve zihnî betonlaşma yaratıyor, görüyor musunuz?
Böyle bir yapıda yanlış işleri görmek, göstermek ve eleştirerek düzeltmek mümkün olur mu?
Din açısından siyasete bakacaksak bu dinin adalet, dürüstlük, hakkaniyet, kul hakkı, , Hz. Ömer’in devlet idaresinde gördüğümüz şeffaflık ve hesap verirlik gibi ahlak ilkeleri açısından olmalıdır.
‘NEYİ BİLİYORUM?’
Kişi odaklı değil, konu odaklı düşünmeliyiz artık.
Bağımlı düşünmenin bir maraz, hür düşünmenin bir nimet olduğunu idrak etmeliyiz.
Ahkâm kestiğimiz, esip gürlediğimiz, şuna buna hakaret ettiğimiz bir konuda öncelikle “ben neyi biliyorum, neyi okudum” diye kendimizi sorgulamalıyız.
“Hiç bilenlerle bilmeyenler bir olur mu?”
Müslümanların bütün üniversitelerini toplayın, bir tek Harvard, Oxford etmiyor!
Gelenekperestlikle hür düşünce farkıdır bu.
09/12/2020 00:23
Lütfi Elvan ne yapmalı?
82
Hazine ve Maliye Bakanı Lütfi Elvan, elbette ne yapması gerektiğini biliyor. Daha önemlisi, ‘ben bilirim’le yetinmeyip farklı bilgileri ve değişik bakış açılarını dinlemesi gerektiğini de biliyor.
İktisatçılar da yazıyorlar, söylüyorlar. Dünkü Karar’da iktisatçı arkadaşımız Mehmet Ali Verçin “Lütfi Elvan ne yapmalı?” diye yazmıştı.
Ben elbette iktisadi bir reçete yazacak değilim.
Ben bu ülkede çok aşınmış olan fevkalade değerli bir faktörün önemini vurgulamak istiyorum. Bu “güven” faktörüdür.
Sistemine, kurumlarına ve rasyonelliğine yeterince güvenilmeyen bir ekonomik yapımız var.
Böyle bir yapıda Lütfi Elvan’ın güven tesis etmesi hem zor hem zorunlu.
Hepimizin de ekmeğiyle ilgili.
‘GÜVEN’ SORUNU
Evvela, Ak Partili okurlar belki bana kızacaklardır; yönetime, iktisadî zihniyetine ve elinin altındaki kurumlara güvenin sarsılmış olduğunu yazdığım için.
Ama şu sözler Cumhurbaşkanı’nın:
“Yatırımcının güvenini kazanmak için her türlü adımı atacağız.” (20 Kasım)
Anlamı açık değil mi?
Bu iktidarın reformlar yaptığı, Batı’ya yöneldiği dönemlerde 220 milyar dolar yatırım sermayesi geldi…
Sonra neden durdu?
Kamu İhalesi Kanunu’nda yapılan bitmez tükenmez değişiklikler, “kurallı piyasa” yerine siyasi tercihlere dayalı bir uygulama şüphesi yarattı…
Merkez Bankası Kanunu’nun KHK’larla değiştirilip bağımsızlığının kaldırılması ve “laf dinlemedi” denilerek yönetim değişiklikleri yapılması bu kurumun bağımsızlığa güveni sarstı…
Yargının hali ortada; yargı bağımsızlığını imha eden asıl faktörün YSK olduğu, artık uluslararası raporlara geçmiş bir gerçektir…
Listeyi uzatmıyorum; “güven” tesis etmek için neleri değiştirmek lazım, “reform”da neler bulunmalı, birkaç örnek vermiş oldum.
ÖNÜMÜZDEKİ FIRSATLAR
Sayın Lütfi Elvan önceki gün YASED’deki konuşmasında Türkiye’nin önündeki iki büyük fırsat alanına dikkat çekti:
• Virüs salgını yatırımcılara tek tedarikçiye bağlanmanın dezavantajlarını gösterdi, artık üretim merkezlerinin dünyaya yayılması gerekecek. Türkiye bundan pay alabilmeli.
• Gecikmiş yatırımlar virüs sonrasında devreye girecek, yatırım patlaması olacak… Türkiye bundan pay almalı…
Gerçekten Elvan’ın sözleri vizyoner bir bakışı yansıtıyor. Bütün mesele yatırımcıyı çekebilmek için, Elvanın deyişiyle, “güvenli liman ve cazip imkanlar” faktörönü gerçekleştirmektir.
Evet her alanda sorun bu, “güven!”
Türkiye 2001’den itibaren AB standartları yönünde yaptığı reformlarla kurallarda ve kurumlarda güven yarattığı için on yıllık bir sağlıklı büyümeyi başarmıştı. Bugün iktidarın övündüğü her şey, o zamanın ürünüdür.
Ama aynı iktidar son 6-7 yılda adım adım kuralları ve kurumları aşındırarak bu güveni sarstığı için yatırım gelmediği gibi rant ve şişirilmiş tüketim yüzünden krize girdik.
HAYATİ KAVRAMLAR
Elvan’ın şu sözlerinin de altını çizmek gerekir:
“Her problemi piyasa ekonomisinin kuralları çerçevesinde şeffaf, hesap verebilir, rasyonel ve öngörülebilir bir şekilde çözeceğiz.”
Vurguladığı kavramlara dikkat ediyor musunuz, hayati derecede önemli kavramlardır: Kurallar, şeffaflık, hesap verirlik, rasyonellik, örgörülebilirlik…
Sayın Elvan, Bakanlığa ilk geldiğinde de kurumlara “kanun ne diyorsa o” diye talimat vermişti.
Çünkü özel emirlerle devlet yönetirseniz kurallara, öngörülebilirliğe, rasyonelliğe duyulması gereken güven kaybolur.
Yaşayarak görüldü bu.
İhale Kanunu’nunda 190 defa değişiklik yaparak, Merkez Bankası’nın bağımsızlığını kaldırarak, Sayıştay denetimini kısıtlayarak, Denetleme ve Düzenleme kurumlarını siyasallaştırarak, HSK’yı siyasi araç haline getirerek, atamalarda liyakat yerine sadakati öne olarak bu hayati kavramlara ilişkin güven çok aşındırıldı.
Şimdi reformun bütün bu bozulmaları düzelterek evrensel standartlara dönmeyi içermesi gerekiyor.
Hemen olmaz; ama kararlılığı gösterecek davranışlar şart.
Evvela dilde reform; politik propaganda dilini bırakıp teknik dille konuşmak…
Reformun ciddiyetini gösterecek birkaç ciddi paketi Meclis’e sevketmek…
Elvan ve Ağbal gerçekten ve tam yetkiliyseler yapabilirler, yapmalılar
11/12/2020 00:28
Kılıçdaroğlu Cumhurbaşkanı adayı olur mu?
95
Bütçe görüşmeleri önemliydi fakat ben eski görüşmelerin tadını alamadım. Zira siyaseten asıl yetkili ve asıl sorumlu olan Erdoğan, bu sistem gereği Meclis’te yoktu.
Zaten bu sistemde, yürütme erki Meclis’e karşı sorumsuzdur.
Meclis’teki eleştirilerle dışarıdaki bir eleştiri arasında fark yoktur.
Soru ve gensoru önergeleri ise “denetim” anlamında neredeyse sıfır hükmündedir.
Bu sistemde “Gazi Meclis” bütçe yoluyla bile yürütmeyi denetleyemiyor.
MECLİS DENETİMİ?
Biliyorum, Beştepe hukukçuları ‘başkanlık sisteminde böyle’ diyeceklerdir. Evet, başkanlık sisteminde başkan yasama organına hesap vermez. Fakat başkanlık sisteminde yasama organı bütçeyi denetlediği gibi, başkanın bütün atamalarını de denetler.
Bizde, miting meydanlarında “Gazi Meclis” diye konuşanlar, yani AK Parti ve MHP, Amerikan anayasa yapıcılarının Kongre’ye verdiği denetim yetkilerini Gazi Meclis’e vermediler!
Meclis’in denetim yetkisi önemsizleşince, eskiden gerçek anlamında bir denetim işlevi olan bütçe görüşmeleri de önemini kaybetti.
Bütçe görüşmelerinde Kılıçdaroğlu’nun bütçe performansı iyiydi, iyi hazırlanmıştı ama akıllarda kalan adaylık tartışması oldu.
İktidar bloku istiyor ki, Kılıçdaroğlu Cumhurbaşkanlığı için adaylığını açıklasın...
Öyle bir durumda “Millet İttifakı” dağılır tabii, iktidarın istediği de bu zaten.
MİLLET İTTİFAKI
Adaylık konusunda Kılıçdaroğlu’nun sözleri şöyle:
“Benim adaylığıma benim karar vermem kadar yanlış bir şey olamaz. Bir ittifak oluşturduk, adı Millet İttifakı. Bu ittifakın hedefi de güçlendirilmiş parlamenter sistem. Meseleleri kişiye indirgemek yanlıştır... Kararı verecek olan Millet İttifakı’nın iradesidir.”
Şimdi “Millet İttifakı”nın diğer mimarı İYİ Parti lideri Meral Akşener’e bakalım…
Karar TV’de Elif Çakır’la birlikte yaptığımız mülakatta, Akşener’e sormuştum: Beştepe’den parlamenter sisteme geçişi konuşalım diye mesaj gelse gider misiniz?
Cevabı şöyle:
“Parlamenter sisteme geçişi talep eden pek çok siyasi parti var. Onların da olmasında fayda var. Parlamenter sisteme geçilmesi için blok olduk. Doğrusu da hep beraber olmaktır. En azından ana muhalefet zaten olmalı. Anayasa yapmak başka bir şey…”
Her iki liderin de “İttifak ” yapmanın gerektirdiği etiğe göre davrandıkları açık. Bu aynı zamanda “güçlendirilmiş parlamenter sistem” konusunda ilkeli davranıştır.
Gelecek ve DEVA Partileri de aynı ilkede ısrarlı.
Saadet “kuvvetler ayrılığı” için ısrarlı; CB sisteminde ise kuvvetler ayrılığı içi boş bir kavram.
HANGİ ÇOĞUNLUK?
Mühendis Binali Yıldırım, Başbakan olarak şu doğru açıklamayı yapmıştı:
“Yapacağımız bir değişiklik, sistem değişikliği, anayasa değişikliği, toplumun yüzde 100’ü değilse bile büyük bir kesimini, kahir ekseriyetini kapsaması lazım, onların kabul edebileceği bir metin olması lazım!” (Bloomberg, 25 Temmuz 2016)
Elbette, sistemlerin başarısının bir şartı iyi çalışılmış olması, öbür şartı toplumun “kahir” (ezici) çoğunluğuna dayanmasıdır.
CB sistemi iyi çalışılmadığı gibi kamu gücü kullanılarak yürütülen referandumda ancak yüzde 51.4 oyla kabul edilmişti. Hukuken elbette meşru ama toplumsal meşruiyeti bu kadar.
İyi çalışılmadan diyorum çünkü MHP’nin parti içi kongre sorunlarıyla AK Parti’nin destek arayışları örtüşünce iki ay içinde hazırlanıp Meclis’e getirilmişti.
Halbuki Fransızlar 2008’deki çok sınırlı anayasa değişikliği için bile tam bir yıl çalışma yapmışlardı!
DÜZ YOLDA GİDERKEN
İşte sistemdeki sorunlar ortada: Denetimsizlik, yetkilerin tek elde toplanmasının doğurduğu yığılmalardan gelen yavaşlık, özensizlik, teknik hatalar, aynı sebepten kurumlar arası bilgi akışındaki sorunlar...
Merkez Bankası rezervlerinin negatife döndüğü bilgisi son ana kadar Beştepe’ye ulaşmamış!
Merkez Bankası kendi işini yapan bir bağımsızlığa sahip olsaydı böyle mi olurdu?
Bu sistemin iyi yürümediği açık, yeni bir sistem ancak çok geniş mutabakatla hazırlanıp kabul edilirse sağlam zemine dayanır.
Ama Türkiye öyle kutuplaştırıldı ki, geniş mutabakat zor, yol da uzun gözüküyor.
AK Parti’nin ilk iki dönem yükselen grafiğine bakın, sonra inişine; düz yolda giderken şaşırmak diye buna derler.
Sistemin yarattığı sorunlar toplumda hissedildikçe bu yolda mesafe alınacak. “Mille İttifakı” bu açıdan da önemli.
13/12/2020 00:18
Yüksek yargıçları atayanlar politikacı olursa
144
Evet, yüksek yargıçları atayanlar politikacılar olursa ne olur? Politikacı dediğim, ister partili Cumhurbaşkanı, ister parlamento üyeleri, fark etmez.
ABD’de Yüksek Mahkeme üyelerini partili başkanlar atıyor.
Fransa’da, Almanya’da, İtalya’da yüksek yargı ve HSK üyelerinin atanmasında yürütme erki ve parlamentolar çok etkilidir.
Madem böyle, bizde de olmasında ne sakınca var?
Çok sakınca var, yakından bakalım…
TRUMP’IN SEÇTİĞİ YARGIÇLAR
Amerika’da, Trump yanlısı Cumhuriyetçi Partili Teksas Savcısı Ken Paxton dört eyaletteki seçim sonuçlarına Yüksek Mahkeme nezdinde itiraz etti. 18 Cumhuriyetçi eyalet savcısı da onu desteklemişti.
Yüksek Mahkeme yargıçları Başkan tarafından atandığı için, çoğu Cumhuriyetçi muhafazakar hukukçulardır. Dahası, 9 üyeden son üçü Trump tarafından atanmıştır.
Buna rağmen oybirliğiyle itirazı reddettiler!
İtiraz baştan sakattı, hukuk profesörleri alay etmişlerdi.
Yargıçlar ideoloji gözlüğü takmadılar, “bizden” diye bakmadılar. ‘Beni Trump atadı’ diye bir minnet, bir itaat duygusuna da kapılmadılar. Hukukun gereğini yaptılar!
Her zamanki kabalığıyla Trump Yüksek Mahkeme’yi “bilgelikten yoksun” ve “cesaretsiz” diye aşağıladı.
WSJ’de Senatör Ben Sasse’ın şu sözleri yargıya güvenmenin vatandaşlar için nasıl yüksek bir değer olduğunu ifade ediyor:
“Hukuk devletine önem veren bütün Amerikalılar, Trump’ın atadığı üç üye dahil, Yüksek Mahkememiz bu saçma dosyayı kapattı diye huzur duyabilirler.”
Vatandaşına böyle huzur ve güven hissi verebilmek yargıçlar için ne büyük bir onurdur, değil mi?
SİSTEM AYIKLIYOR
Bunun sebepleri var: Evvela yargının ve yargıcın bağımsız ve tarafsız olması gerektiğine dair güçlü ve köklü bir kültür…
Herhangi bir ideoloji, bir dava hukuktan üstün sayılıyorsa orada bu kütür gelişmez, aksine hukuk araç düzeyine düşer, yargıç da alet…
Amerika’da kuruluşundan beri kuvvetler ayrılığı ve yargı bağımsızlığı cumhuriyetin ve siyasi kültürün temel özelliklerinden biridir.
İkicisi ve belki daha önemlisi, sistemin yargıca bağımsız olma onurunu ve güvencesini vermesidir. ABD’de başkanın atamaları Kongre’nin denetiminden geçer. Adaylar Senato’da kamuya açık olarak sorgulanır: Özel ve mesleki hayatında bir toz zerresi varsa, ortaya çıkar. Bu sayede Başkanlar, “sadakat”ten çok “liyakat”i gözetme, Kongre’den geçebilecek ılımlı ve temiz isimleri seçme ihtiyacını duyarlar.
1987’de Reagan aşırı politize Robert Bork’u Yüksek Mahkeme’ye atamak istedi, kendi partisinden bile itirazlar gelmesi üzerine ılımlı yargıç Anthony Kennedy’i aday gösterdi ve Senato’da oybirliğiyle onaylandı.
2005’te Bush, danışmanı Harriet Meirs’ı aday göstermek istedi, “hukuk bilgisi yetersiz” diye eleştiriler geldi, onun yerine aday gösterdiği yargıç Samuel Alito Senato’da onaylandı.
Orada böyle bir ayıklama mekanizması var.
Yargıçlar ömür boyu atandıkları için, siyasi konjontüre göre çabuk değişmeyeceği gibi gelecek beklentisi duymadan da karar verirler.
BİZDE NASIL?
2017’de Trump’ın Yüksek Mahkeme üyeliğine aday gösterdiği muhafazakar yargıç Neil Gorsuch, Senato’da sorgulanırken, nasıl imrenmiştim bilemezsiniz; bizde de yüksek atamalar “Gazi Meclis” tarafından böyle didik dedik sorgulansa diye…
Gorsuch saygın bir hakimdir; halen üyedir ve Trump’ın itirazını reddetmiştir. Senato’da hukuk bilgisi sorgulanırken şöyle demişti:
“Bizim anayasamızın dehası, kuvvetler ayrılığıdır.”
Fransa’da “küçük adam” Sarkozy “Ermeni soykırımını inkar etmek suçtur” diye kanun çıkarmıştı. Üyelerinin bir kısmı doğrudan politika kökenli olan Fransız Anayasa Konseyi, Sarkozi’nin atadığı üyeler dahil, bu kanunu iptal etti. (28 Şubat 2012)
Şimdi bağımsız yargı Sarkozy’yi yargılıyor, yolsuzluk suçundan.
Almanya’da, Japonya’da niye yargı kavgaları yok; güven var da ondan.
Bizde yargı bağımsızlığı kültürü maalesef zayıftır.
Bizde yargıyı tarafsız ve bağımsız yapacak denetim süzgeçlerine, CB sisteminde yer verilmemiştir.
Partili cumhurbaşkanının atamalarında Meclis’in hiç ama hiç denetimi yoktur.
Ve endişe ediyorum, yeni atamalarla daha da mı bozuluyor diye!
15/12/2020 01:11
Evet, bilime güveniyorum
117
Cumhurbaşkanı Erdoğan, defalarca “eğitim, öğretim, kültür alanlarında” başarılı olamadıklarını söyledi. Bence bunun sebebi muhafazakâr zihinlerin siyasete odaklanması, modern bilime gerekli ilgiyi duymamasıdır.
Böyle olmasaydı Şehir Üniversitesi’ni kapatırlar mıydı?
Akademik atamalarda, kariyerden önce “bizden”i tercih ederler miydi?
Bilim deyince, gündemdeki konu aşı…
Bu sütunda “Bilime güveniyorum” diye yazmıştım.
“Ama eninde sonunda bilim bu doğal âfetin bir çaresini bulacak. Çeşitli ülkelerden ümit verici haberler gelmeye başladı zaten...” (17 Mart)
Bugün İngiltere, Almanya, Amerika, Çin ve Rusya Covid 19’a karşı aşı geliştirdiler, uygulamaya başladılar.
Türkiye’nin kendi aşısını Nisan’a uygulamaya başlamasını hepimiz ümitle bekliyoruz.
BİLİMİN DİNİ, MİLLİYETİ?
İki Türk bilim insanı, Uğur Şahin ve eşi Özlem Türeci Almanya’da BioNTech adıyla şirket kurmuşlar, bilimsel çalışmalar yapıyorlardı. Şirket Amerikan Pfizer’la ortak olmuştu.
Böyle bir iktisadi ve bilimsel zeminde, kendi deha ve enerjileriyle aşıyı buldular.
Merkel, onların Türk olduğunu belirterek açıkça kutladı.
Avrupa’daki ırkçılara iyi bir cevaptır bu.
Irkçılık ya da Hıristiyanlık duygularıyla, Almanya bu iki bilim insanını başlangıçta kabul etmesiydi, belli ki kaybeden Almanya olacaktı!
Amerika’da biyokimya mühendisliği doktorası yapan Lübnanlı Ermeni Nubar Afeyan on yıl önce Moderna şirketini kurmuş, şimdi aşıyı buldu.
Fareed Zakaria GPS’de kendisiyle mülâkat yaptı, onun “göçmen” kimliğine dikkat çekti.
Gelişmiş ülkeler en iyi üniversite ve laboratuvarlarıyla, maddi imkanlarıyla ve güven veren hukuk sistemleriyle bütün dünyanın parlak beyinlerini çekiyor.
Yüksek beyinler; din ve milliyeti, siyasi görüşü ne olursa olsun, Türkiye’ye lazımdır.
Bilim nötr alandır, dini, milliyeti olmaz. Bilimi yorumlayanın dini, milliyeti, ideolojisi olur.
BEYİNLER GİDİYOR
Batı’da yaşayıp bilimsel başarılar gösteren Türklerle haklı olarak gurur duruyoruz, başta Aziz Sancar Hocamız…
Ama temel mesele şu: Niye bizim üniversite ve laboratuvarlarımızda değil?
Elbette bizim de dünya standartlarında bilim insanlarımız var. Fakat hem yeterli sayıda değil, hem ülkenin siyasi atmosferi Türkiye’ye beyin çekmiyor, hatta itiyor!
Bilimin gelişmesi için yurt dışına daha çok öğrenci göndermeliyiz, Çin’in yaptığı gibi…
Ama Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın söylemiyle, “Yurt dışında okuyanlar çoğu zaman Batının kültür ajanı olup dönüyorlar” derseniz… Yurt dışına gidenlere “biletlerini verip gönderelim” derseniz… Atamalarında liyakatten önce “bizden” tercihi yaparsanız beyinleri çekemezsiniz.
İktidarın 11. Kalkınma Planı’nda da dışarıya beyin göçü verdiğimiz belirtiliyor. Sebeplerinin ve geri dönmeleri için neler yapmak gerektiğinin araştırılacağı ifade ediliyor. (§ 574)
Bir buçuk yılı geçti, böyle bir araştırma görmedik.
Son beş altı yıldır yatırımcı çekemeyen bir siyaset, beyinleri çekebilir mi?
‘BATI TAKLİTÇİLİĞİ’
İslamcıların modernleşme tarihimizi “taklitçilik” diye eleştirmelerinde gerçek payı vardır. Ziya Gökalp de Tanzimatçıları böyle eleştirmişti.
Fakat Gökalp “Batı bilimi”nin değerini biliyordu, modern sosyal bilimlerin ülkemize getirilmesindeki öncülerden biriydi.
Eleştirel düşünce yanlış eleştiri yapsa bile ufuk açıcıdır.
Sorun, İslamcıların “Batı taklitçiliğini” eleştirirken “modern bilim”i sahiplenmekten de uzak durmalarıdır.
Rönesans’ın Müslümanlardan esinlendiğini gururla söylüyorlar ama Farabi’yi, İbn Sina’yı, İbn Heysem’i, İbn Rüşd’ü niye unuttuklarını, Batı’nın niye onların çok daha ilerisine gittiğini araştırmıyorlar!
Varsa yoksa siyaset!
Bu bakışla eğitimde, kültürde başarılı olmak mümkün mü?
ZİHİNLERİ AÇMAK
Halbuki İbn Haldun, Yunan bilim ve felsefesini öğrenmenin Müslümanlar için son derece yararlı olduğunu anlatırken, “Keldanilerin, Süryanilerin, Kıptilerin, Babil halkının ilmi nerede? Bize sadece Yunanlıların ilmi kaldı” diye yakınır! (Mukaddime, Uludağ tercümesi, I, s. 260)
İbn Haldun, Cemil Meriç’in deyişiyle, “Ortaçağın karanlık gecesinde muhteşem ve münzevi bir yıldız; ne öncüsü var ne devamcısı.”
Bugün İbni Haldunlar çıkarabilmek için başta modern bilim olmak üzere zihinlerin İbni Haldun kadar “yabancıların bilimlerine” açık olması şarttır.
Her başarının ön şartı.
16/12/2020 00:20
Ey Amerika!
118
Amerika’nın Türkiye hakkındaki “yaptırım” kararı elbette esef verici bir hadisedir. Fakat Türkiye’ye ciddi zarar verecek şiddette değildir. Nitekim kur ve borsa hiç olumsuz etkilenmedi.
AB zirvesinden çıkan “yaptırım” da yumuşaktı. Atina ve Paris’in saldırgan tavrı AB’da kabul görmemiştir.
İki gerçek ortaya çıkıyor: Türkiye Batı için vazgeçilebilir bir ülke değildir… Türkiye de Batı’dan vaz geçemez.
Sorunlara çözüm arayışında diplomatik usuller hakim olmalıdır.
Hele de iç politika uğruna dış sorunları körüklemekten sakınmak gerekir: Batılı politikacıların aşırı sağ oylar için, bizde de iktidarın hamasetle oy artırmak için bunu yapması hataydı.
RASYONELLİĞE DÖNÜŞ MÜ?
AK Parti kendisinin 2008’de çıkardığı kanunla “yurt dışında” seçim propagandası yapılamayacağı hükmünü getirmişti. Ama 2017 referandumunda Avrupa’daki vatandaşlarımızdan oy toplamak üzere propaganda yapmak için ne büyük kavgalar yaşamıştık değil mi?
AB’nin “Haçlı ittfakı” olduğunu, Almanların “Neo Nazi” gibi davrandıklarını söylemiştik!
Evet, bugün “geleceğimiz Avrupa’da” diyoruz; doğrusu budur…
Ama gerilimler hasar bırakarak geçiyor.
Bugün ekonomik kriz yaşıyoruz, Doğu Akdeniz’de yalnız vaziyetteyiz. Böyle bir konjonktürde hükümet dış politikada ve ekonomide rasyonelleşme işaretleri veriyor: Faizi yükseltti, piyasa kurallarını vurgulanıyor…
Cumhurbaşkanı Erdoğan “diplomasiye şans vermek, müzakere etmek” gibi kavramlarla konuşuyor. “Ey…” hitapları, “Osmanlı tokatları” geçmişte kalmış gözüküyor.
Yeni dil bugünkü konjonktürle sınırlı geçici bir tavır değil de rasyonelleşmeye ilkesel bir dönüşse bunu desteklemek lazım.
Sadece dış politikada değil, ekonomide de yeni yaklaşımın inandırıcı olması, kalıcı bir rasyonelleşmeye bağlıdır.
DİPLOMASİ YOLU
Dışişleri ABD ambargosunu kınayan sert bir bildiri yayınladı, böyle yapması da gerekirdi. Ama esas verdiği mesaj, bildirideki “meseleyi müttefiklik ruhuna uygun şekilde, diyalog ve diplomasi yoluyla ele almaya hazır olduğumuz” beyanıdır.
Kendisi ve kurumu ambargoya muhatap olan Savunma Sanayii Başkanı İsmail Demir’in açıklaması da bir rasyonalizm örneğidir:
“ABD’nin birçok alanda Türkiye ile işbirliği var. Bunların devam etmesini onlar da biz de istiyoruz. Bu karar münhasır kendi içinde kalmalı, bunun da ilişkilerimizi çok etkilememesini bekliyoruz.”
Savunma sanayiimizin ve yan etkileriyle teknoloji kapasitemizin gelişmesi için bu ilişkilerin ne kadar önemli olduğunu Sayın Demir elbette hepimizden iyi biliyordur.
Özellikle F-35’lerdeki hakkımızı geri alabilmeliyiz.
ABD Savunma Bakanlığı’nın “yaptırımların asıl hedefi Rusya” diye açıklama yapması, Pompei’nin “Türkiye’yi S-400 sorununu ABD ile koordinasyon içinde çözmeye davet ediyoruz” demesi, müzakere yolunun açık olduğunu gösterir.
Zaten Batı’ya karşı bir Rus savunma sistemi olan S-400’leri, bizi kime karşı koruması için aldığımız sorusunun cevabı belli değildir!
DİPLOMASİ SANATI
ABD ve Avrupa ile Türkiye arasında çok büyük iktisadi ve jeopolitik menfaatler ortaklığı vardır. Demokrasi ve hukuk gibi değerlerin dünyadaki mekânı da Batı’dır; Uzak Doğu’da da Japonya ve Güney Kore.
ABD ve Avrupa ile Türkiye arasında ihtilaflar da vardır. Akıl ya da rasyonellik, ihtilafların büyük menfaat ortaklığını tahrip etmeyecek şekilde diplomasi kanalları içinde tutulmasını icap ettirir.
Yığınları coşturan davranışlar diplomaside bumerang gibidir.
Merhum Cemil Meriç’in “Bu Ülke”de yazdığı gibi:
“Yığın düşünmez maruz kalır… Ateşi yükselince arslanlaşır, nöbet geçince her mukaddesi unutur.”
Halbuki diplomasi geniş bilgi birikimi, objektif veri akışına ve saf aklın planlamasına dayanan yüksek kapasiteli bir faaliyettir.
Tarihimizde iki tavrın da örnekleri az değildir: “Ordu Sofya’ya” sloganlarıyla Balkan harbine girişimiz…
Askeri zaferler bütünü olduğu kadar bir diplomasi harikası olan Milli Mücadele’nin dış politikası.
18/12/2020 00:33
Bırakınız konuşsunlar
192
Karar TV’de ilahiyatçı Prof. Mustafa Öztürk’ü izliyorum. Elif Çakır ve Yıldıray Oğur soruyor, o cevap veriyor.
Söylediklerinin özetini verecek değilim; şu linkten izleyebilirsiniz: https://www.karar.com/mustafa-ozturk-karar-tvde-1597614
Üzerinde durmak istediğim konu fikir ve ifade hürriyeti…
Yanlış bulduğumuz fikirleri susturmak mı lazım? Hayır, çünkü yanlış bulduğumuz fikirler bile tartışmalara ve yeni bilgi arayışlarına yol açabilir.
Dahası, neyin doğru ya da yanlış olduğuna hangi otorite karar verecek? Bu muhteşem ve zehirleyici güç uğruna tarihte az mı kan aktı?
Tarih laboratuvarı gösteriyor ki bağnazlık çatışma ve şiddet kaynağıdır...Fikir hürriyetinin ve toleransın yaygın olduğu dönemler ise, bütün insanlık tarihinde gelişme ve ilerleme dönemleridir.
İslam tarihinde de böyle…
‘KARA BULUT GİBİ’
Hilmi Ziya Ülken hocamız “İslam Felsefesi, Kaynakları ve Tesirleri” adlı kitabında, bugün çok övündüğümüz o medeniyetin özgürlükler ortamında geliştiğini, ama taassubun, bağnazlığın ağır basmasıyla söndüğünü anlatır.
Gazali’ye karşı felsefeyi savunan İbn Rüşd adeta simgedir.
Taasup ağır bastıkça Eş’ari Kelamı ve Selefilik hakim olur. İbn Rüşd’ün kitapları yakılır…
Ama İbn Rüşd’den yapılan tercümeler Batı’da aydınlanmanın ilk işaretleri olur. Hilmi Ziya Hoca’nın belirttiği gibi İbn Rüşd’ün eserleri 1472’den itibaren Avrupa’da matbaalarda basılarak çoğaltıldı… İbn Rüşd’ün çok ilerisine geçtiler, Bilim Devrimi’ni yaptılar.
İslam dünyasında ise daha 1200’lü yıllardan itibaren “bir yandan Eş’ari taassubu Abbasi halifeleri üzerine baskı yaparak fikir hürriyeti kaybolduğu gibi öbür yanda Mogol istilası bir çok ilim eserlerinin tahribine mal odu… ve taassup gittikçe kara bulut gibi İslam aleminin üzerine çöktü.” (Bkz. s. 312-313)
YENİ BİLGİLER İHTİYACI
O taassuba bugün “sahih itikat” diye bağlanmak da özgürlükler alanına girer. Ama bunu dayatmak, farklı fikirleri, farklı akademik sesleri susturmak İslam düşüncesinin gelişmesine, engel olmaktadır.
Müslümanların hali ortada zaten.
Mustafa Öztürk’ün fikirlerinden şuna katılıp buna katılmayabilirsiniz, hiçbirine katılmayabilirsiniz; yapılacak şey, mukabil akademik araştırmalar ortaya koymaktır.
Ama susturmak, zihinlerdeki tekdüzeliği betonlaştırmaktan başka neye yarıyor?
Öztürk Hocayı dinlerken, akılcı metotları savunan ve bu topraklarda Sünni Müslümanların ‘sözde’ “itikatta imamımız” olan Maturidi’yi yeterince okumadığımı fark ettim.
Sözde diyorum, asırlardan beri fiilen hakim olan mutaassıp Eşa’ri çizgisidir.
Yazmakta olduğum kitap bitince Maturidi okumaları yapacağım.
İşte tartışmanın, farklı fikirlere, farklı fikirlerin referanslarını öğrenmenin faydası bu: Yeni bilgilere ihtiyaç yaratır.
Farklı sesleri, ezber bozan düşünceleri susturduğunuz zaman eski ezberler devam edip gider; dünya çağlardan çağlara geçer, sen yerinde sayarsın!
ZİHİNLERİN AÇILMASI
Bizde 21. Yüzyılda İlahiyatlarda felsefe derslerini makaslama kararını aldırtabilen güç, işte bu eski ezberdi… Tepkiler üzerine karardan vazgeçilmişti.
Öztürk Hoca İkinci Meşrutiyet İslamcılarından övgüyle bahsetti, hukuk-fıkıh âlimi Mansurizade Said Bey’i özellikle zikretti...
Evet bugün bazı İslamcıların idealize ettiği kurumları, onlar sorun olarak yaşıyor ve yeni düşünceler geliştiriyorlardı. Açık fikirliydiler.
Önceki Diyanet İşleri Başkanı Prof. Mehmet Görmez, Mansurizade’nin eserlerini yayınlama kararı almıştı. Onun görevden ayrılmak durumunda kalmasıyla, Diyanet Mansurizade’yi unuttu!
İktidarın konut satış ihtiyaçlarına göre faiz fetvası verdi! Halbuki Diyanetten beklenen, faiz hakkında farklı görüşlerin yer aldığı akademik bir eser yayınlamaktır.
Merhum Mehmet Akif medresede okunanlardan bahsederken “on para etmez fenler” nitelemesini yapar.
Bugün medrese özlemi bile var bazı kesimlerde.
Aslında çok gerekli olan “tarihin muhasebesi”ni yapmak büyük bir zihin cehdidir; bunu başaramasak da Müslümanların bugünkü hazin durumuna bakmak bile yeter: Zihinlerin açılması lazım, hürriyet içinde yeni bilgileri fark etmek ve edinmek lazım.
TV şovmenlerini sevmiyorum.
Akademik düzeyde bırakanız düşünsünler, bırakınız konuşsunlar, yazsınlar… Bizler de öğrenelim, zihnimizin pencereleri açılsın, bu çağın bilgilerine ve insani değerlerine biz de ulaşalım.
20/12/2020 00:30
‘Kanunların ruhu’
129
Daron Acemoğlu’nun konuşmasına iktidardan bir tepki gelir mi bilmiyorum. Dileğim ya akademik dilli bir cevap vermeleri veya tepkisiz kalmalarıdır. Çünkü bilinen tarzda aşağılayıcı üslupla karşılık vermelerinden endişe ederim.
Merkez Bankasına bile neler denildi, değil mi?
Varsın aşağılasınlar diyenler olabilir… Ama endişem şudur ki, dünyanın itimat ettiği bir iktisatçıya o üslupla karşılık vermek, Türkiye’nin imajını, yönetimin güvenirliğini daha da sarsar.
YATIRIMCI ‘GÜVEN’ ARIYOR
Acemoğlu’nun Bilim Akademisi’nde verdiği konferansı Zoom’dan ben de izledim. Türkiye’nin mutlaka dış kaynağa ihtiyacının bulunduğunu söyledi. “Türkiye’deki şirket bilançoları, banka bilançoları kötü durumda; Türkiye’nin ekonomik olarak çok zor dönemler var önünde” diye konuştu.
Birileri Acemoğlu’nun bu sözlerini ‘dış güçlerin propagandası’ diye karalamaya kalkar mı?! Ama Cumhurbaşkanı Erdoğan da aynı kanaatte:
“Yerli ve uluslararası yatırımcılara ülkemize güvenmeleri ve süratle yeni yatırımlara başlamaları çağrısında bulunuyorum.” (13 Kasım)
Erdoğan her zaman yabancı yatırımcı gelmesine çok önem verdi. Hatta “yabancı” kelimesine bile karşıdır, “uluslararası yatırımcı” diye konuşur.
Ama yatırımcı gelmiyor. Çünkü yönetim tarzı ve CB sistemi, yatırımcının aradığı “kurallar ve kurumlar” güvenini vermiyor.
Siyasetin günlük siyasi ihtiyaçlara, oy hesaplarına, “bizden” tercihlerine göre kuralları gevşetmesi, kurumları zorlaması yatırımcıyı ürkütüyor.
Merkez Bankası’nın son beş yılda yaşadıklarını hepimiz biliyoruz.
KURALLAR VE KURUMLAR
Anayasamıza göre Yargıtay’da yapılacak hür seçimlerde ortaya çıkan üç adaydan birini Cumhurbaşkanı AYM’ye üye tayin eder. Tamam…
Niye istediğini değil de Yargıtay’da yapılacak hür seçimlerde öne çıkan üç isimden birini diye anayasa sınırlama koymuş?
Yargıtay’a kadar olağan yollardan gelerek yükselen, Yargıtay’da en az birkaç yıl çalışarak “yüksek yargı” tecrübesini, birikimini kazanmış isimler AYM’ye gitsin diye…
Böyle olmayıp da yıldırım atamayla Yargıtay’a üye yapıp, daha bir tek Yargıtay dosyasına imza atmamış, yüksel yargı tecrübesini, birikimi kazanmamış bir hukukçu, hiç tanımadığı Yargıtay’daki seçimlerde gerekli oyları alır, ardından da AYM’ye üye atanırsa…
Kurallara şeklen uyulmuş ama “kanunların ruhu”na uymayan, “tercih”e dayalı bir atama yapılmış olur.
KİTABINA UYDURMAK
Özellikle “Kanunların Ruhu” diye yazdım. Montesquieu’nün, on yıl çalışarak yazdığı 1748 tarihli şah-eser!
Bizim dilimizdeki yaygın olan “kitabına uydurma” değil… Enver Paşa’nın “yok kanun, yap kanun” anlayışı da değil… Kanunların, hukukun “ruhunu” içimize sindirmekten bahsediyorum.
Kitabına uydurmak kolay.
İstediğimiz iki taze profesörü rektör atamak için ne yaptık? KHK ile kanun değiştirdik, üç yıl profesörlük şartını kaldırdık, bu isimleri rektör yaptık. Sonra üç yıl şartını geri getirdik…
Böyle davranışlarla “kurallar ve kurumlar” güveni yaratılabilir mi?
İki sene bekleyemezler miydi, “kişisel” gölgesi düşmemesi için?
Kurallar ve kurumların yıpranması, hele de bu çağda iyi yönetimi engeller, hukuka güveni sarsar.
YATIRIMCIYA GÜVEN VERMEK
Daron Acemoğlu bir buçuk sene önceki bir açıklamasında “Yargı sistemi düzelirse yabancı sermaye akar” demişti. (14 Nisan 2019)
Önceki yıllarda da onun ve birçok iktisatçının böyle açıklamaları vardır.
Ama ne yaptık? Yargı bağımsızlığı konusundaki kuşkuları artıra, artıra devam ettik.
Ekonomideki bozulmayla kurallar ve kurumlardaki aşınma, birbirini besleyerek 6-7 yıldır adım adım buraya geldik.
Öyle bir noktaya geldik ki, AİHM, Türkiye’de siyasi gücün etkisiyle tutuklamalar yapılıyor, diye karar yazdı. (2. Daire, Application no. 28749/18)
Artık ‘yargımız bağımsızdır’ diyerek, inandırıcı olma imkanı yok.
Ne yapmalı, belli…
Tantanalı reform törenleri değil!
Gerçek kuvvetler ayrılığı, gerçek yargı bağımsızlığı, gerçek Merkez Bankası bağımsızlığı, gerçek insan hakları reformu…
Dünyayı inandıracak gerçeklikte reformlar.
Türkiye’de yatırım yapmasını istediğimiz Türk ve uluslararası yatırımcıların hukukçularını inandıracak reformlar…
Bu da ancak evrensel hukuk devleti kavramlarındaki “hukuk ruhu”nu özümsemekle mümkün.
22/12/2020 00:22
HDP’yi kapatmak
87
Gündemdeki tartışma sadece HDP’yi kapatmak değil… Cumhurbaşkanı ve AK Parti Genel Başkanı Erdoğan’a göre, CHP de iktidara gelirse AK Parti’yi kapatmayı, bu parti ile çalışanların mallarına el koymayı falan düşünüyormuş.
Bunu nereden çıkardı bilmiyorum, fakat Türkiye’de parti kapatma devri çok şükür sona ermiştir. Mala mülke ey koymak; akıl alacak iş değil.
Politikacılar bazen tabanlarında kenetlenme duygusu yaratmak, bazen motivasyon vermek gibi düşüncelerle taktiksel açıklamalarda bulunurlar.
HDP’yi kapatmak da böyle; zira iktidar isteyecek de kapatma davası açılmayacak?! Mümkün mü?
Doğru tahlil yapabilmek için propaganda ve taktik unsurlarını ayıklayıp somut olgulara bakmak gerekir.
YÜZ YILDIR
Atatürk 26 Kasım 1926’da bir müzakere sırasında Kürtlerde “daha kuşaklar boyu” bir ayrı yönetim duygusunun gelişmeyeceğini söylemişti. (İhsan Şerif Kaymaz, Kürt Meselesi, 2003 basım, s. 595-596)
1934’te İktisat Bakanı Celal Bayar’ın, 1935’te Başbakan İsmet Paşa’nın Atatürk’e verdikleri raporlarda, başka birçok raporda, Meclis zabıtlarında bu endişeyi görmek mümkün.
İnönü’nün 1935’teki raporunu Saygı Öztürk yayınladı. (Doğan Kitap)
İnönü’nün doğu illeri gezisinde çok önemli tespitleri oldu: İktisadi sefalet, devletin kamu hizmetlerinin asırlardır buraya ulaşmamış olması…
İnönü 9 Temmuz 1935’te günlük “Defter”ine şunu yazmıştı:
“Kürt meselesi vardır ama siyasi olarak sindirilmiştir. Ama vardır.” (YKY, cilt 1, s. 169.)
Sindirilmiş ve çok dar bir çevrede bulunan bu duygular eğitim ve şehirleşme sürecinde bir ölçüde yaygınlaştı. 70’lerdeki radikal sol fikirlerden beslendi. 12 Eyül’ün ağır yasakları ve işkenceleri bunu terör olarak patlattı. Hâlâ uğraşıyoruz.
2015’TE BARAJI AŞTI
İlk partileri DEP’ti, kapatıldı. 1994’te milletvekilleri Leyla Zana ve Ahmet Türk dahil, dokunulmazlıkları kaldırıldı, tutuklandılar.
Partisini kapatıp vekillerini tutuklamaktan öte daha ne yapılabilirdi ki?!
Fakat DEP yerine HEP kuruldu… HEP de kapatıldı, kapat-aç dizisinde HADEP, DEHAP, BDP partileri geldi…
Yüzde 3-4 civarındaki oyları, 2002 seçimlerinde yüzde 6.2’ye çıktı; AK Parti’nin iktidara geldiği seçim.
2007 ve 2011 seçimlerine bağımsız adaylarla girdiler, sırasıyla yüzde 5.2 ve yüzde 6.2 oy aldılar.
2015 seçimlerinde barajı aştılar; hem Haziran, hem Kasım seçimlerinde.
Özellikle 2011 - 2015 arasında HDP hangi faktörlerle sıçrama yaptı; bu araştırılmadı.
Üniversite de araştırmadı, MHP ve AK Parti de…
O dönemde iktidarın “çözüm süreci”, “Osmanlı’da da Kürdistan vardı” ve “eyalet sistemi” söylemlerinin katkısı olmuş mudur? Olmuştur diye düşünüyorum, sosyolojik faktörlerin ve dünya konjonktürünün de etkisiyle birlikte.
İKİ İTTİFAK
HDP-PKK bağlantısı bir gerçektir. Fakat terörle bağlantılı olmak, bir partiyi “kapatılabilir” yapar, otomatik kapatmaz. Çünkü parti kapatmanın siyasi sonuçları vardır ve çok dikkatli olmak, oy hesaplarının ötesinde ülkenin geleceği açısından düşünmek lazımdır.
İstanbul seçimlerinde evet Millet İttifakı HDP seçmeninden oy alacak şekilde davrandı ve oy aldı. Ama Cumhur İttifakı da aynı seçmenin oyunu almak için Osman Öcalan’ı devlet televizyonunda konuşturdu, Abdullah Öcalan’ın destek mesajını ekranlarda okutturdu, Binali Yıldırım Diyarbakır’a gitti, Kürdistan kavramını kullanarak konuşma yaptı.
Seçim taktikleri…
İki ittifaktan biri vatansever, öbürü hain değildir.
Aslında bu olaylar, CB sisteminde HDP tabanın kazandığı önemi gösteriyor.
‘MECLİS ÇATISI ALTINDA’
Türkiye’nin geleceği açısından baktığımızda, tecrübelerin gösterdiği maddi olgu şudur: Parti kapatmak çözüm değildir. Aksine, geri teptiği açıkça görülmektedir. “Parti kapatan ülke” görüntüsünün dış politikada zaaflar yaratması ve terörün propagandasına koz vermesi de akıldan çıkarılmamalıdır.
Doğru yol bellidir: Teröre karşı kararlı mücadeleyi aynen devam ettirmek fakat HDP’yi dışlamamak, aksine demokratik sistem içinde tutmak…
HDP’ye oy veren 6 milyona yakın vatandaşımızın duygularına dikkat etmek…
İtmek değil, çekmek kısacası.
Diyelim kapattınız; milletvekilleri ne olacak? Gidip başka bir yerde mi toplansınlar?!
Terörü körüklemek için bundan büyük provokasyon olabilir mi?!
“TBMM’nin çatısı altında bulunmak”; bunun ölçülemez değerini hiç akıldan çıkarmayalım.
23/12/2020 00:14
Yok kanun yap kanun
91
Enver Paşanın meşhur sözüdür bu; “kanun” kavramının hukuk zihniyetiyle ve bilgisiyle değil, siyasetin günlük ihtiyaçlarıyla ele alınmasını ifade eder.
Siyaset bir yetkiyi elde etmek, bir davranışı cezalandırmak, birilerini susturmak ya da ödüllendirmek mi istiyor?
Hukuka uygun mu değil mi diye bakılmaz. Hazır kanun yoka bir kanun daha yaparsın, olur biter.
Kanunlarda değişiklik yapan KHK’lar “yok kanun yap kanun” örnekleriydi.
Aynı şekilde “torba yasa”lar da “yok kanun, yap kanun” örnekleridir.
‘ÖNGÖRMEK’ ZORLAŞIYOR
İktidar Meclis’e bir kanun teklifi getirdi: “Kitle İmha Silahlarının Yayılmasının Finansmanının Önlenmesine İlişkin Kanun Teklifi.”
Birleşmiş Milletler Genel Kurulu’nun (BMGK) kitle imha silahlarının yayılmasının finansmanının yasaklanmasına yönelik yaptırım kararlarının uygulanması ve gerektiğinde cumhurbaşkanına ilgililerin mal varlıklarını dondurması yetkisi veriyor.
Bizdeki “tek kişilik hükümet” olduğu için Cumhurbaşkanının tek imzasıyla mal varlıkları dondurulabilecek.
Cumhurbaşkanı ne kadar çok kişi ve kuruma terörist derse, yetki kullanım alanı o kadar geniş olacak.
Kanun terörle mücadelenin finansman tarafını düzenlemeyi amaçlıyor, bu yönüyle elbette gerekli. BM kararıyla ilgi zaten. Fakat komisyon çalışmalarını izleyen DEVA Partisi Genel Başkan Yardımcısı hukukçu Mustafa Yeneroğlu, 43 maddelik teklifin sadece 6 maddesinin bu gerekçeyle ilgili olduğunu söylüyor.
Anayasa Mahkemesi ne yapar? Artık “öngörü”de bulunmak kolay değil. Atamalarla üye yapısı değiştikçe, eski içtihatlarına uymayan kararlar artmaya başladı. “Öngörülebilirlik” zor artık.
YETKİ YARGIYA VERİLSİN
Bundan ibaret değil. Bu bir “torba yasa”, yani başka kanunlar da işin içinde. Dernekler Kanunu’nda değişiklik yapan maddeler de torbanın içinde.
Mesela bu maddelerden birine göre; hakkında terörün finansmanı suçlarından ya da uyuşturucu suçlarından soruşturma açılan dernek ve vakıfların yetkillerini İçişleri Bakanı görevden alıp yerlerine kayyum atayacak…
Soruşturmayı yargı yürütüyor, kayyum kararını niye yargı vermiyor?
Belediyelere davranışlarından, yürütme yetkilerini iktidarın nasıl partizanca kullanıldığını biliyoruz.
Meclis’te AK Parti ve MHP’den acaba, “bu yetkiyi siyasi kurum olan bakanlığa değil, yargıya verelim, bir ölçüde de olsa güven oluşsun” diyenler çıkar mı?
Zor.
Bizim ve dünyanın tecrübeleri neyi gerektiriyorsa, tersi yapılıyor. Yönetimlerin güven kazanmaları partizanlıktan uzak, hukuki ve eşitlikçi davranmalarıyla mümkündür; bizde nasıl?
Güçlü parlamentolar sadece demokrasinin değil, temiz ve rasyonel yönetim için de ön şarttır ama bizde CB sistemi parlamentoyu zayıflattı.
TORBA YASA SORUNU
Torba yasa ayrı bir sorun; eski sistemde de vardı. Tartışmayı, tahlil ve tenkidi, araştırmayı ayak bağı sayan anlayış, torbaya çokça maddeler atarak hızlı davrandığını sanıyor. Halbuki iyi müzakere edilmemiş, olgunlaştırılmamış metinler kanunlaşıyor.
Ahmet Davutoğlu Başbakanlığı döneminde bu vahim sorunu gürmüş, bunun artık yapılmaması için talimat vermişti. Davutoğlu hükümetinin sözcüsü Bülent Arınç, “talimat kapsamında torba kanun olarak nitelendirilen çok maddeli yasaları artık Meclis’e getirmeyeceklerini” açıklamıştı. (15 Eylül 2014)
Ak Parti’nin başlangıçtaki reformist çizgisinden ayrılarak “tek kişilik hükümet” yönündeki gidişini kim düzeltmek istemişse, uzaklaştırıldı: Abdullah Gül, Ali Babacan, Mehmet Şimşek ve Ahmet Davutoğlu…
Hâlâ içeride doğruyu söyleyenler var ama yetkileri yok, etkileri de olmuyor.
DÜŞÜNME ZAMANI
Bunları niye yazıyorum? İyi yöntemlerden nasıl kötü yöntemlere savrulduk, bir muhasebesi yapılsın diye yazıyorum. Kişi başına milli gelirimizin 12 bin dolara çıkması da, şimdi 8.700 dolara düşmesi de aynı partinin döneminde olmadı mı?
Başarıyı nasıl sağlamıştık, ülkeye 220 milyar dolar yatırım nasıl bir güvenle gelmişti?
Niye son 7-8 yıldır göstergeler adım adım bozuldu ve bugünkü duruma geldik?
Bunu herkesten önce iktidarın düşünmesi gerekmiyor mu?
İnandırıcı olmayan “reform” kavramına güven kazandırmak için de böyle bir zihinsel muhasebe, zihinsel reforma ihtiyaç yok mu?
Öncelikle hukukun üstünlüğünü gözetmenin şart olduğu artık belli değil mi?
İyi gidiyoruz deniliyorsa, , söylenecek söz yok
25/12/2020 00:17
AİHM kararları herkesi bağlar
118
Evet, AİHM kararları Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesini imzalamış bütün devletleri, o devletlerin bütün yetkililerini bağlar. “Bizi bağlamaz” demek siyasi bir sözdür, hukukta karşılığı yoktur.
Bu söz söylenirken hukuki gerekçesi söylenmiyor zaten.
Teknik ayrıntılara girmeden hukuki duruma bakalım.
KİMLERİN İMZASIYLA?
İmzaladığımız, yani “imzacı taraflar”dan biri olduğumuz Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi (AİHS) bakın 46/1. Maddesinde ne diyor:
“Yüksek Sözleşmeci taraflar, taraf oldukları davalarda Mahkeme’nin verdiği kesinleşmiş kararlara uymayı taahhüt ederler.”
Burada bahsedilen Mahkeme, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’dir. (Md. 19)
Türkiye, Menderes döneminde 1954’te AİHS’yi onayladı.
Özal döneminde 1987’de AİHM’ye bireysel başvuruyu kabul etti.
Ve Tayyip Erdoğan döneminde, 2004 yılında, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’ndeki özgürlük tanımlarının yerli hukuktan üstün olduğunu Anayasa’ya yazdı. (Madde 90)
Bununla kalmadı, yine Erdoğan döneminde 2010 yılındaki ünlü “yetmez ama evet” referandumuyla AYM’ye “bireysel başvuru” kabul edildi: Anayasa’nın 145. Maddesine “Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesindeki temel hak ve özgürlüklerin ihlali” hükmünü koydu.
Selahattin Demirtaş da Osman Kavala ve Şahin Alpay’la Mehmet Altan da bu yollardan AİHM’ye gittiler.
MAHKUMİYET HALİNDE
Erdoğan döneminde Türkiye bununla da yetinmedi: Ceza Muhakemeleri Kanunu’na bir madde ekledi: 311/f maddesine göre, Türkiye’de mahkûm olan bir kimse hakkında usulden veya esastan AİHM farklı bir karar verirse, Türkiye o kişiyi yeniden yargılamak ve AİHM’ye uygun karar vermek zorundadır.
Demirtaş hakkında, Kavala hakkında veya başka bir kimse hakkında yerli mahkemeler mahkûmiyet kararı verirse, işte anayasa ve kanunlarımızdaki bu hükümler onu AİHM kararlarına göre yeniden yargılamayı, AİHM kararlarına uygun yeni bir karar vermeyi gerektirecektir.
Ortada bu hukuki gerçekler varken nasıl “bizi bağlamaz” denilebilir?
İKİ KONU
İki konuya da kısaca değineyim. Biri İspanya’da Herri Batasına adlı ayrılıkçı partinin terörü kınamaktan sakınması sebebiyle kapatılmasını “demokratik toplumun gereklerine uygun” bulan AİHM kararı. (30 Haziran 2009)
Bu, parti kapatmayla ilgidir, ceza hukukuyla ilgili değildir.
Bu açıdan, HDP’nin kapatılması da hukuka uygun olur fakat siyaseten yanlış olur. Daha önce bu konuyu ayrıntılı olarak yazdım.
İkincisi, “iç yargı yolları tükenmeden” AİHM’nin karar vermesi.
AİHM’nin Osman Kavala, Şahin Alpay, Mehmet Altan kararları da böyleydi. Çünkü iktidarlar veya maddi yetersizlikler “iç yargı yolları”nı çok uzatabilir; böyle durumlarda AİHM iç yargı yollarının tükenmesini beklemeden karar veriyor.
1979 tarihli Winterwerp-Hollanda kararından beri AİHM bu içtihattadır.
Bizim Anayasa Mahkememiz de aynen bu içtihattadır, Genel Kurul kararı vardır. (B. No: 2014/192)
TARİHİN TANIKLIĞI
Ülkenin güvenliği için hukuk ihlalleri yapsak ne olur?
Bu, Tek Parti rejimlerinin “emniyet-i umumiye” anlayışıdır, bu çağda ülkeye zarar verir.
Yaşadıklarımız da bunu doğruluyor: Bu iktidar AİHM ve AYM kararlarının bağlayıcılığı hakkında yukarıda özetlediğim düzenlemeleri yaparken…
AP Parlamentosu’nda Türk bayraklarıyla birlikte “yes” pankartları yükseliyordu.
Başbakan Erdoğan 2011 hükümet programında “AB Katılım süreci Cumhuriyet’in kuruluşundan sonra en büyük modernleşme hamlesidir” diyordu.
Erdoğan’ın o dönemde AB PKK’yı destekliyor diye bir şikâyeti yoktu.
Bu hukuki reformların sağladığı güven ortamı, Türkiye’ye 220 milyar dolar dış yatırım getiriyordu.
İktidarın bugün övündüğü her eser, o birikimin ürünüdür.
GELİŞMİŞ ÜLKE OLMAK
Fakat ne zaman ki hukuk sistemi hakkında kuşkular oluşmaya, karar ve raporlar çıkmaya başladı; yatırım ikliminde oluşan tereddütler ülkeyi adım adım krize sürükledi…
Kişi başına gelirimiz 12.000 dolardan 8.750 dolara düştü, belki daha aşağıya…
Dışarıya beyin göçünün hızlanmasının yarınki Türkiye’ye yüklediği ağır maliyeti kim hesap edebilir?
Demirtaş’ı, Kavala’yı, Ahmet Altan’ı içeride tutmakla Türkiye’nin kazandığı “güvenlik” faktörü ne ise, son 6-7 yılda hukuka düşen gölgenin zararı bundan kat, kat fazladır.
Ekonomisi ve hukukuyla gelişmiş ülke düzeyine bir Türkiye’nin milli birliği çok, çok daha güçlü olacaktır.
Bakın, gelişmiş hangi ülkede tehditkâr etnik terör kaldı?!
27/12/2020 00:26
CB sistemi kurumları ezdi
164
Merkez Bankası, piyasa beklentilerinin bile üstünde bir artışla faizi yüzde 17’ye çıkardı; iyi etti. Dövizi dizginledi, sebat edilirse enflasyonu da aşağıya çeker.
Banka, enflasyonla mücadeleyi kararlı olarak sürdüreceğini belirtiyor.
Fakat “faiz sebep, enflasyon sonuç” denilmiyor muydu?
Bu söylem doğruysa enflasyonla mücadelenin yolu faizi aşağı çekmektir. Aksine, enflasyonla mücadele için faiz yükseltiliyor!
Acaba Naci Ağbal da “laf dinlemiyor” mu?!
Yoksa “faiz sebeptir” söyleminin yanlışlığı artık görüldü mü?
Laf dinlemeyerek faizi artırmışlarsa Merkez Bankası kaybettiği bağımsızlığı kazanmaya çalışıyor diye sevinmek lazım.
Hele de “faiz sebeptir” sözünün yanlışlığı görüldü ise, çoook pahalıya mal olsa da yanlışlığı fark edildiyse bunu memnunlukla kaydetmek lazım.
Ya siyaset yarın oy hesabıyla karar değiştirirse? Tabii garantisi yok.
Zaten siyasetin doğasındaki değişkenlik yanında, devlette devamlılığı sağlayan asli faktör kurallardır ve kurumlardır; kurallar ve kurumların güçlü olabilmesidir.
MERKEZ BANKASI
Bu açıdan çok önemli bir gösterge Merkez Bankası’nın “araçsal” bağımsızlığıdır. Yani siyaset enflasyon hedefini belirler ve ilan eder… Ama bu hedefe ulaşmak için hangi “araçlar”ı, hangi para politikalarını uygulayacağına, faize, kura, emisyona TCMB kendisi karar verir.
Plan Bütçe Komisyonunda geçen Cuma günü TCMB’nın para potikaları görüşüldü. İYİ Partili iktisatçı Erhan Usta’nın konuşmasını okudum. Usta, “Merkez Bankası, uzmanları ve ekonomistleri itibarıyla Türkiye’nin en seçkin kurumudur” diyor.
Kemal Derviş’ten, Ali Babacan’dan, Durmuş Yılmaz’dan da duymuştum bunu.
Eğitimleri, tecrübeleri, işlerindeki liyakatleri süper.
Fakat diyor Erhan Usta:
“Yanlış kararlar aldı. Bugünkü yaşadığımız sıkıntıların temelinde de Merkez Bankası bağımsızlığına siyasi iradenin yaptığı müdahaleler ve Merkez Bankasının da bunun karşısında direnmemiş olması vardır…”
REZERVLER ERİTİLDİ
Görüyorsunuz: Eğitim, tecrübe, liyakat çok önemli… Ama siyasi amaçlı baskılara karşı sistemin o kurumu koruması lazım.
Dünyada Merkez Bankaları bunun için bağımsızdır. Fed, Trump’ın esip gürlemelerine aldırmadı. Merkel zaten bu tip bir politikacı değil; kurallarla, kurumlarla çalışıyor.
Hele de sistem kurumları zayıf tutuyorsa o zaman “emir demiri kesiyor!” En liyakatli teknokratlar çaresiz boyun eğiyor ve Erhan Usta’nın komisyonda sorguladığı şu sorunlar ortaya çıkıyor:
“Şu son bir, bir buçuk yıllık dönemde yaklaşık 125 milyar dolarlık bir Merkez Bankası rezervi erimesi var. Bu, hakikaten kime satıldı, hangi fiyattan satıldı ve nasıl bir prosedürle, hangi şekilde satıldı? Bunların piyasa tarafından bilinmesi gerekir?”
Şeffaflık yani…
KHK’larla bağımsızlığı kaldırılan Merkez Bankası’nın yeniden Süreyya Serdengeçti, Durmuş Yılmaz, Erdem Başçı dönemlerindeki güveni kazanabilmesi için şeffaflaşma adımlarını da atması lazım.
AŞİRETTEN DEVLETE
Osmanlı tarihinde devlet kurucusu ve biri de şehit ilk padişahlarımızın reisülküttap, kazasker, defterdar, nişancı, kaptanıderya hatta veziriazam gibi yüksek bürokratları, divan ve enderun, gibi kurumları yoktu. Devlet aslında beylikti, aşiret sadeliğinde ve safiyetinde yönetiliyordu.
Gelişme, yeni ve karmaşık kurumlar getirdi.
Hele de modern çağda devletin yüklendiği görevler ileri derecede bilgi ve ihtisas gerektiren pek çok sayıda kamu kurumu ortaya çıkardı.
Çağımızda bir devletin iyi ve verimli yönetilmesi ancak “kurallar ve kurumlar”ın etkin ve güçlü olmasıyla mümkündür.
Çağımızda anayasalarla, kuvvetler ayrılığıyla, bağımsız yargıyla, bağımız merkez bankasıyla, bağımsız düzenleme ve denetleme kurumlarıyla, kamu kurumlarının teşkilat kanunlarıyla siyasi iradenin sınırlanması hep bunun içindir: Kurallar ve kurumlar yönetimi…
CB sisteminde ise denetim mekanizmalarının bir kısmı hiç kabul edilmedi, bir kısmı hayli zayıflatıldı. Kurumların da yapıları ve kuralları kolayca değiştiriliverdi, her an değiştirilebilir duruma getirildi. Böylece bizde kurallar ve kurumlar faktörü hayli zayıfladı.
Kuralları ve kurumları modern hukuk devleti kavramı düzeyinde güçlendirmeyen hiçbir düzenleme kendini dünyaya “reform” diye kabul ettiremez.
28/12/2020 01:39
18 yılda ödediğimiz faiz 492 milyar dolar
100
Plan ve bütçe uzmanı İYİ Parti TBMM Grup Başkanı Prof. Dr. İsmail Tatlıoğlu Taha Akyol'a konuştu
Yeryüzünde ve tarihte bu iktidar kadar faiz karşıtı konuşan bir iktidar yok. Ama faiz borcumuz ne kadar?
Önümüzdeki yıl bütçeden ödenecek faiz 178 milyar TL’dir. Bütçedeki her 100 liralık vergi gelirinin yaklaşık 20 lirası faize gidiyor. Bu rakam, Milli Eğitim Bakanlığı ile tüm üniversitelere ayrılan ödenekten daha fazla. Son 18 yılda bütçeden yapılan faiz ödemesi 492 milyar dolar ve neredeyse son 18 yılda verdiğimiz cari açığa denk.
DÜNYADA FAİZ NASIL?
Dünyada faiz oranları nasıl, özellikle bizim gibi ülkelerde?
Teknolojik gelişmenin yarattığı olanaklar, arz sıkıntısının ortadan kalkmış olması, paranın maliyetinde yaşanan düşü, faize temel oluşturan enflasyonu öncelikli bir sorun olmaktan çıkardı. Bugün bazı gelişmiş ekonomiler negatif faiz oranlarına sahip. Hatta, bir miktar enflasyon yaratacak politikalar uygulamaya çalışıyorlar. Bizde ise aksi istikamette bir gidiş söz konusu.
Faize esas olan ilk unsur enflasyona baktığımızda, Türkiye’de enflasyon 2000 öncesi Gelişmekte Olan Ülkeler ortalamalarından yüksek değildi. 2003-2020 döneminde ise GOÜ enflasyon ortalaması yüzde 5.6 iken, Türkiye’deki gerçekleşmesi 10.1’dir. Diğer unsur, risk primin de ise; Türkiye 331 puanla (OECD içerisinde Arjantin’den sonra en yüksek), Hindistan 154, Endonezya 69’dur. Libor yaklaşık yüzde 0,5’tir. Türkiye’nin ise Kasım ayı borçlanma faizi %5.95. Bir anlamda tefeci faizidir bu.
Günümüzde faiz özellikle siyasal istikrarsızlığın, demokrasi ve hukuk eksikliğinin olduğu ülkelerin problemidir. Türkiye, Arjantin ve Venezuela’dan sonra dünyanın en yüksek faizini ödeyen ülkesi konumunda. Bunu taşıyabilmemiz mümkün değil. Bundan 10 yıl önce orta gelir tuzağını nasıl aşacağını tartışan bir Türkiye’den, dünyanın en yüksek faizini ödeyen Türkiye’ye geldik.
DÖVİZ SORUNU
Türkiye neden her dönemde döviz sorunu yaşıyor, Osmanlı’dan beri?
Bunun sebeplerini hazine açığı, tasarruf ve teknoloji açığı şeklinde sıralamak mümkün. Bilhassa, 19. yüzyılın ikinci yarısından itibaren Hazine’deki açığın büyüdüğünü görüyoruz. Bu açıkları finanse etmek amacıyla ihtiyaç duyulan dış kaynak temin süreci Kırım Harbi ile başladı ve 1881 yılında Muharrem Kararnamesi ile devletin gelirlerine el konulması noktasına geldi.
Türk ekonomisi, son 18 yılda 550 milyar dolar civarında cari açık verdi. Bunun ana sebebi tasarruf açığı olsa da, neredeyse yarısı, 276 milyar doları, yüksek teknoloji ürünleri için yapılan ithalat. Türkiye, teknoloji açığı yüksek olan bir ekonomi ve bu ürünlerin temin edilebilmesi için dövize ihtiyaç var. Tüm bu hususlar, dövizin üzerindeki baskıyı tetikliyor.
Böyle süreçlerin yönetebilmesi, doğrudan yabancı yatırım ve düşük maliyetli dış finansman ile mümkün olabilir. Tabii olarak güçlü bir güven ortamı yaratmanız gerekir. Bu ise her şeyden evvel hukuk ve demokrasi demektir.
İktidarın hangi politikaları Türkiye’yi döviz-faiz-enflasyon sarmalına soktu?
Gelinen noktayı, birtakım teknik ekonomik kavramlarla tarif etmek yetersiz olur. Türkiye, ekonomiyi aşan, tüm sosyal -siyasal alanı kapsayan bir yapısal tıkanma içerisindedir. Türkiye’de bugün çok temel alanlarda belirgin bir düşüş söz konusu. Siyasal alan daha önce hiç görülmedik bir biçimde daraltılmış durumda. Kişi hak ve hürriyetleri meselesi, adalet meselesi, eğitim meselesi, dış politikada yaşanan savrulmalar...
Bırakın yabancı yatırımı, yerli müteşebbis de yatırım yapmıyor.2,5 yıldır özel sektör yatırımları negatif. 2014’ten 2019’a özel sektörde istihdam artışı yok denecek seviyede. Yurt içi yerleşiklerin döviz mevduatı Aralık 2016- Aralık 2020 arasında yaklaşık %100 artmış. Gerçekleri görmek isteyene, bu veriler çok şey anlatıyor.
KURUMLARIN BOZULMASI
Siz kurumlara çok önem veriyorsunuz. Merkez Bankası’ndan başlayalım. Nasıl bozuldu, sonuç etkileri ne oldu?
Devlet, kurumlar ve kurallar bütünüdür. Devlet ancak güçlü kurumları üzerinden işlev kazanır. Merkez Bankaları hedefler açısından siyasi iradeye tâbidir. Ancak, bunu gerçekleştirmek için kullanacağı yöntemler ve çalışma esasları bakımından bağımsızdır. AK Parti özerk yapıya kavuşmuş bir merkez bankası devraldı ve uzun bir süre bunun nimetlerinden de istifade etti.
Fakat, özellikle Erdoğan’ın Cumhurbaşkanı olduğu 2014 yılından itibaren, iktidarın etrafındaki her alanı kontrol altına alma gayesi devletin kurumlarını da yıprattı. Popülizmin esas amacı da budur zaten. Kurumsal yapıyı bozmak ve kendine alan yaratmak. Merkez Bankası bu süreçten birinci derecede etkilendi. Tapu idaresi ile Merkez Bankası arasında hiçbir fark gözetilmedi. Sonuçları ise çok pahalı. Son iki yılda Merkez Bankası bilançosundan çıkmış 130 milyar dolar ve daha önce şahit olmadığımız bir rezerv açığı: Eksi 55 milyar dolar.
BAĞIMSIZ KURUMLAR
Modern ekonomilerde neden bağımsız Düzenleme ve Denetmeme kurumlar var. Bizde durum nasıl?
Temel hedef, “Etkin bir kamu yönetimi” ve “Etkin bir piyasa işleyişidir”. Bu kurumlarla biz 2001 krizinin ardından tanıştık. Şöyle dönüp krizin etkilerine bakarsak, ne denli büyük bir bedel ödediğimizi de hatırlarız. O dönem ortaya konan reformlar arasında; tıpkı Merkez Bankası’nın bağımsızlığı gibi ekonomide standardizasyonu, teknik bilginin yoğun olduğu alanları düzenleyebilmek adına kurulan kurumlar bunlar.
Dünya’da çok daha eski. Amerika’da 130-140 yıllık düzenleyici kurumlar var. 1970’den itibaren, özellikle IMF Üzerinden tüm dünyaya yayıldığını görüyoruz bu kurumların. Çok başarılı uygulamalar da var. Biz de ise, özellikle son 5 yıldır siyasetin kaplamak istediği alan nedeniyle büyük bir çatışma söz konusu. Siyaset yön çizer. İstikamet belirler. Hedef koyar. Ufku tarif eder. Bunun ortaya çıkabileceği teknik gereklilikleri yapmak da bu kurumların işidir.
Merkez Bankası’na benzer şekilde Enerji Piyasası Denetleme Kurumu. Kurumun Türkiye’nin enerji politikasını hangi araçlardan, ne şekilde sağlayacağına karar verme yetkisi yok. Bu siyasetin işi. Kurumun görevi bu piyasanın daha sağlıklı işlemesini temin etmektir. Bunların tümü kanunla verilmiş yetkiler. Bugün erişilen koşulların yarattığı teknik gereklilikler.
MECLİS DENETİMİ?
Meclis ne durumda? Denetim yapabiliyor mu?
Önceki sistemde Bakanlar Kurulu’nun Meclis’e getirdiği kanun tasarıları ortadan kalktı. Artık yalnızca milletvekilleri kanun teklifi verebiliyor. Buna karşın yasama faaliyeti halen torba kanunlar üzerinden şekilleniyor. Şubat ayında yaptığımız değişiklik mayıs ayında tekrar önümüze geliyor. Yeni sisteme yönelik hiçbir düzenleme yapılmadığı için, kanun yapma kalitemiz yerlerde sürünüyor.
Şu kadarını söyleyeyim; Türkiye Varlık Fonu ile, kamunun büyük bölümü her türlü denetimden muaf hale geldi. KÖİ’ ler tam anlamıyla denetime kapalı. Doğalgaz alımından, hastane sözleşmelerine kadar her şey gizli bir şekilde yürütülüyor.
Kimden? Ülkeyi savaşa sokma yetkisine sahip Türkiye Büyük Millet Meclisi’nden. Meclis adına denetim görevi yürüten Sayıştay tırpanlanmış durumda. Bütçenin açıklık ilkesi ortadan kalkmış, şeffaflık yok. Meclis’in denetim yetkisini kullanabileceği araçlar etkisiz kılınmış vaziyette.
CB SİSTEMİ
Bu sistem iyi ellerde iyi sonuç vermez mi? Neden güçlendirilmiş parlamenter sistem diyorsunuz?
Uygulamadaki anayasal düzen esasında bir sistem değil. Yarattığı kargaşayı hep birlikte görüyoruz. Kurumsal yapının güçlendirilmesi, Denge-denetim mekanizmalarının etkin çalıştırılmasını gerektiren sistemleri tartışmak başka, şahıslar üzerinden anlam kazanan rejimleri tartışmak ise bambaşka bir konu.
Bizim İYİ Parti olarak bakışımız net. Türkiye’nin 150 yılı aşan bir parlamenter geleneği var. Bu birikimin getirdiği bir siyasal algı ve kurumsal yapı var. Buna uygun bir sivil toplum var.
Buna uygun bir siyasal örgütlenme tarzı var. İster önünden, ister arkasından bakın, buna uygun bir sosyoloji veyahut bu sosyolojinin şekillendirdiği bir siyasal birikim var. Bize düşen bu birikimin sağlıklı bir biçimde akacağı bir havza inşa etmektir.
Peki bu parlamenter rejimin marazları yok mu? Tamir edilmesi gereken, çağa uyarlanması gereken kısımları yok mu? Elbette var. Bu maksatla söylemimizi İyileştirilmiş güçlendirilmiş parlamenter s istem şeklinde formülize ediyoruz.
Önerimiz, 17 Nisan öncesi şartlara geri dönelim değil. Siyasal partiler kanunu da içine alan bir dönüşümden bahsediyoruz. Seçmenin tercih alanını genişleten, parlamentonun oluşumunda seçmenin etkisini artıran güçlü parlamenterden, komisyonları etkin güçlü bir Parlamentodan söz ediyoruz. Siyasetin de reformize olması gerekiyor.
Dünya doğrudan demokrasiye işlerlik kazandırabilecek mekanizmaları üretmeye çalışırken, Cumhuriyetin 100. yılına bu tartışmaları yaparak girmek gerçekten üzücü.
Partili Cumhurbaşkanlığı Sistemi Nasreddin Hoca’nın türbesi gibi. Kurumsal yapının önemli oranda tahrip edilmesine neden oldu. Ayrıca Devleti temsil noktasında ciddi bir ”Cumhurbaşkanı Açığı” söz konusu. Sayın Genel Başkanımız, Akşener’in ” Güçlendirilmiş Parlamenter sistem” söyleminin temelinde bu var.
ELVAN VE AĞBAL
Yeni ekip (Elvan ve Ağbal) gereken rasyonel reformları yapmak istiyorlar, böyle bir beklenti var. Siz ne dersiniz?
Bütçe görüşmelerinde de ifade ettim. İçinde bulunduğumuz durum sadece ekonomik- teknik bir sıkıntı değil, 2001’in krizinin de ötesinde bir “Yapısal Tıkanma”. Kapsayıcı bir “Yapısal Reform” sürecine ihtiyaç var. Kesinlikle yeni bir “siyasal İklime” ihtiyaç var. Bugünkü iktidarın, reform yapabilecek takati ve heyecanı kalmamış. “Güven” ortamı kaybolmuş durumda. Türkiye’nin yeni yüzlere, yeni bir siyasal iklime, yeni bir hikayeye ihtiyacı var. Bunun dışındaki hiçbir reform gündeminin başarı sağlayabileceğini düşünmüyorum.
2023’E KADAR
Ekonomi ve politikada 2023’e kadar Türkiye’de ne öngörüyorsunuz?
Türkiye, bu siyasi ve ekonomik koşulları 2023’e taşıyamaz. Ak Parti, bugün Türkiye’nin yükselişi önünde bir engele dönüşmüş durumdadır. Başlanması gereken nokta;
hukukun üstünlüğü ve liyakatin tesisidir. Bunlar halledildikten sonra, ekonomide bir çıkış yakalamak sanılandan çok daha kolay olacaktır.
Biz İYİ Parti olarak, güçlü bir Türkiye için ihtiyaç duyduğumuz her şeye sahip olduğumuzu düşünüyoruz. Türkiye’nin tüm bunları aşacak potansiyeli de var, dinamizmi de. Yeni bir siyasal atmosfer ile buradan hızlıca çıkıp, öngörülebilir ve umutvar bir atmosfer yaratabiliriz.
Hukukun üstünlüğü tesis edilsin, kamuda liyakat sağlansın, 3 ay içinde bambaşka bir Türkiye’ye uyanırız. Bunu samimiyetle ifade etmek istiyorum.
29/12/2020 00:24
İdare-i şahsiye
113
İçişleri Bakanı Süleyman Soylu, Yeni Şafak yazarı Yusuf Kaplan’a, “İslami STK’lar zarar görmeyecek” diye teminat vermiş.
Biliyorsunuz, Meclis’ten yıldırım hızıyla geçirilen “Kitle İmha Silahlarının Yayılmasını Önleme Yasası” adlı kanunla aynı torbaya atılan bir düzenleme daha kanunlaştırıldı: İçişleri Bakanı’na terör şüphesi halinde derneklere kayyım atama, hesaplarını dondurma gibi yetkiler verildi.
Yani siyaset, yargıya ait olması gereken yetkiyi sahiplendi, temellük etti, istimlak etti...
Etti çünkü siyaset hukuktan güçlü.
AYM’nin de terkibi değişiyor.
Siyasi iktidara bu kadar geniş yetkiler verilmesi, Yusuf Kaplan’ı haklı olarak endişelendirmiş, “başka bir iktidar döneminde Müslümanlar üzerinde baskı olur” diye tivit atmış. Bakan Soylu da güvence vermiş, böyle bir baskının olmayacağına dair.
SIRA KİMDE?
Evet, hukuk dışı baskı yapabilme gücüne sahip bir iktidar bugün size baskı yapıyorsa yarın da bana baskı yapabilir!
Bana dokunmayan bin yaşasın denilebilir mi?
Faziletin gereği, iktidarın baskı yapamaz hale getirilmesinin kurallarını ve kurumlarını düşünmektir.
Zira hürriyetlerimiz hukukun teminatı altında değil de iktidarda kimin olduğuna bağlıysa, kimse hukuken güvencede değildir; sadece sıra değişir!
Siyaset hukukla yeterince sınırlanmamış demektir.
Böyle düzenlerde ihaleler da iktidarların tercihine bağlıdır.
Yüksek yargı üyeliğinden tutun da hakim ve savcıların sürgün ve terfilerine, mülakat sınavlarına kadar her şey…
Niye bu ülkeye yatırım gelmiyor; bu yüzden!
İSLAMİ STK’LAR
İslami STK’ların eski bağımsız duruşlarını bırakıp siyasi güce eklemlenmeri de bu yüzden! Lütfi Sunar’ın araştırmasına göre, İslami STK’lar devletten destek görüyorlar, bu onların eski bağımsız ve eleştirel tavırlarını bırakıp “siyasi sistemin uzantısı” haline getirdi. Böylece İslami STK’lar “seçim dönemlerinde gittikçe siyasi bir mobilizasyon unsuruna dönüşmesi” gerçekleşmiştir. (Kurumsal Yönetim Akademisi Raporu, 2018)
Bir İslami STK eleştirel bir tavır alsın, bakın ne oluyor?
Şehir Üniversitesi niye kapatıldı?
Hukukun siyaseti bağlaması gereken ipleri bizde çok gevşek; siyaset sövüyor, sürüyor, kapattırıyor, açtırıyor, tutuklattırıyor, bıraktırıyor, elinden tutanı da ihya ediyor….
GÜÇ BOZAR…
Siyaset bu kadar muazzam, hatta öylesine baştan çıkarıcı bir güçtür ki, uğruna ne kavgalar yapıyoruz!
Zira “güç bozar, mutlak güç mutlaka bozar.”
Ama son iki yüz yılda insanlar düşündüler: Bu gücü hukukla nasıl sınırlandırırız? İktidarları nasıl vatandaşlar karşısında ayırımsız ve eşit davranmaya mecbur ederiz?
Kuvvetler ayrılığı, denetim ve denge, yargı bağımsızlığı, iktidarın dokunamayacağı temel hak ve özgürlükler gibi büyük fikirler böyle gelişti.
Siyasetin güç tutkularına karşı temel hak ve hürriyetlerin teminatı, hukuk devletinde bağımsız yargıdır!
Yargı üzerinde siyasetin ağır bir etkisi olduğu halde “kayyım” yetkisini bile siyaset yargıya bırakmıyor!
İKİ ÖRNEK
Bizde hukuk şuurunun üzerine dökülen kezzap, “bizden” kabileciliğidir. “Bizden” mi, ne yapsa yeridir!
İkinci Meşrutiyet hukukçularının “idare-i şahsiye” diyerek eleştirdikleri yönetim tarzı; yetkilerin tek kişide toplanması demekti.
Ama Mecelle Cemiyetini, topluluğunu dağıtarak Mecelle’nin eksik kalmasına sebep olan, Abdülhamit’ti. “Şahsen” sorun saymıştı, kayyım ataması yapmamış ama dağıtmıştı. Bunu engelleyecek hiçbir kural ve kurum yoktu.
Kemalist Kadro dergisini, milliyetçi Türk Ocakları’nı, feminist Türk Kadınlar Birliği’ni kapatan, Atatürk’tü. Bunu engelleyecek hiçbir kural ve kurum yoktu yine.
Hepsine izahlar getirilebilir; devletin bekası, devrimlerin korunması…
HUKUKUN ÜSTÜN OLMASI
Bu çağda “idare-i şahsiye” değil, kurumlaşmış hukuk devleti tek doğru yoldur.
“Devleti ele geçirme” kavgaları Türkiye’ye çok pahalıya mal oluyor. Beşeri sermayemizi kavgalarda israf ediyoruz. Hiçbir devrinde bir Japonya kapasitesini gösteremedik.
Artık hepimize eşit mesafede duran, kuralları ve kurumları güvenilir bir “hukuk devleti” olmak zorundayız.
Bakın Almanya’ya, İngiltere’ye, Japonya’ya; iktidarda kim var, kim yok; fark ediyor mu? Hukukun sağlamlığı bireyler için de dernekler, vakıflar, şirketler için de yeterli güvence oralarda.
30/12/2020 00:31
Anayasa Mahkemesi 7’ye karşı 8 oyla red...
129
Anayasa Mahkemesi, Osman Kavala’nın bireysel başvurusunu 7 üyenin “ihlal var” oyuna karşılık, 8 üyenin “ihlal yok” oylarıyla reddetti.
Anayasa Mahkemesi’nde yeni atamalarda tavır değişikliği olduğuna dair bir örnektir bu.
Bir süredir verdikleri kararlardaki eğilimlerine bakarak, hangi üyenin ne yönde oy kullandığını tahmin etmek mümkün.
Evet, bir süredir AYM üyeleri arasında önemli bir farklılaşma ortaya çıkıyor: Prof. Zühtü Arslan’la Prof. Yusuf Şevki Hakyemez’in akademik kitaplarındaki deyimle “hak eksenli” kararlar veren, AİHM içtihatlarını önemseyen üyeler…
Öbür tarafta, yumuşak bir deyimle “kamu düzeni eksenli” bir hukuk anlayışı yansıtan üyeler. Bunlar çoğunlukla Erdoğan tarafından atanan üyelerdir.
İKİ KARAR
İsimler üzerinde durmuyorum. O makama kadar gelmiş hukukçuların şahsiyetlerini prensip olarak saygın kabul ederim.
Mesele şahsiyetler değil, hukuk anlayışları meselesi.
AYM’deki tavır değişimini yansıtan iki kararı okurlarıma sunmak istiyorum:
AYM’nin 28 Eylül 2017 günlü kararı: İktidar çıkardığı kanunla ‘genel yollarda’ toplantı ve gösteri yürüyüşü mutlak manada yasaklamıştı. AYM, trafik akışını engellememek gibi bir kayıt konulmadan getirilen bu mutlak yasağı anayasaya aykırı buldu ve iptal etti. (K: 2017/142)
Karar doğruydu çünkü mutlak yasak değil, “trafik akışını engellemeyecek şekilde” bir düzenleme mümkündü...
Bu özgürlükçü karara AYM’nin iki üyesi “karşı oy” yazdı. Karşı oy yazılarında herhangi bir içtihada referans yapmamışlardı.
İktidar AYM’nin bu iptal kararını dolanmak için bu defa ‘genel yollar’ yerine, ‘şehirlerarası kara yollarında gösteri yürüyüşü düzenlemez’ diye kanun çıkardı…
AYM’nin 10 Eylül 2020 günlü kararı: Bu ikinci kanun için de AYM’de iptal davası açıldı. Yasak aynıydı. İçtihat ve hukuki öngörülebilirlik ilkesi, bu mutlak yasağın da iptalini gerektirirdi. Fakat bu defa 8 üye “evet, iptali gerekir” dedi. Diğer 8 üye ise “karşı oy” yazarak bu mutlak yasağı uygun buldu. Eşitlik durumunda başkanın oyu tercih edileceği için Zühtü Arslan’ın “iptal” oyu sayesinde kanun iptal edildi. (K: 2020/46)
Hatırlayacaksınız, İçişleri Bakanı Süleyman Soylu’nun Zühtü Arslan’a esip gürlediği karar.
RAKAMLARIN DİLİ
Bu iki kararların tam metnini okuyan hukukçular, aynı yasağa farklı yaklaşımların ortaya çıktığını açıkça görürler.
Yasağı uygun bulan AYM üyeleri, “genel yollar” konusunda AYM’nin 2017 kararını bile emsal içtihat saymamışlardı!
Atamalarla terkibi değişen AYM’nin, kendi içtihatlarına da uymayan kararlarının giderek artacağını sanıyorum. “Hak eksenli yorum”un AYM’de küçük bir azınlığa düşmesi ihtimali ciddidir.
Kavala dosyasındaki bütün olaylar hakkında bir beraat, iki defa da tahliye kararı var. Buna rağmen 1 oy farkla bu karar çıkıyor. Karar, AYM’deki bu anlayış değişiminin yeni bir örneğidir.
AYM’ye Kavala hakkında yeni bir suç delili sunulmadığına göre, kararın “tutuklanması hak ihlalidir” şekilde çıkması hukuki öngörünün gereğiydi.
Ama bir oy farkıyla red kararı çıktı…
Rakamların arkasında farklı hukuk zihniyetleri var.
‘YARGININ MEŞRUİYETİ…’
Mesele Kavala veya Demirtaş değil. Mesele Türkiye Cumhuriyeti mahkemelerinin, hele de yüksek yargı organlarının güvenirliğidir, içtihatlarındaki istikrardır, hukuken öngörülebilir olmalarıdır.
Türkiye’de yargının vereceği kararı önceden siyaset açıklıyorsa…
Yargının verdiği karar siyasetin tepkisiyle karşılaştığında HSK o kararı veren hakimleri başka illere sürgün ediyorsa…
Yerleşik içtihatlara uymayan kararlar aynı mahkemelerden çıkıyorsa…
Ne olur?...
Adalet Bakanı Abdülhamit Gül’ün dediği gibi “Yargı kararlarının meşruiyetini tartışmaya açan uygulamalar” yaygınlaşır!
Evrensel normlarla, içtihatlarla oluşmuş hukuk ve adalet karşısında boyun eğmesi gereken siyaset, hukuka ve adalete boyun eğdiriyorsa, hukuk devleti olduğunuza kimseyi inandıramazsınız.
Tecrübelerle sabittir ki, adaletsizlik yürekleri yakmakla kalmıyor….
Hukuk sistemine güvenin sarsılması yatırımsızlık getiriyor, işsizlik getiriyor, gelir ve itibar kaybı getiriyor.
. 01/01/2021 00:45
Yeni yılınız ‘mübarek’ olsun
102
Bu başlığı yadırgadınız değil mi? Ben de yadırganacak bir başlık olarak seçtim. Biraz yeni sene sohbeti olsun diye, biraz da yaşamakta olduğumuz derin kültür buhranını yansıtmak üzere…
Evet “mübarek” kavramı dilimizde kutsallık çağrıştırır. Yeni yılın ise bir kutsallığı yok. Yılbaşı bir “kandil” bile değildir. Bir seneyi bitirip yenisine girmenin özel gününde bir araya gelip hoşça vakit geçirmek, hediyelerle dostlukları tazelemek ve hele de çocukları sevindirmek, sevdiklerimize mutlu yıllar dilemektir yılbaşı dediğimiz şey.
Yılbaşı ışıklarını, çocukların heyecanını, dostlukların hatırlanmasını çok sevdiğimi belirtmeliyim.
Bugün yılbaşlarına “mübarek” demiyoruz ama bir zamanlar manşetler böyle diyordu:
sene.jpg
Yukarıda 1 Ocak 1929 günlü Cumhuriyet gazetesinin manşetini görüyorsunuz. Kutlu kelimesi yaygınlaşmadığı için yılbaşları için de “mübarek” deniliyordu.
ANLAMLARI FARKLI
Fakat Ali Seydi’nin 1914 basımlı “Resimli Kamus-ı Osmani” adlı büyük sözlüğünde belirtildiği gibi “mübarek” sözü “mukaddes” anlamını da içeriyordu.
Fakat zamanla “mukaddes” diyemeyeceğimiz insani değerler ortaya çıktı…
Artık “mübarek” sadece dinî ve ulvî alanda kullanılıyor. Seküler alanda “kutlama” yapılıyor. Yaş günleri ve evlilik yıldönümleri…
Ve yılbaşı kutlamaları…
Partiler propagandalarında “kutlu yürüyüş, kutlu dava” kavramlarını reklam unsuru olarak kullanabiliyorlar ama “mübarek” diyemiyorlar kendilerine.
Kelimelerdeki bu değişimlerin sosyolojik anlamı “dinî” nitelikte olanlarla “dünyevî” nitelikte olanların daha da ayrışmakta olmasıdır.
“Mübarek” daha bir dinî ve ulvi ama “kutlu” ve “kutlamak” daha seküler tona sahip.
ANOMİ BELASI
Fakat arada öyle bir alan var ki, ne dinî ne de seküler değerler söz konusu…
Değerlerin, kuralların yerlerde süründüğü bir aşama.
“Dini değerlerin içi boşalıyor” şeklindeki haklı feryat da bu yüzden.
Türkiye yeni değil ama son yıllarda daha bir derinleşen “anomi” denen bir kriz yaşıyor: Değerler, normlar aşınıyor, kurallar rahatça çiğneniyor.
Mücahitten müteahhide söylemi bu aşamanın vecizesi…
Modern İhale Kanunu’nun kurallarını yüz defa değiştirip kendine uyduran bir müteahhitlik anomisi.
Geleneksel değerlerin çözüldüğü, içinin boşaldığı, ama modern değerlerin yerleşmediği bir dönem!
Geleneksel “mahalle ve köy ahlakı”nın kaybolduğu ama modern “kent ahlakı”nın yerleşmediği bir geçiş toplumu.
Kaotik, fırsatçı, üçkağıtçı, egoist, zalim…
Kul hakkı korkusu kalmamış ama hukuk korkusu da yok.
Hukuk da alet! Kullanabilene!
Sosyologların 19. Asır Avrupa’sında gördüğü, edebiyatçıların romanlarını yazdığı toplumsal maraz.
Bizde Prof. Ali Çarkoğlu ve Prof. Ersin Kalaycıoğlu 2013’te sosyolojik bulgularla ortaya koymuşlardı bunu.
2020’Yİ ARATMASIN
Avrupa Birliği İlerleme raporlarında yıllardan beri Türkiye’yi “Yolsuzlukla mücadele ve şeffaflık kanunlarını çıkarmadınız” diye eleştiriyor.
Bu siyasette “anomi” değilse nedir?
Üstelik ekonomi ve teknoloji öyle karmaşık hale geldi ki, geleneksel hiçbir etik, bu alanı tümüyle kuşatamaz, mutlaka modern hukukun değerleri ve kuralları lazımdır.
Kurallar ve kurumlar diye feryad etmek az bile!
Değerleri, kuralları, kurumları savunmak… Cevdet Paşa’nın deyişiyle yüz elli yıllık özlemimiz olan “devlet-i muntazama” peşinde koşmaktan yorulmaya hakkımız yok.
Bırakalım isteyen “mübarek”le, isteyen “kutlama” ile mutlu olsun, yeter ki hepimizi güven ve huzur içinde yaşatacak bir kurallar ve kurumlar sistemi, bir hukuk devleti olsun…
Dileyelim de adım attığımız 2021 yılı, belalarıyla bunaltan 2020’yi aratmasın.
3/01/2021 00:22
Yine türban
310
Malum bir laf vardır, ‘başörtüsüne karşı değilim, türbana karşıyım’ diye… CHP’nin eski isimlerinden Fikri Sağlar bu zırvayı çöp sepetinden çıkarıp yeniden gündeme getirdi.
Türban denilen tesettür biçiminin, geleneksel başörtülerinden daha şehirli, daha modern bir tarz olduğu sosyolojik bir gerçektir.
CHP’li sosyolog Prof. Sencer Ayata’nın da ifade ettiği sosyolojik gerçek.
Muhafazakar kadın türbanla topluma, üniversiteye, iş hayatına ve kamu görevine katılıyor. Tesettürünü muhafaza ederken geleneklerin, göreneklerin bağlarından kurtuluyor.
Kaldı ki, Türban-başörtüsü ayrımı, hukuken formüle edilemez, böylesine saçmadır.
Üzerinde durmaya değmezdi.
Ama Cumhurbaşkanı ve partisi olayı büyüttü. Bugünkü CHP’yi hâlâ “eski CHP” gibi göstermek iktidar partisinin çıkarınadır. İkinci Dünya Savaşı sırasındaki ekmek karnesinden bile bahsettikleri oluyor.
İKİ DÖNEM
Tek Parti dönemini, Atatürk dönemi dahil, akademik ve fikrî planda tartışmak ve özgürlük kültürünün gelişmesine çalışmak doğru bir davranıştır. Ama siyasette bunu özgürlük fikrini geliştirmek için değil, rakibi karalayıp oy tabanını pekiştirmek için yapıyorlar. Dolayısıyla özgürlük kültürünün gelişmesine katkıda bulunmuyor, aksine kutuplaşmayı körüklüyor.
Bunu yapanlar Abdülhamit devrinde Mehmet Akif’in tek şiirinin yayınlanmadığını, Tunuslu Hayrettin Paşa’nın İslam’a aydınlık bir ufuk açan “Akvem’ül Mesalik” adlı kitabının yasaklandığını söylemiyorlar.
Ne hazindir ki, bizde özgürlükler anlamındaki hürriyet fikri, Namık Kemal’e kadar edebiyatımızda da hukukumuzda da yoktu. Bugün de çağın standartlarının gerisindeyiz.
İşin aslı, bütün dünyada özgürlük fikrinin aşamalardan geçerek gelişmiş olmasıdır. Abdülhamit dönemi de Atatürk dönemi de tarihimizin kendine özgü aşamalarıdır. Özgürlüklerin ölçüsü geçmişin hiçbir dönemi değildir, çağımızın temel hukuk normlarıdır.
CHP’NİN DEĞİŞİMLERİ
Bizde yüzyıllık tek parti CHP’dir. İsmet Paşa’nın da söylediği gibi Keşke 1925’te, 1930’da partiler kapatılmasaydı. Hele de 1960 faciasında Demokrat Parti kapatılmasaydı. Kökleşmiş bir merkez sağ ana akım partimiz olurdu, demokrasimiz daha bir kurumlaşırdı.
CHP yüz yıllık tarihinde, 1953 Kongresi’nde, İnönü’nün imzasıyla parti programından “Kemalizm”i çıkardı, yerine “Atatürk yolu” diye yazdı. Amaç belli, daha kapsayıcı olmak…
Daha büyük açılımı Ecevit’in “Ortanın Solu” hareketi yaptı. Merhum Ecevit’in “Atatürk ve Devrimcilik” adlı 1970 basımlı kitabı, Tek Parti ideolojisiyle bir hesaplaşmaydı.
Zamanımızda benzer bir açılımı Kılıçdaroğlu yapıyor.
Yeni de değil, 2009 belediye seçimlerinde İBB Başkan adayı iken bu görüşlerini TV’lerde dile getirmişti. (CNN Türk, 6 Mart 2009)
Türban yasağının kavgasız, gürültüsüz, itirazsız kalkmasında Kılıçdaroğlu’nun katkısı inkar edilemez. Parti kadrolarında da aynı açılımı yaptı.
CHP’DE TÜRBANLILAR
Kılıçdaroğlu’nun yanında türbanlı kadınlar gördüğümde seviniyorum; bu kıyafet ve inanç konuları kutuplaşma konusu olmaktan çıkıyor, zihinlerimizdeki özgürlük ve saygı kavramlarının alanları genişliyor diye.
Türkiye için doğrusu bu değil mi?
Hayat tarzlarını, kutsalları, kimlikleri kavga ettirmek yerine, onları evrensel düzeyde özgürlük alanında bırakmak… Bunu sağlayacak “hukuk devleti” ilkesinde uzlaşmak…
Siyaset ne yapacak o zaman?
Çatışan değerlerin, kimliklerin ateşli savaşlarını yürütmeyecek… O değerleri özgürlükler alanında bırakan siyaset, ülkenin ekonomik, siyasi, sosyal, insani sorunlarını çözmek için yarışacak.
Toplumsal enerjimiz siyasi kavgalara değil, iktisadi ve insani gelişmeye gidecek.
Kehanet değil bu; gelişmiş ülkelerde böyle!
GELİŞMİŞ ÜLKE
Gelişmiş ülkelerde Hıristiyan Demokratlarla Sosyal Demokratlar din üzerinden kavga ediyorlar mı? Hatta rekabetin dışında hiç kavga ediyorlar mı?
Demokrasinin temel normlarında uzlaşmışlar, demokratik kurumlar siyasi müdahalelerden uzak, kendiliğinden işliyor… Güçlüler başarılılar…
Bu açıdan ben “Millet İttifakı”nı isabetli buluyorum. İki ayrı dünya görüşü, sistem ve hukuk önerilerinde birlikte hareket ediyorlar.
Tuzaktan sakınalım; Orta doğu toplumlarının özelliğidir, değerler üzerinden hamasi nutuklarla sonsuz mücadeleler içinde zaman kaybetmek, çağ kaybetmek…
Hayır, biz gelişmiş ülke olmaya mecburuz.
05/01/2021 00:21
Ey üniversite!
89
Türkiye’de rektör atamalarının tartışma konusu olmadığı dönem pek azdır. İdeolojik ve siyasi tercihlerin ağır basması tabii hep tartışmalara yol açtı.
Son yıllarda sadece “bizden” atamalar değil, “bilimsel yayını olmayan rektörler” de yoğun tartışmalara konu oluyor.
Son olarak, BOÜ Rektörlüğüne Prof. Melih Bulu’nun atanması…
Prof. Bulu’yu tanımıyorum, kişiliği hakkında bir değerlendirme yapamam, doğru da bulmam. Şunu da belirteyim, “Merhaba Boğaziçi” hitabıyla yayınladığı bildiride savunduğu rekabetçi üniversite, girişimci üniversite, bilginin ticarileşmesi, sektörle işbirliği gibi kavramların altına imza atarım…
Fakat mesele bu değil.
ÜNİVERSİTE NE DEMEK?
Üniversitelerin kurumsal kimliği, gelenekleri, akademik dayanışma duygusu, bir kelimeyle “aidiyet” şuuru son derece önemlidir.
Harvard’ın efsanevi dekanlarından Henry Rosovsky, TÜBİTAK’tan yayınlanan “Üniversite, Bir Dekan Anlatıyor” adlı kitabında, üniversiteye aidiyet duygusunu “genişletilmiş aile ve ortaklık gibi kavramlarla” tanımlıyor. Aidiyet duygusuna sahip başarılı bir üniversitede “profesörlerin üniversitenin memurları olarak değil, patronu bulunmayan ortaklar” olarak görev yaptıklarını vurguluyor..
Bu sebeple, bir devlet dairesindeki memurların başına “müdür” atamakla, kurumlaşmış bir üniversiteye “rektör” atamak çok ayrı şeylerdir.
Ayrı dikkatler, farklı hassasiyetler gerektirir.
Bunun içindir ki “üniversite özerkliği” diye bir kavram var.
BOÜ’nün başarılı rektörlerinden Prof. Üstün Ergüder nasıl başarılı olmuştu? Akademik değerleri bütün siyasi düşüncelerin üstünde tutarak, dışarıdan, o sırada YÖK’ten ve askerlerden gelen baskılara göğüs gererek, şiddete başvurmayan her görüşten öğrencilere öğrenim ve kendini ifade etme özgürlüğünü tanıyarak, yatırımları geliştirerek…
Ergüder’in “Yükseköğretimin Fırtınalı Sularında” adlı kitabını tavsiye ederim.
Ergüder başarılıydı çünkü BOÜ’ye aitti, BOÜ de onu kendinden görüyordu. Adiyet mi, ortaklık mı, ne derseniz, o vardı.
Prof. Bulu’nun atanmasındaki sorun, bunun olmamasıdır.
SİYASİ TERCİH
Prof. Bulu’nun akademik vasıflarına sahip profesörler elbette BOÜ içinde vardı. Prof. Bulu, BOÜ gibi kurumlaşmış bir üniversiteye değil de ‘gelişmekte olan’ bir üniversiteye atansaydı, daha uygun ve başarılı olabilirdi; bildirisinden bunu anlıyorum.
Ama BOÜ kendi içinden rektör çıkarma kapasitesine, geleneğine, liyakatine fazlasıyla sahip bir üniversitedir.
Sayın Bulu’nun BOÜ’ye rektör olarak atanması, daha liyakatlisi bulunamadığından değil, belli ki, partili olmasındandır. AK Parti’nin ilçe teşkilatlanmasında görev almış, aday olarak da seçimlerde çalışmış.
Mesele, kişiler meselesi değil. Mesele siyasi tercihin akademik değerlerden önce gelmesidir. Bunu ideolojik tercih olarak öbür yönde 9. Cumhurbaşkanı Sayın Sezer de yapardı ve ben onu da eleştirirdim.
O zamandan bugüne, “Bilim ve Yanılgı” adlı kitabımda rektör atamalarına Cumhurbaşkanı’nın da YÖK’ün de karışmayacağı, köklü, büyük üniversitelerde elit bilim kurullarının ya da bu nitelikte bağımsız mütevelli heyetlerin rektör atamasını savunuyorum.
CB SİSTEMİ
Kaldı ki o zaman parlamenter sistemde cumhurbaşkanları partisizdi. Şimdi partili olmaktan öteye partinin lideridir. Partisini güçlendirmek gibi bir duyguyla hareket etmemesi düşünülemez. İşte, yüksek yargı kurumlarına atamalarında da rektör atamalarında da kendi partisinden isimler görüyoruz.
Hatta rektör yapılmak istenen isim kanundaki şartlara uymuyorsa KHK ile kanun değiştirerek atama yapılıyor. Böyle atanmış iki rektörümüz de var.
Elbette çok değerli üniversitelerimiz ve rektörlerimiz var fakat üniversite kurumunun ortalama olarak kalite kaybetmekte olması vahim bir gerçektir.
Bilimsel yayın sayısında on yıldır İran’ın gerisinde kalmamız kimseyi rahatsız etmiyor mu?
Akademik hayatımızdaki kalite kaybı konusunda Prof. Kemal Gözler’in “Akademinin Değersizleşmesi Üzerine” adlı makalesi bir feryattır, okumanızı tavsiye ederim. (https://www.anayasa.gen.tr/degersizlesme.htm)
Hiçbir siyasi görüşü ve hayat tarzını dışlamadan ama imtiyazlı hale de getirmeden liyakat ölçüsü geçerli olmalıdır. Bunun yolu kurallar ve kurumlar sistemidir.
Yarın “üniversite özerkliği”ni yazacağım.
06/01/2021 00:30
Özerk üniversite!
153
Yıl 1954, Haziran’ın 21’i, Meclis’te merhum Menderes’in “Emeklilik Kanunu” görüşülüyor: 25 hizmet yılını dolduran Yargıtay ve Danıştay üyeleriyle profesörler Bakan emriyle emekli edilebilecek!
Bu, 50 yaşlarındaki yargıç ve profesörlerin siyasi kararla emekli edilebilmesi demekti.
Halbuki emeklilik yaşı 65’ti. Bakanın gözüne girenler 65 yaşına kadar göreve devam... Ama bakanı kızdırırlarsa emeklilik!
Milliyetçi düşüncenin büyük hocalarından tarihçi Prof. Osman Turan DP’den Trabzon milletvekilidir. Parti disiplini, emir, talimat falan diye susmuyor, karşı çıkıyor.
OSMAN TURAN KÜRSÜDE
Prof. Osman Turan’ın uzun konuşmasından birkaç cümle:
“60 yaş [bile] hocalık yaşı olarak çok genç bir yaştır… İleri Avrupa memleketlerinde 65-70 yaş emeklilik yaşıdır. Avrupa gibi ilim adamı çok olan memleketlerde bu yaş elbette ki normaldir. Fakat orada bizde olduğu gibi ilim adamı, kıt değildir. Biz bu noktada hakikaten ıstırap içindeyiz…”
Uzun konuşmasında Prof. Turan, modernleşme tarihimizde bilim kurumlarının eksikliği yüzünden Rusya’nın gerisinde kaldığımızı anlatarak şöyle konuşuyor:
“Üniversitenin özerkliğine zerre kadar halel gelirse o memlekette ilim olamaz, ilim olmayan bir memleketin ise istikbali manen tehlikededir.”
Siyasetin üniversiteye müdahale etmemesi gerektiğini anlatan Turan, lideri Menderes’in imzaladığı tasarıya karşı çıktığı, oy vermeyi reddedetti.
Bugün böyle bir olabilir mi “Gaze Meclis”te?!
Merhum Turan’ı ben gençliğimde Ankara Türk Ocağı’nda iki defa dinleyip elini öpmüştüm. Bir şeref hatırası olarak bunu kaydediyorum.
ZİHİNLERİ AÇMAK
BOÜ’nün başarılı rektörlerinden Prof. Üstün Ergüder’in “Yüksek Öğretimin Fırtınalı Sularında” adlı kitabından dün bahsetmiştim. (Doğan Kitap, 2015)
İşte Ergüder’in başarı anahtarlarından biri:
“İnsanları sual sormaya, yenilik peşinde koşmaya, bilineni sınamaya davet ediyorsun… Bunlar yalnız sınıfta öğrenilmiyor. Üniversitede karşılaşılan ve giderek yaşanan yaşam tarzıyla da öğreniliyor. Üniversitenin özgürlüğü, özerkliği çok önemlidir…” (Sf.368)
Özgür ortam olmadan hayatın çeşitliliğini ve bu çeşitliliğin harekete geçireceği zihnin açıcı soruları hissetmek mümkün olur mu?
Bir BOÜ geleneğidir, Ergüder zamanında da her eğilimden gençlerin standları vardı; kavgasız birlikte yaşama pratiğiydi bu.
Türban yasağını uygulanması için gelen baskılara direnen Prof. Ergüder, üniversite kapısına polis dikmenin ne demek olduğunu bakın nasıl atlatıyor:
“En kolayı ve belki de tek yolu işi polise ve güvenlik güçlerine havale etmek. O zaman kampüsün girişi ‘garnizon nizamiyesi’ne dönüşür. Bu da üniversiteye yakışmaz, değerleriyle uyuşmaz!” (s. 369)
Ergüder kitabında eğitim-öğretimi siyasallaştırmanın, ‘bizdencilik’ yapmanın bilime nasıl zarar verdiğini de anlatır. (s. 466 vd.)
‘BİZDEN’ ÜNİVERSİTE
Ergüder’in kitabına yeniden bakarken BOÜ’nün kapısına vurulan kelepçe ve yığılan polis fotoğrafları daha bir içimi yaktı!
Polisin suçu yok tabii. Sorun, siyasetin üniversiteye böylesine tepki doğuran müdahalesi.
Her yerin “bizden” olması şart değil! Aksine, çeşitliliktir zihinleri açacak olan…
Atamalarda üniversitelerin kurumsal kimliklerini, özerklik değerlerini dikkate almak gerekirdi.
Aksine YÖK kanunu KHK ile değiştirildi, rektör atamaları tamamen silasete verildi.
Neticesi meydanda…
NEREDEN NEREYE?
GPPI adlı enstitüye göre Türk üniversiteleri 1990-2010 arasında özerklik, bilimsel araştırma özgürlüğü, akademik ifade özgürlüğü, akademik mübadele ve kurumsal bağımsızlık sıralamalarında uluslararası ortalamanın üstünde, 4 puan üzerinden 3 puana yakın bir düzeydi.
Ama 2010’dan sonra gerilemeye başlayarak 3 puandan hızlı bir düşüşle 2019 yılında 0.5 puan dolaylarına indi, 12 Eylül darbesi dönemindeki düşük seviyeye bir milim kaldı!
Buna iyi diyebilir miyiz?
Öyleyse ne yaptık da böyle oldu diye düşünmek hem vatani hem bilimsel bir sorumluluk gereği değil mi?
Hem bilim felsefesi açısından hem tarih laboratuvarından bakıldığında, üniversite özerkliğinin hayati bir zorunluluk olduğu açıktır.
Yönetimlerini siyasetin değil, akademik kurulların belirlediği, performans denetimini yine akademik üst kurulların yapıtı özerk üniversite!
Bu olmadıkça gelişmiş ülke olmak hayal.
8/01/2021 00:45
Popülizmin ayaktakımı
76
Amerika’da Trump yanlılarının Kongre’yi basması popülizmin yarattığı siyasi hastalıkların bir dışavurumudur. Hükümet devirme girişimi anlamındaki ‘darbe’ kavramına pek uymuyor. Amaçları, Biden’ın seçim zaferini onaylamak üzere toplanan Kongre’nin böyle bir karar almasını engellemekti.
Ciddi Amerikan gazeteleri ayaktakımı (mob) kavramını kullandılar. Trump’ın çağrısıyla Kongre’nin iki kanadını, hem Senato’nun hem Temsilciler Meclisi’nin toplantı salonlarını bastılar. “Yu, es, ey” (USA) diye slogan atıyorlardı, yani Amerika, Amerika…
Ellerindeki bayrakların bir tarafında Trump, öbür yüzünde Amerikan bayrağı vardı. Trump’ı Amerika ile özdeş sayıyorlardı çünkü.
Irkçı Amerikan aşırı sağının şiddet örgütü Ku Klux Klan’a benzer şekilde, Capitol’ün bahçesine kocaman bir haç diktiler. İçeride tahribat yaptılar. Emniyet Kuvvetleri’nin binayı boşaltması üç saati buldu. Dört kişi öldü.
POPÜLİZM NEDİR?
Önce Jan-Werner Müller’in dilimize de çevrilmiş olan “Popülizm nedir?” adlı kitabından bahsetmeliyim. Popülist liderlerin birinci özelliği “sadece kendilerinin” halkı temsil ettiği iddiasıdır. Müller, Trump’un “gerçek Amerikalılar” sözünü örnek verir. Böyle olunca “bizden” olmayanlar halk düşmanı, hain falan oluyor.
Reuters’dan Jonathan Ernst’in haberine göre, Trump, seçimleri kazanıp 20 Ocak 2017’da başkanlığı devralması töreninde “20 Ocak 2017, Amerikan halkının yeniden ülkenin hakimi olmasının günü olarak hatırlanacaktır” diye konuşmuş, başkanlık nutkunda tam 256 defa ‘ben’ sıfatını kullanmıştı. (The Atlantic, Feb.27)
Bu şişkin egoyla Trump, Obama’ya “alçak” demekten, muhaliflerine hakaret etmekten çekinmemiş, Kongre’deki konuşmasını alkışlamayan Demokratlar için “onlar vatansever değiller” diyebilmiştir! (7 Şubat 2018)
Popülizmin diğer bir özelliği “elit düşmanlığı”dır. Küreselleşmenin bozduğu gelir dağılımından mağdur olan alt gelir grubundan milyonlarca Amerikalı, milyarder Trump’ın elit düşmanı söz ve tavırlarıyla özdeşleşti. Hem bu sosyal öfkeye, hem Trump’ı “yeniden büyük Amerika”nın kurucusu sanan aşırı sağ coşkuya sahip kitleler…
Kongre’yi bunlar bastılar.
KURALLAR, KURUMLAR
Müller kitabında “popülistler devleti yönetmezler, sömürgeliştirirler ve işgal ederler” diye de yazar. Daron Acemoğlu, Trump’ın Amerika’da demokratik kurumlarda tahribat yarattığını, hatta bu tahribatı, ordunun frenlemesi gibi paradoksal bir durumun olabileceğini yazmış, Trump’un göstericilere karşı orduyu kullanmak istemesini James Mattis’in engellemesini örnek vermişti. (Foreign Affairs, June 2020)
Militan ayak takımı “Amerika!” sloganlarıyla ülkenin en milli kurumu olan Kongre’yi basıp üç saat işgal altında tutarken CNN, niye askerin bunları def etmediğini soruyordu.
Yine ilginçtir, Eurasia Gruop, 2021’de insanlığın önündeki “10 Tehlike”yi anlatan raporunda Amerika’daki sert kutuplaşmayı başa almıştı. Oradaki bir kriz dünya ekonomisini ne hale getirir, bir düşünün! Virüsten beter…
Ayaktakımının Kongre’yi basması, bu tehlikenin ne kadar güncel olduğunu gösterdi.
ULUSLARARASI DEMOKRASİ
Küresel rekabet öyle bir gelir adaletsizliği yarattı ki, İsmet Berkan’ın yazdığı gibi, “Amerikan nüfusunun yarısı bu durumda.” Trump’ın gücü onlardan geliyor.
Trump’un seçimleri kaybetmesi hasarı sınırlandırdı. Biden, kurumları restore etmekten bahsediyor. Kongre’nin Senato kanadında da çoğunluğun Demokratlara geçmesi bu bakımdan ümitleri artırıyor.
Biden’in dış politikadaki ilk projesinin “Uluslararası demokrasi konferansı” toplamak olması çok dikkat çekicidir.
Ankara’nın çoktandır unuttuğu reform kelimesini hatırlamasında bunun da etkisi olsa gerek.
Türkiye’nin sorunları daha ağır. Zaten “orta gelir” ve “orta demokrasi” ülkesiydik, virüs ekonomiyi, CB sistemi demokrasiyi biraz daha aşağıya çekti. Eurasia Gruop’un Türkiye’de bir ödemeler dengesi krizi ihtimalini de zikrettiğini akıldan çıkarmayalım.
Dünyada küreselleşmenin sağladığı gelişmeler yanında, yarattığı sorunları çözecek düşünceler ve müesseseler geliştiremeyen demokrasi, popülizmden de çok hasar gördü.
Yeniden demokratik kurallar ve kurumlar üzerinde yoğunlaşmak zorundayız, hem biz hem herkes.
Türkiye demokrasiler ekseninde yer almak zorunda.
10/01/2021 00:24
Türkiye’de özgürlük düşüncesi
146
Namık Kemal’e kadar bizde “özgürlük” anlamında hürriyet kavramı yoktu. Bu kavramla tanıştıktan sonra da iktidarlar kendilerini güçlü hissettiğinde itaat ve sadakati hürriyete tercih ettiler.
Aynı toplumsal kültürün ürünleri olarak, İttihatçılar’da, Atatürk’ün partisinde, Bayar ve Menderes’in partisinde, Erdoğan’ın partisinde tarih tekerrür etti.
Demokrat Parti içinde otoriterleşmeye karşı çıkanlar oldu. Bunlar ihraç edilecek ve Fevzi Lütfi Karaosmanoğlu liderliğinde Hürriyet Partisi’ni kuracaklardı…
KURTLAR SOFRASI
Ertuğrul Günay’ın İletişim’den çıkan “Bir Hürriyet Hikayesi” adlı kitabı DP içinde kuvvetler ayrılığını, yargı bağımsızlığını, fikir ve ifade hürriyetini savunanların derslerle dolu serüvenini anlatıyor.
Doğu kültüründeki “pâ-bûs” (ayak öpme) geleneğine dikkat çeken Günay “Doğulu toplumlarda siyaset bir kurtlar sofrasıdır” diye yazıyor. Tek Parti istibdadını, Terakkiperver ve Serbest Fırkaların kapatılmasını anlatıyor. 1950’de çok partili hayata geçtik ama “iktidarın da muhalefetin de acımasız söylem ve eylemleri yüzünden yine duvara çarptığımızı” hatırlatıyor.
Elbette siyaseti kurtlar gibi değil, medeni insanlar gibi yapalım diyenler de az değildi. Günay’ın kitabında, bunlardan 1955 yılında DP’den ayrılarak “Hürriyet Partisi”ni kuranları okuyoruz.
Yol ayırımı “ispat hakkı” tartışmalarıydı. Bir bakanın, bir yetkilinin yolsuzluk yaptığını yazan gazeteci bunu ispat ederse beraat etmeliydi. Gazetecinin “ispat hakkı” olmalıydı.
Bayar ve Menderes bu teklife karşı çıktılar! İktidarımızı yıpratmak için istismar edilir gerekçesiyle…
MENDERES’E MEKTUP
DP içindeki “ispat hakkı” hareketi o kadar haklıydı ki, parti içinde geniş destek buldu. Karizmatik Menderes bütün ağırlığını koyarak engelleyebildi…
“İspatçılar” Fevzi Lütfi Karaosmanoğlu, Fethi Çelikbaş, Turan Güneş, Feridun Ergin, Ekrem Alican gibi DP’nin en parlak beyinleri arasında yer alan isimlerdi.
İspat hakkıyla bilirlikte kuvvetler ayrılığı, hukuk devleti, fikir ve ifade hürriyeti gibi değerleri savunuyorlardı.
Menderes, 19 Ekim 1955’teki DP Kongresinden birkaç gün önce İspatçılardan 7’sini partiden attırdı, kongrede konuşmasınlar diye…
Fevzi Lütfi Bey, DP’yi niye kurmuştuk diye Menderese uzun bir mektup yazdı:
“Sadece bir adamı, bir zümreyi yerlerinden kaldırıp o yerleri işgal etmek için mi? Bununla hangi gayeye ulaşmış olacaktık?.. Değişen insanlar oldu, sistem aynı… Hürriyet bayrağıyla iktidara gelen parti içinde hürriyet yoktur…
Mazlumların ve masumların partisi olan DP, şimdilik zalim değilse bile nobran ve hoyrat bir hüviyet arz etmektedir…”
Mektubun tam metnini Günay’ın kitabında okuyabilirsiniz. (sf. 58-60)
GÜÇ ZEHİRLENMESİ
DP 1954 seçimlerinde yüzde 58 oyla, Meclis’in yüzde 93’ünü, evet seçim sistemi sayesinde yüzde 93’ünü kazanmıştı! Rahatlayıp işine koyulacağına, maalesef, güç zehirlenmesi Celal Bayar’ın “ince demokrasiye paydos” sözüyle ilk işaretini verdi, Kırşehir Kanunu, ardından yargı ve üniversiteyi hizaya getirme kanunları…
Günay, DP’nin “Tek Parti dönemini ibret değil, örnek aldığını” yazıyor, öyle maalesef.
Ali Fuat Başgil’in de bu şekilde eleştirileri vardır. Başgil DP’nin aydınlardan kopmasını eleştirir; bu kopuş İspatçıları kırmakla, atmakla başladı. Yol yaptık, elektrik getirdik gibi sözlerden başka bir diyeceği kalmadı maalesef.
DP bu yola değil de “ispatçıların” savunduğu yola gitseydi; kuvvetler ayrılığı, yargı bağımsızlığı, anayasa mahkemesi, ılımlı siyaset…
Muhtemelen kurtlar kanunundaki idam sehpalarına kadar sürüklenme olmaz, hala kapanmayan yaralar açılmazdı.
FİKRİN GÜCÜ
Hürriyet Partisi tutmadı, CHP’yle birleşmek zorunda kaldılar. Günay “aslında CHP onların fikirlerine katıldı” diyor. Gerçekten hukuk devleti, kuvvetler ayrılığı, anayasa mahkemesi gibi liberal fikirler onlar sayesinde CHP’de yerleşti.
Ecevit’in Ortanın Solu hareketindeki halka açılma ve özgürlük kavramlarında da Turan Güneş’in imzası vardır.
Darbeden sonra İnönü hükümeti, cuntanın baskısıyla 27 Mayıs’ı eleştirmeyi suç sayan “Tedbirler Kanunu”nu hazırladığında, “bu bir zulüm kanunudur” diyerek protesto eden de Fevzi Lütfi Bey’di…
Bunları okuyup öğrenmezsek, ‘tarihsiz’ kabilelerden ne farkı kalır siyasi kültürümüzün?
11/01/2021 02:13
Neo-Osmanlı imajından sakınmak gerekir
73
Princeton Üniversitesi Tarih Profesörü Şükrü Hanioğlu, Taha Akyol’un sorularını cevapladı.
Türk toplumunda tarih çok yoğun olarak hissediliyor, konuşuluyor, siyasette kullanılıyor, motive ediyor, kavga konusu oluyor, niye böyle?
Bu, kanaatimce, Türkiye’ye özgü, diğer toplumlarda görülmeyen bir durum değildir. Modern toplumlar, tabiatları gereği “ayrışan” ve “farklılıkları vurgulayan” yapılar olmuşlardır. Julien Benda’nın La Trahison des Clercs (Entelektüellerin İhaneti, 1927) eserinde vurguladığı gibi milliyetçilik, sosyalizm, faşizm benzeri on dokuz ve yirminci yüzyıl egemen ideolojileri de modernlik öncesinin kapsayıcı, birleştirici kuramlarının tersine toplumun ayrışmasına katkıda bulunmuşlardır.
Günümüzün post-modern toplumlarını üniversel değerler ve ahlâkî ilkeler etrafında birleştirmek veyahut antik çağ ya da bireylerin Hıristiyan ya da Müslüman ümmetinin parçası olduklarını düşündükleri dönemlerdeki kapsayıcı aidiyet çatılarını yaratabilmek mümkün değildir. Ayrışan, farklılıklar üzerinden çatışan toplumlarda doğal olarak tarih devreye sokulmaktadır.
Son tahlilde “tarih” münakaşalarında, “geçmiş” değil, onun üzerinden “güncel” sorunlar tartışılmaktadır. Tekrar edersek, bu, Türkiye’ye mahsus bir gelişme değildir ve siyasetin tarihi araçsallaştırmadığı bir toplum yoktur.
Örneğin ABD’de, Black Lives Matter (Siyah Hayatlar Değerlidir) hareketi siyahlara yönelik güncel şiddet ve ayrımcılık tartışması sırasında Woodrow Wilson’dan Christopher Columbus’a uzanan bir yelpazedeki kişilerin adlarının kamusal alandan çıkarılması, heykellerinin kaldırılması taleplerini ortaya koymuştur. Bu hareket, bunların önemli bölümü ile köleliği sürdürmek isteyen konfederasyon sembollerinin kullanım dışı bırakılmasını topluma kabûl ettirmiştir.
Türkiye’de de benzer bir durum yaşanmaktadır. Biz, kendimiz merkezli değerlendirmeler yapma eğiliminde olduğumuz için, bunun özgün olduğunu, “tarih” diğer toplumlarda birleştirici çimento işlevi görürken bizde tersinin yaşandığını düşünüyoruz. Bunun önemli nedenlerinden birisi resmî söylemin “kaynaşmış bir kitle” oluşturma iddiasının doğru ve bunun doğal olduğunun varsayılmasıdır.
Bu modernlik sonrası toplumlarında gerçekleştirilmesi mümkün olmayan bir idealdir. Böylesi bir “kaynaşma” yerine, “farklı” ama “eşit” vatandaşları merkezine alan yeni bir toplum tasavvuru geliştirmemiz anlamlı olacaktır. Sorunuzdaki “kavga”nın yoğunluğunu, tarih üzerine uzlaşma değil, güncel sorunlarını çoğulculuk içinde çözen bir “demos”un hayata geçirilmesi düşürecektir.
ARAÇSAL TARİH
Ortak tarih birleştirir derler bize niye kavga ettiriyor?
Genellikle varsayılanın tersine “tarih” değil “tarihler” vardır; bu da doğaldır. Biz, uzun süre, “resmî tarih” dayatan bir ideokrasi, sonrasında da bunun temel tezlerini tekrar eden bir logokrasi idaresinde yaşadığımız için “tarih”in “tek” olmasının ve bu tekil yorumun tartışılmadan herkesçe benimsenmesinin anlamlı olduğunu düşünüyoruz.
Olgular, onları yaşayanların “ortak” bilinç oluşturmasını, “ne yaşandığı” üzerine fikir birliğine ulaşmasını sağlayamaz. Örneğin, ABD’de Konfederasyon (Güney) ve Birleşik Devletler (Kuzey) İç Savaş’ı beraberce yaşamışlardır.
Buna karşılık, daha sonra bunu farklı biçimde hatırlıyor ve yorumluyorlar. Tarihlerini, aynı olayı, farklı kahramanlar ve sembollerle, onun değişik alt olgularına odaklanarak yazıyorlar ya da sözlü biçimde gelecek nesillere aktarıyorlar. Benzer şekilde Türkiye’de de “tarihler” var.
Örneğin, Tek Parti dönemi gelişmelerini, uygulamalarını farklı kesimler değişik biçimlerde inşa ediyor. Bu açıdan bakıldığında, “kavga” etmemizin nedeni “tarih” değildir. Tarih, güncel anlaşmazlıkların düşünsel arka planını oluşturma, karşı tarafı “suçlu,” “haksız,” “zalim/baskıcı” kendimizi ise “haklı,” “doğru,” “mağdur” ve “mazlum” gösterme amacıyla araçsallaştırılmaktadır.
‘TARİHSELLEŞTİRMEK’ NEDİR?
Israrla vurguladığınız bir kavram var; “tarihselleştirmek,” ne demek bu?
Tarih yazımının iki “olmazsa olmaz (condiciones sine quibus non)”u vardır. Bunlar, “tarihselleştirme (historicization)” ve “bağlamında kavramsallaştırma (contextualization)”dır. Bunlardan birincisi olan “tarihselleştirme,” ele alınan tarihî gelişmeyi içinde oluştuğu gerçeklik ve bunun gelişmeye etkisi etrafında değerlendirmektir. Tarihî gelişmeler bir boşluk içinde, labarotuvar ortamında oluşmamaktadır.
Dolayısıyla, onları içinde oluştukları gerçekliklerde anlamak gereklidir. Bunu yapmak da göründüğü kadar kolay değildir, çünkü o gerçekliği yeniden inşa etmeniz ve araştırdığınız gelişmeyi onun içine yerleştirmeniz gerekmektedir.
Örneğin, Atatürk’ü düşünceleri, siyasetleri ve programları boşlukta oluşmuş bir kişi olarak değil, içinde yaşadığı gerçeklik çerçevesinde anlamak, “tarihselleştirmek” gereklidir. Bunun yanı sıra sözlerini, yazdıklarını da özgün bağlamlarında değerlendirmek zorunludur.
ATATÜRK’ÜN BİR SÖZÜ
Geçtiğimiz günlerde basında gözüme çarpan bir fotoğraf kanaatimce bu konuda iyi bir örnek sunmaktadır. Bir valimizin makam odasında çekilmiş bu fotoğrafta, duvarda Atatürk’ün “Tatbik eden, icra eden, karar verenden daima daha kuvvetlidir” sözünün yer aldığı bir levhanın asılı olduğu görülüyor.
Biliyorsunuz, bu, Mustafa Kemal’in, birinci meclisteki muhalefet, 1921 yılında “Heyet-i Vekile’nin Vazife ve Mesuliyetine Dâir” kanun teklifi ile yetkilerini sınırlamaya çalıştığında kürsüde dile getirdiği ve Nutuk’ta da bu konuyu anlatırken alıntıladığı bir ifadedir. Aslında bu tespit, kendisinin Rousseau’dan mülhem kuvvetler birliği savunması ve meclisin konvansiyonel karakterini sahiplenmesi ile de uyumlu değildir.
Zaten konuşmanın devamı okunursa Mustafa Kemal’in “her şeyin merci‘-i yegânesi”nin TBMM olduğunu söylediği de görülmektedir. Ancak, yasama-yürütme ilişkilerini tartışma bağlamında, konvansiyonel meclisin içinden çıkan vekiller heyetinin yetkileri tartışılırken söylenmiş olan bu söz, tarihî bağlamından çıkarılınca, genel olarak atanmış idarecilerin, özel olarak da valilerin üstünlük ve önemini belirten, kanımca yanlış anlamlar çıkarmaya da fazlasıyla müsait, bir vecizeye dönüşmüştür. Bu da “tarihselleştirme” yapılmadığında ne gibi sorunlar doğabileceğini bize göstermektedir.
ORTAÇAĞ İMPARATORLUĞU
“Osmanlı 1789’daki Avrupa imparatorluklarına değil, adem-i merkeziyet vasfı öne çıkan bir ortaçağ imparatorluğuna benziyordu” diyorsunuz. Açar mısınız?
Osmanlı devleti on sekizinci asır sonuna gelindiğinde değişik bölgelerinde farklı kuralların geçerli olduğu, âyân ya da yerel hanedanların aşırı ölçüde güçlenerek, iktidarı ele aldığı bir yapıya dönüşmüştü.
Kendi ordularına sahip, İstanbul’a hiç gitmemiş yerel liderlerin, yabancı devletlerle doğrudan ilişki kurduğu, sözleşmeler, antlaşmalar imzaladığı bir yapıyı bir arada tutmaya çalışan Osmanlı, dönem Avrupası için bir anakronizm örneği teşkil ediyordu.
Yükselen denizci imparatorlukların sömürgelerinde, bilhassa da Britanya imparatorluğunda adem-i merkeziyet geçerli olabiliyordu; ama Osmanlı, belirttiğimiz gibi, bunlara değil tarihî örneklere benziyor, merkez ve birbiri ile irtibatı zayıf yarı bağımsız yapılardan oluşan hantal bir konfederasyonu andırıyordu.
‘KANUN-I KADİM’
Osmanlı’yı yükselten kurumlar ve zihniyet nasıldı, neden devamını sağlayamadı? Neden Kanun-u kadim kurtarıcı olmadı?
Osmanlı devleti değişik biçimlerde altı asrı aşkın bir süre yaşamını sürdürmüştür. Bu açıdan bakıldığında, on sekizinci yüzyılda kurum ve zihniyetin değişmesi doğaldır. Osmanlı yükselişi, diğer belirleyici unsurların yanı sıra zihniyet, siyaset, örgütlenme ve kurumların dönem koşullarında diğer örneklerin önünde olmasından kaynaklanmıştır.
Bugünkü değerlerimizle fazlasıyla eleştirilebilecek Osmanlı hiyerarşik çok kültürlülüğü on beşinci ve altıncı asır Avrupa ortalamasının üzerinde bir düzen şekillendirmişti.
Pankaj Mishra ve Slavoj Žižek’in analizlerinde bunu aşırı ölçüde romantize ettiklerini, Osmanlı “hiyerarşik çok kültürlülüğü”nün modern “kozmopolitlik”in öncülü olduğunu yeteri kadar sorgulamadan kabûl ettiklerini söyleyebiliriz; ama İber yarımadasında Müslümanlar ve Yahudilere yapıldığı gibi farklı dinlere mensup olanlara yaşam hakkı tanınmayan bir dünyada, belirli bir hiyerarşi içinde ve madun statüsünde de olsa kendi kurumlarını koruyan, inançlarını sürdüren, iç yönetiminde otonomi sahibi “millet (dinî cemaatler)”in var olabilmesi, şüphesiz, önemli bir farklılığı ortaya koyuyordu.
Osmanlının temel sorunu, dönemi için “ileri” sayılabilecek bu örgütlenme ve yapılanma ile onun düşünsel arka planını değişen dünyada da sürdürmek istemesiydi.
On altıncı asırda sarı ayakkabı giyemeyen, cizyenin yanı sıra, aynı işe daha fazla vergi ödeyen, şehirde ata, arabaya binemeyen, evinin yüksekliği sınırlanan bir Ermeni ya da Yahudi, diğer örneklerle kıyasladığında koşullarının çok da kötü olmadığını düşünebilirdi; ancak, 1789 sonrası dünyasında bunu beklemek fazla anlamlı değildi.
Böylesi bir değişime kanun-ı kadimin yânî örfî hukukun hızla cevap vermesi de kolay değildi. Sizin sorunuz Osmanlı çöküşüne zihniyet ve kanun üzerinden yaklaştığı için bunu söylüyorum.
Tabiî Osmanlı çöküşünü (bu ifadeyi Osmanlı araştırmalarının önemli bir tartışma konusu olan “gerileme/decline” anlamında değil somut bir gelişmeye atıf için kullanıyorum) anlamak için sermaye birikimi, sanayileşme, bilgi ve teknoloji üretimi, rakip yapılarla mukayese benzeri unsurları dikkate alan derinlikli tahliller yapmak, bunu “tekil” bir nedene indirgememek gereklidir.
Bir ekleme yaparsak, milliyetçilik çağında çok uluslu yapıları yirminci yüzyıla taşımak kolay değildi. Bu nedenle, aynı süreçte, sadece Osmanlı değil tüm benzer yapılar dağılmıştır.
NEO- OSMANLI
Türkiye’nin ‘Neo Osmanlı’ imajı vermesinin fayda değil zarar getireceğini yazdınız. Neden?
Ortak tarih hakkındaki sorunuza cevap verirken dile getirmeye çalıştığım gibi, olguları ortak yaşamak daha sonra onları aynı şekilde yorumlamayı gerekli kılmıyor. Osmanlı coğrafyasında yaşanmış “ortak geçmiş” de bu çerçevede değerlendirilmektedir.
Milliyetçi tarih yazımının da etkisiyle Türkiye dışında, ki biz de Erken Cumhuriyet döneminde Osmanlı tarihini benzer şekilde yorumlamıştık, bu ortaklık, “Türk boyunduruğu,” “emperyalizmi” ya da “işgali” benzeri vurgularla değerlendiriliyor. Bunun anlamlı olmadığını söylemek, tarihin daha objektif yazılmasını, sloganlara indirgenmemesini tavsiye etmek önemli bir konu, ki bu yapılıyor ve bir değişim yaşanıyor.
Örneğin, Arap dünyasında George Habib Antonius’un yorumları 1940 ve 50’ler ile Pan-Arabizm dönemindeki kadar revaç bulmuyor. Yunanistan’da Rumların Tourkokratia dönemindeki yaşamları konusunda Osmanlı vesikalarına dayanan farklı değerlendirmeler yapılıyor.
Ama günümüzde Osmanlı coğrafyasının Türkiye dışındaki kısımlarında, bâzı ufak istisnâlar dışında var olan egemen yargı aşırı derecede olumsuzdur. Bizim “parlak geçmiş” olarak tarihselleştirdiğimiz bir dönem diğerlerinin gözünde ulus tarihinin “kara parantezi”dir.
Dolayısıyla, toplumumuzun çoğunluğu tarafından “parlak,” “adaletli,” “hoşgörülü,” “hakkaniyetli” benzeri sıfatlarla değerlendirdirilen Osmanlı geçmişinin komşularımızla ilişkilerimizin geliştirilmesi amacıyla kullanılmasının tersine neticeler doğuracağı ortadadır.
Konunun bir de emperyal yapıların aslî mirasçılarına karşı ondan çatışarak ayrılan taraflarca duyulan tepki boyutu var ki, Rusya, Avusturya-Macaristan benzeri çok uluslu yapıların coğrafyalarında da bunu görebiliyoruz. Bu nedenlerden dolayı, Türkiye’nin elden geldiğince neo-Osmanlı imajı vermekten sakınması gereklidir.
Tekrar edecek olursak, ne kadar yanlış bulsak ve eleştirsek de bir “olgu” ile kavga etmek ve dış siyasetimizin etkisini azaltmak yararımıza değildir. Bunu söylerken, Türkiye’nin kendi coğrafyasına açılması, bu sahada daha aktif dış siyaset üretmesinin neo-Osmanlılık olmadığını da vurgulamak isterim.
12/01/2021 00:34
Karamollaoğlu ne yapıyor?
127
Cumhurbaşkanı Erdoğan Milli Görüş’ün eski takımından Oğuzhan Asiltürk’ü ziyaret etti.
Asiltürk’ün Karamollaoğlu’na soğuk durduğu biliniyor.
Saadetin Partisi’nin lideri dururken Erdoğan’ın onu ziyaret etmesi sebepsiz değil.
Bu bir ‘ağabey’ ziyaretinin ötesinde, siyasi bir ziyaretti. Erdoğan da ziyaretinde Cumhur İttifakı’na destek istediğini söyledi.
Asiltürk’ün oy potansiyeli nedir? Ne olursa olsun oy kaybetmekte olan iktidar bir damla katkıya bile ihtiyaç duyuyor.
Bir başka faktör, Erdoğan”ın “Bizim bir yalnızlığı hissetmememiz lazım” sözlerinde saklıdır. Erdoğan bütün sağ kesimlerin kendi etrafında topladığı, karşısında da tesettür düşmanı ve HDP’nin koluna girmiş bir CHP resmi yaratmak istiyor.
Terörle mücadele eden vatan severler, dindarlar “Cumhur İttifakı”nda… Karşısında ise dine saygısız, teröristlerle kol kola bir hainler zümresi; illet zillet falan filan.
Propagandanın çok basit taktiği; biz ak, onlar kara!
PROPAGANDA VE GERÇEK
Bu propaganda tablosu hem gerçeklere uymuyor, hem böyle bir siyasi kutuplaştırma bakın nereleri unutturuyor: Ekonomi, kuvvetler ayrılığı, yargı bağımsızlığı, fikir ve ifade hürriyeti, yolsuzlukla mücadelede bir türlü çıkmayan kanunlar, denetim ve denge…
Propaganda gerçeklere uymuyor, çünkü Millet İttifakı’nda milliyetçi İyi Parti var, dindar bir siyasi hareket olan Saadet Partisi ile merkez sağda Demokrat Parti de var.
Ordu milletvekili Cemal Enginyurt’un DP’ye katılması da sayısalın ötesinde bir moral katkı ifade ediyor.
Kaldı ki, CHP Kılıçdaroğlu liderliğinde muhafazakar değerlere ve kitlelere açılmakta olan bir partidir.
İktidar ise dini değerlere karşı bir CHP resmi çizmeye çalışıyor.
Evet mahalli seçimlerde Millet İttifakı HDP tabanından oy aldı.
Ama aynı tabandan oy almak için Öcalan’a adam gönderip mesajını TRT’den yayınlatan, Osman Öcalan’ı TRT’de konuşturan, Binali Yıldırım’ın Diyarbakır’da “Kürdistan”lı konuşma yapmasını organize eden kimdi?
Seçim taktiklerinden vatan kahramanlığı da vatan hainliği de çıkmaz.
YÜZ YILDIR KAVGA
Hamasi kavramlar etrafında kutuplaşmanın bitmez tükenmez kavgalarla bize neler kaybettirdiği yüz yıllık tarihimizde bellidir.
Hiç birimiz “öteki”mizi yok edemedik.
Aklın yolu nedir?
Hepimizin özgür, güvenli ve barışık bir hayat yaşamasını sağlayacak bir demokratik hukuk devleti değil mi?
Madem “öteki”ni yok edemiyoruz, hukuk devleti çatısı altında barış içinde yaşayarak ülkemizin gelişmesine, her birimizin mutlu olmasına bakalım; öyle değil im?
İşte bu noktada kuvvetler ayrılığı, yargı bağımsızlığı, fikir ve ifade hürriyeti, yolsuzlukla mücadele, denetim ve denge gibi değerler büyük önem kazanıyor.
Karamollaoğlu ne yapıyor, sorusunun cevabı, “Milli Görüş” geleneğinde işte bu değerleri savunuyor olmasıdır.
Ülkenin birliğinin, istikbalinin, mutluluğun bu değerlerle mümkün olacağına samimiyetle inanarak bu değerleri savunuyor.
KARAKTER ADAMI
Samimiyeti nereden belli? Bu değerleri içselleştirerek konuşmasından belli. Bu değerleri dil ucundan değil, kültürünü özümsemiş olarak, kavramsal derinliğiyle konuşmasından belli…
Hepsi merhum oldu; Demirel’in, Ecevit’in, Türkeş’in, Erbakan’ın siyaset yaptığı yıllarda öncelikli sayılan sorunlar başkaydı.
Hem dünyanın değişmesi, hem “alnı secde görenlerin” iktidarında yaşanan hesapsızlık, hukuksuzluk, denetimsizlik örnekleri toplumsal bir ders oldu: Ülkenin iyi yönetilmesinin ön şartı, kuralların ve kurumların güçlü olmasıdır, kişilerin dindarlık derecesi değil…
Sıffin savaşında hangi tarafın alnı secde görmemişti?!
Ehl-i takva olan Ebu Zer’i kimler sürgün etmişti?! Önde gelen sahabelerden Hucr bin Adiy kimlerin emriyle katledilmişti?!
Görülüyor ki, iyi yönetimin, çağımızda da hürriyetin ve adaletin, hatta kalkınmanın ön şartı hukukun siyasetten üstün olmasıdır. Siyasetçinin siyaseten dengelenmiş ve hukuken denetlenmekte olmasıdır..
Temel Karamollaoğlu, dini değerleri siyasetten üstün tuttuğu için siyaset meydanında dindarlık gösterisi yapmıyor, dindarların da hukukun üstünlüğünü, kuvvetler ayrılığını, siyasi gücün denetlenmesini savunabileceğini gösteriyor.
Bunu bıraksın mı? Bu alanlardaki vahim sorunlara göz mü yumsun?
Hapishane arkadaşımdır, karakterini biliyorum, yapmaz bunu.
13/01/2021 00:16
‘İnançlı gençler’
119
Cumhurbaşkanı Erdoğan eskiden “dindar gençler yetiştirmeliyiz” diye konuşurdu, dünkü konuşmasında “inançlı, ahlaklı, erdemli gençler yetiştirmeliyiz” dedi.
Türkiye’yi 18 yıldır bu iktidar yönetiyor. 2002’de ilkokula başlayan çocuklar şimdi 20 yaşın üstündeler. Bütün ömürlerinde en çok duydukları ses bu iktidarın sesi oldu.
Bu on sekiz yılda öğrenciler okullarda daha fazla din bilgisi aldılar.
Medyada başka seslerin kısıldığı, istenmeyen haber ve yazıların, TV’lerde istenmeyen konuşmaların dışlandığı, kamu kaynakları kullanılarak medya yapısının değiştirildiği, her alanda iktidar propagandasının egemen olduğu bir dönemde yetiştiler.
İlkokul müdürlerine kadar eğitimde yönetimin değiştiği bir dönemin gençleri bunlar.
Fakat araştırmalar, “ilk defa oy kullanan” seçmenler arasında Ak Parti oylarının ortalamadan çok aşağılarda kaldığını gösteriyor?
BİR KİTAPÇIK BİLE YOK
Türkiye’nin yüksek puanlı üniversitelerindeki ‘iklim’e bakın… İşte Boğaziçi Üniversitesi, başlarına rektör atamak onları “bizden” mi yapacak? Gençlerin tepkisini anlamaya çalışmak ve onlarla konuşmak yerine, “teröristler”den bahsetmek bu gençleri “bizden” mi yapacak?
İnternetten dünyaya açılan, derslerinde birçok bilim dalıyla tanışan gençler, siyasi propagandayı kolayca kabul ederler mi?
Ekonomi, işletme, hatta herhangi bir sosyal bilim dalında okumuş ya da okumakta olan bir genç “faiz sebep, enflasyon sonuç” görüşünü kabul eder mi?
Bu konuyu araştırmak istese, bunu yazan bir tek akademik yayın bulabilir mi?
Peki iktidarın kendisi “faiz sebep, enlasyon sonuç” söylemi konusunda herhangi bir bilimsel araştırma yaptırdı mı? Çalıştaylar, sempozyumlar mı düzenledi?
Merak edenlerin okuyabileceği bir kitapçık bile ortaya konulmadı. Ama Merkez Bankası’na emredildi… Ekonomide yarattığı hasarı hep birlikte yaşıyoruz.
İKTİDARIN ASIL SORUNU
Bence iktidarın son dönemdeki asıl sorunu da bu: Dünyaca bilimsel olarak kabul edilmiş, bizde de akademi ve kamu kurumlarında kabul edilen “konvansiyonel” bilgileri bir tarafa bırakmak…
Konvansiyonel iktisat, hukuk ve diplomasi bilgilerini, kamu kurumlarının bu nitelikteki birikimlerini bir tarafa bırakıp, “bizden” kadrolarla ideolojik ve hamasi politikalar uygulamak…
Devlet gücünü kullanarak bunların propagandasını yapmak…
Ama bu durumda eleştiriden geçmemiş, sakıncaları düşünülmemiş, sonu belirsiz bir yola girilmiş olmaz mı?
Oldu bile: İşte, emirle faizi indirip enflasyonu aşağıya çekeceğiz diye eritilmiş rezervler, fırlamış kurlar, yüzde 17’ye çıkmış faiz ve dünyada en yüksek faizle borçlanan ülke oldu Türkiye!
Ekonomi rakamlarla ölçülebilen somut bir alan… Ya bir de dış politikayı, eğitimi, bilimi, sanatı düşünün…
Bu alanlarda iktidarın da kabul ettiği başarısızlıkların asli sebebi açık değil mi?
‘ŞANLI ECDADIMIZ’
Sık sık işittiğimiz “şanlı ecdadımız” söyleminin bir örneği: “Ecdadımız rasat yani gözlem konusuna en başından beri büyük önem vermiştir” söylemi. (30 Nisan 2018).
Ama bunu söyleyince, 16. yüzyılda Avrupa’daki Tycho Brahe rasathanesi düzeyinde olan İstanbul’daki Takiyyüddin rasathanesini kuranların da top atışlarıyla yıkanların da ecdadımız olduğunu hatırlatmalıyız.
Yükselme nasıl bir zihinle, gerileme nasıl bir zihinle oluyor diye düşünmeye, araştırma ruhunu geliştirmeye yol açmak için…
Bu olmayınca hamaset neye yarar?
Ata sporları elbette tamam ama bundan bir “ecdat” söylemi çıkarmak!
“Tarihte hangi toplum atla tanışmış, bütünleşmişse büyüme, genişleme dönemine girmiştir. Osmanlı devletle birlikte sarayın at ihtiyacını karşılamak için Çiflikât-ı Hümayunu kurmuştur.”
Doğru ama eksik. At sırtından inip trene, binmekte geciktiğimiz için geri kaldığımızı da eklemek lazım buna.
Osmanlı’da demiryolu uzunluğu, Hicaz Demiryolu dahil, 8.400 kilometreyken, 1900 yılında Avrupa’da 290.000 kilometreydi!
BİLİM VE ENDÜSTRİ
Buharı enerjiye dönüştüren modern fizik bilimi ve onun uygulaması olan endüstriyel zihniyet!
İhtiyacımız budur!
Gençlerin özlemi de budur.
“Asrın idrakine söyleyen İslam” düşüncesi de ancak bu bilim zihniyetiyle birlikte gelişebilir.
Hamaset ve ezbere , siyasi motivasyona dayanan bir dindarlığın ise eğitim ve kültürde başarısızlığının yanında “içinin boşalması” gibi vahim sorunların ortaya çıkmış olması da çok şey anlatmıyor mu?
15/01/2021 00:35
‘Sözde’ tartışması
125
CHP Genel Başkanı Kılıçdaroğlu’nun, Cumhurbaşkanı ve AK Parti Genel Başkanı Erdoğan hakkında ‘sözde cumhurbaşkanı’ diye konuşması, iktidar cenahında kıyametleri kopardı.
Bu konuşmasından dolayı Kılıçdaroğlu hakkında, bilmem kaçıncı defa Cumhurbaşkanına hakaret davası açıldı…
Dava hangi mahkemede görülecek, önceki emsallerinde olduğu gibi hakimler değiştirilecek mi, nasıl bir karar çıkacak, AYM ve AİHM’ye gidecek mi, oralar ne karar verecek, bunları zamanla göreceğiz.
Sağlıklı bir sistemde, olgunlaşmış bir siyasi gelenekte “sözde cumhurbaşkanı” söylemi söz konusu olamayacağı gibi, milletin bütününü temsil etme sorumluluğu olan cumhurbaşkanının da muhalefet liderleri hakkında hep bildiğimiz aşağılayıcı söylemi de söz konusu olmaz.
Her iki söylem de tasvip edilemez.
Bakın olgunlaşmış demokrasilere, var mı böyle şeyler?
KAÇ ARPA BOYU?
Siyasi kültürümüzdeki rasyonelleşme noksanı ve hukuki değerlerin zayıflığı öfkeli davranışları besliyor, müzakere yerine çatışma ağır basıyor. Yüz yıllık siyasi tarihimiz karşı taraf hakkındaki hain, alçak suçlamalarıyla doludur.
Hukuk da hakem olmaktan ziyade güçlünün elindeki bir alettir!
CB hükümet sistemi, maalesef, bu kültürel sorunumuzu büsbütün ağırlaştırdı.
Düşünün ki, tarafsızlık yemini eden ve milletin bütününü temsil etme sorumluğunu taşıyan cumhurbaşkanı, bu sistemde, bir partiyi kazandırma, rakip partileri zayıflatma gibi çatışmacı bir işlev de yüklenmektedir!
Tek Parti ve Şeflik sistemi ayrı konu; 1946-50 arasındaki yapılanma da böyleydi. Demokrat Parti’nin seçim beyannamesinde şu tespit yer alıyordu:
“Devlet Başkanının fiilen bir partinin başkanlığında bulunması ve bütün milletin malı olması icap eden Devlet Başkanlığı yüksek makamının bütün yüksek dokunulmazlık ve yetkileriyle bir partinin tarafında yer alması diğer partileri gayet nazik ve zor bir mevkide bulundurmakta ve partilerin eşit hak ve şartlar altında çalışabilmeleri prensibine aykırı durumlar yaratmaktadır.” (19 Haziran 1946)
Bugünkü tabloya bakarak üç çeyrek asırda kaç arpa boyu yol aldğıımızı düşünebiliriz, düşünmeliyiz.
BAŞKANLIK SİSTEMİ
Cumhurbaşkanına hakaret davalarının tarihimizde hiç görülmedik kadar artmış olması da CB sisteminin derinleştirdiği kutuplaşmanın bir yansımasıdır.
Bu sistemde parti kavgalarında böylesine yer alan Cumhurbaşkanı karşı tarafın öfkelerine de muhatap olmaktadır.
Evet, ABD’deki başkanlık sisteminde ‘başkan’lar partilidir ama bu bağ gevşektir, partilerinin lideri değildirler. Siyasi güç ihtirasının devlet idaresini parti çıkarlarına indirgemesini önlemek için, denetim ve denge mekanizmaları güçlüdür. Kendi partisinden senatörler başkana karşı çakarlar. Başkan partisinin lideri değildir.
Bütün atamaları Kongre denetiminden geçer. Başkanlar “şahsi sadakat”ten başka objektif liyakati gözetmek zorunda kalırlar.
İşte Trump’ın atadığı üç yargıç, onun seçim iptali taleplerini reddetti!
TARİHİN DERSİ
1950’lerin son yıllarında DP-CHP kavgası çatışmaya dönmüştü. Rahmetli Aydın Menderes, Cumhurbaşkanı Celal Bayar’ın partiler üstü cumhurbaşkanı gibi davranıp tarafların uzlaşmasını sağlayacak bir seçim programı geliştirmek yerine çatılmayı körüklemiş olmasını eleştirmiştir. (Babam Adnan Menderes, s. 88-87)
Milli Şef İnönü, 12 Temmuz 1947 beyannamesiyle bunu yapmış, kendi partisiyle muhalefetteki DP’yi uzlaştırarak 1950’deki hür seçimlerin yolunu açmıştı.
Aydın Menderes “Bayar da böyle yapmalıydı” diye belirtir.
Ali Fuat Başgil gibi âlim, Rıfkı Salim Burçak gibi DP’de bakanlık yapmış şahsiyetler de Bayar’ı bu açıdan eleştirirler.
Siyasette itidal yerine öfkenin, müzakere yerine çatışmanın ağır basması bir sorundur ve bizim tarihimizdeki siyasi krizlerde payı büyüktür.
Cumhurbaşkanının parti sorumluluğundan uzak ve gerektiğinde hakemlik yapabilecek bir konumda olması milli bir ihtiyaçtır. Sihirli anahtar değildir ama bir “fren ve denge” etkisi olur.
CB sistemi ise çatışmayı devlet katına taşıdı.
Elimizi vicdanımıza koyalım, “bizden, sizden” gözlüğünü atıp yaşananlara laboratuvar gibi bakmamız gerekmiyor mu?
17/01/2021 00:32
Reformun mantığı?
114
Merkez Bankası Başkanı Naci Ağbal 2021 yılında uygulayacakları para ve kur politikasını şöyle açıklamıştı:
“Enflasyona ilişkin yukarı yönlü riskler 2021 yılında para politikasının sıkı ve kararlı bir duruş sergilemesini zorunlu kılmaktadır. Gerekirse parasal duruşumuzu daha da sıkılaştıracağız.” (16 Aralık 2020)
Demek ki, enflasyonun artış riski 2021 yılında devam edecekti. Bunu önlemek için Merkez Bankası “sıkı para politikası” uygulayacak, gerekirse daha da sıkılaştıracaktır.
Faizin yüzde 17’ye çıkarılması bunun bir uygulamasıydı.
Cumhurbaşkanı Erdoğan ise, iki gün önce şöyle konuştu:
“Yüksek faize karşı olduğumu söylemem boşuna değil. Bu işi yaşayarak gördük. Birçok yatırımcı, girişimci faiz yükü altında eziliyor. Bu bankaların sizi nasıl sömürdüğünü biliyorum… Şu anda dünyaya bakalım. ABD’de faiz oranı ne. Japonya’da ne? Avrupa’da eksi, İsrail’de eksi.”
‘KIRILGAN EKONOMİ’ UYARISI
Bir iktisatçı çıkıp da bu iki beyanın aynı ekonomik programı ifade ettiğini söyleyebilir mi?
Erdoğan faizi enflasyonun altına mı indirecek? Öyleyse ekonomi ekibini niye değiştirdi? Amerika, Avrupa ve Japonya’da faizleri hükümet mi indirdi?
Bu ülkeler bilim ve teknoloji sayesinde dış ticarette fazla veriyorlar, biz açık veriyoruz ve sırf bu açık bile bizi “beş kırılgan ekonomi” grubuna sokmuştu. Hatırlayınız, S&P adlı kuruluş, 6 Kasım 2017 raporunda Türkiye’yi “beş kırılgan ülke” arasında değerlendirmişti, sebep, dış açıktı. Hükümet hiçbir tedbir almamış, aksine 2017 referandumu için kesenin ağzını açmış, bu yüzden dış açığımız yüzde 10 oranında artmıştı!
Erdoğan’ın dediği gibi faizi aşağıya (ne kadar?) çektiğimizde ithalat, tüketim, enflasyon ve dış açık daha fazla artmayacak mı?
Görünen o ki, Lütfi Elvan ve Naci Ağbal “ortodoks” (kuralcı) denilen sıkı ekonomi politikalarından yana, ama Cumhurbaşkanı faizin aşağıya çekilmesinden, genişlemeci politikalardan yana…
Söylenen reformun mantığı hangisi olacak?
BEŞTEPE YAYINLAMALI
Faizin sebep, enflasyonun sonuç olduğuna dair ister sokaktaki vatandaşın ister piyasa aktörlerinin okuyabileceği beş on sayfalık bir metin bile yok!
Beştepe böyle bir metin yayınlamalı, savunduğu görüşün gerekçeleri neymiş, görülmeli.
Öte yandan, bütün bilimsel araştırmalar ve bizzat piyasa tam tersini söylüyor.
Hatta emirle faiz indirilirse kısa süreli bir canlanmayı, sert düşüşler izliyor.
Piyasa ve yatırımcı önünü nasıl görecek?
HUKUK REFORMU?
Hukuk reformu konusunda da aynı sorun mevcut: Söylem ve davranış farkı…
Hukuk reformu vaad ediliyor ama “AİHM kararları bizi bağlamaz” deniliyor! AYM kararlarına uymayan yargıçlara siyasi destek açıklamaları yapılıyor!
AYM ve AİHM içtihatlarına göre “masumiyet karinesi” öncelikle yürütme organı yani iktidarları bağlamalıdır ama bizde mahkeme kararı çıkmadan, tutuklama ve mahkûmiyet kararlarını siyaset açıklıyor…
Trajikomik bir örnek, “hakimlere coğrafi teminat” meselesidir. Yani hakimlerin kararlarından dolayı başka bir yere sürgün edilmemesi, yerlerinde kalacaklarına dair teminat olması…
Büyük törenle vaad edildi… Bir buçuk yıl geçti, ortada kanun yok!
Çoklu baro kanunu çıktı… Mafyayı kapsayan infaz kanunu çıktı… Coğrafi teminat kanunu yok!
Kaldı ki, “coğrafi teminat” için kanun gerekmez. Adalet Bakanı GÜL, HSK başkanıdır, HSK “coğrafi teminata aykırı atama yapılmayacak” diye bir tüzük yayınlar, mesele biter! Ama bu yapılmıyor!
Bu tablo karşısında ekonomide reform, hukukta reform sözleri inandırıcı olabilir mi?
REFORM NE DEMEK?
Reform mantığı rasyonel olmak ve inandırıcı olmak zorundadır. Türkiye’nin kuvvetler ayrılığı, yargı bağımsızlığı, temel hak ve hürriyetler, kurallı piyasa ekonomisi gibi asli konularda güven veren bir yapıya sahip olmadığı apaçık bellidir.
Ekonomi sözde değil, esaslı ve rasyonel reformların zorunlu olduğunu söylüyor.
Bugünkü Türkiye’de reform demek siyasetin adalete, hürriyete ve piyasaya müdahale edemeyeceği bir kurumsal yapılanma demektir. Bu konuda güven veren bir kaliteye ulaşmadıkça dış kaynak getiremediğimiz gibi yatırımları harekete geçiremediğimiz deapaçık ortada..
Bu olmayınca faiz de, döviz de, enflasyon da “laf dinlemez.”
Ekonomide kurallı piyasa, yönetimde hukukun üstünlüğü, başka yol yok.
19/01/2021 00:44
Örnek bir milliyetçi
185
Milliyetçi düşünce tarihimizin büyük isimlerinden Prof. Osman Turan’ı 43 yıl önce 17 Ocak’ta kaybetmiştik. Osmanlı tarihi konusunda merhum Halil İnalcık neyse, Selçuklu tarihi konusunda da Osman Turan odur, bir numaralı otorite.
Sadece tarihçi değil, yüksek seviyeli bir düşünürdür. Bütün ömrünce milli şuur, bilim, demokrasi ve üniversite özerkliği gibi değerleri savundu. Menderes’in DP’sinde ve Demirel’in AP’sinde aktif siyaset yaptı. Siyaset yapmayı lidere kapı kulluğu yapmak değil, aksine, hür düşünce ve eleştirilerle siyasetin seviyesinin yükseltilmesi olarak icra etti.
MEDENİYET ŞUURU
Çok sayıdaki eserleri içinde en önemlisi bence “Selçuklular Tarihi ve Türk İslam Medeniyeti”dir. Hamaset değil, medeniyetin gelişmesini sağlayan siyasi, iktisadi ve kültürel dinamikleri anlatır.
Turan Hoca’nın kitabında “Selçuklular Devrinde ilmin himayesi ve fikir hürriyeti” bölümünü özellikle tavsiye ederim. O çağlarda özgürlük fikri, bütün dünyada, farklı inanç ve mezheplere tolerans anlamındaydı. Prof. Turan, bu bölümde Sünni Selçukluların Şii ve Mutezile âlimlerini, medreselerini koruduğunu, felsefi tartışmaları himaye ettiğini anlatır. Medresede felsefe, matematik, tıp gibi “aklî ilimlerin” de okutulabildiğini belirtir. Tabiat kanunu fikrinin gelişmeye başladığına dair örnekler verir. (Dergah Yayınları, s. 326 vd.)
Tabiat kanunu fikri, modern ilmin temelindeki birinci düsturdur.
Nasıl yıkıldığını da anlatır.
Hoca’nın kitaplarında Selçuklular zamanındaki iktisadi yapıyı, faizi, tımar sisteminin nasıl hem yükseliş hem çöküş sebebi olduğunu da okuyabilirsiniz.
‘İKTİDARDAKİ MUHALİF’
Merhum hocamız tarih araştırmalarında gelişmenin temel dinamikleri olarak neleri görmüşse, siyasette de onları savundu: Bilimin önceliği, fikir ve ifade hürriyeti, zamanımızda demokrasi ve üniversite…
Bu konuda Dr. Nasrullah Uzman’ın “İktidardaki Muhalif Prof. Dr. Osman Turan” adlı son derece değerli eserini önemle tavsiye ederim. (Ötüken, 2018)
Prof. Turan liderleri olan Menderes’i ve Demirel’i eleştirdiği için “iktidardaki muhalif” tanımı ona tam uymaktadır.
Merhum Menderes yargıçlar ve profesörlere baskı yapmak için emeklilik kanunu hazırlattığında, itiraz eden, DP Trabzon milletvekili Prof. Osman Turan’dı:
“Üniversitenin özerkliğine zerre kadar halel gelirse o memlekette ilim olamaz, ilim olmayan bir memleketin ise istikbali manen tehlikededir.”
Prof Turan, “bilim adamı yetiştirmeden üniversite açmak büyük yanlıştır” diyen DP milletvekilidir.
Menderes’i de Demirel’i de “münevverleri ihmal ediyorsunuz” diyerek eleştiren, büyük çoğunluk olan köylü oylarının bir ülkeyi iyi idare etmek için yetmeyeceğini, “münevverlerin” gerekli olduğunu söyleyen de de oydu.
Tanzimat’la Rusya’daki Petro reformlarını mukayese ederek, bizim başarısız olmamızın sebebinin ilim adamı eksikliği olduğunu Meclis kürsüsünde anlatan odur; kafasına parti disiplini kelepçesini takmaksızın!
Parti grubunda Osman Turan’ın söylediği sözler:
“Eğer Halk Partisi’nin teklif ettiği iyi bir kanunu biz kabul edersek kamuoyu CHP’ye yönelir diye bir şeyi asla düşünmemeliyiz.”
DÜŞÜNCENİN MİRASI
Görüyor musunuz gerçek milliyetçiyi? Milletini düşman partilerin kamplarına bölmüyor, aksine kesimler arasında bilim, özgürlük, tolerans kanalları açıyor. Siyaseti göze girme sanatı değil, doğru bildiğini savunma sorumluluğu olarak gördü.
Milliyetçi düşünce tarihimizde böyle örnekler çoktur.
Fakat milliyetçiliğin particiliğe indirgenmesi, büyük büyük fikir mirasını ve onun büyük alim ve düşünürlerini unutturdu.
İttihatçı Ziya Gökalp’in Darülfünun’da Yahya Kemal gibi İttihatçı karşıtı müderrisleri koruduğunu, İttihatçı karşıtı yayınların özgürlüğüne sahip çıktığını bugünkü nesiller ne kadar bilirler?
Erol Güngör gibi bir beyin neden acaba bir tek satır parti propagandası yazmadı?
Tuğrul Türkeş’in “azgın milliyetçiliğe karşı yeni bir metot ve ıslah ihtiyacı”ndan bahseden uyarısını önemli buluyorum.
SADECE KALEM
Bir düşünce mirası olarak milliyetçiliği ‘haddeden geçmemiş’ şiddet içgüdülerinin seviyesine düşürmekten herkes sakınmalıdır; düşünceye de ülkeye de zarardır.
Bana ve yazar arkadaşlarıma hakaret edenlere, hedef gösterenlere benim söyleyeceğim budur.
Allah’ıma hamd olsun, eli sopalı adamlarım yok, hiç de özenmedim.
Elimde kalemim var sadece; kitaplarımı, belgesellerimi, yazılarımı yazdığım kalem.
20/01/2021 00:35
Şiddetin dili, şiddetin sosyolojisi
122
Tam 13 yıl, 13 gün evveldi; sosyolog Nur Vergin sözlü saldırılarla linç ediliyordu, satılmış, yalaka, CIA ajanı falan…
Ben de Nur Vergin’e yönelen bu şiddet dilini eleştirerek şöyle yazmıştım:
“Sağcılık, solculuk fark etmez… Bütün totaliter ideolojilerde karşı fikirlere ‘yanlış’ diye değil, ‘yok edilmesi gereken fesatlar’ olarak bakılır. Hitler’i, Lenin’i, Stalin’i okuyun! Dilleri müthiş öfkeli ve saldırgandır!
Farklı fikirleri eleştirmezler, ‘hain, dönek, ajan, Yahudi uşağı’ diye suçlayıp imha edilesi düşmanlar olarak gösterirler.
Bizdeki ve dünyadaki totaliterlerin üslup ayniyetine çeşitli yazılarımda defalarca dikkat çekmiştim. Prof. Nur Vergin’e karşı yürütülen hakaret kampanyası yeni bir örnek oluşturdu.” (Milliyet, 7 Ocak 2008)
Ve, Güç el değiştirdi, bizdeki öfke ve şiddet dili de ağız değiştirdi.
NUR VERGİN
Evinde kalp sektesinden vefat eden aziz kardeşim Nur Vergin’i Konya’da merhum Erol Güngör’ü ziyarete gittiğimde tanımıştım. Selçuk Üniversitesi’nin kurucu rektörü Erol Güngör, sosyoloji kürsüsü için Nur Vergin’i çağırmış, o da Konya’da göreve başlamıştı.
Merhum Turgut Özal’ın ferah ve özgür çevresinde zihinlerimizin yakınlığını daha bir görmüştük.
General Çevik Bir’le türban tartışması yaptığımda, konuyu Nur Vergin, Nilüfer Göle, Elisabeth Özdalga gibi sosyologlara sormalarını istemiştim.
Weber sosyolojisinin tahlil metotlarıyla baktıklarında türbanda irtica değil, kadının evden ve mahalleden çıkıp sosyal hayata katılması ve kişiliğinin özgürleşmesi anlamında modernleşme görüyorlardı.
Aynı sosyolojiye göre modernleşme yani yolların, okulların, fabrikaların, piyasanın, şehirleşmenin gelişmesi “kenar”la “merkez” arasındaki kadim duvarları yavaş yavaş ortadan kaldırır… İnsanlar zaman içinde “şehir”de ve “orta sınıf”ta buluşurlar.
Eşitlik, özgürlük, vatandaşlık kültürü, demokrasi talebi ve iktisadi hayatın sekülerleşmesi nesilleri içeren bu süreçte gelişir.
ÖTEKİNİ SUSTURMAK
Nur Vergin Vatan gazetesinde 3 gün devam mülakatında, AK Parti iktidarındaki alt yapı yatırımlarının bu süreci hızlandırdığı gerçeğini anlatmıştı.
Vay sen misin bunu diyen! Üstelik başı açık modern kadın sosyolog!
Nur Vergin derin üzüntüyle yakınıyordu: “Ne para pul, mevki düşkünlüğüm, ne AKP yalakalığım, ne CIA ajanlığım, ne de cahilliğim kaldı. ‘Hedefteki kadın ‘ oluverdim...”
Yazımda bu linç kampanyasına itiraz ediyordum.
Aynı yazımda Binnaz Toprak’ın sözlerini almıştım:
“Türkiye’de aydınların büyük çoğunluğu, hangi kampta olursa olsunlar, düşünce özgürlüğünü sadece kendileri gibi düşünen insanlar açısından önemsemekte, karşıt görüştekileri ithamlarla, hakaretlerle ya da kaale almayıp küçümseyerek susturmaya daha yatkın görünmektedir.”
Ve kim gücü eline geçirse onun hakaret dili, onun düşmanlaştırma dili hakim oluyor.
Nur Vergin’in şah-eseri olan “Siyasetin Sosyolojisi: Kavramlar, Tanımlar, Yaklaşımlar” adlı akademik kitabını okudunuz mu? Vergin’in kitabında anlattığı “yeniden kabileleşme”nin dışa vurumudur bu şiddet dili, bu kamplaşma, bu ötekileştirme. (s. 320 vd)
BİRLİKTE YAŞAMAK
Nur Vergin toplumun hasım siyasi kabilelere ayrılmasının yol açabileceği vahim sonuçlara dikkat çeker:
“Kimlik politikaları tehlikelidir çünkü bu politikalar demos yani halk üzerine kurulu çoğul modern toplum yerine, etnisite ve kabile üzerine temellenmektedir... Yeniden kabileleşme eğilimlerine neden olmaktadır... Mikro milliyetçilik, gerici, faşizan ve kimi zaman kanlı politikaların odağını oluşturuyor...” (s. 322-323)
Çoğul modern toplum yerine, etnisite, ideoloji ve siyaset kabilelerinin oluşması!
Oy getirebilir ama bir millete yapılabilecek en büyük kötülük değil midir?
Şiddet ve öfke dili fay hatlarımızı keskinleştirerek, partileri siyasi kabilelere dönüştürerek beşeri enerjimizi israf ediyor, kabaca onar yıllık devrevî krizlerden kurtulamıyoruz.
Her devirde Uzak Doğu performansının gerisinde kalmadık mı?
Hiçbir kesim “öteki”ni yok edemez. Hukukun güvencesinde özgür ve adil bir anayasa nizamında birlikte yaşamak ve beşeri enerjimizi ekonomiye, bilime, kültüre, sanata yöneltmek hem aklın, hem vatanseverliğin gereğidir.
Bize ışık tutan eserler bırakarak vefat eden Nur Vergin’i rahmet ve saygıyla anıyorum.
22/01/2021 00:34
Zoraki reform!
121
İktidar 13 Kasım’dan beri sık sık “reform” söylemiyle Batı dünyasına ve sermaye çevrelerine mesaj veriyor.
Batı ve sermaye çevreleri diyorum, çünkü “reform” kavramı iktidarın hukuka ve özgürlüklere birdenbire saygı hissetmesinden kaynaklanmıyor, Batı ile ilişkileri geliştirme ihtiyacından kaynaklanıyor.
Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın “bunlar Haçlı ittifakı, AB’ye ihtiyacımız kalmadı, kendi yağımızla kavruluruz” söylemi miting meydanlarında kalmadı, ilişkileri etkiledi.
Dışarıda gelirim yaratan politikalar oy getirdi fakat dış ilişkilerde ağır sorunlar yarattı.
İşte ekonomide düze çıkmak için, yine Erdoğan’ın söylemiyle “geleceğini Avrupa’da gören, içeride ve dışarıda kimseyle kavga etmek istemeyen” bir Türkiye imajına dönmek bir zorunluluk olarak karşımızda.
Reform söylemi bunun için… Mesele, reformun ne derecede inandırıcı olacağıdır.
ATLANTAK’İN İKİ YAKASI
ABD ile ilişkilerde Trump’ın “şahsi yönetim” tarzına karşılık, kurallar ve kurumlar Amerikası ile karşı karşıyayız artık.
ABD başkanıyla ahbaplık yetmeyecek. Türkiye’nin Kongre’yle, Pentagonla, Dışişleriyle hatta medyayla ilişkilerini eski hale getirmesi gerekecek.
Trump’ın Temmuz 2018’deki Avrupa gezisi her yerde protestolarla karşılanmış, Trump bütün liderlerle kavga etmişti. Şimdi Biden “ilişkilerin onarılacağını” söylüyor. AB Komisyonu Başkanı Von der Leyen ve Merkel başta olmak üzere önde gelen Avrupalı liderler ABD ile ilişkilerin güçlendirilmesinden bahsediyorlar.
Hatta AB, Türkiye hakkındaki kararını, Biden’la görüşmek üzere Mart ayına ertelemiş bulunuyor.
Ankara’nın “reform” paketi; Atlantik’in iki yakasında, böyle bir sermaye ve demokrasi aleminde “güvenli liman” izlenimi yaratmak ihtiyacında.
Bir buçuk sene önce, Beştepe’de gösterişli bir törenle 5 Mayıs 2019’da “Yargı Reform Stratejisi” ilan ederken de “uluslararası sermaye” ve “Avrupa Birliği”ne referans yapılmıştı ama o pakette esaslı bir şey yoktu. İşte yargı bağımsızlığı yolunda bir arpa boyu ilerleme olmadı ama mafyayı kapsayan infaz kanunu ile çoklu-baro kanunu çıkarılıverdi!
EN BÜYÜK SORUN
Stratejik planda en önemlisi S-400’ler sorunudur.
Strateji ve diplomasi uzmanı Sinan Ülgen, İpek Özbey’e şöyle demişti:
“Hem yeni S-400 alalım hem de F-35 programına geri dönelim, ikisinin birden olmayacağı gayet açık.” (Cumhuriyet, 18 Ocak)
Ülgen, F-35 programında “Yerli savunma sanayisi şirketlerimize 12 milyar dolar tutarında bir üretim payı ayrılmıştı” diye de vurguluyor. Bu muazzam imkan tehlikeye girdiği gibi,
Biden’ın müstakbel Dışişleri Bakanı Antony Blinken iki gün sonra, bu S-400’ler yüzünden “Sözde stratejik partnerimizin bizim en büyük stratejik rakibimiz Rusya ile aynı çizgide olması fikri kabul edilemez” diye konuştu.
Hamasi bir tavırla “yedi düvele meydan okumak” milli duyguları elbette ateşler ama Türkiye’nin ekonomisine ve stratejik çıkarlarına büyük zarar verir.
Zaten bu hamasete çok başvurmuş olan iktidar da artık ABD’ye ve AB’ye sıcak mesajlar vermek, reform söylemini gündeme getirmek ihtiyacını duyuyor.
Diplomasi, ülkeyi öngörülebilir sorunlardan sakınmayı da içeren bir sanattır, bunu hiç akıldan çıkarmamak lazım.
İÇİNE SİNMESE DE
Türkiye’nin dört yüz yıllık sorunu “dış ticaret açığı” yani döviz sıkıntısıdır. Sebep, bilim ve sanayi devrimini kaçırmış olmamızdır. Bütün cumhuriyet hükümetlerinin, Atatürk dahil, yabancı sermeye ve kredi ihtiyacını duymaları bundandır.
Ak Parti on beş yılda 220 milyar dolar yabancı yatırım çekmeyi başarmıştı ama bu Avrupa Birliği kıstasları sayesinde olmuştu.
Yine ilişkileri düzeltmek için reform demek zorunluluğunu hissediyor.
Asya ve Afrika’daki hiçbir devletle ve devletler grubu ile ilişkilerde hukuk ve demokrasi önemli değildir ama Batı’yla ilişkilerde çok önemlidir.
Reform diye Beştepe’de makyajlı paketler açmanın ne içeride ne dışarıda güven yaratmadığını iktidar görmüş olmalıdır.
İktidar, içine sinmeyen kuvvetler ayrılığı, yargı bağımsızlığı, fikir ve ifade hürriyeti, üniversite özerkliği gibi değerleri gerçekten hayata geçirecek, gerçek bir reform yapmak zorunda. Yoksa, “orta gelir tuzağı”nın içinde böyle dolanıp dururuz.
.24/01/2021 00:29
Trumpizm’in tahribatı
115
Trumpizm ne demek? Sadakat ve itaat kavramlarıyla tanımlamak mümkün. Kuralları, kurumları hatta etik ilkeleri önemsemeden başkana sadakat ve itaatin esas olduğu bir ideoloji, bir yönetim tarzı.
Trump Ocak 2017’de göreve başladığında atamalar için görüşmeler yaparken FBI Direktörü James B. Comey’yi de çağırmıştı. İlk söylediği şuydu:
“Sadakat istiyorum. Senden sadakat beklerim.”
Comey’nin cevabı:
“Size sadakat değil, ancak dürüstlük taahhüt edebilirim!” (WP,7 Haziran 2017)
Mükemmel bir cevap.
Trump’ın sözleri Trumpizm’in eksiksiz tanımıdır: Liyakat, tecrübe, kıdem, dürüstlük, kurallar, kurumlar çok da önemli değil; öncelikle başkanın şahsına sadakat!
KURUMLARDA TAHRİBAT
Göreve getirdiği insanların bir kısmı sadakat ve itaati kabul etti fakat bir kısmı da ona uzun süre tahammül edemedi, ayrıldı ya da Trump tarafından “aptal” gibi hakaretlerle azledildi.
Brookings Enstitüsü’nün raporuna göre, Başkan Trump daha iki yılını doldurmadan üst düzey yöneticilerinin yüzde 62’sini kaybetti veya kendisi işten attı. (12.12.2018)
Bu, tabii yönetim kalitesinin düşmesi demekti.
Ünlü düşünür Fukuyama, Trump’ın Amerika’daki kamu kurumlarını sarstığını, kurumlara güvensizlik yarattığını, bunun feci sonuçlar doğurabileceğini yazdı. (The Atlantic, 30 Mart 2020)
Daron Acemoğlu, Trump’ın demokratik kurumları çözmekte, çökertmekte olduğunu yazdı. (Foreign Afairs 15 Haziran 2020)
Trump bütün atamalarında, hatta Anayasa Mahkemesi’ne yaptığı atamalarda hep “şahsına sadakat”i esas aldı.
Fakat Amerika’da kökleşmiş “denetim ve denge” mekanizmaları ve özgür basın vardır. Bu sayede tahribatı sınırlanabildi. Yaptığı bütün atamalar Kongre’nin sorgulamasından geçtiği için, ‘kabul edilebilir’ isimleri aday yapmak zorunda kaldı.
İşte Anayasa Mahkemesine atadığı yargıç Neil Gorsuoch’un Senato sorgulamasındaki sözleri:
“Bu ülkede hiç kimse anayasanın üstünde değildir, Başkan dahil buna!” (22 Mart 2017)
Trump’ın atadığı üç yargıç, Trump yanlılarının seçimlerin iptali başvurusu reddetti. Hukuka sadakat gösterdiler, kendilerini atayan başkana değil.
BELA: ‘GERÇEK SONRASI’
Trump’ın ilk Dışişleri bakanı Rex Tillerson’ın hiç diplomasi birikimi yoktu. Petrolcüydü. Kavga ettiler, Trump onu “geri zekalı” diyerek azletti. Tillerson da Virginia Askeri Enstitüsündeki bir törende şunları söyledi:
“Liderlerimiz, gerçeği saklamaya çalışırsa ya da biz, halk olarak artık gerçeklere dayanmayan alternatif gerçekleri kabul edersek, o zaman ABD vatandaşları olarak özgürlüğümüzden vazgeçme yoluna gireriz.”
Görüyor musunuz Trump’un devlet yönetimini!
Popülist hareketlerdeki “post-truth” (gerçek-sonrası), yani objektif geçekliklerin ötesinde efsanelerin, komplo teorilerinin, hatta mistik hezeyanların siyasette fazlasıyla etkili olması.
Beyaz Saray Sözcüsü Sarah Sandersın, “Tanrı, Trump’ın başkan olmasını istedi, orada olmasının sebebi budur” diye konuşması böyledir. (31 Ocak 2019)
Trump’ın kilise önünde İncil’i havaya kaldırarak nasıl şov yaptığı hala hafızalardadır.
“Hiç bir Amerikan Başkanının yapamadığını yapıyorum” diyerek Kudüs’ü İsrail’in başkenti ilan etmesi hem şişkin egosunun bir dışavurumuydu, hem “Hıristiyan siyonizmi” denilen Evanjelik seçmen kitlesinin desteğini almak içindi.
Varsa yoksa, kişisel siyasi kazanç!
‘GERÇEK’LERİN DEĞERİ
Tarihçi Timothy Snyder geçenlerde şöyle yazdı:
“Gerçek-sonrası demek faşizm-öncesi demektir ve Trump bizim ilk gerçek-sonrası başkanımız oldu. Gerçekten caydığımızda, gerçeğin yerine ihtişamlı karizma ve servet sahibi olanlara güç vermiş oluruz. Bazı temel gerçekler üzerinde görüş birliği olmadan vatandaşlar kendilerini savunmak için gereken sivil toplumu kuramazlar. Gerçekleri üretecek kurumları kaybedersek, cezbedici soyutluklar ve uydurmalar içerisinde yuvarlanırız.” (NYT 10 Ocak 2021)
Şimdi ABD bu enkazı kaldırmak, zihinleri objektif bilgilere, kutuplaşmış kalpleri birbirine açmak zorunda.
Hiç kolay değil.
Özellikle kuralların silinmesinin ve kurumlara güvenin kaybolmasının kutuplaşmayı büsbütün marazi hale getirdiğini belirtmek isterim.
Kaybolmuş güveni yeniden inşa etmek en zor işlerden biridir.
Dünyanın aklı selime ihtiyacı var; her ülkede, hele de dünyayı etkileyen ülkelerde…
25/01/2021 02:07
AİHM kararına uymak anayasa emridir
74
Anayasa Hukukçusu Prof. Dr. Ergun Özbudun, Taha Akyol’a konuştu.
İHM kararları bağlayıcı mıdır?
Özellikle İkinci Dünya Savaşından sonra insan haklarının korunması, sadece milli hukukların konusu olmaktan çıkıp evrensel karakter almış, milletlerarası hukukun da koruması altına alınmıştır. Avrupa Konseyi bünyesinde 4 Kasım 1950’de imzalanan “İnsan Hakları ve Temel Hürriyetlerin Korunmasına İlişkin Sözleşme” (AİHS), bunun en önde gelen örneğidir.
Türkiye, bu Sözleşmeye baştan itibaren katılmış, Sözleşmenin kurduğu Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’ne (AİHM) bireysel başvuru hakkını 1987, AİHM kararlarının bağlayıcılığını da 1989 yılında kabul etmiştir. Dolayısıyla AİHM kararlarının bağlayıcılığının kabulü, Türkiye bakımından uyulması zorunlu bir milletlerarası taahhüttür. 2004 Anayasa değişikliği ile bu yükümlülük, iç hukuk bakımından da teyid edilmiştir.
Bu değişiklikle 90. maddeye eklenen cümleye göre, “Usulüne göre yürürlüğe giren milletlerarası antlaşmalarla kanunların aynı konuda farklı hükümler içermesi nedeniyle çıkabilecek uyuşmazlıklarda milletlerarası antlaşma hükümleri esas alınır.”
Dolayısıyla AİHM kararlarının bağlayıcılığı konusunda bir tereddüt olmaması gerekir. İhtilaf, bağlayıcılık kavramına atfedilen farklı anlamlardan doğmaktadır. Bir görüşe göre, bağlayıcılığın tek hukukî sonucu, ihlâlin tespit edildiği davanın yeniden görülmesidir.
Ancak yerel mahkeme, ilk kararını değiştirebileceği gibi, bunda ısrar da edebilir. Benim de katıldığım ikinci görüşe göre ise kararın bağlayıcılığının anlamı, AİHM kararında tespit edilen hak ihlâlinin tümüyle giderilmesidir.
YAPTIRIMLAR VAR
‘AİHM kararları bizi bağlamaz’ diye devam edersek ne olur?
“AİHM kararları bizi bağlamaz.” görüşünde ısrar edildiği ve ihlâl giderilmediği takdirde, Sözleşmenin 46. maddesi gereğince, Mahkemenin kesinleşmiş kararı, infazını denetleyecek olan Bakanlar Komitesi’ne gönderilir.
Elbette ne AİHM’nin ne Bakanlar Komitesi’nin elinde kararın cebren infazını sağlayacak bir araç vardır. Avrupa Konseyinin en yüksek siyasal karar organı olan Bakanlar Komitesi de siyasal bir organdır ve uygulayabileceği müeyyideler de ancak siyasal nitelikte olabilir. Ancak bunlar, durumun vahametine göre Avrupa Konseyi üyeliğinden geçici çıkarma veya tamamen çıkarma gibi çok ağır müeyyideler olabilir.
Türk yetkililerin, “Türkiye Avrupa için çok önemli bir ülkedir. Komite nasıl olsa bize böyle bir müeyyide uygulamaz.” kolaycılığına kapılmamaları gerekir. Türkiye Avrupa için önemli olduğu kadar, Avrupa da Türkiye için önemlidir. Bakanlar Komitesi’nin Avrupa Konseyi’nin ruhunu temsil eden AİHS’nin sistemli ihlâline karşı sessiz kalması da beklenemez.
MİLLİ EGEMENLİK VE AİHM
AİHM kararlarını bağlayıcılığını savunmanın milli egemenlik ve milli bağımsızlığa aykırı olduğunu, bunun milli egemenliğin yargı yetkisinin uluslararası bir yargıya devretmek olduğunu söyleyenler var. Ne dersiniz?
Bu iddialar tamamen temelsiz ve gerçek dışıdır. AİHM’nin denetim yetkisinin kabulü, hiçbir şekilde, milli egemenliğin ve yargı yetkisinin milletlerarası bir kuruluşa devredildiği anlamına gelmez. Bildiğim kadarıyla hiçbir ciddi hukukçu böyle bir iddiada bulunmamıştır.
Gerçekten AİHM, milli yargı mercilerinin üstünde bir üst temyiz mercii değildir. AİHM’nin ihtilaf konusunda milli yargı mercilerinin yerine geçip kesin karar verme gibi bir yetkisi yoktur. AİHM’nin yetkisi, bu işlemle Sözleşmenin ihlâl edilmiş olup olmadığını tespitten ibarettir. İhlâli gidermek, milli mercilerin görevidir. Bu anlamda AİHM denetiminin “ikincil” nitelikte olduğu konusunda da bir tereddüt yoktur.
Öte yandan AİHS’yi imzalamış ve AİHM kararlarının bağlayıcı etkisini kendi serbest iradesiyle kabul etmiş bir üye devletin, ihlâli giderme yolunda hukukî bir yükümlülüğü olduğu da açık bir gerçektir. Tüm Avrupa Konseyi üyesi devletler, bu denetimi kabul etmekle, milli egemenliklerini veya yargı yetkisini devretmiş olduklarını düşünmemişlerdir.
Öte yandan AİHM’nin Türkiye aleyhindeki bazı son kararlarında AİHS’nin 18. maddesine atıfta bulunmuş olmasını, Mahkemenin siyasallaştığı, Türkiye aleyhinde siyasi projelere alet olduğu şeklinde yorumlamak da, tamamen temelsiz bir iddiadır.
AİHS’nin 18. maddesine göre, “Anılan hak ve özgürlüklere bu Sözleşme hükümleri ile izin verilen kısıtlamalar öngörüldükleri amaç dışında uygulanamaz.” Burada kastedilenin, kısıtlamaların “siyasi” amaçlarla kullanılması olduğu açıktır.
AİHM’nin elbette, bu açık hükme dayanarak, kanıtlar böyle bir durumun varlığını gösterdiği takdirde, bu tür bir tespitte bulunma yetkisi vardır. Bunu, Mahkemenin, adeta bir siyasi komplonun aleti haline gelmesi şeklinde nitelendirmek, akıl ve insafla bağdaşamaz.
ANAYASA 90. MADDE
Anayasa’nın 90 maddesinde 2004’te yapılan “uluslararası anlaşmaların üstünlüğü” fıkrasının anlamı nedir?
Anayasanın 90. maddesinde 2004 yılında yapılan değişiklik, insan haklarının korunması açısından bir devrim niteliğindedir. Gerçekten bu, Anayasanın Cumhuriyetin değiştirilemez nitelikleri arasında saydığı “insan haklarına saygılı devlet” olmanın da bir gereği sayılabilir.
Bu hükmün, sadece norm uyuşmazlıklarını konu aldığı, AİHM kararlarının uygulanması sorunu ile ilgisi bulunmadığı iddiası da, geçerlilikten tamamen yoksundur. AİHM kararları AİHS hükümlerini yorumlayan, aydınlatan, somutlaştıran kararlardır. Bu itibarla AİHS hükümleri ile AİHM kararları bir bütün teşkil eder. AİHM kararlarının nazara alınmaması, AİHS hükümlerinin nazara alınmamasıyla aynı şeydir.
Anayasa hükmünde değinilen uyuşmazlıkların esas itibarıyla yargı kararları alanında çıkacağı açıktır. Bu konuda Türk yargı mercileri maalesef 2004 yılından bu yana tutarlı bir tutum izlememişlerdir. Bazı mahkemeler Anayasanın bu emrine uygun hareket ettikleri halde, bazıları çok tartışmalı gerekçelerle milli kanunu uygulamayı tercih etmişlerdir.
Oysa, bir uyuşmazlık halinde milletlerarası antlaşma hükmüne üstünlük tanımak, yani AİHM kararına uymakAnayasanın açık bir emridir. Bu hükme uymayan hâkimlerin bir disiplin suçu, hatta görevin kötüye kullanılması gibi daha ağır bir suç işledikleri söylenebilir.
KUVVETLER BİRLİĞİ
Bugünkü sistemde ‘kuvvetler ayrılığı’ ilkesi ne durumdadır?
Bugün Türkiye’de uygulanmakta olan sistem, bir kuvvetler ayrılığı değil, tam bir kuvvetler birliği sistemidir. Bütün yetkiler Cumhurbaşkanında toplanmış, yasama ve yargı denetimi tamamen etkisizleştirilmiştir.
Oysa fikir öncülüğünü Locke ve Montesquieu’nün yaptığı kuvvetler ayrılığı ilkesi, yaklaşık üç yüz yıldır anayasalcılık akımının özünü oluşturmuştur. Daha yakın dönemlerde İngiliz düşünürü Lord Acton’un çok veciz şekilde ifade ettiği gibi “İktidar ifsad eder (bozar) mutlak iktidar ise mutlak surette ifsad eder.”
Kuvvetlerin ayrılmadığı ve birbirlerini dengelemediği bir ülkede birey hak ve hürriyetlerinin korunması imkansızdır.
‘TARAFLI’ CUMHURBAŞKANI
“Cumhurbaşkanı siyaseten tarafsız değildir, taraftır; hukuken tarafsızdır” diyorlar. Siz ne diyorsunuz?
Bu iki kavramın pratikte ayırt edilmesi kolay değildir. Cumhurbaşkanının elbette bir siyasi görüşü olabilir. Ancak yetkilerini kullanırken mutlaka parti ayrımı gözetmeksizin, hukuka uygun davranmak zorundadır. Başkanlık sisteminde başkan, şüphesiz siyasi bir taraftır.
Ancak parlâmenter rejimlerde bu sorun, pratikte önemini kaybetmektedir. Çünkü bu sistemlerde Cumhurbaşkanı, yetkisiz ve sorumsuz, tamamen sembolik konumda olan bir kişidir ve hiçbir devlet yetkisini tek başına kullanamaz.
HSK İKTİDARA BAĞIMLI
Yargı bağımsızlığında yaşanan sorunların temel mekanizması nedir?
Yargının siyasal organlar karşısında bağımsızlığı, hükümet sistemi ne olursa olsun, hukuk devletinin dolayısıyla demokratik bir rejimin vazgeçilmez şartıdır. Yargı bağımsızlığının gerçek güvencesi ise hâkimlik teminatı, yani hâkimlerin atama, terfi, nakil, disiplin cezaları ve azil gibi özlük işlerinin, siyasal iktidardan bağımsız, özerk kurullar tarafından yürütülmesidir.
Meslekî kaderinin siyasal makamların takdirine bağlı olduğu bir hâkimin, kararlarında bağımsız ve tarafsız olabileceği tasavvur edilemez. Bu nedenle son on yıllarda Avrupa’nın iki önemli uzman hukuk kuruluşu olan Venedik Komisyonu ve Avrupa Hâkimleri Danışma Konseyi, bu konuda ayrıntılı raporlar yayınlamışlardır.
Bu raporların ortak noktası, hâkimlerin özlük işleri hakkında karar verecek olan yüksek yargı konseylerinin siyasal makamlardan tamamen bağımsız olmalarıdır. Bunun için de bu konseylerin üyelerinin çoğunluğunun veya hiç değilse önemli bir bölümünün, hâkimlerin kendi eşitleri arasından seçilmiş hâkimlerden oluşması tavsiye edilmiştir.
Türkiye’de HSK’nin 2017 Anayasa değişikliği öncesindeki yapısı, bu kriterlere büyük ölçüde uygundu; üyelerin büyük çoğunluğu, kendi eşitleri tarafından seçilmiş hâkimlerden oluşuyordu. Ancak 2017 değişikliği ile bu tablo tamamen tersine dönmüştür. Halen HSK’nin on üç üyesinden altısı doğrudan veya dolaylı olarak Cumhurbaşkanı, yedisi ise TBMM çoğunluğu tarafından seçilmektedir. Kurulda, kendi eşitleri tarafından seçilmiş tek bir hâkim üye dahi yoktur.
Böylece Kurul, tamamen siyasal iktidara bağımlı hale gelmiştir. HSK’nin yapısının siyasal rejimin niteliği üzerindeki belirleyici etkisi, göz ardı edilemez. HSK’ya hâkimiyet, tüm yargı organına hâkimiyet demektir. Çünkü iki Yüksek Mahkeme olan Yargıtay ve Danıştay’ın tüm üyeleri HSK tarafından seçilmektedir. Ayrıca HSK’ye hâkimiyet, diğer iki önemli anayasal organın, Anayasa Mahkemesi ve Yüksek Seçim Kurulunun yapısını da siyasal iktidar lehine etkilemektedir.
REFORM: ALGI YÖNETİMİ
‘Reform’ deniliyor, ne bekliyorsunuz? Neden?
Adalet reformu vaatlerini ciddi ve samimi bulmadığımı çeşitli vesilelerle ifade etmiştim. Yargı alanında gerçek bir reform, ancak HSK’nin yapısının kökten değiştirilmesi ve bu Kurulun siyasal iktidar karşısında tamamen özerk ve bağımsız bir statüye kavuşturulması ile mümkün olabilir.
Mevcut iktidarın böyle keskin bir (U) dönüşü yapacağı kanısında değilim. Dolayısıyla yapılabilecek reformlar, ancak algı yönetimi amaçlı birtakım rötuşlarla sınırlı kalacaktır.
PARLAMENTER SİSTEME DÖNÜŞ
Parlamenter sisteme geçmeden bugünkü sistemin kuvvetler ayrılığına göre reforme edilmesi fikrine ne dersiniz?
Aynı nedenlerle bu önerileri de gerçekçi bulmuyorum. Başkanlık sisteminin demokratik bir versiyonunun dahi Türkiye’ye uygun bir hükümet sistemi olduğuna hiçbir zaman kani olmadım.
Bu sistemin nispeten başarılı şekilde işlediği tek ülke, çok kendine özgü tarihsel, sosyolojik ve kültürel özelliklere sahip olan ABD olmuştur. Onun dışında Latin Amerika ve Afrika örnekleri başarısızlıklarla doludur. Türkiye için tek gerçekçi çıkış yolu, gerçek bir parlâmenter rejime geçiş olacaktır.
26/01/2021 00:18
Atatürk-İnönü modeli ve CB sistemi
95
CB hükümet sistemini savunmak için başvurulan yollardan biri, Atatürk ve İnönü’nün de “partili cumhurbaşkanı” olduklarını söylemektir. Cumhurbaşkanı Başdanışmanı Mehmet Uçum, buna Celal Bayar’ı da ekleyerek tabloyu tamamladı.
Daha önce hem Erdoğan’ın kendisi hem defalarca eski Adalet Bakanı Bekir Bozdağ da Atatürk ve İnönü’nün da partili cumhurbaşkanı olduklarını söyleyerek CB sistemini savunmuşlardı.
TARİHTEN DELİL ÇIKARMAK
21. Yüzyılda bir sistemin doğru veya yanlış olması Atatürk’e veya hilafete atıf yaparak savunulabilir mi?
Hayrettin Karaman “İslamî sistemin referans olarak değil ama mekanizma olarak başkanlık sistemine benzediğini” yazmıştı. (Yeni Yafak, 25 Aralık 2015)
O sistem Sıffin savaşında binlerce Müslümanın birbirini öldürmesini önleyecek kurumlara sahip miydi?!
Böyle kurumlar ancak 18. Yüzyıldan itibaren düşünüldü. Kuvvetler ayrılığı gibi felsefi düşünceler ve modern demokratik kurumlar gelişti.
Çağımızda düzgün devlet yönetimi ancak kuvvetler ayrığına, yargı bağımsızlığına, güçlü meclis denetimine dayanan bir sistemle mümkün olabilir.
Sistemlere çağımızda bu açılardan bakmak gerekir.
Milletvekili adaylarını ve yargı yöneticilerini, denetimsiz olarak, Başkan’ın atadığı bir sistemin demokratikliği eksiktir; seçilmiştir ama denetim ve dengeden uzaktır, kuvvetler ayrığı fiilen kaldırılmıştır.
MENDERES’İN YAZISI
Atatürk, İnönü ve Bayar da evet partiliydi ve sistem kuvvetler birliği sistemiydi!
Zaten Cumhurbaşkanın partili olabilir ama partisinin genel başkanı olması, milletvekili adaylarını belirlemesi, partili atamalar yapması kuvvetler ayrılığı ile bağdaşmaz.
Atatürk ve İnönü’nün partili, daha doğrusu partilerinin mutlak genel başkanı olmaları devrin şartlarında bir olaydı. Doğal sonucu da “parti devleti” olmuştu.
Sonra çok partili hayata geçildiğinde “devlet” ile “parti”yi ayırd etmek çok zor oldu. Çünkü devlet teşkilatı partilileştirilmişti.
Bunu ağır sorunu görmek için dönemi çok iyi incelemek gerekir.
Bakın Adnan Menderes o sırada ne yazmıştı:
“Parti mücadelelerinin üstünde kalması icap eden devlet başkanlığı yüksek makamı parti başkanlığı ile birleştiği taktirde, zaruri olarak bu mücadelelerin içine katılmış olur ki bunun büyük mahzurları asla gözden uzak tutulamaz…” (Vatan, 22 Haziran 1946)
Bu büyük mahzurlar; devletin partiyle özdeşleşmesi, o partiden olmayan milyonların dışlanma hissine kapılması, aşırı kutuplaşma ve bürokrasinin de performans kaybıydı.
İNÖNÜ’NÜN SÖZLERİ
Bu ağır toplumsal sorunu İnönü de artık görüyordu.
Eylül 1947’de Karadeniz ve Doğu gezisine çıkan Cumhurbaşkanı ve CHP Genel Başkanı İnönü devlet teşkilatına iktidar ve muhalefet partilerini “eşit dikkatle yardımcı olmaları” emrini veriyordu: (Cumhuriyet, 17 Eylül 1947)
taha-akyol.jpg
Cumhurbaşkanı ve CHP Genel Başkanı İnönü, “12 Temmuz Beyannamesi” ile partisiz cumhurbaşkanı gibi davranarak dürüst seçimlerin yolunu açmış, muhalefete radyoda konuşma imkanı vermişti.
Kemal Karpat hocamız bu olayı övgüyle anlatır.
Fakat kutuplaşma öylesine derindi ki bu davranışlar yetmedi. 1950’lerde aynı kutuplaşma tuzağına düştük.
Merhum Aydın Menderes de Tek Parti zihniyetli Celal Bayar’ın, böyle uzlaştırıcı davranmayıp aksine parti mücadelesini körüklemesini eleştirmiştir. (Babam Adnan Menderes, s. 86-88)
BÖYLE GİDER Mİ?
Merhum Ali Fuat Başgil, bütün bu tarihî gözlemlerle ve kuvvetler ayrığı felsefesi açısından bakarak “devlet başkanının” particilik yapmasının sakıncalarını ders kitabında sayfalarca yazmıştı. (Esas Teşkilat Hukuku, 1960, s. 345-347)
Cumhurbaşkanı partili olabilir; Fakat parti lideri olması, partisi adına politik mücadelelere polemiklere girmesi, partisini gözeterek atamalar yapması ve hele de denetimsiz, dengesiz yetkilere sahip olması, yeniden “devlet” ve “parti” işlevlerinin iç içe geçmesine yol açmakta, tarihtekine benzer “mahzurlar”a yol açmaktadır.
Böyle devam edemeyeceğini göreceğiz. Kamuoyu desteği düştü zaten.
27/01/2021 00:16
HDP’yi kapatmak
170
Yıl 1994, Ocak ayının 22’sinde Mardin’in Savur ilçesine bağlı Akyürek ve Ormancık köylerine saldıran PKK’lı teröristler 2 korucuyu ve içlerinde bebekler bulunan 20 vatandaşı vahşice katletmişlerdi.
Bölge valisi Ünal Erkan derhal olay yerlerine hareket etmiş, bütün Türkiye ayağa kalkmıştı.
Elbette hadleri bildirilmeliydi. Kapsamlı operasyonlar başlamıştı.
Meclis’te PKK ile ilişkili DEP’li milletvekillerinden 8’inin dokunulmazlığını kaldırmak için harekete geçildi.
Meclis’te PKK’lıların bulunmasının, terörle mücadeleyi zorlaştırdığı ifade ediliyor, Meclis’ten atılmaları konusunda yaygın bir kamuoyu oluşmuş bulunuyordu.
1999 TECRÜBESİ
Meseleye, sırf katliama karşı duyulan haklı tepki açısından bakılıyor, hukuki, siyasi ve diplomatik etkilerinin ne olabileceği konusunda çok kafa yorulmuyordu.
2 Mart 1999’da o zaman adı DEP olan partinin milletvekillerinden Leyla Zana, Hatip Dicle, Mahmut Alınak, Selim Sadak, Sırrı Sakık, Orhan Doğan, Zübeyir Aydar ve Ahmet Türk’ün dokunulmazlıkları kaldırıldı.
Bütün basının manşeti bu olaydı. Aşağıda 3 Mart günlü Milliyet’i görüyorsunuz:
yildirim.jpg
Kelepçe vurularak hoyrat bir şekilde götürüldüler, 15 yıla kadar varan hapis cezaları verildi.
Terör hiç olumsuz etkilenmedi, aksine, propagandaya hız verdi. Dokunulmazlıklarının kaldırılması ve tutuklamalar dünyanın gündemine oturdu.
Hapisteki Leyla Zana’ya Zakharov Ödülü verildi.
Türkiye, demokratik temsile imkan vermeyen, seçilmiş vekilleri tutuklayan ülke olarak görüldü…
Anayasa Mahkemesi kararlarıyla da partileri kapatılıyordu zaten.
GERİ TEPTİ
Hem etnik partinin tabanı bilenmişti, kenetlenmişti… Hem terör propaganda imkanı kazanmıştı… Hem Türkiye ciddi bir imaj zedelenmesine maruz kalmıştı.
En büyük sıkıntı parti kapatmaktı.
Demokratik tecrübeler göstermiştir ki, terörle irtibatlı partiyi kapatmak konusunda dikkatli olmak gerekir. Dayandığı nüfus potansiyelini demokratik sistem içinde tutmak en önemli amaç olmalıdır.
Parti kapatarak, demokratik temsili kısıtlayarak demokratik dünyaya ters gitmek hem ekonomi ve diplomasiyi olumsuz etkiliyor, hem örgütün propaganda ve lobi çalışmalarına zemin kazandırıyor.
1994’deki tutuklamaların ve sürekli parti kapatmaların böyle geri tepen sonuçları görüldüğü içindir ki, anayasa değişiklikleriyle parti kapatmayı zorlaştırma cihetine gidildi.
NEDEN ZORLAŞTIRDIK?
Merhum Bülent Ecevit’in Başbakanlığı döneminde, Devlet Bahçeli’nin dahil olduğu koalisyon hükümetinde Hikmet Sami Türk gibi saygın bir hukukçunun bakanlığında parti kapatmayı zorlaştırma çalışmaları başladı.
2001 yılında muhalefetin de desteğiyle anayasa değişikliği yapıldı. Partiyi kapattıracak eylemlerin parti yönetimince tasvibi halinde kapatma kararı verilebilecekti artık. Partiyi kapatmadan, devlet yardımını kesme veya kısma seçeneği de getirildi.
Ak Parti zamanında 2010 referandumunda ise, bir adım daha atıldı. Parti kapatma için Anayasa Mahkemesi’nin üçte iki çoğunlukla karar alması şartı konuldu.
Bunlar, parti kapatmanın beklenen faydayı değil, aksine, öngörülmeyen zararlara yol açtığı görüldüğü için değişik hükümetler döneminde gerçekleştirilmiş anayasal düzenlemelerdir.
Şimdi, bu tecrübeler hiç yaşanmamış gibi mi hareket edeceğiz?
MECLİS ÇATISI ALTINDA
Kaldı ki, 2002 yılında oy yüzdesi 6 olan bu taban, bugün yüzde 10’u aşmaktadır?
Bunun sebepleri üzerinde hiç kafa yorduk mu?
Parti kapatmanın hem Türkiye’nin iç siyasi düzeni, hem dış itibarı açısından ne tür yeni sorunlara yol açacağının farkında mıyız?
Terörle elbette en kararlı şekilde siyasi mücadele…
Parti kapatmak ise terör propagandasını körüklemekten başka neye yarayacak?
HDP’yi değil kapatmak, aksine, demokratik sistemin içine daha fazla çekmek gerekir.
En önemlisi şu: Bu partiye oy veren 5 milyon vatandaşımızın kendilerini Türkiye Büyük Millet Meclisi çatısı altında hissetmelerine çok dikkat etmek zorunludur.
29/01/2021 00:18
Yolsuzluk illeti
121
Yolsuzluk Algı Endeksi’nde Türkiye bu sene de gerilemeye devam etti. En çok dikkat çeken husus, demokraside gerilemenin denetimde ve şeffaflıkta gerileme getirmesi, bunun da yolsuzluk algısını arttırmasıdır.
Uluslararası Şeffaflık Derneği’nin 2020 yılına ait raporu 28 Ocak’ta açıklandı. Türkiye son 8 yıl içinde en çok gerileyen, yani yolsuzluk algısı en çok artan 5 ülke arasında!
100 üzerinde 40 yolsuzluk algısı puanıyla 182 ülke arasında 86. sıradayız!
“Dış güçler” şimdi de Türkiye’ye bu açıdan saldırıyor olabilir mi?
2012’YE KADAR
Fakat dünya çapında saygınlığa ve referansa sahip olan Uluslararası Şeffaflık Derneği, 2012 yılındaki raporunda Türkiye’nin tarihe kadarki en iyi puanını aldığını ve 6 Avrupa ülkesinden daha önde, yani daha şeffaf ve yolsuzluğa daha mesafeli olduğunu açıklamıştı. İtalya’dan, Yunanistan’dan iyi durumdaydı o zaman Türkiye.
2012’de AK Parti yönetimindeki Türkiye 174 ülke arasında 54. sıradaydı…
Bu veriler konusunda İç Denetçi Kerem Yeşilyurt’un Denenişim dergisindeki akademik makalesine bakabilirsiniz. (2013/11)
Bugün ise yine AK Parti yönetimindeki Türkiye 182 ülke arasında 86. sıraya düşmüş durumdadır. Son sekiz yılda en çok gerileyen 5 ülkeden biridir.
En başta Ak Partililerin, ve vatandaşlar olarak elbette hepimizin “niye böyle oldu?” diye sorması gerekmiyor mu?
AB NE İSTİYOR?
Bu sorunun cevabı AB İlerleme raporlarında vardır. İşte bu raporlarda sürekli tekrarlanan yirmiye yakın paragraftan bir bölüm:
“Kamu kurumlarının çalışmalarında hesap verebilirliğin ve şeffaflığın artırılması konusunda ilerleme kaydedilmemiştir. Yolsuzlukla kararlı bir biçimde mücadele edilebilmesi için geniş kapsamlı, partiler arası bir siyasi uzlaşma ve güçlü bir siyasi iradeye ihtiyaç duyulmaktadır.”
AK Parti bu ihtiyacı duymadan “Yolsuzluk Algı Endeksi”ndeki durumumuzu düzeltebilir miyiz?
Kutuplaşma yolsuzlukla mücadeleyi bile engelliyor, görüyorsunuz!
Maalesef şu anda AK Parti’nin gündeminde yolsuzlukla mücadele, şeffaflık, hesap verebilirlik gibi hukuki ve idari kavramlar yoktur, uygulanan etkili bir program da yoktur.
İKİ HÜKÜMET PROGRAMI
Davutoğlu’nun 2015’teki hükümet programında yolsuzlukla mücadele konusunda 10 paragraftan oluşan bir “Şeffaflık” bölümü vardı…
O zaman Ali Babacan, ayrıntılı bir teknik çalışma yaparak yolsuzlukla mücadele ve şeffaflık konusunda kanun tasarıları ve yönetmelikler hazırlamıştı.
Fakat gerçekleşmedi! O hükümet düştü, yerine kurulan 65. Hükümetin programında bu bölüm buharlaştı.
Yolsuzluk algısını yükselten sorunun diğer bir kaynağı Kamu İhale Kanunu’nda yapılan 180 kadar değişiklikle, ihalelerde şeffaflık ve rekabet yerine “davet” usulünün esas haline gelmiş olmasıdır.
Ekonomi Bakanı Mehmet Şimşek bu düzenlemeler konusunda “yetkim olsa hepsini kaldırırım” demişti. (5 Kasım 2014)
Bülent Arınç’ın da yolsuzlukları, israf ve gösterişleri eleştiren açıklamaları olmuştu.
Bunlar dışarıdan ‘saldırılar’ değildi, içeriden düzeltme çabalarıydı ama düzelen bir şey olmadı.
ŞANLI ECDADIMIZ
Şanlı ecdadımız hamaseti bu reel sorunları çözemez, hatta gündemden düşürmek gibi olumsuz etkisi de söz konusudur.
Tarihten ders almak lazımdır. Merhum Halil İnalcık hocamızın “Devlet-i Aliye” adlı dört ciltlik eserinin 2. cildi “Tegayyür ve Fesad, Bozulma ve Kargaşa” altı başlığını taşımaktadır. (İş Bankası Yay.)
İşte Koçi Bey’in her şeyi anlatan ünlü sözü: “Şimdi âlem harap, reaya perişan, hazine noksan üzere.”
DEMOKRASİ FAKTÖRÜ
Şeffaflık raporlarında demokrasi ve hukuk devleti yükseldikçe yolsuzluğun gerilediği, demokrasi ve hukuk geriledikçe yolsuzluk algısının arttığı ayrıntılı olarak anlatılıyor.
Çağımızda hukuk devleti, denetim ve denge, kuvvetler ayrılığı, yargı bağımsızlığı, bağımsız düzenleme ve denetleme kurumları, fikir ve ifade hürriyeti…
Başka yol yok.
Bakalım, iki aydır beklenti yaratılan “reform paketi”nde bu ilkeleri hayata geçirecek düzenlemeler, Avrupa Birliği’nin istediği yolsuzlukla mücadele ve şeffaflık kanunları bulunacak mı?
Bunları yapmadan, 2012’ye kadarki iktisadi performansı kimse beklemesin. O performans bu ilkeler sayesindeydi.
31/01/2021 00:18
CB sisteminde faiz sorunu
158
Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın, “laf dinlemedi” diyerek, Merkez Bankası Başkanı Murat Çetinkaya’yı görevden aldığı hafızalardadır. (5 Temmuz 2019)
O gün dolar 5.6 liraydı. Rezervler de doluydu.
2001 yılında çıkarılan kanunla Merkez Bankası’na bağımsızlık tanınmış, yöneticilerinin siyasi irade tarafından değiştirilmesi sıkı kurallara bağlanmıştı, siyasi amaçlı müdahaleler olmasın diye…
Fakat KHK’larla bu kurallar çok gevşetildi. CB sisteminde Cumhurbaşkanı istediği an Merkez Bankası yönetimini değiştirebilir.
Çetinkaya böyle görevden alınmıştı. Yerine getirilen Murat Uysal, Cumhurbaşkanının istediği gibi davrandı, faizi olabildiğince aşağıya çekti.
Çünkü bu sistemde “laf dinlemeyen” kamu görevlisi gider… Mehmet Uçum’un isabetle yazdığı gibi, CB sistemi “tek kişilik hükümet sistemi”dir.
‘FAİZ SEBEP’ Mİ?
Faizi aşağı çekmek iyi ise Murat Uysal neden görevden alındı da faizi yükselten Naci Ağbal getirildi?
Bu sorunu cevabı ekonomi ve siyaset bilimi açısından ders niteliğindedir: ‘Faiz sebeptir’ diyenler de gördü ki, faizi emirle aşağıya çekince döviz de, enflasyon da fırladı…
Bunu acı ilacı, enflasyonun üstünde faizdir.
Nitekim Erdoğan’ın kendisi de faizin acı ilaç olduğunu kabul etmişti:
“Bazı acı ilaçları içmemiz gerektiğinin de farkındayız. Dünkü faiz artırımı kararını bu aşamada değerlendiriyoruz. Asıl hedefimiz enflasyonu en kısa sürede önce tek haneli rakamlara ardından orta vadeli hedeflerimizdeki seviyeye düşürerek faizlerin de buna uygun şekilde aşağı inmeye temin etmektir.” (20 Kasım 2020)
Tam da bu sebepten Bakan Lütfi Elvan ve Başkan Naci Ağbal, faizi enflasyonun üstünde tutuyorlar: Dövizi frenlemek ve enflasyonu aşağı çekmek için.
Doğrusu da budur.
Ama Cumhurbaşkanı hâlâ “faiz sebeptir…” diyor?..
KİTABI YAZILMALI
Dahası var… Cumhurbaşkanı Erdoğan, “Faizlerin en azından enflasyon seviyesinde tutulma mecburiyeti” olduğunu söylemiştir. Naci Ağbal yönetiminin “atacağı her adımda yanındayız” diye teminat vermiştir.
Beştepe iktisatçılarının hiç olmazsa bir kitapçıkla açıklamaları gereken iki soru:
Maden faiz en az enflasyon sevisinde tutulmalı, öyleyse faizi indirelim söylemi ne anlama geliyor?
Hem atacakları her adımda Ağbal ve ekibinin yanında olmak, hem onlar faizi yüzde 17’ye çıkardığında “karşıyım” diye konuşmak nasıl bir iktisat teorisinin ifadesiniz?
Kitapçığı benim için yazsınlar demiyorum elbette. Kitapçığı, piyasa anlasın diye yazsınlar.
Yazılamıyorsa, ki bence yazılamaz, o vakit artık bu söylemi bırakıp ekonominin rasyonel diliyle konuşmak gerekir.
Ekonomide ikili dil, bir süre sonra tereddütlere yol açabilir.
POLİTİKA YAPMAK
Şimdiki aşamada piyasalar Lütfi Elvan ve Naci Ağbal ikilisinin izlediği “ortodoks” iktisada inanıyor. Nitekim Erdoğan’ın “karşıyım” demesinden iki gün sonra Ağbal, “faiz indirimi patikası şeklinde yaklaşıma girmek için erken’’ diye konuştu.
Demek ki Beştepe’den bir tepki, bir müdahale gelmeyeceğini biliyor.
Piyasalar da böyle düşündüğü içindir ki, döviz geriledi.
Peki, Erdoğan niye böyle yapıyor? Evvela, “faiz sebeptir” diye kadar çok söyledi ki, ‘dönmüş’ görünmeyi içine sindiremiyor olsa gerek... İkincisi, madem piyasalar yeni yönetimin ortodoks ekonomi anlayışına güveniyor, parti genel başkanı olarak kendisi politika yapabilir…
Türkiye gibi beş yüz yıldır sermaye birikimi yetersizliği çeken bir ülkede “düşük faiz” kime hoş gelmez ki?!
Kanuni zamanında da Avrupa’da sermaye birikimi ve iktisadi kurumlaşma Osmanlı’nın çok ilerisindeydi!
Bugün de kalkınmasını dış kaynaklarla finanse etmek zorunda olan Türkiye’de kim düşük faizi özlemez ki?!
UCUZ FAİZ YANİ OY
Seçimlere giderken düşük faizle tüketimi körüklemek, makro dengeleri bozmuş olsa bile, az mı oy getirdi?!
Ama bir sorun var. “Tek kişilik hükümet” olan bugünkü sistemde, bu politikaların kurumsal garantisi yok: Cumhurbaşkanı herhangi bir siyasi düşünceyle, faizi emirle aşağıya çektirmeye karar verirse ne olacak?
Bakanlar kurulu yok ki, bazı bakanlar önlesin… Merkez Bankasının bağımsızlığı yok ki dirensin, doğru bildiğini yapsın…
Belli ki mesele aynı zamanda sistem meselesi: Türkiye kişisel tercihlerin değil, kuralların ve kurumların esas olduğu bir sisteme geçmelidir.
.02/02/2021 00:29
Uygurlar mazlum değil mi?
157
Elbette AK Partililerin iç dünyalarında Uygurlara bir sevgi, bir ilgi vardır, ama “siyaseten” aşağıdan alıyorlar. MHP de de iktidar partisiyle uyumlu davranıyor
Böyle olayları oya tahvil etme ustalığı herkesçe bilinen Erdoğan, Uygurlar üzerindeki Çin mezalimini de oya tahvil etmek üzere yeri göğü birbirine katabilirdi.
Uygurlar Türk; Erdoğan milliyetçi tabana seslenmiş olurdu…
Uygurlar Müslüman; Erdoğan tabanındaki “ümmet” hassasiyetlerini de harekete geçirmiş olurdu, bunu yapmıyor…
Sürekli mazlumlardan yanayız diyor, Uygularlar mazlum değil mi?
İSRAİL VE MISIR
Oysa Batı Şeria’daki İsrail zulmüne coşkulu, öfkeli tepkiler göstermiştir. Başka bir örnek Mısır’da İhvan’ın darbeyle devrilmesine gösterdiği yine coşkulu, öfkeli tepkilerdir…
Üstelik o haklı tepkiler, dozu ve diplomasisi iyi ayarlanmadığı için Türkiye’yi Doğu Akdeniz’de yalnızlığa itti. İşte Doğu Akdeniz’deki durum.
Diplomat ve strateji uzmanı Sinan Ülgen’in değerlendirmesini hatırlayalım:
“Arap Baharı sonrasında yürütülen dış politika neticesinde, karşımızdaki Yunanistan-Rum Yönetimi arasındaki geleneksel ittifaka İsrail ve Mısır da eklendi. Bir başka deyişle, biz bu ülkeleri Yunanistan’a ve Güney Kıbrıs Rum Yönetimi’ne hediye ettik.” (Karar, 20 Ocak 2020)
O coşkulu, öfkeli politikaların böylesine ağır maliyeti oldu.
Ama Uygur Türkleri söz konusu olunca, BM’de 22 devlet büyükelçisinin imza koyduğu bildiriye bile Türkiye imza koymadı! (8 Temmuz 2019)
Çünkü iktidarın Çin’le iyi siyasi ve ticari ilişkilere ihtiyacı var.
Doğu Perinçek boşuna “iktidarla aynı gemideyiz” demiyor! (‘Rotayı biz çiziyoruz’ da diyor ama bu abartı)
AKŞENER’İN TAVRI
İYİ Parti lideri Meral Akşener geçen hafta, Uygur Nursiman Abdurraşid’i partisinin grup toplantısında konuşturdu. Mazlum ve mağdur Nursiman kızımız konuşmaya başlarken TV yayını kesildi.
Akşener, iktidarın dış politikasındaki aynı çelişkiye dikkat çekti:
“Kahire’nin orta yerinde Erdoğan, şehit Rabia’nın sesini duydu onu da alkışladık. Ama biz ailesi mezalime uğramış Uygur Türkü kızımızı kürsüye çıkardık. Uygur kızımızı, ne Bahçeli ne Sayın Erdoğan duydu. Bu kızımız üzerinden şu ortaya çıkıyor, Uygur Türkleri üzerinden sessiz kalan bir iktidar…”
İYİ Parti ve Akşener şiddet çağrıştırmayan, ona buna hakaret etmeyen, millet sosyolojisinin hiçbir kesimini dışlamayan, kapsayıcı ve ‘şehirli’ bir milliyetçiliği temsil ediyorlar.
Uygur Türklerine insan hakları çerçevesinde sahip çıkıyorlar. Mesela Erdoğan ve Bahçeli’nin Batı hakkındaki hakaretamiz sözlerini Çin’e yöneltmiyorlar.
Doğrusu budur.
CHP ile İYİ Parti’nin “Millet ittfakı”nı kurmaları da hem demokrasi hem tarihten gelen fay hatlarının yumuşatılması bakımından isabetlidir.
DOĞRU POLİTİKA
İktidarın 2010’ların başından itibaren izlediği ideolojik ve çatışmacı dış politika Türkiye’nin demokrasi ve insan hakları blokunda yer alan bir ülke olduğu imajını da sarstı. Bunun zararları açıkça görülüyor: Dış politikada yalnızlık… Diplomasi ile çözülebilecek sorunlarda askeri güç kullanmanın öne geçmesi… Yatırım sermayesinin artık gelmemesi…
İktidarın Uygurlar konusunu aşağıdan almasının asıl sebebi, bu zaaf halidir ve Çin’le ticari ilişkilere, mümkünde sermaye celbine ihtiyaç duyulmasıdır.
İşte artık Filistin ve Mısır konularında da eskisi gibi yüksek perdeden konuşmuyorlar.
Bir süredir “Osmanlı tokadı” demiyoruz, değil mi?
Hatta “bunlar Haçlı ittifakıdır” demiyoruz, aksine “geleceğimiz Avrupa’da” diyoruz.
Türkiye içeride ve dünyada demokrasiyi ve insan haklarını savunmalı. Bu konudaki dili kavramsal seviyesiyle ve tutarlılığıyla inandırıcı olmalı… Somut milli menfaat çatışması olmadıkça hiçbir ülkeyle hasmane bir duruma sürüklenmemelidir.
Türkiye’nin Çin’le kavgaya girmesine de gerek yok. Fakat Uygurlara yapılan zülüm öyle aşağıdan alınacak gibi değildir. Nazi ve Sovyet metotlarını uyguluyorlar. Tarihi eserleri bile buldozerlerle yıkarak Uygur kimliğini tahrip ediyorlar.
Bu zulmü Türkiye Cumhuriyeti uluslararası diplomasi ve uluslararası insan hakları diliyle eleştirmelidir.
Hele de Çin’le imzalanan “suçluların iadesi antlaşması” evrak mahzeninde beklemeye devam etmelidir.
03/02/2021 00:05
Ey Boğaziçi…
303
Türkiye’nin sorunları yetmiyormuş gibi, toplumdaki gerilimler az geliyormuş gibi, iktidar bir sorun daha yarattı, gerilimi biraz daha körükledi: Boğaziçi üniversitesinde günlerdir yaşanan olaylar…
Hele en ufak bir şiddet eylemi bulunmayan 159 göstericinin gözaltına alınması hiçbir şekilde hoş görülemez.
Öğrencilere dokunmayın…
Boğaziçi Üniversitesi rektörlüğüne iktidar “bizden” bir isim değil de üniversitenin içinden bir profesörü atasaydı bu olaylar olur muydu?
Önceki rektör Sayın Prof. Mehmed Özkan da bu iktidar tarafından atanmıştı. Politik değil, akademik kimliği önde gelen bir isimdi. Kurumsal kimlik olarak da “Boğaziçili” idi. Atanmasına böyle bir tepki olmamış, üniversiteyi de gerilimsiz idare etmişti.
Ama resmen AK Partili Melih Bulu’nun atanması tepki doğurdu. İktidar barışçıl protestoları bile terörist diye suçlayarak ve polis kullanarak bastırmaya çalışıyor.
Sorunu yaratan, iktidarın kedisidir.
MAGNA CARTA UNIVERSITATUM
Kamu kurumlarına, bu arada yüksek yargıya bile “bizden”, hatta resmen “partili” olmuş isimleri atamak kurumlarda güven ve kalite aşınmasına yol açıyor. Toplumda da kutuplaşma daha bir sertleşiyor.
Cumhurbaşkanı da eğitim ve kültür alanında başarısız olduklarını birkaç defa söyledi. Çözümü daha çok “bizden” atamalar yapmak değil, aksine, liyakat ilkesine uygun hareket etmektir.
BOÜ’nün başarılı rektörlerinden Üstün Ergüder, “Yüksek Öğretimin Fırtınalı Sularında” adlı kitabını herkese tavsiye ederim (Doğan Kitap). Prof. Ergüder, başarı için üniversitenin “hür düşünceyi, araştırmayı, farklı düşünmeyi teşvik eden bir kurum” olması gerektiğini anlatır. 1988 yılında 388 Avrupa rektörünün imzaladığı “Magna Carta Universitatum” bildirisine dikkat çeker. Bu bildiri, “siyasi otoriteyi, devleti, üniversite yönetimlerini, toplumdaki diğer güç odaklarını akademik özgürlüklere saygı göstermeye davet ediyor, sıhhatli bir yükseköğretim sisteminin üniversitelerin kurumsal özerkliği üzerine inşa edilebileceğini vurguluyordu.” (s. 385)
İktidarda böyle bir anlayış var mı?
İktidarın eğitim ve kültür alanlarındaki başarısızlığının sebebi de buradadır. Hatta Türkiye son on yılda atıf indekslerine giren akademik yayınlarda İran’ın gerisinde kaldı!
ELİT ÜNİVESİTE!
Üniversite denilmeye layık kurumlar ancak içinde akademik geleneklerin ve kurum kültürün gelişmesiyle başarılı olabiliyorlar.
BOÜ böyle gelenekleri ve kurum kültürü oluşmuş, başarılı bir üniversitemizdir. Siyasi olduğu belli rektör ataması son üzücü olaylara yol açtı.
Akademik gelenekleri ve kurum kültürü teşekkül etmiş köklü üniversitelerimizin sayısı azdır. Bunları göz bebeğimiz gibi korumak, müdahale etmemek, aksine teşvik etmek ve desteklemek gerekir.
Aslında benim öteden bir savunduğum görüştür; rektör atamalarına siyaset hiç karışmamalı, atama yetkisi aynı üniversitenin elit bilim insanlarından oluşan şeffaf heyetlerce yapılmalıdır.
YÖK denetim ve organizasyon organı haline getirilmelidir.
Elit deyince vasatlığı savunanlar kızabilirler. Fakat Kuran-ı Kerim ne diyor:
“Hiç bilenlerle bilmeyenler bir olur mu?”
Hak ve hürriyetlerde eşitlik fakat bilgi söz konusu olunca sadece liyakat, üniversitelerde sadece akademik değerler…
KÂBE RESMİ
Kâbe-i muazzama her müminin kalbinde derin bir ihtiram hissi yaratır. Ona saygısızlık vahim ve terbiyesizce bir provokasyondur.
BOÜ, kendi geleneğinde farklı değerlere, sembollere, fikirlere saygıyı yaşatan bir üniversitedir. Böyle bir üniversitede Kâbe resmine saygısızlık, üniversite değerlerini benimsemiş hiçbir kimsenin yapmayacağı bir provokasyondur.
Bunu siyaset konusu yapmak da son derece yanlıştır.
Aksine, Kâbe’nin kudsiyetine karşı böyle çirkin ve tekil bir hadiseyi kendi daracık sınırı içinde görmek gerekir.
Aslında dini değerleri ister Emeviler gibi iktidarı güçlendirmek için, ister muhalif fırkalar gibi iktidara karşı tepki için kullanmak fevkalade yanlıştır, tehlikelidir, ayıptır.
Tarih bu konudaki acı derslerle doludur.
Sıffin savaşında Peygamberimizin arkadaşlarını bile karşı karşıya getiren, siyaset kavgasından başka neydi?
Siyaset sakinleşmeli… Tansiyon düşürülmeli, hele de dinimiz siyasi kutuplaşmanın üstünde tutulmalıdır.
05/02/2021 00:24
Öğrenciye karşı ‘devlet gücü’
284
Bir hukuk devletinde iktidar sahipleri ellerindeki yetkileri güç tutkusunu değil, özgürlüklere saygıyı ve hukuku üstün tutarak kullanmalı değil im?
Ama İçişleri Bakan yardımcısı Sayın İsmail Çataklı ne diyor?
“Kimseye devletin gücünü sınamasını tavsiye etmeyiz?”
Şarkılarla, türkülerle, hicivlerle protesto gösterisi yapan gençler devletin coplu, kelepçeli, tomalı, nezarethaneli gücünü sınıyor olabilirler mi? Mümkün mü bu?
Muhtemeldir ki Anayasa’nın 34. Maddesindeki şu hükme güveniyorlardır bu gençler:
“Herkes, önceden izin almadan, silahsız ve saldırısız toplantı ve gösteri yürüyüşü düzenleme hakkına sahiptir.”
Anayasasında böyle yazan bir hukuk devletinde “devletin gücünü sınamayın!” hitabı ne demek?
DOKSAN YILDIR
Bu dil 28 Şubat dilidir… Bu dil Tek Parti dönemindeki “devletin kahhar pençesi” dilidir, devletin kahredici pençesi…
Ya da “haddini bildirme” dili…
Değişen zadece zaman farkıyla güç sahibi farkıdır.
Modern hukuk devletinde kamu gücünü kullananlar vatandaşlardan hukuka saygı talep ederler. Gerilimleri körükleyerek değil, yumuşatarak çözmeyi tercih ederler.
Hele de çağımızda, eğitimli, dünyaya açık, kendi kişiliğinin bilincine varmış olan gençleri “güç kullanımıyla” korkutarak yönetmek mümkün olur mu?
Yıl 1930, Kasım ayının 15’i… Muhalefetteki Serbest Fırka lideri Fethi (Okyar) Bey Meclis kürsüsündedir:
“Biz bütün demokrasi memleketlerinde ve bilhassa cumhuriyetle idare olunan memleketlerde mutat olan, kanunî olan, tabii olan hak ve hürriyeti istiyoruz.”
Tek Partili milletvekilleri bağırırlar: “Bizde yok mu?!”
Ülkede yeterli hürriyetlerin bulunduğunu zannetmek ve hürriyetleri kullanmak isteyenleri “mürteci, komünist; anarşist, âsi” olarak tanımlamak, ya da şimdilerde de Boğaziçi öğrencilerine bile “terörist” damgası vurmak, doksan yıldır kurtulamadığımız otoriter kültürün ifadeleridir.
Sağcısı solcusu, inkılapçısı muhafazakârı fark etmiyor, sadece güçlü ya da güçsüz olmak fark ediyor.
REKTÖR ATAMAK
Boğaziçi Üniversitesi gibi, akademik performansı yüksek, dünyaya açık, akademik gelenekleri teşekkül edecek kadar köklü bir üniversiteye ‘rektör dayatmak’ doğru mudur?
Sorunu “devlet gücüyle” bastırmaktan önce asıl burada aramak lazım.
Cumhurbaşkanı dört yıl önce aynı üniversiteye Prof. Mehmet Özkan’ı atamış, hiçbir sorun olmamıştı. Prof. Özkan zaten rektör yardımcısıydı, üniversitenin içindendi, üniversitenin kimliğine sahipti...
Dışarıdan değildi, dayatma gibi görülmemişti.
Rektör ataması yaparken bu kurumsal gereklilikleri dikkate almak gerekmez miydi?
Türkiye artık eski dönemlerden daha eğitimli, daha şehirli, dünyaya daha açık bir toplum. Hele de üniversiteler camiası…
Dünyadaki standartları daha çok görüyorlar. Gelişmiş ülkelerde bizdeki gibi rektör atama sistemi var mı? Bizdeki gibi kuvvet ve yetkinin bir elde toplanması var mı? Gösteri özgürlüğünü bizdeki gibi sert ve haşin kısıtlayan demokratik bir ülke var mı?
Pandemi yüzünden mi yasaklandı?
Peki, “tıklım tıklım” iktidar partisi kongrelerine ne diyeceksiniz?
İNSAN HAKLARI SÖZLEŞMESİ
Dünya standartları konusunda bizim anayasanın 34. Maddesi iyi bir örnektir; “izinsiz, şiddetsiz ve silahsız gösteri hakkı”nı tanıyan madde…
12 Eylül rejimi aynı maddeye şöyle bir ikinci fıkra koymuşlardı:
“Şehir düzeninin bozulmasını önlemek amacıyla yetkili idarî merci, gösteri yürüyüşünün yapılacağı yer ve güzergâhı tespit edebilir.”
Valiye keyfi yasaklar koyma imkanı verebilirdi bu…
Merhum Ecevit başbakanlında Devlet Bahçeli ve merhum Mesut Yılmaz’dan oluşan koalisyon zamanında, 3 Ekim 2001 yılında, CHP’nin de desteğiyle bu fıkra anayasadan çıkarıldı; çünkü Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’ne, AİHM içtihatlarına aykırıydı!
Görüyor musunuz gelişmiş demokrasilerdeki hak ve özgürlükler düzeyini.
Türkiye ve bizim gençlerimiz buna layık değil mi? Gençler de bunu istiyor, “özerk üniversite” diyorlar…
Peki, her önüne gelen yürüsün mü?
İşte demokratik hukuk devletinin hikmeti burada: Özgürlükleri tanıyacaksın, insanların sokağa dökülmesine yol açacak gerilimlere sebebiyet vermeyeceksin… Hukuku siyasetten üstün tutacaksın
07/02/2021 00:16
Üniversite nereye?
215
Boğaziçi Üniversitesi’nde iki yeni fakülte kuruluyor. Biri hukuk, öbürü iletişim fakültesi. Kararı Cumhurbaşkanı verdi.
BOÜ’de bu iki fakülteye ihtiyaç olduğunu belirten akademik bir rapor var mı?
Türkiye’nin de yeni bir hukuk fakültesine ihtiyacı yoktur, hatta mevcutların bazılarını kapatmak gerekmektedir. Hal böyle iken BOÜ’de ve bir yıl önce kurulan Ankara Bilim Üniversitesi’nde hukuk fakülteleri açılıyor!
BOÜ’de durup dururken bir hukuk, bir iletişim fakültesi açmanın siyasetten başka hiçbir akademik gerekçesi gözükmüyor.
BAKAN GÜL NE DİYOR
Bu iktidarın üniversite-fakülte açma politikasının nelere yol açtığını görmek bakımından Adalet Bakanı Abdulhamit Gül’ün şu sözleri belge niteliğindir:
“Bir tane profesör, 8 tane yeni akademi dünyasına katılmış meslektaşımızın olduğu bir yerde hukuk fakültesi tabelasının asılması, o tabelanın altından geçmek gerçekten bizim için üzücüdür…” (13 Şubat 2020)
Madem böyle, bu fakülteler niye açıldı? Kaliteyi, akademik değerleri hiç düşünmeden sadece “açıkta öğrenci bırakmadık” diyerek oy almak için…
Niye hâlâ yeni hukuk fakülteleri açılıyor?
BOÜ’deki amaç belli: Yeni rektöre destek olacak, siyaseten iktidar yanlısı iki fakülte kadrosuyla bu yönde ilk adımları atmak…
Sırada ne var? Öğretim üyelerinin şuraya buraya atanması, yerlerine şuradan buradan ama “bizden” isimlerin getirilmesi mi?
HUKUK FAKÜLTELERİ
Halbuki bilime, üniversiteye saygının ilk şartı, sizden-bizden diye bakmamak, sadece akademik kıstaslar açısından bakmaktır.
Prof. Kemal Gözler’in tespitleri son derece önemlidir: Türkiye’de 2019 itibariyle hukuk fakültelerinden 21’inin dekanı hukukçu değildir! Bakan Gül’ün deyişiyle “bir profesör 8 tane yeni akademi dünyasına katılmış meslektaşımızın” bulunduğu bir hukuk fakültesine kimi dekan yapabilirsiniz ki?!
Hukukçu olmayan 21 hukuk dekanının 4’ü ilahiyatçı, kalanları işletme, veteriner, tıp, ziraat gibi alanlardan profesörler.
Dekanı hukukçu olmayan hukuk fakültelerinin hepsi nispeten taze fakültelerdir; 2000’den sonra kurulmuş veya 2000’den sonra öğrenci almaya başlamış hukuk fakülteleri… (https://www.anayasa.gen.tr/dekanlar.htm)
Oy için çok sayıda hukuk fakültesi tabelası taşıyan binalar inşa edilmiş, hukuk öğrencilerinin sayısı 83 bini bulmuştur! Bizzat Adalet bakanı “tabelaya bakmayın” diye uyarıyor!
Yetmedi, bir de BOÜ’de hukuk fakültesi açıyoruz!.. Siyasi olduğu apaçık belli
MİLLİYETÇİ DÜŞÜNCE
‘Milli ve yerli’ kavramı kültürel bir zenginlik ve çeşitlenme değil, siyasi bir tasfiye sloganı olarak kullanılıyor. “Bizden”ler milli ve yerlidir sadece!
Böyle siyasi çıkara göre değil, vatanımızın gelişip ilerlemesi açısından olaylara bakan milliyetçi düşüncenin büyük hocalarından Prof. Mümtaz Turhan’ın, “Üniversite Problemi ” adlı eserini iktidar blokundan kaç kişi okumuştur?
Merhum Mümtaz Turhan hocamız, kitabında Robinson Raporu’ndan şu alıntıyı yapıyordu:
“Yüksek bir öğretim müessesesi açıp adına layık olmadığı halde ‘üniversite’ demekle memlekete mümkün fenalıkların en büyüğü yapılmış olur.”
Turhan hocamız üniversitelerin seviyesini belirlemede “öğretim üyelerinin ilmî kaliteleri, seviyeleri, sayıları, sahip oldukları öğrenme ve araştırma vasıtaları”nın en başta gelen kriterler olduğunu anlatır.
YÜKSELEN RAKAMLAR
Bunlara bakmadan üniversiteler, fakülteler açmak neye yaradı?
Son yıllarda üniversite sayısı, öğrenci sayısı, lisans üstü program sayısı, yabancı öğrenci sayısı elbette patladı… Üniversite kavramından ne kadar uzaklaşıldığını ifşa eden bir beyanla “üniversiteyi öğrencinin ayağına götürdük” diyerek övünüyoruz bunlarla.
Ama diplomalı işsizler ordusu yarattığımız gibi son on yılda uluslararası atıf indekslerine giren akademik yayın sayısında İran bizi geçti!
Bugünkü hataların, korkarım, daha ıstırap verici sonuçlarını önümüzdeki yıllarda fark edeceğiz
Ve, Sayın Prof. Dr. Ayşe Buğra; hiçbir siyasi itham, sizin uluslararası indekslerde tescil edilmiş olan akademik değerinizi eksiltmez. Ben sizin kitaplarınızın çoğunu okudum, size saygı duyuyorum.
9/02/2021 00:09
Anayasa Mahkemesi ne diyor?
59
Türkiye’deki hukuk sorunları, hele de hukukun mahkemelerce ihlali gittikçe ağırlaşıyor. Siyasi retorikle üstü örtülemez hale geliyor. Beştepe’deki hukukçulardan artık AİHM ve AYM kararlarının “bağlayıcı” değil, “yönlendirici” (?) olduğu yolunda yeni-icad yorumlar yapılıyor.
Evrensel hukuka uymak istemeyenler için bu yorumların cesaret verici olduğu açıktır. Yerel mahkemeler “AYM yetki gaspında bulundu, kararına uymuyorum” diye kararlar verdiğinde siyasilerden destek gördü.
Öyle olmasa yerel mahkeme AYM kararına uymazlık edebilir miydi? HSK hemen o mahkeme heyetini Türkiye’nin şurasına burasına sürgün ederdi!
Anayasa Mahkemesi’nin iktidarı rahatsız eden bir karanını “hukuk cinayeti” diyerek aşağılayan bir Adalet Bakanı, yeryüzündeki hukuk devleti ülkelerinde yalnız Türkiye’de görüldü! (10 Mart 2015)
HSYK’nın başkanı olan Bakan öyle derse, yerel mahkemenin AYM’yi “yetki gaspı”yla suçlaması çok mu?!
‘HERKESİ BAĞLAR’
Anayasa Mahkemesi, Enis Berberoğlu ile ilgili ikinci kararını verdi. Mesele Berberoğlu’nun şahsı değil, zaten dün mahkemenin AYM kararına uymasıyla sorunun çözüm yolu açıldı.
Mesele hukukun ülkemizdeki durumu…
Berberoğlu’nun tekrar milletvekili seçilmesiyle dokunulmazlık kazandığını belirten AYM, Berberoğlu’nun tahliye edilip yasama görevine dönmesi gerektiğine karar vermişti. Yerel mahkeme buna uymamıştı.
Halbuki Anayasa’nın 153. Maddesi şöyle:
“Anayasa Mahkemesi kararları Resmî Gazetede hemen yayımlanır ve yasama, yürütme ve yargı organlarını, idare makamlarını, gerçek ve tüzelkişileri bağlar.”
Meclisi de bağlar, cumhurbaşkanını da bağlar, mahkemeleri de bağlar, hepimizi bağlar.
Yerel mahkemelerden ‘beni bağlamaz’ diyenler olmuştu.
Hakkındaki ihlal kararı uygulanmayan Berberoğlu, yeniden AYM’ye getti. AYM’nin ikinci kararı, ülkemizdeki hukukun durumunu görmek bakımından çok önemli, bazı alıntılar yapacağım. (B. No: 2020/32949)
‘KARARLARIN MEŞRUİYETİ’
Evvela anayasanın üstünlüğü ilkesi… Anayasa’ya uygunluk denetimi konusunda tek yetkili, Anayasa Mahkemesidir. AYM’nin kararlarına uymamak, uymayan makamın kararlarının “anayasal meşruiyetine gölge düşüreceği gibi… anayasın üstünlüğü ilkesini de işlevsiz hale getirir.” (§ 108)
Bu noktada Adalet Bakanı Gül’ün “yargısal tasarrufların meşrutiyetine ve yargıya olan toplumsal desteğe de zarar veren” yargı kararlarından yakındığını hatırlamak gerekir. (29 KASIM 2018)
Adli hata her zaman ve her sistemde olur. Ancak Türkiye’de sorun kararların sosyolojik ve vicdani “meşruiyeti”ne doğru tırmanmaktadır.
Bu endişe verici tabloya, Türkiye’de mahkemelerin siyasi etkilerle tutuklama yaptığını ve tutuklamaları devam ettirdiğini belirten AİHM kararını da eklemek lazım. (Osman Kavala davası, No. 28749/18, § 177, 210)
Ve Türkiye’de hem siyasi makamlar hem mahkemeler “AİHM kararı bizi bağlamaz” demişler, uymayı reddeden adli kararlar vermişlerdir, HSK da keyifle seyretmiştir.
Hal böyle iken, “Türkiye yatırım için güvenli limandır” diyerek küresel sermayeye çağrı yaptığımızda etkisi olmuyor. Onların hukukçuları yok mu, bütün bunlara, uluslararası raporlara, derecelendirmelere bakıyorlar.
‘NE SEBEPLE OLURSA OLSUN’
AYM’nin aynı kararından aktarıyorum:
“AYM kararlarının her ne sebep ve mülahaza ile olursa olsun yerine getirilmemesi hukukun üstünlüğü ilkesinin ve bu ilkenin temel alındığı anayasal düzenin ağır bir biçimde ihlali anlamına gelmektedir.” (§ 141)
AYM, ‘hukuk tanımaz tutumlar’a dikkat çekiyor:
“Türlü bahaneler ve hukuk tanımaz tutum ve davranışlarla, bireylerin temel hak ve özgürlüklerinin ihlal edilmesine ve mevcut ihlallerin sürdürülmesine neden olacak şekilde, Anayasa’nın öngördüğü hukuk düzenine karşı koyma anlamına gelen keyfi kararlara hiçbir hukuk sisteminde müsaade edilemez.” (§ 142)
Hiçbir olgunlaşmış hukuk devletinde bir yüksek mahkemenin böyle feryat gibi karar verdiğini görmedim.
Prof. Kemal Gözler’in “Elveda Anayasa” başlıklı makalesi resmi ortaya koymaktadır. (https://www.anayasa.gen.tr/elveda-anayasa-v2.htm
AYM, “hukuk sisteminde müsaade edilmez” diyor.
Hukukun üstünlüğünün teminatı olma görevi ve şerefi öncelikle yargı organlarına ve yargıçlara aittir. Sorumluluğu da elbette…
Yarın devam edeceğim.
10/02/2021 00:18
İktidarın yeni söylemi: 1921 Anayasası
153
Adalet Bakanı Abdülhamid Gül, yeni anayasayı “1921 Anayasası ruhuyla” hazırlayacaklarını söyledi. “Cumhuriyeti 1921 Anayasası ruhuyla taçlandıracağız” diye konuştu.
Anayasa gibi hayati bir konudaki bu çarpıcı sözü iki açıdan tahlil etmek gerekir:
Bir, 1921 anayasasında neler vardı?.. Bu hukuki bir meseledir.
İki İktidar “1921 Anayasası ruhu”nu niye yirmi yıl sonra bugünlerde hatırladı?.. Bu siyasi bir meseledir. İktidar bu kavramı kullanacağı yeni bir siyasi kampanya hazırlığında.
1921 ANAYASASI
1921 Anayasası, Milli Mücadele devam ederken, Anadolu’da teşekkül etmekte olan milli devlet kurumunun teşkilatlanmasıyla ilgili ve bu konuyla sınırlı bir anayasadır.
O yüzden de adı “Kanunu Esasi” (ana yasa) değildir, “Teşkilat-ı Esasiye Kanunu”dur, yani yeni devletin esas teşkilatını düzenleyen temel yasa…
1921 Anayasası “hakimiyet kayıtsız şartsız milletindir” diye başlar, bu bütün anayasalarımızda vardır.
1921 Anayasasında “kuvvetler birliği”, yani bütün erklerin Meclis’te toplanması kabul edilmiştir. Bu bakımdan Meclis’in yetkileri modern anayasalardaki gibi teker teker ve sınırlayıcı olarak değil, genel ifadelerle yani sınırlanmış bir siyasi güç olarak tanımlanmıştır. Buna “Ahkâm-ı şeriyenin tenfizi” (uygulanması) dahildir. (Madde 5)
1921 Anayasası’nın bundan sonraki maddeleri “idare”, “iller”, “ilçeler”, “nahiyeler” ve “umumi müfettişlik” maddesinden ibarettir. Zaten hepsi 23 maddedir.
11. madde illere “muhtariyet” (özerklik) vermektedir.
‘TÜRKİYE DEVLETİ’
Sayın Gül, “1921 Anayasası ruhu” demekle o anayasadaki “kuvvetler birliği”ne dönüşü kastetmiş olabilir mi? Olmamalı, olamaz.
İllere özerklik verilmesini kastetmiş olabilir mi?.. Gerçi iktidarın “eyalet sistemi”ni övdüğü zamanlar oldu ve ama bugün “1921 Anayasası ruhu” derken bunu kastetmedikleri bellidir.
Peki geriye ne kalıyor?
“1921 Anayasası ruhu” derken hangi maddeyi esin kaynağı olarak görüyorlar?
1921 Anayasası’nın tarihî değeri muazzamdır. Her şeyden önce kurulmakta olan milli devletin ilk “teşkilat-ı esasiye”sidir. “Türkiye devleti” kavramı anayasal düzeydeki bir metinde bütün tarihimizde ilk defa 1921 Anayasası’nda yer almıştır.
Hakimiyet 1921 Anayasası ile “payitaht”tan “başkent”e geçmiştir.
Fakat 1921 Anayasası’nda Türkiye’nin geleceği için hayati derece önemli olan kuvvetler ayrılığı yoktu. Meclis’in denetim yetkileri, yargı erki, yargı bağımsızlığı, yargı kurumları yoktu. Hak ve özgürlüklerle ilgili düzenlemeler yoktu. Vatandaşlık, kamu hakları, seçme seçilme hakkı, vergi, bütçe, iktisadi ve mali hükümler yoktu?.
Bu durumda 1921 Anayasası’nı nasıl model alacağız?
EKSİK VE GEÇİCİ
Bir “esas teşkilat” anayasası olarak 1921 Anayasası diğer konuları düzenlememekle bunları hem Milli Mücadele lider kadrosunun takdirine, hem Osmanlı anayasası olan Kanunu Esasi’ye bırakmış oluyordu. Merhum Bülent Tanör 1921-1923 dönemini bu bakımdan “iki anayasalılık” olarak tanımlamıştır. (Osmanlı Türk Anayasa Gelişmeleri, YKY, s. 267 vd.)
1921 Anayasası’nı doğuran siyasi faktörler ve hukuki içeriği konusunda benim “Atatürk’ün İhtilal Hukuku” adlı kitabımda geniş bilgi mevcuttur. (Doğan Kitap, s. 129-159)
1921 Anayasası tarihi rolü muazzam ama hukuken hem eksik hem geçici bir anayasaydı.
Türkiye’nin geleceği için nasıl model olabilir? “Ruh” denilen şeyin anayasa hukukundaki kavramsal karşılığı nedir?
Türkiye’nin geleceği için düşünülecek bir anayasa, geçmişe dönük olamaz. 1876’dan bugüne bütün anayasal tecrübelerimizi gözeterek; kuvvetler ayrılığı, yargı bağımsızlığı, denetim ve denge, temel hak ve hürriyetler gibi modern esasları içermek zorundadır.
İktidarın bu kavramları “ayak bağı” saydığı bellidir. CB sistemiyle de bu esaslar ağır hasara uğramıştır..
ÖYLEYSE NİYE?
Öyleyse nereden çıktı bu “yeni anayasa” ve “1921 anayasası ruhu” söylemi?
Propaganda için diye düşünüyorum.
Yedi düvele karşı bize zafer kazandıran Milli Mücadele’nin anayasasına göre yeni bir anayasa yapacaktık, engellediler! İllet, zillet, Pontus, hainler falan…
İnşallah, inşallah niyetleri bu değildir.
Doğrusu; kuvvetler ayrılığına, denetim ve dengeye, temel hak ve hürriyetlere dayalı bir sistem, bence tercihen güçlendirilmiş parlamenter sistem anayasasını inşa etmektir.
12/02/2021 00:20
Almanlar yine kıskanacak mı?
146
İstanbul havaalanını yapmamızı kıskanır da aya gitmemizi kıskanmazlar mı? Hatta buna Japonları da katmak lazım. Almanların da Japonların da elbette uzay çalışmaları var fakat aya adam gönderdiklerini, buna heveslendiklerini duymadık.
Burada “kaynak tahsisi” ile ilgili fevkalade, evet fevkalade önemli bir zihniyet sorunu var; ben onun üzerinde duracağım: Kaynakların rasyonel kullanımı.
Aya mı gitmeli, tarım veya endüstriye daha fazla kaynak mı ayırmalı?...
BİLİMİN NERESİNDEYİZ?
Önce SJR (Scientific Journal Rankings) adlı kuruluşun verilerine baktım. 2019 yılı itibariyle, uluslararası atıf indekslerine giren bilimsel yayın sıralamasında Türkiye dünyada 18. sırada…
Almanya 5. sırada, Japonya 6. sırada…
İran’ın bizim önümüzde, 15. sırada olduğunu da belirtmeliyim. Bizim epey gerimizdeydi, son on yolda bizi geçti.
SJR’nin “uzay ve gezegen bilimleri” verilerine de baktım. Almanya 3. sırada; Amerika ve Çin’in ardından…
Japonya 7. sırada.
Türkiye ise 38. Sırada!
Uzay bilimlerinde bu sıradaki bir ülke aya insan gönderebilir mi?
Kaynak tahsis ederse elbette gönderebilir.
Bizim hükümet de 2023, yani seçim yılına ve Cumhuriyet’in 100. Yıldönümüne böyle bir program yapmış.
Benim üzerinde durduğum konu “gidebilir miyiz?” sorunu değildir; bunun için kaynak tahsisinin rasyonel olup olmamasıdır.
VERİMLİLİK SORUNU
Daron Acemoğlu, bakın ne demişti:
“2007’den beri Türkiye’deki verimlilikte artış yok. Onun yerine talep tarafından gelen bir büyüme var. Krediyle tüketim artıyor… Büyümeyi bu şekilde üretkenliği arttırmadan devam ettiremeyiz. Bu büyük bir büyüme yavaşlamasına sebep olabilir.” (22 Kasım 2017)
Aynen de böyle olmadı mı?
Çıkış yolu veya oy getirecek ‘çılgınca’ bir başarı ihtiyacı duyulduğunda, zihnimiz nasıl çalışmalı, neye odaklanmalıyız?
Aya gitmek mi?.. Kanal İstanbul mu?... Yahut verimliliği ve zamanlaması hesaplanmamış dev alt yapı ya da inşaat projeleri mi?
Yoksa, verimliliği artırmak için gerekli olan endüstriyel zihniyet, endüstriyel program, bilime, teknolojiye, üniversite- sanayi işbirliğine odaklanmak mı?
Zihniyet meselesi dediğim bu…
AK Parti iktidarının Temmuz 2019’da gecikmeyle de olsa yasalaştırdığı 11. Kalkınma Planı’nda kredi-rant yoluyla büyümenin zararları anlatılıyor. Aynen “kaynakların sanayi sektöründen ziyade dış ticarete konu olmayan sektörlere yönelmesiyle üretkenlik arz eden alanların yatırım kompozisyonu içindeki payı görece azalmıştır” deniliyor.
Bu yüzden kişi başına gelirimiz 13.000 dolardan 8.000 bin dolar civarına düştü.
SORMAK LAZIM
Yaşanan bu tecrübe, sanayi ve tarımda verimliliği, üretkenliği artırmaya odaklanmamızı gerektirmiyor mU?
Katma değeri yüksek ürünlerle ihracatı hızla büyüterek döviz sıkıntısını hafifletecek bir program ortaya koymayı gerektirmiyor mu?
Kamuoyunu particilik kavgaları yerine bu hedeflere motive etmeyi gerektirmiyor mu?
Artık kalkınma yüksek düzeyli bilim ve teknoloji gerektirdiğine göre, bilim insanlarının siyasi tercihleriyle uğraşmak yerine onların uzmanlık bilgilerine bakmayı gerektirmiyor mu?
Türkiye’de elbette uzay bilimleri ve savunma sanayiinde takdir edilmesi gereken başarılı çalışmalar var. Kendi uydularımızı fırlattık…
Kendi İHA’larımızı, SİHA’larımızı yapıyor, ihraç da ediyoruz.
Fakat iktidarın genel motivasyonu siyasi kutuplaşma yönünde olduğu gibi iktisat politikalarındaki tüketim-rant öncelikli büyüme anlayışı da mutlaka düzeltilmesi gereken ağır bir sorundur. İşte, iktidarın kendi 11. Plan’ı diyor ki: 2014-2018 döneminde ekonomi ortalama yüzde 4.9 büyüdü ama bu büyümenin 3 puanı tüketimden, 1.3 puanı sabit sermaye yatırımlarından, 1, eve bir tek puanı ise ihracattan geldi! (§ 131)
İKTİSADİ RASYONELLEŞME
Tüketim borçlanmayla teşvik edildiği gibi, asıl sabit sermaye yatırımlarıyla ihracatın payının yüksek olması gerekirdi.
Sanayi-tarım-ihracat öncelikle bir program ve bunu zemini olacak bir hukuk ve üniversite kurumlaşması yönünde bir toplumsal yöneliş şart olduğu halde, dillerdeki proje Kanal İstanbul ve aya insan göndermek…
Kısaca Türkiye’nin “iktisadi rasyonelleşme”ye dönmesi şart. Aklın da vatanseverliğinde gereği bu.
14/02/2021 00:18
Erdoğan ve üniversite
186
Cumhurbaşkanı Erdoğan 19 yıllık iktidarında eğitim, kültür ve sanat alanlarının başarısız olduğunu defalarca söyledi.
Diğer alanlarda durum nedir, ayrı bir mesele.
Eğitim, kültür ve sanat alanlarındaki başarısızlığı dünyadaki gelişmelerle mukayese ederek mi söylüyor, yoksa “fikrî ve kültürel iktidarımızı” bu alanlarda kuramadığından yakınarak mı söylüyor?
İkincini kastettiği belli. Nitekim bu alanlarda “istediğimizi yapamadık” diyor.
Bir iktidar partisi kültür, eğitim, üniversite, sanat gibi alanlarda nasıl “iktidar” olur?!
‘TABANI DİRİ TUTMAK’
Rize’deki konuşmasında Erdoğan’ın sözleri şöyle:
“Ayasofya’dan başörtüsüne kadar her alanda süren bu mücadele hepimizi diri tuttu. Bugün pek çok sıkıntılı görüntü ile karşı karşıyayız. Demek ki bir yerlerde bir şeyler eksik. Önümüzdeki dönemde aileden kültür sanata bu konuları öncelikli gündemimize alacağız.”
Evet, türban yasağı tabanı “diri tutuyor”du. Kılıçdaroğlu’nun olumlu davranışı bu tartışmayı bitirdi. Erdoğan “tabanı diri tutmak” için yetmiş seksen yıl önceki baskıları hatırlatmaya devam etse de bu konudaki gerilimin düştüğü belli.
Şimdi tabanı “diri tutmak” için anayasa meselesi mi düşünülüyor?! Durup dururken “1921 anayasası” söylemi nereden çıktı?
21. Yüzyılda bile temel anayasal kavramlar üzerinde uzlaşamamış kavgalı bir toplum görüntüsü vermekten sakınmak gerekmiyor mu?
Değerler alanındaki ihtilaflar üzerinden siyaset yaparak tabanları karşılıklı bilemek mi, bu konuları özgürlük alanı kabul ederek birlikte yaşama kültürünü geliştirmek mi Türkiye için iyidir?
‘BİZDEN’ ÜNİVERSİTE
Yükseköğretimde “bizden” rektörler atamak üniversitelerde “iktidar” olmanın bir yolu gibi görülüyor.
Üniversite açmada Rusya’dan bile tam yüz elli yıl geride kalmış olan bu memlekette hâlâ üniversite siyasi güç çekişmelerine maruz kalmaktadır.
1933 Üniversite Reformuyla öğretim üyeleri siyaseten tasfiye edilmiş, özerklik kaldırıp Üniversite bakanlığa bağlanmıştı. Bunun yarattığı sorunlar konusunda Prof. Emre Dölen’in “Türkiye Üniversite Tarihi” adlı emsalsiz eserini önemle tavsiye ederim. (Cilt 4, s. 403 vd.)
Şimdi 21. Yüzyıldayız. Üniversite özerkliğinin ve akademik özgürlüklerin değerinin daha iyi görüldüğü bir çağdayız…
Ama “bizden” rektör atamak için YÖK kanununda iki defa KHK ile değişiklik yapıldı!
Liyakat gözetilmediği için “bilimsel yayını olmayan rektörler” diye bir sorunumuz var.
Prof. Dr. Engin Karadağ’ın araştırmasına göre, “68 üniversitenin başında bulunan rektörlerin hiçbir uluslararası makalesi yok! 71 rektörün ise uluslararası atıf alabilmiş tek bilimsel yayını yok!” (Karar, 10 Aralık 2019)
Böyle rektörler çok ihtişamlı binalar yapabilir ama öğretim üyelerine bilimsel araştırma ve yayın yapma konusunda örnek olabilir mi, rehber olabilir mi, denetleyici olabilir mi?
Şehir Üniversitesi siyaset için kapatılmadı mı?
AKADEMİK DEĞERLER
GPPI (Global Public Policy Istitute) adlı kuruluşun Mart 2020 araştırmasına göre, Türkiye, akademik özgürlükler değerlendirmesinde, 4 puan üzerinden, 2010 yılında 2.75 puanla kabul edilebilir bir düzeydeydi. Daha yukarısı artık dünya sıralamasına girmek demekti…
Fakat 2019 yılında Türk üniversitelerinin “akademik özgürlük” puanı kaça düştü, biliyor musunuz?
1’in bile altında, 0.097 puan!
Iran 0.116 puan!
İran’da uluslararası atıf indekslerine giren İran kökenli bilimsel yayınların son on yılda niye bizim önümüze geçtiğini bu noktada düşünmek gerekir.
Elbette akademik özgürlükler, özerklik gibi kavramlar sihirli deynek değil. Üniversitede her şeyin başı “akademik liyakat” olmalı.
Fakat rektörleri siyasetin ataması artık gelişmiş ülkelerde çoktan terk edilmiştir. Rektörleri siyaset atadığı zaman siyasi tercihler akademik kalitenin önüne geçiyor.
Rektörler belirli sayıda en nitelikli akademik kadroların belirleyeceği kıstaslara göre seçilmelidir.
Hülasa, derdimiz “gelişme ülke standartları” olmalıdır; bunun özeti de hukuk, özgürlük ve kalite olsa gerek.
Gerçek bir reform yapılacaksa, HSK’yı ve YÖK’ü siyasi müdahaleden arındırmak ilk yapılacak işlerden olmalı.
15/02/2021 01:49
Üniversitelerimizde özgürlük geriledi
73
Boğaziçi Üniversitesi eski rektörü Prof. Dr. Üstün Ergüder, Taha Akyol’un sorularını cevapladı
Boğaziçi Üniversitesinin kültüründen, geleneğinden, kurumsal kimliğinden bahsediliyor. Nedir BOÜ’nün özelliği?
Boğaziçi Üniversitesi liberal bir eğitim-öğretim geleneğine sahiptir. Biliyorum, ülkemizde liberal olmak hem zordur hem de bu kavrama bazı olumsuz yüklemeler yapılır. Söylemek istediğim şudur. Boğaziçi Üniversitesinde kimsenin günümüzde pek moda olan kimliklerine bakmadan insana ve onun özgürlüğüne önem vermek ön plandadır. Odak noktası insandır.
Onun özgürlüğüdür. Bu bağlamda herkesin barışçıl bir diyalog içinde olması, değişik fikirlere hürmet etmesi, özgürlüğünü sorumlu bir şekilde kullanması, sorgulayan bir kafaya sahip olması hep ön plandadır. Bu kültür sayesindedir ki Üniversite 1970’lerin öğrenci hareketleri açısından çalkantılı yıllarından, polis müdahalesi olamadan, yara almadan çıkabilmiştir.
Bir öğrencimin o yıllarda bana aktardığı bir gözlemini hiç unutamam: “Hocam, burası galiba İkinci Dünya Savaşında İsviçre gibi bir yer.” Sanırım bu gözlem çok güzel özetliyor o kültürün ne olduğunu.
‘ÜNİVERSİTE’ NEDİR?
Siz uzun yıllar BOÜ’de rektörlük yaptınız. Rektör’ün üniversite kurumuyla, öğretim üyeleriyle ilişkileri nasıl olmalı?
“Üniversite” çok özel bir yerdir. Toplumun düşünce merkezidir, beynidir.
Üniversite çok değişik disiplinlerde çalışan bilim adamları topluluğudur. Herkes işini iyi yapabilsin, yani düşünebilsin, araştırma yapabilsin, aykırı soruları sorabilsin diye bütün dünyada kamu yararı olarak akademik özgürlüğe önem verilir, vazgeçilmez bir değer olarak savunulur.
Diğer olmazsa olmaz değer ise kurumsal özerkliktir. Kurumsal özerklik ise kanımca üç açıdan önemlidir. Üniversite içinde bilimsel ve akademik özgürlüğün korunması, akademik özgürlüğe dışarıdan gelecek tehditlerin önlenmesi ve son olarak üniversitenin kendine öz bilimsel yapı ve örgütlenmeyi oluşturması ve stratejik planını yapabilmesi.
Bu nedenlerle üniversite hiçbir zaman hiyerarşik bir emir komuta zinciri içerisinde yönetilemez. Ne iş alemindeki şirketlere, ne devlet bürokrasisine, ne de askeri örgütlenmeye benzer. Üniversite yatay bir organizasyondur. Collegiality, yani meslektaşlar örgütü kavramı üniversite yönetimi hakkında bir fikir verir sanırım.
Uzmanlığa, bilimsel disiplinlere önem veren, aşağıdan yukarı bir yönetim modelidir kanımca. Bu yönetim tarzında akademik birimler ön planda ve bilimsel özerklik odak noktasında olmalıdır. Ben üniversite yönetimini bir senfoni orkestrasına benzetirim. Maestronun yani rektörün, görevi her kim ne çalıyorsa onu en iyi şekilde ve uyum içerisinde çalmasını sağlamaktır.
NEDEN ÖZGÜRLÜK?
Siz akademik özgürlüklere ve öğrencilerin de kendilerini özgürce ifade etmelerine çok değer verdiniz. Niye böyle yaptınız?
İki nedeni var. Birisi benim hayat felsefem insanı ve onun özgürlüğünü vurgular, odak noktasına alır. İkinci olarak bir üniversitede bu değerlerin çok ama çok geçerli olduğuna inanıyorum. Üniversitede eğitim-öğretim bir hocanın öğrencilerine aktardığı materyali geri istemesinden geçmez. Öğrencilerin o materyali, o bilgiyi, sorgulamalarını teşvik etmeniz gerekir.
Sual sormaları, sizin yapacağınız yanlışları veya aykırı fikirlerini sizlere rahatlıkla söyleyebilmeleri gerekir. Hatta, ben üniversitede süreci iki yönlü öğrenme süreci diye tanımlarım. Hoca da öğrencisinden çok şey öğrenir. Bu sürecin oluşması için diyalog ve hür düşünceyi teşvik etmeniz gerekir. Araya hiyerarşi sokmamak gerekir. Öğrencilerin sizi bir arkadaş olarak görmelerini, bilginiz ve değişik fikirlere hürmetinizle onların size saygı duymalarını sağlamanız gerek diye düşünüyorum. Bu yaklaşımı üniversitenin de yaşam şekli haline getirmeniz çok önemli.
Bu nedenledir ki BÜ’de öğretim üyelerinin kapısında profesör, doçent gibi akademik unvanlar yazılmazdı. Öğrencilerin rahat rahat hocalarına erişebilmeleri amaçlanır bu tedbirlerle. Bu kültürün içinde evrilmiş öğrencilere ders vermek büyük bir zevktir.
Çünkü hocalar kendilerini geliştirme imkanı da bulurlar böyle bir ortamda. Özgür öğrenci faaliyetleri de öğrencilerin kendilerini geliştirmeleri için çok önemli bir fırsattır. Öğrenciler hobilerinin peşlerinde gitmeye teşvik edilir böylece birlikte çalışmayı, örgütlenmeyi bu şekilde öğrenirler. Takım olmak, özgürlükçü bir ortamda lider olmak ne demek içselleştirirler.
Benim Boğaziçi Üniversitesinde 31 yıl, Sabancı Üniversitesinde ise 12 yıl deneyimim oldu. Özgürlüğün üniversitelerde ne kadar önemli olduğuna fazlasıyla şahit oldum. Özgürlükten korkacak hiçbir şey yok. İnsanlar, öğrenciler sorumlu bireyler olmayı ancak özgürlüklerin kullanarak öğrenirler. Öğreniyorlar da.
TÜRBAN YASAĞI?
Türbanın en sıkı yasaklandığı dönemde siz bu öğrencilere kapılara açtınız. İyi mi ettiniz?
Çok çok iyi ettim. Zor günlerdi. Yokuş yukarı bir savaştı. Aynı yoğunlukta olmamakla birlikte birçok üniversitemizde bu yasak uygulanıyordu. Rektörler Komitesi gibi diğer rektörlerle bir araya geldiğimiz toplantılarda üniversitenin ismini vermeden ‘Boğaz sırtlarındaki bazı üniversitelerimiz bu yasakları uygulamıyorlar’ diye eleştiriler alıyorduk.
Burada şunu da belirtmeden geçmeyeyim. Size sürpriz olarak gelebilir ama o günkü YÖK yönetiminden bu konuda hiçbir baskıyla karşılaşmadık. Ne yapmak istediğimizi anlamıştı YÖK sanırım. Üniversite içinden de pek bir sıkıntımız olmadı.
Bazı ama az sayıda hocamız türban yasağının uygulanmasını istiyorlardı ama genellikle üniversitenin özgürlükçü, demokrat ve hoşgörü geleneğine sadık hocalarımız yönetimin yasakçı olmayan politikalarını destekliyorlardı.
Beni şahsen Bandırma-Yenikapı vapurunda yaşadığım bir olay çok etkilemişti. Rektör olduğumu anlayan bir baba karşıma oturup dert yanmaya başladı. Kıt kaynakları olan bu aile reisi yememiş içmemiş bütün varlığını kızının eğitimine harcamış. Kızı, üniversitelerimizden birini kazanmış, ama türban yasağı dolayısıyla devam edemiyormuş.
Çok ama çok dertliydi. Kanımca üniversitelerin görevi öğrencilerini kaybetmek değil kazanmaktır. Ben kendi çocuklarımdan bilirim. Evde baskıcı bir rejim uygularsanız çocuklarınızı kaybetmek tehlikesi ile karşı karşıya kalırsınız. Gençleri yönetmenin en iyi formülü onları anlamak, duymak ve özgürlükçü bir ortamı yaşatmaktan geçer.
KAMPLAR, CEMAATLER
Kitabınızda “kamplar içinde düşünmeyi, cemaatleşmeyi” eleştiriyorsunuz? Neden?
Evet, üniversite ortamında en sevmediğim şey her ne şekilde olursa olsun kamplaşmadır. İyi bir üniversite eğitimi alan bir kişi kendisinin önüne konan bilgiyi sorgusuz sualsiz depolayan kişi olmayıp hiçbir zaman bulamayacağını, yakalayamayacağını bilmesine rağmen sürekli gerçeğin peşinde koşan kişidir.
Derslerimde öğrencilerime hep sizin gerçekleriniz, haklı davalarınız olduğu kadar başkalarının da gerçekleri, haklı davaları var derdim. Bunun bilincinde olup diyaloga dayalı özgürlükçü bir ortamı yaşatalım ki başkalarını anlayalım, gerçek peşinde koşalım diye eklerdim. Maalesef cemaatler, ideolojik kamplar insanların düşünme kapasitelerini sınırlıyor, dogmalara, tek gerçekler dünyasına hapsediyor.
Günümüzde bir tehlike daha belirdi. Bilgiye ulaşmak çok kolaylaştı, ancak, bir o kadar da “echo” odalarına hapsolma tehlikesi ile karşı karşıyayız. Teknolojinin de yardımıyla benzer düşüncelerdeki insanlarla aynı sanal odalarda buluşma olasılığımız çok arttı. Bunun da kamplaşma gibi bir etki yaratma tehlikesi var.
SİYASALLAŞMA SORUNU
Yine kitabınızda ‘aşırı siyasallaşma akademik kaliteyi düşürüyor’ diyorsunuz. Açar mısınız?
Siyasallaşma da kamplaşmaya benziyor. Üniversite yaşamınızda siyaseti ön plana çıkartırsanız, siyasallaşmadan onu anlıyorum, gerçeğin, bilginin peşinden koşmanızı anlamsız yapar. Yalnız şuna çok dikkat etmek gerek. Öğrencinin, hocanın, yöneticilerin siyası tercihleri olmamalı demiyorum.
Zaten böyle bir dünya yok. Sorun siyasi tercihlerinin üniversite yaşamında ön plana geçmemesidir. Askerliğimin ilk 3 ayını o günler Kağıthane’de olan İstihkam Okulu’nda yapmıştım. Komutanımız hafta başı okula geldiğimizde “mantığınızı nizamiyede bırakın” der “burada başka mantık geçerli” diye eklerdi. Her kim olursa olsun, hangi görevde olursa olsun üniversiteye girerken siyasi kimliğini kapıda bırakması gerektiğini düşünüyorum.
‘YUKARIDAN’ ATAMALAR?
Rektörlerin YÖK sisteminde ‘yukarıdan’ ve siyasi irade ile atanmasını nasıl buluyorsunuz?
Hiç doğru bulmuyorum. 1982 yılına kadar geçerli olan 1750 sayılı yükseköğretim yasasına göre üniversiteler kendi rektörlerini seçerdi. 1982 yılında 2547 sayılı Yükseköğretim Yasası ile birlikte rektörlerin YÖK’ün önerisine göre Cumhurbaşkanı tarafından atanması sistemimize girdi. 1982-1992 arasında, YÖK’ün kimlerİ önerdiği, Cumhurbaşkanı’nın hangi kriterlere göre atama yaptığı hiç bilinmezdi.
Üniversitelerin bu sisteme hiçbir katkıları olmazdı. 1992 - 2016 yılları arasında hibrid bir sisteme geçildi. Üniversiteler aday belirtiyor, YÖK listeyi kısaltıyor, Cumhurbaşkanı atamayı yapıyor. Genellikle dünyada rektör atamaları Cumhurbaşkanı tarafından yapılmıyor. Bugünkü sistemin gerekçesi devlet fonlarına sahip çıkmak ise zaten ortada bütün üniversitelerin mütevelli heyeti gibi davranan ve devlet bürokrasisinin bir parçası olan YÖK var. Şunu da unutmayalım, eğer doğru hatırlıyorsam, 2015 yılından itibaren vakıf üniversitelerinin rektörlerinin de atamasını Cumhurbaşkanı yapmaya başladı. Neden? Ne gerek vardı?
‘KAYYIM REKTÖR’?
Son atamayı ve öğretim üyeleriyle öğrencilerin tepkisini nasıl buldunuz?
Boğaziçi Üniversitesine yapılan son atama benim için sürpriz oldu. Üniversitenin başında camia tarafından benimsenmiş bir rektör vardı. Başarılı bir dört yıl geçirmişti. Düşünebileceğiniz her liyakat kriterine göre de ikinci dönemini tamamlamak üzere atanmasını beklemek gayet normaldi. Ancak, Kasım ayında atanması gerekiyordu. Süreç uzayınca içime, inanmak istemediğim, bir şüphe de düşmüştü.
Uzaktan izleyebildiğim kadarı ile yalnız öğretim üyeleri ve öğrenciler için değil camia için de şok oldu. BÜ öğrencilerinin tepkisi ilginçti. Barışçılığı, sosyal medyanın zekice kullanılması sanırım öğrenci protesto tarihimizde yeni bir sayfa açtı. Aynı şeyi öğretim üyelerinin davranışları için de söyleyebilirim.
ÖZGÜRLÜK GERİLEDİ
Türk üniversitelerine baktığınızda, az sayıdaki istisnalar dışında, ciddi bir kalite sorunu var. Ne dersiniz?
Kanımca ülkemizin en önemli sorunu yükseköğretimde kalitenin eşit dağılmamasıdır. Genç bir nüfustan gelen talebi karşılamak için bir taraftan yeni üniversiteler kurulmuş bir taraftandan da üniversitelere kapasitelerinin çok üstünde öğrenci yığılmıştır. 1980’li yıllarda YÖK’ün kurulmasının en önemli nedeni sistemde okullaşma oranlarını arttırmak olmuştur. Buna rağmen sistemimizde uluslararası standartlarda iş yapan üniversitelerimiz vardır.
Ancak merkeziyetçilik ve tek tip uygulamaları sevmemizden dolayı özellikle devlet üniversitelerimize tek tip elbiseler dikmekteyiz. Bir taraftan kaliteyi teşvik ederken diğer taraftan gelişmekte olan üniversitelerimizi nasıl yönlendireceğimiz konusunda formüller geliştirebilmiş değiliz. Geçtiğimiz yakın zamanda olumlu bir gelişme oldu.
Bazı üniversitelerimiz YÖK tarafından araştırma üniversitesi ilan edildi. Boğaziçi Üniversitesi de bunların arasındaydı. Ancak, bir gece içinde bu üniversitemizin hiç habersiz iki fakültesi oldu. Fakülte demek çok sayıda lisan öğrencisi demek. Halbuki bir araştırma üniversitesinin lisansüstü programlara ve araştırmaya yönelmesi gerek. Buradan çıkardığım sonuç araştırma üniversitesi olmak bir anlama gelmiyormuş.
Cumhurbaşkanımız birkaç yıl evvel Boğaziçi Üniversitesi mezunlarına yaptığı bir konuşmada üniversitenin performansının gerilediğinden şikayet etmişti. Ancak bu yalnız bu üniversitemiz için doğru değil. Uluslararası değerlendirmelerde bütün üniversitelerimiz gerilemiş gözüküyor. Bu bağlamda Küresel Kamu Politikalar Enstitüsü ve Tehlike Altında Akademisyenler Ağının hazırladığı raporu öneririm: Free Universities. Putting the Academic Freedom Index into Action.
2020’nin Mart ayında yayımlanan bu rapora göre akademik özgürlük endeksinde üniversitelerimiz dünyada en düşük puanı olan üniversiteler (ülkeler) arasına düşmüştür. Devlet üniversitelerimizde akademik performans düşüşüyle bu raporun işaret ettiği durum arasında bir ilişki var mı sizce? Yorum sizde.
REKTÖR ATAMA SİSTEMİ
YÖK ve rektör atamaları nasıl olmalı?
Bu konuda dünyada çok sistem var. Seçim veya atama hepsinin ortak yönü sürecin şeffaf olması ve üniversitenin bir paydaş olarak şu veya bu şekilde sürece dahil olmasıdır.
Boğaziçi Üniversitesindeki hassasiyet bu kurumda seçimlerin uygar bir şekilde ciddiyetle yapılması ve üniversitenin akademik performansı ile yakından ilişkili olmasıdır. Rektör seçimlerinin işlediği dönemlerde Boğaziçi Üniversitesinin performansı uluslararası düzeyde yükselmiştir.
17/02/2021 00:12
Gara şehitleri
153
Bundan 5-6 yıl önce PKK tarafından yol kesilerek, pusu kurularak kaçırılan 13 vatandaşımız, kalleşçe şehit edildi.
Evet kalleşçe… Bu insanlarımız “çatışmada” değil, savunmasız, silahsız oldukları halde biri omuzundan vurularak, 12’si başlarına kurşun sıkılarak şehit edildi.
Irak’ın kuzeyindeki Gara bölgesine düzenlenen 96 saatlik Pençe Kartal-2 Harekâtında teröristlere ağır zayiat verdirildi. Piyade Komando Yüzbaşı Burak Coşkun, Muhabere Komando Yüzbaşı Ertuğ Güler ve Muhabere Astsubay Kıdemli Çavuş Harun Turhan’ın şehit düştü, 13 vatandaşımız da PKK tarafından infaz edilerek şehit edildi. Bu 13 şehidimizin 7’si asker, ikisin polis, diğerleri sivildi.
Bütün şehitlerimizi rahmetle anıyorum.
CUMHURBAŞKANI’NIN KONUŞMASI
Cumhurbaşkanı Erdoğan, partisinin Rize Kongresinde şöyle konuştu:
“Bu kardeşlerimiz bir kısmı 5 ay bir kısmı 6 ay bu teröristlerin ellerinde esirdi. O günden bugüne bu kardeşlerimizi nasıl bu terörist alçakların ellerinden kurtaracağız hep bunların hesabını yaptık. Çok uğraştık. Bu operasyonların yapıldığı gece artık bu operasyonları yapmak suretiyle bu kardeşlerimizi kurtaralım istedik… ancak gel gör ki bunu başaramadık.’’
Bu tür operasyonlarda elbette başarı garantisi yoktur. Milli Savunma ve Genelkurmay’ın açıklamalarında, operasyonun çok iyi planlandığı anlatılıyor. Operasyonda bir kusur var mıydı? Bu mesele hem ciddi uzmanlık bilgisi, hem operasyonun detayları hakkında ayrıntılı ve sahih bilgiler gerektirir.
Askeri ve istihbari bilgiye dayanmayan, uluorta eleştirileri önemsememek gerekir.
Genelkurmay ayrıntılı bir rapor açıklamalı, uzman emekli askerlerce tartışılmalıdır. Bu tür tartışmalar yeni operasyonlar için bilgi birikimini ve dikkati artırır.
Meselenin siyasi yönü ise elbette hepimiz tarafından irdelenebilecek bir konudur.
SİYASETİN TAVRI
Evvela bu vahim hadiseyi niye Malatya Valisi’ne açıklattılar? Cumhurbaşkanı’nın hem milli üzüntümüzü hem milli kararlılığımızı yansıtan vakur ve duygulu bir konuşmayla açıklaması daha anlamlı olmaz mıydı?
Milli Savunma veya İçişleri Bakanı da açıklayabilirdi.
26 Şubat 2020’de İdlib’de 33 askerimizi şehit verdiğimizde de açıklamayı Hatay valisine yaptırmışlardı.
Bunu muhalif bir eleştiri gibi görmemek lazım. Aksine, “iyi”leri açıklayıp “kötü” olayları bürokratlara açıklatmak siyasi bir tavırdır. Böyle acı olaylarda parti duygusu bir tarafa bırakılmalı, “sevinç ve kederde birlik” sorumluğuna uygun davranılmalıdır.
Böyle bir ortamda “tıklım tıklım ve coşkulu” parti kongrelerinin birkaç gün ertelenmesi veya “matem” kavramına uygun, mütevazi bir şekilde yapılması gerekirdi.
Cumhurbaşkanı, anayasaya göre “Türk Milletinin birliğini temsil eder.” Şehit annesini partisinin kongresinde değil, makamından araması, aramadan sonra açıklama yapması hem “temsil” görevine ve şehit kavramına daha uygun olurdu.
Şunu da belirteyim, PKK’nın kaçırıp elinde tutuğu 13 vatandaşımız “esir” değildi. Esir hukuki bir kavaramdır ve meşru orduların savaşlarında söz konusu olur. Cenevre Sözleşmesi hükümleri uygulanır...
PKK’nın kaçırdıkları ise “rehine”dir. Hem milli hem milletlerarası hukukta suçtur.
PARTİLER ARASI İLİŞKİLER
Milli Savunma Bakanı Hulusi Akar ile İçişleri Bakanı Süleyman Soylu’nun Kemal Kılıçdaroğlu ve Meral Akşener’i partilerine giderek ziyaret etmeleri ve bilgi vermeleri isabetli olmuştur.
Akar particilik kavgalarına girmiyor zaten.
Bu olayla bir kere daha düşünmek gerekir ki, iktidarların muhalefetle boğaz boğaza kavga etmesi yanlıştır.
Gün gelir, görüşmeleri, hatta destek istemeleri gerekebilir.
En önemlisi de “millet” diyoruz ya, bu, sadece “bizimkiler” olmuyor. “Millet” 82 milyondur! İçlerinde farklı siyasi görüşler, farklı hayat tarzları vardır.
HDP SORUNU
PKK terörü deyince HDP elbette gündeme gelir. Aralarında irtibat ve iltisak olduğu bellidir.
Ancak HDP konusundaki tavrımız, onu PKK’ya itmek olmamalıdır.
Bilimsel gerçektir: Demokrasi alanını daralttıkça totaliter propagandaya ve teröre psikolojik imkan vermiş olurusunuz.
HDP’de iki damar var: Biri PKK’ya bağlı, onun çizgisinde akan bir damar… Öbürü PKK vesayetinden kurtulup Kürt kimliğini demokratik metotlarla savunmak gerektiğini düşünen damar; Mithat Sancar böyledir.
Bu yüz yıllık bir sorundur, çözümü kolay değildir. Çok iyi düşünmek, araştırarak, akılla hareket etmek gerekir.
19/02/2021 00:22
Anayasa ve mahkemesi
102
MHP Genel başkanı Devlet Bahçeli, AYM Başkanı Zühtü Arslanı’ı istifaya çağırdı. AYM’nin kararlarını tek başına Zühtü Arslan vermediği için olsa gerek, “Anayasa Mahkemesi milletin mahkemesi olmayacaksa, derhal kendini feshetsin” diye de konuştu.
AYM tarihinde hatta bütün tarihimizde ilk defa bir mahkemenin “kendini feshetmesi” istendi.
CB hükümet sistemine geçtikten sonra anayasayla ilgili şikayetlerine son veren iktidar bloku, belirli kararları siyaseten eleştirse de, “yeni anayasa” sözünü yeni kullanmaya başladı.
Adalet Bakanı Gül esin kaynağı olarak “1921 anayasası”nı işaret etti. Halbuki değiştirilmesi hiçbir şekilde düşünülmeyen “ilk dört madde”nin hiçbir 1921 Anayasası’nda yoktur.
ANAYASA SORUNLARI
İktidarın anayasadaki hangi maddelerden şikayetçi olduğunu bilmiyoruz. Kuvvetler ayrılığı, yargı bağımsızlığı, temel hak ve hürriyetler gibi asli kavramlar konusunda ne düşündüğünü bilmiyoruz.
Türkiye CB sistemine geçişle, hukukçuların “elveda anayasa” diyerek nitelediği bir hukuki istikrarsızlık dönemine girdi. Bu kavram, biliyorsunuz, saygın anayasa hukukçumuz Prof. Kemal Gözler'in akademik eserinin adıdır. (https://www.anayasa.gen.tr/elveda-anayasa-kitap.htm)
Ardından da yeni anayasa, 1921 anayasası, anayasa mahkemesinin CB sistemine uyarlanması gibi ifadeler, AYM ve AİHM kararlarının bağlayıcı olmadığı yönünde en yukarılardan açıklanan ‘teori’ler Türkiye’nin anayasal nizamının nasıl olacağı konusundaki tereddütleri artırıyor.
‘Yeni anayasa’ kavramını ben de savunuyorum fakat tek taraflı beyanlarla değil, en geniş mutabakatla, anayasa hukuku uzmanı hukukçuların hazırlayacağı öneriler üzerine siyasi müzakereler ve uzlaşmayla…
Elbette kuvvetler ayrılığı, yargı bağımsızlığı, temel hak ve hürriyetler gibi evrensel kavramları esas alarak…
ANAYASAL İSTİKRAR
Türkiye yüz elli yıldır anayasal istikrara kavuşamadı. Savaşlar, büyük sınır değişmeleri, rejim değişikleri bunda çok etkilidir. Bu bakımdan bizim kesintili anayasa tarihimiz Fransa’ya benziyor.
Fakat Cumhuriyet döneminde anayasa sorununu halletmeliydik.
Fransa 1958 yılında en geniş katılımla hazırlanan ve yüzde 79 oyla kabul edilen De Gaulle anayasası ile o krizi aştı, anayasal istikrara kavuştu. Fransa “Avrupa’nın hasta adamı”ydı, Almanya’dan sonra Avrupa’nın en güçlü ekonomisi oldu.
Türkiye’de de konjonktürel siyasetler ve parti çıkarları uğruna anayasa sorunlarını kullanmaktan artık vazgeçilmeliyiz. Güçlü anayasal kurumlarla hak ve hürriyetleri teminat altına alarak ekonomik kalkınma ve kültürel-insani gelişme konularına odaklanmamız gerekiyor ama uzlaşmış olmamız gereken temel kavramların hala kavgasını yapıyoruz.
Bu da hukuk ve yargı düzeni hakkında güvensizlik yaratıyor.
Ekonomiyi de olumsuz etkiliyor.
AYM KENDİNİ FESHEDEMEZ
Anayasamıza göre hiçbir devlet organı anayasanın vermediği bir yetkiyi kullanamaz. (madde 6)
Anayasa Mahkemesinin “kendini feshetme” yetkisi yoktur. Diğer taftan bu iktidar zamanında Anayasa’nın 90. Maddesinde eklenen bağlayıcı bir hükme göre, milletlerarası anlaşmalar, yani Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi, temel hak ve hürriyetler konusunda yerel kanunlardan üstündür.
Bu bakımdan AİHM kararları öylesine bağlayıcıdır ki, AYM’nin referans kaynağı olduğu gibi AYM kararlarına aykırı bir mahkeme hükmü, yeniden yargılanma yapılmasını gerektirir.
Anayasa’nın bağlayıcılığı karşısında AYM temel hak ve hürriyetler konusunda evrensel hukuka ters düşen kararlar veremez. Olsa olsa bu sınırlar içinde doktrin ve içtihat farkları olabilir.
Yeni atamalarda AYM’nin kararlarında bir eğilim değişmesi görülmekle beraber, son bireysel başvuru makamı, AİHM’dir. 2010 referandumunda bu kabul edilmiştir.
AYM anayasal bir yargı organıdır.
Temel hak ve hürriyetler konusunda Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi anayasal düzeyde bağlayıcıdır.
Bunun değişmesini isteyenlerin öncelikle AYM’nin 90. Maddesinin değiştirilmesini istemesi lazım; AYM’yi suçlamak yerine…
Ak Partili hukukçular ve Adalet Bakanı ne diyor?
21/02/2021 00:17
‘Dindarlık ahlak üretmiyor’
306
AK Parti camiasının ve iktidarın dini değerler konusundaki hassasiyeti biliniyor. Bu iktidar zamanında dini değerlerin görünürlüğünün arttığı, hele de dini söylemin son derece yoğunlaştığı bir gerçektir.
Fakat bunun yanında…
Diyanet İşleri eski Başkanı Mehmet Görmez, bir konferansında “günümüzde dindarlık ahlak üretmiyor” diye konuştu. Bunun bir sebebinin “Din ile ahlakı birbirinden ayrı bağlamlarda ele almak” olduğunu söyledi. (18 Şubat)
Böyle olunca ahlaki bir ilke, mesela ihalelerde şeffaflık, sınavlarda, atamalarda adam kayırmama gibi ahlaki ilkeler dindar bir insan tarafından dikkate alınmayabilir, hale geliyor.
Görmez Hoca haklı olarak “değerler krizi”nin çok vahim durumda olduğunu söylüyor. Gerçekten Ali Çarkoğlu ve Ersin Kalaycoğlu 1999’daki araştırmalarında Türkiye’nin derin bir “anomi” (kural tanımazlık, değerler aşınması) krizi yaşadığını ortaya koymuşlardı.
Görmez’in sözleri hem bir dindarın haklı endişelerini, hem objektif bir sosyolojik gerçeği yansıtıyor.
FIKIH YETERSİZ
Türkiye’nin “yolsuzluk algı indekslerinde” sürekli puan kaybetmekte olması meselenin ne kadar önemli olduğunu göstermektedir.
Bu son derece önemli mesele çok derin, kapsamlı ve karmaşıktır. Hukuki, sosyolojik, siyasi boyutları vardır.
Modern iktisadi hayatta ve devlet fonksiyonlarını kavramada fıkıh çok yetersizdir. Bugünkü hayatta yolsuzluk ve etik konularına modern hukuk değil de “fetva” gözüyle bakılırsa çeşitli yolsuzluklar, hele de “bizden” birilerince yapılırsa yaptırımsız kalır.
Hatırlayacaksınız, yolsuzluk tartışmaları yoğunlaştığında “beytülmalden bir şey çıkmamış” denilmişti, yani hazineden!
Yolsuzluk olmadığını ifade etmek için.
Halbuki bu doğru bir ölçü değildir. Hazineden bir şey çıkmadan da kayırma, nepotizm, ve çağımızda milyarların döndüğü imar izni, ihale gibi yollarla da haksız kayırmacılık ya da haksız ödüllendirme yapılabilir ve bunun adı yolsuzluk olur.
Kaldı ki ayrıntılı hukuki kurallar ve denetleyici kurumlar olmayıp da yöneticinin takdirine kaldığında, Hz. Osman yönetimindeki krizler bile böyle atama ve ganimet paylaşımı gibi sorulardan çıkmıştı.
SİYASİ ETİK YASASI
Dünya tecrübesinde; gelişmiş demokrasilerde bu yolsuzluk ve nüfuz suiistimali yollarını kapamak için “siyasi etik yasası… yoksuzlukla mücadele yasaları… şeffaflık ilkeleri… ihalelerde şeffaflık ve rekabet kuralları…” gibi düzenlemeler geliştirilmiştir.
Avrupa Konseyi tarafından 1999’da “Yolsuzluğa Karşı Devletler Grubu”, kısaca GRECO denilen bir ilkeler grubu oluşturuldu.
Dindarlık hassasiyeti açısından önemli soru şudur: Bu ilkeler bizim dindarlık alanımıza girer mi? Dindarlıkla alakası olmayan, dince ihmal edilebilir ilkeler midir bunlar?
Ülkemizde dindarlığın söylemlerine bakarak bu siyasi ahlak ilkelerinin ne kadar önemsendiğini, aslında maalesef önemsenmediğini görürüz.
Avrupa Birliği’nin ısrarlarına rağmen Siyasi Etik Yasası’nın niye çıkarılmamakta olduğunu sorgulayan bir muhafazakar davranış gördük mü?
Samimi dindarların bu meseleye önem vermeleri, hassasiyet göstermeleri gerekiyor. Bilgi edinilecek kaynak sadece fıkıh olamaz modern hukuka başvurulmalıdır.
İkincisi siyaset bu konuyu önemsemelidir.
Kamu İhale Kanunu’nuda niye 180 kadar değişiklik yapıldığını soran bir AK Partili milletvekili oldu mu?
TEMEL İLKELER
Partilerin bu konuyu son derece önemsemeleri, gündemde tutmaları gerekir.
Gelecek Partisi’nin 11 Şubat’ta açıkladığı “Temiz siyaset Belgesi” iyi bir örnektir.
Davutoğlu’nun şu sözlerinin altını çiziyorum:
“Yolsuzlukların kökünden engellenmesi şeffaflık ilkesi ile sağlanabilir. Otoriterleşme ile desteklenen güç yozlaşmasının bedelini halk yoksullaşarak öder…”
Öyle de oluyor…
Modern toplum öylesine karmaşıktır ki, birleşik kaplar gibi, bir yeri düzeltmek yetmez. Genel sistemin kuvvetler ayrılığı, yargı bağımsızlığı, fikir ve ifade hürriyeti, denetim ve denge, şeffaflık ve hesap verirlik ilkelerine bağlı olması ve bu ilkelerin sağlam bir şekilde kurumlaştırılması gerekir.
23/02/2021 00:26
Fıkıh mı hukuk mu?
207
Yolsuzluklarla mücadele konusunda fıkıh yetersizdir diye yazmıştım. Modern hukukun bu konudaki normlarına bakmak gerektiğini belirtmiştim.
Bazı okurlarım “İslam mükemmeldir, eksizsizdir” diyerek teessüf ettiler.
Elbette “Allah dinini tamamlamıştır”, ondan sonrakiler ise beşerî yorumdur. Fıkıh da tarihte yapılmış yorumlardır.
Bu konuda Ali Bardakoğlu Hocamızın “Yüzleşme” adlı eserinin “Fıkıh sorun mu üretir, çözüm mü?” bölümünü okumak gerekir. (s. 225-272)
Fıkıh “tarihsel” olduğu içindir ki, mesela çağımızda son derece önemli olan kuvvetler ayrılığı, ihale hukuku, kamu denetim normları ve kurumları, tüzel kişilikli şirketler hukuku gibi konular yoktur.
İSTİBDAT ENGELLEDİ
Büyük bir hukuk şaheseri olan Mecelle, eksikti. Abdülhamid Mecelle Cemiyeti’ni dağıttığı için tamamlanmadan kalmıştı. 19. Yüzyıldaki hızlı teknik ve ticari gelişmeler karşısında da Mecelle’yi ‘güncellemek’ gerekiyordu. Ama 1916’da başlayan çalışmalardan bir sonuç çıkmadı.
Demek ki uçsuz bucaksız fetvalar külliyatından modern çağa cevap verecek kanunlar çıkarmak kolay değildi…
Cevdet Paşa dışında bunu yapacak âlimler de yoktu, medrese çoktan donmuştu.
Emevilerden itibaren, müstebit iktidarlar kendilerini sınırlayacak, hak ve hürriyetleri ön plana alacak fıkhî düşüncelerin gelişmesini engellediler.
Prof. Hayrettin Karaman müstebit hükümdarların fıkıhta kamu hukukunun gelişmesini engellediğini belirtir. (Ana Hatlarıyla İslam Hukuku, cilt 1, s. 166)
Diyanet’çe yayınlanan “İslam Hukuku Nazariyatı” adlı büyük eserinde Sava Paşa Muaviye’nin ve Emevi istibdadının hukuku nasıl bastırdığını anlatır. (s. 65-72)
Cevdet Paşa, Muaviye’nın hatalarını gören fukaha, (hukukçular) “ağız açamazlardı” diye yazar. (Kısas-ı Enbiya, 1969, cilt 2, s. 284)
GÜCÜ SINIRLAMAK
Hukukçuların ağız açamaz hale gelmesi daha büyük ıstırapların habercisiydi. Kerbela faciası, Haccac’ın 120 bin kafa kesmesi, Kuyucu Murat Paşa’nın Anadolu’daki Türkmen katliamı…
Bütün dinlerin ve milletlerin tarihinde böyle, hatta daha feci hadiseler vardır.
Zulüm kesinlikle İslamiyete aykırıdır, İslam adaleti emreder.
Fakat sorun, “muktedirlerin yetkilerini kurallarla ve kurumlarla nasıl sınırlandıralım ki zulüm yapamasınlar?” şeklindeki hayati sualin akla gelmemiş, itaatin adeta kutsanmış olmasıdır.
Prof. Kemal Gözler şöyle yazıyor:
“İslam hukuku iktidarın kötüye kullanılmasını tasvip etmez. Bütün aşırılıklardan kaçınılmasını emreder. İslam hukuku sınırsız bir iktidardan değil, sınırlı, mutedil bir iktidardan yanadır. Ancak İslam hukukun iktidarın kötüye kullanılmasını önlemek ve sınırlandırmak için getirdiği bir mekanizma yoktur…” (https://www.anayasa.gen.tr/islam-hukuku.htm)
Halbuki modern anayasa hukukunun temelinde iktidarı sınırlama sorunu vardır. Katliamlar yaşanan Avrupa’da iktidarı sınırlamak düşüncesiyle 18. yüzyıldan itibaren anayasacılık, kuvvetler ayrılığı, temel ve hürriyetler yönünde çok kuvvetli felsefi ve siyasi hareketler gelişti.
Bu tarafta ise istibdat ve itaat kültürü ağır bastı. Köle âzâdının büyük sevap olduğunu asırlar boyunca anlatanlarda, köleliği kaldıracak bir fikir hareketi doğmadı.
Siyasi kudret fıkhı ya da hukuku araçsallaştırdı. İtaat dinî icap gibi zerk edildi.
Tunuslu hukukçu Prof. Ali Mezghani “Tamamlanmamış Devlet” adlı çok önemli eserinde İslam’ın ilk asırlardan sonraki dönemlerde din ve hukuk değerlerinin birbiri içinde eridiğini, bu yüzden her birinin kendi özünde ileriye doğru gelişmediğini anlatır. Ortaya çıkar eser, ‘vurduğunu oturtan’ ama vatandaşlarına adalet ve refah götüremeyen Orta Doğu devletidir! Hukuk yapısı eksik kalmış, “tamamlanmamış” devlet tipi…
Vaziyet ortada zaten.
MODERN HUKUK DEVLETİ
Denenmedik ideoloji ve rejim kalmadı. Radikal laik Baas türü otoriter rejimlerden, İslam adına devam eden veya kurulan otoriter rejimlere kadar… Hepsi başarısız, çünkü hepsinde hukuk eksik, hepsi “tamamlanmamış” yapılar…
İşte yola çıkan Müslümanlar, Batı’da göçmen olmak istiyor!
Hukukun ezilmesinin kötü sonuçlarını doğu ve batı tarihleri yüzlerce yıldan beri anlatıp duruyor, anlayalım.
Artık görelim, kuvvetler ayrılığıyla ve temel hak ve özgürlüklerle iktidarı sınırlayan, özgürlükleri teminata alan modern hukuk devletinden başka çıkar yol yok!
Bilimde, teknolojide, ekonomide gelişmek için de başka yol yok.
24/02/2021 00:02
İktidarın tutarlılık sorunu
177
Berat Albayrak çok başarılıysa niye görevden alındı? Başarısızsa niye şimdi övgüler diziliyor?
Ortada, kişiliklerden öteye, politikalardaki istikrarsızlık sorunu vardır.
Albayrak’ın bakanlığı döneminde, Erdoğan’ın talimatıyla, faiz indirildi, ucuz kredilerle piyasa canlandırıldı. Ama kaynaklar tükenmeye yüz tutunca Naci Ağbal ve Lütfi Elvan göreve getirilerek faiz radikal olarak yükseltildi.
Faiz konusunda iktisat bilimine ve Merkez Bankası’nın bağımsızlığına dayalı bir politika yürütülseydi bu sorunlar olmayacaktı.
FAİZDE TUTARSIZLIK
Her zaman siyasi iradeyle faizin düşürülmesini savunan Cumhurbaşkanı Erdoğan 22 Ocak’ta şöyle konuşuyordu:
“Bizim arkadaşlar da bana kızıyor biliyorum. Ama kusura bakmasınlar ama ben bu ülkenin Başkanı, Cumhurbaşkanı isem bunu anlatmaya devam edeceğim. Yüksek faizle ülkemin kalkınacağına inanmıyorum.”
Altı gün sonra 28 Ocak’ta TCMB Başkanı Naci Ağbal şu açıklamayı yaptı:
“Faiz indirimi politikasına inmek için erken olduğunu düşünüyoruz… Sıkı para duruşuna uzun süre devam etmemiz gerekiyor.”
Çok değer kaybetmiş olan TL, Ağbal’ın bu açıklamasıyla biraz yükseldi, kur geriledi.
Elvan ve Ağbal iktisat bilimine uygun davranıyorlar.
Fakat Erdoğan faizi enflasyonun altına çekmeyi kabul etmeyen Murat Çetinkaya’yı “laf dinlemiyor” diye görevden almamış mıydı? (5 Temmuz 2019)
Merkez Bankası’nın bağımsızlığı 703 Sayılı KHK ile kaldırıldığına göre, Erdoğan Ağbal’ı da her an görevden alabilir! Fakat böyle bir şey olmayacak çünkü düşük faizle dağıtılacak kaynak kalmadı.
Sorun şu: Modern iktisat biliminin diliyle konuşmanın vereceği istikrar ve tutarlılık yerine, siyasi ve konjonktürel söylemin yarattığı güven sorunu…
İşte faize sıcak para geliyor ama yatırımcı sermayede hâlâ kıpırdama yok.
SORUMLULUK KİMİN?
Rehine alınarak canice PKK tarafından katledilen 13 şehidimizin sorumluluğu…
Cumhurbaşkanı’nın bu vahim olaya sebebiyet vermek anlamında “sorumlu” tutulamayacağı açıktır, besbellidir.
Rehine kurtarma operasyonlarında böyle acı olaylar olabiliyor. Bu risk göze alınmadan operasyon yapılamaz. Yeter ki çok özenli operasyon yapıldığı kanıtlansın.
Fakat siyasi sorumluluk?
Erdoğan şöyle diyor:
“Bu operasyonun sorumlusu elbette aynı zamanda başkomutan ve yürütmenin başı olan cumhurbaşkanından askerine, polisine, istihbaratçısına kadar ‘Türkiye devleti’dir.”
Bu, anonim bir tariftir; CB sistemiyle tutarlı da değildir. Çünkü su sayılanlar içinde siyasi yetki ve siyasi sorumluluk sadece Cumhurbaşkanına aittir. Başdanışman Mehmet Uçum’un yazdığı gibi “siyasi kararları verme konusunda tek yetkili” Cumhurbaşkanıdır. (16 Nisan, s. 80)
Bu siyasi sorumluluktur, operasyonel sorumluluk değildir.
Erdoğan, sorumluluğu anonimleştirmek yerine böyle açıklasaydı tutarlı ve kavramsal açıdan daha anlamlı davranmış olurdu.
CB sisteminde bir “kabine” olmadığı halde resmi açıklamalarda bile “kabine”den bahsedilmesi yine kendi sistemiyle tutarsızdır.
BATI İLE İLİŞKİLER
Avrupa ve Amerika ile ilişkileri düzeltmek gerektiği doğrudur. Erdoğan da Biden yönetimine “Amerika ile ortak menfaatlerimizin görüş ayrılıklarımızdan çok daha fazla olduğu inancındayız” diyerek sesleniyor.
Avrupa hakkında “Bunlar Haçlı ittifakı” demiyor artık, “Türkiye’nin geleceğini Avrupa’da görüyoruz” diye konuşuyor.
Bu iki beyan doğrudur ve Türk dış politikasının temel ilkeleridir.
Elbette ABD ve Avrupa ile ihtilaflı konularımız vardır; önemli konulardır bunlar. Fakat ihtilaflı konularda onlara karşı tavır alırken “ortak menfaatlerimizin görüş ayrılıklarımızdan çok daha fazla olduğu” gerçeğini sürekli gündemde tutmak ve iyi yönetmek gerekirdi. Türkiye ABD ve Avrupa’da öteden beri kendisini desteklemiş olan çevrelerin desteğini kaybetmemeliydi.
Bugün kaybetmiş durumdadır.
Ekonomiden, diplomasiden, Doğu Akdeniz sorunlardan tutun da terörle mücadeleye kadar iktidarın Türk Dış Politikasındaki hasarları gidermesi gerekiyor. “Yedi düvele karşı… bunlar bize hep kötü niyetli oldu… bunlara ihtiyacımız kalmadı…” gibi miting sözlerini artık kullanmamalıdır. Diplomasi diliyle konuşmak ve demokratik değerleri benimsediğimiz konusunda güven veren bir tavırla dış politika yürütmek gerekiyor.
Hülasa, içeride demokratik hukuk devleti, kurallı piyasa ekonomisi; dışarıda Türkiye’nin geleneksel diplomasisi…
Bir öyle, bir böyle; inandırıcı ve etkili olmuyor.
26/02/2021 00:11
Hain muhalefet!
172
Cumhurbaşkanı Erdoğan partisinin İstanbul İl Kongresinde yine muhalefete çok ağır sözlerle yüklendi. Cumhurbaşkanlığı görevinden öteye, partisinin genel başkanı olarak yaptığı bu konuşmadaki şu sözleri önemlidir:
“Onlar ezanları susturmak için kapılara dayandılar. Bira kutularıyla beraber o camiimize girenler bunlar değil mi? Bu ahlaksızlar, edepsizler, teröristler değil mi?”
Bu fiillerin hepsi kanunlarımıza göre suçtur ve adliyenin görev alanına girer. Çok şükür Türkiye’de ezanın susturulması gibi bir tehlike asla yoktur. Çok şükür Türkiye’de camiler ve bütün mabetlere saygı gösterilir.
Zorlanarak bir iki örnek sayılırsa, bu, “münferit”ten bile denilemeyecek, ülke hakkında asla genel bir imaj oluşturamayacak suçlardır.
İHANET SUÇLAMALARI
Erdoğan bu tür konuşmaları, tüm muhalefeti suçlayacak bir üslupla yapıyor. “İstiklal Harbimiz’de Yunan’a alkış tutan zihniyetin CHP çatısı altında devam ettiği” söylemi böyle bir örnektir. (26 Şubat 2020)
Bunun yansıması, tabanda İstanbul seçimlerini İmamoğlu alırsa, “Pontus’un, Yunan’ın kazanmış olacağı”nın söylenmesine kadar uzandı!
Tek Parti devrinde de CHP’liler “Serbest Fırka kazanırsa, Yunan kazanır” diye propaganda yapmışlardı.
“Alçak, hain, beşinci kol, teröristlerin işbirlikçisi, sende o iman, inanç yok” gibi söylemleri uzun uzadıya sıralamaya gerek yok.
Millet İttifakı, evet HDP tabanından oy almaya dikkat ediyor. Fakat Erdoğan’ın iktidarı aynı tabandan oy almak için ‘Çözüm Süreci’nde ve İstanbul seçimlerinde neler yaptı, sayıp dökmeye gerek var mı?
CHP’nin de Erdoğan hakkında benzer ağırlıkta sözleri var. Fakat iktidar olmak ve hele de Cumhurbaşkanı olmak daha bir siyasi sorumluluk gerektirir.
Ak Parti’nin başarılı reformist ilk on yılında Erdoğan böyle konuşmuyor, AB reformları için muhalefetle işbirliği yapıyordu!
O zaman merhum Erbakan, kendisine başkaldırarak ayrılan ve AB politikası izleyen AK Parti’yi “Bizans’ın çocukları” diye suçluyordu! (17 Temmuz 2007)
Hain suçlaması ne kadar ucuz, görüyorsunuz.
MENDERES VE İNÖNÜ
Reform yıllarında pozitif dil kullanan Erdoğan, yanlış politikalar yüzünden ekonomide ve diplomaside sorunlar ağırlaştıkça, bu sorunları gündem düşürmek için muhalefeti hainlikle suçlamayı sürekli hale getirdi.
Muhalefeti hain diye suçlamak bizde yüz yıllık bir siyasi hastalıktır. Sebebi, siyaset dilinde demokratik ve kavramsal zenginlik yerine rakibi “hain” diye suçlama kolaylığıdır.
Tek parti döneminde CHP’liler DP’yi Rus parasıyla kuruldu diye suçlamıştı. İşte Adnan Menderes’in tepkisi:
“Demokrat Parti’nin Rus parasıyla kurulduğunu söylediler. Böyle bir menfur propagandayı köylere yaymak için neler yaptıklarına çoğunuz kail olmuştur. Bunu devlet memurlarının bazıları da söylemiştir…” (Aydın Kongresi, 17 Temmuz 1946)
DP iktidara geçtiğinde bu defa yeni iktidar muhalefetteki CHP’yi hainlikle suçladı. İşte İnönü’nün tepkisi:
“Hükümet sözcüsü gazeteler muhalefeti ve onun ileri gelenlerini bozguncu hatta hain olarak ilan ediyorlar. Bu ifadeler birinci derece mesul olanların sözlerinden misal ve ilham almaktadır. Çok ehemmiyetli bir nokta da muhalefet mensuplarının hainliğini devlet radyosunun mütemadiyen propaganda etmesidir…” (Radyo konuşması, 9 Ekim 1950)
Hain suçlaması çok kolaydır, taraftarları kolayca etkiler, mobilize eder. Hatta militanlaştırır.
GELİŞMİŞ ÜLKE OLMAK
Fakat ülkenin rasyonel ve bilimsel çözümler gerektiren sorunlarının düşünülmesini, konuşulmasını, politikalar geliştirilmesini engeller.
Dikkat ederseniz, “hain, ihanet, dış güçler, ajanlar” gibi siyasi motifler en çok az gelişmiş, yahut gelişmekte olan dediğimiz ülkelerde görülmektedir.
Başta da Orta Doğu ülkelerinde…
Türkiye artık sorunlarını medenice konuşan, akıllıca tartışan, eleştirilerini siyasi olgunlukla yapan ve siyasi olgunlukla karşılayan bir ülke olmak zorundadır.
İçimizdeki hainlere karşı vatanseverce çarpıştığımızı sanarak ne kadar kavga ettik, hatta sağ-sol kutuplaşmasında birbirimizi nasıl öldürdük?...
Ve hiçbir ödemde Uzak Doğu performansını gösteremedik.
İtidal, akıl, bilgi, farklı görüşlerin, değişik çözüm önerilerinin medenice konuşulduğu bir toplum olmak zorundayız; sorunlarımızın başka çözüm yolu yok.
28/02/2021 00:17
İYİ Parti ne yapacak?
206
İktidar Bloku kendi tabanı eridikçe, yeni taktikler deniyor. Seçim Kanunu değiştirerek yeni partilerin seçimlere girmesini engellemek gibi… Seçim çevrelerini daraltıp küçük partilerin temsilini kısıtlamak gibi… Meclis’te grup kurma sayısını epey yukarıya çekmek gibi…
Fakat bunlar MHP’ye de zarar verecek niteliktedir, MHP’nin ikna edilmesi zordur.
Zaten seçim sistemiyle oynayarak, seçim sonuçlarının Meclis’e farklı yansıtma çabaları her zaman geri tepmiştir.
İktidar blokunun çok önemli bir çabası da bir yolunu bularak İYİ Parti’yi ‘halletmek’tir.
İYİ Parti siyasi hayatımızda belirleyici partilerden biri haline gelmiştir. Bütün kamuoyu araştırmalarında MHP’nin önündedir.
‘ŞEHİRLİ MİLLETÇİLİK’
İYİ Parti sosyolojik bir zemine dayanıyor. Şehirli değerleri ve demokratik hukuk ilkelerini özümsemiş, şiddet diliyle değil, diyalog ve müzakere diliyle konuşan bir milliyetçilik anlayışını temsil ediyor.
Siyasi mücadelede kavram fakirliği hakaret ve öfke sözlerini tekrarlayıp duran monoton bir konuşma tarzı yaratır. Tarihçi Akşener’in konuşmalarında ise akademik ve şehirli bir kavram zenginliği yanında, hiciv ve nüktelerle ilgi çeken bir üslüp var.
İYİ Parti’nin daha çok “şehirli” seçmende başarılı olması, sosyolojik bir olgudur.
İYİ Parti başarısız olsaydı “Millet İttifakı” bugünkü siyasi gücüne sahip olamazdı.
Kılıçdaroğlu, Akşener ve Karamollaoğlu arasında güvene dayalı ilişkiler şimdiye kadar sarsılmadı. Hatta yeni partilerle de iyi ilişkiler gelişiyor.
Bazı HDP’lerin dokunulmazlıklarını kaldırma girişimi bu ittifakı bozar mı?
İktidar blokunun odaklandığı konu bu.
‘TERÖRİST’ SUÇLAMASI
CHP, bu konuda Avrupalı bir sosyal demokrat parti ne yaparsa onu yapıyor, dokunulmazlıkların kaldırılmasına karşı çıkıyor…
İkisi de teröre karşı olan Thatcher ile Blair’in terör örgütü IRA’ya davranışları farklıydı.
Demokrasi, bünyesindeki çoğulculukla çeşitli kanallar yaratıyor. Böyle hem teröre karşı etkin silahlı mücadele, hem demokrasi kanalının açık tutulması, zaman için çözüm getiriyor.
İşte terörü bitirmiş olan İspanya ve İngiltere…
İYİ Parti ise bu konuda ayrı bir hassasiyete sahip. Yapılan açıklamalarda bunu görüyoruz. “Evet diyeceğiz” açıklaması da, “dosyaları görmeden karar vermeyiz” şeklinde hukuki duyarlık yansıtan açıklama da İYİ’ Partiden…
İYİ Parti Grup Başkanı Prof. İsmail Tatlıoğlu “Önce fezlekelerin ne olduğunu göreceğiz” diyerek dosyaları yetkili kurullarda ve milletvekilleriyle görüşeceklerini söyledi.
Gerçekten her kızdığına “terörist” suçlaması yapan iktidarın sözleri hukuki veri kabul edilemez.
Dahası, soruşturma aşamasında iktidarın yargıya talimat vermesini suç olmaktan çıkaran da bu iktidardır! (18 Haziran 2014)
Demokratik dünyada bunun emsali yoktur.
Geçtiğimiz hafta Meclis’e gönderilen dokunulmazlık fezlekeleri de taa Kasım 2014’teki Kobani olaylarıyla ilgilidir. Şimdiye kadar niye bekletildi?
Numan Kurtulmuş’un da “dokunulmazlıkları kaldırmak çözüm değil” şeklinde çeşitli açıklamaları oldu. Fakat orada Erdoğan’ın dediği gibi “eller kalkar iner.”
DENENMİŞİ DENEMEK
22 Ocak 1994’te PKK Mardin’de iki köyü basarak çocuklar dahil 20 vatandaşımızı vahşice katletmişti. “Meclis’te PKK’lı istemiyoruz” denilerek 2 Mart’ta DEP’li 6 milletvekilinin dokunulmazlıkları kaldırılmış, “yıldırım gözaltı” işlemiyle hapse konulmuşlardı.
s-780b5365f9fe98f255744e654f3841f7d55fa372.jpg
Hiç iyi sonuç vermedi. Terör güç kaybetmedi, geniş bir propaganda imkanı kazandı. Dünya medyasına konu oldu, parlamentolarda gündem yapıldı, oyları arttı.
Bu büyük hata görülerek o defter kapatıldı sanıyorduk, yeniden açılıyor!
Dosyasında, dünya hukuk çevrelerinin hak vereceği netlikte terör eylemlerine destek kanıtları dışında, muğlak suçlamalarda dokunulmazlık kaldırmak Türkiye’ye zarar verir.
“TBMM hepimizin çatısıdır” inancını sarsmak terörün işine yarar.
.01/03/2021 07:20
Ahlak İslam’ın şartı değil mi?
172
Prof. Dr. Mustafa Çağrıcı, yeni çıkan kitabı dolayısıyla Taha Akyol’un sorularını cevapladı.
İmanın şartı 6, İslam’ın şartı 5. Bin senedir kitaplarımız bu şemayla yazıldı ama hiçbirinde ahlak yok. Halbuki Kur’an’da ahlâkî ödevlere ilişkin yüzlerce ayet var.
Asırlar gösterdi ki eski akılla yeni dünyayı yönetmek imkânsız. Toplumu yöneten kurallar canlı olmalı. Kurallar geçmişte donup kalırsa işlevini kaybeder.
Din âlimlerimiz ana kaynaklardaki fikriyata hiçbir yenilik katmadı. Bugün bile İslam şeriatına göre köleliğin meşru sayılması gerektiğini düşünenler çoğunlukta.
Müslümanların yapması gereken akıl ve bilime mesafeli duruşu bırakıp, Batı’nın başaramadığı bilim ile din ve ahlak arasındaki o mutlu ilişkiyi kurmaları.
İmanın şartı altı, İslam’ın şartı beş... Bin senedir fıkıh ve akaid kitaplarımız ulemanın oluşturduğu bu şemaya göre yazıldı. Ama bu on bir maddenin hiçbirinde ahlak yok. Halbuki Kur’an’da ahlâkî ödev ve erdemlerin Müslümanlığın olmazsa olmazları olduğuna ilişkin yüzlerce ayet var.
İlim geleneğimizde fıkıh dondurulmuştur... Asırlar gösterdi ki, eski akılla yeni dünyayı yönetmek imkânsızdır. Öyleyse hayatı düzenleyen, toplumu yöneten kurallar da canlı olmalıdır. Kurallar geçmişte donup kalırsa, er veya geç işlevini kaybeder. Nitekim öyle de oldu.
En büyük sorumlu, eski ve yeni din âlimlerimizdir. Ana kaynaklardaki fikriyata hiçbir yenilik katmadılar. Bugün bile İslam şeriatına göre köleliğin meşru sayılması gerektiğini düşünenler, keza “insan hakları” kavramının önemine aklı yatmayanlar çoğunluktadır.
Kitabınız ‘Din ve Değişim’ adını taşıyor. Dinî konuları ele aldığınız kitabınızda ‘değişim’i neden önemsiyorsunuz?
Çünkü Rabbimiz “halleri değiştiren”dir; değişim “âdetullah”tır; O’nun sürekli yaratıcılığının tezahürüdür. İslam düşüncesinde Allah için “kendisi hareket etmeyen hareket ettirici” denir ki, “kendisi değişmeden her şeyi sürekli değiştiren” demektir. Buna göre dünya da biz de değişiyoruz. Önemli olan değişimi yönetmek, değişimin nesnesi değil öznesi olmaktır. Peygamberimiz ve ilk Müslüman nesiller özne oldular; hem kendilerini hem dünyayı değiştirdiler.
Allah ve O’nun ilkeleri değişmez; ilkelerin değişen zamana, tarihe, insana, topluma bakan tarafı ise sürekli değişir ve bizi değiştirir. Bunun bilincinde olursak, değişimin öznesi biz olacağımız için sorunlara hem ilâhî ilkeye hem de kendi talep ve ihtiyacımıza uygun çözümler üretiriz. Değişimi reddedersek yine değişiriz ama bu kez değişimin nesnesi olacağımız için değişimi yönetenlerin iradesine göre değiştiriliriz.
220 yıl önce Fransızlar Mısır’ı işgal ettiğinde Napolyon’un Mısır için açıkladığı değişim ile bugün Macron’un “Fransız İslam’ı” derken kastettiği değişim mahiyetçe aynıdır ve bunun nedeni o günkü Osmanlı Mısır’ının da bugünkü Müslüman dünyanın da kendi değişimini ve yenileşmesini kendisinin yapmamış olmasıdır.
‘FIKIH MERKEZLİ’ İSLAM
2. Kitabınızda “ahlâkî özü boşalmış fıkıh merkezli Müslümanlık” kavramı var. Ne demek bu?
Çocukluğumuzdan beri hepimize “İmanın şartı altı, İslam’ın şartı beş” diye öğretildi. Aşağı yukarı bin senedir fıkıh ve akaid kitaplarımız da ulemanın oluşturduğu bu şemaya göre yazıldı. Ama bu on bir maddenin hiçbirinde ahlak yok. Halbuki Kur’an’da ahlâkî ödevlerin ve erdemlerin Müslümanlığın olmazsa olmazları olduğuna ilişkin yüzlerce ayet var.
Peygamberimiz birçok hadisinde mümin, Müslüman ve dindar tanımlarının içine ahlakı da almıştır. Mesela “Sizin en iyilerininiz ahlakı en güzel olanlarınızdır”; “İnsanların en hayırlısı insanlara yararlı olandır” der; üç defa yemin ederek “Komşusuna güven vermeyen insan mümin değildir” buyurur.
Demek ki, Kur’an ve hadislerdeki Müslümanlık ahlak merkezli, toplumların zihinlerini inşa eden ulemanın yazdığı kitaplarındaki Müslümanlık ise fıkıh merkezlidir.
ŞER’Î HİLE VE FAİZ
3. Fıkıhtaki “hiyel” (hileler) anlayışını, bunun yarattığı toplumsal kültürü bize anlatır mısınız?
TDVİslâm Ansiklopedisi’nin “HİYEL” maddesinde Prof. Dr. Saffet Köse bu kavramı şöyle tanımlamış: “Şekil bakımından hukuka uygun bir işlemi vasıta kılarak yasaklanmış bir sonucu elde etmek amacıyla yapılan muamele anlamında fıkıh terimi.” Bu açıkça “kanuna karşı hile” ya da “kanunu arkadan dolanma”dır.
Ancak hiyel kültürü bir sıkışmanın sonucudur. Çünkü ilim geleneğimizde fıkıh dondurulmuştur; hayat ve toplum ise canlıdır, sürekli değişir. Asırlar gösterdi ki, eski akılla yeni dünyayı yönetmek imkânsızdır. Öyleyse hayatı düzenleyen, toplumu yöneten kurallar da canlı olmalıdır. Yoksa hayat değişirken kurallar geçmişte donup kalır, er veya geç işlevini kaybeder. Nitekim öyle de oldu.
Hiyel konusunda asıl problem şurada: Fıkıhta –Mecelle’nin “Ezmânın tegayyürü ile ahkâm tegayyür eder” şeklinde formüle ettiği gerçekçi bir ilke benimsenmiştir. Fakat diğer taraftan “Mevrid-i nasta içtihada mesağ yoktur” şartının son derece katı uygulanışıyla bu ilke büyük ölçüde işlevsiz kılınmıştır. Fıkıhtaki bu kapanmışlık hem hukuki çözüme ihtiyacı olanları hem de onların sorunlarını çözme konumunda olanları, çoğu ahlâkî olmayan hileler aramaya mecbur bırakmıştır.
Günümüzde de aynı durum sürmektedir. Söz gelimi “faizsiz” finans kurumlarında uygulanan sistem, –Kur’an’daki “riba” yasağının hikmeti, maksadı, gerekçesi, hangi şartlarda ne tür uygulamalar için konulduğu, modern ekonomiyle ilişkisi değerlendirilmeden- benimsenmiş olan mutlak faiz yasağını delmek için üretilmiş zorunlu bir hiledir.
‘AHLAKÎ DİNDARLIK’
4. Kitabınızda “ahlâkî dindarlık” kavramını savunuyorsunuz. Nasıl tanımlarsınız?
Din, nihayetinde insan içindir. İnsanlar arası ilişkiler ancak adalet, dürüstlük, nezaket, hoşgörü, saygı-sevgi, dayanışma gibi pek çok ahlâkî ilke ve kuralların işlerliği ile sağlıklı ve huzurlu yürütülür. O nedenle Kur’an Allah’a iman ve ibadet ile ahlak arasında ayırım yapmaz.
Mesela İsrâ suresi 22-39. ayetlerde sıralanan ödevlerden ikisi iman ve ibadetle, on ikisi ahlakla ilgilidir. Peygamberimiz, “Ben ahlak güzelliklerini tamamlamak için gönderildim”; “Kendiniz için istediğinizi kardeşiniz için de istemedikçe Müslüman olamazsınız” buyurur. Bunlar ahlaksız dindarlığın olamayacağının açık kanıtlarındandır.
‘FORMEL DİNDARLIK’
5. Müslümanlık anlayışının “kılık kıyafete, formel ibadetlere, bazen de siyasi aidiyetlere indirgeyen zihniyeti” eleştiriyorsunuz. Açar mısınız?
Öncelikle belirteyim ki, başka din ve kültürlere mensup insanlar gibi Müslüman erkek ve kadınların da dış kimlikleriyle kendilerini özgürce ifade etmeleri hem dinî hem insanî haklarıdır. Onlara bu hakları tanımamak Kur’an’ın açık beyanlarına, Müslümanların tarihî uygulamalarına ve insanlık değerlerine aykırıdır.
Benim eleştirdiğim tutum, dini, kılık kıyafete, formel ibadetlere, siyasi aidiyetlere indirgeyip bunlarla sınırlamaktır. Bu yanlış geçmişte yapıldı, bugün de sıklıkla yapılmaktadır. Oysa asıl dindarlık özde, kalpte, ruhtadır. Şekil ve görünüşteki dindarlık özle ve kalple uyuştuğu ölçüde anlamlı olur.
Kur’an’da kılık kıyafete ilişkin birkaç ayet var. Haccın dışındaki ibadetlerin şekline dair ayetler de azdır. Buna karşılık özümüzün, ruhumuzun imarına, ahlakımızın zenginleştirilmesine dair yüzlerce ayet var. Buna rağmen geçmişten günümüze genel eğitimiz de din eğitimimiz de ahlakı ihmal ettiği için ciddi derecede kusurlu ve sorun kanağıdır.
İNSAN HAKLARI?
6. Peygamberimizin Veda Hutbesi’ni bir insan hakları bildirisi olarak niteliyorsunuz. Tarihteki Müslümanlar niye bir “insan hakları” düşüncesi geliştirmediler? Kölelik karşıtı bir İslâmî akım bile olmadı tarihte.
Elbette ki bugün anladığımız içeriğiyle “insan hakları” modern bir kavramdır. Bu anlamdaki insan haklarına ilişkin belgelerin tarihi dünyada da üç asırdan daha geriye gitmez. Diğer önemli bir husus da şudur: İslam tarihinin hiçbir döneminde, Batı kapitalizminin yüzlerce yıllık tarihinde olduğu gibi kölelik ekonomik bir kurum, köleler de ekonomik birer meta olmamıştır.
İslam’ın ana kaynaklarında modern bir insan hakları belgesine kaynak ve referans oluşturacak yeterlilikte ilkelerin bulunduğu muhakkaktır. Bu kavramların başlıcalarını içeren sistematik ilk İslâmî belgenin Peygamberimizin “Veda Hutbesi” olduğu söylenebilir.
Kitabımda hutbenin içeriğinin kısa bir analizi bulunmaktadır. Şu kadarını belirteyim ki, çağdaş insan hakları belgelerinde olduğu gibi Veda Hutbesinde de en güçlü vurgu insanların ontolojik eşitliği ve doğal hakları üzerinedir.
BAŞ SORUMLU ULEMA
Aslında Kur’an’ın ilk gelen surelerine ve Hz. Peygamber’in ilk faaliyetlerine bakarsak İslâm’ın –o dönem şartlarında- bir insan hakları hareketi olduğunu söyleyebiliriz. Fakat İslam toplumlarının, böyle bir düşünce ve hareketten bir insan hakları düşüncesi geliştirmek şöyle dursun, insan haklarının en çok değersizleştiği şimdiki anlayışa gelmelerinin en büyük sorumlusu, toplumları aydınlatmakla görevli olan eski ve yeni din âlimlerimizdir.
Ulema, realiteye kapalı zihniyetleri nedeniyle ana kaynaklardaki fikriyata hiçbir yenilik katmadılar. Bugün bile İslam şeriatına göre köleliğin meşru sayılması gerektiğini düşünenler, keza “insan hakları” kavramının önemine aklı yatmayanlar çoğunluktadır. İslam ülkelerindeki şiddet, iç savaşlar, sığınmacı dramları, kadın cinayetleri, despotik yönetimler vb. sorunların ana nedeni, kendilerini “peygamberlerin vârisleri” sayan âlimlerimizin Peygamber’in yolundan ve fikriyatından sapmalarıdır.
MEDRESE NOSTALJİSİ
7. Çağımızda “medrese nostaljisini” eleştiriyorsunuz. Medrese nasıldı?
Medrese denilince daha çok, 11. yüzyılda Abbasiler döneminde vezir Nizâmülmülk’ün açtığı Nizâmiye medreseleri hatırlanır. Bu medreseler, katılığıyla bildiğimiz Şâfiîlik ve Eş‘arîlik anlayışını güçlendirmek için kurulmuş, yenilik karşıtı geleneksel zihniyetin öncüsü olmuştur.
Aynı katılık, yenilik karşıtlığı, ilmî ve fikrî gerilik, Osmanlı medreseleriyle İslam dünyasındaki benzerlerinin hâkim karakteri olarak günümüze kadar devam etmiştir. Halen birçok İslam ülkesinde yaşanan geri kalmışlık, hoşgörüsüzlük ve sair kronik sorunların başta gelen yapısal nedeni, sözünü ettiğim ulema zihniyetince medreselerde verilen geleneksel din eğitimi ve öğretimidir.
TÜRKİYE’NİN YENİ SINIFI
8. “Türkiye’nin yeni sınıfı” diyorsunuz? Nedir bu?
Son 10-15 senedir bazı “İslâmî” kesimlerce İslâm, Müslüman, dindarlık gibi kutsalla ilişkili kavramların giderek “ötekiler” karşısında “Müslümanlar”a dünyevi fırsatlar sağlamanın aracı haline getirildiğini gösteren gelişmeler var; toplumda bu yönde oluşan ve giderek yaygınlaşan bir kanaat var.
İslâm’ın böyle sınıfçı ve ideolojik bir anlayışla temsili, Yüce Allah’ın bütün kullarını kucaklayan dinimizin özündeki ahlâkî ruhu öldürür. Kendilerini dindar bilen çevrelerin bu hususta nefis muhasebesi yapmalarını, böyle bir olumsuz gelişme varsa bundan en büyük zararı yüce dinimizin göreceğini ve bunun vebalinin çok ağır olduğunu derin derin düşünmelerini dilerim.
DİN VE BİLİM
9. Kitabınızın bir bölüm “Akıl ve bilim çağında din” başlığını taşıyor. Bunu nasıl anlayalım?
Modern Batıdan gördük ki, dini hesaba katmayan bilim belki insanlığın bir bölümüne konforlu bir hayat getirdi ama hayal kırıklıkları da yaşattı ve yaşatıyor. Şu korona salgını sürecinde bilimde ileri zengin ülkelerin aşı konusunda ne kadar bencil davrandıklarını dehşetle izliyoruz.
DSÖ Genel Direktörü bu ilkelliği, “Aşı milliyetçiliği hepimizi incitiyor ve kendi kendimizi mahvediyor” sözleriyle kınamış. Şu günlerde İspanya’daki olaylarda görüldüğü gibi, kendi içlerindeki en küçük bir haksızlık karşısında kıyameti koparan Batılı toplumların, konu yüzyıllarca sömürdükleri yoksul toplumlar olunca tepkisiz kalmaları insanlık için utanç vericidir.
Fakat bu bir bilim sorunu değil, kültür sorunudur. Müslümanların yapması gereken, şimdiye kadar bilim konusunda sergiledikleri, büyük zararlara mal olan akıl ve bilime mesafeli duruşu bırakıp, Batının başaramadığı bilim ile din ve ahlak arasındaki o mutlu ilişkiyi kurmalarıdır. “Âlemlere rahmet” olarak gönderilen Peygamber’in yolunda olmanın gereği budur.
DİNAMİK DİNDARLIK?
10. “Dinamik dindarlık” diyorsunuz. Nasıl bir dindarlıktır bu?
“Dinamik dindarlık”tan kastım, “İki günü birbirine eşit olan ziyandadır” buyuran Peygamberimizin anladığı ve yaşadığı dindarlıktır. Yani imkânlarımız elverdiği ölçüde kendimizi, çevremizi, toplumumuzu, mümkünse insanlığı ve tabiatı geliştirici, dönüştürücü; ahlakta, ruhta ve maddede zenginleştirici dindarlıktır, dinamik dindarlık.
Vaktiyle Müslümanların kurdukları büyük medeniyetin arkasında böyle bir dinamik dindarlık ruhu vardı. Medreselerin henüz oluşmadığı dönemde ve sonraki asırlarda Peygamberimizin “Hikmet müminin yitik malıdır” anlamındaki vecizesini kendilerine rehber edinerek aklın ve dinin irşadıyla kendi felsefe ve bilimlerini oluşturan Müslümanlar, daha çok Müslüman Endülüs’te (İspanya’da) Arapçadan Latinceye yapılan çevirilerle Batıda bilim ve felsefenin gelişmesine öncülük etmişlerdir. İşte bu süreci başlatan, kaybettiğimiz ruhtur, “dinamik dindarlık”tan kastım.
02/03/2021 00:16
28 Şubat yahut dünün mazlumları
111
28 Şubat devlet gücünü kullanılarak muhafazakâr hayat tarzına ve değerlere yapılan ağır baskı ve hak ihlalleri dönemiydi. Şimdi de muhafazakâr iktidar elindeki devlet gücünü kullanarak muhaliflere ağır baskı ve hak ihlalleri yapıyor.
En önemli husus, Türkiye’de hak ve hürriyetlerin güvencesi olması gereken hukukun ve yargının, siyasi güç karşısında eğilmesi, bükülmesidir.
HUKUKUN EZİLMESİ
Cumhurbaşkanı Erdoğan, bir şiir okuduğu için hapsedildiğini hatırlatıyor.
Erdoğan o zaman mahkum edildiğinde saygın hukuk bilginimiz Sami Selçuk “Özlenen Hukuk” kitabında, “Yargıtay hukuku temelinden yıktı… yargıya inancı sarstı, yargıyı yıprattı” diyerek eleştirmişti. (sf. 237-248)
Hukuk, siyasi güç karşısında böyle eğilip bükülmüştü.
O dönemde “sınıf, ırk, din, mezhep veya bölge farklılığına dayanarak, halkı birbirine karşı kin ve düşmanlığa teşvik” suçu, siyasi amaçla çarpıtılarak soruşturmalar açıldı, mahkumiyetler verildi…
Aziz dostum merhum Hasan Celal Güzel, askeri eleştirdiği için bu suçtan mahkum edilmişti.
On binlerce gencecik kızların hayatı karartılmış, sınıftan kovularak, kapıdan çevrilerek aşağılanmışlardı…
Hakim ve savcıları Genelkurmay’a çağırıp “irtica brifingi”ni dinletmişlerdi!
Parti kapatma davası açan savcılar, generaller tarafından makamında ziyaret edip kutlanmıştı!
Kamudaki “irticacıları” sorgusuz, sualsiz, yargısız işten atmak için hazırlanan kıyım kararnamesini Cumhurbaşkanı Sezer, “yargı kararı olmadan olmaz” diyerek imzalamadığı için bir bu eksik kalmıştı.
MUHAFAZAKÂR İKTİDAR
Muhafazakâr iktidar da “yargı kararı olmadan” on binlerce insanı KHK ile kamudan attı, yoksul bıraktı, toplumda da onları “damgalı” hale getirdi.
Dün “şiir okudu” deniliyordu… Bugün “tivit attı” diye binlerce mahkumiyet veriliyor. 2019 sonuna kadar Cumhurbaşkanı Erdoğan’a hakaret suçundan dolayı açılan dava sayısı 27.717’dir, mahkumiyet sayısı 9 bin küsurdur. (https://www.gazeteduvar.com.tr/cumhurbaskanina-hakaret)
Eskiden cumhurbaşkanına hakaret suçları birkaç yüzde kalırdı.
Bunda Erdoğan’ın parti lideri olarak girdiği sert polemiklerin etkisi önemlidir ama Erdoğan’ın yargı üzerindeki nüfuzu inkar edilemez.
Meselenin hukuki yönü hakkında Doç. Dr. Sinan Kocaoğlu’nun “Hakaret Suçu, Uluslararası ve Ulusal Yargı İçtihatları Çerçevesinde” adlı kitabını tavsiye ederim.
Siyasi yön şuradan da bellidir ki, Canan Kaftancıoğlu’nun, beş yıl önce suç sayılmayan tivitlerini, il başkanı olunca suç sayılarak ceza davası açıldı.
Üstelik yargı kararları üzerinde Cumhurbaşkanının etkisi, AİHM kararlarında belirtilmektedir. (2. Daire, no. 28749/18, § 172, 210)
‘ELVEDA ANAYASA’
Asıl vurgulamak istediğim husus, Türkiye’de hemen her dönemde hukukun siyasi güç karşısında eğilmiş, bükülmüş olmasıdır.
Siyasi hareketlerimizin temel dokümanlarına bakın, hukukun üstünlüğü kavramı ya hiç yoktur yahut pek cılızdır. Solda “devrim”, sağda “dava” hukuku ezmiştir.
Hukukun üstünlüğü olmayınca, işte, bir türlü “orta gelir tuzağını” aşamıyoruz.
AK Parti’nin “2023 Hedefleri”ne bakın, hem hukuk hem eğitim standartları yoktu. Sonuç meydanda: Milli gelirimiz 12 bin dolardan 8 bin dolara düştü.
Dünün mazlumları muktedir olduklarında nasıl bir hukuki düzen yarattıklarını görmek için Prof. Kemal Gözler’in “Elveda Anayasa” kitabını mutlaka okumak gerekir.
Uluslararası sıralamalardaki yerimiz de kimsenin yüzünü ağartacak durumda değildir.
BEŞTEPE’DE TÖREN
Bugün yine Beştepe’de yine görkemli bir törenle “İnsan hakları Eylem Planı” açıklanacak.
Tabii iyi vaadler olacak fakat şu kesin: Siyasi gücün yargıya, özgürlüklere, temel haklara müdahalesine artık son verecek bir reform, mesela HSK’yı bağımsızlaştıracak bir anayasa değişikliği yoksa, beklenen iyileşmeyi sağlamaz.
Zaten sorun kanunlarımızdan değil, siyasi gücün hukuka müdahalesinden kaynaklanıyor.
Artık birbirimizi yok edemeyeceğimizi, hukukun üstünlüğü altında birlikte özgür yaşamaktan başka yol olmadığı görmeliyiz.
Vatanseverliğin gereği de birbirimizi ezmek değil, hukuk devletinin güvencesinde birlikte yaşayarak ‘gelişmiş ülke’ düzeyine çıkabilmekti
03/03/2021 00:40
‘İnsan hakları eylem planı’
212
Cumhurbaşkanı Erdoğan, Beştepe’de görkemli bir toplantı ile ‘İnsan Hakları Eylem Planı’nı açıkladı. Üzerinde iyi çalışmış bir metin…
Planda ne kadar çok iyileşmeler yapılacağını göstermek için ufak ayrıntılar, mesela “avukatların vergilerinde indirim” yapılması bile metne dahil edilmiş…
Fakat Plan’da yargıya siyasetin müdahalesini önleyecek hiç bir düzenleme yok.
Açıklanan “11 temel ilke, 9 amaç, 50 hedef, 393 faaliyet”in birçoğu isabetli elbette.
Ölçüsüz tutuklamaların ciddi bir sorun olduğunu Erdoğan bile kabul etmiş.
Her şeyden önce “insan hakları kavramı”nın resmi gündeme gelmesi memnuniyet vericidir.
Ancak yargı bağımsızlığı sorununun çözümü yönünde bir işaret yok.
BAĞIMSIZ YARGI?
Cumhurbaşkanı Erdoğan “hukuk devletinin ancak bağımsız, tarafsız ve insan haklarına saygılı mahkemelerin varlığı ile vücut bulacağını” vurguladı.
Kesinlikle doğrudur ve kesinlikle asıl mesele budur.
Bunun için de hakim ve savcıları atayan, soruşturan, terfi veya ceza uygulayan HSK’nın “mahkemelerin bağımsızlığı ve hakim teminatı esaslarına göre” oluşturulması lazımdır. (Anayasa, md. 159)
Bizde ise HSK üyelerinin tamamı siyasi irade tarafından tercih edilmiş üyelerden oluşmaktadır.
Uygulamada da HSK bağımsız değil, “yürütme ile uyumlu”dur…Hoşa gitmeyen kararlardan dolayı yargıçları süren HSK’dır. AİHM ve AYM kararlarına uymayan yargıçlara seyirci kalan da HSK’dır. HSK yıldırım hızıyla Yargıtay’a üye atamakta, Yargıtay’da da 100 kadar üye ona oy vermekte ve AYM’ye üye yapılmaktadır.
Bunlar, yargıdaki ‘sevk ve idare’nin somut örnekleridir.
HSK SORUNU
HSK’nın bu yapısıyla yargı bağımsızlığını sağlamayacağını belirten Venedik Komisyonu ve Avrupa Hakimler Birliği raporları vardır. Dünya bizde yargının bağımsız olduğuna inansın, yatırım gelsin diyorsak, bu raporlar son derece önemlidir.
İnsan Hakları Eylem Planı tamamen hayata geçirilse bile siyaset HSK eliyle yargıya müdahale edebileceği gibi, üstelik Plan’da HSK’ya mahkeme kararlarındaki “gerekçelerin sağlam, tutarlı ve tartışmaları bitiren mahiyette” olup olmadığını denetleme yetkisi veriliyor! Son derece sakıncalıdır bu…
Böyle bir yetki Yargıtay’da en kıdemli ya da kurayla belirlenen yargıçlardan oluşacak bağımsız bir birime verilmeliydi…
Gerçek bir yargı bağımsızlığı isteniyorsa, bunun olmazsa olmazı, HSK üyelerinin büyük çoğunluğunun siyaset-dışı kaynaklardan gelmesidir: Liyakat ve kıdem gibi objektif ölçülerle belirmeleridir.
Fransızlar 2008 anayasa reformuyla siyaseti tamamen HSK’dan çıkardılar.
Biz HSK’yı “mahkemelerin bağımsızlığı ve hakim teminatı esaslarına göre” oluşan bir yapıya ulaştırmadıkça, reform stratejileri, insan hakları planları elbette bazı iyileştirmeler getirir ama “bağımsız ve tarafsız yargı” sağlayamayız.
OLUMLU YÖNLER
Sulh ceza hakimlikleri zaten çok sorunlu bir sistemdi, tutuklamaya itiraz da öbür sulh ceza hakimine götürüyordu. Şimdi “dikey itiraz” yani bir üst mahkemeye itiraz yolu açılacak ve iyi olacak ama bir üst mahkeme de HSK’dan çekinirse ne olacak?!
Onun için diyorum ki sorunların anası, HSK’nın siyasetçe tercih edilen üyelerden oluşmasıdır.
Plan’da “masumiyet karinesi”nin vurgulanması fevkalade isabetlidir. Mecelle’nin deyişiyle “beraat-i zimmet asıldır.”
Yani, suç, yargı kararıyla ispat edilinceye kadar insanlara suçlu işlemi yapılamaz.
Bu, kamu otoritelerinin uluorta suç isnadına karşı kişiliklerin korunması demektir. Nitekim AİHM’ye göre, “masumiyet karinesi”nin anlamı, yargı kararı olmadan insanların kamu otoriteleri tarafından suçlu diye gösterilmemesi demektir. (Application no. 15175/89, § 36.)
Demek ki iktidar da eleştiri yaparken, bunun ötesini geçip şunu bunu hukuken suçlu gibi göstermeyecek… mi?..
Plan’da kadına karşı şiddet, şeffaflık, bilgi edinme hakkı, çocukların korunması, kırılgan kesimler gibi konularda da çok güzel beyanlar var.
“İfade, örgütlenme ve din” özgürlükleri nasıl “en geniş” hale getirilebilir, Cumhurbaşkanı “inceliyoruz” dedi…
İyi vaadlere inşallah diyelim.
Cumhurbaşkanının “nihai amaç” olarak nitelediği “milli iradeye saygılı yeni anayasa” kavramının anaya hukukundaki yeri nedir? Bu en önemli konudur, ayrıca yazacağım.
.5/03/2021 00:35
Erdoğan nasıl bir anayasa istiyor?
132
Yeni anayasa yapımı konusunda Cumhurbaşkanı ve iktidar partisi lideri Erdoğan’ın İnsan Hakları Eylem Planı töreninde söylediği şu:
“Hak ve özgürlükler temelinde hazırlanmış, yeni ve sivil bir anayasa…
Milli iradenin üstünlüğü esasına göre hazırlanacak yeni bir toplumsal sözleşme metni…”
Evvela, Cumhurbaşkanı mevcut anayasadaki hangi “hak ve özgürlükleri” yetersiz buluyor, bu bilmiyoruz. Bu konuda bir açıklaması olmadı.
Hatta, tam aksine, iktidarın mevcut anayasadaki hak ve özgürlükleri daha da sınırlamak istediğini gösteren veriler var: AYM’nin bugünkü anayasadaki hak ve özgürlüklere aykırı bularak iptal ettiği kanunlar… Bireysel başvurulardaki “hak ihlali” kararları… Uluslararası sıralamalarda Türkiye’nin yeri…
MECLİS’İN ÜSTÜNLÜĞÜ
Anayasa hukuku bakamından “milli iradenin üstünlüğü esasına göre hazırlanmış anayasa” kavramı fevkalade önemlidir.
Bu kavramı nasıl anlamalıyız?
Erdoğan’ın kendisinin açıklamaları var, mesela:
“Egemenlik Anayasa Mahkemesi’nin de değildir. Egemenlik milletindir. Hiç kimse, hiçbir kurum kendisini milletin üzerinde, milletin Meclisi’nin üzerinde özellikle de siyaset kurumunun üzerinde görmemelidir… Milli irade seçim sandığında belirlenir, TBMM’de de tecelli eder.” (2 Aralık 2014)
Bu durumda mesela Anayasa Mahkemesi’nin “TBMM’de tecelli eden milli irade”nin çıkardığı kanunları denetlemesini, iptal etmesini hukuken nasıl izah edeceğiz?
Hakimiyetin Meclis’te “tecelli ve temerküz” ettiği hükmü ve Mustafa Kemal Paşa’nın ifadesiyle “Meclis’in üstünde bir güç bulunmadığı” düşüncesi 1921 ve 1924 anayasalarımızdaki “kuvvetler birliği” ilkesinin ifadesidir. Takrir-i Sükun kanunu böyle çıkarılmış, DP iktidarı “Tahkikat Komisyonu”nu bu gerekçeyle kurmuştu. Benim “Atatürk’ün İhtilal Hukuku” kitabımda bu mesele ayrıntılı olarak incelenmiştir.
HUKUKUN ÜSTÜNLÜĞÜ
Çağımızda ise demokrasinin olmazsa olmaz iki şartı “hukukun üstünlüğü” ve “kuvvetler ayrığı” ilkeleridir.
İşte, çağımızda “Meclis”in çıkardığı kanunların anayasaya uygunluğunu denetleyen ve “siyasetin üstünde” yer alan bağımsız anayasa mahkemeleri vardır.
Eğer milli irade sadece Meclis’te tecelli ediyorsa “milli iradenin üstünlüğü esasına göre hazırlanmış anayasa”da Anayasa Mahkemesi’nin ve Danıştay’ın yeri ne olacak?!
AYM Başkanı Prof. Zühtü Arslan “Anayasa Teorisi” kitabına Lord Acton’ın “güç yozlaştırır, mutlak güç mutlaka yozlaştırır” sözüyle başlar. Bu gerekçeyle, siyaset de “hukukun üstünlüğü”ne tabidir. Hukuk devleti, “keyfi iktidar karşısında hukukun mutlak hakimiyetini ve keyfiliğin dışlanmasını ifade eder.” (Sf. 21 vd.)
AYM üyesi Prof. Yusuf Şevki Hakyemez’in “Militan Demokrasi Anlayışı” adlı akademik eserinde yazdığı gibi:
“Anayasa Mahkemelerinin kuruluş nedeni, anayasada güvence altına alınan temel hak ve özgürlükler üzerinde siyasal iktidarın çoğunluk oyuyla yapabileceği yıkıcı ve her türlü olumsuz etkili önlemektir…” (Sf. 252)
Hukukun üstünlüğü ilkesi sayesindedir ki, AYM, anayasaya aykırı bulduğu kanunları iptal eder.
ANAYASAL KAVRAMLAR
Milli irade veya milli hakimiyet, sadece Meclis’te tecelli etmez. Yargıda da tecelli eder!
Milli irade veya milli egemenlik Yasama, Yürütme ve Yargı erklerinden oluşur.
Evet, yargı erki de bir egemenlik yetkisidir. Meclis kanun çıkarırken milli iradenin “yasama” yetkisini kullanır, AYM bir kanunu iptal ederken milli iradenin “anayasal yargı” yetkisini kullanır.
AK Partilerin buna itiraz eden, Meclis’i üstün tutan çeşitli beyanları var maalesef. Fakat bakın AK Parti kuruluş tüzüğünde ne diyor:
“Millet adına egemenlik yetkisi kullanan yasama, yürütme ve yargı erkleri...” (Madde 4/7)
Evet, doğrusu budur. AK Parti böyle doğru ilkelerle yola çıkmıştı. Bugün nereye geldiği belli.
Bizim gibi temel değerlerde uzlaşmamış toplumlarda uzlaşmayla anayasa yapmak zordur. Öyleyse ne yapmalıyız? Bunun da cevabını yine AYM üyesi hukuk profesörü Yusuf Şevki Hakyemez’den aktaralım:
“İnsan haklarını güvence altına almış sayılması için yeni anayasanın sorun doğuran konularda evrensel hukuku da esas alacak çözümler sunması zorunludur. Ancak bu biçimdeki anayasa herkes tarafından sahiplenebilir.” (Yeni Türkiye dergisi, Ocak-Şubat 2004)
Evet, yeni anayasa üzerine konuşmalıyız; evrensel hukukun anayasal kavramlarıyla... Kuvvetler ayrılığı, denetim ve denge, yargı bağımsızlığı, temel hak ve hürriyetler gibi…
07/03/2021 00:29
Adalet Bakanlığı ve yargı bağımsızlığı
91
Önce helikopter kazasında hayatını kaybeden şehitlerimizi ve bütün şehitlerimizi rahmetle anıyorum. Şehitlerimizi rahmetle anmak ve makamlarını tebcil etmek manevi ve ahlaki bir vazifedir.
Adalet Bakanlığı’ndan gelen telefonda yapılan açıklamayı yazacağım. Önce ‘olay’ı anlatmak lazım.
İnsan Hakları Eylem Planı hakkında Cumhurbaşkanının konuşmasında, aynen şöyle bir ifade var:
“Gerekçelerin sağlam, tutarlı ve tartışmaları bitiren mahiyette olması için Hâkimler ve Savcılar Kurulu’nun denetim alanını genişletiyor, istinaf dairelerine de bu sebepten dolayı bozma yetkisi veriyoruz.”
Bu cümleden çıkan anlam, mahkeme kararlarındaki “gerekçelerin sağlam, tutarlı ve tartışmaları bitiren mahiyette olması için” HSK’ya yetki verilmesi değil midir?
Ben de böyle anlamıştım ve HSK’ya böyle bir yetki verilmesinin çok vahim olduğunu, mahkeme kararlarının gerekçesini HSK gibi bir kurulun inceleyemeyeceğini, böyle bir yetkinin ancak Yargıtay’da olabileceğini yazmıştım. (3 Mart)
İKİ AYRI METİN
İnsan Hakları Eylem Planı’nın hazırlanmasında önemli rolü olan üst düzey görevli ismini yazmamı istemedi, “bilginiz için” dedi ama ben isim zikretmeden yazacağımı söyledim.
Hukuken çok önemli bir konu, kamuoyunu bilgilendirmek lazım.
Sayın yetkili “yazınızda maddi hata var” diyerek, mahkeme kararlarındaki gerekçeleri inceleme yetkisini HSK’ya vermeyeceklerini, Yargıtay’ın bu konuda yapacağı incelemenin sonuçlarını HSK’ya “bildireceğini” söyledi.
Eylem Planı’nın metninde de şöyle deniliyor:
“Gerekçesizlik nedenlerine dayalı istinaf ve temyiz (Yargıtay) süreçlerindeki tespitlerin terfi ve disiplin incelemelerinde dikkate alınmak üzere HSK’ya bildirilmesi sağlanacaktır…” (sf. 32)
Yani gerekçeleri inceleme yetkisi istinaf ve Yargıtay’ındır, bu konudaki verileri Yargıtay HSK’ya “bildirecek”, HSK da bu verileri terfi ve disiplin işlemlerinde dikkate alacak.
Tamam, doğrusu budur…
Halbuki Cumhurbaşkanının okuduğu metinde, mahkeme kararlarındaki gerekçelerin “sağlam, tutarlı ve tartışmaları bitiren mahiyette olması için Hâkimler ve Savcılar Kurulu’nun denetim alanını genişletiyoruz” deniliyordu; yetkinin Yargıtay’da olduğu belirtilmeksiniz…
İki metin arasında en azından ifade farkı olduğu açıktır.
Belli ki Cumhurbaşkanı’nın okuduğu metni yazanlar, hukukçu değildiler, Plan’ı özetlerken bu hukuki inceliği atlamışlardı.
YİNE HSK SORUNU
Hayati derecede önemli olan şudur: HSK, mahkeme kararları üzerinde denetim yapamaz.
Bun iktidar da ifade edebilir…
Fakat HSK, yargıç atamalarıyla mahkeme kararlarını ağır surette etkiliyor!
Bir hakimin, iktidarı kızdıracak bir karar verebilmesi, HSK tarafından başka bir il ya da ilçeye sürgün edilmeyi göze almasıyla mümkündür!
Bunun ağır bir sorun olduğu Plan’da da kabul edilmiştir. Düzeltilmesi niyetiyle “Hakimlere coğrafi teminat” vaad ediliyor… “Sık sık hakim değişikliğini önlemek” gerektiği söyleniyor… Kıdemli hakimlerin bulundukları yüksek dereceden alınıp, “ilk dedece mahkemelerine atanmayacakları” belirtiliyor. (Sf. 31)
Halbuki bunlar için öyle görkemli “Strateji Planı” ve “Eylem Planı” törenlerine ihtiyaç yok.
HSK, yargı bağımsızlığını esastan ihlal eden bu tür müdahaleci atamaları yapmaz, kendi iç tüzüğüne de bu ilkeleri yazar ve sorun hemen halledilmiş olur!
Ama Adalet Bakanı’nın başkanlığındaki HSK, yargı bağımsızlığını esastan ihlal eden bu tür atamaları yapmaya devam ediyor!
İster istemez zihinlerdeki yakıcı soru da devam ediyor: İktidar yargıyı bağımsızlaştırmayı gerçekten istiyor mu?
HUKUKUN ÜSTÜNLÜĞÜ
Adalet Bakanlığında kıdemli ve lisans üstü eğitime sahip değerli hukukçular var.
Adalet Akademisi’nde de öyle.
Siyasetin dili ve saiki ise farklı.
Bu farkı, “sivil anayasa” tanımlarında da görmek mümkün. Beştepe’de “sivil anayasa” söylemi siyaset vurgulu… Plan’da ise “temel felsefesi bireyin özgürlüğü” olan bir “sivil anayasa” tanımı var.
Netice: Hukuk siyasetten üstündür, aksi halde hukuk devletinden bahsedilemez.
Hukuk devletinde birinci ilke “kuvvetler ayrılığı”dır; bu zaafa uğrarsa ne yargı bağımsızlığı kalır ne de fikir ve ifade hürriyetinin güvencesi…
9/03/2021 00:16
Abdülhamit de yeni anayasa istiyor!
118
TRT’deki “Payitaht” dizisinde Sultan Abdülhamid “yeni bir kanun-ı esasi” (yeni anayasa) çağrısı yapıyor! Dış borçların ödenmesinden de bahseden konuşmasının son cümlesi şöyle:
“Paşa! bu devlet yeni bir kanun çıkarma hususunda hep mahir oldu. İnşallah şimdi biz de çok çalışıp yeni bir Kanun-ı Esasi ilan edip devletin ve milletin refahı için yol kat edeceğiz!”
TRT böyle konuşturuyor ama aslında Abdülhamid kıtalar fetheden ecdadını “kanun ve müşterek his” etrafında birleştiremedikleri için eleştirmiş, devletteki “nizamsızlık”tan hep yakınmıştır. Böyle bir hükümdar “kanun yapmada hep mahir olduk” der mi?
Daha önemlisi, Abdülhamid’in “yeni bir kanun-ı esasi” istemesi tarihi gerçeklere aykırı olduğu gibi onun “idare-i şahsiye” yani tek adam yönetimi anlayışına da taban tabana zıttır.
Ama dizinin amacı belli; siyasi propaganda.
İsmail Kahraman “bir Abdülhamid, bir Erdoğan” demişti, “arası duraklama” idi. (13 Nisan 2018)
Bugün Erdoğan “yeni anayasa” dediğine göre, Abdülhamid de “yeni kanun-ı esasi” demelidir!
TARİHE BAKMAK
Tarihi liderlere hayranlık veya husumet duygusuyla bakmak günümüze de gerçekleri anlamaya çalışmak yerine, hayranlık ya da husumet duygularıyla kutuplaşmayı körüklüyor.
“Ulu Önder” ve ona karşı Necip Fazıl’ın icad ettiği “Ulu Hakan” kavramları böyledir.
Atatürk’ün ülkeye hizmetleri bu yazının konusu değil.
Abdülhamid’in hizmetlerinin başında modern eğitim gelir. Atatürkçü Yunus Nadi bile Abdülhamid devrinde subay eğitimini anlatır, Harbiye ile Tıbbiye’nin “en sağlam müessese, dört başı mamur mektep mümessili” olduğunu yazar. (Cumhuriyet, 9 Mayıs 1943)
Buna Mekteb-i Mülkiyle ile Mekteb-i Hukuk’u da eklemek lazım.
Birinci Dünya Savaşını, Milli Mücadele’yi yürütenler ve yeni Türkiye’yi kuranlar bu okulların mezunlarıydı.
Kemal Karpat Hocamızın, çizdiği modernist-İslamcı Abdülhamid portresi ve “cumhuriyetin temellerini oluşturan hükümdar” tanımı doğrudur.
Büyük tarihçilerimiz, Mükremin Halil’den, İlber Ortaylı’ya, Deniz Akarlı’ya, Selim Deringil’e, Şükrü Hanioğlu’na kadar, hepsi Abdülhamid dönemindeki modernleşmenin büyük önemini yazmışlardır.
İDARE-İ ŞAHSİYE
Madalyonun öbür yüzünde, Abdülhamid’in yönetim tarzının “idare-i şahsiye” olması vardır. Kurallar ve kurumlar yönetimini geliştirmek yerine, bütün yetkileri şahsında toplayıp kurumları silikleştirmesi, şahsi tercihlerle devleti yönetmesi vardır.
Bunun tipik örneği Mecelle Cemiyeti’ni dağıtarak medeni hukuk sahasında kanunlaştırmanın eksik kalmasına yol açmasıdır.
1926’de İsviçre’den kanun almamızın kaynaklarını görüyor musunuz?
Tunuslu Hayrettin Paşa, 19. Yüzyılda İslam dünyasındaki en büyük beyinlerden biridir. Medhini duyan Abdülhamid onu sadrazam yaptı. 1879 yılında ancak 8 ay sadrazamlıkta kalabildi.
Tunuslu, Abdülhamid’e 6 adet reform raporu verdi. Temel reform “kurallar ve kurumlar” yönetimine geçmek üzere sadrazamın, bakanların ve bakanlar kurulunun yetki ve sorumluluklarını belirten kanunlar çıkarılmasıydı.
Bürokraside kurallarının kanunlaştırılmasıydı.
Fakat Abdülhamid şahsında toplanmış olan yetkileri kurallara bağlamayı, kurumlara devretmeyi kabul etmedi.
Hatta Tunuslu’nun “Akvem,ül Mesalik” adlı eseri Namık Kemal’in girişimiyle tercüme edilmişti, kendisi sadrazamken yasaklandı, toplatıldı!
O da sadrazamlıktan ayrıldı.
Bu konuda Bekir Karlığa hocamızın “Tunuslu Hayrettin Paşa” adlı eserini önemle tavsiye ederim.
‘BİZ’ KÖRLÜĞÜ
Türkiye hâlâ kurallar ve kurumlar alanında yeterli düzeye ulaşamamıştır. Tarihe nasıl kişilere hayranlık veya husumet açısından bakıyorsak, 21. Yüzyılda bile hâlâ siyasete öyle bakıyoruz.
Bu yüzden, kuralların ve kurumların önemini kavramış değiliz.
“Biz”lerin kavgası daha önemli!
Tunus’ta bilge düşünür Gannuşi liderliğindeki İslamcılarla laik kesimler uzlaşarak demokratik bir anayasa yaptılar, biz ise hâlâ anayasa ve sistem meselesini siyasi güç kavgasının unsuru olarak görüyoruz.
CB sisteminin kurallar ve kurumlar açısından bizi biraz daha aşağıya çektiği bir gerçektir.
İşte “hukuk devleti” sıralamasında Türkiye 107. sırada, Tunus ise 56. sıradadır. (https://worldjusticeproject.org/rule-of-law-index/)
Sorun dış güçler falan değildir. Sorun tarihe laboratuvar gibi bakamayışımızdır.
Günümüzde rasyonel zihniyetle değil, “biz” kabileciliğiyle siyaset yapmamızdır.
10/03/2021 00:08
Eyy... Dış politika
199
Dış politikada “eyy…” hitaplarını çoktandır duymuyoruz. Aksine üslupta ve davranışta “diplomasi”ye bir dönüş çabası var. Dışişleri Bakanı Çavuşoğlu, Milli Savunma Bakanı Hulusi Akar ve son olarak da daha ayrıntılı bir şekilde CB Sözcüsü İbrahim Kalın hem Batı’ya hem Arap dünyasına müzakere ve işbirliği çağırısı yapan açıklamalarda bulunuyorlar.
İhvan’ın darbeyle devrilmesine tepkimizde dozu kaçırarak Mısır’ı Yunanistan’ın yanına itmiştik. Şimdi İbrahim Kalın, doğru bir tespitle “Mısır Arap dünyasının kalbi ve beynidir” diyor.
Kabaca 2011’de başlayan “Arap Baharı”yla iktidarın sürüklendiği hamasi dış politikanın on yılda Türkiye’yi getirdiği yer ‘yalnızlık’tır!.
BATI’YA MESAJLAR
Tıkanmayı iktidar da görüyor. “Hukuk reformu” sözleri hukuk inancından ziyade, dışarıya, özellikle Batı’ya mesaj verme çabasından kaynaklanıyor.
Cumhurbaşkanı Erdoğan Mayıs 2019’daki “Reform Strateji Belgesi” konuşmasında, bunun “AB’ye tam üyelik sürecine bağlılığın da teyidi” olduğunu söylemişti. “Avrupa Birliği AB kriterleri, Avrupa Konseyi, Venedik Komisyonu ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi” kavramlarını vurgulamıştı.
2 Mart’taki “İnsan Hakları Eylem Planı” konuşmasında da çeşitli reform maddeleri için “Avrupa Birliği standartları ile uyumlu hale getiriyoruz” türünde tanımlar yaptı. Hakim ve Savcılara “Anayasa Mahkemesi ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi içtihatlarını da içerecek şekilde” mesleki eğitim verileceğini söyledi.
Sanırım “AİHM bizi bağlamaz” denilmeyecek artık…
Erdoğan Berat Albayrak’ın uzaklaştırılıp Lütfi Elvan’ın getirilmesinin de “küresel düzeyde… değişime denk düştüğünü” söylemişti. (11 Kasım 2020)
NEREDEN NEREYE?
Geçen on yılda Türkiye adım adım Batı’dan uzaklaştı. “Bunlar haçlı ittifakı” söylemi ile “Emeviye camiinde namaz kılacağız” söylemi o politikaların iki simge söylemidir.
Araplara “topunuz bir olsanız bir Türkiye etmezsiniz” söylemi de o dönemin bir dilidir.
Fakat “Dostum Putin” Türkiye için bir seçenek olamazdı, olamadı da...
Dışişleri Bakanı Çavuşoğlu “Rusya stratejik ortağımızdır” demişti! (24 Ağustos 2018)
Bunun bir anlamı yoktu, zaten Lavrov da “Türkiye stratejik ortağımız değildir” diyerek kaba bir karşılık verdi buna. (14 EkiM 2020)
“Şanghay Beşlisi” de bir işe yaramadı tabii.
Bütün bu on yıllık yürüyüşten sonra şimdi dış politikada Türkiye’nin geleneksel ‘fabrika ayarları’na dönmek gerektiği görülüyor: Türkiye’nin hukukuyla ve diplomasisiyle ‘Batılı ülke’ görüntüsü kazanması.
Evet Batı’da her zaman Türkiye karşıtları oldu; gerek Batı-merkezli ideolojik sebeplerle gerek Hıristiyanlık duygusuyla…
Ama Batı’da her zaman Türkiye’nin güçlü dostları da olmuştu. Bunları kaybettik.
TÜRKİYE’NİN DOSTLARI?
Avrupa’yla, özellikle de Amerika’yla çözümü zor somut sorunlarımız var: S-400’ler ve ABD’nin Suriye’de terör örgütüne verdiği akılsızca destek!
Merkel gibi rasyonel ve vizyon sahibi bir devlet yöneticisinin görev süresinin dolması kaygı vericidir fakat AB ile sorunların önemli bir kısmı hiç olmazsa ‘yönetilebilir’ hale getirilebilir.
Bütün sorunların kritik teknik ayrıntıları var.
Böyle düğümleri çözmek için uzun ve kaygan müzakereleri yürütürken o ülkelerde Türkiye dostu güçlü faktörlerin bulunması son derece önemlidir. On yılda bunları kaybettik.
Türkiye bu coğrafyada demokratik hukuk devletinin ve kurallı piyasa ekonomisinin modeli olarak görülüyordu.
Türkiye bu imajı sayesinde siyasi destek kazanmış, bu güven ikliminde ülkeye 220 milyar dolar net yatırım gelmişti.
Son on yıldaki, özellikle son 5-6 yıldaki politikalar Türkiye’nin bu imajını bir hayli soldurdu.
İbrahim Kalın akademisyendir. Türkiye hakkında dünya üniversitelerince yapılan yayınları bir taratırsa görülecektir: İktidarın ilk on yılında demokrasi ve büyüme örneği olarak övülen bir Türkiye… Son on, özellikle 5-6 yılda Batı’dan kopan, CB sistemiyle daha bir otoriterleşen, piyasa ekonomisinde kuralları gevşek bir Türkiye…
İktidarın Batı’yla ilişkileri düzeltmek istemesi son derece isabetlidir.
Fakat kuvvetler ayrılığına, yargı bağımsızlığına dayalı hürriyetçi demokrasiye gerçek bir yöneliş olmadıkça, bol makyajlı “paket”lerle inandırıcı olmak çok zordur.
12/03/2021 00:13
Milliyetçilik nereye?
169
Meral Akşener faktörü, siyasi hayatımızdaki değişimi anlamak için önemli verilerden biridir.
Nereden belli bu? Konuşmalarının yüksek reytinginden belli.
Esnaf gezilerinde gördüğü ilgiden belli.
Kamuoyu araştırmalarında MHP’nin hayli önünde oranlara ulaşmasından belli…
Meslektaşlarımız Murat Yetkin ve İsmet Berkan da Akşener’in yükselişini yazdılar.
Halbuki ekranlar, salonlar kendisine kapatılmış, hatta “dokunulmazlığın da yok” denilerek hapisle tehdit edilmişti!
“Eve dön, sen de yerli ve millisin” gibi iltifatlar da yapıldı ama bu da tutmadı.
İYİ Parti siyasi hayamızda çok etkili bir muhalefet partisi haline geldi.
KADIN LİDER
Bir kadına söylenmeyecek sözlerle Meral Akşener’e saldırılması da onu caydırmadı. Aksine 28 Şubat’taki dik duruşlu Akşener bugün de “ölüm olsa da sonunda, mücadele etmezsem namerdim!” diyerek duruşunu yine ortaya koydu.
Tarihimizde mücadeleci kadın tipi özellikle siyasette azdır; Nezihe Muhittin’ler, Halide Edip’ler diyerek uzun bir liste çıkaramayız.
Şimdi, Akşener ve arkadaşları kadın haklarını, hukuku, demokrasiyi, özgürlükleri milliyetçilikle birlikte savunarak siyasette yol alıyor.
Milliyetçilik düşüncesinin siyasi hayatımızda hamasetin ve particiliğin ötesinde, hukukun üstünlüğü, kuvvetler ayrılığı, özgürlükler, kadın hakları gibi değerlerle birlikte içerik kazanmasını ben çok önemsiyorum. Aksi halde yarın daha şehirli, daha eğitimli, daha dünyaya açık hale gelecek olan Türkiye’de milliyetçi hassasiyetler marjinalleşecektir.
Milliyetçiliğin elbette birleştirici, kapsayıcı niteliklte olması lazımdır. Millet nüfusunu kutuplaştıran bir söylem; kapsayıcı, bütünleştirici bir milletçilik anlayışıyla bağdaşmaz.
MİLLİ DEVLET VE HUKUK
Milliyetçilikte elbette “milli devlet” (ulus devlet) kavramı merkezî değerlerden biridir. Ama nasıl bir milli devlet?
Hukukun siyasetten üstünlüğüne, yargının bağımsızlığına, temel hak ve hürriyetlere dayanmayan bir devletin adı ulus devlet de olsa, İslam devleti ya da sosyalist devlet de olsa nihayetinde ceberrut devlettir!
Bugün 21. Yüzyıldayız. Anayasa Mahkemesi ağır siyasi hücumlara maruz kalıyor, üye kompozisyonu değiştirilerek hukuk çizgisi değiştirilmek istiyor…
Halbuki Ziya Gökalp daha 1922’de Diyarbekir’de çıkardığı Küçük Mecmua’nın 18 Ocak 1922 tarihli sayısında “Yüce Mahkeme” dediği bir yüksek yargı organı kurulmasını öneriyordu:
“Bu mahkeme, hem hususi kanunların teşkilatı esasiye kanununa uygun olup olmadığını, hem de nizamnamelerin ve talimatların hususî kanunlara uygunluğunu tetkik vazifesiyle mükellef olmalıdır.”
Hukukun üstünlüğü sahasında milliyetçi hocalarımızdan Sadri Maksudi, Ahmet Ağaoğlu, Ali Fuat Başgil, Mümtaz Turhan neler yazmışlardı; burada özetmemem mümkün değil.
DOĞRU MİLLİYETÇİLİK
Milliyetçilik hiçbir partinin tekelinde olamaz. Merhum Erol Güngör’ün bu konuda önemli uyarıları olmuştur.
Türkiye’nin en önemli sorunu; hukukun üstünlüğü, kuvvetler ayrılığı, yargı bağımsızlığı gibi yüksek değerlerin bütün akımlarda benimsenen, bizi bir arada tutan değerler ve kurumlar haline gelememiş olmasıdır.
O düşman, bu hain, şu alçak, öbürü illet..
Nasıl bir arada yaşayacağız?!.
Tarihten gelen kültürel ve kimliksel fay hatları üzerinde böyle hâlâ kavga etmek mi?..
Yoksa hukuk devletinin vatandaşları olarak özgürce bir arada yaşamak mı?..
Bu hayati konuda aklımızla ve vicdanımızla bir karar vermeliyiz!
İYİ Parti’nin milliyetçilikle birlikte hukuki değerleri savunması elbette olumludur.
CHP’nin tarihten gelen fay hatlarının eski kavgasını bırakıp açılım yapması, Kılıçdaroğlu liderliğinde Batı’daki gibi merkez sol bir kitle partisi haline dönüşme yolunda olması elbette isabetlidir.
Gelecek ve DEVA partilerinin yüksek hukuki değerleri ve özgürlükleri savunması elbette isabetlidir. Hatta Gelecek Partisi ile DEVA Partisi birleşmenin, en azından birlikte hareket etmenin bir yolunu bulsalar keşke.
Ve iktidar bloku da keşke hukukun üstünlüğünü samimiyetle benimseyerek, yargıdan elini çekerek, fikir ve ifade hürriyetini evrensel normlar düzeyinde benimseyerek ülkedeki gerilimi düşürse…
Hukukun üstünlüğünde, özgürce hepimiz eğitime, bilime, sanata, işe, üretime, yaratıcı faaliyetlere yönelsek; değil mi?
Aklın gereği bu değil mi? Bundan iyi milliyetçilik ya da vatanseverlik olabilir mi?
14/03/2021 00:16
‘Tutuklama tedbirdir’
63
Devleti yönetenler sık sık “tutuklama tedbirdir, ceza değildir” diye konuşurlar. Her devirde böyle…
Bazen haksız ya da ölçüsüz tutuklamaları eleştirmek için, bazen ‘biz karışmıyoruz, mahkeme tutukladı’ diyerek siyaset yapmak için.
Ne olursa olsun, bu söz doğrudur.
Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın böyle birçok beyanı olduğu gibi, son “İnsan Hakları Eylem Planı”na açıklamasında da “tutuklamanın bir koruma tedbiri olduğunu, istisnai olarak başvurulması gerektiğini” vurguladı.
Hatta ağır “katalog suçlar”da bile “somut delile dayanma şartı getirerek, tutuklamanın istisnai bir koruma tedbiri olduğuna ilişkin ilkeyi tahkim ediyoruz” diye konuştu.
YARGIDA SORUNLAR
Bu beyanlar isabetlidir fakat belirli dosyalarda, HSK yoluyla yargıya müdahale edilmesi, “soruşturma aşamasında” talimat verilebilmesi gibi ciddi yapısal sorunları ortadan kaldırmıyor. Bu sorunları ortadan kaldıracak düzenlemeler söz konusu bile değil.
Adalet Bakanı da bu yapısal sorunlara değinmiyor.
Nitekim kimlerin tutuklanacağı, tutukluluk halinin devam edeceği veya tahliye edileceği yolunda siyasilerin yaptığı açıklamaları ve mahkemelerden de bu yönde kararlar çıktığını biliyoruz.
AİHM kararlarında belirtiliyor bunlar.
Siyasetin ilgilendiği davalardaki ölçüsüz tutuklamalar ciddi bir sorun olmaya devam ediyor.
Gerçi Cumhurbaşkanı, genel olarak, cezaevlerindeki tutukluların oranının yüzde 41’den yüzde 17’ye indiğini söyledi. Bu sevindirici ama toplamda cezaevleri o kadar doldu ki yer açmak için infaz kanununda adaletsiz değişiklikler yapıldığı gibi, yargı bağımsızlığının en önemli göstergesi siyasetin ilgi gösterdiği davalardaki durumdur. AYM eski Başkanı Haşim Kılıç’ın dediği gibi: “Yargının tarafsızlık ve bağımsızlığının test edildiği yer kuşkusuz siyasi davalardır. Diğer davalarda sorunlar daha çok teknik içeriklidir. Bunların çözümleri de zor değildir.” (Karar 11 Kasım 2019)
Yine de tutuklamanın “bir koruma tedbiri olduğunu, istisnai olarak başvurulması gerektiğini” söylemek, sık sık hatırlatmak doğrudur.
Türkiye’de siyasi nitelikli davalarda haksız ya da ölçüsüz tutukluluk bir sorundur, tutuklukta yaşananlar ayrı bir sorun.
TUTUKLULUK AMA NASIL?
Şöyle bir dava düşünün… 77 yaşında bir insan üç buçuk yıldır tutuklu. Tecrit vaziyetinde, TV ve radyo yasak, hücrede tek başına, günde sadece bir saat havalandırma...
Deliller tamamen toplanıp yargılamanın sonuna yaklaşılan bir aşamada, Ankara 16. Ağır Ceza Mahkemesi, tutukluluğun devamına fakat “Cezaevi İdare ve Gözlem Kurulunca verilen televizyon ve radyo yayınlarından yararlanma hakkının kısıtlanmasına dair karar ile havalandırmadan günde bir saat yararlanması şeklindeki kararın kaldırılmasına”, havalandırmaya çıkma süresinin günde aralıklarla 4 saate çıkarılmasına karar verdi. Doğru bir karardı.
Fakat savcının itirazı üzerine, diğer bir Ağır Ceza Mahkemesi bunu kaldırdı; tekrar hücre, tekrar TV ve radyo yasak, günde sadece bir tek saat havalandırma.
Tutuklu yargılanmakta olan Enver Altaylı ile Mehmet Barıner hakkındaki kararlardır bunlar.
‘HAK EKSENLİ’ HUKUK
Öğrenciliğimiz döneminde MTTB kongresinde Enver Altaylı’yla tanışmıştım, Hergün gazetesinde beraber yazmıştık, dostumdur.
İsimler, dostluklar bir tarafa…
Deliller tamamen toplanmış… Bir saat yerine ikişer saatten dört saat havalandırmaya çıkınca delilleri mi karartacak?! TV izlerse, “sübliminal mesaj” mı verecek?!
Tutukluluğu “cezalandırma” olarak uygulamanın tipik bir örneğidir bu.…
Ben MHP davasında idamla yargılanırken, ilk celsede söz alarak bize tutukevinde totaliter rejimlerdeki uygulamaların yapıldığını, mahkemenin bunu önlemesi gerektiğini söylemiştim. Mahkeme “yetki alanımızın dışında” diye karar vermişti.
O zaman askeri mahkeme heyetindeki Hakim Bnb. Vural Özenirler ve Hakim Yzb. Ali Fahir Kayacan dürüst ve âdil yargıçlardı, bu kararlarında samimiydiler.
Evrensel hukukun bugünkü düzeyinde, tutukluluk şartları da insan hakları ve adil yargılanma kavramlarına dahildir ve mahkemenin yetkisine girer.
Türkiye’de yargıya müdahaleler bir sorundur… Geleneksel “cezalandırıcı” hukuk anlayışından çıkıp modern “hak eksenli” hukuk anlayışına yeterince geçememek de ayrı bir sorundur.
16/03/2021 00:10
Ekonomik pakette kurumlar sorunu
44
Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın açıkladığı “Ekonomik Reform Paketi”ni ekonomistler anlattılar, tahlil ettiler, eleştirdiler.
Ben başka bir açıdan ele alacağım: Kurumlar…
Cumhurbaşkanlığı hükümet sisteminde kurumların zayıflaması ve bunun Paket’teki yansımaları…
Erdoğan’ın okuduğu metinde şöyle bir ifade var:
“Yapısal politikalar tarafında kurumsal yapının güçlendirilmesi, yatırımların teşvik edilmesi, iç ticaretin kolaylaştırılması, rekabet politikaları, piyasa gözetimi ve denetimini reform kapsamımıza aldık.”
Belli ki “kurumsal yapının güçlendirilmesi” artık zorunlu bir ihtiyaç. Ancak bu konuda neler yapılacağı belirtilmiyor, sadece “reform kapsamımıza aldık” deniliyor.
Ekonomist Uğur Emek, Paket’te kurulacağı söylenen Finansal İstikrar Komitesi’nin 2011 yılında kurulduğunu, Ekonomi Koordinasyon Kurulu’nun ise ilk toplantısını 2004 yılında yaptığını söyledi.
Yeniden kurulacağını açıklamak bu kurumların yıllardır işlevsiz kaldığını göstermiyor mu?
KURUMLARIN ÖNEMİ
Kurumlar, mesela Merkez Bankası… Saygın iktisatçılarımızdan Prof. Hakan Kara, “Açıklanan pakette Merkez Bankası başkanının görevden alınmasının zorlaştırılması gibi açılımlar umut ederdik” diye tivit attı.
Çünkü, Merkez Bankası Başkanını bugünkü sistemde Erdoğan her an görevden alabilir, “sıkı para” politikasına her an son verebilir.
Merkez Bankası Başkanı’nın görevden alınması zorlaştırılırsa Merkez Bankası’nın “kurumsal gücü” artmış, “kurumsal güvenilirliği” güçlenmiş; buna karşılık siyasi iradenin, Cumhurbaşkanının bu konudaki yetkisi sınırlanmış olurdu.
Hem bu ekonomik pakette hem yargıyla ilgili paketlerde bir çok şey söyleniyor ama kurumları güçlendirecek, siyasi idareyi bu açıdan kurallara bağlayacak hiçbir şey söylenmiyor.
Merkez Bankası’nı yeniden bağımsızlaştıracak bir niyet görülmediği gibi… Yargı bağımsızlığı için zorunlu olan HSK’nın “mahkemelerin bağımsızlığı esasına göre çalışan” bir kurum haline getirilmesi yönünde de bir şey söylenmiyor.
KURUMLAR ZAYIFLAYINCA
Kurumların ve kuralların güçlendirilmesi yönünde AB sürecinde reformlar yapan iktidar, 2011 seçim zaferinden sonra yetkileri tek elde toplama yoluna girdi. 2017’de CB sistemi bunu anayasallaştırdı. Ve…
2018’de Moody’s Türkiye’nin kredi notunu düşürdü, gerekçesi ekonomideki ciddi daralma işaretleriydi ve “ülkenin kurumsal gücündeki bozulmanın öncelikli etken” olmasıydı, örnek AYM kararlarına uyulmamasıydı. (7 Mart 2018)
S&P tarafından yapılan açıklamada da “kamu kurumlarının zayıflamaya devam ettiği” kaydedilerek Türkiye’nin kredi notu düşürülmüştü. (17 Ağustos 2018)
Fitch ise, “denetim ve denge mekanizmalarının zayıfladığını” belirterek Türkiye’de büyüme oranının gerileyeceğini bildiriyordu. (4 Eylül 2018)
Hepsinde “Merkez Bankası’nın bağımsızlığının zayıfladığına” ve “dış ticaret açığına” dikkat çekiliyordu.
Bunlar dış güçlerin saldırısı mıydı?.. Böyle düşünürsek çözümü elimizde değildir; akıllarına estikçe saldırırlar!
Ama bunları objektif tahliller olarak görseydik Merkez Bankası’nın bağımsızlığını, kurumların etkinliğini güçlendirir, ihracata öncelik verir bugünkü krize de sürüklenmezdik.
DÜNDEN BUGÜNE
Toplum olarak “kurallar ve kurumlar”ın önemini yeterince kavramış değiliz. Tarihe bakarken “ulu” padişahlarımız, şef ve liderlerimiz var, bir de “hainler” var…
Bugün de partilere ve liderlere böyle bakıyoruz.
Bir yazımda, Abdülhamid’in eğitimdeki hizmetlerini anlatırken, Sadrazam Tunuslu Hayrettin Paşa’nın kurumlara kanuni statü verilmesini öneren ıslahat layihalarını Abdülhamit’in reddettiğini yazmıştım; çünkü ülkeyi “şahsen yönetmesi” gerektiğine inanıyordu.
O yazım üzerine Ahmet Davutoğlu aradı, Hayrettin Paşa ve Abdülhamid üzerine uzunca konuştuk. Davutoğlu’nun şu sözlerini buraya alıyorum:
“Tunuslu Hayrettin Paşa ve Cevdet Paşa, 19. Yüzyılda bizde ve İslam dünyasında iki büyük beyin, iki büyük devlet adamı…”
Evet, Cevdet Paşa’nın da ideali “devlet-i muntazama” idi, düzenli devlet yani.
Akla geldiği gibi değil, kurallarla, kurumlarla düzenli işleyen devlet.
Bugün hukuk devleti diyoruz, kuralları ve kurumları anayasalarla düzenlenmiş devlet demek.
Tanzimat’tan bugüne elbette çok mesafe aldık ama hala ciddi eksikliklerimiz var, unutmayalım.
17/03/2021 00:15
Tek kişilik hükümet reform istiyor mu?
162
Evvela şunu belirteyim, bu “tek kişilik hükümet” tanımı benim değil, Cumhurbaşkanı Başdanışmanı ve Cumhurbaşkanlığı Hukuk Politikaları Kurulu Başkanvekili Mehmet Uçum’a ait. Uçum “16 Nisan” adlı kitabında yürütme alanında karar yetkisinin “tek kişi”de, Cumhurbaşkanında toplandığını, bakanların görevlerinin “teknik” nitelikte olduğunu anlatıyor. (Sf. 79-81)
Doğrudur, bu sistem tek kişilik hükümet sistemidir.
Bu sistemde bir “bakanlık kurulu” olmadığı için “tek kişi” ister istemez duygularına, görüşlerine, sadakat anlayışına göre “çevre”sini de oluşturuyor.
Kaçınılmaz olarak köklü kamu kurumlarında uzmanlık bilgileriyle hazırlanan raporlar, öneriler, hatta bazen ortaya çıkan reform projeleri “tek kişi”nin ve çevresinin süzgecinden geçerek farklılaşabiliyor.
SİYASET VE UZMANLIK
Karar TV’de DEVA Partisi Genel Başkan Yardımcısı Mustafa Yeneroğlu, Adalet Bakanlığı’ndaki hukukçuların esaslı bir “İnsan Haklaırı Eylem Planı* hazırladığını ama “Beştepepe”de bir çok değişikliğe uğradığını anlattı. Gerçek reform sayılabilecek maddeler çıkarılmış, diğer bazı maddeler de yumuşatılmıştı.
Daha önce ben de yazmıştım; Adalet Bakanlığı’ndaki yetkin hukukçuların hazırladığı metinde, hakimlerin vereceği kararların AYM ve AİMH içtihatlarına uygunluğunun Yargıtay’ca denetleneceği, sonuçların HSK’ya bildirileceği yazılıydı… Cumhurbaşkanı’nın metninde ise bu konuda “HSK’nin yetkisinin genişletileceği” söyleniyor, bu denetimi HSK gibi idari-siyasi bir kurulun yapacağı anlamı çıkıyordu.
Zaten gerek adli gerek ekonomik bürokraside yetkin hukukçu ve iktisatçılarla konuştuğunuzda rasyonel ve uzmanlığa dayalı bir dil görürsünüz, ama aynı konudaki siyasi açıklamalar farklı olmaktadır.
EKONOMİK REFORM?
Ekonomi yazarı Erdal Sağlam saygın bir ekonomi yazarıdır. Gazeteci olarak haber kaynakları güvenilirdir. Sağlam’ın yazısında okudum: Hazine ve Maliye Bakanı Lütfi Elvan daha iyi bir reform paketi hazırlamış, ama Beştepe’de hayli değişikliklere uğramıştı. Mesela “harcamalardan tasarruf kaleminde Bakan Elvan’ın metninde döner sermaye yanında fonların gözden geçirilmesi, bazılarının kapatılması gibi maddeler” vardı ama “açıklanan reformlarda bunların da yer almadığı” biliniyor. (Cumhuriyet, 16 Mart)
Cumhurbaşkanı’nın açıklamasında yeni fonların kurulmasından bahsediliyordu, fonların bütçeye alınarak denetime açılması gibi bir ifade yoktu.
Sağlam’a göre Elvan’ın metninde, Ekonomik Koordinasyon Kurulu ve Finansal İstikrar Kurulu, Hazine ve Maliye Bakanı’na bağlanıyordu, doğrusu buydu; adı üstüne hazinenin ve maliyenin bakanı… Ama Cumhurbaşkanının okuduğu metinde bu iki kurum Cumhurbaşkanı Yardımcısı’na bağlanıyor…
Dahası, Kamu İhaleleri sorunu… Ben yıllardan beri Kamu İhale Yasasının kevgire döndüğünü, artık “ihale şartları”nın “iktidarın tercihi” anlamına geldiğini yazarım. Erdoğan’ın uzun açıklamasında sadece “kamu ihale sürecinde reforma gidileceği” söyleniyor, bunun bir iki cümleyle ilkesi bile belirtilmiyordu.
Lütfi Elvan ise dünkü açıklamasında, AA’nın ifadesiyle, “çok tartışılan kamu ihaleleri için” yeni bir sistemin devreye gireceğini belirterek =öşle diyor: “Sertifikasyon sistemi getiriyoruz. Firmaların liyakat ve yetkinliklerini belirleyen kriterler kamuoyuyla paylaşılacak.”
Bu geçekleşirse iktidarın istediğine ihale vermesi çok zorlaşacak; iktidar bunu ister mi?
KURALLAR VE KURUMLAR
CB Yardımcısı Fuat Okay, CB sistemindeki sorunların “uygulamada” olduğunu söylemişti. Zaten sistemlerin sorunları uygulamalarda ortaya çıkar. CB sisteminin ne gibi sorunlara yol açacağı, mesela kuvvetler ayrılığını ve yargı bağımsızlığını zaafa düşüreceği, tek elde aşırı yetki yoğunlaşmasının yönetim sorunlarını artıracağı, daha hantal bir bürokrasi yaratarak idarî verimliliği düşüreceği, “kireçlenme” olacağı gibi öngörüler ilmî raporlarda açıklanmıştı…
Şimdi uygulamada bu sorunların sanılandan daha kısa sürede ortaya çıktığı görülüyor.
Türkiye’nin ağırlaşan sorunlarının bir sebebi, kısa vadede seçim kazancına odaklanmış yanlış politikalardı… CB sistemi son üç yılda bu sorunları arttırdı.
Türkiye “tek kişilik hükümet” sisteminden kuvvetler ayrılığı, yargı bağımsızlığı, yönetimde kurallar ve kurumlar sistemine geçmek zorunda.
.19/03/2021 00:18
Gergerlioğlu ve HDP
155
İktidar Kasım ayından beri hukuk reformundan, ekonomi reformundan, son olarak İnsan Hakları Eylem Planı’ndan bahsediyor. Dünyaya “bakın, reform sürecindeyiz” mesajlarını gönderiyor.
Cumhurbaşkanı, Adalet Bakanı, Hazine ve Maliye Bakanı yatırım çekmek için ‘hukuk güvenliği’nin önemini vurguluyorlar, fakat…
Milli ve uluslararası yüksek yargı kararlarında haksızlığı tescil edilmiş tek tutuklama düzeltilmediği gibi şimdi Ömer Faruk Gergerlioğlu’nun milletvekilliği düşürüldü, dokunulmazlık dosyaları Meclis’te ve HDP hakkında da kapatma davası açıldı…
HUKUKA AYKIRI
Bütün bunlara “hukuk işliyor” denilebilir mi? Diyenler der ama inandırıcı olur mu?
Gergerlioğlu hakkındaki Yargıtay 16. Ceza Dairesi’nin kararını, dikkatle okudum, kararda zikri geçen maddelere ve içtihatlara da baktım…
21 sayfalık kararın 3.5 sayfası mahkumiyet gerekçesidir; dört yargıç bu görüştedir. Fakat aynı Daire’de bir üyenin yazdığı “karşı oy yazısı” yazısı tam 17.5 sayfa…
Elbette hukuki metinlerin değeri uzunluğuyla ölçülmez. Sayfa sayılarını vermemin sebebi, içerik zenginliğini belirtmek içindir.
Teknik ayrıntıya girmiyorum, karşı oy yazan sayın Yargıç sayfalar boyunca şu tespiti yapıyor:
• Devletin güvenliğine karşı suç işlenmişse, evet, dokunulmazlık soruşturmaya ve mahkumiyete engel olmaz. Fakat Gergerlioğlu’na yüklenen “terör örgütü propagandası” suçu, Ceza Kanunu’nun 302-308. Maddelerinde sayılan bu suçlardan değildir. Dolayısıyla seçildiği anda dokunulmazlık kazanmıştır, soruşturma durdurulmalıydı.
• Örgüt propagandası suçunun oluşması için, örgütün “cebir ve şiddet veya tehdit içeren yöntemlerini” övmek gerekir, Gergerlioğlu’nun attığı tivitte böyle bir unsur yoktur. Kanunda da açıkça “Haber verme sınırlarını aşmayan veya eleştiri amacıyla yapılan düşünce açıklamaları suç oluşturmaz” denilmektedir.
Herhangi bir uluslararası hukukçu, Gergerlioğlu hakkındaki kararı okuduğunda sadece evrensel hukuka değil, bizim kanunlarımıza ve anayasamıza da aykırı bulacaktır.
PARTİ KAPATMAK
Ak Parti 2010’daki anayasa değişikliği için hazırladığı teklif metninde parti kapatmayı neredeyse imkansız hale getiriyordu. Daha önemlisi, parti kapatma davasına öncelikle siyaset karar verecekti…
Başsavcı bir parti kapatma dosyası hazırlarsa, bunu Meclis’e gönderecek, Meclis’te her partiden eşit olarak beşer üyenin oluşturacağı bir komisyon üçte iki çoğunlukla “dava açılsın” diye karar verirse, o zaman dosya Anayasa Mahkemesi’ne gidecekti. (5 Nisan 2010, madde
O zaman bu teklifi çok desteklemiştim. Çünkü hukuk terörle iltisak ve irtibatı olan partinin kapatılmasını emretmez, kapatılabileceğini belirtir.
Bu madde maalesef Meclis’ten geçmemiş, Erdoğan oy vermeyen üç AK Partili vekil için “bize ihanet ettiler” diye tepki göstermişti.
Dün parti kapatmanın ülkenin uzun vadeli çıkarlarına zarar verdiği bilinciyle hareket eden Ak Parti, bugün kısa vadeli seçim ve “Cumhur ittifakı” hesabıyla hareket ediyor.
Bugün Erdoğan parti kapatma davasına karşı dursaydı, HDP hakkında bu dava açılabilir miydi? Aksine kim inanır?
YAŞANMIŞ DERSLER
Parti kapatmanın, dokunulmazlık kaldırmanın terörü ve ayrılıkçı hareketleri değil durdurmak, büsbütün tırmandırdığı şuradan bellidir ki, aynı çizgideki 9 parti kapatıldı, 1994’te 6 DEP milletvekilinin dokunulmazlığı kaldırılıp hapse konuldu…
Terör tırmandığı gibi partinin gibi oyları da arttı, barajı aştı… uluslararası propaganda alanını da hayli genişletti!
Terörün çıkmaz sokak olduğunu göstermek için elbette en kararlı askeri mücadeleyi sürdürürken…
Sayın vekiller, bu partiye oy veren 6 milyon vatandaşımızın “TBMM çatısı altında” yaşama duygusuna özen gösterin… Çözümü “TBMM çatısı altında” arama fikrini tahrip etmeyin… “Bu Meclis’te ben de varım” duygusunu daha da güçlendirin…
Türkiye ileri derecede entegre olmuş bir toplumdur. Hem dindaşlık hem modern vatandaşlık sayesinde iç içe geçmişizdir; demografik olarak, sosyal olarak, iktisadi olarak…
Takrir-i Sükunlar ve 12 Eylül işkenceleri ayrılıkçı duyguları yok etmedi, aksine körükledi.
“Bin yıllık tarih” dilimizden düşmüyor; bu bin yıl içinde milliyetçilik duygularının dünyada hareketlendiği son yüz sene, son elli sene, son yirmi sene de var; niye ders almayalım?
21/03/2021 00:16
Tarih körlüğü
97
İktisat tarihçiliğimizin büyük isimlerinden Mehmet Genç Hocamızı kaybettik, rahmetle ve hürmetle anıyorum.
Bugün Mehmet Genç’i okumaya daha çok ihtiyacımız var. Zira siyasetin de körüklediği bir tarih tutkusu içinde yaşıyoruz. “Şanlı ecdadımız” diyerek nutuklar atıyoruz, kitleleri coşturuyoruz ama neden en az üç asırdır gerileme halinde olduğumuz ve niye hala mesafeyi kapatamadığımız sorusunu sormuyoruz.
Halbuki asıl soru, zihnimizin odaklanması gereken asıl sorun budur.
OSMANLI’NIN ÜÇ İLKESİ
Merhum Genç hocamız klasik Osmanlı nizamının üç prensibe dayandığını gösterdi; arşivlerde elinden geçen binlerce belgeden damıttığı bir sonuçtu bu üç prensip:
1- İaşecilik (provizyonizm): Edebi bir ifadeyle ‘kerim devlet’ de diyebiliriz. Halkın temel ihtiyaç maddelerinde kıtlık olmasına meydan vermemek. Bunun için sıkı fiyat kontrolleri yapılır, aşırı kâr engellenir, ihracat yasaklanır, ithalat teşvik edilirdi. Bu ilkeyi anlatırken Hocamız, Osmanlı’nın ekonomiye “tüketici açısından” baktığını yazıyor.
Ve, bu bakışın sermaye birikimini engellediğini, üretimde Avrupa’nın gerisinde kaldığımızı anlatır.
2- Fiskalizm: Hocamızın ifadesiyle ‘hazine gelirlerini mümkün olduğu kadar yüksek düzeye çıkarmak’ ilkesi, vergi sorunları ve miri arazi sorunları gibi ağır, teknik meselelere girmiyorum.
3- Gelenekçilik: Osmanlı deyişiyle ‘kanun-ı kadim’ ilkesi… Diğer bir deyişle ‘kadimden gelene aykırı bir iş yapılmaması’ ilkesi. Bu, toplum hayatında ve devlet yönetiminde bir istikrar faktörüydü ama Batı’daki gelişmelerin görülmesini zorlaştırıyordu.
Gerçekten Batı’daki ticaret devrimi, bilim devrimi ve sanayi devrimi Osmanlı tarafından çok geç fark edildi.
Merhum Genç, Avrupa karşısında ağır yenilgiler başlayınca Osmanlı’nın çözüm ararken hep “parlak geçmişe bakmamız gerektiği” zihniyetiyle hareket ettiğini, “Batı’nın değerlerini tanımak ve analiz etmek” yoluna gitmediğini, “benimsenmesi gereken yönlerini” fark etmediğini anlatır. 19. Yüzyılda bunu fark ettiğinde çok gecikmişti. (Bkz. s. 329-338)
“Avrupa’da, 1700-1850 döneminde sanayi devrimi olurken Osmanlı’da, çok küçük değişmeler dışında, her şey tam bir durgunluk içinde görünüyordu.” (s. 356)
4-5 KAT BÜYÜKLÜKLER
Dünya ekonomisindeki büyük değişme, Osmanlı’dan önce, Akdeniz ticaretinin Avrupalı gemicilerin eline geçmesiyle başlamıştı. Merhum Genç şöyle yazar:
“Daha başlangıçta kaynaklarla alakalı denge kesin olarak Avrupa’nın lehinde idi. Nüfus, üretim hacmi, sermaye stoku, teknoloji ve enerji kapasitesi bakımından Avrupa Osmanlı’nın asgari 4-5 katı büyüklükleri kontrol ediyordu…” (s. 35)
İktisat tarihi deyince faiz sorunu en önemli konulardan biridir. Merhum Genç’e göre Osmanlı’nın siyasi ve askeri bakımdan çok güçlü olduğu dönemlerde bile faiz haddi yüzde 15-25 arasındaydı! Halbuki kâr hadleri, halka pahalı mal satılmasın diye, yüzde 5-15 arasındaydı ve sıkı şekilde kontrol ediliyordu. Bu yüzden elinde parası olanlar üretim ve ticarete yeterince itibar etmiyordu. (S. 47 vd.)
Burada Osmanlı’da niye sermaye birikimi cılız kaldı, büyük şirketler ve zamanla büyük fabrikalar niye oluşmadı sorusunun cevaplarından birini görüyoruz.
Temeldeki bu ekonomik sorunlar yüzündendir ki, “fiskalizm” ilkesine rağmen, “Osmanlı bütçeleri hep açık verdi.” (s. 219)
Merhum Genç hocamız Osmanlı’nın genişlemesiyle geri çekilmesini mukayese eder: Genişleme mucizevidir. Bunda “iaşecilik” ve “gelenekçilik” ilkelerinin büyük katkısı oldu.
Fakat Osmanlı’nın timar sistemiyle, loncalarla, fiyat kontrolleriyle, esnaf ekonomisiyle artık Avrupa’nın bilim ve sanayi devrimlerini yaratan ekonomisine direnmesi imkansızdı. Genç, bu yapısal zaafa rağmen geri çekilmenin dört asır sürmesini bir “direnç” gücü olarak niteler.
LABORATUVAR GİBİ BAKMAK
Osmanlı gibi en yakınımızdaki ve duygularımızı en çok etkileyen altı yüz yıllık bir tarihte gözden kaçmaması gereken ne kadar çok faktör var görüyorsunuz. Tarihe hamasetle bakmak da husumetle bakmak da körlük yaratır.
Tarihe laboratuvar gibi bakmalı, tarihe yön veren faktörler hakkında bilgi ve şuur sahibi olmalıyız. Tarihin siyaset eliyle çok ucuza pazarlandığı günümüzde buna çok ihtiyacımız var.
Merhum Mehmet Genç hocamızı tekrar rahmet ve hürmetle anıyorum. “Osmanlı İmparatorluğu’nda Devlet ve Ekonomi” adlı kitabını önemle tavsiye ediyorum. (Ötüken Yayınları)
22/03/2021 02:09
Yetkiler tek elde toplandı bağımsız kurum kalmadı
160
TÜİK eski Başkanı Birol Aydemir, Taha Akyol’un sorularını cevapladı.
Dört ayda Merkez Bankası Başkanı değiştirildi, ne dersiniz?
Cumhurbaşkanlığı sistemi ile bağımsız kurumların bağımsızlığı bitmiş oldu. Bir gecede Merkez Bankası başkanı değişir oldu. Halbuki Merkez Bankası dahil bu kurumların kendi kanunlarında başkanlarının nasıl atanacağı ve görevden alınacağı var.
Bağımsız kurumların başkanları süreli atanıyordu ve görevden istisnai durumlar hariç alınamıyordu. Şimdi ise kurumların kendi kanunları uygulanmıyor artık. Bu durum aslında özel kanunun genel kanuna şamil olma ilkesine de aykırılık teşkil etmektedir.
Merkez Bankası artık Cumhurbaşkanına sormadan faizleri değiştiremiyor. Merkez Bankasının faizleri artırması ile ilgili olarak geçmişte sayın Cumhurbaşkanının söyledikleri ile ilgili bugünlerde sosyal medyada tweetler dolaşıyor.
19 Haziran 2018 yılında, yani yeni sistemin cumhurbaşkanı seçilmeden 5 gün önce, söylediği “24’ünde siz bu kardeşinize yetkiyi verin ondan sonra bu faizle şunla bunla nasıl uğraşılır göreceksiniz” sözleri sürekli paylaşılıyor. Gelinen nokta ortada. Yüzde 19 ile dünyada en yüksek olan faiz oranının olduğu ülkelerden biriyiz artık. Bayağı başarılı olduk ama düşürmede değil yükseltmede.
FAİZDE BİRİNCİ ÜLKE OLDUK
Faiz oranında OECD ve Avrupa ülkeleri içinde birinci Dünyada ise 7 inci sıradayız. Dünyanın en büyük 10 ekonomisi arasına giremedik ama yüksek faiz oranında girdik. Bu faiz artırımından sonra dün gece Merkez Bankası başkanı görevden alındı. Son 5 yılda 4 başkan atandı. Bu başkanın ömrünün de uzun olacağını sanmıyorum.
Bu atamalar TCMB Kanunu’na aykırıdır ve bağımsızlığını yitirdiğinin en açık delilidir. TCMB başkanının herhangi bir kamu kurumundaki bir yöneticiden farkı kalmamıştır. Sayın Cumhurbaşkanı sık sık başkan değiştirerek enflasyonu düşüreceğine inanıyorsa bunun mümkün olmadığını geçmişte gördük, şimdi de göreceğiz.
Aslına benim daha güzel bir önerim olacak tıpkı Varlık Fonu’nda olduğu gibi TCMB başkanlığına da kendisini atasın ve faizleri istediği gibi indirsin hatta hemen Avrupa ülkelerinde olduğu gibi 0 veya negatif faiz uygulamasına geçelim. Bunu engelleyen bir durum var mı ? Hayır yok.
Bakalım enflasyon düşüyor mu? Enflasyonun gerçek sebeplerini görmeden yani özellikle başta ithalata bağlı girdi fiyatlarındaki artış olmak üzere elektrik doğalgaz ve personel maliyetlerindeki artışları görmeden faizi indirerek enflasyonun düşürüleceğine inanmak gerçekten akıl ve bilime aykırıdır.
TÜİK’TE 5 YILDA 5 BAŞKAN
Siz TÜİK Başkanıydınız, tecrübeniz var. Son olarak TÜİK’te iki hafta içinde başkan değişti. Bunu nasıl anlayalım
Ben Şubat 2016 da ayrıldım. Benden sonra 5 başkan değişti. Bu süre zarfında en son atanan başkan hariç hiçbir başkan asaleten atanmadı. Yani benden tam 5 yıl sonra bir başkan asaleten atandı. Kurumda başkan dışında asaleten atanan başka bir yönetici de yoktur.
TÜİK gibi bir kurumun 5 yıl asaleten atanan bir başkanının olmaması gerçekten çok vahim bir durum. Bu durum Kurumun bağımsızlığı ile bağdaşmadığı gibi kurumsal kapasiteyi düşüren kurumun etkinlik ve gücünü azaltan bir politikadır. İktidar kurumlara değer vermediği için kurumlara yaptığı atamalara da önem vermiyor.
Aslında bu iktidar bilerek ve isteyerek kurumları zayıflatıyor. Güçlü kurum istemiyorlar. Çünkü güçlü kurumlar fikir, strateji ve politika üretirler, güçlü kurumlar verilen talimatları yapmadan önce düşünüp yanlışlar varsa siyasi iktidara söylerler.
Peki bu iktidar böyle kurumlar ister mi. Tabii ki hayır. Bu iktidar söylediklerini yerine getirecek, asla itiraz etmeyecek güçsüz kurumlar istiyor. Bu nedenle de başta TÜİK olmak üzere bağımsız kurumların bağımsızlıklarını bitirdi, kurumların gelenek ve kültürlerini yok etti. Sürekli bakanlıkları ve kurumları birleştirip ayırarak veya kaldırarak kurumsal zafiyetlere neden oldu ve olmakta. Ben bu duruma kurumların çöküşü diyorum. İşte bu gerçek beka sorunudur. Bu ülkede bir beka sorunu varsa bu kurumların çöküşüdür.
TÜİK VERİLERİ TUTARSIZ
TÜİK verilerine içte, dışta ne ölçüde güveniliyor?
Veriler başta ekonomi olmak üzere hayatın bütün yönleri için çok önemlidir. Eğer verileriniz yoksa veya doğru değilse veriye dayalı politika üretemezsiniz, veriye dayalı politika üretemezsiniz doğru politika üretemezsiniz, doğru politika üretemeyince ülkeyi doğru yönetemezsiniz ve başarılı olamazsınız, büyüyemez gelişemezsiniz, sorunlarınızı çözemezsiniz.
Dolayısıyla elinizde veriler olacak ve bu veriler doğru ve güvenilir olacak. Kimse verilerin güvenilirliğinden şüphe etmeyecek. İşte bu yüzden bütün dünyada istatistik kurumlarının bağımsızlığına çok önem verilmektedir. Bağımsızlık istatistik kurumlarının olmazsa olmazıdır. Bağımsızlığı sağlamak ve verilere güveni artırmak için istatistik kurumlarının hükümete bağlı olmaması yönünde uygulamalar gelişmeye başlandı.
Örneğin parlamentoya bağlı olan istatistik kurumları var. Dünyada böyle bir trend ve gelişmeler varken 5 yıldır başkanı atanamayan, bağımsızlığı gitmiş bir TÜİK’in verilerine güvenebilir misiniz? Ayrıca veriler arasında tutarlık olmaması ve verilerin toplanması konusunda şüphe uyandırıcı işlemlerin olduğu bir durumda TÜİK’in verilerine nasıl güvenebiliriz?
Ülkede istihdam düşüyor fakat işsizlik de düşüyor. Pandemi süreci ile birlikte açıklanan istihdam verileri böyle oldu. Biz bunun doğru olamayacağını defalarca söyledik. Gerekirse ilave veriler ve göstergeler yayınlayın dedik. Doğru bir adım atılarak enflasyon ve istihdam verileri için akademisyenlerin de içinde olduğu bir danışma kurulu kuruldu.
Sonuçta istihdam ve işsizlik verilerinde bizim dediğimiz şekilde ilave göstergeler yayınlandı. Ama ne oldu biliyor musunuz, atanan bu yeni başkan ilk iş olarak bu danışma kurullarını kaldırdı. Şimdi siz gelin de TÜİK’in verilerine güvenin.
Açıklanan büyüme verileri istihdam verisi, çalışılan saat verisi ve diğer yayınlanan istatistiklerle tutarlı değil. İstihdam ve çalışılan saat azalıyor ama biz büyüyoruz. Birçok esnaf, lokanta, cafe, turizm işletmesi pandemi dolayısıyla kapanmış ama hizmet sektörü büyüyor.
Makine teçhizat yatırımları patlamış ama hangi sektörde patlamış bilmiyoruz. Örnekleri çoğaltmak mümkün. Bütün bunları görünce ve yönetişim sorunları ortada iken ve de kurumun bağımsızlığı tamamen kaybolmuşken TÜİK’in verilerine nasıl güvenelim.
LİYAKAT YERİNE SADAKAT
Yargıya bile AK Parti de bir şekilde görev almış isimlerin atandığı oluyor. Bu, kurumları nasıl etkiler?
Kurumları zayıflatmanın ve bitirmenin bir yolu da kurumlara liyakatsız atamaların yapılmasıdır. Yeni hükümet sistemine geçildikten hemen sonra çıkarılan 3 sayılı Cumhurbaşkanlığı kararnamesi ile bir kurumun üst yöneticiliğine atanmak için 5 yıl kamu veya özel sektörde çalışmış olmak ve üniversite mezunu olmak yeterli hale getirildi. İktidar için önemli olan liyakat değil sadakattır.
Liyakatı dikkate almadan yani bilgi ve tecrübeyi hiçe sayan atamalar kurumları hızla çöküşe götürür. Zira liyakatsız bir yönetici kuruma vizyon veremez, politika geliştiremez, sorunları çözemez, çalışanlarına yol gösteremez kısaca kurumu yönetemez. Çalışanlar yöneticiye güvenmez ve en önemlisi saygı duymazlar. Böyle bir kurumun da sağlıklı işlemesi ve görevlerini hakkıyla yerine getirmesi mümkün olamaz. Bakın size bir örnek vereyim.
ASELSAN’dan bir sürü genç ve yetenekli mühendis ayrıldı. Ayrılan bu mühendislere niye ayrıldıkları sorulmuş. Ayrılık sebepleri ne biliyor musunuz aldıkları ücret veya çalışma şartları falan değil başlarına getirilen liyakatsız ve beceriksiz yöneticiler.
Bundan 7 yıl önceydi sanırım TÜBİTAK’a bağlı ULAKBİM’e (ULUSAL AKADEMİK AĞ VE BİLGİ MERKEZİ) Ankara hayvanat bahçesi müdürü müdür yardımcısı olarak atanmıştı. Veya üniversitelere atanan ve uluslararası saygın hiçbir dergide makalesi bile yayınlanmamış onlarca rektörden bahsediliyor. Şimdi bu rektörlerin yönettiği üniversiteden hangi akademik başarıyı bekleyebilirsiniz.
Güçlü kurumlar olmadan gelişme de kalkınma da olmaz.
Değil kamu kurumları yargı organları bile siyaset karşısında artık çaresiz kalmış ve bağımsızlıklarını yitirmiş durumdalar. Ben geldiğimiz noktaya siyaset fetişizmi diyorum. Siyasetin karışmadığı bir alan yok artık, insanların günlük yaşamlarına bile karışıyor. Neredeyse köy derneklerinin seçimine karışılacak artık…
İNSAN HAKLARI EYLEM PLANI?
İnsan Hakları Eylem Planı ve Ekonomik Reform Paketi açıldı. Değerlendirmeniz nedir?
Bu iktidar her şeyin içini boşaltıp anlamsızlaştırdığı gibi reform kelimesinin de içini boşaltmış ve anlamsızlaştırmıştır. Hukukun en temel ilkelerini yok sayan, tarafsız ve bağımsız yargıyı bitiren, anayasa mahkemesinin kararlarının uygulanmamasını teşvik eden, destekleyen, işkenceyi görmezden gelen bir iktidar insan hakları eylem planı yapsa ne olur.
Bakın açıklanan eylem planı kamuoyunda hiç olumlu etki yaptı mı? Suçsuz yere, haksız yere insanları mahkum edin sonra da insan hakkı olarak görüntülü konuşma hakkı verdik diye reform yapacağınızı söyleyin. En büyük insan hakları reformu yargıyı tarafsız ve bağımsız yapmak, delilsiz, hukuksuz ve kanunsuz şekilde insanları mahkum etmeye son vermek ve hukukun binlerce yıldır uygulanan temel ilkelerine uymakla olur.
Hukuk devleti olmadan insan hakları eylem planı yapmak ne ifade eder. Önce işkenceyi bitirin, faili meçhul cinayetleri açıklığa kavuşturun sonra eylem planı yaparsınız. CB kararı ile uluslararası bir sözleşmenin kadına şiddeti önleme amacı güden İstanbul sözleşmesini Anayasayı, kanunları ve TBMM’yi hiçe sayarak yürürlükten kaldıran bir zihniyetin insan hakları konusunda reform yapması mümkün mü?
EKONOMİK EYLEM PLANI
Ekonomik eylem planı ise yine iktidarın ekonomik olarak sıkışmışlığına çözüm olarak ortaya attığı ama kendilerinin bile ne olduğunu bilmedikleri bir reform paketi. Burada detaylarına girmeden kısaca geneli üzerinden görüşlerimi söyleyeceğim.
- Açıklanan adımları, tedbirleri ve düzenlemeleri reform olarak adlandırmak mümkün değildir.
- Bu adımlar, mevcut kurumların kendi alanlarında olağan işleyiş içinde hali hazırda uyguladıkları veya yapmaları beklenen düzenlemelerdir. Örneğin borçlanmanın ortalama vadesinin artırılması gibi.
- Açıklanan adımların önemli bir kısmı uzun süreden beri gündemde olan, tekrarlanan ve yeni olmayan hususları içermektedir. Bu adımlar geçmişte de gündeme gelen, kalkınma planları, orta vadeli programlar ve diğer resmi dokümanlarda yer alan öneri ve vaatlerden çok farklı ve yeni değildir.
- Somut olarak ne yapılacağı ne zaman yapılacağı, hangi kurumun bunu takip edeceği belli değildir. Paket bir eylem planı içermemektedir.
- Hükümet reform yapma konusunda inandırıcılığını yitirmiştir. Örneğin MB’na yönelik müdahaleci söylemler, rezervlerle ilgili eksik bilgi vermeye devam edilmesi, şeffaf olmayan döviz satışlarının savunulması TÜİK Danışma Kurullarının lağvedilmesi, Ulaştırma Bakanlığı’nın KÖİ projelerinde borç üstlenimine yetkili kılınması.
- Açıklanan vaad, taahhüt ve düzenlemeler ile iktidarı icraatları arasında ciddi çelişkiler ve tutarsızlıklar söz konusudur:
“Kamu tarafından yönetilen ve yönlendirilen fiyatlar hedef enflasyona göre belirlenecektir” denildi ama kamu tarafından hedef enflasyonun çok üzerinde fiyat ve vergi artışları yapıldı.
“Elektrikli araçların kullanılması teşvik edilecektir” denildi ama elektrikli otomobiller üzerindeki ÖTV bir ay önce 3-4 kat yükseltildi.
Bu sistemde kurumlar konusunda genel bir değerlendirme?
CB Hükümet sistemi ile birlikte kurumların politika üretme yetkileri ortadan kalktı. Bakanlar eski sistemin müsteşarları kadar bile yetki sahibi değiller artık. Bakanlar ve Kurumlar kendileri ile ilgili bazı kararları resmi gazeteden öğreniyorlar.
Kurumlar sadece Cumhurbaşkanlığı tarafından alınan kararları uygulamaya çalışıyorlar. Kurumlar bilerek ve isteyerek güçsüzleştirildi, iş yapma politika oluşturma kapasiteleri yok edildi. Her şeyin tek bir kişi tarafından belirlendiği bir sistemde başka hiçbir kurumun kişinin önemi olmaz. Hiçbir bakan üst yönetici önünü göremiyor artık. Bakın bağımsız olması gereken iki TÜİK ve Merkez Bankasında son beş yıl içinde birinde 5 diğerinde 4 üncü başkan ataması yapıldı.
Bu sistem içinde ciddi bir reform mümkün değildir. Bırakın reformu her alanda geriye gidiş var. Ekonomi alanında 80 öncesi yıllara doğru gidiyoruz. İnsan hakları alanında 90’lı yılların başına geri döndük. Türkiye artık özgür olmayan ülkeler katagorisinde.
Demokrasi ve özgürlükler konusunda 167 ülke arasında 104 üncü sırada sivil özgürlükler alanında ise çok daha kötü durumda. Ülkemiz için yapılacak en büyük reform önce bu tek adam sisteminin kaldırılarak güçlendirilmiş parlamenter sisteme geçişin sağlanması sonra da bu iktidarın değişmesidir.
23/03/2021 00:14
İşte bu sistem böyle
128
CB hükümet sisteminin bütün özelliklerini yansıtan iki çarpıcı uygulama: Meclis’çe onaylanarak kanunlaşan İstanbul Sözleşmesi’nin “Cumhurbaşkanı kararı” ile feshedilmesi; kendilerinin ifadesidir bu ‘fesih’ kavramı…
İkincisi, iç ve dış piyasalara güven vererek istikrar umudu yaratan Naci Ağbal’ın bir gecede ve bir tek imza ile görevden alınması… Haberlere bakıyorum: Kara pazartesi, piyasalar alev alev, borsa eridi, döviz fırladı, Türkiye’nin risk primi zirve yaptı…
Bütün bunlar “tek kişilik hükümet” sistemi mucibince “tek imza” ile oluverdi. Ne parlamenter sistemdeki gibi bakanlar kurulunun imzaları… Ne de ABD’deki başkanlık sistemi gibi meclis denetimi…
Bizdeki “İmza attım, oldu” sistemidir.
MECLİS’İN STATÜSÜ?
Bu sistemin yapıcıları, Amerikan kongresinin sahip olduğu denetim yetkilerini bizim Gazi Meclis’e vermediler! İçlerinden biri çıkıp da “Gazi Meclis Amerikan Kongresinden aşağı mı?” diye sormamıştı!
İşte bunun bir sonucu daha ortaya çıktı, Meclis’in onayı ile kanunlaşmış İstanbul Sözleşmesi’nden Türkiye, Cumhurbaşkanı’nın “karar”ı ile geri çekildi.
Metin yazarları hukukçu olmadığı için “geri çekilme” kavramı akıllarına gelmemiş, “fesih” diye yazmışlar.
Meclis onayı ile kanunlaşmış ve Anayasa’nın 90. Maddesine göre kanundan daha güçlü hukuki statüye sahip bir “Uluslararası Sözleşme”, yürütme erkinin tek imzasıyla uygulamadan kaldırılabilir mi?!
Hem niye “Cumhurbaşkanı kararnamesi” değil? Öyle olsaydı AYM’ye gidecekti…
Ama “karar” dediler Danıştay’a gidecek…
Danıştay’a gitsin diye mi?... Yoksa “fesih” demelerindeki gibi hukuki bir dikkatsizlik mi?
Her neyse, kuvvetler ayrılığının zayıflatılmış olması yüzünden bir “Elveda Anayasa” vakası ile daha karış karşıyayız.
Prof. Kemal Gözler’i okumanızı tavsiye ederim: https://www.anayasa.gen.tr/ua-sozlesme-fesih.htm
OKTAY NE DİYOR?
İstanbul Sözleşmesinin feshi, CB sisteminde Meclis’in nasıl aşındığına bir örnektir. Ama bundan ibaret değildir. Modern insan hakları kavramına konulmuş bir rezervdir.
Asıl önemli olan budur.
İşte CB Yardımcısı Sayın Fuat Oktay, kadının korunması konusunda “çareyi dışarılarda aramaya, başkalarını taklit etmeye gerek yoktur. Çözüm bizatihi gelenek ve göreneklerimizde, özümüzde mevcuttur” diyor!
Bu “gelenek ve görenek” kavramını ben de kültürel olarak önemli bulurum. Fakat bu, insan hakları ve hele de kadın hakları konusunda hukuki bir kavram değildir.
Başbakan Erdoğan, hükümet programında AB süreci için “cumhuriyetin kuruluşundan sonra en büyük modernleşme hamlesi” dememiş miydi? (6 Temmuz 2011)
Daha birkaç ay önce Cumhurbaşkanı Erdoğan “kendimizi Avrupa’da görüyoruz, geleceğimizi AB ile kurmayı tasavvur ediyoruz” dememiş miydi? (21 Kasım 2020)
AK Parti’nin seçim beyannamelerindeki “evrensel hukuk… evrensel değerler” kavramlarını nereye koyacağız? Sayın Oktay nereye koyuyor?
İKTİDARIN YÖNÜ?
Sorun iktidardaki yön değişmesidir: İktidarın ilk dönemlerinde demokrasi, evrensel hukuk, özgürlükler söylemi ve gerçek reformlar vardı. 220 milyar dolar dış yatırım getirmişti.
Son yıllarda ise otoriterleşen, içe yönelen, dış ilişkilerde yalnızlaşan yatırım çekemeyen söylem ve uygulamalar görüyoruz. Grafikler de aşağı doğru gidiyor!
Bu yön değişmesinin simgesel olayı, Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın, “Milli Görüş gömleğini çıkardım” demesinden tam yirmi yıl sonra Oğuzhan Asiltürk’ü ziyaret etmesi ve İstanbul Sözleşmesi’nden çekilme müjdesini ona vermesidir.
Evet, yirmi yıl sonra!
İktidar erimekte olan oylarını böyle telafi edebilir mi?
Asıl sorun ekonomide ve dış politikada yaşanan tıkanmadır… Bu ikisinin de temelindeki ana sorun, “tek kişilik hükümet” anlayışında ve sistemindedir: İşte Merkez Bankası’nın durumu… İşte, döviz, işte faiz, işte enflasyon, işte yatırımsızlık…
TCMB BAĞIMSIZ OLSAYDI
Düşünmeliyiz, son on yılda giderek netleşen “tek kişilik hükümet” anlayışı ve bunun referandumda yüzde 51.4 oyla kabul edilen CB sistemi neye yaradı?
En azından şunu düşünelim; özellikle AK Partililer düşünmeli: Merkez Bankası’nın bağımsızlığı devam etseydi, 128 milyar dolar buharlaşır mıydı?.. İkide bir başkan değiştirmenin yarattığı piyasa çalkantılarına maruz kalır mıydık?..
Netice: Türkiye kurallar ve kurumlar sistemine dönmek zorundadı
24/03/2021 00:10
Ayasofya imamı ve faiz meselesi
244
Ayasofya Başimamı Prof. Mehmet Boynukalın, siyasete meraklı… Kadın cinayetleri hakkındaki mesajı AK Parti’de bile tepki doğurmuştu. Boynukalın son olarak Merkez Bankası Başkanı Naci Ağbal’ın görevden alınmasının ardından “Faizin azaltılması ve sonunda tamamen kaldırılması hem İslam’ın hem de aklın gereğidir. Güçlü ekonomilerde faiz % 0-1 arasında. O sebeple faizcilerle mücadele etmek de İslam’ın bir emridir” diye tivit attı. Bu da AK Parti’den tepki çekti.
Başimam bundan sonra siyasi konulara karışmamak gibi doğru bir tavra girer mi bilmiyorum ama dinî referanslarla siyaset yapan iktidar, belli ki pek de öyle fıkıh çizgisinde gözükmek istemiyor.
ŞEYHÜLİSLAM VE FAİZ
Boynukalın, Ağbal’ın uzaklaştırılmasına destek veriyordu. Sanıyordu ki, Ağbal’ın yerine, emirle faiz indirecek birinin getirilmesi “İslamî” bir davranış olacak... mış…
Fakat faiz, döviz ve enflasyonun birbirini nasıl etkilediği ve emirle faiz indirmenin ne gibi sonuçlar doğuracağı konusunda iktisat bilimine dayalı bilgiler olmadan “faiz haramdır” gerekçesiyle emirle faiz indirmek doğru mudur?
Hayati soru budur ve bu cevabı fetva kitaplarında değil bilimsel araştırmalarda bulunabilir.
İşte tarih laboratuvarından bir veri: Osmanlı Sultanı ve İslam Halifesi Kanuni Süleyman zamanı….
Şeyhülislam Çivizade’nin fetvasıyla para vakıflarının faizle kredi vermesi yasaklanmıştı.
Sofya’daki tasavvuf âlimi Şeyh Bâli Efendi, Kanuni’ye ve diğer ilgililere mektuplar yazarak, bu yasak yüzünden para vakıflarının çöktüğünü, bu vakıflarla finanse edilen cami, medrese, imaret gibi kurumların kapandığını, halkın Cuma namazını kılamadığını, esnafın perişan olduğunu anlattı…
Faiz yasağını kaldıran Kanuni, uzun gerekçesinde aynen şöyle diyordu:
“Bu meseleyi hâline ko, men eyleme, nice geldi ise öyle gitsin…”
Ve vakıflar faizle kredi vermeye devam ettiler. Yeni Şeyhülislam Ebussuud Efendi de para vakıflarının yüzde 12’ye kadar faizle kredi verebileceğine dair fetva yayınladı.
Bu konuda Dr. İsmail Kurt’un “Para Vakıfları, Nazariyat ve Tatbikat” adlı eserini tavsiye ederim. (Ensar Neşriyat, s. 29-31)
‘HİLE-İ ŞER’İYE’
Yakın tarihe gelelim mi?.. Osmanlı’nın 1877 Rus Harbi bozgunu üzerine Avusturya işgali altına düşen Bosnalı Müslümanlar, kredi ihtiyaçlarını karşılamak için bir Banka kurmak istediler. Müslümanlar iktisaden güçlenebilirlerdi… İstanbul’daki Meşihat’a (Şeyhülislamlığa) başvurdular ama izin alamadılar! Meşihat’e göre ancak “hile-i şeriye” işlemi yapılırsa banka kurulabilirdi! Yani faiz olacaktı ama faiz değilmiş de satış işlemiymiş gibi gösteren ikinci bir “hile” işlemi yapılacaktı her banka muamelesinde!
Bir hukuk sisteminde “hile” kategorisi olabilir mi?! İçtihat kapısı kapatılıp fıkıh Boynukalın’da gördüğümüz gibi dondurulunca, başka yol kalmamıştı maalesef.
Son devir Osmanlı ulemasından açık fikirli Mahmut Esat Efendi Meşihat’ı bu dar kafalı tavrı yüzünden şiddetle eleştirir. Bankanın finansman kredisiyle günlük ihtiyaçlar için kişilerden alınan borcun faizi (riba) arasındaki farkı anlatır…
Büyük âlim Mahmut Esat Efendi’nin Kazan Türklerinden gazeteci Fatih Kerimi’ye yaptığı açıklamalar “İstanbul Mektupları” adıyla yayınlandı, orada okuyabilirsiniz. (Çağrı Yayınları, 2001)
Fatih Kerimi Stalin zamanında kurşuna dizildi, şehittir, rahmetle anıyorum
‘FAİZ SEBEPTİR’
Hadi tarih laboratuvarına bakmıyoruz; Bizde “faiz sebeptir” diyerek Merkez Bankası’na yapılan her sert müdahalede ve son olarak Ağbal görevden alındığında piyasaların nasıl karıştığını da mı yaşamadık.
İslamcıların yıllardan beri “faizci kapitalist sistem” diye eleştirdikleri gelişmiş ülkelerde faiz “sıfır” civarında! Çünkü “sermaye birikimi” fazlasıyla tamamlanmıştır. Hukuk devleti, kuvvetler ayrılığı, bağımsız yargı kurumlarıyla sermaye ve yatırım güvenliği tamdır.
Ekonomi fetvalarla veya ideolojiyle değil, iktisat bilimiyle yönetilir.
Faiz sorunundan kurtulmanın tek yolu modern hukuk devleti, kuvvetler ayrılığı, bağımsız yargı ve özgürlüklerin teminatında “kurallı piyasa ekonomisi”dir.
Bakın, bizde 1 Ocak 2018’de dolar 3.7 liraydı; 1 Ocak 2021’de 7.43 liraya çıkmıştı. CB sisteminin faturasını görüyor musunuz?
“Emir” verilmediğinden değil, “emir”lerle yapılabilir sanıldığından…
6/03/2021 00:25
‘Düşük profilli’ siyaset
80
AK Parti kongresiyle birlikte bakanlarda da değişiklik olacağı söylenildi. Bu satırlar yazılırken henüz bir açıklama yoktu. Fakat giden ve gelen bakanlar kim olursa olsun, “tek yetkili” Cumhurbaşkanı’dır. “Tek kişilik hükümet” kavramının müellifi Başdanışman Mehmet Uçum, bakanların durumunu şöyle tanımlamıştır:
“Başkanlık hükümetlerinde bakanların profili son derece düşüktür…” (25 Ocak 2017)
Çünkü görevleri siyasi değil teknokrat niteliklidir…
Evet özellikle CB sisteminde böyledir. ABD’de “sekreter” denilen bakanlar Kongre onayıyla göreve gelirler. Böyle bir siyasi güce sahiptirler.
Bizde ise, bütün bakanlar ve bütün bürokratlar hiçbir denetim olmadan Cumhurbaşkanının atacağı “tek imza” ile göreve gelirler ve giderler.
‘Bağımsız’ Merkez Bankası başkanı bile bir gecede değiştirilmedi mi?
Kuvvetler ayrılığına, denetim ve dengeye, kurallar ve kurumlar ilkesine dayanan modern başkanlık sistemi ile bizdeki tek kişilik CB sistemi arasındaki fark!..
‘YUKARIYA SORALIM’
Bakanların ve kamu yöneticilerinin “düşük porofilli” olmaları onların politika üretmelerini engelliyor. CB Yardımcısı Fuat Oktay’ın ifade ettiği gibi, bu sistemde “inisiyatif almak istemeyen yöneticiler… Külliye’ye sormam lazım” diyor. (11 Mart 2021)
İşte Naci Ağbal dürüstçe ve gerçek iktisat bilgisiyle para politikası uygulamak istedi, akıbet ortada.
Kuralları ve kurumları ikinci plana iten bütün “tek kişilik hükümet” sistemlerinde kurumların inisiyatifi siliniyor, “yukarıya soralım” refleksi hakim oluyor.
Bu konuda Tahsin Paşa’nın ve Sait Paşa’nın hatıralarıyla, 1930’lar yönetimi hakkında da Yakup Kadri ve Ağaoğlu Ahmet Bey’in yazdıkları önemlidir. Özellikle “Ahmet Hamdi Başar’ın Hatıraları”nı mutlaka okumak lazım. (Bilgi Üniversitesi yayınları)
Günümüz için TÜİK eski başkanı Birol Aydemir’in sözlerini hatırlatırım:
“Bakanlar eski sistemin müsteşarları kadar bile yetki sahibi değiller artık.” (Karar, 22 Mart)
Bu durumda ne beklenebilir?
YAPILANLARLA ÖVÜNMEK
Bu tablonun sonuçlarını, Cumhurbaşkanı ve partisinin genel başkanı Erdoğan’ın kongre konuşmasında da görmek mümkün.
Konuşma büyük ölçüde “yaptığımız hizmetler” konusundaydı. Fakat 440 milyar dolar dış kredi ve 220 milyar dolar yabancı sermaye ile daha verimli yatırımlar yapılamaz mıydı?
Bu sorunun cevapsızlığı, sistemde “denetim, denge., şeffaflık, hesap verirlik” işlevinin çok zayıf olmasının sonucudur.
Daron Acemoğlu’nun “on yıldır verimlilik artmadı” açıklaması ne Meclis grubunda ne de iktidar kurumlarında ele alındı…
Evet “2023 hedefleri”nden bahsetti fakat bu hedeflerin yarısına bile ulaşamadığımız, bu iktidarın Orta Vadeli Programı’nda açıkça yazılıdır. Bunun sebepleri araştırılıp kamuoyuna açıklanmadı.
Sistemin ‘kendini düzeltme’ kapasitesi ne kadar düşük, görüyor musunuz?
Sözü edilen “2053 vizyonu” ise tamamen soyuttur...
‘YENİ ANAYASA’
Daha önemlisi, konuşmada geleceğe dönük sözlerin hamaset ve soyut kavramlar düzeyinde kalmasıdır. Tipik örneği, yeni anayasa söylemidir:
“Ruhunda millet ve insan olan” bir anayasa…
“Ülkemizin gücü, güvenliği, kazanımları ve elbettea hedefleri” bulunan bir anayasa…
“İlhamını şanlı geçmişimizden alan, yönü Türkiye’nin geleceğine dönük” bir anayasa…
Fakat bu ifadeler yazılarak otoriter bir anayasa da yapılabilir, özgürlükçü bir anayasa da.
Zira bu ifadeler bir anayasada yer alması gereken şu asli konuları içermiyor: Devletin anayasal nitelikleri, iktidarın sınırlandırılması, kuvvetler ayrılığı, yargı bağımsızlığı, devletin esas teşkilatı, temel hak ve hürriyetlerin teker teker tanımlanması…
Erdoğan konuşmalarında anayasa hukukunun bu olmazsa olmaz temel kavramlarına değinmiyor. Soyut ifadelerle veya “darbe anayasasından kurtulmak, sivil anayasa, 82 milyonun anayasası” gibi genel söylemle yetiniyor.
Halbuki Montesquieu daha 1748’de yayınlanan “Kanunların Ruhu” adlı muhteşem eserinde, kuvvetler ayrılığı olmazsa “her şey mahvolur” diye yazmıştı. (Türkçe baskı, İş Bankası Yayınları, s. 199)
Geleceğe dönük olarak somut hukuki kavramlara ve kaynakları rakamlarla belirtilen iktisadi programlara yer vermeyen konuşmalarla tabii kolayca hamaset yapılabiliyor ama bir “vizyon” veya da “reform” çıkmıyor.
İktidar partisinin bu kongresi böyle ‘düşük profilli’ geçti.
28/03/2021 00:25
Anayasa Mahkemesi yön değiştiriyor
119
Anayasa Mahkemesinin siyaseten önem taşıyan kararlarında bir yön değişmesi yaşanıyor: Evrensel hukuk referanslı özgürlükçü anlayıştan, iç güvenliği ve kamu otoritesini önceleyen anlayışa doğru bir değişim.
Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın 4-5 yıldır AYM'ye yaptığı atamalar, bu değişimin esas faktörü…
AYM’nin siyasi tarafsızlığını ciddi surette tartışmaya açabilecek bu yönelişi yansıtan birkaç tipik dosyaya bakalım…
KARAR ÖRNEKLERİ
AYM’nin 24 OCAK 2019 günlü kararı: OHAL Komisyonu Kurulmasını düzenleyen kanunla ilgilidir. KHK ile görevden atma veya kuruluşları kapatma kararlarının yanında alınan ve alınacak 'ilave tedbirler' e karşı Komisyon'a ve yargıya gidilemeyeceğini belirten düzenleme…
Ne olduğu belirsiz 'ilave tedbirler'e karşı Komisyon'a ve yargıya gidilememesi, iktidarın 'ilave tedbirler' diye keyfi uygulamalar yapmasına açık alan bırakırdı…
AYM'de Başkan Zühtü Arslan dahil 8 üye bunu anayasaya aykırı buldular, iptal kararı verdiler.
Hemen hemen tamamı son yıllarda atanan 7 üye ise böyle bir düzenlemeyi anayasaya uygun bulmuş, (K: 2019/92)
7’ye karşı 8, bir tek oyla iptal...
AYM’nin 29 Aralık 2020 günlü kararı: Bireysel başvuruda, AYM'de 8 üye, Osman Kavala'nın casusluk suçundan tutukluluk halinin devamını uygun buldu! 7 Üye ise, Kavala’ya yüklenen casusluk suçlamasına ilişkin hiçbir delil olmadığını belirterek Kavala’nın üç yıldır tutuklu kalmasının ‘hak ihlali’ olduğunu belirten ayrıntılı ve içtihatlı ‘karşı oy’ yazıları yazdılar. (B. No: 2020/13893)
Ama bir oy farkıyla azınlıkta kaldıkları için bu haksız tutukluluk hâlâ devam ediyor.
AYM’nin 21 Ocak 2021 günü kararı: Adana’da Gezi olayları sebebiyle yapılan gösteri yürüyüşüne KESK’in çağrısıyla memurların katılmasıyla ilgili karar. Kamu görevini aksatmamışlar ve şiddete başvurmamışlardır. AYM'de 7 üye bu memurlara verilen disiplin cezasını anayasa uygun buldu. Bir hakkın kullanılmasını disiplin cezasıyla ‘caydırmanın’ hak ihlali olduğunu belirten 6 üye ise azınlıkta kaldı. Azınlıkta kalan üyelerin ayrıntılı karşı oy yazılarında, AYM’nin önceki içtihatlarından ayrılarak bu kararı verdiği anlatılıyor.
AYM’deki yön değişmesini görmek bakımından çok önemlidir bu. (B. No: 2017/15845)
İKİ TİPİK KARAR
Aynı konuda iki tipik karar… AYM 28 Eylül 2017 sayılı kararında "genel yollarda" toplantı ve gösteri yürüyüşünü yasaklayan kanunu anayasaya aykırı bularak iptal etmişti. Buna sadece 2 üye muhalif kalmıştı. (K: 2017/142)
AYM’nin bu kararına göre, trafiği engellemeden genel yollarda, gösteri yürüyüşü yapılabilirdi.
Kılıçdaroğlu’nun ‘Adalet Yürüyüşü’nü hatırlayın, trafiğe engel olmamıştı.
Sonra iktidar "şehirler arası yollarda" gösteri yürüyüşünü yasaklayan bir kanun çıkardı. AYM’nin iptal kararını ‘dolanmak’ için sadece kavram değiştirilmişti…
2020 yılında AYM’de 8 üye, önceki karara bakmadan, bu yasağı uygun buldu!
Diğer 8 üye, önceki karardaki gibi aykırı bularak iptal yanlısı oldu.
Oylar eşitti… Başkan Zühtü Arslan iptal yanlısı olduğu için iptal edilebildi. (K: 2020/46)
Üç senede üye kompozisyonundaki değişimin kararları nasıl etkilediği belli değil mi?
AYM’de "evrensel hukuk, hak eksenli yorum, hak ve hürriyetlerin önceliği, AİHM içtihatları" gibi liberal referanslar yerine, son yıllarda atanan üyelerin oylarıyla "kamu düzeni, kamu otoritesi" anlayışına doğru bir yön değişmesi görülüyor.
Tabii bazı dosyalarda birkaç üye değişik oylar kullanıyor. Bazen çok net, çok açık dosyalarda büyük çoğunluk "ihlal" kararında birleşiyor: İşte Büyükada davası…
BAĞIMSIZ TARAFSIZ YARGI
Hatırlıyor musunuz? Büyükada’da gizlice toplanan ajanlar, casuslar bütün terör örgütlerini destekleyerek Türkiye’ye karşı haince bir kaos planı hazırlamışlardı!
Soruşturmalarda Başsavcı İrfan Fidan dönemiydi…
Suçlanan ve tutuklanan isimlerden Özlem Dalkıran’nın başvurusunda, AYM geçen hafta kararını açıkladı: Suçlamaların hiçbirinin delili yok! Tutuklamalarla hak ihlali yapılmıştır! (B. No: 2017/35203)
Suçlamalar o kadar mesnetsizdi ki, bu defa, Erdoğan'ın atadığı üyeler de "ihlal" kararına katılmışlardır, karar tek üyenin 'karşı oy'una mukabil 12 üyenin oylarıyla alınmıştır.
Kararı veren heyette en yeni üye İrfan Fidan da olsaydı, ne yönde oy kullanırdı? Cidden merak etmeye değer.
Netice: Türkiye'de temel hak ve hürriyetlerin tanımında tek itibarlı referans evrensel hukuk normlarıdır.
Bu sebepledir ki, yargının bağımsız ve tarafsız olması hukukun olmazsa olmazıdır.
Aksine davranışlar ülkede gerilimi arttırmaktan başka bir şeye yaramaz.
Bu sebepledir ki, yargının bağımsız ve tarafsız olması vatanseverliğin de gereğidir.
30/03/2021 00:13
CB sisteminde örnek bir kurum
72
Cumhurbaşkanlığı hükümet sisteminde kurumların yeri ve nasıl çalıştığına dair tipik örnek, Merkez Bankası’dır. Merkez Bankası, çünkü kanunen bağımsız olduğu gibi, işlemlerinin etkisi de kısa sürede piyasalarda görülüyor.
Konuya TCMB’nın yeni başkanı Şahap Kavcıoğlu’nun son açıklamasıyla başlayalım. Bloomberg TV’de Çağan Koç soruyor: İki yılda üç başkan değişmesi, TCMB’nin bağımsızlığını kaybettiği düşüncesine yol açtı, ne dersiniz?
Başkan Kavcıoğlu, cevaben, TCMB’de kararların “Para Politikaları Kurulu” tarafından alındığını söylüyor, “kurul” vurgusu yapıyor; bu bir… İkincisi, TCMB’nın “hukuken bağımsız” olduğunu söylüyor; yani bankanın hukuki statüsünü öne çıkarıyor.
Dikkat ettiniz mi, güven vermek için “kurul” ve “hukuk” kavramlarına başvuruyor; Cumhurbaşkanı’nın TCMB üzerindeki yetkilerinden bahsetmiyor.
‘LAF DİNLEMEDİ’
CB sisteminin devlet yönetiminden yarattığı en büyük sorun budur: Kurallar, kurumlar ve kamusal hukuki statüler Cumhurbaşkanı’nın muazzam yetkileri ve siyasi ağırlığı karşısında zayıflamış, ‘formalite’ haline gelmiştir.
Bunun en veciz ifadesi “laf dinlemedi, görevden aldık” ifadesidir.
Halbuki modern devlette merkez bankaları “laf dinlemesinler” diye araçsal bağımsızlığa sahiptirler: Politik iradenin seçim hesaplarına, siyasi davranışlarına bakmadan milli ekonominin orta ve uzun vadeli istikrarını gözeterek para politikası uygulasınlar diye…
Politikacının seçim hassasiyetiyle, para politikalarının zorunlu olarak orta ve uzun vadeli olması arasındaki çelişkiyi adeta ekonometrik olarak ispat eden iktisatçılar Finn Kydland ve Edward Prescott 2004 Nobel İktisat ödülünü almışlardır.
Merkez Bankası’nın bağımsızlığını anayasaya yazmak gerektiği savunan Friedrich von Hayek gibi büyük iktisatçılar da az değildir.
GERİYE GİDİŞ
Bizde Ecevit hükümeti döneminde Kemal Derviş’in yönetimindeki 2001 reformlarıyla MB başkanı, yardımcıları ve Banka Meclisi üyelerinin atama ve görevden alınma usulleri “siyasi iktidar karşısında bağımsızlık sağlayacak şekilde” düzenlenmişti: Atama ve görevden almalar “tek imza” ile değil, Bakanlar Kurulu veya Üçlü kararname ile ve beş yıl gibi sürelerle mümkün olacaktı…
Bu konuda Gül Özatay’ın doktora tezine bakabilirsiniz: (https://dspace.ankara.edu.tr/xmlui/handle/20.500.12575/28186)
Ali Babacan, Mehmet Şimşek ve Başbakanlığı döneminde Ahmet Davutoğlu imza vermeyerek TCMB’nın bağımsızlığını korumuşlardı.
CB sistemi ise “tek imza” kuralını getirdi…
375 ve ardından 703 Sayılı KHK’larla atama şartları gevşetildi, TCMB’de ve bütün bürokraside “kurumsal hedeflere ulaşılamaması” gerekçesiyle Cumhurbaşkanı’na her an yönetici değiştirme yetkisi verildi.
İşte iki yılda üç TCMB başkanı değişti.
Bunun sorunlarını yaşıyoruz: 130 milyar dolarlık rezerv erimesi, para politikalarında güvensizlik, faizin de enflasyonun da dövizin de yükselmesi…
KANUN TEKLİFİ
Merkez Bankası’nın bağımsızlığını yeniden kanunla, hatta mümkün olsa anayasaya yazarak inşa etmek gerektiği açık.
İyi Partili Grup Başkanı Prof. İsmail Tatlıoğlu, Merkez Bankası’nın başarılı eski Başkanı Durmuş Yılmaz ve iktisatçı Erhan Usta geçen hafta Meclis’e bir kanun teklifi verdiler.
Beş sayfa tutan gerekçede, 2001-2016 arasında TCMB başkanları Süreyya Serdengeçti, Durmuş Yılmaz ve Erdam Başçı’nın beş yıl görev yaptıkları, ardandan, Murat Çetinkaya’nın 3 yıl 3 ay, Murat Uysal’ın 1 yıl 4 ay, Naci Ağbal’ın sadece 4 ay görev yaptıkları anlatılıyor!
Piyasalardaki çalkantıların grafiği gibi bir tablo!
Gerekçede, mesela Amerika’da 34 yılda 4 Fed Başkanı’nın geldiği, Avrupa Merkez Bankası başkanının görev süresinin en az 7 yıl olduğu anlatılıyor. Bu da istikrar ve güven grafiği!
Gerekçede “Merkez Bankası’nın karar alma organlarındaki üyelerin işlevlerinin ve bağımsızlıklarının sürekli olması kurumsal bir önkoşuldur” tespiti yer alıyor.
İktidar bu “önkoşulu”u kabul eder mi?
Yüksek kamu görevlerinde istediği an atama/azil yapma yetkisinin liyakat ve süre şartlarıyla rasyonel kurallara bağlanmasını, kurumların işlevsel ya da araçsal bağımsızlığını kabul eder mi?
Bu soru, sadece TCMB için değil, siyasi genel müdürlük haline getirilmiş HSK için de geçerli…
Bunu kabul etmezse “reform” sözü, iktidarın beklediği etkiyi ve siyasi güveni yaratmıyor işte.
31/03/2021 00:29
İradesini teslim etmiş canlı robotlar
157
Adnan Hoca cemaati modelinde insanın gönüllü esirleşmesini anlatan bir romandan bahsedeceğim bugün: Gürkan Sekmen’in “El Yapımı Ruhlar” adlı eseri. (Yüzleşme Yayınları)
İradesini bir şeyhe, bir şefe, bir lidere teslim etmiş insan tipi yaygındır. Bireyliğin gelişmediği toplumlarda daha ağır bir sorundur.
Bizde de ağır bir sorundur.
Bizde George Orwell’in “1984” romanı türünden totalitarizm eleştirisi yapan bir edebiyat gelişmedi. Gönüllü köleliklere karşı özgür insan konusunu işleyen bir edebiyatımız vardır ama çok zengin değildir.
Merhum Tarık Buğra’nın “Gençliğim Eyvah” romanı, bu alanda bizde bir şah-eserdir.
‘EL YAPIMI RUHLAR’
Merhum Tarık Buğra’nın romanında, sahte bir misyon duygusu aşılayarak gençleri köleleştiren karizmanın unvanı “İhtiyar”dı…
Sekmen’in romanında bu karizma Sina adını taşıyor:
“Ben insanların ruh halleriyle böyle oynayabilen birini hayatımda ilk defa görüyordum… Bu adam insanların ruh halini bir orkestra şefi gibi yönetiyordu. Bu becerisi beni hem şaşırtmış hem kendisine hayran bırakmıştı…”
Gençleri yüce maksatlar için fedakarlıklara çağırıyordu:
“İnandığın şeyler için bedel ödemezsen inanmadığın bir hayata mahkum olursun…”
Gürkan Sekmen olguları yansıtan romanında hayranlıkla başlayıp gönüllü esirliğe dönüşen örgüt hayatını anlatıyor. Sıradan genç insan, artık yüce ideallerin neferidir. Öyle olduğunu sanarak gönüllü köle geline gelmiştir. Her fedakarlığa, ölmeye, öldürmeye bile hazırdır!
İşte “el yapımı ruhlar” bu psikolojik mekanizmalarla üretiliyor.
Ayrılmak mı? Romanda şunu okuyoruz:
“Onun tutkulu ideallerinin altında yatanı gördüğümüzde ve neye suç ortağı olduğumuzu anladığımızdaysa bir şeyleri feda etmeden geri dönemeyecek kadar çok yok almıştık…”
Bu yapılardan çıkmak bir dernekten, demokratik bir partiden istifaya benzemez.
Zordur, ıstıraplıdır. Hatta tehlikelidir, hain olursunuz!
Bunu göze alarak ‘hürriyeti seçmek’ mümkün tabii.
‘ON EMİR’
Kitabında Gürkan Sekmen “İnsanın başka biri tarafından böyle zalimce kullanılmış olması ve ellerinin arasından hayatının boşluğa kayıp gitmesi korkunç bir şey” diyor. “O zamanlar öylesine genç ve naiftik ki, Sina’nın nasıl biri olduğunu birinci günden anlamamız mümkün değildi. O asla kolayca anlaşılabilir türden biri değildi…”
Onun anlaşılmaz hallerini insan-üstü, hatta uhrevi işaretler sanıyorlardı!
Sekmen, romanının sonunda, bu zorlu kölelik-özgürlük tecrübesinden süzüp çıkardığı kendi “on emir”ini yazmış. “Birinci Emir: Aklını ve vicdanını kimseye emanet etme... İkinci emir her şeye rağmen gerçeğe saygı duy, onu tüm aidiyetlerinin ve sosyal kabullerin üstüne koy…” diye devam ediyor.
İster sosyal ve siyasi, ister felsefi ve dinî olsun, açık ve şeffaf topluluklara “üye” olmak iyidir, sosyalleşmeye de katkısı olur. Fakat “mürit” ya da “aparatçik” olmak fecidir.
“Üye” yani özgür insanlar topluluğunda bağımsız birey; istediği gibi konuşur eleştirir, önerir, müzakere eder, istediği zaman da ayrılır…
“Mürit” ya da “aparatçik” ise köleleşmiştir, makinanın kişiliksiz vidası, diktatörün piyonudur.
ÖZGÜR VE SOSYAL
Gürkan Sekmen’in anlattıkları Fetö’ye de uyuyor. Bu tür yapılar iyi niyetli insanları da çekebildikleri için, suça karışanlarla suç fiili işlememiş olanları ayırt etmek hukuki ve ahlaki bir ödevdir.
Bu yapılar sırf dinsel de değildir. Benim “Hayat Yolunda” adlı kitabımda anlatmıştım. Faşizmde yüce ırkın, komünizmde dünya devriminin neferi olmak duygusu da gönüllü köleler, öfkeli robotlar yaratmıştır.
Kişilik arayan genç Göbbels’in, Hitler’le ilk karşılaşması üzerine anı defterine yazdığı satırlar şöyleydi:
“O dakikada yeniden doğdum! Artık gideceğim yolu biliyordum... Bizim hayran gözlerimizin önünde bir yıldız gibi yükseldiniz. Kafamızı aydınlatan mucizeler yarattınız, bu şüpheler ve mutsuzluklar dünyasında bize inanç verdiniz... Şaşkın bir halde insanı ve görevi arayan bütün bir kuşağı dile getirdiniz. Söylediğiniz şeyler umutsuzluktan, Tanrısız bir dünyanın içinden doğmuş yeni bir siyasi inancın temelleriydi. Size teşekkür ederiz. Bir gün Almanya da size teşekkür edecektir.”
İşte bu kör hayranlık, gönüllü esirlik psikolojiden sakınmalıyız.
Fikrimiz ve zikrimiz elbette farklı olacak, ‘özgür ve sosyal insan’ olabilmeliyiz.
02/04/2021 00:27
TÜSİAD ne diyor?
82
TÜSİAD’ın siyasi görüşlerini doğru veya yanlış bulabiliriz. Fakat Türkiye’nin en büyük yatırımcı grubunu temsil eden bu derneğin ekonomiyle, özellikle yatırımlarla ilgili görüşlerini ciddiye almak gerektiği açıktır. Bu kuruluşun zamanında yaptığı eleştirilere baktığımızda, “keşke dikkate alınsaydı” dememek mümkün değil.
TÜSİAD’ın eski başkanlarından Muharrem Yılmaz yedi yıl önce bakın ne demişti:
“Hukukun üstünlüğüne riayet edilmeyen, yargı mekanizması AB normlarında çalışmayan, düzenleyici kurumlarının bağımsızlığına gölge düşen, vergi cezaları veya başka türlü cezalarla şirketlerinin üzerinde baskı kurulan, ihale yasası onlarca kez değiştirilen böyle bir ülkeye yabancı sermayenin gelmesi mümkün değildir." (23 Ocak 2014)
Başbakan Erdoğan şu tepkiyi göstermişti:
“Dünyanın hiçbir yerinde Kendi ülkesini dışarıda kötüleyen bir işveren örgütü bulamazsınız. Dünyanın her yerinde bunun adı ihanettir.
Birileri yabancı sermayeyi korkutmaya çalışırken Türkiye bu alanda uluslararası başarılarını devam ettiriyor. Yabancı sermaye Türkiye'ye gelmeye devam ediyor. TÜSİAD gibi kuruluşlar kendi ülkelerine yabancı kalmaya devam edecekler.” (28 Ocak 2014)
Şimdi olayların gelişimine, sözlerin olgularla sınanmasına bakalım.
MESELA İHALE KANUNU
Evvela hukuk sorunlarını ve Kamu İhale Kanunu’ndaki kuralları belirsizleştiren değişiklikleri TÜSİAD söylemese bile herkes ve dış dünya zaten biliyordu. AB ilerleme raporlarında da yer alacaktı bu sorunlar.
Ekonomi Bakanı Mehmet Şimşek de “yetkim olsa İhale Kanunundaki bütün istisnaları kaldırırım” diye konuşacaktı. (5 Kasım 2014)
“İstisnalar” yani kamu ihalelerini istediğin şirkete vermek!
Ahmet Davutoğlu Manifesto adlı açıklamasında, “Kamu İhale Kanunu’ndaki istisnalar bizzat kanunu işlemez hale getirdi” diyor, “işlerin aynı şirketlere verilmesine” dikkat çekiyordu. (22 Nisan 2019)
Gelinen noktayı Ali Babacan “Kamu İhale yasasında 100’ün üzerinde değişiklik yapıldı, siyasetin finansmanı haline getirildi” diye anlatıyor. (26 Temmuz 2020)
Uluslararası Şeffaflık Derneği’nin yolsuzluk algısı raporlarında da bu sorun yer almaktadır.
Artık dış yatırımcı gelmiyor, dışarı gidenler var..
Sorun o hale gelmiştir ki, Hazine ve Maliye Bakanı Lütfi Elvan, “Kamu İhale Kanunu'ndaki istisnaların önemli bir kısmını kaldıracağız, zorunlu olabilecek istisnaları da disiplin altına alacağız” diyor. (16 Mart 2021)
Madem böyle, bir TÜSİAD başkanı yedi yıl önce söylediğinde “ihanetle” suçlamak yerine, ciddiye alıp İhale yasası 2001’deki hali esas alınarak düzeltileydi ekonomimiz bugün bu durumda olur muydu?!.
Fikir ve ifade hürriyetinin, eleştirinin değerini görüyor musunuz?
YIL 2021
Ve, 2021 yılının 30 Mart günü TÜSİAD YİK Başkanı Tuncay Özilhan şöyle konuştu:
“Ortalığın toz duman olduğu, yetki ve sorumlulukların sınırlarının bulanıklaştığı durumlarda karar nasıl alınır? Nereye gittiğimiz konusunda kafamızda bir cevap yoksa plan nasıl yapılır? Kurumsal yapıların öngörüldüğü gibi çalışacağı varsayımı olmadan yarın ne olacağı nasıl bilinir? İlan edilmiş olan kurallar yarın değişebilirse, yarına ilişkin kararlar nasıl alınır?"
Dikkat ediyor musunuz: Yetki ve sorumlulukların sınırlarının belirsizleşmesi… Kurumsal kararların öngörülebilir olmaktan uzaklaşması…
Yatırımcı nasıl “yarın” planlaması yaparak yatırım kararı alacak?
TÜSİAD Bakanı Simone Kaslowski de “iki buçuk yıl içinde en önemli kurumlarımızdan TÜİK’in Başkanı dört, Merkez Bankası’nın Başkanı ise üç kez değişmiştir” diye konuştu.
Sorun apaçık ortada değil mi?
KURALLAR VE KURUMLAR
Gidişattan endişelenerek ben de altı yıl önce “Kurumlar Yıpranırsa” diye yazmıştım: Merkez Bankası’nın bağımsızlığını da savunarak “iktidarlar gelip gider, milleti geleceğe taşıyacak olan kurumlardır” demiştim. (Hürriyet, 11 Mart 2015)
CB sisteminde kurallar ve kurumlar daha da zayıfladı.
İşte, sözlü çağrılarla, reform sözleriyle yatırım ortamı sağlanamıyor.
Sorunlara “kim?” (bizden, sizden) diye değil, “nasıl?” diye bakmalıyız artık.
Devlet yönetiminde gelişmiş demokrasilerdeki standartlara göre kuralları ve kurumları güçlendirmenin zorunlu olduğunu görmeliyiz artık; daha fazla gecikmeden!
Bunu içermeyen hiçbir söylem ve uygulama “reform” etkisi yaratmıyor zaten.
04/04/2021 00:03
Güç bozar mutlak güç mutlaka bozar
237
Bugünlerde yolsuzluklardan, üç dört maaşla ödüllendirilen yüksek kamu görevlilerinden, özellikle de "kamu ihalelerinden" çokça bahsediliyor.
2001 yılında evrensel standartlara göre çıkarılan Kamu İhale Kanunu, AK Parti iktidarında niye yüzden fazla değiştirildi… Hazine garantisine sahip dev inşaat şirketlerimiz böyle oluştu.
Gündeme damgasını vuran "pudra şekeri" kavramı siyasi güç yoluyla büyük kazançlar elde etmenin nerelere kadar indiğinin simgesidir.
Ama Allah her hareketimizin, özellikle de kul hakkının hesabını sormayacak mı?
Elbette öyle fakat iktidar yanlısı dindarlar bu sorunu niye sorgulamıyorlar?
TARİHÇİ LORD ACTON
Başlığa aldığım söz, 19. Yüzyıl liberallerinden Lord Acton’a aittir. Denetlenmeyen, dengelenmeyen gücün mutlaka yozlaşacağını ifade eder.
İngiltere’de, liberal Katolik tarihçi Lord Acton, engisizyon zulmünün 13. ve 14 yüzyıllarda sınırsız ve denetimsiz güce sahip papaların yaptığı ayrıntılı ve zekice düzenlemelerle kurumlaştırıldığını yazıyordu…
Protestan Başpiskopos Mandell Creighton ise modern liberal düşüncenin "gücün sınırlanması, denetim ve denge" gibi kavramlarla tarihe bakmayı doğru bulmuyordu.
Katolik liberal Lord Acton, 5 Nisan 1887’te Protestan Başpiskopos Mandell Creighton’a hitaben kaleme aldığı mektupta yazmıştı bu vecizeyi:
"Sizinle aynı görüşte değilim. Ahlaki standartlar herkese, siyaset ve din adamları da dahil, herkese uygulanmalıdır… Çünkü kimde olursa olsun, güç yozlaşmaya eğilimledir, mutlak güç mutlaka yozlaşır."
Lord Acton’nın mektubundaki "corrupts" sözünü yozlaşır, bozulur, kötüye kullanır hatta yerine göre zulmeder diye de anlayabiliriz.
FELSEFİ HAREKETLER
Lord Acton böyle düşünüyordu, tarihe "güç bozar" hassasiyetiyle bakmış, bunun bir yığın belgelerini görmüştü. "Muktedir" olanın kim olduğu fark etmiyordu; papa mı, kral mı, general mi?..
Batı’da 18. Yüzyıldan itibaren modern düşüncenin gelişmesiyle tarih ve güncel bu açıdan araştırıldı. "Tabii hukuk, gücün sınırlanması, kuvvetler ayrılığı, yargı bağımsızlığı" gibi felsefi düşünceler ve bu düşüncelerin eseri olarak hukuk kurumları gelişmeye başladı.
Bugünkü anayasa ve insan hakları hukukunun felsefi ve tarihi kökleri…
Doğuda ise zulümler ahlaki olarak kınandı, adalet övüldü… Fakat "güç nasıl sınırlanır" diye bir soru, bir felsefi akım ortaya çıkmadı. Kanlı "siyaseten katl" kurumunu, ta Tanzimat’a kadar kimse sorgulamadı!
İslam fıkhında kamu hukukunun gelişmemiş olmasının bir sebebi de "sorgulayan zihniyet" eksikliği yüzünden böyle soruların ve felsefi hareketlerin gelişmemiş olmasıdır.
GÜCÜ SORGULAMAK
Bizde 20. Yüzyılda Necip Fazıl edebi eser olarak "Büyük Mazlumlar"ı yazdı, değil mi? Ama güç nasıl sınırlanmalı, denetlenmeli ve dengelenmeli ki zulüm yapamasın diye bir tek soru aklına gelmemiştir.
Böyle bir sorgulamaya İkinci Meşrutiyet İslamcıları başlamıştı. İstibdadı sorguluyorlardı; Elmalılı Hamdi, Said Nursi, Filibeli Ahmet Hilmi, Mansurizade…
Fakat zamanımızda "Siyasal İslam" siyasal aktivizmi ön plana çıkardı, İslam’ın düşünce mirasını da çağımızdaki sorunlarını da arka plana itti. Cihat ve itaat öncelikli, sert ve kısır bir anlayış geliştirdi.
Mevdudi'lerin, Seyyit Kutup'ların yazdıklarıyla bu çağda bir hukuk devleti kurulamaz. Zira Hayrettin Karaman da yazdı, fıkıhta kamu hukukunun gelişmediğini.
Elektriği yeniden keşfetmenin manası yok. Denetim ve denge, kuvvetler ayrılığı, yargı bağımsızlığı, kamu yönetiminde şeffaflık gibi hayati konularda fevkalade zengin bir felsefi miras ve hukuki müktesebat gelişmiş demokrasilerde vardır.
Bakın Avrupa Birliği ilerleme raporlarında bizim muhafazakâr iktidarımız yolsuzlukla mücadele yasalarını hâlâ çıkarmadığı için eleştiriliyor!
DİN VE SİYASET
Siyasette dini kavramları kullanmak, dini hassasiyetlere başvurmak kolaydır, bol dünyevi kazanç da getirmektedir!
Sıffin Savaşı’nda Muaviye’nin kılıçlara Kur'an sayfaları taktırarak Hz. Ali Efendimizin karşısına çıkmasından beri böyledir!
Oy (güç) getirecek dini davranışlar yerine, İslam’ın ahlaki özünü ve "erdemliler"in davranış modellerini esas almak gerekmiyor mu? Çağımızda bunun yolu evrensel hukukun yolsuzlukla mücadele ve şeffaflık normlarını kanunlaştırmaktır.
Hadi bakalım…
06/04/2021 00:16
Emekli amirallerin ‘sübliminal’ darbe girişimi
195
İktidar bütün organlarıyla ayağa kalktı. Meclis Başkanı, CB Yardımcısı, başdanışmanlar, Adalet Bakanı, İçişleri Bakanı, Milli Savunma Bakanı, Emniyet, Jandarma, AK Parti ve MHP açıklamalar üstüne açıklamalar yaptı, yapıyor…
Savcılar da tabii harekete geçti: Gözaltılar yapıldı… “İrtibatları” falan araştırıyor.
Muhalefet, amirallerin bildirisini yanlış bulmakla beraber, hükümetin bunu “kullandığını”, bir “kutuplaşma” daha yaratmaya çalıştığını söylüyor.
Bu sert siyasi kutuplaşmada, Yargıtay da iktidarın açıklamalar kervanına katıldı: “Anayasal ve yasal yetkiye dayanmayan ve milletin iradesini hedef alan hiçbir güç ve oluşum kabul edilemez.”
Yargıtay’ın muhtemelen önüne gelecek bir konuda böyle açıkça ihsas-ı reyde bulunması her şeyden vahimdir. Yargıtay, “yetki” kavramını da hukuken yanlış kullanmıştır. Bildiri yayınlamak ne zamandan beri bir “yetki-yetkisizlik” sorunu oldu?!
Yetki kavramı sadece kamu görevlileri için söz konusu olabilir, emekli amirallerin böyle bir durumu yok.
BİLDİRİNİN DİLİ
İktidarın Lozan ve Montrö konusundaki söylemleri yanlıştır. İdeolojik ve önyargılıdır. Bunu yarın yazacağım.
Emekli amirallerin bildirisinde ortaya koydukları dil ve tavır ise son derece sorunludur. Bildiride ifade edilen “Atatürk ilke ve devrimleri” de iktidarın “yerli ve milli” söylemi de elbette kişisel ve siyasi tercih konusu olabilir fakat bir anayasal devlette hukuki referans olarak kullanılamaz. Hukuk devletinde kamu kurumları ve herkes için hukuki referans kaynağı “anayasa”dır. Bizde bunun anlamı “değişmez” ilk üç maddedeki kavramlara hukuki anlamda sadakattir. “Demokratik, laik, sosyal hukuk devleti” kavramlarını evrensel hukuka göre tanımlarız.
Hukuki tanımları belli olan anayasal kavramlara değil de ideolojik kavramlara referans yapıldığında, hukuk belirsizleşir. Bildirideki kavramların da askeri müdahalelerde nasıl kullanıldığı bilinmektedir.
Bildiri bu yönüyle yanlıştır fakat bir hukukçu olarak belirteyim ki, Ceza Kanunu’na göre suç sayılabilecek bir ifade yoktur. Amiraller sadece Montrö’nün önemini ve değerini anlatan ve bir amiralin tarikat müridi olmasını eleştiren makul bir bildiri yayınlasalardı bu toz duman ortaya çıkmazdı.
Meral Akşener’in söylediği gibi, bildiri bir “zevzelik”tir ve işte iktidar “tepe tepe kullanıyor.”
İKTİDARIN TÜRKİYE TABLOSU
İktidar ve Türkiye’deki anayasal nizam, hiçbir “yetki”si olmayan 104 emekli amiralin bildirisiyle tehlikeye girecek kadar kırılgan mıdır?
Bu nasıl bir vehim böyle?
Resmi internet sitesinde yayınlanan ve iktidar medyasının manşetlerinde yer alan şu sözlere bakın:
“15 Temmuz’a 103 gün kala 103 hadsizin verdiği mesaj!..”
Sık sık söylenen gizli kaos planlarını, darbe hazırlıklarını, dış güçlerin saldırılarını, hainlerin komplolarını deşifre etmek için “ebced hesabı”na da başvursak nasıl olur?!
Yahut “remil” mi atsak?!
Bu ülkede “sübliminal darbe mesajı verdiler” denilerek yazılan iddianamelerle insanlar müebbed hapisle yargılandı, yıllarca tutuklu kaldılar!
İktidar bir taraftan böyle vehim ve komplo teoriyle, diğer taraftan kaybettiği oyları tutmak için Türkiye hakkında çok vahim bir tablo çiziyor: Beşinci kolların cirit attığı, dış güçlerin sürekli saldırdığı, ekonomisine sabotajlar yapılan, yedi düvelin saldırılarıyla boğuşan bir ülke!
Ve iktidar “zevzek” bir bildiriden “darbe tehlikesi” de üretip bu hazin tabloya ekledi!
Böyle bir ülkeye gelin de yatırım yapın!
NORMALLEŞMEK, SAKİNLEŞMEK
2010’ların başlarına kadar Türkiye hem hukuk yolunda gelişiyor hem bu sayede ülkeye 220 milyar dolar yatırım geliyordu. Ak Pati iktidarı o zaman dış güçler, yedi düvel, ihanet gibi laflar etmiyordu.
Ama hukuk sarsılıp tek kişilik yönetim ağır bastıkça işler bozuldu.
Yanlış politikaları düzeltecek reformlar yerine sorunları dış güçlere, yedi düvele, hainlere bağlamak rasyonel çözümleri gündemden düşürdü…
Kutuplaşmayı keskinleştirdi…
Ve dün açıklandı: Türkiye son yirmi ayın en yüksek enflasyon rakamına ulaştı! Hem de TÜİK’in ‘ayarlanmış’ verilerine göre…
Yüksek enflasyon, yüksek faiz, yüksek döviz!
Nasıl bir beceridir bu!
Çözüm mü? Normalleşmek, sakinleşmek, hukuk, rasyonellik…
07/04/2021 00:02
İktidarın dilinde Lozan ve Montrö
181
Yüz yıllık cumhuriyet tarihinde Lozan’ı siyasi polemik konusu yapan tek iktidar, Ak Parti iktidarıdır.
Atatürk’e muhalefet eden, bunun mağduriyetlerini yaşayan Kazım Karabekir, Rauf Orbay, Adnan ve Halide Edip Adıvar’lar bile Lozan’ı kötülememişlerdir.
Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın Lozan yıldönümlerinde bazı olumlu açıklamaları vardır:
“Dünyanın en güçlü ordularına karşı verdiğimiz Milli Mücadele, ülkemizin bağımsızlık belgesi olan Lozan Antlaşması’yla taçlanmıştır…” (24 Temmuz 2019)
Fakat Erdoğan’ın “Lozan’ı bize yutturdular… Adaları Lozan’da verdik…” gibi konuşmaları az değildir.
Uzatmıyorum… Sevr’de 350 bin kilometre karede bağımlı bir devletten, Lozan’da, sonradan Hatay dahil, 780 bin kilometrede bağımsız, yani kapitülasyonlardan arınmış bir devlet haline geldiğimizi belirtmekle yetiniyorum.
Adalar ise 1911 ve 1912’de kaybedilmişti.
‘MONTRÖ’YE KAFAYI TAKMAYIN’
Montrö ise Kanal İstanbul’la birlikte siyasetin gündemine girdi.
Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın sözleri şöyle:
“Motrö’ye kafayı takmayın. Montrö sadece Boğaz’ı bağlar. Kanal İstanbul Montrö içinde olan bir şey değil. Montrö’nün tamamen dışında olan bir şey”
Savaş gemileri geçecek mi? Erdoğan’ın cevabı:
“Ona da o zaman çözüm buluruz. Gerekirse savaş gemileri de (Kanal İstanbul’dan) geçebilir.” (6 Ocak 2020)
Ama büyük sorunlar çıkarsa “o zaman” nasıl çözeceğiz?
Karadeniz-Marmara deniz trafiği bakımından Kanal İstanbul’un yol açabileceği sorunlar konusunda iktidarın ne kadar hazırlıksız olduğu belli değil mi?
Parti sözcüsü Ömer Çelik’in sözleri farklı:
“Kanal İstanbul herhangi bir şekilde Montrö Boğazlar Sözleşmesi ile çelişmiyor. Kanal İstanbul'daki uygulamanın herhangi bir şekilde Montrö ile çelişmeyecek şekilde yönetilmesi konusunda irademiz vardır."
Ömer Çelik Montrö hükümlerini Kanal’da da uygulanacağını söylüyor.
Erdoğan ise iki gün önceki konuşmasında şöyle diyor:
“Türkiye İstanbul boğazındaki ağır deniz yükünü Kanal İstanbul'la hafifletirken tamamen kendi egemenliğindeki alternatife kavuşmuş olacaktır. Şu anda İstanbul Boğazı'nda egemen miyiz? Maalesef.”
Yani Erdoğan’a göre Montrö Boğazlarda tam egemenlik sağlamıyor, Kanal’da ise tam egemenliğimiz olacak…
BOĞAZLAR’DA EGEMENLİK
Boğazlar’da “egemen” değil miyiz? Elbette egemeniz. Bunun sağlayan Montrö’dür.
Erdoğan “maalesef” demekle, sanırım, Boğazlarda Montrö çerçevesinde “geçiş serbestisi” olmasını kastediyor. Erdoğan’a göre Boğazlarda egemenlik, isteğimiz gemiyi Kanal’dan geçirmek, istemediğimiz gemiye izin vermemek anlama geliyor.
Bu Türkiye’nin lehine mi?!
Boğazlar doğal deniz yolu olduğu için Montrö’ye göre Boğazlardan geçiş ücretsiz… Peki gemiler ücretli Kanalı mı tercih eden ücretsiz boğazı mı? Boğaz trafiği hafiflemez.
Hele Çanakkale’de ikinci bir kanal açılırsa, Montrö’ye göre Boğazlardan geçemeyecek boyutlardaki savaş gemileri ücretini ödeyip Karadeniz’e girip çıkabilecek ve bu Türkiye’nin başına çok ciddi siyasi sonuçlar açacaktır.
Rusya veya Amerika, ikisinden biri Möntrö’ye takılan savaş gemisinin Kanal’dan geçmişine izin vermemiz için, öbürü izini vermememiz için ağır baskılar yapacaktır.
Çıkacak sorunları bir düşünün!
TARİHTEN DERS
Meclis’teki Lozan görüşmelerinde, Hamidiye kahramanı Başvekil Rauf Bey, Boğazlarda güvenliğin ve egemenliğinin “geçiş serbestisi” ile sağlanacağını belirterek, bunan aksine Boğazların anahtarını taşımanın tarihte nelere mal olduğunu göstermiştir:
“Biz Boğazlar’da kavga ettiğimiz zamanlar ya İngilizlerin Karadeniz’e girmesine mani olmak veyahut Karadeniz’deki bir devletin Akdeniz’e çıkmasına mani olmak için kavga etmişizdir. Kendimizden başkası için harp etmişizdir ve hakikaten çeşmeden kan akar gibi Türk kanı akıtmışızdır!” (Zabıt Ceridesi, 5 Mart 1923, s. 119)
Başka bir denizcilik uzmanı, şehit Ali Şükrü Bey, Lozan’ı birçok yönüyle eleştirirmiş, Boğazlarda serbest geçiş ilkesinin kabul edilmesini ise övmüştür. Muhafazakarlar hiç olmazsa Rauf Bey ve Ali Şükrü Bey’in Boğazlar rejimiyle ilgili konuşmalarını okusalar.
Kaldı ki Montrö, Lozan’ın Boğazlarla ilgili eksiğini tamamlayarak Boğazlarda tam Türk egemenliğini sağlamıştır.
İkinci Dünya Harbi’nde Stalin ve
Hitler’in harp gemilerini Boğazlardan geçirme baskılarına Türkiye Montrö’ye dayanarak karşı koymuş, savaş dışı kalmayı başarmıştır.
Montrö konusunda en değerli diplomatlarımızdan Feridun Cemal Erkin’in “Türk Sovyet İlişkileri ve Boğazlar Meselesi” adlı kitabını mutlaka okumak lazım.
09/04/2021 00:11
Hukuk devleti mi, guguk devleti mi?
169
Amiraller bildirisi üslup ve tarz itibariyle kesinlikle yanlıştır fakat hukuken suç sayılması mümkün değildir. İçlerine tek general almadan sadece emekli amirallerin imzalaması “denizcilik” uzmanlığını ön plana çıkarmak istediklerini gösteriyor. Zaten asıl konuları da Montrö Sözleşmesi…
Fakat iktidar elindeki bütün kamu gücünü ve medya gücünü seferber ederek “darbe iması” diye bir kamuoyu yaratmak, darbeye direniş psikolojisiyle tabanını mobilize etmek istiyor.
Siyaset böyle.
Ben işin hukuki yönü üzerinde duracağım…
RÜTBE SÖKMEK MAAŞ KESMEK
CB Yardımcı Sayın Fuat Oktay’ın şu sözlerine bakın:
“Eğer ki taşıdıkları rütbe, sıfatlar her ne ise ağır geliyorsa yükümlülükleri, biz onların yükümlülüklerini, ağırlıklarını hafifletmesini de biliriz. Gereği yapılacaktır, yapılmaktadır da zaten.” (6 Nisan)
Bahçeli’nin “rütbeleri sökülsün, maaşları kesilsin” sözünün tekrarı gibi sözler…
Oktay’ın bu sözlerinin hukuki karşılığı nedir? Bilmiyoruz.
Emekli askeri hakim Ahmet Zeki Üçok, Anayasa Mahkemesi’nin bir iptal kararını da hatırlatarak, askeri ceza hukukuna göre bunun mümkün olmadığını arkadaşımız Elif Çakır’a anlatmıştı. (Karar, 7 Nisan)
Saygın ceza hukukçumuz Prof. İzzet Özgenç, soruşturma açılmasını bile eleştiriyor:
“Söz konusu ‘bildiri’ler dolayısıyla Yargının harekete geçmesinin ve ilgililer hakkında özellikle terör ve örgütlü suçluluk ‘şüphe’siyle soruşturma başlatılmasının, hukuki temeli bulunmamaktadır.” (7 Nisan)
KHK NE DİYOR?
Türkiye’de kanunların uygulanmasında ağır siyasi sorunlar olduğu gibi bir de “KHK hukuku” var! 375 sayılı KHK’ya göre “terör örgütlerine veya Milli Güvenlik Kurulu’nca devletin milli egemenliğine karşı faaliyette bulunan yapı, oluşum ve gruplarla… iltisakı” bulunanların rütbeleri Bakan onayıyla alınır...
Fakat söz konusu emekli amirallerden sadece beş on kişinin CHP ile “iltisakı” var. CHP meşru bir partidir, hakkında hiçbir hukuki sorun yoktur, iktidar bile aksine iddia etmiyor; bu bir.
İkincisi “eş, çocuk, yeğen, damat, gelin” durumu “iltisak” sayılırsa FETÖ sanık ve hükümlülerinin “eş, çocuk, yeğen, damat, gelin” ilişkileri açısından AK Parti hukuken suçlanabilir mi? Kesinlikle hayır…
Aynı şekilde bu olayda CHP’ye de amirallerde de “iltisak” suçlaması yönetilemez.
Türkiye guguk devleti değil de hukuk devleti ise, soruşturmanın da rütbe sökme ve maaşları kesme sözlerinin “hukuki temeli” yoktur
ANAYASA MAHKEMESİ’Nİ KAPATMAK!
Fakat ülke o halde ki MHP lideri Bahçeli Anayasa Mahkemesi’nin kapatılmasını istiyor, kararlarının “yok hükmünde” olduğunu söylüyor!
Bahçeli marjinal bir partinin lideri değil. Meclis’te temsil edilen, iktidarı ayakta tutan ve iktidarın politikalarını ciddi surette etkileyen bir lider. Sözleri hafife alınamaz.
Fakat “AYM kararları bağlayıcıdır” diyen Adalet Bakanının söyleyeceği bir şey yok mu?
Devletin başkanı olan Cumhurbaşkanı’nın anayasal kurumların varlığını savunmak görevi yok mu?
Efendim, AYM başkanı, “çözüm süreci” döneminde Polis Akademisi’nde ‘12 kötü adam’a ev sahipliği yapmış…
Polis Akademisi’nin yöneticileri İçişleri Bakanı, Başbakanı ve Cumhurbaşkanınca üçlü kararnameyle atanıyordu. Söz konusu çalıştay da dönemin İç İşleri Bakan Beşir Atalay’ın katılımıyla yapılmış açık ve devlet politikasına uygun bir çalışmaydı.
Çözüm sürecine karar verip yürüten de Bahçeli’nin bugün bütün gücüyle desteklediği dönemin başbakanı Tayyip Erdoğan’dı.
AYM Başkanı sayın Prof. Zühtü Arslan eleştirilecekse kararlarıyla, kararlarındaki hukuki referanslarla ve ilmî eserleriyle eleştirilmelidir.
Anayasal kurumların ve görevlilerinin aşağılaması yargı bağımsızlığı konusundaki ağır sorunlarla birlikte ülkenin hukuk devleti imajına ciddi zarar vermektedir.
TÜRKİYE’NİN HUKUK SEVİYESİ
İşte dün Alman SWP Vakfı, “Türkiye’de kurumları felce uğratıldı, Meclis zayıfladı, yargı işlevsizleşti” diye rapor yayınladı.
Türkiye hakkında hukuk devleti ve basın özgürlüğü araştırmaları, sıralamalar ve hele de Venedik Komisyonu’nun raporları son derece kaygı vericidir.
Halbuki Türkiye’nin çok ihtiyaç duyduğu yabancı sermayeyi çekebilmesi ve terörle mücadelede dünya hukuk çevrelerinin desteğini kazanabilmesi için ‘guguk devleti’ değil, hukuk devleti olduğu konusunda inandırıcı bir seviyeye çıkması şarttır.
Vatanseverliğin de gereği, Türkiye’nin hukuk standardını gelişmiş demokrasiler düzeyine çıkarmaktır.
.1/04/2021 00:03
Montrö Türkiye'nin can simidi
118
Kanal İstanbul’un Montrö Sözleşmesini nasıl etkileyeceği tartışmaları sürerken, Karadeniz’deki savaş gemileri Montrö’nün hayati önemini hepimize öğretiyor.
Kırım’ı haksız olarak ilhak eden Putin, Ukrayna’nın doğusundaki etnik milliyetçi Rusları silahlandırarak Donets ve Donbas bölgerinde ayrı yönetim kurdurdu.
Ukrayna AB ve NATO üyesi olmak, istiklalini böyle garantilemek istiyor. Türkiye Rusya tarafından Kırım’ın işgalini tanımadığı gibi Kırım’ın statüsü konusunda Türkiye ve Ukrayna aynı görüştedir. Ukrayna ile Türkiye arasında Yüksek Düzeyli Stratejik Konsey kurulduğunu da hatırlayalım.
UKRAYNA-RUSYA KRİZİ
Zelensky Batı’dan destek istiyor. NATO’nun Karadeniz’de ‘görünmesi’nin Rusya’yı etkileyeceğini söyledi. NATO Ukrayna’nın "toprak bütünlüğünü" vurgulayan bir açıklama yaptı. Ve…
2 Nisan: Biden, Zelensky’ye telefon açarak, Rusya’dan gelen saldırgan tutumlar karşısında ABD’nin ‘sarsılmaz desteğini’ bildirdi.
8 Nisan: ABD’ye ait iki savaş gemisi Montrö çerçevesinde Boğazlardan geçerek Karadeniz’e girecek. ABD, bunu Montrö hükümlerine göre 15 gün önceden Türkiye’ye bildirdi. Gemiler geçtikten sonra 15 gün Karadeniz’de kalacak.
9 Nisan: Kremlin’in açıklamasına göre, Putin telefonda Erdoğan’a “Montrö Boğazlar Sözleşmesi’nin hükümleri uyarınca belirlenen Boğazlar rejiminin korunmasının önemini vurguladı.”
Aynı gün Rus Dışişleri Sözcüsü Mariya Zaharova, “Montrö Boğazlar Sözleşmesi’nin alternatifi bulunmadığını” vurguladı. “İlgili tüm devletlerin sorumluluk bilinciyle yaklaşacağını umuyoruz… Türkiye, özel bir role sahip” diye konuştu.
Zaharova’nın "Montrö’nün alternatifinin bulunmadığını" söylemesi dikkat çekidir.
Putin’in ve Zaharova’nın sözlerinde Kanal İstanbul iması yok mu?
KANAL İSTANBUL SORUNU
Cumhurbaşkanı Erdoğan Kanal İstanbul açıldığında savaş gemilerinin de geçebileceğini söylemiştir. (5 Ocak)
Montrö kısıtlamalarını aşan tonaj ve silah kapasitesine sahip savaş gemileri Kanal’dan geçmek isterse ne yapacağız?! İzin vermemek bir tarafı, vermek öbür tarafın Türkiye’ye baskılarını çekecektir.
Cumhurbaşkanı, Kanal İstanbul’un Montrö’nün alternatifi olduğunu da söylemiştir. Sözleri şöyle:
"Türkiye İstanbul boğazındaki ağır deniz yükünü Kanal İstanbul’la hafifletirken tamamen kendi egemenliğindeki alternatife kavuşmuş olacaktır. Şu anda İstanbul Boğazı’nda egemen miyiz? Maalesef..."
Demek ki, Kanal Montrö’nün alternatifi! Yani Montrö’ye göre boğazlardan geçemeyen ağır harp gemileri Kanal’dan geçebilecek! Bunları geçirmek veya geçirmemek için Türkiye ABD veya Rusya’nın baskılarına maruz kalabilecek.
Halbuki Türkiye İkinci Dünya Savaşı’nda Hitler ve Stalin, değişik tarihlerde, savaş gemilerini ve denizaltılarını Boğazdan geçirmek istediklerinde, Türkiye Montrö’yü göstermiştir. Hatta Dışişleri Bakanı Şükrü Saracoğlu, Stalin’in Dışişleri Bakanı Molotof’un bu yöndeki notasını almamış, masa üstünde bırakmış ve notayı Montrö imzacısı bütün devletlere vermesini söylemiştir.
Rusya-Ukrayna krizin, Türkiye Boğazlar konusunda baskı ve tehditlere maruz kalmıyorsa bu Montrö sayesindedir. ‘Alternatif’ Kanal açmanın olası sorunlarını bir düşünün!
NEDEN MONTRÖ?
Son araştırmalar Türkiye’nin İkinci Dünya Savaşı’nda izlediği dış politikayı "Batı taraflısı fakat savaş dışı" olarak tanımlıyor. Bu konuda İlhan Tekeli ve Selim İlkin’in "İkinci Dünya Savaşı Türkiyesi" adlı araştırmasını önemle tavsiye ederim.
Batı taraflısı ama Batılıların savaş girmemiz yönündeki baskılarını geçiştiren, Hitler ve Stalin’i de kışkırtmamaya dikkat eden bir dış politika…
Bu Montrö sayesinde mümkün olmuştu. 2008’deki Gürcistan krizinde de Türkiye Montrö’nün kurduğu çok taraflı dengeye dayanarak krizin dışında kalmıştır.
Türkiye’nin büyük krizlerden geçerek oluşmuş geleneksel dış politikası, ittifakları, temel anlaşmaları ve diplomatik dili doğrudur. Bunları hırpalamak yanlıştır. Ortadoğu’daki yalnızlığımızda da bu yanlışı hazin bir şekilde görebiliriz.
Kanal İstanbul’la Türkiye’yi böyle bir yanlışa sürüklemekten sakınmak gerekir.
Bu satırlar yazılırken Cumhurbaşkanı Erdoğan’la Ukrayna Devlet Bakanı Zelensky, Yüksek Düzeyli Stratejik Konseyi toplantısı için İstanbul’da bir araya gelmişti. Elbette “Ukrayna taraflısı, fakat kriz dışı” olmalıyız, bunun anahtarı da Montrö’ye dört elle sarılmaktır
12/04/2021 01:54
Pandeminin faturası: Yoksullar daha yoksul
44
Pandeminin siyasete etkilerini araştıran Doç. Dr. Seda Demiralp, Taha Akyol’un sorularını cevapladı.
Pandemi süreci gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelerin ekonomilerini nasıl etkilemekte?
Pandemi süreci ülkeler arası olsun ülke içi olsun, dezavantajlıyı daha ağır etkiliyor. Fakir daha fakirleşiyor, şiddet gören daha çok şiddet görüyor. Yoksul ülke vatandaşları, hele o ülkenin varoşları, kadınları, göçmenleri diğerlerinden daha olumsuz etkileniyor. Yani dezavantajlılık katmanlarının her biri pandeminin etkisini çarparak artırıyor.
Sanitasyonun, tıbbi müdahalenin ve aşının önemli maliyetleri var, en doğrudan eşitsizlik burada etkisini gösteriyor. Ayrıca teknoloji kullanımının yaygın olmadığı ülkelerde ve ailelerde iş ve eğitim aksıyor, günde bir kez okulda parasız yediği öğlen yemeğinden mahrum kalan yoksul çocuklar pandemide okulların kapanmasıyla birlikte açlık da çekiyor, özel arabanın lüks olduğu ülkelerde toplu taşıma pandemi yüzünden eski haliyle kullanılamaz olunca ya işe gitme şansı ortadan kalkıyor ya hastalık riski göze alınıyor. Güvencesiz işler pandemide ilk son verilen işler olduğundan buralarda çalışanların çok olduğu ülkelerde ekonomik sıkıntı daha ağır oluyor. Gelişmiş ülkeler kapsamlı destek paketleriyle pandeminin hasarını bir nebze telafi edebilirken, gelişmekte olan ülkeler bunu yapamıyorlar.
İlaveten, gelişmiş ülkelerin ağırlıklı olarak demokratik olduklarını düşünecek olursak, bu ülkelerde pandemiyi iyi yönetemeyen siyasiler değiştirilebilirken (örneğin Trump) otokratik ülkelerde bu imkan olmadığı için gittikçe dibe iniliyor.
KÜRESELLEŞMENİN SONU MU?
Pandemi uluslararası ekonomide küreselleşmeyi mi, korumacılığı mı güçlendirecek?
Her iki argümanı da kuvvetle savunmak mümkün, henüz net bir galip yok. Pandeminin küreselleşmenin bir sonucu olması küreselleşme karşıtı görüşleri kuvvetlendirebilir. Ayrıca ekonomik krizler genelde içe kapanmayla sonuçlandığından pandemi dönemi yaşanan ekonomik sıkıntıların da böyle bir sonucu olmasını beklenebilir. Eldeki kıt ve kıymetli olanı dışarı satıp elden çıkarmamak gibi (örneğin aşı), dışardan gelebilecek mala güvenemeyerek (örneğin gıda ürünleri) yerli üretime yönelmek veya içerideki işsizliğe kısa vadede çözüm olması için ithal ürünleri vergilendirip iç talebi artırmak gibi refleksler görülebilir.
Öbür yandan, o kadar enternasyonal bir sorunla karşı karşıyayız ki, hepimiz iyileşmeden hiçbirimiz tam iyileşemeyeceği için ister istemez, idealist olmasa da pragmatik sebeplerden ötürü bir küreselleşme boyutu da mutlaka olacaktır. Yani pandemiden çıkış da ancak küresel bir işbirligi ile mümkün olacaktır. Seyahatler için, ticaret için ortak standartlar oluşacaktır, aşı ve diğer sağlık girişimlerinde ortak çalışmalar artacaktır. Nitekim aşı milliyetçiliğinin hem sağlık, hem siyasi hem de ekonomik maliyetleri uzmanlar tarafından dile getiriliyor.
POPÜLİZM NE DURUMDA?
Pandemi popülist iktidarları mı, muhalefetleri mi güçlendiriyor?
Bu sorunun cevabı, söz konusu popülist iktidarların temel destekçi gruplarının bu süreçten nasıl etkilendiğine, iktidarın ve muhalefetin nasıl bir sınav verdiğine göre değişse de genel olarak pandeminin popülist iktidarları zorladığı kesin. Çünkü popülist iktidarları ayakta tutan temel bir pazarlık vardır. Anahtar seçmen gruplarına yaptıkları ekonomik transferler karşılığı onlardan siyasal destek ve gerileyen hak ve hürriyetler karşısında tolerans beklerler.
Popülist iktidar geri dağıtım yapabildiği sürece, seçmenine ekonomik fayda sunabildiği sürece bu otoriter pazarlık devam eder. Ekonomik transferler durursa siyasi destek azalır, hak ve hürriyet talepleri artar.
Pandemide popülist iktidarların içinden geri dağıtım yapabildiği havuz küçüldü. Üstelik geri dağıtım ihtiyacı arttı. Bu popülist iktidarın seçmeniyle arasındaki pazarlığı bozabilir.
Elbette popülist iktidarların ekonomik fayda dışında vaatleri de var. Dünyanın her yerinde popülist liderler toplumdaki eşitsizliklerden, anti-elitist duygulardan beslendiler, elitlere karşı çoğunluğun çıkarlarını savunacaklarını vaat ettiler. Gücün tek merkezde toplanmasının, ezilmiş çoğunluğun muktedir olması için elzem olduğuna seçmeni de ikna ettiler. Yani çoğunlukçu bir temsil vaatleri de var. Ama benim bu konudaki çalışmalarımda tespit ettiğim şu ki, ekonomik transferlerle desteklenmeyen bir anti-elitist söylemin çekim gücü çok düşüyor.
Ancak şu da olabilir, pandemide iktidardan alabildiği destek azalsa da, desteğe olan ihtiyacı arttığı için, seçmen geri dağıtımı ajandasında bulundurmayan bir muhalefete de kaymayacaktır. Yani muhalefetlerin, en az iktidardaki popülistler kadar yoksulluk ve geri dağıtım konusunu önemsemesi ve fakat bu işi onlardan daha iyi, daha hakkaniyetli ve sürdürülebilir şekilde yapabileceklerine, krizi daha iyi yöneteceklerine dair seçmeni ikna etmeleri, popülist partilere giden oyları kendilerine yönlendirmeleri için şart.
LİBERAL DEVLET NEREYE?
Pandemi, merkezî hükümetlerin sosyal harcamalarını arttırdı. Bu, liberal devletten, piyasa ekonomisinden uzaklaşma, müdahaleci devlete yönelme anlamına mı geliyor?
Kısmen evet ama ihtiyaç sahiplerini vergi toplama ve geri dağıtma yoluyla, yani sosyal devlet fonksiyonuyla bir nebze kollamak 19.yüzyıldan beri liberalizm içinde kabul görüyor. Bu ekonomik transferler aynı gelir grubundaki tüm vatandaşlara eşit dağıtıldığı, siyasi sadakat farkı gözetilmediği, üretim kararlarına müdahale edilmediği sürece, modern liberalizm için mübah olduklarını söyleyebiliriz. Ne zamanki kamulaştırmalar başlar veya milli kaynaklar siyasal destek karşılığı dağıtılmaya başlanır o zaman liberal devletten net olarak uzaklaşmış oluruz. O yüzden harcamanın miktarı değil finanse ediliş ve dağılış biçimi önemli. Bu anlamda dünyada pandemi sürecindeki hükümet harcamalarına baktığımızda hem liberal hem illiberal ekonomik yaklaşımlar görebiliyoruz.
FAİZLERİ DÜŞÜRMEK?
İktidarların krediye erişimini artırması pandemi sürecinin ekonomilerde yarattığı kan kaybıyla mücadele etmek için doğru bir yöntem mi?
Faizlerin düşürülmesi suretiyle krediye erişimin kolaylaştırılması kısa vadede kredi alanlara rahatlama sağlasa ve popülist iktidarlar tarafından tercih edilebilen bir yol olsa da çok doğru bir yöntem değil, çünkü uzun vadede toplumun geneline yüklenecek olan enflasyon gibi ağır bir maliyeti var. Daha doğru olan pandemiden etkilenen sektörlere maliye politikası kanalı ile doğrudan kaynak transferi yapılması. Fakat bu transferlerin siyasi sadakata dayalı değil benzer koşullardaki her vatandaşın eşit erişebileceği biçimde ve şeffaf biçimde yapılması önemli. Aynı şekilde bu kaynakları oluşturacak vergi gelirlerinin şeffaf ve adil toplanması kritik önem arz ediyor. Fakat, bunu yapamayan, maaşlı çalışanlar dışındaki kesimlerden vergi borçlarını tahsil edemeyen hükümetler kısa vadeli yöntemlere yönelebiliyorlar.
İKTİDAR VE BELEDİYELER
Türkiye’de de merkezi iktidar ile muhalif yerel yönetimler arasında çekişme var. Pandemi süreci merkezi ve yerel yönetimleri nasıl etkiliyor?
Türkiye’de yerel yönetimlerin merkezi iktidar açısından büyük önemi vardı. 2002’den beri iktidarın öne çıkardığı temel bir özelliği icraat hükümeti olmak idi. Yani, yollar yapmak, sağlık hizmeti sunmak, gıda ve başka ihtiyaç dağıtımı yapmak gibi. Kimin nerede neye ihtiyacı olduğu yerel yönetimlerce daha iyi biliniyor, yerinde müdahale edebiliyor, iktidar için çok muhim olan geri dağıtım mekanizması bu şekilde daha efektif götürülüyordu. Ayrıca, benim de yakın tarihli bir çalışmamda gösterdiğim gibi, kentleşme politikaları ve kent rantları bu geri dağıtım mekanizmasının finansmanına kritik bir katkıda bulunuyordu.
2019 seçimleri sonrası İstanbul ve Ankara belediyelerinin de muhalefete geçmesiyle bugün İzmir’le birlikte üç büyük kentin muhalif belediyeler tarafından yönetiliyor olması iktidar açısından büyük bir sıkıntı teşkil ediyor ve söz konusu belediyelerle ilişkilerinde gerilim yaratıyor.
Pandemi sürecinde de bu rekabet oldukça belirgin. Pandemi ortaya çıkar çıkmaz onunla birlikte acil bazı ihtiyaçlar devreye girdi. Maske, sanitasyon, kamusal alanın sosyal mesafeye uygun düzenlenmesi uzaktan eğitim ve uzaktan çalışma koşullarının desteklenmesi, çalışamayan ve geliri kesilenlere veya hizmete erişimi kaybolanlara destek olma gibi. Bu ihtiyaçları kimin daha etkin biçimde karşılayacağı ise merkezi iktidar ve muhalif belediyeler açısından bir “yönetebilirlik testi” haline geldi ve dolayısıyla rekabeti körükledi.
Olması gereken, merkez ve yerel idarelerin birlikte hareket etmesiyken söz konusu rekabetten ötürü bunun tam gerçekleşemediğini gördük. Tipik bir örnek olarak yardım kampanyalarını gösterebiliriz. Muhalif belediyelerin başlattığı yardım kampanyalarını merkezi yönetimin durdurması hatta soruşturma başlatması, böyle bir kampanyayı ancak hükümetin gerçekleştirebileceğini tebliğ etmesi tipik bir örnek olarak verilebilir.
TÜRKİYE’DE YARDIM YÜZDE 3
Türkiye nasıl bir ekonomik ve siyasi konjonktürde pandemiyle karşılaştı, bunun etkileri nasıl oluyor?
Türkiye pandemiyle muhalefet ve iktidar arasında yıllardır benzeri görülmeyen bir rekabet ve bir ekonomik kriz ortamında karşılaştı. İktidar partisi başa geldiğinden beri hem merkezi hem yerel seçimlerde çok baskındı ve muhalefetin seçim yoluyla iktidarı değiştirme ümidi çok zayıflamıştı. Böyle bir ortamda muhalefet 2019 yerel seçimlerinde içinde İstanbul ve Ankara gibi ülkenin en kritik şehirlerinin olduğu 10 şehri iktidar partisinden aldı. Hele İstanbul’un alınışı iktidar açısından çok büyük bir hezimetti.
Bu yüzden bu seçim sonrası pek çok kişi Türkiye siyaseti açısından yeni bir dönem mi başlıyor, tekrar çok partili döneme mi geçiliyor şeklinde bir heyecan içine girdi ve Ekrem İmamoğlu, Mansur Yavaş gibi belediye başkanları mercek altına alındı. Başarılarını devam ettirebilirlerse, yönetebilirliklerini ispat ederlerse başkanlık seçimlerinde de önemli roller oynayabilirlerdi. Bu arada pandemi patladı ve belediye başkanı olarak performansları zaten yakından incelenen bu isimler ilaveten pandemiyle baş etmek konusunda test vermek, hatta merkezi iktidarla karşılaştırılmak durumunda buldular kendilerini ve bu günlerde olduça zor bir sınavdan geçtikleri söylenebilir. Bu siyasi bağlama ek olarak pandemi Türkiye’yi bir de ağır bir ekonomik krizin içinde yakaladı. 2016’dan beri toparlanamayan ve 2019 seçim sonuçlarında da önemli bir etken olan ekonomik kriz, pandeminin etkilerini de ağırlaştırdı. Bugün gelişmekte olan ülkeler arasında pandemiyle mücadeleye en az kaynak ayırabilen ülkelerden biriyiz. IMF verilerine göre Türkiye kendi dahil olduğu gelişmekte olan ülkeler grubunda Meksika’dan sonra en düşük mali yardımı veren ülke olarak görülüyor; milli gelirin yüzde 3’ünden az. Bu iki faktörü birleştirince seçmenin ağır bir sıkıntı altında olduğunu ve gözlerin son yıllarda hiç olmadığı kadar muhalefete çevrilmiş durumda olduğunu söyleyebiliriz. Muhalefetin bu ihtiyaçlara ve sıkıntılara nasıl yaklaşacağı başkanlık seçimlerinin kaderini belirleyecek diyebiliriz.
SEÇMEN EĞİLİMLERİ
Pandemi Türkiye’deki seçmen eğilimlerini nasıl etkileyecek gibi gözüküyor?
Pandemi iktidar ve seçmen arasındaki pazarlığı bozabilir. Artık yeterince ekonomik fayda görmeyen seçmenin, gerileyen hak ve hürriyetlere toleransı düşebilir. Muhalefet ise seçmeni iktidarın artık vermiyor olduklarını (ekonomik fayda) verebileceğine ve hala veriyor olduklarını (ideolojik temsil) geri almayacağına ikna ederse pandemi Türkiye’yi yıllar sonra iktidar değişikliğine götürebilir. Bu ise basit bir iktidar değişikliği değil siyasi dönüşüm olur çünkü tekrar çok partili siyasete ve seçim yoluyla iktidarın değişebildiği bir sisteme dönüldüğü anlamına gelir. Siyaset teorileri bir parti üç seçim sonrası hala iktidardaysa artık o ülkede iktidarın seçim yoluyla değişme ihtimalinin istatiksel olarak çok düştüğünü, bundan sonra böyle bir değişimin ancak bir dış şokla olabileceğini öngörür. Bu anlamda pandeminin seçmen tercihleri üstünde böyle bir dış şok etkisi oluşturabileceğini düşünebiliriz.
3/04/2021 00:26
Cumhurbaşkanına hakaret
148
Cumhurbaşkanı Erdoğan’a hakaret suçundan altı yılda 128 bin 872 kişi hakkında resen veya şikayeten savcılık tarafından soruşturma açılmış olması önemli bir sorundur.
Bu 128 bin küsur soruşturma sonunda 27 bin 824 ceza davası açılmış, sonuçlanan davalarda 9 bin 556 mahkumiyet kararı verilmiş. (gazeteduvar, 16 Aralık 2020)
Dünyada bunun emsali yoktur. Totaliter rejimlerde mümkün olmadığı için, demokratik rejimlerinde ise siyasi ve hukuki durum böyle olmadığı için…
Cumhurbaşkanına hakaretten açılan dava sayısı 10. Cumhurbaşkanı Sezer döneminde toplam 50, sonra, 11. Cumhurbaşkanı Gül döneminde 706’dan ibaretti.
NEDEN BÖYLE?
Erdoğan döneminde dava ve mahkumiyet sayılarındaki akıl almaz artış iki konudaki büyük sorunumuzu yansıtıyor: Biri kutuplaşmanın boyutları… Öbürü yargının tavrı…
Cumhurbaşkanına hakaret eden öğrencilerin yurttan atılacak olması, meselenin nerelere kadar tırmandığını gösteren hazin bir örnektir.
Sayın Erdoğan’ın şu sözleri kutuplaşma sorununun özeti gibidir:
“Türkiye Cumhuriyeti Devleti kimliğine sahip olduğu halde gavurun kılıcını sallayarak üzerimize gelenleri gördükçe de üzülüyoruz”
Erdoğan ‘Devlet’ kavramını kullandığına göre Cumhurbaşkanının Türkiye Cumhuriyeti’ni temsil etme kimliğinden bahsediyor… Bunun gereği olan saygıyı beklediğini ifade eden sözleri de var.
Elbette cumhurbaşkanı hakkında, Yargıtay kararlarında belirtildiği gibi, eleştirirken bile “yüksek makamının saygınlığı” sebebiyle saygısız bir dilden sakınmak gerekir…
Fakat… Cumhurbaşkanı Erdoğan, aynı cümlesinde muhalefet hakkında şöyle diyor:
“Gavurun kılıcını sallayarak üzerimize gelenler…”
Cumhurbaşkanı’nın muhalefet hakkında çok daha ağır sözleri var.
Partisinin lideri olarak muhaliflerini aşağılayabiliyor, ama kendisinin Cumhurbaşkanı olarak itibarı hukuken korunuyor.
‘128 MİLYAR DOLAR NEREDE?’
CB hükümet sisteminde, Cumhurbaşkanı’nın “partili” olmaktan öteye, partisinin genel başkanıdır, üstelik çok sert polemikler yapan bir genel başkandır.
Bundan ibaret de değil. Partisinin milletvekilli adaylarını belirleyen, bu yolla yasamaya hakim olan… Atamalarıyla yargı yönetimini etkileyen bir cumhurbaşkanıdır.
Devlet Başkanı ve parti başkanı sıfatları bir kişide birleşince kamu yöneticilerinin de taraf haline gelmesi veya öyle algılanması gibi daha büyük bir sorun ortaya çıkıyor.
İşte CHP’nin “128 milyar dolar nerede?” afişleri hakkında bazı savcıların “Cumhurbaşkanına hakaret” diye soruşturma açması, savcı bunu yapmamışsa valilerin bu afişleri söktürmesi…
Afişlerin üzerinde Külliye’nin silüeti varmış… Evet ama zaten yürütmenin başı ve tam siyasi sorumluluk muhatabı bu sistemde Cumhurbaşkanı değil mi?
Bu sistemde personel sınavlarında mülakatlardaki kayırmalar, atamalarda liyakat yerine sadakat tercihleri, yargı atamalarında bile partiyle ilişkili isimlerin de bulunması şüphesiz kutuplaşmayı sertleştiriyor.
İKİ SİSTEM
Cumhurbaşkanı’na hakareti cezalandıran TCK 299. Madde, parlamenter sistem döneminde kanunlaştırıldı. O sistemde cumhurbaşkanı “tarafsız” yani partisizdi, parti kavgalarına girmezdi. Sadece devleti temsil etmesi öngörülerek her devirde böyle bir düzenleme ceza kanunlarında yer almıştır.
Cumhurbaşkanına hakaret soruşturmaları çok azdı.
Aynı 299. madde şimdi CB sisteminde parti kavgalarından kaynaklanan polemiklerde de uygulanıyor.
Cumhurbaşkanlığı sıfatı ile parti liderliği sıfatı arasında ayırım yapmak gerekli fakat zordur.
Hukuken zor olduğu gibi bugünkü sistemde cesaret de istemektedir.
YARGIDAKİ SORUN
Bu 299. Maddeyi Anayasa Mahkemesi’ne götüren Asliye Ceza Hakimi Murat Aydın HSK tarafından Trabzon’a sürülmüştür! (6 Haziran 2016)
Kılıçdaroğlu hakkında “Man adası” iddiasıyla ilgili olarak açılan hakaret davalarında dört defa hakim değiştirildi.
Yargı, Cumhurbaşkanı’nın kişiler hakkında “hain, ahlaksız, adi, terör yardakçısı” diyen konuşmasında hakaret görmemiştir. Ama muhalifler hakkında Cumhurbaşkanı’na hakaretten işte 128 bin soruşturma, 27 bin dava açılmış, yaklaşık 10 bin kişi mahkum edilmiştir.
CB sisteminin getirdiği hukuki sorunlardan sadece biridir bu.
Daha önemlisi, yüz yıldır beşeri enerjimizi tüketen öfkeli siyasi kutuplaşmanın daha da artmış olmasıdır.
Bakın gelişmiş demokrasilere, ne böyle öfkeli dil var ne de bu kadar ceza…
4/04/2021 00:06
AK Parti ve ‘evrensel hukuk’
139
Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi Ahmet Altan’ın tutukluluğunun hem “ifade özgürlüğünün” hem “özgürlük ve güvenlik hakkı”nın ihlali olduğuna karar verdi. Eğer Türkiye evrensel hukuku üstün tutan bir hukuk devletiyse ve eğer AİHM kararları bağlayıcı ise Altan’ın tahliyesi gerekiyor.
Altan’ın dosyası Yargıtay’da olduğu için avukatı tahliye talebiyle Yargıtay’a başvuruyor.
Dikkatinizi çekerim. AİHM kararında, Altan’ın tutuklanmasını gerektirecek düzeyde “makul şüphe sebepleri”ni yansıtan kanıtlar olmadığını belirtiyor. Dahası, Altan hakkında verilen “terör örgütüne bilerek yardım” mahkumiyetinin de hukuken dayanaksız olduğuna işaret ediyor.
Altan’ın fikirleri ve duruşu hakkındaki kanaatiniz ne olursa olsun, bu dosya “evrensel hukuk”u anlamak ve Türkiye-deki hukuk tatbikatını görmek için çok önemli bir “emsal” değerindedir.
‘TUTUKLAMA AKTİVİZMİ’
Ahmet Altan dört yıl yedi aydır tutuklu… Düz bir tutukluluk da değil… Altan önce darbeye teşebbüs suçundan ağırlaştırılmış müebbed hapse mahkum edildi! Yargıtay’ın bozması üzerine Fetö örgütüne bilerek yardım suçundan mahkumiyet ve aynı zamanda tahliye kararı verildi.
Fakat bizde yargı öyle bir “tutuklama aktivizmine” sahiptir ki, savcının itirazıyla Altan tekrar tutuklandı. (13 Kasım 2019)
Ve aradan bir buçuk yıl geçtikten sonra, dün AİHM özetle “başlangıçtaki tutuklanması bile Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’ne aykırıdır” diye karar verdi!
Tabii dosya AİHM’den önce bizim Anayasa Mahkemesi’nden geçti.
Anayasa Mahkemesi’nde de bizdeki hukukla evrensel hukuk arasındaki fark ortaya çıktı. 16 üyeden oluşan Genel Kurul’da 11 üye Altan’ın tutukluluğunun “hak ihlali olmadığına” karar vererek başvurusunu reddetti...
Fakat azınlıkta kalan 5 üye evrensel hukuk doğrultusunda “karşıoy” yazdılar, tutuklamanın hak ihlali olduğunu belirttiler. Başkan Zühtü Arslan dahil, bu 5 üye, Altan’ın darbeyi bildiğine, desteklediğine, terör örgütüne bilerek yardım ettiğine dair dosyada bir delil bulunmadığını kayda geçirdiler. (26 Haziran 2019 gün ve B. No. 2016/23668 sayılı karar.)
Dün açıklanan AİHM kararı da aynen böyledir, evrensel hukuk anlayışı yani.
İKİ HUKUK ANLAYIŞI
Fakat delilleri önyargılı yorumlayan bizim yargı “darbeye sübliminal mesaj verdiler” diye iddianameler yazdı; ne demekse?!
Tutuklamalar yapıldı, mahkumiyetler verildi…
Anayasa aynı, kanunlar aynı, uluslararası sözleşmeler aynı, dosyadaki deliller aynı… Ama bir görüşe göre suç, hem de çok ağır suç… Öbür görüşe göre dosyadaki malzeme suç delili değil, tutuklama haksız…
İşte bu farka ben uygulamadaki hukukla evrensel hukuk arasındaki fark diyorum.
AYM’de de üye atamalarıyla AİHM içtihatlarından farklılık makası büyümektedir. Bu konuyu daha önce birkaç defa yazmıştım.
Bu farklılaşma sadece bireysel başvurularda değil, toplantı ve gösteri yürüyüşüyle ilgili kanunlar konusundaki AYM kararlarında bile ortaya çıkıyor.
İKİTİDARIN YÖNÜ
İktidarın zaman zaman dile getirdiği “AİHM kararları bizi bağlamaz” yahut “AYM yetki gaspı yaptı” şeklindeki beyanların evrensel hukuka aykırı olduğu açıktır.
Anayasa’nın evrensel hukuku üstün tutan 90. Maddesine de kuvvetler ayrılığı ilkesine de aykırıdır.
Halbuki iktidar yıllar önceki hükümet programlarında aynen şöyle diyordu:
“Ülkemizin hukukunu evrensel hukuk ilkelerine uygun hale getirmek, temel hak ve özgürlükler rejimini evrensel standartlara çıkarmak, ülkemizi gerçek anlamda bir hukuk devleti yapmak…”
Reformlar da bu yöndeydi…
2011 seçimlerinde zafer kazandıktan sonra “evrensel hukuk” referansları geriledi, nadirat haline geldi.
Fakat Türkiye’nin huzuru, iktisadi kalkınması ve geleceği evrensel hukuk devleti normlarını, evrensel hak ve özgürlükleri gerçekleştirmeye bağlıdır.
Kim gücü ele geçirse öbürünün boğazına sıkması, neticede, milletçe mecalimizi düşürüyor. İşte Uzak doğu performansını gösteremedik.
Bakın Şerif Mardin hocamız 1966 yılında ne yazmıştı:
“Türkiye’de sürekli muhalefetin boğazının sıkılmasının yol açtığı en önemli kayıp sosyal ve iktisadi yaratıcılığın engellenmesi olmuştur…” (Türk Modernleşmesi, İletişim Yay. s. 177)
Daha kaç yıl böyle devam edelim?!
OKURLARIMA AÇIKLAMA
Bir okuyucum, “Ak Parti ve evrensel hukuk” başlıklı yazıma yazıdğı yorumda, Şerif Mardin’den yaptığım altının belirttiğim sayfada bulunmadığını ya hafızamın ya da sekreterimin beni yanılttığı yazmış. Benim sekreterim yoktur. Merhum Mardin’in yazısı uzunca bir makaledir. Ben, tamamının okunması ümidiyle başlangıç sayfasını verdim. Bu okuyucum birkaç sayfaya daha göz atsaydı görecekti. Söz konusu alıntının geçtiği sayfayı aynen okurlarıma sunuyorum:
6/04/2021 00:08
Komplo teorilerinde Kanal ve Montrö
133
Kanal İstanbul ve Montrö konularını somut verilere dayanarak tartışmıyoruz. Karşı tarafı “hain, düşman, kötü niyetli” diye suçluyoruz. Hayır buna tartışma denilemez.
Karşı tarafı suçlamak için geliştirilmiş komplo teorileridir bunlar.
İşte, Kanal’ın açılması Amerika’nın Karadeniz’e çıkmasının önündeki Montrö sınırlamalarını kaldıracağına göre, bu bir “emperyalizme geçit projesidir” diyorlar! (Milliyet, 11 Nisan)
Amiraller bildiriyi imzalayanlardan Cem Gürdeniz’e göre “Kanal İstanbul Mavi Vatan’ın karşıtıdır!” Kırım meselesi ve Çin’in Uygurlar üzerindeki vahşi zulmünü dile getirmek bile “emperyalizmin Türk – Rus ve Türk – Çin dostluğunu baltalamasına” hizmetmiş! (1 Mart)
Buna karşılık iktidar çizgisindeki SETA’dan Hasan Yalçın’a göre, “ Eğer tam bağımsız Türkiye diyorsak öncelikle Boğazları bütünüyle egemenliğimiz altına almak zorundayız. İşte Kanal İstanbul’un en büyük katkısı bu olacaktır.” (Sabah, 12 Aralık 2019)
KANAL İSTANBUL VE ATATÜRK
Bir proje aynı anda hem emperyalizmin hem vatanseverliğin ifadesi olabilir mi?!
Böyle soyut kavramlarla komplo teorileri kuruyorsanız olabilir! Bir tarafa ak, öbür tarafa kara gözükebilir, taktığı gözlüğün rengine göre.
Hatta Cumhurbaşkanı Erdoğan’a göre, Kanal İstanbul’a karşı çıkanlar “en büyük Atatürk ve Cumhuriyet düşmanlarıdır!” (5 Nisan)
Erdoğan için Atatürk bir referans mıdır, o tartışmaya girmeyeceğim.
Erdoğan büyük tepkiyle karşılaşan Kanal’ı savunmak için Atatürk’e referans yapıyor. CB sistemini savunmak için kaç defa “Atatürk de böyle yönetmişti” anlamında konuşmalar yapmamış mıydı? Atatürk rejimi 21. Yüzyılda Türkiye için referans olabilirmiş gibi…
Erdoğan Montrö’de egemenliğimizin kendi ifadesiyle “maalesef” yeterince sağlanmadığını, Kanal İstanbul’un bunu sağlayacağını iddia ederek de Kanal’ı savunmak istiyor.
Görüyor musunuz, “emperyalizm, bağımsızlık”, hatta tarihen somut bir gerçek olan “Atatürk” kavramı bugün soyut planda nasıl ‘kullanılıyor’, hem de zıt tezler için.
MONTRÖ’NÜN DEĞERİ
Somut olarak baktığımızda Kanal’ın açılması Montrö’ye son vermeyecek fakat Karadeniz’le Akdeniz arasında Montrö’deki kısıtlamaların söz konusu olmadığı yeni bir su yolu açılmış olacaktır. Bu yüzden Montrö’de kurulan dengeyi Kanal İstanbul’un fiilen geçersiz kılacağı açıktır.
Amerikan ya da Rus ağır harp gemileri Boğazlar’dan geçmek isterse, Montrö hükümlerine kimse bir şey diyemez…
Montrö’yü yırtarak Boğazlar’dan geçmeyi Hitler ve Stalin bile göze alamamıştı. Çünkü bu bütün Montrö devletleriyle takışmak hatta çatışmak demekti.
Fakat Kanal’dan geçmek için bastırdıklarında tek muhatapları Türkiye olacaktır. Türkiye büyük risklerle karşılaşabilecektir.
Hamidiye kahramanı muhafazakar Başvekil Rauf Bey (Orbay) 5 Mart 1923’te Meclis’teki Lozan görüşmeleri sırasında, Türkiye’nin güvenliği için Boğazlardan serbest geçişin daha emniyetli olduğunu anlatmıştır.
Montrö Boğazlar konusunda Lozan’dan çok ileridir şüphesiz.
TÜRKİYE’NİN YÖNÜ
Cumhurbaşkanı Erdoğan, Montrö’deki geçiş rejimi yüzünden Türkiye’nin egemenliğinin “maalesef” eksik kaldığını söylüyor. Halbuki aksine bu Montrö’deki kısıtlamaların sağladığı denge Türkiye’nin egemenliğini de güvenliğini de kesinlikle güçlendirmektedir.
Sayın Erdoğan; istediğimiz yabancı gemiyi geçirip istediğimize izin vermeyeceğimiz Kanal’ın “tam egemenliğimizi” sağlayacağını söylüyor. Aksine, kriz anında Türkiye’nin üzerine ağır baskılar çekecektir.
Ben bu sebeple Kanal’a karşıyım. Ayrıca kaynakların böyle bir rant projesine değil, sanayileşmeye yöneltilmesini, rant yerine “endüstriyel zihniyet”in geliştirilmesini zaruri görüyorum.
Kanal’ın İstanbul ve Trakya’da çevreyi tahrip edecek ve en az 500 bin nüfus daha getirecek olması da vahimdir.
Türkiye geleceğini totaliter “Rus-Çin” blokuna bağlayamaz. Çin-Rus bloku Türkiye’nin üç asırdır ihtiyaç duyduğu yatırım, know-how, akademik bilgi ve teknoloji ihtilaçlarını karşılayamaz. Hele de hukuk ve hürriyetler alanında asla esin kaynağı olamaz.
Türkiye’nin Batı ittifakı içinde, hukuk ve bilim standartlarını geliştirerek, sanayileşmeye öncelik vererek ‘yurta sulh, cihanda sulh’ ilkesiyle geleceğe yürümesi zorunludur.
18/04/2021 00:02
128 milyar dolar nerede?
252
İktidarın “128 milyar dolar nerede?” afişlerini yasaklaması hem ekonominin nasıl yönetildiğini hem CB sisteminin nasıl bir ülke yönetimi olduğunu gösteriyor.
Evvela iktidar elbette böyle düşünebilir fakat düşüncesini elindeki kamu gücüyle kurumlara empoze etti, daha doğrusu emretti.
Halbuki bu düşünce hiç denenmemiş, hiçbir bilimsel yayında yer almamıştı. Dahası Osmanlı tarihini mesela Halil İnalcık’tan, Mehmet Genç’ten Şevket Pamuk'tan okuduğumuzda tarih laboratuvarında da açıkça görülür ki, faiz sonuçtur: Sermaye birikimi yetersizliğinin, enflasyonun sonucu.
Bu sütunda defalarca yazdım, iktidarın iktisatçıları “faizdir sebeptir” diye bir broşür bile yazmadılar. Bir sempozyum düzenleyerek tartışmadılar.
Ama uygulamak için kamu gücünü kullandılar.
Ekonomiyi yönetirken ‘iktisadi düşünce’den ziyade siyasi saiklerle hareket ettiklerine dair tipik bir göstergedir bu.
Endüstri yerine rantı önemsemeleri de siyasi tercihtir. İşte hâlâ iktidarın önceliği Kanal İstanbul.
KİMSE DURDURAMADI
Ülkemizde tasarruf oranı vahim derecede düşüktür. Tüketimi teşvik eden iktidar faizi düşük tutmak için bastırdığında döviz aşırı kıymetlendi… Dövizi bastırmak için de piyasaya dolar sürüldü, “128 milyar dolar” böyle eridi gitti.
Şevket Pamuk ve Daron Acemoğlu gibi uzmanların 2014’te başladıkları “bunun sonu kriz” uyarılarına iktidar aldırmadı.
İktisat ilminin kurallarını ve Merkez Bankası’nın bağımsızlığını savunan Erdem Başçı ‘ihanet’le suçlandı! Murat Çetinkaya da direndi ama “laf dinlemiyor” diye görevden alındı…
Sonrasını, bankacılık uzmanı iktisatçı Kerim Rota’dan dineyelim. Düşük faizden kaçan paraya ucuz döviz satarak iki yılda 128 milyar doların eritildiğini anlatan Rota şöyle diyor:
“Koskoca devlet mekanizmasında bir kişi bile çıkıp bu deliliği durduramadı. TCMB başkanı, yardımcıları, Para Piyasası Kurulu üyeleri, danışmanlar, Finansal İstikrar Komitesi üyeleri gibi koskoca unvanlar taşıyan kişiler ya cehaletlerinden sustular, ya da birilerinin hışmından korkup mezarlıkta ıslık çaldılar. Satılan rezervlerin çok büyük kısmı… yurtiçi yerleşiklere ve yurtdışı portföy yatırımcılarına gitti.” (15 Nisan)
İşte bu, CB Hükümet Sistemi’dir.
CB SİSTEMİ
Bugünkü sistem Cumhurbaşkanı’nın tek yetkili, bakanların bile teknisyen statüsünde olduğu “Tek Kişilik Hükümet Sistemi”dir. (Mehmet Uçum, 16 Haziran, sf. 79-82)
Kerim Rota, Gelecek Partisi Genel Başkan Yardımcısıdır ama sözleri siyasi değil, olguların fotoğrafı…
Evet, göz göre göre krize doğru gidişi kimse durduramadı. CB sisteminde Merkez Bankası’nın bağımsızlığı da KHK’larla kaldırıldı. Yer yüzünde “laf dinlemedi” gerekçesiyle başkanı azledilebilen tek Merkez Bankası, Türkiye’dedir.
Dünyada Merkez Bankaları “laf dinlemesinden” diye bağımsızdır.
Sadece bu değil… Tablonun kalan kısmı hukukun hak ve hürriyetlerle ilgili bölümüdür.
Öyle bir hukuk düzeni ki, “128 milyar dolar nerede?” afişlerini savcılar “cumhurbaşkanına hakaret” diyerek indiriyor!
Buna ancak ‘pes’ denilebilir.
Hiçbir şekilde hakaret olmadığı gibi “tek kişilik hükümet”te nasıl ki tek yetkili Cumhurbaşkanıysa, tek siyasi sorumluluk sahibi de Cumhurbaşkanı’dır.
‘KAMU ESENLİĞİ’
Cumhurbaşkanına “hakaret” iddiası gülünçtür. Beştepe silüetleri bulunmayan afişler asılmaya başlayınca kısa bir şaşkınlığın ardından bazı valiler yeni bir gerekçe icat ettiler, “korona tedbirleri kapsamında” afişleri yasaklamaya başladılar. İl İdaresi Kanunu’nun “kamu esenliğinin sağlanması”ndan bahseden maddelerine dayanarak…
İktidarın “lebâlep” kongresinde virüs yok, kamu esenliği berkemal…
Ama afişte virüs var, kamu esenliği için tehlikeli!
Vali ve kaymakamların yasak kararlarına karşı idare mahkemelerine gidilebilir ama hakimler HSK eliyle başka bir yere sürülme riskini göze almadan karar verebilir mi? Bakalım göreceğiz.
Son olarak da CHP’nin elektrik ve doğal gaz zamlarını anlatın broşürü savcı emriyle toplatıldı!!!
Rahmetli Levent Kırca’yı nasıl özlüyorum, bilemezsiniz!
Bu tablo tam onun konuları. Fakat rahmetli hayatta olsaydı program yapabileceği bir TV kanalı bulabilir miydi?
Krizlerle, acılarla, gelirimizin 12 bin dolardan 8 bin dolara düşmesiyle öğreniyoruz; “hukuk ekmektir.”
20/04/2021 00:24
HDP iddianamesi ve siyasette kopan fırtına
43
HDP’nin kapatılması için Yargıtay Başsavcısının hazırladığı iddianameyi Anayasa Mahkemesi iade etmişti.
AYM’ye söylenmedik laf kalmamıştı.
Bunu yapan bu defa MHP’ydi fakat AK Parti de başka olaylarda AYM’ye çok ağır sözlerle hücum etmiştir.
Hukuk sistemimizde, bir iddianamede kanunen olması gereken unsurlar eksikse, maddi hatalar varsa mahkeme iade eder, eksiklerin tamamlanmasını ister.
HDP hakkındaki iddianame, “Yargıtay Başsavcılığı” makamına yakışmayacak eksikliklerle ve hatalarla doluydu. AYM elbette iade edecek, düzeltilmesini isteyecekti.
Alelacele eksik ve hatalı bir iddianame hazırlanması ve AYM’nin hücumlara maruz kalması ülkemizde siyaset-yargı ilişkilerinin nasıl sağlıksız olduğunu gösteren bir ‘örnek olay’dır: Sağlıksız, yani yargı bağımsızlığına aykırı…
Temel bir sorunumuzdur bu.
‘ODAK OLMAK’
Teknik ayrıntıya girmiyorum. Anayasa ve kanunlarımıza göre, bir partinin kapatılması için o partinin temel anayasal ilkelere aykırı “eylemlerin odağı” haline geldiğinin iddianamede delillerle ortaya konulması lazım:
Bir; o eylemlerin “parti üyelerince yoğun bir şekilde işlendiğinin” iddianamede gösterilmesi gerekir. Kimler ne zaman hangi eylemleri işlemişlerdir, partinin üyesi midirler?
İki; bu eylemler partinin yetkili organlarınca “zımnen veya açıkça benimsendiğine” dair deliller iddianamede ortaya konulmalıdır.
Anayasa ve kanunlar böyle diyor. Siyaset bu düzenlemeyi beğenmeyebilir ama adı üstünde Anayasa Mahkemesi, anayasa ve kanunları uygulamak zorunda.
HDP’nin kapatılması için Başsavcılığın iddianamesini redden AYM kararı 32 paragraftan oluşuyor. Bunun 19 paragrafında iddianamedeki eksikler ve yanlışlar sıralanmış. Eylemleri zikredilen kişilerin birçoğunun üye olup olmadığı belirtilmemiş, halbuki üye iseler “odak olma” durumu söz konusu olabilir…
Bazıları için çok sayıda soruşturma açılmış ama sonucu kaydedilmemiş… Bazı isimler yanlış yazılmış, aynı kişiler mi, isim benzerliği mi, belli değil…
Bu durumda AYM nasıl olup da falanca parti üyelerinin şu tarihlerdeki şu eylemleri, yetkili organların şu tavırları diyerek karar verebilirdi?!
Tabii iki iddianameyi iade ederek düzeltilmesini isteyecekti.
SİYASETİN TAKVİMİ
Yargıtay en yüksek adli organımızdır. Bir Tanzimat kurumudur, ilk Başkanı Cevdet Paşa’ydı. Milli Mücadele’de Ankara hükümetinin Meclis’ten sonra ilk kurduğu devlet kurumu Yargıtay’dır.
Son yıllarda kadrolaşmalara maruz kalsa da prensip olarak en tecrübeli, birikimli yargıçlarımızın yüksek yargı organıdır.
Böyle köklü bir yüksek yargı organında yer alan yüksek başsavcılık nasıl böyle eksiklerle, yanlışlarla dolu bir iddianame yazar?
Nitekim daha önce bu düzeyde hiç emsali görülmemiştir.
İddianamenin tarihi 17 Mart…
Belli ki 18 Mart’ta toplanan MHP kongresine yetiştirmek için alelacele kaleme alınmış.
İşte asıl sorun bu…
Elbette yürütme erki savcılığa suç duyurusunda bulunabilir, emniyetin elindeki belgeleri savcılığa intikal ettirebilir.
AYM tabii ki HDP hakkında asıl kararını ‘düzeltilmiş’ iddianameden sonra verecektir.
Fakat bu kadar günlük siyasi gelişmelere ayarlı acele bir iddianame hazırlanması yargıya güveni sarsmaktan başka neye yarar?
YARGIYA GÜVEN SORUNU
Kaldı ki yargıya güveni sarsan başka bir çok atama, “sübliminal” iddianame, hak ihlali niteliğinde tutuklama, yüksek yargı seçimleri ve hatta yüksek organlardan beraatle dönen müebbet hapis mahkumiyetleri vardır.
Bu tablonun iktidar partisinin çıkardığı kanunlarla nasıl oluşturulduğu konusunda saygın anayasa hukukçumuz Prof. Kemal Gözler’in “Türk Anayasa Hukuku” adlı eserine bakmanızı tavsiye ederim. (2018 baskısı, s. 992-996)
Kim çıkıp da bu siyasi tablonun yargıya, yargının itibar ve güvenilirliğine zarar vermediğini söyleyebilir?
Venedik Komisyonu gibi saygın hukuk kurumları başta olmak üzere çeşitli raporlarda ve uluslararası sıralamalarda hukuki durumumuz son derece elem verici düzeydedir.
Yargının evrensel hukuka uygun kararlarına bile bu tablo yüzünden tereddütle bakılması, Türkiye’nin teröre karşı hukuki ve siyasi mücadelesine zarar vermektedir.
Ülkemizin iç huzuru için de dış itibar ve nüfuzu için de hukuk devleti ve yargı bağımsızlığı ilkeleri olmazsa olmaz şarttır.
1/04/2021 00:11
128 milyar dolar, nereden çıktı bu sorun?
107
Az okuyan bir millet olduğumuz için çağımızın zorunlu bilgilerini okumaktan ziyade ıstıraplı tecrübelerle öğreniyoruz: Hukukun üstünlüğü, kuvvetler ayrılığı, yargı bağımsızlığı gibi felsefi kavramlar…
Ve akıl almaz bir miktar olan “128 milyar dolar”ın erimesiyle de Merkez Bankası’nın bağımsızlığının ne demek olduğunu öğreniyoruz.
Başbakan Erdoğan Merkez Bankası’na karşı 2014’ten itibaren kamuoyu önünde cephe almış, “faizci” diye suçlamıştı. Ben de 4 Haziran 2014 günlü yazımdan bu yana Merkez Bankası’nın bağımsızlığını savunuyorum.
TCMB’NIN BAĞIMSIZLIĞI
İktidar tabanından hayli tepkiler gelirdi: Devlet içinde bağımsız kurum mu olurdu?.. Milli irade Merkez Bankasına söz geçiremeyecek miydi?..
Numan Kurtulmuş da şöyle diyordu:
“Askeri vesayet büyük ölçüde kalktı, sıra Merkez Bankası, üst kurul ve yargı vesayetine geldi…Araçsal bağımsızlığa eyvallah, ama hükümet başka telden Merkez Bankası başka telden çalarsa bunun adı araçsal bağımsızlık olmaz. TC Merkez Bankası A.Ş. bağımsız olsun, peki TC devletinin bağımsızlığı ne olacak?” (Hürriyet, 23 Haziran 2014)
Egemenlik anlamındaki bağımsızlıkla, görev-yetki anlamındaki bağımsızlığı karıştıran söylemler kitlelerde çok itibar görüyor, oy da getiriyordu.
Çünkü sermaye birikimin çok yetersiz olduğu ülkemizde herkesin düşük faizli krediye ihtiyacı vardır. Ama kaynak yaratmak yerine emirle ucuz kredi dağıtınca ekonomik kriz oluyor.
İktisadın temel kurallarını da biz böyle yaşayarak öğreniyoruz.
2001 KANUNU
Bizde Merkez Bankası’nın bağımsızlığı Ecevit Hükümeti zamanında 2001 yılında kanunla getirildi. O yıldan itibaren Süreyya Serdengeçti, Durmuş Yılmaz ve Erdem Başçı, kanun gereği 5’er yıl süreyle başkan olarak başarıyla görev yaptılar.
Aynı kanuna göre bankanın bütün yönetim kadrosu banka içinde belli süreler tecrübe kazanmış isimlerden atanırdı. Böylece Merkez Bankası’nın iç kuralları, çalışma usulleri, kurumsal kültürü, etik değerleri atamalara ve işlemlere yön verirdi.
Bu durum Merkez Bankamıza itibar ve güvenilirlik kazandırıyordu.
Bütün işlemler şeffaftı, kamuya açıktı. Olağandışı işlemler olmaz, “arka bahçe işlemleri” hayal bile edilmezdi.
Durmuş Yılmaz’ın Euromoney tarafından 2009’da “yılın merkez bankası başkanı” seçildiğini belirtmeliyim.
CB SİSTEMİNDE
Merkez Bankası bu yetkilerle siyasi baskılara direnebiliyordu. Fakat OHAL döneminde, 2017’de 375 Sayılı KHK ve 2018’de de 703 Sayılı KHK ile Merkez Bankası Kanununda değişiklikler yapıldı. CB sisteminde “kurumsal hedeflere ulaşılamaması” gerekçesiyle Cumhurbaşkanına istediği an banka yöneticilerini değiştirme ve banka dışından yönetici atama yetkileri verildi.
Ve, TCMB geleneklerini sürdürmek isteyen Murat Çetinkaya “laf dinlemediği” için 6 Temmuz 2019’da görevden alındı, Murat Uysal getirildi.
Murat Uysal 7 Kasım 2020’de görevden alındı Naci Ağbal getirildi.
Naci Ağbal 20 Mart 2021’de görevden alındı, Şahap Kavcıoğlu getirildi...
Yirmi ayda dört başkan!
TCMB yönetiminde istikrarın nasıl bozulduğunu görüyorsunuz değil mi?
Tabii bütün bu tasarruflara “faiz sebeptir” söylemi eşlik etti… Ve…
Merkez Bankası’nın yönetsel ya da araçsal bağımsızlığı KHK’larla ortadan kaldırılınca, Merkez Bankacılığının kurallarına, geleneklerine, yöntemlerine, mantığına aykırı işlemler yapılabilir, yaptırılabilir oldu.
NELER YAPILDI?
İşte, Merkez Bankası ile Hazine arasındaki “Protokol”de 26 Kasım 2018’de değişiklik yaparak ve de Merkez Bankası’nı da “muhabir banka” sıfatıyla devreye sokarak “128 milyar dolar”ı tüketti…
Madem döviz satacaktı niye banka usulüne uygun “ihale” açılmadı da milyarlarca dolar Hazine ve Maliye’den dolaştırılarak, Ziraat Bankası’nda da ihale açılmadan dövizler satıldı?
İyi Partili Prof. İsmail Tatlıoğlu, bu şekilde, “dövizleri denetlenemeyen bir alana çıkarıp orada satış işlemleri gerçekleşti” diyor…
Baş sorun şeffaflık ve denetim dışı işlem yapılmasıdır; hem de milyarlarca dolar!
Bugün Hazine ve Maliye Bakanı Lütfi Elvan “kasım ayından beri bu yöntemi uygulamıyoruz” diyor! Sayın Bakan bu sözleriyle o “yöntem”in ne kadar yanlış, ne kadar şüphe verici olduğunu söylemiş olmuyor mu?
Merkez Bankası’na bağımsızlık kazandıran 2001 Kanunu değişmeseydi, bankanın bağımsızlığı devam etseydi bunlar yaptırılabilir miydi?
Görüyor musunuz, devlet yönetiminde “kurallar ve kurumlar” ne kadar önemli!
23/04/2021 00:21
128 milyar dolar neyi anlatıyor?
148
Cumhurbaşkanı Erdoğan “128 milyar dolar” konusundaki iddialara karşı ayrıntılı bir konuşma yaptı. Merkez Bankacılığı tecrübesi olanlar dahil, iktisatçılar cevaben eleştirel açıklamalarda bulundular. Ben iktisatçı gözüyle değil “sistemin işleyişi” açısından bakacağım.
Evvela Cumhurbaşkanı, Merkez Bankası’ndan 128, hatta 165 milyar dolar çıkmış olduğunu kabul etti. Bu para dört yere harcanmış: Dış ticaret açığını, parasına yurt dışına çıkaranların döviz talebini, vatandaşın döviz satın almasını ve özel sektörün döviz borçlarını ödemesini karşılamak için kullanılmış…
Biz “sistem”in nasıl bozulduğuna bakalım.
‘KURMUŞ, MURMUŞ HİKAYE’
Türkiye, sanayi yatırımlarını ihmal ettiği ve faizi emirle bastırdığı için TL’nin değer kaybı ve döviz darlığı sorunuyla karşılaşmıştı. Erdoğan 2018 başlarında “yastık altı döviz ve altınlarınızı bankaya yatırın” çağrısı yapıyordu.
Erzurum konuşmasında “kurmuş, muşmuş bunlar hikaye” diyerek dövizin tırmanışını kitlelere önemsiz göstermek istiyordu. (26 Mayıs 2018)
Halbuki dövizin pahalanması bütün ithalatın pahalanması, fiyatların yükselmesi yani enflasyon demektir.
Olayların akışına bakalım:
10 Temmuz 2018: Berat Albayrak, görevden uzaklaştırılan Mehmet Şimşek yerine Hazine ve Maliye Bakanı oldu. Dolar 4.53 TL idi.
İhracat yetersiz kaldığı, hükümet yüksek faizle para sıkılaştırmasına gitmediği için döviz sıkıntısı artıyordu. Dolar 7 lirayı buldu, Trump’ın tehdidi ile 8 liraya fırladı. Rahip Brunson’ın tahliyesi ateşi biraz düşürdü.
27 Kasım 2018: Hazine ve Maliye Bakanlığı Merkez Bankası’yla olan protokolü değiştirdi, iktisatçı Kerim Rota’nın ifadesiyle, “Merkez Bankası, rezerv yönetme yetkisini bu protokolle Bakanlığa devretti…
Ocak 2019: Merkez Bankası rezervlerinden bu protokole göre döviz sarfetmeye başlandı. Piyasada yapay bir rahatlama yaratıldı. Bu ortamda Martta mahalli seçimler, Haziran’da İstanbul’da ikinci defa mahalli seçimler yapıldı. İktidar kayıpla çıktı ama piyasaya dolar sürülmeseydi kayıp daha büyük olacaktı.
En önemli sistem sorunu bağımsız Merkez Bankası’nın rezerv yönetme yetkisini Hazine ve Maliye Bakanlığına devretmesidir…
KANUN NE DİYOR?
Halbuki 2001 tarihli Merkez Bankası kanununa göre, “Merkez Bankası, para politikasının uygulanmasında tek yetkili ve sorumludur.” (madde 4)
Döviz satma yetkisini protokolle Bakanlığa devretmesi kesinlikle kanuna aykırıdır. Fakat Merkez Bankası, “laf dinler” duruma getirildiği için, bu yetki devri yapıldı! İktidar oylarını sürdürmek Merkez Bankası’nın rezervlerini kullanarak yapay bir ucuz döviz ve ucuz faiz ortamı yarattı. Berat Albayrak’ın deyimiyle “dolar düştü beş liraya” süreci...
Devlet parasını yurt dışına çıkaranlara, tasarruflarını TL’den dolara çevirenlere Merkez Bankası kaynaklarını eriterek ucuz dolar vermiş oldu!
Diğer kaynaklar tüketildiği için pandemi sürecinde Merkez Bankası’nın net rezervleri eksi 65 milyar dolara kadar düştü!
Şimdi, Merkez Bankası’nın ihtiyat akçesine ve rezervlerine ihtiyacımız olursa, ne yapacağız, ben bilmiyorum.
NEDEN BAĞIMSIZ?
Bu akıl almaz büyüklükteki olay, bize “sistem”in ne kadar önemli olduğunu gösteriyor. Siyasetçilerin seçim kazanma hırsıyla Merkez Bankası kaynaklarına el atarak makro dengeleri bozması iktisat tarihinin önemli bir olayıdır. İktisatçılar Finn Kydland ve Edward Prescott bunu ekonometrik olarak kanıtladılar ve Nobel iktisat ödülü kazandılar.
Bunun üzerine Merkez Bankası’nın bağımsızlığı fikri dünyada güçlendi: Politikacılar evet hedef belirlemeli ama para politikasını, yanı, kur, faiz, emisyon meselelerini “tek yetkili olarak” bağımsız Merkez Bankaları yürütmeli.
Böylece siyasetin seçim hesapları yerine, Merkez Bankalarının orta ve uzun vadeli teknik politikaları para politikasına yön verir. İşte dünyada faiz ve enflasyon sorunu kalmadı!
Bizde ise patladı!
Modern demokraside “milli irade” anayasayla, kuvvetler ayrılığıyla, kurumlarla, kurallarla sınırlı olarak ülkeyi yönetir. Merkez Bankaları “laf dinlemeyerek” ekonomik istikrara hizmet ederler.
Merkez Bankası Kanunu’nu KHK’larla değiştirip “laf dinler” hale getirmenin faturasını, uzun yılların birikimi olan Merkez Bankası yedek akçesini ve rezervlerini tüketerek ödüyoruz.
25/04/2021 00:23
Erol Güngör’de düşünme hürriyeti
72
"Fikir hürriyeti konusunda hiçbir sınırlamaya taraftan değilim... Fikir daima serbestlik, esneklik ve açıklık ister! Partizanlığın olduğu yerde fikir olmaz... Düşünce daima gelişmeye açık tutulmalıdır..."
"Aydınlar en cazip ve makul görünen şeyleri bile kolay kabul etmezler… Frenklerin espirit ctirique dedikleri bu ihtiyatlı ve tenkitçi tavrı kaybeden bir aydın artık ruhları karartmaktan başka işe yaramaz."
"İslam aydınlarının kendilerini yıpratan, enerjilerini büyük ölçüde boşa çıkaran siyaset çekişmelerinden mümkün olduğu kadar uzakta kalmaları, günlük hadiselere tepeden bakarak kalıcı çözümler üzerinde kafa yormaları gerekiyor."
Merhum Erol Güngör’ü vefatının 38. Yıldönümündeyiz. 24 Nisan 1983’te, 44 yaşında, en verimli çağında kalpten vefat etmişti. Ziya Gökalp’in vefatında Yahya Kemal’in söylediği, Erol Güngör’ün vefatı için de doğrudur: "Bir radyum olan beyin söndü."
Fikirlerin partizanlık seviyesine düştüğü günümüzde Erol Güngör gibi partiler-üstü bir sosyolog ve düşünürü hatırlamak fevkalade bir ihtiyaçtır.
Güngör daima fikirlerin kalitesine baktı; sloganlardan fanatizmden kaygı duydu. 1974 yılında felsefeci Hilmi Ziya Ülken vefat ettiğinde çok önemli bir makale yazdı. Artık Hilmi Ziya’nın eskisi kadar okunmamasından yakındı. 1960’larda ve 1970’lerde “maalesef, Türkiye’de fikir yerine ideolojiler ve siyasî sloganlar tam hakimiyetini kurmuş” olduğunu belirten Güngör şöyle diyordu:
"Yeni nesiller sadece bedenî çalışmadan değil, zihnî çalışmadan da kaçıyorlar; eğitim yerine diploma, teori yerine reçete, kitap yerine broşür istiyorlar."1
Bugün fikir hayatımız nasıl? Bunu görmek için Erol Güngör’ün fikir kalitesine bakmak gerekir.
Erol Güngör kendi milliyetçiliğini Ziya Gökalp ve Mümtaz Turhan çizgisinde “sosyal bilimlere dayalı milliyetçilik” olarak tarif etmiştir. Hayallere, hamasete değil, “Türkiye’nin kültürü ve sosyal yapısı üzerinde temellenmiş bir milliyetçilik anlayışı"dır bu. 2
Milliyetçiliğe siyaset ve parti gözlüğüyle değil, “sosyal bilimler” gözlüğüyle bakmak…
HÜR DÜŞÜNCE VE SİYASET
Erol Güngör, vefatından bir yıl evvel genç Lütfi Şehsuvaroğlu’na verdiği mülakatta kendi fikir hayatını özetledi, çok önemli uyarılarda da bulundu:
"Fikir hürriyeti konusunda hiçbir sınırlamaya taraftan değilim... Fikir daima serbestlik, esneklik ve açıklık ister! Partizanlığın olduğu yerde fikir olmaz… Düşünce daima gelişmeye açık tutulmalıdır… Bunun için de dürüstlük, esneklik ve müsamaha ile hareket edilmesi şarttır. Gerçekten fikir sahibi olanlar bunun ne demek olduğunu çok iyi bilir; fikir adamı olmayanlara anlatmak ise hemen hemen imkansızdır." 3
Dış baskılara karşı düşünce hürriyeti, ama düşünmenin kendisinin de hür olması! Siyaset ayrı bir sahadır. Fikir sahasında ise düşünen bir beyin kendini parti emrine verebilir mi? Vefatından iki yıl önce Erol Hoca şöyle yazmıştı:
"Aydın olmanın gerektirdiği zihin disiplinini korumak isteyen kimse herkesin koşuşturduğu yere gözü kapalı dalacak yerde, sakin bir köşeye çekilerek bütün bu olup bitenlerin neden ibaret bulunduğunu düşünmeye çalışır. İyice bilir ki kendisi de kalabalığa karışıp kaybolduğu takdirde insanlara iyilik değil kötülük etmiş olur.
Aydınların pek çok şey karşısında menfi ve muhalif görünmelerinin esas sebebi işte budur. En cazip ve makul görünen şeyleri bile kolay kabul etmezler. Her şeyin ilk anda göze görülmeyen mazurlarını araştırırlar. Frenklerin espirit ctirique dedikleri bu ihtiyatlı ve tenkitçi tavrı kaybeden bir aydın artık ruhları karartmaktan başka işe yaramaz."
Hatta merhum Güngör, aynı yazısında, arkadaşlarından politikaya giren, parti disiplinine uyan akademisyenlerle arasının açıldığını bile anlatıyor:
"Aramızdan politika hayatına giren ve bir parti mensubu olan meslektaşlarımızla çok defa aramızın açılmasında bu tavır farkının önemli rolü vardır. Yahya Kemal’in hatıralarını okuyanlar, Ziya Gökalp gibi âlim ve faziletli bir insanın bile İttihat ve Terakki fırkasındaki rolü yüzünden bazen nasıl zihin esnekliğini kaybettiğini, hatalı yolda ısrar ettiğini görürler."4
Erol Güngör doğal olarak MHP camiasında çok okunurdu. MHP’ye fikren yakındı. Fakat “partizanlığın olduğu yerde fikir olmaz” diyen Güngör ‘partili’ olmadı. Onu hiçbir MHP toplantısında, MHP’li akademisyenlerin toplantılarında bile görmedim. Bana da parti faaliyetlerini bırakıp kendimi araştırmalara vermemi tavsiye ederdi.
Siyasal İslamcılığın da İslam düşüncesini kısırlaştırdığını çok erken görmüştür. “Medeniyeti politikacılar yaratmaz, medeniyet âlimlerle ve sanatkarların işidir” diyen Güngör İslam’ı siyasete bağlayanları şöyle uyarmıştır:
"İslam aydınlarının kendilerini yıpratan, enerjilerini büyük ölçüde boşa çıkaran siyaset çekişmelerinden mümkün olduğu kadar uzakta kalmaları, günlük hadiselere tepeden bakarak kalıcı çözümler üzerinde kafa yormaları gerekiyor. Herhalde bu davaya en büyük kötülüğü yapanlar, onu günlük siyaset kavgalarında taraflardan biri haline sokmaya kalkanlardır… İslam’ı kendi fırkalarının (partilerinin), kendi tefrikalarının doktrini halinde göstermek gibi sonu nereye varacağı bilinmeyen bir vebali temsil ediyorlar demektir." 5
Bu noktada üstad Cemil Meriç’in yazdıklarını da hatırlatmak isterim:
"Neden İşçi Partisi’ne girmiyorsun? Girmem, çünkü benim yerim kütüphane. Ben ışık arayan, aydınlanmak ve aydınlatmak isteyen bir insanım. Politikanın kurtarıcılığına inanmıyorum."6
Günümüzde benim de gözlemimdir; "partiler kendi fikirlerini boğuyor." 7
MİLLİYETÇİ EROL GÜNGÖR
Tarihe sosyal bilimler gözüyle bakan Erol Güngör’de milliyetçilik anlayışının ağırlık noktası, Osmanlı tarihidir. Zira "Osmanlı imparatorluğunu iyi anlamadan Türk milletini iyi anlamaya imkan yoktur." 8
Neden?
Zamanın akışında kendimize daha yakın hissettiğimiz, Mehter marşlarını coşkuyla dinlediğimiz için mi? Osmanlı fetihleri hâlâ bize heyecan verdiği için mi? Böyle kültürel sebepler var fakat asıl sebebin ne olduğunu merhum Güngör şöyle anlatıyor:
"Osmanoğullarının siyasi dehası olmasaydı belki Anadolu Türk devleti de tıpkı Cengiz imparatorluğu veya Timur Bey’in imparatorluğu gibi dağılıp gidecekti ve belki biz bugün doğuda kalan amca çocuklarımızın kaderini paylaşacaktık." 9
Cengiz ve Timur’dan, göçebe imparatorluklarından geriye pek bir şey kalmadı. Halbuki Osmanlı bir yerleşik medeniyetti; Türkiye Cumhuriyeti’ne devlet devretti, kurumlar devretti. Türkiye Cumhuriyeti’nin bütün temel kurumlarının altında bir Osmanlı sultanının tuğrası vardır: Ordu, Meclis, adliye teşkilatı, Yargıtay, Danıştay, Sayıştay, Maarif... Tanzimat’ın kurduğu bu müesseselerin de temelinde ferman ve kanunnameler, yani “kurumlaşmış devlet” bulunmaktadır.
Erol Güngör tarihe bakışında "müesseseler"in bu büyük önemini vurgulamış, İngiltere ile mukayese etmiştir.10
Kurumlaşma tarihimizde Tanzimat’ın yeri çok önemlidir. Bizde inkılapçılar, solcular ve muhafazakârlar kendi açılarından Tanzimat’ı yerden yere vururlar. Erol Güngör ise şöyle diyor:
"Bizim Batılılaşma zaruretini (zorunluluğunu) hissedişimiz Tanzimat’tan da önce başlamıştır; Tanzimatçılar bu kaçınılmaz gidişin belli bir halkısını teşkil ederler... Batı’yı anlamakta kusurları olduğu söylenebilir, kendi şahsiyetlerinin birtakım kusurlarla sakat olduğu da söylenebilir. Fakat genel siyaset ve istikametleri hususunda onları ağır bir şekilde suçlamanın hiçbir manası yoktur..."11
Bugün siyasetin dilindeki hamasetten ne kadar farklı bir Osmanlı anlayışı, değil mi?
Düşüncenin evrimini Erol Güngör’ün şu satırlarında görebiliriz:
"Lisedeki milliyetçilik anlayışımla şimdiki arasında büyük bir fark vardır. Bir ilim disiplininden geçmiş olmak, yaş ve tecrübe, bilgi ve özellikle Batı ile temas insanı büyük ölçüde değiştiriyor." 12
Bu gelişimin yönü elbette demokrat, dünyaya açık ve “sosyal bilimlere dayalı” bir milliyetçi muhafazakarlıktır. 21. yüzyıl Türkiye’sinde ise miting meydanları hala “lisedeki milliyetçilik” heyecanlarıyla coşuyor.
Tabii bu meselenin en önemli yönü, tarih yazımıdır. Erol Hoca hamasete değil, soğukkanlı ve objektif bilgilere dayalı bir tarih yazımını savunuyordu:
"Tarih araştırmalarının süratle ilerlediği günümüzde objektif tarihin gerçeklerini bir tarafa bırakarak iyi veya kötü maksatlara hizmet edecek tarih görüşleri hiçbir geçerlik kazanamaz. Bunun yanlışlığı kısa zamanda meydana çıkınca, başlangıçta güdülen gayenin tam aksiyle karşılaşmak pek muhtemeldir...
Sağlam bir tarih şuuru verebilmek objektif tarih olaylarıyla sübjektif tarih anlayışını mümkün olduğu kadar birbirine yaklaştırmakla başarılabilecek bir iştir." 13
Erol Güngör geçmişe hayranlıkla bakma konusunda "müzeler güzeldir ama hayatın dışındadır" diye uyarıda bulunur.
Rahmetli Güngör bu satırları 1930’lardeki resmi tarih tezini eleştirmek için kaleme almıştı. İşte, 1930’ların "tarih tezi", bugünlere hiçbir akademik miras bırakmadan geçti gitti.
MUHAFAZAKÂR EROL GÜNGÖR
İnanmış bir Müslüman olan merhum Güngör’ün son iki eseri, İslami konular açısından fevkalade önemlidir: Biri İslam’ın Bugünkü Meseleleri, öbürü İslam Tasavvufunun Meseleleri. 14
Demek ki, İslam’ın "meseleleri", sorunları vardır, araştırılmalı, tartışılmalıdır. Mümtaz Turhan’nın talebesi olan Erol Güngör, “ilmi düşünce içinde zaman zaman dine aykırı görüşlerin belirtilmesi, hatta doğrudan doğruya din aleyhine teorilerin ortaya atılması Müslümanları rahatsız etmemelidir” diye yazar.14 Bugün din âlimlerinin "dinin ezeli ve ebedi değerlerini modern insana nasıl verebileceğini iyi bilmek zorunda" olduklarını vurgular; Âkif’nin "asrın idrakine söyletmeliyiz İslam’ı" mısraındaki gibi…
İslam’ın meseleleri arasında fıkıh ya da İslam hukuku bilhassa önemlidir. İslam hukukuna "sosyal tarih açısından” bakan Güngör’ün belirttiği gibi 16. yüzyıla kadar İslam hukuku “o çağlarda mevcut bütün hukuk sistemlerinden daha üstün" durumdaydı fakat:
"İslam dünyasındaki hukuk hareketleri modern hayata yetişememiştir. İslam cemiyeti elindeki hukuk kaynaklarını kullanacak yetişmiş insan gücüne bile sahip değildi. Bu gerilemenin üzücü neticeleri Mecelle mukaddimesinde de açıkta ifade edilmiştir." 15
Bu gerçeklere dikkat çeken Erol Güngör yaygın popüler muhafazakâr söylemden ayırılarak şu tespitini de belirtir:
"İslam ülkeleri Batı medeniyetine intibak etmek zorunda idiler. Bunun için neyi -doğru veya yanlış- zaruri ve acil gördülerse onu yaptılar..." 16
Fıkıh 19. Yüzyıldaki devletin ihtiyaçların karşılamanın gerisinde kaldığı içindir ki Tanzimatçılar Batı’dan kurumlar ve kanunlar aldılar… Kaldı ki, "İslam hukukunun bir ‘devlet hukuku’ olduğu söylenemez; daha ziyade hukukçular hukukuydu." 17
Muhafazakâr Güngör’ün diğer önemli bir konusu "inkılapçılık" eleştirisidir. Fakat çağdaşlaşmayı savunur.
Güngör “inkılab”ı eleştirirken aslında radikalizmi ve otoritarizmi eleştirir; devlet gücünü kullanarak toplum mühendisliği yapılmasını eleştirir. Bu yönüyle muhafazakâr filozof Edmond Burke ile aynı perspektife sahiptir.
Erol Hoca’nın dil ve tarih inkılaplarını eleştirirken kaleme aldığı şu satırlar yeterince aydınlatıcıdır:
"En kıymetli yıllarımızı Batı medeniyetini ve kültürünü öğrenmek yerine bu medeniyetin uzak geçmişte hep Türkler tarafından yaratıldığını ispat etmekle geçirdik... Matematik kelimesinin Türkçe ‘matlamak’ kelimesinden geldiğini keşfetmek gibi!" 18
Bizde inkılaplara ilerici-gerici gözlüğünden bakılması, hem modernleşme zorunluğunun anlaşılmasını, hem otoriter radikalizmin yarattığı travmaların görülmesini engelleyen bir zihin darlığı oluşturdu.
Bugün neredeyse tamamen siyasallaşmış milliyetçilik ve muhafazakarlık söylemlerinden çok farklı olarak, merhum Erol Güngör’ün sorgulayan, araştıran, sorunları ortaya koyan, çözümler düşünen ve siyasi hiyerarşi kabul etmeyen düşünce mirasına ne kadar muhtaç olduğumuzu söylemeye ihtiyaç var mı?
Yüksel Taşkın’ın Erol Güngör’ün "ilim adamı" vasfını ve "milliyetçi muhafazakâr ortodoksiyi aşma” girişimini vurgulaması gerçekçi bir tespittir.19
Hayatının en verimli çağında, 44 yaşında kaybettiğimiz merhum Erol Güngör ağabeyimi, hocamı rahmetle ve derin bir hürmetle anıyorum.
KAYNAKÇA
1- Doç. Dr. Erol Güngör, “Hilmi Ziya Ülken” için, Ortadoğu, 16 Haziran 1974.
2- Erol Güngör, Türk Kültürü ve Milliyetçilik, Ötüken Yayınları 1976, s. 20.
3- Erol Güngör, Töre Haziran 1983’ten Sosyal Meseleler ve Aydınlar, s. 477-478.
4- Erol Güngör, Yeni Sözcü, 5 Nisan 1981’den Sosyal Meseleler ve Aydınlar, Ötüken Yayınları, İstanbul 1993, s. 374.
5- Erol Güngör, İslam’ın Bugünkü Meseleleri, Ötüken Yayınları 2006, s.209-210.
6- Cemil Meriç, Jurnal, 26.1.1963’den Bu ülke, İletişim Yayınları2018, s. 50.
7- Karar, 17 Mayıs 2020.
8- Erol Güngör, Sosyal Meseleler ve Aydınlar, Ötüken Yayınları, İstanbul 1993, s. 421.
9- Erol Güngör, Türk Kültürü ve Milliyetçilik, İstanbul 1975, s. 139.
10- Aynı eser, s. 143.
11- Erol Güngör, Dünden Bugünden, Mayaş Yayınları, Ankara 1982, s. 23, makalenin tümü için bkz. s. 19-25
12- Erol Güngör, Sosyal Meseleler ve Aydınlar, 474
13- Erol Güngör, Kültür Değişmesi ve Milliyetçilik, Ankara 1980, s. 67-68.
14- Erol Güngör, İslam’ın Bugünkü Meseleleri, Ötüken Yayınları, İstanbul 2006, s. 208.
15- Erol Güngör, İslam’ın Bugünkü Meseleleri, s. 86-87.
16- A.g.e. s. 89.
17- Erol Güngör, İslam’ın Bugünkü Meseleleri, s. 83.
18- Erol Güngör, Sosyal Meseleler ve Aydınlar, s. 300
19- Yüksel Taşkın, Milliyetçi Muhafazakar Entelijansiya, İletişim Yayınları 2007, s. 179 vd.
26/04/2021 02:12
Kurumlar düzgün işleseydi, ‘128 milyar dolar’ yaşanmazdı
75
Merkez Bankası eski Başekonomisti Hakan Kara, Taha Akyol’un sorularını cevapladı.
Siz faizde 100 baz puan artışın isabetli olacağını söylemiştiniz ama Merkez Bankası faiz oranını değiştirmedi. Neden öyle söylemiştiniz?
Nisan PPK toplantısı öncesinde Merkez Bankasının 100 baz puan artırması ve gerekirse daha da sıkılaştırılabileceği mesajını korumasının isabetli olacağını belirtmiştim. İkisi de yapılmadı. Bunu söylememin iki temel sebebi vardı.
Birincisi, karar öncesinde yaşananlar nedeniyle Merkez Bankasının araç bağımsızlığına dair endişelerin artmış olması, ikincisi ise mevcut talep ve maliyet koşullarının daha sıkı bir parasal duruş gerektirmesiydi. Özellikle “gerekirse daha da sıkılaştırırız” mesajının metinden çıkması riskli oldu. Bu bedava bir kasko sigortasını yaptırmayı reddetmeye benziyor. Mevcut riskler karşısında TL’yi korumasız bırakıyor. İlerde kaskoyu daha pahalı fiyattan almak, yani daha fazla faiz artırmak zorunda kalabilirsiniz.
BANKANIN YENİ YÖNETİMİ
Faizi değiştirmeyen Merkez Bankası enflasyonla mücadele kararlığında Naci Ağbal kadar güven veriyor mu? Bankanın iletişimi nasıl? TV kanallarından verilen son mesajları nasıl buldunuz?
Son bir ay içindeki gelişmelere baktığımızda TCMB’nin iletişim konusunda kafasının net olmadığını görebiliyoruz. Yeni yönetimin iletişimi kısa süre içinde önemli değişimler gösterdi. Arada gelgitler söz konusu. Bir mülakatta fiyat istikrarı ifadesi iletişimden çıkarıldı, sonra başka bir konuşmada tekrar eklendi.
Gerekirse faiz artırırız ifadesi yatırımcı toplantısında yer aldı, son kararda tekrar çıkarıldı. Belli ki bir faiz indirim arzusu vardı fakat piyasa tepkisi nedeniyle ertelenmek durumunda kalındı. Bu indirim isteğinin iktisadi temellerce desteklenmemesi iletişimde zorluklar yaratıyor. Televizyon kanallarında canlı yayında verilen son mesajlar ise para politikası iletişiminden ziyade finansal okuryazarlığı olmayan kesimi hedefleyen bir algı yönetimi niteliğindeydi.
KURUMLAR DÜZGÜN İŞLESEYDİ
TCBM, 2001’de kanunla araçsal bağımsızlık kazandı. 2017’de KHK’larla yapılan değişiklikler müdahalenin yolunu açtı. Bu yapılmayıp bağımsızlığı devam ediyor olsaydı “128 milyar dolar” olayı olur muydu?
Büyük ihtimalle olmazdı. Fakat konuyu Merkez Bankası başkanlarının görevden alınma sürecine indirgememek lazım. Asıl sorun ülkenin kaynaklarının kısa vadeli kazanımlar için harcanması ve sistemin buna izin vermesi. Bunu sınırlayacak bir kurumsal yapı/kontrol mekanizmasının olmaması. 128 milyar dolar konusunu bu perspektiften değerlendirmek lazım. Şu anda rezervler çok gündemde. Öte yandan, iktisadi politikalara genel olarak baktığımızda aslında kısa vadede durumu idare etmek için devreye sokulmuş fakat gelecek nesillere önemli maliyet getiren daha birçok farklı uygulama var.
KÖİ projeleri kapsamında verilen taahhütler, kamunun döviz cinsi iç borçlanmasının artması, bütçe kaynakları yerine İşsizlik Sigortası Fonunun kullanılması, kredi olanaklarının zorlanarak finansal istikrarın riske atılması, enflasyonla mücadelenin ertelenmesi… Bunların hepsi günü kurtarmak pahasına gelecekteki refahı feda etmek anlamına geliyor. Finansal okuryazarlık yüksek olmadığı için maalesef bu yaklaşım kısa vadede prim yapabiliyor. Kurumların düzgün işlediği, karar alma sürecinde güç ve denge mekanizmalarının tesis edildiği bir dünyada bütün bunlar yaşanmazdı.
SORUMLULUK MUĞLAKLAŞTI
Siz nasıl görüyorsunuz “128 milyar dolar” olayını? MB’nin 2017’de Hazine ile protokol yapması, muhabir banka üzerinde döviz satması normal mi?
Protokole ve işlemlerin nasıl yapıldığına dair detaylı bilgi verilmeden bu soruyu yanıtlamak zor fakat birçok yönden sıkıntılı bir durum olduğunu ifade etmek mümkün. Döviz müdahalesinin doğası gereği dar bir çevrede yüksek gizlilikle yapılması gerekiyor. Merkez Bankası’nda bu işler yapılırken görev zinciri bellidir. Bir hata veya suiistimal olduğunda kim sorumludur, kim hesap verir bunlar tanımlanmıştır.
Uzmandan müdüre, genel müdürden başkana giden bir kontrol mekanizması mevcuttur. Döviz müdahalesinin tamamen Merkez Bankası’nın dışına çıkarılması sorumluluğun muğlaklaşması anlamına geliyor. Kimin hangi kur seviyesini savunduğu, talimatların nereden geldiği, kararların nasıl alındığı, süreçten kaç kişinin ve kimlerin haberdar olduğu konularının net olmaması sıkıntılı konular.
DIŞ ŞOKLARA SAVUNMASIZ
İktisat politikası tasarımı açısından geçtiğimiz yıl uygulanan politikaları nasıl değerlendirirsiniz?
Nereden bakarsanız bakın sorunlu bir politika. Bir yandan Merkez Bankası’nı faiz indirmeye zorlarken diğer yandan kamu bankaları aracılığıyla aşırı kredi genişlemesi yapıyorsunuz. Üstelik bunu dünyanın en yüksek enflasyonlarından birine sahip bir ülkede gerçekleştiriyorsunuz. Bunu yapınca da haliyle insanlar paralarının satın alma gücünü korumak için dövize ve altına geçiyor, cari açık ve sermaye çıkışı artıyor.
Sonra da kendi yarattığınız aşırı döviz talebini Merkez Bankası’nın rezervlerinden hesapsızca karşılayarak ülkeyi dış şoklara karşı savunmasız hale getiriyorsunuz. Bunun üzerine riskiniz artıp paranızdan kaçış hızlanınca da son dakikaya kadar rezerv satmaya devam ediyorsunuz. Akıl almaz bir politika bileşimi... İnanın bir akademisyen ve eski bir merkez bankacı olarak katıldığım uluslararası platformlarda bu konuda soru geldiğinde ülkem adına hicap duyuyorum.
PANDEMİ DÖNEMİNDE
Kovid döneminde dünyada bütün ülkeler sıra dışı politikalar uygulamadı mı? Olağanüstü dönemlerin olağanüstü tedbirler gerektirdiği ifade ediliyor, siz ne düşünürsünüz?
Evet pandemi özel bir dönem, fakat bu dönemde riskleri bu kadar artırma pahasına pozitif büyümeye çalışmak ne kadar doğru bir politikaydı tartışılır. Kaldı ki büyüme rakamı her şey değil. Önemli olan kaliteli ve tabana yayılan bir büyüme sağlanması. 2020 yılında istihdam yaratan, yoksulluğu azaltan bir büyüme yaşanmadı çünkü krediyle şişirilen bir büyümeydi. Bu kadar para ve kredi saçmak yerine ihtiyacı olanın gelirini doğrudan bütçeden desteklemek daha anlamlı ve verimli bir politika olurdu. Bütçede bu imkân vardı.
Pandeminin ilk dönemlerinde iktisatçılar olarak konuya defalarca dikkat çektik. Dikkate alınsaydı ne bu kadar yüksek enflasyon ne de cari açık olurdu, rezervlerimiz de erimezdi. Belki birkaç puan küçülürdük ama gelecek nesillere de bu kadar yük bırakmamış olurduk. 2021 sonrasında için istihdam yaratan daha sağlıklı bir toparlanma yaşanabilirdi. Özetle, 128 milyar dolar satışını pandemiyle açıklamak son derece eksik bir bakış açıdır. Resmin bütününü görememektir.
REZERVLER KAÇ YILDA YERİNE KONULABİLİR?
MB rezervleri önemli mi? Nete mi brüte mi bakmak lazım? Bu miktarda bir rezerv nasıl ve ne kadar zamanda yerine konulabilir?
Merkez Bankası rezervleri zor günlerde kullanmak üzere bir güvencedir. Ülkeye borç verenler bu borcun geri ödenebileceğini görmek isterler, bunun için döviz rezervleri bir güvence işlevi görür. Ayrıca ani sermaye çıkışlarında döviz piyasasında sağlıksız fiyat oluşumlarını ve panik havasını engelleyebilmek için de rezerv gereklidir.
Özellikle küresel risklerin yüksek olduğu bir dünyada rezervlerin seviyesi, dış finansman şoklarına karşı dayanıklılığın artırılması ve finansal güvenliğin desteklenmesi bakımından önemlidir. Tabii rezerv biriktirmenin bir maliyeti var ama bunu sigorta primi gibi düşünebilirsiniz. Karşılığında zor zamanlarda kullanmak için bir kaynağınız olur.
Uluslararası standartlarda, dış borç ödeme yeterliliği konusunda brüt rezervlere bakılır. Fakat net rezervler de kamunun açık pozisyonu ve döviz likiditesi açısından önemlidir. Şokun niteliğine ve süresine bağlı olarak finansal stres dönemlerini atlatabilmek açısından net rezervlerin negatife geçmemesine de dikkat etmek gerekir.
Basitçe şöyle düşünebiliriz: şu anda bankalar döviz mevduatı ve dış borçlarının belirli bir oranında varlık rezerv tutuyor. Bu rezervler Merkez Bankası’na emanet olarak verilmiş. Ancak Merkez Bankası bu emanet rezervlerin bir kısmını harcamış. Bu ne demek? Allah korusun döviz mevduat çekilişi ve bankaların dış borçlarını çevirememesi durumunun aynı anda yaşanması halinde güvenle kullanacak miktarda rezervimiz bulunmuyor.
Net rezervleri eski seviyelerine getirmek için yaklaşık 80 milyar dolarlık döviz alımı yapmak lazım. Dolayısıyla, geçmiş dönem tecrübelerini de dikkate aldığımızda, rezervleri eski seviyeye getirmenin yıllar alacağını söyleyebiliriz. Her şeyin doğru yapıldığı varsayımı altında dahi en az 5 sene sürebilir. Şüphesiz bu süreçte belli bir fedakârlık da yapmak gerekecek çünkü rezerv biriktirmenin kolay bir yolu yok. Ya dış fazla vereceğiz, yani gelirimizden daha az harcayacağız; ya da uzun vadeli ve kaliteli sermaye çekmek için gereken reformları yapacağız. İkisi de zor ve meşakkatli işler.
BOZULMA NASIL BAŞLADI?
Ekonomi 2010’lara kadar iyi gidiyor, çok dış yatırım alıyordu. Bozulma ne zaman, hangi politikalarla başladı?
Bozulma zaman içinde kademeli oldu ama illa bir kırılma noktası tespit etmek gerekiyorsa 2013 yılının ikinci yarısına işaret edebiliriz. O döneme kadar dış kaynak girişinin güçlü olması hem enflasyonu hem de büyümeyi olumlu etkilemekteydi. 2013 ortalarında içerde ve dışarda yaşanan gelişmelerle sermaye girişleri yavaşladı.
Bir yandan verimlilik artışı da zayıflıyordu. Dolayısıyla büyüme sorunu yaşanmaya başlandı. 2016 sonlarından itibaren ise kamu bankaları üzerinden krediye dayalı büyüme stratejisine geçildi. Kurumların dengeleyici rolü giderek azaldıkça bu tarz riskli politika uygulamalarının önünde de bir engel kalmadı. Günü kurtarmaya çalışan ama gelecek nesillere önemli yük bırakan uygulamalar giderek artmaya başladı. 128 milyar dolar vakasını da bu yaklaşımın son halkası olarak düşünmek lazım.
NEDEN AYRILDINIZ?
Merkez Bankası’ndan ayrılmanızda rezerv satışlarının bu şekilde yapılmasının bir rolü var mıydı?
Şüphesiz arka kapılar ardında olup bitenler kurumsal aidiyet duygumuzu ciddi anlamda zayıflatmaya başlamıştı. Zaten 2019’da faiz indirimi başlarken pasif görevlere kaydırılmıştık. Onca emek verdiğiniz kurumunuzun akla durgunluk veren bir operasyonla itibarının bu şekilde hırpalanmasını içerden çaresizce izlemek tahammül edilecek bir durum değil. Dolayısıyla Bankadan ayrılma kararımda bu sürecin önemli rolü vardır diyebiliriz.
Sizce bu süreçte ülkenin en önemli kaybı ne oldu? 128 milyar mı?
Bana göre en az rezervlerin erimesi kadar önemli olan beşerî sermaye ve kurumsal kapasitedeki erime. Her şey onarılabilir fakat yetişmiş insan gücünü, ülkenin kurumlarını tekrar toparlamak kolay değil; en az 10-15 sene alıyor. Konunun bu tarafı bana en az rezervler kadar üzücü geliyor.
DIŞ YATIRIM GELİR Mİ?
Öngörülebilir bir gelecekte Türkiye’ye dış yatırım akışı bekliyor musunuz, neden?
Yeterli getiriyi verirseniz kısa vadeli sıcak para gelir fakat ihtiyacımız olan bu değil; daha kalıcı ve istikrarlı sermaye yatırımlarına ihtiyaç var. Kaliteli bir sermaye girişinin başlaması bu koşullarda zor. Uygulanan politikalarda öngörülebilirlik ve içsel tutarlılığın artması ve güvenin tesis edilmesi gerekiyor. Mevcut yapıda bugün her şey doğru yapılmaya başlansa dahi dış kaynağın istikrarlı bir şekilde geri gelmesi zaman alacaktır.
ÖNÜMÜZDEKİ FIRSATLAR
2022’de dünya ekonomisinde korona-sonrası patlama olacağı, Türkiye’nin de “yeni tedarik merkezleri” arasında yer alarak büyük atılım yapacağı görüşüne ne dersiniz?
Pandemi sürecinde tedarik odaklarında bir kayma ve yeniden yapılanma gereği açık bir şekilde hissedildi. İlk aşamada Avrupa ve Asya’da değer zincirinde kopmalar yaşanırken birçok şirketimiz aldığı siparişleri sorunsuz bir şekilde yerine getirme becerisiyle özellikle beyaz eşya ve otomotiv gibi sektörlerde pazar payını artırmayı başardı.
Bu süreçte bazı şirketler önemli yatırımlar da yapmaya başladı. Ancak mevcut konjonktürde oluşan riskler uzun vadeli planlama açısından engel teşkil etmekte. Yüksek enflasyon, artan borçlanma maliyeti, düşük öngörülebilirlik ve pandemi süreci yatırımları yavaşlatan faktörler.
Ülkemiz coğrafi konumu ve esnek üretim yapısıyla, pandemi sonrasında küresel üretim ağları ve tedarik zincirlerinde yaşanan dönüşümden kazançlı çıkabilme potansiyeline sahip. Bu noktada kimyasallar, otomotiv, cam ürünleri, demir çelik ve tekstil gibi sektörler ön plana çıkıyor.
Fakat bu süreci kalıcı bir kazanıma dönüştürmek için öncelikle makroekonomik istikrar ve buna eşlik eden ciddi bir planlama ve yatırım hamlesi gerekmekte. Doğru stratejik tasarım ile dört-beş yıl gibi bir sürede anlamlı bir altyapı oluşturulabilir. Bu konuda henüz planlı ve somut adımlar göremiyoruz. Elimizi çabuk tutmazsak fırsat penceresi kaçabilir.
27/04/2021 00:24
Biden ‘soykırım’ dedi...
111
ABD Başkanı Biden’ı elbette kınıyoruz, protesto ediyoruz ama ne yapacağımızı da akıllıca düşünmeliyiz.
Biden’ın “soykırım” kavramını kullanması Türkiye aleyhine tazminat davalarına, hatta toprak taleplerine yol açabilir mi? Bu, meselenin hukuki yönüdür.
Siyasi bakımdan ise dikkat etmemiz gereken husus, sürüklendiğimiz yalnızlıktır. Önceki yıllarda gerek Kongre’de gerek yürütmede Türkiye’yi kuvvetle savunanlar olurdu bu defa kimse yoktu!.. Ankara önleyici temaslar ve lobi faaliyetleri bile yapmadı; kimlerle görüşecekti ki?..
Önce hukuki duruma bakalım.
AİHM KARARI
İsviçre parlamentosu “Ermeni soykırımının reddi”ni suç sayan bir kanun çıkarmış, Doğu Perinçek oraya giderek açıkça “soykırım sözü yalandır” demek suretiyle bu ‘suç’u işlemiş, İsviçre mahkemesince mahkum edilmişti. Olay AİHM’ye gitti. AİHM’nin 17 Aralık 2013 günlü kararı, 21. Yüzyılda en önemli bir “fikir ve ifade hürriyeti” içtihadıdır. 147 paragraftan oluşan kararın burada sadece 116. ve 117. paragraflarının özetini vereceğim:
Soykırım kavramı kesinlikle hukukî bir kavramdır. 1948 tarihli Soykırım Sözleşmesi’nde ve Uluslararası Adalet Divanı’nın 1999 Ruanda kararında tanımlanmıştır. Dar bir şekilde tanımlanan, ayrıca kanıtlanması zor olan bir kavramdır. Toplumlarda ve siyasi çevrelerde oluşan kanaatler, hatta görüş birliği bile hukukî delil olamaz. (Prg 116)
*1915 olayları tarihi olaylardır. Tarihi araştırmalar tartışmalıdır, tartışmaya açıktır. Nihai sonuçlara ulaşmaya veya objektif kesin gerçekleri ifade etmeye pek imkan vermez. Holokost olayı gaz odaları gibi somut delillerle ve uluslararası mahkeme kararıyla ispatlanmıştır. 1915 olayları böyle değildir. Holokost’un inkarı suç sayılabilir ama 1915 olaylarının soykırım olmadığını söylemek suç sayılamaz. (Prg. 117)
ULUSLARARASI İÇTİHAT
Benzer şekilde, Fransa’nın “Küçük Adam”ı Sarkozi’nin çıkarttırdığı “Ermeni soykırımını inkar suçu” kanunu da Fransız Anayasa Konseyi tarafından fikir ve ifade hürriyetine aykırı bulunarak iptal edilmiştir. (28 Şubat 2012)
Alman ve İspanyol Anayasa Mahkemelerinin de bu yönde kararları vardır.
Hiçbir ülke “bizi bağlamaz” gibi laflar etmemiş, bu kararlar yönünde kanunlarını değiştirmişlerdir.
Demek ki uluslararası hukuka göre: Soykırımı inkar evet suç sayılabilir. Ama 1915 olayları kanıtlanmamıştır, tarihseldir, tarihî tartışmalarda objektif gerçeğin bulunması çok zordur. Soykırımın hukuken ispatı da çok zordur. Bu sebeple 1915 olayları için siyasi organların aldığı ‘soykırım’ kararlarına dayalı hukukî yaptırım uygulanamaz.
ABD’de Biden’dan önce bazı eyaletler ve Senato zaten 1915 olayları için “soykırım” kararları almıştı. Fakat bunlar, AİHM’nin belirttiği gibi siyasi kararlardır, yargı kararları ve kanıt değildir.
ABD’li Ermenilerin açacağı davalarda Türkiye’nin en önemli dayanağı, bu uluslararası hukuki içtihatlardır.
HUKUK VE DİPLOMASİ
ABD’de ailesi tehcire uğramış Ermeniler daha önce de Türkiye aleyhine ağır tazminat davaları açmışlardır. Fakat ABD yargısı “bu soykırım iddiasını ABD hükümeti kabul etmiyor” gerekçesiyle reddetmişlerdi.
Eski Washington Büyükelçimiz değerli diplomat Namık Tan’ın belirttiği gibi şimdi Türkiye’ye karşı tazminat davaları başlayacak ve Türkiye diplomasiyi ve hukuku iyi kullanamazsa “sonu kestirilemeyecek bir süreç” başlayabilecektir.
İktidar partizan davranışını bu milli davada terk etmeli, liyakatçe en saygın hukukçulardan, en yetkin diplomatlardan ve uzman tarihçilerden oluşan bir heyeti şimdiden kurmalıdır.
ABD evet AİHM çevresi dışındadır fakat ABD Yüksek Mahkemesi ve AİHM arasında etkileşim kuvvetli olduğu gibi çok defa içtihadî beraberlik de vardır.
Tabii hukuki savunma çok önemli ama yetmez. Türkiye’yi Orta Doğu’da, Doğu Akdeniz’de, Avrupa’da ve ABD’de yalnız bırakan politikalar yerine Türkiye Cumhuriyeti’nin geleneksel diplomasisine inandırıcı bir şekilde dönmeli, kaybettiği dost çevreleri yeniden kazanmalıyız.
Hukuken elimiz elbette güçlü ama dünyada çoook aşağılarda olan “hukuk devleti” itibarımızı yükseltmek zorundayız; öyle ki “hukuk” dediğimizde sözümüzün ağırlığı olsun diye.
Peki, 1915’te neler oldu? ABD senatosunun soykırım kararında Lozan’ı da içine alacak şekilde “1915-1923” söylemine yer verilmesi ne anlama geliyor?
Yarın yazacağım.
28/04/2021 00:04
Ey Amerika...
218
Yıllardan beni önlediğimiz “soykırım” sözünü neden bu dönemde Biden söyledi?
Bunun çeşitli sebepleri sayılabilir. Diplomat Naci Koru’nun şu tespiti son derece önemlidir:
“Türkiye’nin yalnızlığının yarattığı kırılganlığın dayattığı tepkisizlik hali ABD’ndeki siyaset yapıcıları tarafından iyi okunmuş ve hesaba katılmış görünmektedir.” (https://www.nacikoru.com/)
Eski Merkez Bankası baş ekonomisti Prof. Hakan Kara, “128 milyar dolar” vakasını anlatırken “ülkeyi dış şoklara karşı savunmasız hale getiriyorsunuz” demişti, bunu hiç akıldan çıkarmamak gerekir. (Karar, 26 Nisan)
Ey… zamanları çok gerilerde kaldı… Zaten o hesapsızlıklar yüzünden diplomaside de ekonomide de bugünkü durumdayız.
LOZAN’I DELMEK!
ABD Senatosu’nun soykırım kararı daha dikkat çekicidir. 12 Aralık 2019 tarihli bu kararda:
Osmanlı’da “1915-1923 arasında tahminen 1.5 milyon Ermeninin öldürüldüğü” kaydı var. Halbuki 3 Aralık 1920’de Kazım Karabekir’in imzaladığı Gümrü antlaşması ile taraflar arasındaki resmi savaş bile bitmişti. Senato kararındaki bu ifade fanatik Ermeni diyasporasının Lozan’ı da delmek için uydurduğu bir klişedir.
Bunun bir kıymeti yok. Hazin olan, bizde resmi ağızların Lozan’ı hırpalamasıdır.
Senato kararında, Hitler’in “Ermenilerin yok edilmesini kim hatırlıyor” dediği ve bunu örnek alarak Holokost’u yaptığı da yazılı. Tarihçi Heath Lowry arşivlerde bunun gösteren bir belge olmadığını kanıtladı. Tarihçi Guenter Lewy, Hitler’in bu sözünü yansıtan kağıdı Nürnberg Mahkemesi’nin belge olarak kabul etmediğini yazdı.
HUKUKUN ROLÜ
Senatolar, parlamentolar ne kadar yüzeysel kararlar alabiliyorlar, görüyorsunuz. Otuz kadar ülke parlamentosu ve Avrupa Parlamentosu da böyle kararlar aldı. Fakat Avrupa Birliği Adalet Divanı, bu kararların hukuki değil siyasi olduğunu karara bağladı. (29 Ekim 2004)
Dün de AİHM’nin aynı yöndeki kararını yazmıştım.
“Dostum Putin” Erivan’da soykırım anıtında saygı duruşu ve soykırım konuşması yapmıştı. (24 Nisan 2015)
ABD’deki bu siyasi nitelikli ‘soykırım’ adımları da dünyanın sonu değil. Telaş ve tehevvüre gerek yok. Hele de “dış güçler, yedi düvel, dünya bize düşman” gibi komplo psikolojisine, komplo teorilerine kapılmaktan sakınmalıyız.
Türkiye’nin Batı’da karşıtları gibi güçlü dostları da vardı; son 5-6 yılda dostlarını kaybettik!
Türkiye hukuka, demokrasiye ve rasyonel ekonomiye yeniden dönerek güçlenmek ve bu sorunların üstesinden gelmek kudretine sahiptir.
1915’TE NELER OLDU?
Bu konuda dünyada milyonlarca sayfa yazıldı. Çok özetle:
Ermeni tarihçi Louise Nalbandian’ın da yazdığı gibi, ayrılıkçı Ermeni hareketi 1877’de Rus ordusunun İstanbul kapılarına dayanması ve Erzurum’a girmesi üzerine Patrik Vekili Mıgırdıç Kırımyan’nın “çorbayı kâğıt kaşıkla değil, demir kaşıkla yemek” formülüyle silahlanmaya başladı. 1914’de kadar sürekli kanlı vuruşmalar vardır. Sırp, Yunan ve Bulgar silahlı ayaklanmalarını model aldılar, doğuda devlet kurmak için umutlarını Rusya’nın Osmanlı’yı mağlup etmesine bağladılar.
Dünya Savaşı başlayınca Talat Paşa Ermeni liderlerle görüşerek Osmanlı yanında yer almalarını, savaş sonrası istedikleri reformun yapılacağını söyledi. Reform zaten Şubat 1914 Yeniköy antlaşmasıyla başlamıştı. Fakat kabul etmediler. Osmanlı’nın Erzurum milletvekili Karakin Pastırmacıyan ve bir çok komitacı Ermeni Rus tarafına gererek “gönüllü alaylar” kurup Osmanlı’ya karşı savaştı. Sayıları 30 bine kadar çıktı. Sarıkamış felaketinde önemli rol oynadılar.
Sarıkamış felaketi, doğuda ordu çökmüş. Kanal Harekatı devam ediyor. Çanakkale’de kan gövdeyi götürüyor. Mart ayında Ermeni alayları Van’ı ele geçirdı. Van ve Bitlis’te katliam yaptılar. Arkasından Rus işgali başladı. Komitacılar Anadolu’da sabotajlarla, telgraf hatlarını keserek askeri sevk ve idareye büyük zarar veriyorlardı. Cephe gerisini güven altına almak için tehcir yapılmasını ilk isteyen, Osmanlı ordusundaki Alman General Bronsart Paşa’dır.
Tehcir harp şartlarında iç güvenlik tedbiri olarak kararlaştırıldı. Pek çok Ermeni masum kadın ve çocuk o şartlarda ve çete saldırılarında hayatını kaybetti. Buna ‘soykırım’ denilirse, Ermenilerin 1916-1917 yıllarında yaptıkları katliamlar bin defa soykırım olur.
Doğrusu “ortak acı” kavramıdır. Günümüzde lazım olan Türk-Ermeni dostluğudur, ‘soykırım’ adı altında siyasi savaş değil.
Prof. Kemal Çiçek’in “Ermenilerin Zorunlu Göçü, 1915-1916” adlı eserini önemle tavsiye ederim.
Yabancı tarihçiler Bernard Lewis, Standford Shaw, Heath Lowry, Guenter Lewy, Thatceher’in tarih danışmanı Norman Stone, Edward Ericksson gibi isimlerin çok değerli yayınları vardır.
30/04/2021 00:04
HDP ve ‘soykırım’
211
Biden’ın mahut konuşmasına HDP de “soykırım” diyerek destek verdi. HDP hiçbir milli meselede ‘birlikte’ hareket etmiyor.
HDP’nin PKK’dan bağımsız ve Batı tipi demokrasiyi benimseyen bir parti haline gelmesinde bütün 82 milyonun faydası vardır. Dünya pratiği de gösteriyor ki, terör sorunlarının çözülmesi böyle ılımlı partilerin varlığıyla gerçekleşiyor.
HDP ise totaliter “KCK modeli”nden kurtulamadığı gibi PKK’dan bağımsız bir parti de olamadı.
Sade bu değil, HDP kin ve nefret söylemiyle uzlaşmayı engellemekte, kutuplaşmayı körüklemektedir.
KİN VE NEFRET DİLİ
HDP, Biden’ın tavrını teyiden yaptığı açıklamada 1915 olaylarını “soykırım” diye nitelemekle yetinmedi; kindar bir üslupla, “Rum, Süryani, Keldani, Kürt, Alevi ve Êzidî halklarına reva görülen ve bugün de sürdürülen katliamcı siyaset” söylemini kullanabildi!
Hadi tarihi tartışalım, herkes görüşünü söyleyebilir elbette… Ama “bugün de sürdürülen katliamcı siyaset” ne demek?!
Sorunların olması başka bir şeydir; bu laftaki kin ve nefret başka...
Terörizmin sivil kitle katliamlarını bir defa olsun kınadılar mı?
HDP kapatılmamalı bu çizgisi eleştirilmelidir.
1915 olaylarının soykırım olduğunu düşünenler, söyleyenlen olabilir. Bu yönde Türkiye’de yüzlerce kitap yayınlandı; hem de bazı üniversiteler tarafından… Elbette Garo Paylan da böyle düşünebilir ve konuşabilir.
Sorun HDP’nin izlemekte olduğu kin ve nefret siyasetidir.
1915 olayları hakkında çok yazıldı çizildi. Ben de belgeseller yaptım, kitaplar yazdım. Bugün HDP’lilere başka bir boyutu hatırlatacağım…
DÖNÜM NOKTASI
Rus ordularının İstanbul kapılarına gelmesinin ardından 1878’de imzalanan Belin Antlaşması’nda, çok vahim sonuçlar doğuracak bir madde vardı:
Madde 61- Osmanlı devleti Ermenilerin yaşadığı eyaletlerde mahalli ihtiyaçların gerektirdiği reformları geciktirmeden yapmayı, Çerkez ve Kürtlere karşı Ermenilerin huzur ve güvenliğini sağlamayı taahhüt eder…
Bu konuda Büyük Devletler’e sürekli rapor verilecekti.
Ermeni komitaları Büyük Devletler’in bu maddeye göre müdahalesini sağlamak için silahlı eylemlerini tırmandırdılar, yaygınlaştırdılar.
Osmanlı, göçmen Çerkezleri muhtelif bölgelere iskân ediyordu. Otantik Kürt aşiret reislerinin Ermeni emlakine el koymak, gasp, yağma ve katliam yapmak gibi eylemlerine karşı Rusya da Ermenileri silahlandırdı. “Ermeni meselesi” böyle büyüdü... Birinci Dünya Savaşı’da patladı…
KÜRTLER VE ERMENİLER
Berlin antlaşmasından 35 yıl sonra yine ‘ıslahat’ gündeme geldiğinde, Ermeni Patriği Arşaroni Efendi, 10 Mayıs 1913 günlü Tanin’de yayınlanan uzun açıklamasında Kürtleri suçluyordu:
11 Mayıs günlü Tanin’de, hukuk tarihimizin büyük isimlerinden Kürt asıllı Osmanlı vatanseveri Babanzade İsmail Hakkı Bey, Partik’e cevap verdi, Kürtlere hakaret edilmemesini, Kürtlerin haysiyetine hürmet gösterilmesini istedi.
Diyarbekir milletvekili Pirinççizade Feyzi Bey Osmanlı Meclisi’ndeki konuşmasında Kürtlere seslenerek “Ermeni çeteleri karşısında sinmemelerini, devletin onların arkasında olduğunu” söyledi.
Ayrıntılara girmiyorum, bu birkaç örnek, meselenin ne kadar karmaşık olduğunu gösterir.
Sayın Orhan Miroğlu yayınladı; Kürt bilge Canip Yıldırım, “Hevsel Bahçesinde bir Dut Ağacı” adlı anılarında Ermeni arazi ve emlakine Kürtlerin nasıl el koyduğunu anlatır.
TARİHTEN GELECEĞE
Ermeni komitaları da Kafkasya’da ve Osmanlı ordusunun mağlubiyeti üzerine Doğu Anadolu’da Müslümanlara katliam yapmış, arazi ve emlakini gasp etmişlerdi. Bu Rus belgeleriyle sabittir.
Tarihin felaket dönemlerine hiç kimse kendi açısından ak-kara diye bakmamalıdır. Hele de bugün etnik milliyetçilikleri, maksimalist kin ve nefretleri körüklemekten dikkatle sakınmalıdır.
Tarihten ortak geleceğe yönelmeliyiz.
HDP Genel başkanı, anayasa hukukçusu Sayın Mithat Sancar’ın böyle maksimalist ve kindar tavırları tasvip etmediğini sanıyorum. AİHM ile Fransız, İspanyol ve Alman anayasaya mahkemelerinin içtihatları göstermiştir ki, “soykırım” beyanları ve kararları siyasidir, hukuki değildir… Özellikle de “tarih”teki olayların niteliği üzerinde hüküm vermek mümkün değildir.
HDP’nin “Türkiyelileşmek” gibi bir niyeti varsa, yaptığı bunun tam tersidir.
02/05/2021 00:05
Yok kanun yap kanun!
104
Çek Kanunu alelacele hazırlanıp torbaya atıldı. Meclis’te alelacele kabul edildi. Çeklerin ibrazını yani ödenmesini durdurduğu için piyasalar kilitlendi… Bunun üzerine Ticaret Bakanlığı alelacele açıklama yaptı ve bir de “tebliğ” yayınlanarak karşılığı olan çeklerin ödenmesine bir engel olmadığını, karşılıksız çeklerin ertelendiğini duyurdu.
Piyasalarda çek işlemleri açıldı böylece…
Her şey öylesine aceleye getirilmişti ki, tebliği yayınlayan Resmi Gazete’nin mükerrer sayısı “30 Nisan Çarşamba” diye basıldı, internette “30 Nisan Cuma” diye düzeltildi.
Belki de bütün parlamento tarihimizde ilk defa bir “kanun”, Bakanlığın çıkardığı “tebliğ” ile düzeltilmiş oldu!...
TÜRKİYE’NİN BİRİKİMİ
Türkiye’de kanunların uzman kurumlarda hazırlanması köklü bir gelenektir. Klasik Osmanlı’da fermanlar “nişancı” dairesinde hazırlandı. Tanzimat’tan itibaren bu görevi Danıştay üstlendi. Cumhuriyet döneminde ise “Başbakanlık Kanunlar ve Kararlar Genel Müdürlüğü” en liyakatli ve tecrübeli kanun hazırlama kurumuydu. CB sistemine geçişle kapatıldı! Oradaki birinci sınıf uzmanlar dağıtıldı! Bu konuda, CB sisteminin “bilançosu”nu çıkaran Prof. Kemal Gözler’in şu akademik makalesini önemle tavsiye ederim: https://www.anayasa.gen.tr/cbhs-bilanco.htm
Artık kanun teklifleri Beştepe’de yeni kurulan birimde hazırlanıp milletvekillerine veriliyor, onlar imza atıp Meclis’e getiriyorlar.
Prof. Gözler aynı makalesinde belirtir: CB sistemine geçildikten sonraki 18 ay içinde 24 tane CB Kararnamesi çıkarılmış, bu 24 kararnamede değişiklik yapmak için ise 31 adet Cumhurbaşkanlığı kararnamesi daha çıkarılmıştır!
Çek Kanunu’ndaki yanlış düzeltmek için bir kanun daha çıkarmaya vakit olmadığı için aceleyle Bakanlık “tebliğ” yayınladı.
TORBA YASA SORUNU
Türkiye’nin asırları bulan, modernleşme tarihimizde de yüz elli yıllık kanun yapma geleneği, aslında “torba yasa” uygulamalarıyla sulandırılmıştı.
Usule uygun olarak hazırlanmış bir kanun metnine, ilgisiz konularda birkaç madde sokuşturulup birlikte Meclis’ten geçiriliyordu.
Böylece denetlenmesi, müzakere edilmesi, yanlışların düzeltilmesi mümkün olmuyordu.
Uzmanlığa da kanun yapma tekniğine da aykırı olan bu “torba yasa” uygulamasını Başbakanlığı döneminde Ahmet Davutoğlu yasaklamış, dönemin hükümet sözcüsü Bülent Arınç “torba gibi bir lafı literatürden çıkaracağız inşallah” diye açıklama yapmıştı. (15 Eylül 2014)
Bırakın torba yasayı, CB hükümet sistemiyle Türkiye’nin asırlık kanun hazırlama kurumu kaldırıldı. CB kararnameleri getirildiği gibi, anayasada yeri olmayan bir şekilde, Beştepe’de hazırlattırılan kanunlar, milletvekilleri hazırlamış gibi Meclis’e sunuluyor. Torba yasa uygulaması da devam ediyor.
YOK KANUN YAP KANUN
Rahmetli Enver Paşa “yok kanun yap kanun” derdi. Bir konuda kanuni bir düzenlemeye ihtiyaç mı var? Yazarsın bir “kanun” olur biter!
Halbuki modern devlette uzmanlıklar çok önemlidir. En temel kanunlar yetkili devlet kurumlarında iyi yetişmiş uzmanlarca müzakere edilerek özenle hazırlanır. Ondan sonra yetkili siyasi organlara gelir…
Bu noktada anayasa tarihimizin büyük isimlerinden merhum Babanzade İsmail Hakkı Bey’in 7 Haziran 1909 günlü Tanin gazetesinden çıkan “Mebusan Makinesi” adlı makalesini hukuk ve siyaset dünyamızın dikkatine sunmak isterim.
Mülkiye’de anayasa hukuku müderrisi (profesör) olan Babanzade, ‘yok kanun, yap kanun’ anlayışını eleştiriyordu: Bir icra adamı, bir kumandan süratle karar alabilir. Ama Meclislerden bu beklenmemeli… “Müşavere esasına müstenit olan Meclis müşaverenin ve fikir teatisinin ayrılmaz parçası olan teenni” ile hareket etmek zorundadır:
“Kanun koyma ister istemez teemmül ve mülahazayı gerektirir.”
Babanzade, tüm yetkileri Yıldız’da toplayan Abdülhamit devrinde bile kanunların Danıştay’dan geçtiğini hatırlatıyordu.
Fransızlar bir yıl süreyle çalışarak bütün partilerin katılımıyla gerçekleştirdikleri 2008 anayasa reformunda, Cumhurbaşkanı karşısında yasama organını ve yargıyı güçlendirdiler! Hakimler ve Savcılar kurulundan politikacıları çıkardılar.
Akılları yok muydu?!
Hayır; kuvvetler ayrılığı, güçlü Meclis aklın yoludur. Merhum Babanzade İsmail Hakkı Bey yüzyıl önce yazmıştı bunu.
04/05/2021 00:21
Daha fazla güç daha fazla
83
Cumhurbaşkanına kendi imzasıyla yeni bir yetki daha verildi. 39 yıllık “Devlet Memurları Disiplin Yönetmeliği” değiştirilerek şu hüküm getirildi:
“Cumhurbaşkanı… tüm kamu idarelerinde disiplin âmirliği yetkisini haizdir.” (Md. 5/5)
CB sisteminin merkeziyetçi ruhuna uygun bir değişiklik daha yapıldı: Büyükşehir belediyelerindeki “Yüksek disiplin kurulları” kaldırıldı. Bu yetki İçişleri Bakanlığına verildi. (Md. 13 ve 17)
Onun da âmiri tabii yine Cumhurbaşkanı.
İktidar muhalefetin kazandığı büyükşehir belediyelerini kısıtlamak için bir dizi uygulamalar yapıyordu. Yeni Disiplin Yönetmeliği ile önemli bir adım daha attı.
ANAYASA MESELESİ
Eski yönetmelik parlamenter sisteme göre yazılmıştı. Fakat yeni sisteme uyarlanırken büyükşehir belediyelerini siyasi vesayet altına almak amacıyla hareket edildi.
Halbuki anayasa şöyle diyor:
“Mahalli idarelerin kuruluş ve görevleri ile yetkileri, yerinden yönetim ilkesine uygun olarak kanunla düzenlenir.” (Md. 127/2)
Yeni yönetmelik ise açıkça yerinden yönetim ilkesine aykırıdır. Büyükşehirler hakkındaki bu değişikliğin kanunla değil CB Kararı ile yapılması da anayasaya aykırıdır.
Bakalım yargı bunu görmeye cesaret edebilecek mi?
Bu vesileyle dikkat çekmek isterim; “darbe anayasası… sivil anayasa” söylemleriyle, mevcut anayasadaki bu tür demokratik kurumsal düzenlemeler ve temel haklar da daraltılmak isteniyor olabilirler mi?
Bundan kaygı duymam sebepsiz değil.
CB SİSTEMİNİN RUHU
Evvela sürekli yetki genişlemesi, sürekli siyasi güç kullanımı iktidarın nasıl bir eğilim içinde olduğunu gösteriyor. Yargının, Merkez Bankası’nın durumu ortada.
“Lebalep” kongreler ve cenazeler kuralları aşma gücünün gösterileri değil mi?
CB sistemine geçerken, bir sistemin iyi işlemesi için yetki ve sorumluluk dengesi nasıl olmalı, bu hayati sorun hiç konuşulmadı. CB sistemini hazırlayan hukukçulardan Prof. Şükrü Karatepe’nin Haber Türk’te Fatih Altaylı’ya söyledikleri şudur:
“Tayyip Erdoğan için yapılan bir düzenlemedir diyorlar. Kim güçlü ise işaret gösterir de yapılır. 82 anayasası Kenan Evren için yapıldı ve herkes kullandı. Bugün Tayyip Bey istiyorum dedi ve yaptırdı. Biz hukukçular deriz ki bütün kanunlar genel ve objektif yapılır. Kişi için kanun çıkarılmaz. (26 Ocak 2017)
CB sistemi işte böyle hazırlandığı için enine boyuna tartışılmadan, dünya tecrübeleri gözetilmeden anayasallaştırıldı; yüzde 51.4 oyla.
BİLİMİN UYARILARI
Merhum hocamız Ali Fuat Başgil, 1949 yılında iktidara yürüyen Demokrat Parti’ye kuvvetler ayrılığının önemini anlatmak için bir dizi makale yayınlamıştı. Şöyle diyordu:
“Siyaset insan ihtirasının en çok kabardığı bir sahadır. Binaenaleyh her kanundan çok anayasanın kabaran bu ihtiraslara yol vermeyecek mükemmeliyette olması lazım…” (Vatan, 20 Ocak 1949)
Bunun için kuvvetler ayrılığı, bağımsız anayasa mahkemesi, bağımsız yargı ve senato gibi denetleyici ve dengeleyici kurumlar gerekirdi… Bu yapılmazsa, iktidar değişse bile, “sadece şef iradesi el değiştirmiş olacaktır…”
Öyle de olacaktı maalesef.
Bugün başka bir büyük anayasa hukukçumuz, Ergun Özbudun’un “Otoriter Rejimler, Seçimsel Demokrasiler ve Türkiye” adı kitabı… (Yetkin Yayınları)
Ergun Hoca, serbest ama eşitsiz seçimlerin yapıldığı, denetim ve denge kurumlarının ise zayıflatıldığı yeni tip ‘seçimsel demokrasiler’i anlatıyor. Bu ölçüler açısından CB sistemini tahlil ediyor. Sonuç, Hoca’nın deyişiyle “Zimbabve, Ecuador ve Putin Rusyası ile birlikte anılan” ve “şeklen hukuka uygun fakat demokrasinin özünü zedeleyici bir sistem”dir. (s. 173-185)
Pandemideki sıramız farklı mı?!
VE SONUÇLARI
Güvensizlikten sermaye yurt dışına kaçıyor, 128 milyar doların büyük kısmı onlara gitti.
Yeni yatırım sermayesi gelmiyor.
Bizzat Cumhurbaşkanı bu sistemde “beyefendi böyle istedi” diye iş çevrilmesinden şikayetçi. (5 Ekim 2010)
CB Yardımcısı Fuat Oktay, durgun bürokrasideki “Külliye’ye soralım” tavrından yakınıyor! (11 Mart 2021)
Ama tek kişilik yönetimlerde hep böyle olur!
Daha vahimi tek kişilik hükümetin yanlış politikaları… İşte ekonomiye ağır yükler bindiren “faiz sebeptir…” politikasını hiçbir kurum önleyemedi, çünkü bütün kurumların âmiri Sayın Cumhurbaşkanı…
Ve, ülke ağır sıkıntılar içinde.
Tek kişilik değil, kurallar ve kurumlar yönetimi; bize lazım olan bu.
05/05/2021 00:05
‘Bu hiddetler bu şiddetler’
146
Anayasa Mahkemesi Başkanı Sayın Zühtü Arslan’ın “insan hakları yargısı” toplantısındaki konuşmasının tam metnini AYM sitesine girerek okuyun lütfen.
Almanya ile aramızda sadece iktisadi değil, sadece eğitim farkı değil, utanç verici bir hukuk farkı olduğunu göreceksiniz!
Almanya’da insan hakları ihlallerine karşı AYM’ye başvuru hakkı 1951 yılında tanınmış, 2020 sonuna kadar 69 yılda “haksızlığa uğradım” diyerek 240 bin Alman vatandaşı bireysel başvuruda bulunmuş…
Bizde bu hak 2010 yılında “yetmez ama evet” referandumuyla tanındı, 2012 yılında uygulama başladı. Bugüne kadar 9 yıl içinde “haksızlığa uğradım” diyerek başvuran Türk vatandaşlarının sayısı 312.000 civarında!
Ortalama yıllık başvuru sayısı Almanya’da 3 bin küsur, bizde 34 bin küsur!
UTANÇ TABLOSU
Bu utanç verici tablo, bizde devletin vatandaşlarına karşı haksızlık yapmaya ne kadar yatkın olduğunu gösterir. Çünkü “bireysel başvuru”, kişiler arasındaki ihtilaflarla değil, kamu otoritesinin bireye yaptığı hak ihlalleriyle ilgilidir.
Darbeler, terör, anarşi… Elbette Türkiye’de bunlar önemli negatif faktörlerdir fakat Türkiye’deki hukuk sorunlarını bu sebebe indirgemek yanlıştır. Dahası otoriter eğilimler terör sorunlarını özgürlükleri bastırmak için fırsat gibi kullanıyor.
Darbelerin geride, terörün sınır ötesinde kaldığı 2020 yılına bakalım, Almanya’da bireysel başvuru sayısı 5.200’den ibaret, Türkiye’de ise 40.000’in üzerinde!
Uluslararası derecelendirme raporundaki sıramız da yerlerde sürünmüyor mu?
Bizde asırların içinden gelen bir sorun olarak, hukuki kurumların siyasi güç karşısındaki zayıflığı temel sorundur. “AİHM kararları bizi bağlamaz… parası neyse öderiz” gibi sözleri Merkel’in aklından geçirmesi mümkün müdür? Almanya’da AYM bir karar verdiğinde yerel mahkemesinin “yetki gaspı yaptı, uymuyorum” demesi, bunu alkışlayan Adalet Bakanlarının çıkması mümkün mü?
Fransa 2008’de AYM kararlarını dikkate alarak politikacıları HSK’dan çıkaran anayasa değişikliği yaptı!
NİYE OLMUYOR?
AYM Başkanı Prof. Zühtü Arslan, AYM kararlarının bizde yeterince “objektif etki” yaratmamasından yakınıyor haklı olarak. Yani bir birey için “hak ihlali” kararı verildiğinde, kamu otoritesi bunu benzer olaylara uygulamıyor, hak ihlalleri devam ediyor!
AYM’nin Şahin Alpay ve Mehmet Altan hakkındaki kararlarını yargı Ahmet Altan’a uygulamadı mesela…
Osman Kavala hakkındaki AİHM kararına bile bizim yargı uymadı!
Halbuki, Sayın Arslan’ın deyişiyle:
“Bireysel başvurunun nihai amacı hak ihlallerine maruz kalan bireylerin tek tek mağduriyetlerini gidermek değildir. Bu mümkün de değildir. Bireysel başvurunun objektif amacı, ihlal kararında tespit edilen ilkelerin benzer durumlara uygulanması suretiyle ihlale yol açan nedenlerin ortadan kaldırılmasıdır.”
Niye olmuyor bu? “Öteki”ni, karşıtlarımızı, muhaliflerimizi insan haklarına layık görmeyen saplantılarımız yüzünden olmuyor! Halbuki üstünlüğü, Arslan’ın deyişiyle, hukuk “öteki’nin ontolojik varlığını kabul etmeyi gerektirir.”
Zühtü Arslan büyük sosyolog Max Weber’den şu çok anlamlı alıntıyı yapıyor:
“En muhafazakâr olanlarımız dâhil herhangi birimizin insan hakları çağının kazanımları olmadan hayatımızı devam ettireceğimize inanması apaçık bir kendi kendini aldatmadır.”
MUHAFAZAKÂR İKTİDAR
Weber yukarıdaki satırları 1922’de yayınlanan şah-eserinde yazmıştı. Yüzyıl sonra bugünkü Türkiye’yi muhafazakârlar yönetiyor. 2011 yılına kadar liberal ve evrensel değerlere atıflar yapan ama 2011 seçim zaferinden sonra kendi reformlarından adım adım dönen güçlü, kudretli bir iktidar…
Türkiye’nin hukuk karnesinin de ekonomik performansın da 2013’ten itibaren bozulmaya başlaması tesadüf değildir.
Daha fazla güç… Daha fazla güç… Bu tutku bütün iktidarları hukuk, adalet, eşitlik gibi değerlerden uzaklaştırır…
Bizim de sorumumuz hemen her devirde bu değil mi? Hukukun siyaset karşısında hemen her devirde zayıf kalması bu yüzden değil mi?
Ben de Büyük Namık Kemal’den bir alıntı yapayım; 27 Temmuz 1868 günlü Hürriyet gazetesinde hukuksuzluğun, adaletsizliğin devlete zararlarını şöyle yazmıştı:
“Allah için adaletle teskin-i efkâra bakılsın, herkese hakkı verilsin. Yoksa bu şiddetler, bu hiddetler Rusya’nın ve Yunan’ın tedbirlerinden bin kat daha zararlıdı
.07/05/2021 00:08
Bahçeli Erdoğan’ı ‘başbakan’ yapmak istiyor!
133
MHP lideri devlet Bahçeli’nin açıkladığı yeni anayasa taslağı çok önemli olduğu halde kamuoyunda yeterince tartışılmadı, hatta anlaşılmadı bile. Tam metni henüz açıklamasa da Bahçeli’nin basın toplantısında okuduğu metin CB hükümet sisteminde nasıl ciddi sorunlar olduğunu ortaya koyuyor…
Çözüm için de Başkan’ı değil, Meclis’i ve kurumları güçlendiren öneriler getiriyor.
Parlamenter sistemdeki başbakana benzeyen bir ‘başkan’ öneriyor.
Parlamenter sistemdeki tarafsız Cumhurbaşkanı’nın siyasi işlevini de Meclis Başkanına veriyor.
Bu bakımdan Beştepe’de memnunlukla karşılandığını sanmıyorum.
‘BAŞKAN’IN YETKİLERİ
CB sistemi yerine “başkanlık istemi” diyen Bahçeli, kişisel yönetimin ağır sakıncalarını gidermek için olsa gerek, sistemin “kurumsal yapıya kavuşturulmasını” öneriyor:
Sadece ‘başkan’ değil, iki yardımcısı da halk tarafından seçilecek. Yürütme seçilmiş “tek kişi”den değil, üç kişiden oluşacak.
Başkanlık sistemlerinde “kabine” yani kurumsal yetki ve sorumluluk yoktur, sistem “tek kişilik”tir. Bahçeli ise, anayasada, parlamenter sistemdeki bakanlar kuruluna benzeyen bir “Başkanlık kabinesi” öneriyor. Dahası, “başkanlık hükümet programının Meclis’e sunulmasını” öngörüyor. Bu da parlamenter sistemdeki güven oyu uygulamasına benziyor.
Bugünkü CB sisteminde “Bakanlıkların kurulması, kaldırılması, görevleri ve yetkileri, teşkilat yapısı ile merkez ve taşra teşkilatlarının kurulması Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle düzenlenir.” (Md. 106)
Bahçeli’nin modelinde ise “idarenin kuruluşunda kanunilik ilkesinin sağlam ve sağlıklı bir içeriğe taşınması” öngörülüyor. Bu gerçekten acil bir ihtiyaçtır çünkü tek kişilik kararnamelerle kurumlar hayli zaafa uğratıldı.
Bahçeli’nin önerisinde Merkez Bankası anayasal kuruluş haline getiriliyor. Bunun anlamı son derece açık: CB sisteminde Merkez Bankası KHK’larla tapu müdürlüğü durumuna düşürüldü.
Merkez Bankası’nın iktidara karşı bağımsızlığının anayasayla düzenlenmesi benim yıllardan beri savunduğumuz bir görüştür.
Bir de “Türkiye Liyakat Kurumu”ndan bahsediliyor. İçeriğini bilmiyoruz ama bunun da ne almama geldiği bellidir!
MECLİS’E YENİ YETKİLER
CB sisteminde Meclis fiilen hiçbir denetim yetkisi olmayan bir ‘kanun makinesi’ durumuna düşürüldü. MHP’nin önerisinde, Meclis’in yetkileri “kanun yapımında, antlaşmaların onaylanmasında ve sona erdirilmesinde, bütçenin kabul edilmesinde, anayasal kurum ve kuruluşlara üye seçmede, meclis soruşturması açılmasında kuvvetlendirilmiştir.”
Bunun da içeriği açıklanmadı. Fakat uluslararası antlaşmaların “sona erdirilmesinin” de Meclis’in yetkisine verilmesinin anlamı açıktır.
Gerçekten Meclis’in kanundan bile güçlü olan onayının, tek imzayla kaldırılması hukukun kabul edebileceği bir şey değildir.
Çok önemli bir husus da “tarafsız” ve gerektiğinde “uzlaştırıcı, arabulucu” bir yüksek makama olan kuvvetli ihtiyacın hissedilmiş olmasıdır. Parlamenter sistemde bu işlevi partisiz cumhurbaşkanı yapar. Bahçelinin metninde, “tarafsız, uzlaştırıcı, arabulucu” kavramları vurgulanarak bu işlev Meclis Başkanına veriliyor.
Meclis Başkanlığı böyle bir işlev için yeterli değildir ama CB sisteminin ülkeyi nasıl dengesiz ve denetimsiz bir kutuplaşmaya sürüklediğinin görülmüş olması son derece önemlidir.
YARGI İÇİN ÖNERİLER
Yargı konusunda “bağımsız ve tarafsız yapılanma” kavramı kullanılıyor. HSK yerine “Yargı Yüksek Kurulu” öngörülüyor. Bunların içeriğini bilmiyoruz ama HSK’nin nasıl sakat bir kurum olduğu belli ki orada da görülüyor.
Yargıya ilişkin atamalarda Meclis’in yetkilerinin artırılması, Cumhurbaşkanı’nın yetkilerinin azaltılması anlamına geliyor tabii.
Anayasa Mahkemesi “yüksek mahkeme” olmaktan çıkarıyor, “özel statü”de bir kuruluş haline getiriliyor; yine içeriğini bilmiyoruz. Bence, aksine, AYM’nin yetkileri ve bağımsızlığı güçlendirilmelidir.
ONARMAK MÜMKÜN MÜ?
Modelin içeriği açıklandığında ayrıntılarını yazacağım.
Bahçeli’nin açıklaması hem CB sistemindeki sorunları gözler önüne seriyor hem parlamenter sistemdeki kurumsal yürütme ve tarafsız cumhurbaşkanı ilkelerinin önemini ortaya koyuyor.
Bu bakımdan önemlidir, ciddiyetle tahlil edilmelidir.
Ancak hukuki kurumlaşması zayıf toplumlarda başkanlık sistemi ne kadar onarılsa da sorunları giderilemez. Bence doğru olan güçlendirilmiş parlamenter sistemdir.
r.”
09/05/2021 00:14
Eyy Mısır…
247
Cuma namazı çıkışında Cumhurbaşkanı Erdoğan, Mısır’la ilişkiler sorulduğunda şu cevabı verdi:
“Düşman kardeşler olarak değil dost olarak Mısır halkıyla olan tarihten gelen bu birliğimizi yeniden kazanmak, yeniden devam ettirmenin gayreti içindeyiz… Mısır halkını zorla Yunan halkıyla birlikte görmek bizi üzer.”
Çok doğru fakat çoook gecikmiş sözler… Bu yedi yılda neler kaybettiğimizi aşağıda yazacağım.
Ülkeyi on yıl başarıyla yöneten iktidarın politikalarındaki bozulmalar 2011’den sonra adım adım ortaya çıktı.
ARAP BAHARI’NIN ETKİLERİ
Haziran 2011 seçimlerinde yüzde 50 oy alması iktidarda müthiş bir özgüven patlaması yarattı. İç politikada otoriterleşmenin ilk adımları görüldü.
Dış politikada ise aynı yıl Arap Baharı’nın yarattığı beklentilerle, bir ‘yön kayması’ oluşmaya başladı.
AK Parti’nin 2011 seçim bildirisinde Arap Baharı anlatılırken “Türkiye ile Ortadoğu coğrafyası ve insanı arasındaki yapay sınırları ve sahte duvarları ortadan kaldıracağız” deniliyordu.
Erdoğan Eylül 2011’deki Mısır gezisinde “laiklikten korkmayın” diye konuşmuş, İhvan’dan bazı eleştiriler gelmişti.
Mısır tarihinde Haziran 2012’de yapılan ilk hür seçimlerde Müslüman Kardeşler’in adayı Muhammed Mursi’nin Cumhurbaşkanı seçilmesi Ankara’da büyük umutlar yarattı. AK Parti’nin Eylül’deki Kongresi’nde konuk Mursi muazzam bir sevgi gösterisiyle karşılandı.
Başbakan Erdoğan Kasım 2012’de yanına 13 bakan olarak Kahire’yi ziyaret etti, sevgi gösterilerinden adeta yer yerinden oynadı. “Asırlık mahkûmiyet sona eriyor… asırlık ayrılık sona ediyor” diye konuştu…
‘MODEL’ SORUNU
Erdoğan’ın Kahire Üniversitesi’nde yaptığı konuşmadaki şu sözleri dönemin ruhunu yansıtır:
“Biz hiçbir yerden model arama ihtiyacı içinde olan milletler değiliz. Kendi tarihimiz, kendi medeniyetimiz bize hürriyet konusunda, birlikte yaşama kültürü, farklılıklara saygı gösterme ve adalet konusunda gereken dersi, gereken tecrübeyi ziyadesi ile vermektedir.”
Halbuki Erdoğan hükümet programlarında AB üyelik sürecini “Cumhuriyetin kuruluşundan sonra en büyük modernleşme hamlesi” olarak nitelemiş, hukuk ve özgürlükler konusunda hep Batı’ya referanslar yapmıştı.
Erdoğan’ın Suriye ile ilgili şu sözleri de Arap Baharı dönemindeki terminolojinin bir örneğidir:
“Selahaddin Eyyubi’nin kabri başında Fatiha okuyacak, Emevi Camisi’nde namazımızı da kılacağız. Bilali Habeşi’nin, İbn-i Arabi’nin türbesinde, Süleymaniye Külliyesi’nde, Hicaz Demiryolu İstasyonu’nda kardeşliğimiz için özgürce dua edeceğiz.” (9 Eylül 1912)
Bunlar o kadar kuvvetli duygulardı ki Temmuz 2013’te General Sisi’nin askeri darbeyle Mursi’yi devirmesi Erdoğan’ın gerekenden fazla ve sürekli kampanyalar halinde tepki göstermesine yol açtı. Rabia işaretleriyle mitingleri coşturdu.
Hafızalardadır, ayrıntılara girmiyorum…
DOĞU AKDENİZ
11. Cumhurbaşkanı Abdullah Gül, Sisi’nin cumhurbaşkanı ‘seçilmesini’ diplomatik formalite olarak kutladığında Başbakan Erdoğan tepki göstermişti:
“Darbeyle gelen cumhurbaşkanına sözde bir seçimden sonra tebrikler gitmiş. Biz böyle bir tebriği kabul etmiyoruz.” (25 Haziran 2014)
Halbuki Gül’ün bu diplomatik hareketi Mısır’la ilişkileri düzeltmek için vesile sayılsaydı, 2021 yılının Mayısına kadar gecikilmezdi.
Bu arada, Mısır lideri Sisi, Yunan Başbakanı Çipras, Rum lideri Anastasiadis Lefkoşa’da bir araya geldiler, Doğu Akdeniz’deki doğalgaz kaynakları için anlaştıklarını açıkladılar! (21 Kasım 2017)
Ankara ise CB sistemine geçmekle meşguldü… Erdoğan Avrupa Birliği’ne “Haçlı ittifakı” diyordu. (27 Mart 2017)
Ve… Mısır Petrol ve Madencilik Bakanlığı açıklama yaptı: 7 ülke, Rum Yönetimi, Yunanistan, İsrail, İtalya, Ürdün, Filistin ve ev sahibi Mısır’ın enerji bakanları bir Doğu Akdeniz Gaz Forumu’nun kurulması için anlaşmaya vardılar. (15 Ocak 2019)
DİPLOMASİYE DÖNÜŞ
Neler kaybetmişiz, görüyorsunuz.
Bugün dış kaynak çekemiyoruz. Diplomaside yalnızlık içindeyiz. Doğu Akdeniz’de Filistin bile yanımızda değil…
Bugün “Mısır kardeşimiz” diyoruz… “Geleceğimizi Avrupa’da görüyoruz” diyoruz. Bunlar doğru sözler ama hiç akıldan çıkarılmamalıydı.
Türkiye’nin iki yüz yıllık Batı politikası prensip olarak doğrudur. Çin-Rus bloku Türkiye için seçenek olamaz.
Konjonktürün, ideolojinin, duyguların rüzgârlarına kapılmadan Türkiye Cumhuriyet’inin klasik diplomasisine dönmekten başka çıkar yol yoktur.
10/05/2021 00:43
Türkiye dış politikada zemin kaybetti yalnızlaştı
71
Emekli büyükelçi Naci Koru, Taha Akyol'un sorularını cevapladı.
Dünyanın "önümüzdeki on yıllarda" demokrasilerle otoriter rejimler arasında bir bloklaşmayı yaşayacağını söylüyorsunuz, açar mısınız?
Soğuk Savaş dönemi ‘ideolojik kutuplaşma’ üzerine kurulu bir bölünmeyi ve bloklaşmayı temsil ediyordu. Dünya ülkeleri bu bloklaşmaya göre saflarını belli ettiler. Nitekim biz de kendimizi Batı ittifakı içerisinde konumlandırdık.
İçinde bulunduğumuz dönemde, liberal demokratik küreselleşme ABD’nin öncülüğünde gelişiyor. Karşı tarafta, devlet kapitalizmi anlayışını benimsemiş Çin ile ‘büyük devlet’ vasfı törpülenmiş Rusya gibi, demokrasiyle tanışıklığı sembolik olmaktan öteye geçmemiş otoriter devletlerin Batı üstünlüğüne karşı koyma tepkisi gelişiyor.
Artık değerlere dayalı ‘demokratik’ ve ‘otoriter’ modellerin rekabeti var. ‘Otoriter’ bloğun kutupbaşı olan Çin ve Rusya gibi ülkeler, devlet kapitalizminden beslenen ekonomik güç ve caydırıcılığın ötesinde yayılmacı askeri güç biriktiriyorlar. Fakat, evrensel boyutlarda kabul görmüş, siyasi ve kültürel bir hayat tarzı modelini geliştirme kaygısından uzaklar. Aslında, ‘otoriterlik’ kendi yapısını dikte ederken, üreten, çoğulcu ve katılımcı tartışmaya dayalı uzlaşmayı kategorik olarak dışlayan, mutabakat aramak yerine buyurgan reddiyeyi savunan bir model sunuyor.
Bu konu Batı’da yoğun olarak tartışılmaya başlandı. Bu tartışmaya bizim de katılmamızın ve bu yol ayrımında yapılan tercihlerin adının doğru konmasının önemli olduğunu düşünüyorum. Geldiğimiz kavşakta, ülkelerin yapacakları seçimler sadece siyasi ve ekonomik olmayacak, değerlere göre şekillenecek. Türkiye’nin yapacağı seçimler de, hangi değerleri benimsediğini ortaya koyacaktır.
ÇİN-RUS BLOKU
Türkiye Çin-Rus blokuna daha fazla yönelirse ne olur? Ne kazanır, ne kaybeder?
Ülkeler dış ilişkilerinde tabiatıyla özgür iradeleriyle kararlar alarak, politikalarını buna göre belirlerler. ‘Demokrasiler’ ve ‘otoriter rejimler’ ayrımıyla gruplaşmalar belirginleştikçe bizim konumumuzda olan ülkelerin seçimleri de önem kazanıyor. Son yıllarda bölgesel ve küresel gelişmeler sırasında yaptığımız tercihler bizim yeni bir arayışa yöneldiğimiz kanaatini oluşturdu. Bu noktada tercihimizi net şekilde ifade etme mecburiyetiyle karşı karşıyayız.
Zihinlerde oluşan “Türkiye, kurucu demokratik değerlerini korumak ve geliştirmek istiyor mu” sorusuna açıklık getirmek durumundayız. Şunu bilmemiz gerekiyor: Kurucu değerlerimiz ‘otoriter’ bir yapıdan beslenerek, buna eklemlenerek güçlenemez. Tersine, otoriterleşmenin güçlendiği bir ortamda çoğulcu demokratik siyasi ve toplumsal doku nefes alamaz, yok olur.
Türkiye’nin ‘otoriter’ kutupla dengeli ilişki kurması elbette akılcıdır; bu ilişki dengeli ve rekabetçi işbirliğine dayalı kazanımlar da yaratabilir. Aynı ittifak içinde bulunduğumuz Batılı ülkeler de ‘otoriter’ kutupla zaman zaman bizden de yakın ticari ilişkiler içine girmişlerdir. Ancak, bu ince bir çizgidir: ‘otoriter’ kutupla ölçülü mesafeyi aşarak yakınlaşmak, siyasi çekim alanına girilmesiyle ve ‘otoriterliğin uydusu’ haline gelinmesiyle sonuçlanabilir.
TÜRKİYE’NİN YÖN DEĞİŞMESİ
Türkiye Batı’dan nasıl uzaklaştı, ‘eksen kayması’ teşhisi doğru mu?
Ülkemizde son on yılda yaşadığımız gelişmeler Batı’dan uzaklaşmakta olduğumuz yönündeki düşünceleri güçlendirdi. Oysa, AK Parti’nin 2011-12 yıllarına uzanan ilk döneminde, yapısal reformlara dayalı kararlı bir liberalleşme hamlesi yaşadık. AB’yle tam üyelik müzakerelerinin başlaması bu iradenin ürünüdür. Cumhuriyet tarihinin en yüksek seviyede yabancı yatırımının, dış kaynak aktarımının, ekonomik büyüme ve kalkınmanın sağlanması bu dönemin başarılarıdır.
Kişi başına düşen gelirde rekor artış düzeyi bu başarı tablosunu tamamlamıştır. Bu itibar ve özgüvenle Türkiye dış politikada sözü dinlenir ülke haline gelmiş, komşularımızla, bölgemizle, Doğu ve Batı’yla dengeli ve işbirliğine dayalı ilişkiler geliştirilmiştir.
Ancak zaman içinde bu tutumumuz değişti. Bu, yalnız söylemde değil yapısal değişikliklerle de ortaya çıktı. Bunda ‘Arap Baharı’ hızlandırıcı bir etken olabilir, fakat bunun tek etken olduğunu düşünmüyorum. İç gelişmelerin de bu değişimde önemli payı olduğu kanaatindeyim.
“Türkiye’nin Cumhuriyet’ten itibaren izlediği temel dış politikamıznda yön değişmesi, zamanla ‘bağımsız’ politika tercihi ve beka meselesi olarak sunulmaya başlandı. Bu durum, yöneticilerimizin rota değişikliğini bilinçli şekilde uygulamaya koydukları algısını pekiştirdi. Bu dönemde bölgemizde uluslararası platformlarda giderek artan yalnızlığımız bir ara ‘değerli yalnızlık’ olarak sunuldu; sonra zorunlu bir ‘milli’ tercih şeklinde takdim edildi.
Bugün kendi tercihlerimize dayalı seçimlerimizin sonuçlarını yaşıyoruz. Önümüzdeki on yıllarda bu tercihler doğrultusunda mı ilerleyeceğiz, yoksa Cumhuriyet’in kuruluşundan bu yana izlediğimiz çizgiye mi döneceğiz, bunu zamanla göreceğiz. Ancak, son haftalarda yöneticilerimizden duyduğumuz açıklamalar yaşadığımız yalnızlıktan çok mutlu olunmadığını, eski rotamıza dönmek için çok yönlü girişimler başlatıldığını gösteriyor.
AVRUPA İLE İLİŞKİLER?
CB Erdoğan “Geleceğimiz Avrupa’da” dedi. Batı sermayesine çağrılar yapıyor. Batı’nın demokrasi, basın özgürlüğü ve insan hakları gibi şartları var. Türkiye yeniden Batı’daki eski itibarını kazanabilir mi?
AK Parti iktidara geldiğinde Batı ile ilişkilerin geliştirilmesi yönünde çok kararlı adımlar attı. AB’yle tam üyelik müzakereleri de bu dönemde başladı. Eğer önümüzdeki dönemde o yıllara dönüş yönünde bir icraat görürsek umutlanmamız için nedenlerimiz olabilir. Bizim Avrupa ile ilişkilerimizi yalnız ekonomik bütünleşme olarak öngörmememiz gerekir. AB üyeliği, Birliğin zaman içinde geliştirdiği ve bugün evrensel kabul gören çağdaş siyasi, hukuki ve rekabetçi ekonomik değerler modelini benimsemektir. Çok net bir şekilde bu yöndeki irademizi ortaya koymalıyız. Geleceğimizin bu değerlerde olduğunu düşünüyor, çocuklarımız ve torunlarımız için hazırlayacağımız yarınların bu değerler üzerine inşa edilmesi gerektiğine inanıyorum.
Türkiye’nin AB’nden husumet ve düşmanlık gördüğü tezlerine katılmıyorum. Yapıcı işbirliği ve dostane yaklaşım olumlu açılımları getirecektir. Batı’daki itibarımızın yeniden kazanılması böylece mümkün olabilir. Fakat, itibarımızın perçinlenmesi söyleme değil, somut eylemlerle yaratılacak iklime bağlı kalacaktır.
AB ile ilişkilerde zaman maalesef bizim aleyhimize çalışıyor. 1960’lı yıllardan bu yana her on yılda bir AB’yle ilişkilerimizde daha geriye düştüğümüzü vurgulamak gerekir. 1970’lerin sonunda AB’ne tam üye olmamız çok daha kolayken, geçen her on yılda bir giderek zorlaşan, 2000’li yılların başında bir ara araladığımız kapıdan şimdi epeyce uzaklaştığımız bir noktaya sürüklendik. Bu uzun süre zarfında AB’nin karar alma mekanizmaları ve kabulleri de köklü yapısal değişime uğradı. Avrupa Parlamentosu belirleyici güç kazandı. Çetrefil bir tam üyelik perspektifi iyice zor ve karmaşık bir hal aldı.
DOĞU AKDENİZ’DE YALNIZLIK
Doğu Akdeniz’de Türkiye niye yalnız? Mısır ve İsrail politikalarının etkisi?
AK Parti iktidarıyla birlikte Arap dünyasıyla özel ilişkiler kurduk. Dışişleri Bakanlığı’ndaki görevim sırasında bunun canlı tanığı oldum. Müslüman çoğunluğa sahip, laik, demokratik yapımızla bölgemiz için bir modelken, bu ülkelerle ilişkilerimiz zaman içinde gerginleşti. Sisi darbesini kabullenemediğimiz için Kahire’deki büyükelçimizi çektik. Tel Aviv ve Kudüs’teki büyükelçilerimiz de Ankara’ya döndüler. Şam ile ilişkiler zaten donduruldu. Sonra, Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleriyle ilişkilerde sorunlar yaşamaya başladık.
Böyle bir ortamda Doğu Akdeniz’in en önemli ülkesi olduğumuz halde saha karşımızda gruplaşan ülkelere kaldı; Türkiye bölgede dışlanmak istendi.
Kuşkusuz bu bir tercihtir; ama bu tercihin tepkisel sonuçlar üretmemesi mümkün değildi. Nitekim Mısır ve İsrail, tepkilerini Doğu Akdeniz’de bizimle iş birliğinden kaçınma, karşı kuvvet sergileme, Türkiye’ye karşı oluşan bloklaşmaları destekleme, her hamlemizde karşımıza dikilme yoluyla sergilediler. Bölgesel yalnızlaşmamızın özeti budur. Maalesef yalnızlaşmamız, arka planda oluşan birliktelikler dikkate alınırsa, karşımızdaki ülkelerin Mısır ile İsrail’den ibaret olmadığını gösteriyor. Filistin Halkı’nın haklı davasında Türkiye’ye rağmen İsrail’e yönelen Arap ülkeleri de bu cepheye katıldılar. Bu bağlamda, Libya’da yaşananlar bölgemizde yalnızlaşmamızın diğer bir örneğidir.
Bu kadar zemin kaybettiğinizde ve yalnızlaştığınızda, ne haklı Kıbrıs davasında, ne ulusal güvenlik sorunu haline gelen Suriye meselesinde sözünüzü dinletmeniz kolay olmayacaktır.
S-400’LER BİZİ KORUMAZ
Rusya’dan aldığımız S-400’ler bizi kime karşı koruyacak?
Ülkemizin güçlü bir füze savunma sistemine ihtiyacı olduğu konusunda şüphe yok. Bu ihtiyacımızı Batılı müttefiklerimizden karşılayamayınca önce Çin’e sonra Rusya’ya yöneldik. Ancak biliyorsunuz, alım sırasında önemli kriterimiz teknolojinin de bize transfer edilmesiydi. Oysa Rusya S-400 satışıyla teknolojiyi vermedi; biz herhangi bir müşteri muamelesi gördük.
S-400 alımının müttefiklerimiz tarafından hoş karşılanmayacağı belliydi. Nitekim öyle de oldu. Şimdi o kadar para verip aldığımız sistemi kullanamıyoruz. S-400’lerin bizi kime karşı koruyacağı da başından beri cevaplanmamış bir soru olarak duruyor. Ulusal güvenlik stratejimiz gereği millî dost-düşman tanıma kodları yüklenmediği müddetçe, cevap, bu sistemin bizi kimseye karşı koruyamayacağıdır.
Dolayısıyla biz bu sistemi Rusya’ya karşı kullanamayacağız. NATO İttifakı içindeki dost ve müttefiklerimize karşı kullanamayacağız da gayet açık. Komşularımızdan, örneğin İran’dan Türkiye’ye yönelik bir balistik füze tehdidi olduğu görüşüne katılmıyorum. Zaten parçası olduğumuz NATO erken uyarı sistemi bu tehdidi önlemek amacıyla kuruldu. O halde, kullanılamayacak çok pahalı bir atıl yatırımı seçmenin sonuçları karşımızda duruyor.
S-400’lerin yüklü maliyeti tabii bununla sınırlı kalmadı. CAATSA yaptırımları ve eşzamanlı olarak 5. nesil muharip uçak F-35 projesinden çıkarılmamız bizi siyasi, askeri ve ekonomik bakımdan çok güç duruma düşürdü: 2003’ten bu yana toplam dokuz müttefik ülke arasında üretim ortağı olduğumuz bu uçaklardan teslimat aşamasında mahrum kaldık. Uçakların ana gövde dahil parçalarını imal etmenin stratejik getirisinden, tasarım ve ihracat kazanımını kaybettik.
Tahmini hesaplamayla, gelecek on yıl boyunca 20 milyar dolar düzeyinde bir kazançtan ve ‘hiper teknoloji’ye erişim imkanından, bölgesel hava muharebe üstünlüğünden mahrum kaldık.
S-400 alımı konusunda geldiğimiz noktada, bu kararımızın bize yüksek maliyeti oldu. Umarım yöneticilerimiz bir çıkış yolu bulabilirler.
DIŞİŞLERİ DIŞLANDI MI?
Bir makalenizde “Soğukkanlılık, sağduyu ve profesyonel diplomasi ön planda olmak zorunda” diyorsunuz? Niye böyle deme ihtiyacı duydunuz?
Osmanlı İmparatorluğu’nun son döneminden bu tarafa, Türkiye dengeleri ve barışı profesyonel diplomasiyle kurdu. Savaşı askerler yürütür, kalıcı barışı diplomatlar tesis eder. Soğukkanlılık, sağduyu ve profesyonellik diplomasinin kurucu esaslarıdır.
Diplomasi elbette siyaset erkânı tarafından da ‘lider diplomasisi’ olarak yürütülebilir. Ancak, bu halde bile profesyonel diplomatların değerlendirmeleri, önerileri alınır. Bugün demokratik ya da otoriter niteliğine bakılmaksızın tüm ülkelerin liderleri bu ilkeyi göz ardı edemezler. Biden, Putin, Çin lideri Şi, AB ülkelerinin liderleri ya da diğer ülkelerin siyasetçileri de böyle yapıyorlar. Profesyonel diplomasi kurumsal hafıza, dosya hakimiyeti, öngörülü planlama demektir. Bu hayati önemde nitelikleri nedeniyle diplomasi ön planda tutulmak zorundadır. Gündelik işlerde yürütme ve planlama kurumsal yapıyla mümkündür.
Dışişleri Bakanlığı’nın profesyonel kadroları karar alma sürecinin dışına çekildiğinde önemli riskler ortaya çıkabilir, ağır ve öngörülmeyen sonuçlarla karşılaşabiliriz. Burada mesele, bireysellikten uzak, danışmaya ve ortak akıl yürütmeye dayanan, etkileşime açık, sürekliliği olan bir kurumsal çabanın ortaya konmasıdır. Bunu yapabilecek birikim, donanım ve gelenek Türkiye’nin de arasında olduğu çok az ülkede varken, bu imkandan yararlanmamak akılcı görünmüyor. Kişisel ilişkilere dayanan bir dış politika, ani dönüşlere, sarsıntılara, duygusallığa açık kalır.
Dış politikamıza yönelik eleştirilerin yapıcı bir anlayışla ele alınmasında ve bu hususların göz önünde bulundurulmasında büyük yarar olacağını düşünüyorum.
11/05/2021 00:09
Hukuk ve mafya
127
Sedat Peker’in anlattıkları dehşet verici… Organize suç örgütü lideri ve yurt dışında kaçak yaşayan Peker, hakkında soruşturma açılmış ve ailesine saygısız davranılmış olmasının öfkesiyle şuna buna çamur atıyor olamaz mı? Olabilir ama Peker’in ‘derin’ ilişkileri ve anlattıklarının içinde doğru veya uydurma olaylar olması önemlidir.
Kolombiya’dan Türkiye’ye bir gemi dolusu kokain gönderildiğini, Peker’den öğrendik!
Fena ilişkiler var…. Bir iktidar milletvekili “rica” ediyor, Sedat Peker de, iktidarı eleştiren Fevzi İşbaşaran’ı kemiklerini kırıncaya kadar dövdürüyor!
Pelikan iddiaları… Servet çapında kazanç transferleri iddiaları…
Karar TV’de Meral Akşener’in dediği gibi:
“İddialar çok vahim. Ortaya çıkanlar tam bir rezalet. Bu iç içe geçmişlik, hele kokain meselesi. Bir devletin derini, sığı olmaz. Devlet devlettir, kanundur, hukuktur, demokrasidir, kurumdur, kurallardır.”
CEZA HUKUKUNUN SESİ
Evet, yeraltı dünyasının labirentlerinde dönenler ancak hukuk devleti tarafından ciddi soruşturmalarla gün ışığına çıkarılabilir…
Ceza hukukumuzun önde gelen akademisyenlerinden Prof. İzzet Özgenç attığı tivitte, anlatılanların “devlet içinde cereyan eden veya en azından cereyan ettiği ifade edilen hukuk dışı pek çok karanlık iş ve ilişkilere ilişkin” olduğuna dikkat çekerek savcıları göreve çağırdı…
“Kamu görevinin sağladığı nüfuzun kötüye kullanılması bakımından önem taşıyan bu iddialar karşısında Cumhuriyet savcılarının GEREĞİNİ yapmasını”nı istedi.
Bir muhalefet sözcüsü değil, saygın bir ceza hukuku profesörü yazıyor bunları.
Kamu gücüyle ilişkisiz adi suç bağlantıları değil… Hem organize, hem “kamu görevinin sağladığı nüfuzun kötüye kullanılması bakımından önem taşıyan iddialar…”
BAKANLIK AÇIKLAMASI
İmamoğlu’nun türbe bahçesinde eli arkasında yürümesinden “bana göre suç” çıkaran İçişleri Bakanımızın Bakanlığı yazılı açıklama yaptı. Suç örgütü lideri Peker’in söylediklerini peşinen “iftira ve itham” olarak niteledi, bunların “yeni bir organize suç faaliyeti olarak değerlendirildiğini, ülkemize getirilip adalete teslim edilinceye kadar sürecin takibi sağlanacağını" belirtti.
Bakanlık peşinen “iftira ve itham” diye hükmünü ihsas ederse polis ve savcılık tarafsız ve tam soruşturma yapabilir mi? AİHM’nin hukukumuza kazandırdığı kavramla, “etkin soruşturma’’ yapabilir mi?!
Suçsuzu kurtarmak, suçluyu cezalandırmak için kılı kırk yaran soruşturma yani.
Peker’in söylediklerinin bir kısmı elbette öfkeyle yaptığı “iftira ve ithamlar” olabilir. Ama bir kısmı da yine öfkeyle yaptığı “ihbar” değerinde değil midir?
Bakanlık nasıl peşinen hüküm açıklayabilir?
HUKUKA SİYASET KATMAK
İktidar hukuka çokça siyaset kattığı için giderek hukuka güvensizlik artıyor maalesef.
Sadece uluslararası kurumların itibar sıralamalarında değil….
Bu iktidar siyasi infaz kanunu çıkarmadı mı? Bir tarihe kadarki organize suçlara infaz indirimi getirerek Alaattin Çakıcı’nın tahliyesini sağladı, ama sonraki bir tarihten itibaren işlenecek organize suçların cezasını arttırarak kamuoyuna hoş görünmek gibi ince siyasi taktikleri ceza hukukumuza soktu. (15 Nisan 2020 gün, 7242 Sayılı Kanun)
O zaman da ceza hukukumuzun saygın isimlerinden. Prof. Dr. İzzet Özgenç, Prof. Dr. Âdem Sözüer ve Prof. Dr. Mahmut Koca hukuki bildiri yayınlayarak İnfaz Kanunu’nun nasıl çelişkiler ve yanlışlarla dolu olduğunu açıklamışlar, ama iktidardan kimse kulak asmamıştı.
Türkiye’nin ve AK Parti iktidarının da referans kabul ettiği Venedik Komisyonu, daha başta, CB sisteminde yargının siyasi kontrol altında olduğunu rapor etmişti. (13 Mart 2017)
AİMH, Osman Kavala davasında, siyasi iktidarın etkisiyle tutuklama yapıldığını kararında yazdı. (10.12.2019)
Liste çok uzuun…
Görüyorsunuz, hukuk sistemine güvenimiz günden güne azalıyor, ihtiyacımız ise giderek artıyor.
Bu son olayda hepimizin içine sinecek bir “etkin soruşturma” yapılmalıdır.
14/05/2021 00:03
İsrail faşizmi
94
Netanyahu çağımızdaki militarist popülist lider türünün bir örneği. İsrail militarizmi onun şahsında tam bir temsilci buldu. Saldırganlığını meşrulaştırmak için “Radikal İslamcılara, teröristlere karşı” askeri harekat yaptığını söylüyor.
Sık sık başvurduğu propaganda anekdotu şu:
“Hitler’e Yahudilere soykırım yapılması fikrini veren, Kudüs Müftüsü Emin el-Hüseyni’dir!”
Liberal-sol Yahudi yazar Aluf Benn, Netanyahu’nun bu sözlerinin “her çizgiden tarihçilerin alay konusu olduğunu” yazdı. Uydurmaydı ama bu sözler kitleleri etkiliyordu. İsrail vatandaşlarından “sadeece Yahudiler tam haklara sahiptir, diğerleri ‘şüpheliler’dir” anlayışını güçlendirdi. Aluf Benn, İsraillilerin yüzde 79’unun buna inandığını, Yitzak Rabin gibi barışçı liderler yönetimindeki “eski İsrail”in yerini Netanyahu’nun bu yeni israili aldı diye yazırdu. (Foreign Affairs, Temmuz-Ağustos 2016)
RABİN-ARAFAT MODELİ
Yahudi milliyetçiliği demek olan Siyonizmin ve popülist Netanyahu’nun İslam’ı ve Müslümanları “ötekileştirmek”, daha doğrusu “şeytanlaştırmak” için onları Hitler’le özdeşleştiriyordu. Böyle olunca Gazze’deki, Batı Şeria’daki, Doğu Kudüs’teki ve nihayet Mescid-i Aksa’daki sivil ve silahsız Müslümanlara İsrail militarizminin kanlı saldırılar düzenlemesini aklınca haklılaştırıyor…
El Kaide ve IŞİD gibi terör örgütleri de İslamofobiyi körükleyerek İsrail’in ekmeğine yağ sürüyorlar.
İsrail militarizmi ve işgalciliği hep oldu ama hiç bugünkü kadar pervasız olamamıştı.
Özellikle Eylül 1993’te Başkan Cilinton’un girişimiyle İsrail Başbakanı Yitzhak Rabin ve Filistin lideri Yaser Arafat’ın “Oslo anlaşması”nı imzalaması önemliydi; bir yumuşamanın kapısını açmış, “iki devletli çözüm” umudunu güçlendirmişti.
İki tarafın radikalleri bu yumuşamaya tepki gösterdi.
Saygın bir devlet adamı olan Yitzak Rabin Kasım 1995’te fanatik Siyonist bir gencin suikastinde hayatını kaybetti. Ondan sonra İsrail’de militarist saldırganlık ve popülizm adım adım tırmandı. Filistinlilerin durumu daha da kötüleşti.
İki popülist, ABD’de Trump, İsrail’de Netanyahu Müslüman düşmanlığını aleni ve resmi politika haline getirdiler….
‘SAVUNMA HAKKI’
Gelinen noktada, sözde “liberal” Biden’ın davranışı Trump’tan farklı değil.
7 Mayıs Cuma akşamı Mecsid-i Aksa’da teravih namazı kılan Müslümanlara İsrail polisinin barbarca saldırısı üzerine BM’nin kınamada bulunmasını Biden’ın Amerikası veto etti! Gerekçesi “İsrail’in kendini savunma hakkı” sloganı!
Halbuki vahşet cami cemaatine İsrail’in saldırısıyla başlamıştı, Hamas ondan üç gün sonra füze atışları yapmıştı. El yapımı basit füzeler!
İsrail ise, Hitler’in Prag’da yaptığını Gazze’de yapıyor… Yangınlar ve feryatlar yükselirken fanatik dinci Yahudiler zafer çığlıkları atıyordu...
Bu nasıl bir savunma hakkıdır ki, BM’nin, üstelik ABD’nin katılımıyla aldığı kararları ihlal ederek Filistinlileri bin yıllık topraklarından atıyor, işgal ediyor. İşte bu işgalin haritaları:
harita.jpg
Bu haritayı Sayın diplomat Naci Koru’dan aldım. BM hukukuna göre, 1967’den sonraki genişlemesi gayri meşrudur, uluslararası hukuka aykırıdır.
İNSAN HAKLARI
Savaş ve şiddet yolunu daima İsrail kazanacaktır. Araplara aktif Sovyet desteği varken de böyle oldu… Üstelik İsrail savaş ve şiddeti “savunma hakkı” bahanesi için kullanmaktadır. Hitler’in “hayat sahası” bahanesi gibi…
ABD’de ve Avrupa’da İsrail’e karşı insan haklarını savunan geniş çevreler vardır. Onları harekete geçirmenin önemini dikkat çekmek isterim. Biden’in İsrail saldırısına destek veren politikasına kendi partisisin içinden “işgalcileri destekliyorsun” diye sert tepkiler yükseldi.
Orta Doğu’daki uydu rejimlerin, otoriter yönetimlerin Filistin meselesinde “insan hakları” demesi kimseyi inandırmaz. İnandırmak için inanmış olmak, bunu kendi ülkesinde ortaya koymak gerekir.
Bizim iktidara da şunu hatırlatayım, Doğu Türkistan’da Uygurlar her gün bir Gazze, bir Batı Şeria yaşıyor, cılız da olsa bir ses verin lütfen.
16/05/2021 01:08
Mafya ve devlet
204
Devleti yönetenlerin suskunluğunu anlamak mümkün değil. Suç örgütü lideri olmaktan hakkında soruşturma yürütülen Sedat Peker’in iddiaları üzerine yargıyı harekete geçirmeleri gereken yetkililer, başta İçişleri Bakanı Süleyman Soylu, muhalefeti suçluyorlar...
Cemil Çiçek’in açıklaması ise tamamen farklı ve son derece önemlidir:
“Binde biri doğruysa felaket ve sıkıntılıdır. Binde birken önünü alamazsanız, bu yüzde bir, sonra onda bir olur sonra bir bakarsınız ki bütün vücudu kaplamış… Videoları seyreden, gazetede okuyan ilgili savcı ya da savcıların harekete geçip gereğini yapmaları lazım. Devlete güveni sağlamak açısından bu gereklidir.” (DW, 12 Mayıs)
Cemil Çiçek, merhum Turgut Özal’dan itibaren ve AK Parti hükümetleri döneminde Devlet ve Adalet Bakanı, Meclis başkanı olarak görevler yaptı. Hukuk sistemimizin AB standartlarına ulaşması yönünde TCK gibi önemli kanunlar onun Adalet Bakanlığı sırasında çıktı. Bu birikimle, sözleri alarm niteliğindedir.
Ama Adalet Bakanı Gül’den henüz tek kelime duymadık, iddialar ihbar sayılıp bir soruşturma da açılmadı.
KİM SORUŞTURACAK?
Diyelim ki, soruşturma açıldı… Bakan Süleyman Soylu da “her şeyin açığa çıkması için yargıya taşıyorum” dediğine göre muhtemelen nitelikli hakaret suçlarından dava açacak…
Her iki durumda da adli süreç nasıl işler? AİHM’nin içtihatlarındaki kavramla “etkin soruşturma” yapılabilir mi?
Bu noktada hukuk sistemimizdeki ağır sorunlar karşımıza çıkıyor.
Görevlendirilecek savcı tabii delil toplanmasını polisten isteyecek…
Ama Emniyet teşkilatı İçişleri Bakanlığı’na bağlı!
İçişleri Bakanlığı’nın hoşuna gitmeyecek bir araştırmayı, soruşturmayı Emniyet yapabilir mi?
Bu mesele kişilerin dürüstlüğünden bağımsız bir sistem meselesidir.
Siyasi iktidarların soruşturmaları etkilemesini önlemek için hukuk devletinde savcılıklara bağlı “adli kolluk” teşkilatı vardır.
AB sürecinde bizde de “adli kolluk” kurumu kanunlarımıza girdi. Bir yönetmeliği de var. Fakat bağımsız bir yapılanma olmadığı gibi 2013 yılında “yetkili mülki amire bildirme” hükmü de getirildi…
Türkiye ile ilgili bütün İlerleme Raporlarında “adli kolluk” (judicial police) üzerinde iktidarın etkisi eleştiriliyor, bunun yolsuzluk soruşturmalarını engellediği belirtiliyor!
Bizdeki adli kolluğun AB standartlarında bağımsız olmamasından başka sorunlar da var…
YARGI’YA SİYASİ BASKI
Hakimleri bile sorgusuz sualsiz şuraya buraya atayan HSK, savcıları rahat bırakır mı?
Venedik Komisyonu raporunda da bütün İlerleme Raporlarında da HSK’ya iktidarın hakim olduğu, bu yolla yargıyı etkilediği yazılıdır.
Türkiye bu yüzden yatırımcı sermayeye “hukuk güvenliği” inancını veremiyor.
Bırakın o raporları, bizler biliyoruz ki, HSK iktidar tarafından görüş belirtilen davalarda, iktidar tarafından görüş belirtilen yönde hakim atamaları yapıyor!
HSK’nın bu politize hali Bahçeli’yi bile rahatsız ediyor olsa gerek. ‘Yeni anayasa’ açıklamasında HSK yerine “yargı bağımsızlığı sistemi”ne göre “Yüksek Yargı Kurulu” teşkilini istedi.
Sorun adli kolluk ve HSK’dan da ibaret değil…
Türk Ceza Kanunu 2004 yılında AB ölçülerine göre hazırlanmıştı. Ama iktidar Haziran 2014’te TCK’nın 277. maddesini değiştirdi, “soruşturma” safhasında savcıya ve tutuklama yetkisine sahip sulh ceza hakimine emir ve talimat vermeyi suç olmaktan çıkardı!
Soruşturma aşamasında yargıya talimat vermek Türkiye’de suç değildir! Hangi demokratik ülkede böyledir, ben bilmiyorum.
Sistem sorunu derken kastettiğim bütün bu tablodur.
‘ÇÖZÜLEN KURUMSAL YAPILAR’
Ortaya atılan iddialar konusunda eski MİT Müsteşar Yardımcısı Cevat Öneş “Susurluk’u aşan bir durum ortaya çıktı” diyerek tabloyu şöyle tanımlamıştı:
“Bu konuşma olayı; hukuk sisteminin zayıfladığı, devlet kurumsal yapılarının çözüldüğü ve siyasetin içinde belirli şahıs ve grupların mafyatik veya suç örgütü ile bulaşık insanlarla olan ilişkilerinin geliştiği bir süreçte yeniden bir ortaya çıkış olarak görülebilir.” (DW, 10 Mayıs)
Sistem maalesef bu durumda ama yine de savcılar soruşturma açmalı. Sistemdeki arızalar üzerinde kamuoyu duyarlı davranarak denetim yapmalı.
Sistem modern hukuk devleti standartları yönünde değişmedikçe kamuoyundan başka bir denetim mekanizması yok.
Kurallar, kurumlar, bir kelimeyle hukuk ne kadar önemli, görüyorsunuz.
18/05/2021 00:12
“İçimizdeki Mescid-i Aksa’ları yıkmak isteyen hainler”
182
Başlıktaki bu ifade, biliyorsunuz, bana ait değil. Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın Ahmet Davutoğlu ve Ali Babacan hakkında Abdülkadir Selvi’ye söylediği sözler…
Mescid-i Aksa’da İsrail faşizminin katliam yaptığı bir sırada, yeni kurulmuş iki parti liderini bu sözlerle suçladı.
Anayasal olarak kurulmuş partilerden biri “kutsal”, diğerleri “kutsal karşıtı” ise o ülkede huzur olabilir mi, demokrasi sağlıklı işleyebilir mi?
‘KUTSAL’ SİYASETİ
Şu sözü de hatırlıyorsunuz değil mi:
“Esenyurt belediye seçimlerini kaybedersek Kudüs’ü kaybederiz, hiçbir yeri kaybetmeyiz, İslam’ı kaybederiz, Mekke’yi kaybederiz…” (2 Nisan 2x018)
Bir ilçe belediye başkanlığı seçimi bile nasıl bir güç hırsı ve nasıl bir din istismarı yaratabiliyor, görüyorsunuz.
Bu partiye oy vermenin ahiretimizi kurtaracağı gibi sözler çok uzun bir liste oluşturur…
Nihat Ergün’ün “Adım Adım Siyaset” kitabını okuyun lütfen, parti liderine itaat sağlamak için “İslam’da emîrlik (başkanlık) ömür boyudur” diye laflar uydurulduğunu anlatır…
Hele siyasi karşıtlarını dinen suçlamak, hain ilan etmek!
Erdoğan-Gül-Arınç üçlüsü parti içinde Erbakan’a isyan etmemişler miydi? “Bizans’ın çocukları” diye suçlanmamışlar mıydı?!
Bu nasıl bir siyaset anlayışı?
ESKİ HASTALIK
1946-1950 arasında iktidardaki CHP’liler muhalefetteki DP’nin Rus parasıyla kurulduğunu söylediler! Hatta Mareşal Çakmak’ın komünistlere alet olduğunu ileri sürmek için Çankaya’da İnönü’nün başkanlığında toplantılar yapıldı, İçişleri Bakanı Şükrü Sökmensüer Meclis’te bu yönde konuşma yaptı!
DP iktidara gelince de Bayar ve Menderes İnönü’yü komünistlerle işbirliği yapmakla suçladılar, “Vatan Cephesi” kurdular.
Benim “Kuvvetler Ayrılığı Olmayınca” adlı kitabında bunlar anlatılır.
Rakibini siyasi kavramlarla eleştirmek yerine, dinen yaftalamak veya hain diye suçlamak eski hastalığımızdır.
Meşrutiyet döneminin kavgalarına da bakın, öyledir.
Demokrasi kültürünün zayıf olduğu bütün toplumlarda karşı tarafı hain ilan etmek kolaydır ve yaygındır.
DAVUTOĞLU NEDEN?
Davutoğlu en başta yolsuzluklarla mücadele olmak üzere ciddi konularda Cumhurbaşkanı Erdoğan’la ihtilafa düştü. Başbakanlığının daha ilk günlerinde “restorasyon” yani bozulanları düzeltelim diye tutturmuştu.
İhtilaf konularını uzun boylu anlatmaya gerek yok. Davutoğlu’nun 64. Hükümet Programında “Yolsuzluklarla mücadele” ve “ihalelerin şeffaflaştırılması” bölümlerini okuyun… Davutoğlu tasfiye edildikten sonra bu bölümler AK Parti’nin hiçbir belgesinde yer almadı!
Sistem konusunda ise çok net “kuvvetler ayrılığı, yargı bağımsızlığı, denetim ve denge” ilkelerini savundu. CB sisteminin zararları konusunda Cumhurbaşkanı Erdoğan’a rapor verdiğini kendisi açıkladı.
Bu gibi nedenlerle yolları ayrıldı.
BABACAN NEDEN?
Başbakan Erdoğan dönemin Merkez Bankası Başkanı Erdem Başçı’yı faizi indirmiyor diye ülkeye ihanetle suçlarken, Ali Babacan ve Mehmet Şimşek Merkez Bankası’nın bağımsızlığını savundu.
Babacan, imar rantlarının vergilendirilmesiyle sanayiin desteklenmesini savunurken Erdoğan, istihdam yaratıyor gerekçesiyle inşaat sektörünün desteklenmesini sürdürdü.
Bakın rakamlara, ekonomideki bozulma Babacan ve ardından Şimşek’in uzaklaştırılmasıyla başladı.
Babacan, hukuktaki bozulmaların ekonomiyi vuracağı uyarısında da bulunarak
“tek çaremiz hukukun üstünlüğünün Türkiye’de en iyi şekilde uygulanıyor olmasıdır” diye konuşmalar yaptı. (22 Nisan 2014)
Bu gibi nedenlerle yolları ayrıldı.
ÜLKENİN HALİ
Davutoğlu da Babacan da sadık ve itaatkar olsaydılar makamlarını sürdürür, yeni sistemde de ‘mesned-i izzette serefraz’ olurlardı. Bu yolu değil itiraz yolunu seçtiler.
Bugün ülkenin içinde bulunduğu ağır sıkıntılar gözler önünde. Keşke o itirazlar zamanında dikkate alınmış, itiraz edenler tasfiye edilmemiş olsaydı, değil mi?
Şimdi, Mescid-i Aksa, ümmet, ihanet gibi kavramlarla sorunların üstü örtüldüğünde… Yahut illet zillet, Pontus gibi karamalarla karşılandığında… Siyaset çıkmaz sokakta kavgaya dönüşüyor.
O yüzden sorunlar çözülmeden ağırlaşarak devam ediyor.
Babacan ve Davutoğlu daha erken bayrak açabilmeliydiler diye eleştirilebilir. Ülkenin son 6-7 yılda içine düştüğü durum karşısında itaat ve ikbali değil, bu gidişe muhalefeti seçmeleri ise takdir edilecek bir tavırdır.
9/05/2021 00:24
Düşmanlar, hainler...
163
İktidarın yirmi yıl içinde söylemindeki değişim bir laboratuvar gibi bize tahlil imkanı veriyor. Başarılı ilk on yıldaki demokratik ve rasyonel söylem….
Şu sözler bu dönemde Erdoğan’a aittir.
“Bizde bir âdet var, ülkede başımıza bir şey geldiği zaman hemen ‘dış güçler’ deriz, yabancılar deriz şu deriz bu deriz, onlara bazı isimler buluruz. Ve bunlar sebebiyle biz ayağa kalkamıyoruz, kalkınamıyoruz, birliğimiz beraberliğimiz bozuluyor filan. Yani bu doğru da olabilir ancak ben buna katılamıyorum… Eğer sizin bünyeniz güçlüyse, sağlamsa, bünyede olan virüs hiçbir zaman sizin vücudunuza zarar veremez.” (https://www.youtube.com/watch?v=40D-PmGNIwM)
Son altı yedi yılda ise adım adım “dış güçler, hainler, yedi düvel” söylemi ağır bastı, politikalar da böyle değişti.
İÇ POLİTİKA
Erdoğan, 2003’te kurduğu ilk hükümetin programında “siyaset uzlaşı alanıdır” diyerek şunları söylüyordu:
“Siyasal gücün bir kişinin veya grubun elinde yoğunlaşmasını destekleyen, bireysel ve siyasal özgürlüklere karşı olan, siyasal katılımın hemen tüm biçimlerini reddeden, baskı ve güç kullanımını öngören dayatmacı anlayışı reddediyoruz.” (23 Mart 2003)
Bugün böyle mi?
Bugün, 2011’den itibaren ve nihayet CB sistemiyle “siyasal gücün bir kişinin veya grubun elinde yoğunlaşması” gerçekleşti.
Örnek, iktidar ilk on yılda derecelendirme kuruluşlarının notlarıyla övünüyordu. Ama son yıllarda dış ticaret açığı, tüketim, yatırım güvensizliği konularındaki not indirimlerini uyarı saymak yerine, bu kuruluşları “Türkiye’nin düşmanları” olarak niteledi. (11 Mayıs 2018)
Değişen politikaların faturası ekonomik kriz oldu.
TABANDA KENETLENME
Bu hamasi söylemin amacı oy tabanında kenetlenme yaratmaktı. Dış güçler ve iç hainler saldırıyor, Çanakkale’de, İstiklal Harbi’nde olduğu gibi kenetlenme duygusu…
15 Temmuz hain darbe teşebbüsüne karşı halkın onurlu direnişi, “darbe tehlikesi”nin de nasıl kenetlenme yaratacağını göstermişti…
Muhalefeti sadece “ihanet”le değil, aynı zamanda FETÖ’cülükle, darbecilikle suçlamaktaki amaç da yine tabanda kenetlenme yaratmak…
İlker Başbuğ’un darbe karşıtı sözlerinin, darbe imasıymış gibi gösterilerek kampanyalar halinde şikayet dilekçeleriyle soruşturma açtırılması ı da bu kenetlenme çabasının bir uygulamasıdır.
Amiraller bildirisinin darbecilikle suçlanması da böyle.
‘DARBELER KİTABI’
Murat Yetkin’in “Meraklısı İçin Darbeler Kitabı” klasik bir incelemenin ötesinde, darbe örgütlenmelerini, ordudaki gruplaşmaları, dış konjonktürle ilişkilerini anlatan bir araştırmadır. (Doğan Kitap)
FETÖ’nün ordudaki örgütlenmesi konusunda benim okuduğum en iyi kaynaktır. Ordudaki Avrupacı, Avrasyacı gibi gruplaşmaları, 15 Temmuz’a giden yoldaki askeri atamaları bu kitapta okuyabilirsiniz.
16 Temmuz sabaha karşı saat 03.00’e planlanmış darbe, ancak 11 saat önce, yani 15 Temmuz günü saat 16.10’daki bir ihbarla öğrenilebiliyor. Yetkin, darbe böyle öğrenilmeyip de başarılı olsaydı nasıl bir felaket yaşanacağını anlatıyor.
Daha önce istihbar edilememesi ne kadar can kaybına ve tahribata mal oldu.
Ama mesele istihbarat sorunundan ibaret değil. Kitapta darbe ihtimallerini önlemenin asli faktörü şöyle anlatılıyor:
“Bunun yolu daha sert güvenlik önlemlerinden değil, demokratik hukuk devleti kurallarına daha sıkı sarılmaktan, kuvvetler ayrılığı ilkelerine uymaktan geçer… Bizi darbelere karşı daha güvenli kılacak mekanizma daha çok güvenlik değil, daha şeffaf demokrasidir.”
EKONOMİ İÇİN DE HUKUK
Yirmi yılın ilk on yılındaki yükselişler ve özellikle son beş altı yıldaki inişler aynı kanunu gösteriyor: İktisadi krizlere karşı da asıl tedbir daha merkeziyetçi politikalar değil, kuvvetler ayrılığını esas alan, bu sayede, özgürlükler konusunda da yatırımlar konusunda da güven veren bir hukuk devleti nizamıdır.
Kalkınmanın da başka yolu yok.
Türkiye bu yoldayken kişi başına gelirini 2013’de 12 bin dolara kadar yükseltti… Fakat adım adım “içerideki hainlerden dışarıdaki düşmanlara kadar yedi düvel” söylemiyle dile getirilen politikalar ağır bastı. (24 Şubat 2021)
Ve bugün milli gerilimiz 8.500 dolar!
Geçen yirmi yıla herkes ve öncelikle de iktidarın kendisi bir laboratuvar gibi bakmak zorunda.
.
.21/05/2021 00:23
Hakim ve savcı seçmek
100
Türkiye otoriterleşen ve kişi başına geliri 8 bin dolara düşen bir ülke haline gelmişti…
Şimdi maalesef mafya-siyaset ilişkileri sorunu da ortaya çıktı.
Türkiye’nin bir “hukuk güvenliği” sorunu vardı, şimdi ‘mafyöz ilişkiler’ gölgesi düştü.
Masa üstünde Mario Puzo’nun ‘baba’ kitaplarıyla ‘sübliminal’ mesajlar veriliyor!
Ve iddialar hakkında bir türlü soruşturma açılmıyor.
Müfettiş soruşturması açılsa, İçişleri Bakanlığı müfettişleri “etkin soruşturma” yapabilir mi?! Etkin, yani tarafsız ve etkili…
Savcılar adli soruşturma açsa, bir gecede HSK eliyle sürülmeyi göze almadan “etkin soruşturma” yapabilirler mi?
Geldik günün haberine: HSK’ya üye seçmede iktidar ve muhalefet uzlaştı.
HSK SEÇİMLERİ
Türkiye’de yargı bağımsızlığını ihlalin mekanizması HSK’dır; HSK üyelerinin tamamen iktidar tarafından belirlenmiş olmasıdır: 13 üyenin 7’sini “Meclis seçti” idi ama AK Parti ve MHP seçmişti…
Dört üyesini partisinin Genel Başkanı olan Cumhurbaşkanı seçmişti. Kalan iki üye ise yine partili Cumhurbaşkanınca atanan Adalet Bakanı ile yardımcısıdır.
İcraatı meydanda… Cumhurbaşkanı bir savcıyı AYM üyesi yapmak isterse HSK derhal o savcıyı Yargıtay’a üye yapıyor… Yargıtay’da da hemen aday seçiliyor... Cumhurbaşkanı’na da bir imzayla AYM’ye atamak kalıyor.
Fakat 2018 genel seçimlerinde Cumhur İttifakı böyle yerlere üye seçmek için gereken “beşte üç” çoğunluğu (360 sandalye) kazanamadı…
HSK’ya üye seçmek için muhalefetle uzlaşmak zorunda kaldı…
EVET AMA YETMEZ
AK Parti önce İYİ Parti’ye uzlaşma teklif etti: 7 üyeden beşi Cumhur İttifakı’na, ikisi İYİ Parti’ye…
Akşener reddetti, Millet İttifakı dışında hareket etmeyeceğini, iki üyenin DE çok az olduğunu söyledi.
İktidar Kılıçdaroğlu’ ile görüştü, o da Millet İttifakı dışında olmaz, 2 üye de yetmez diye cevap verdi.
Sonunda Meclis’in seçeceği 7 üyeden dördünü Cumhur İttifakı, üçünü Millet İttifakı belirlemek üzere uzlaştılar.
Doğruları söyleyen ama sözleri uygulamaya pek yansımayan Adalet Bakanı Gül memnun. “Demokratik olgunlukla ve çoğulcu bir anlayışla” HSK üyelerini seçilmesinin iyi olacağını söylüyor. Doğru ama uygulamada ‘çoğulculuk’ gerçekleşmeyecek.
Çünkü 3 üye muhalefetçe seçilse de kalan 10 üyeyi iktidar seçecek; Meclis grubunun oyları ve partili Cumhurbaşkanı’nın atamaları ile…
Hiç yoktan iyi ama HSK’nın iktidar yanlısı yapısını değiştirmeye yetmeyecek.
SİYASET KARIŞMASIN
İktidarın bu defa uzlaşmak zorunda kalmasının başka bir iyi tarafı da şu: Millet İttifakı bir şart koştu; partilerle ilişkisi olmuş adaylar seçilmesin.
İktidar bunu da kabul etmek zorunda kaldı; iyi oldu.
Halbuki Cumhurbaşkanı, bir uzlaşma arama gereği olmadığı için, partisinden aday olmuş veya bakan yardımcısı gibi siyasi görevlerde bulunmuş isimleri yüksek yargıya atamakta tereddüt etmiyor.
Keşke Bakan Gül’ün söylediği “demokratik olgunluk ve çoğulculuk” iktidarın prensibi olsa…
Kendini güçlü gördüğü anda “sadece bizden” diye bakıyor.
Önceki HSK seçimlerinde sayıları yeterli olunca, “demokratik olgunluk ve çoğulculuk” iktidarda hiç kimsenin aklına gelmemişti mesela.
AK Parti’nin güç tutkusuna başka bir örnek: Cemil Çiçek Başkanlığında Ekim 2011’de kurulan Anayasa Uzlaşma Komisyonu’na AK Parti’nin verdiği taslak’ta HSK’nın 20 üyesinden 14’ünü siyaset belirliyor ama 6’sını hakim ve savcılar “tek oy” usulüyle seçiyordu…
Fakat CB Sistemi için MHP’nin desteğini alınca iktidar “siyasi olgunluk ve uzlaşma” ihtiyacı duymadı, CB sisteminde HSK’nin bütün üyelerini siyaset belirliyor.
BAĞIMSIZ, TARAFSIZ
Halbuki Anayasa şöyle diyor:
“Hâkimler ve Savcılar Kurulu, mahkemelerin bağımsızlığı ve hâkimlik teminatı esaslarına göre kurulur ve görev yapar.” (Md. 159)
Bunu sağlamak için Fransızlar 2008 anayasa reformuyla, siyaseti tamamen HSK’dan çıkardılar.
HSK’nun üyelerinin tamamını uzlaşmayla partiler seçse bile nihayet RTÜK modeli olur ki yine yargı için kesinlikle yanlıştır.
Türkiye’de adalete güven sağlamanın ön şartı, hakim ve savcıları atayacak üst kurulların siyaset değil, tamamen liyakate dayalı bir “yargı ağırlıklı çoğulcu yapı”yı gerçekleştirmektir. Bağımsız ve tarafsız yargının başka yolu yok.
23/05/2021 00:01
Siyasi öfke siyasi şiddet
185
İYİ Parti lideri Meral Akşener’e Çayeli ve İkizdere’deki esnaf ziyareti sırasında yapılan çirkin saldırı bir halk tepkisi değildi. Körüklenmekte olan siyasi öfkenin yol açtığı siyasi şiddet zincirinin son halkasıydı.
Dileyeyim de sonuncusu olsun. Yürekten bunu diliyorum ama maalesef iyimser değilim.
Devlet yetkilerini ve devlet gücünü kullanan makamlar ve iktidar partisi bu olayı kınamadı.
Meral Akşener’in gezisi sırasında atılan “Meral Akşener hainini taşlayın, taşlayın… öldürün öldürün” diye tahriklerde bulunan tivit bile kınanmadı…
Benzer çirkin sözler bir iktidar mensubuna karşı kullanılsaydı mafyatik ifşaalar karsısında suskun kalan savcılar seferber edilir, “halkı kin ve düşmanlığa tahrikten” soruşturma açılır, muhtemelen tutuklama da yapılırdı.
MUHAFEFETE KARŞI ŞİDDET
Tabii ki Meral Akşener bu tür tertiplerden yılacak bir lider değil. 28 Şubat’ta yılmadı. Seçim meydanlarında “dokunulmazlığın yok” denilerek hapsedilmekle tehdit edildi, korkmadı…
Endişe verici husus, ülkenin sürüklenmiş olduğu vahim tablodur: Ağır hukuk ihlalleri, artan hukuk güvensizliği, tehlikeli kutuplaşma, ekonomik kriz; bir mafyamız eksikti, o da eklendi!
Muhalefete yönelen şiddet zincirinin diğer önemli halkası, Çubuk’ta şehit cenazesine katılan CHP Lideri Kemal Kılıçdaroğlu’na yapılan çirkin saldırıdır. (21 Nisan 2019)
Kılıçdaroğlu, Emniyet tarafından bir eve alınarak linçten kurtarılabilmişti. Zihinlerde İçişleri Bakanı Soylu’nun “CHP il başkanlarını şehit cenazelerine almayın, onların yeri PKK cenazeleri” şeklindeki sözleri yankılanıyordu!
Halbuki Kılıçdaroğlu PKK’nın suikast düzenlediği bir liderdi.
Şehit cenazelerinde siyasi ayırımcılık nasıl bir siyasi öfkenin ifadesi?!
Her iki saldırıyı da iktidar kınamadı…
Hatta aynı öfkeyle yoğrulmuş tabanda kahraman muamelesi gördü saldırganlar.
Yargı hukuken de bekleneni yapmadı.
Ahmet Davutoğlu’nun söylediği gibi, iktidarın bu tavrı, şiddeti teşvik ediyor…
BASINA KARŞI ŞİDDET
Öfkenin teşvik ettiği şiddetten gazete ve gazeteciler de nasibini aldı. Eylül 2015’te Hürriyet gazetesi iki defa taşlı sopalı saldırılara maruz kaldı, tahribata uğradı… Saldırıyı organize eden AK Partili, Hürriyet çalışanları için “Bunlar dayak yememişler hiç. Bizim hatamız bunlara zamanında dayak atmamak oldu” diye konuşuyordu!
Tabana nasıl bir öfke yansıyor, görüyorsunuz.
Bırakın kınamayı, eleştiri bile almadılar, aksine, bakan yardımcısı yapılarak ödüllendirildiler!
Son olarak Sedat Peker, bu baskındaki rolünü anlattı…
İşten atılan, kalemi elinden alınan gazeteciler kimlerdir?
Kaç gazeteci mafyöz haytalar tarafından dövüldü, hastanelik edildi, değil mi?
AYM ve AİHM kararlarıyla suçsuz oldukları kanıtlanmış ama tutuklanmış gazeteciler kimlerdir?
Eleştiren gazeteciler…
Şiddet tablosunu görüyorsunuz değil mi?
Kutuplaşma, öfke ve öfkenin aşağılardaki dışavurumları olarak siyasi şiddet olayları…
Böyle bir görüntüyle iktidar “hukuk güvenliği” konusunda dünyayı ikna edip yatırım ve turist getirebilir mi?
ÇIKMAZ SOKAK
Bu iktidar ilk on yılında rasyonel politika, uzlaşmacı, müzakereci üslup ve AB reformları yönünde hukukun üstünlüğü politikalarıyla ülkeye 220 milyar dolar yatırım getirmişti. Alt yapıda ciddi ölçüde modernleşme sağlamıştı…
Ama 2011’deki seçim zaferi ve Arap Baharı’nın muhafazakar iktidarda yarattığı heyecanlar bu ‘gidişat’ı değiştirdi: Partide ve bürokraside bu başarılarda imzası olan reformist unsurlar tasfiye edildi…
Türkiye’nin tarihten gelen fay hatları üzerinde kutuplaşma körüklendi, müzakere dilinin yerini öfkeli bir ideoloji dili aldı…
Ve hukukta gerilemeyle at başı ekonomide bozulmalar ortaya çıktı…
Bugün Türkiye sadece ekonomik krizle, hukuktaki gerilemelerle değil, mafyasıyla da dünya basınında!
Şiddet halkalarını birbirine bağlayan zincir bir yerde durur mu? Bunu elbette temenni ederiz ama iktidarın tutumuna bağlı…
İktidar son 6-7 yılda izlediği politikaların çıkmaza gerdiğini görmelidir. Öfke dilini, değerler üzerinden kutuplaşma siyasetini bırakmalı, hukukun siyasetten üstün olduğunu kabul etmeli…
Tören konuşmalarıyla değil, inandırıcı uygulamalarla…
Yoksa, işimiz zor.
5/05/2021 00:51
Temiz siyaset?..
167
Türkiye dünyaya çok kötü bir siyasi kirlenme görüntüsü veriyor. Sedat Peker’in açıkladığı olaylar hukuken soruşturma açılması için “makul şüphe”, hatta “kuvvetli şüphe” sebepleri niteliğindedir. Buna rağmen soruşturma açılmaması başlı başına ağır bir siyasi sorundur.
Tabii ki sabıkaları bilinen Sedat Peker temiz siyaset sevdasıyla değil, kendi hakkında soruşturma açılmasına kızarak bu açıklamaları yapıyor… Ancak bu durum, söylediklerinin tamamen uydurma ve soyut suçlamalar olduğu anlamına gelmez, soruşturulması gereken birçok olaydan bahsediyor.
İçişleri Bakanı Süleyman Soylu, ortaya çıkan tabloyu dış güçlerin saldırısı olarak niteledi…
Gerçek şudur ki, tablo vahimdir ve hukuk eliyle temizlenmedikçe, Türkiye’nin itibarına ağır surette hasar verecektir.
SİSTEMSEL SORUNLAR
Düşünün ki, Türkiye, Avrupa Birliği’nin bütün İlerleme Raporlarında eleştirilmesine rağmen “yolsuzlukla mücadele ve şeffaflık” kanunlarını çıkarmayan bir ülkedir.
Başbakan Davutoğlu Mart 2016’da AB ile “vizesiz geçiş” anlaşmasını imzalamıştı. Bunun için Türkiye’nin teknik ve siyasi nitelikte 72 düzenleme yapması gerekiyordu. Türkiye bunlardan 66’sını yerine getirdi, 6 tanesini yerine getirmedi. Türkiye’nin yerine getirmediği bu 6 şarttan biri “yolsuzlukla mücadele ve şeffaflık kanunları”nı çıkarmaktı!
Hâlâ çıkmadı! Beş yıldır niye çıkmadı?!
Uluslararası Şeffaflık Derneği’nin “Yolsuzluk Algısı İndeksi”nde Türkiye 2012 yılında Doğu Avrupa seviyesine yaklaşarak dünyada 54. Sıradaydı… Ocak 2021’de açıklanan 2020 indeksinde ise dünyada 86. sıraya indi! (https://www.transparency.org/en/cpi/2020/index/)
Hukuk devleti indekslerinde çok daha aşağılardayız.
Milli gelirimiz de 12 bin dolardan 8 bin dolara düştü!
Birleşik kaplar gibi, hukuk, şeffaflık, özgürlük, ekonomi; her biri diğerlerine bağlı.
Sedat Peker’in ifşaları, işte böyle bir görüntü üzerine eklenerek ülkemizin imajını daha da kötüleştirdi. Dış basından alıntılar yapmıyorum burada.
‘DIŞ GÜÇLER’
Öyleyse dış güçler Sedat Peker’i kullanarak Türkiye’ye saldırıyorlar… mı?..
Son 6-7 yıldır da dış güçler ekonomimize de saldırıyorlar... mı?..
Propaganda makinesini hamasetle yağlayıp kitleleri bu komplo teorilerine bir süre inandırmak mümkün ama sorunları ortadan kaldırmak mümkün değil.
Hatta sorunlar birike birike bir noktadan itibaren krizler, skandallar halinde patlıyor.
Yumuşak karnımız olmasa ‘dış güçler’ nereye vuracak?!
Kaldı ki, dış güçler niye iktidarın ilk iki döneminde Türkiye’nin puanını bütün indekslerde yükseltmişler?.. Niye Türkiye’de 220 milyar dolar yatırım yapmışlar?..
Şimdi kendi yatırımlarına zarar vermek için “ekonomimize saldırıyorlar” olabilir mi?!
Türkiye hukuk devleti indekslerinde, yolsuzlukla mücadele ve şeffaflıkta, kurumların sağlamlığında iyi bir durumda olsaydı… Ekonomi bu duruma düşmez, organize suç yapılanmaları da siyasete ulaşacağı kanalları kolayca bulamazdı…
SİSTEM TEMİZLİĞİ
Sistemde hukukun üstünlüğü, şeffaflık, denetim ve denge kapasiteleri çok düşük olduğu için bunca rezalet döküldü ortaya, akla karayı ayıracak soruşturma hala açılmıyor.
AK Parti’nin kuruluşundaki “Üç Y”nin yani Yolsuzluk, Yoksulluk ve Yasaklarla mücadelenin unutulduğunu biliyorsunuz. Hatta 2001 programında şu madde vardı:
“Yolsuzluklarla mücadele için kapsamlı bir program hazırlanıp derhal uygulamaya konulacaktır. Kamu yönetiminde şeffaflık ve ihale mevzuatının yeniden düzenlenmesi bu program çerçevesinde ele alınacaktır.
Kamu Yönetimi’ndeki yolsuzluklarla mücadele için ilgili başsavcılıkların yetkileri artırılacaktır.”
Ya bugün nasıl?.. Nereden nereye, görüyorsunuz.
Bugün yargı öylesine HSK’nın kontrolü altındadır ki bir savcı çıkıp da re’sen soruşturma açamıyor… Açsa da “etkin soruşturma” yapacağına dair kamuoyunda kuşkular sürer gider.
Onun içindir ki, bir, Meclis Soruşturması da açılmalı…
İki, CB sistemi ile olmuyor, Türkiye kuvvetler ayrılığı, denetim ve denge, yargı bağımsızlığı, partisiz cumhurbaşkanı ilkelerini hayata geçirecek bir sistem reformu yapmalı uzun vadede.
Eee, kolay değil “gelişmiş ülke” olmak, ya da “muasır medeniyet” seviyesine çıkmak…
26/05/2021 00:09
Dış Güçler saldırıyor!
195
İçişleri Bakanı Süleyman Soylu, ortaya atılan iddiaları dış güçlerin saldırısı olarak niteledi. Bu aslında 2011’den sonraki yıllarda iktidarın geliştirdiği bir siyaset tarzı…
Faiz, döviz ve enflasyon üçü birden yükseliyor mu?.. Fakirleşiyor muyuz?.. Dış politikada yalnızlaşmış mıyız?...
Sebep dış güçlerin saldırısı…
Bu bazen “emperyal güçler, küresel güçler, üst akıl, Haçlı ittifakı” gibi kavramlarla da ifade ediliyor.
CB hükümet sistemindeki sorunlar ortaya çıkmaya başladı ya… Beştepe’de hukuk başdanışmanlarından Mehmet Uçum şöyle diyor:
“Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemini bozma veya tasfiye hedefiyle Türkiye’yi yeniden küresel emperyal-faşist güç odaklarına ve iç uydularına teslim etme çabasına halkımız asla geçit vermez!” (HaberTürk, 3 Temmuz 2019)
Halbuki, iktidara birçok AK Partiliden daha aktif destek veren MHP lideri Bahçeli’nin açıkladığı metinde bile CB sistemindeki sakatlıkları görebilirsiniz: Meclis denetiminin etkisizleşmesi, yargının bağımlılığı, kurumlaşma noksanı, idarede kanunilik ilkesinin hasara uğraması gibi…
MESELA AVRUPA…
Dış güçler saldırıyor söylemi hamasi duyguları kabartır elbette. Fakat sorunları çözmüyor, hatta ağırlaştırıyor.
Erdoğan 2011 hükümet programında AB sürecini “Cumhuriyet’in ilanından sonra en büyük modernleşme hamlesi” olarak nitelemişti.
Türkiye’ye oluk oluk yatırım geliyor, kişi başına milli gelir 10 bin doları aşıyordu…
Fakat izleyen yıllarda Avrupa Birliği’nden gelen otoriterleşme eleştirileri arttı… CB sistemi referandumu döneminde Hollanda ve Almanya hükümetleri, ülkelerinde propaganda toplantıları yapmamıza engel oldu…
Hatırlayacaksınız, iktidar “bunlar Haçlı ittifakı” gibi sözlerle çok sert tepki gösterdi. (27 Mart 2017)
Halbuki AK Parti iktidarı Seçim Kanunu’na 2008’de eklediği bir fıkra ile “yurt dışında propaganda yapılamaz” hükmünü getirmişti. (Madde 94’A)
Kendi kanunumuzdaki bu maddeyi belirterek krize meydan vermeden olayı kapatılabilirdik. Öyle yapmadık, Avrupa’ya meydan okuma psikolojisi referandumda bir kaç puan oy getirerek “evet”i kurtardı.
Fakat AB’la ilişkilerdeki sorunları büyüttü. Hukuk düzenindeki bozulmalar da “yatırım güvenliği” konusunda kaygılara yol açtı, artık yatırım sermayesi gelmiyor.
Cumhurbaşkanı bugün “geleceğimiz Avrupa’da” diyor...
İKİ DİLDEN HANGİSİ?
Reuters’in haberine göre, Cumhurbaşkanı Erdoğan, bugünlerde Amerikalı büyük şirketlerin yöneticileriyle önemli bir görüşme yapacak. Haziran’daki NATO zirvesinde Biden’la yapacağı görüşme öncesinde gerçekten önemli.
Fakat o görüşmede “faiz sebeptir…” sözünü tekrarlayacak mıdır?..
Yahut “ekonomimiz saldırı altında… küresel güçlerin senaryoları…” diye konuşacak mıdır?..
Ya da “İslam iktisadı krizden çıkışın anahtarıdır” diyecek midir?
Hiç sanmıyorum. Büyük ihtimalle Erdoğan ilk iki dönemindeki konuşmalarında olduğu gibi “evrensel değerler… hukuk güvenliği… verimlilik… kazan-kazan” gibi kavramlarla konuşacaktır.
Hele de “Merkez Bankasını laf dinler hale getirdik” falan demesine hiç ihtimal vermiyorum.
Ama bu ikili dil, hangisinin aslî konusunda tereddütler yaratıyor, iç hukuk düzeni de örselenince işte bunca çağrıya rağmen yatırım gelmiyor…
Hem bu iktisadi ikili söylem, hem AB’la ilişkilerdeki gel-gitler gösteriyor ki, aslî konulara günlük politika ve ideoloji katmak kısa vadede oy getirse de üç beş yılda hasarı ortaya çıkıyor.
RASYONEL DİL VE DİPLOMASİ
Elbette Avrupa ve Amerika ile önemli sorunlarımız var ancak ortak çıkarlarımız çok daha büyüktür.
İç politika uğruna “yedi düvele karşı” meydan okuma tavrıyla siyaset yapmanın sonuçları ortada: Amerika ve Avrupa’da her zaman Türkiye karşıtları oldu ama her zaman Türkiye’nin kararlı taraftarları da olmuştu, onları bile kaybettik. Orta Doğu ve Akdeniz dengelerinin aleyhimize bozulduğu da ortada…
Rusya bir hafta içinde Türkiye’yi iki defa tehdit etti: Dışişleri Sözcüsü Zaharova ve ardından Dışişleri Bakanı Lavrov… Ayrıca yazacağım.
Mafya-siyaset ilişkilerinden tutun da ekonomiye ve dış ilişkilere kadar sorunlarımızı “dış güçler saldırıyor” diye kitlelere ‘satmak’ mümkün ama sonunda maliyeti ağır oluyor.
Ekonomide iktisadi rasyonalizme, devlet hayatında hukukun üstünlüğüne, dış ilişkilerde Türkiye’nin tarihten gelen diplomatik değerlerine yeniden yönelmek zorundayız.
8/05/2021 00:13
Partili cumhurbaşkanı
145
Cumhurbaşkanı ve partisinin genel başkanı Erdoğan’ın son grup konuşmasındaki iki sözü, Türkiye’de ne kadar ciddi bir sistem sorunu olduğunu gösteriyor:
Evvela mafya sorunlarının soruşturulmasıyla ilgili sözleri:
“Geçmişten bugüne hiçbir iddia, hiçbir itham ortada bırakılmayacak, her şey yargı tarafından araştırılıp, tüm yalanlar, iftiralar ortaya dökülecektir.”
Devlet başkanı, daha baştan “yalanlar, iftiralar” diye nitelerse emniyet ve yargı tarafsız ve eksiksiz soruşturma yapabilir mi?
Diğeri, İYİ Parti lideri “Bay Meral” hakkındaki sözleri:
“Bu daha bir. Daha neler olacak neler, daha dur bakalım. Bunlar iyi günler…”
Erdoğan Meral Akşener’in sözlerine eleştiriyle karşılık verebilirdi. Zaten hemen her gün muhalefeti ağır sözlerle suçluyor. “Dur bakalım daha neler olacak, bunlar iyi günler” sözleri çok endişe vericidir: Türkiye yakın zamanda gazetelerin baskına uğradığı, gazetecilerin dövüldüğü, liderlere linç girişimlerinin yapıldığı çok gergin bir toplumdur. Sakinleştirici davranmak şarttır..
GÖRÜLMEMİŞ YETKİLER
Bu sistemde Cumhurbaşkanı bakanlıkların teşkilatını istediği gibi düzenleyebilir, istediği azil ve atamalar yapabilir.
Bugün 13 Üyeli HSK’nın 10 üyesi Cumhurbaşkanı veya onun Meclis grubu tarafından atanmaktadır. Muhalefetin seçtiği sadece üç üye vardır. HSK iktidarın yargı üzerindeki denetim cihazıdır.
Cumhurbaşkanı yasamaya da ‘İttifak’ yoluyla hakimdir.
Üç erk üzerindeki bu kudreti sebebiyledir ki, Türkiye’deki sistem “başkanlık sistemi değil… kuvvetlerin cumhurbaşkanında birleştiği bir kuvvetler birliği istemidir.” (Kemal Gözler, Elveda Anayasa, Ekin yay. 4. Baskı, s. 101)
Venedik Komisyonu da aynı tespiti yapmıştır.
Erdoğan lideri olduğu partinin güç mücadelesini ve muhalefetle kavgasını işte bu yetkilere sahip olarak, bu etkileri kullanarak yürütüyor. Sonuç ortada…
MİLLİ ŞEF…
Türkiye böyle bir tecrübe yaşamıştı: Bütün devlet yetkilerine sahip Milli Şef’in yönetiminde çok partili hayata geçmek!
Büyük gerilimler yaşanmış, İnönü 1947’den itibaren partisinin günlük siyasetini “genel başkan vekili”ne bırakarak kendisi parlamenter sistemdeki partisiz cumhurbaşkanıymış gibi davranmış, valilere tarafsız davranış emrini vermiş, gezilerinde CHP ile birlikte DP binalarını da ziyaret etmişti. 17 Eylül 1947 tarihli Cumhuriyet’in haberi:
inonu.jpg
İnönü’nün yayınladığı “12 Temmuz Beyannamesi”nin 1950’deki hür seçimlerin yolunu açtığını, Menderes ve Bayar da söylemiştir.
Yüz yıllık tarihimiz sert, uzlaşmaz kavgaların hasarlarıyla da doludur. 27 Mayıs faciası böyledir.
Merhum Aydın Menderes, Celal Bayar’ın partisiz bir cumhurbaşkanı gibi davranmadığı için eleştirmişti.
PARTİ KAVGASINDA DEVLET
CB sisteminde yaşayarak görüyoruz ki, partiler arası mücadeleye “devlet yetkileri”ni katmak hiç iyi olmadı: Kutuplaşma keskinleşti, kamu kurumlayrı siyasallaştı, yargıya güvensizlik arttı, ekonomi daha da bozuldu.
Devlet Bahçeli bile Meclis Başkanı’nın “tarafsızlığı”nı vurgulayarak partiler arasında uzlaştırıcı bir rol üstenmesini önereren bir metin açıkladı.
Mustafa Şentop Erdoğan’a ne diyebilir ki?
Türkiye’nin partisiz cumhurbaşkanına ihtiyacı kesindir.
Meral Akşener’in açıkladığı “İyileştirilmiş ve Güçlendirilmiş Parlamenter Sistem”de, Cumhurbaşkanı’nın seçildikten sonra partisiyle ilişkisinin kesilmesi, bir defa ve 7 yıl görev yapması öngörülüyor. Böylece Cumhurbaşkanı tekrar seçilmek gibi bir hırsa ve siyasi hesaplara kapılmadan siyasi etik ve tarihe sorumluluk duygusuyla hareket edebilecektir.
Gelecek Partisi’nin önerisinde de aynı prensip vardır. CHP, Deva ve Saadet de aynı görüşte.
Bugünkü tartışmalarda partisiz cumhurbaşkanı yargıya destek verebilir, iddialar hakkında Devlet Denetleme Kurulu’nu da harekete geçirebilirdi.
Türkiye’nin buna ihtiyacı yok mu?!
Güçlenmekte olan Meral Akşener de diğer muhalefet liderleri de korkup sinmeyecekler elbette…
Türkiye’nin düzlüğe çıkmasının en önemli şartlarından biri, partisiz cumhurbaşkanı sistemine geçmektir.
30/05/2021 00:02
Merkez Bankası'nın başına gelenler
130
Merkez Bankası’nın başına gelenler CB sisteminin nasıl işlediği konusunda fikir edinmemiz için mükemmel bir örnektir.
Yirmi ayda dört başkan değişti; Murat Çetinkaya, ardından Murat Uysal, ardından Naci Ağbal görevden alındı, 20 Mart 2021’de Şahap Kavcıoğlu getirildi…
Bu yetmemiş olacak ki, üç ay içinde TCMB Başkan Yardımcıları, Para Politika Kurulu Üyeleri, ve Banka’nın çeşitli Genel Müdürlüklerinde aziller ve atamalar yapıldı.
Buna istikrar demek mümkün mü? Kurumsal güven aşınmaz mı?
Merkez Bankası eski Başkan yardımcısı İbrahim Turhan’ın cevabı:
“Aslında görevden alınan kişinin de göreve gelen kişinin de özgeçmişleri güçlü. Bir kararname ile herhangi bir zamanda yönetimi değiştirilebilen bir merkez bankasının başına isterseniz mezarından çıkarıp Milton Friedman’ı getirin. Bu (kurumsal) sabıka kaydıyla hesaplaşmadan güven olur mu?”
Ve yatırım gelir mi?!
KANUN NE DİYOR?
Naci Ağbal bu güveni restore etmeye başlamıştı. Ağbal’ın da azledilmesinin yarattığı güvensizlik yüzünden yirmi günde 5.8 milyar dolar yurtdışına gitti. (Haberler, 11 Mayıs)
Bizde TCMB böyle mi yönetilirdi? Hayır hiç böyle olmamıştı.
Hatta, merhum Ecevit’in başbakanlığındaki DSP, MHP, ANAP koalisyonu döneminde, Kemal Derviş yönetiminde 2001 yılında çıkarılan kanunla Merkez Bankası bağımsız hale getirildi.
Bu kanunda “para politikasının uygulanmasında tek yetkili Merkez Bankası’dır” denildi. (Md. 4/II, b)
Yani siyasetçiler kur faiz işine karışamaz…
Aynı kanunda “TL’nin değerini belirlemek için… yabancı paralarla işlem” yetkisi Merkez Bankasına verildi. (Md. 4/1,a)
Verildi ama CB sisteminde Maliye Bakanlığı ile protokol yapılarak 128 milyar dolar piyasaya sürüldü.
Kanunda “Merkez Bankası bütçe açığını finanse edemez” denildi. (Md. 56)
Denildi ama CB sisteminde Merkez Bankası’nın “ihtiyaç akçesi” bütçeye aktarıldı.
CB SİSTEMİNDE
Merkez Bankası kanundaki bu maddeler değişmedi fakat yönetim değiştirilerek bu hükümler aşıldı.
Evvela 27 Aralık 2017’de çıkarılan 375 Sayılı KHK ile, Merkez Bankası dahil, bütün üst düzey kamu görevlilerini, süreye bakmadan, “kurumsal hedeflere ulaşılamaması” gerekçesiyle azletme yetkisi Cumhurbaşkanına verildi.
Naci Ağbal üç ayda “kurumsal hedeflere ulaşamamış” olabilir mi?!
Bu aslında Cumhurbaşkanı’na istediği an istediği kamu görevlisini uzaklaştırma, yerine istediğini atama yetkisinin verilmesidir.
Halbuki Merkez Bankası Kanunu’nda bağımsızlığı korumak için atamalar sıkı kurallara bağlanmıştı: Beş yıl süreyle atanmak, banka içinde şu kadar sene görev yapmış olmak, Banka Başkanının önerisiyle atanmak gibi ayrıntılı şartlar...
Bu şartlar siyasetçinin keyfi davranışlarını önlemek, liyakati korumak için konulmuştu…
9 Temmuz 2018’de, “CB Sistemine Uyum” için çıkarılan 703 Sayılı KHK ile bu şartlar ya gevşetildi ya kaldırıldı… 10 Temmuz 2018 tarihli CB Kararnamesi ile de “Anayasanın 104 üncü maddesine göre yürütme yetkisinin sahibi olan Cumhurbaşkanı, atamaya yetkili amirlere ait yetkileri haizdir” hükmü getirildi.
‘İDARE-İ ŞAHSİYE’
Artık merkezi idare tamamen Cumhurbaşkanının tercih, karar ve kararnamelerine bağlıdır. Bu aynı zamanda “liyakat, kıdem, tecrübe” gibi kurumsal ilkelerden ziyade “sadakat, yakınlık” gibi şahsi tercihlerin etkili olması demektir.
Son değişiklikler “Merkez Bankası’nda Berat Albayrak ekibi tasfiye edildi” diye değerlendirildi.
Şimdi kimin ekibi?!..
Bütün kurum yöneticileri Cumhurbaşkanının ekibi olduğunda alt makamlarda şahsi sadakat ekipleri ortaya çıkıyor!
İçişleri Bakanlığı bünyesinde ortaya dökülen tablo da bu değil mi? Bakan “Ben İstanbul’a karışmam” diyor!
AA bültenlerinde bile bu çekişme görülüyor…
Yüksek yargı kurullarına ve yönetimlerine yapılan atamalarda da siyasi yakınlık görülmüyor mu?
Dışişleri’ndeki siyasi büyükelçiler, böyle değil mİ?
İkinci Meşrutiyet döneminde bu yönetim tarzını “idare-i şahsiye” diyerek eleştirirlerdi, “kanun idaresi”ni savunurlardı… Yüz yıl geçti!
Bu sistem tıkanmıştır, Türkiye “kurallar ve kurumlar” sistemine yönelmek zorundadır, “hukuk devleti” yani.
31/05/2021 00:59
Savcı soruşturma açmaya mecbur
56
Ceza Hukuku Profesörü Mahmut Koca, Taha Akyol’un sorularını cevapladı.
Hocam,100 bin kişiye düşen tutuklu ve hükümlü sayısının Avrupa’da 100’den ibaret, dünya ortalamasında 146 ama bizde 350 olduğunu belirtmiştiniz. Neden böyle?
Ülkemizde ceza infaz kurumlarında bulunan tutuklu ve hükümlü sayısındaki artış, uzun zamandan beri bir önemli bir sorundur. Türkiye’de, Temmuz 2020 tarihi itibariyle, ceza infaz kurumlarında 281,094 hükümlü ve tutuklu bulunmaktadır. Bu sayı nüfusa oranlandığında 100.000 kişide 335 kişiye tekabül etmektedir.
Bu açıdan Türkiye, gerek dünya, gerek Avrupa ülkeleri içerisinde üst sıralarda yer almaktadır. Türkiye, ceza infaz kurumlarında hükümlülere nazaran en çok tutuklu bulunduran ülkelerden de birisidir. 31 Aralık 2017 tarihi itibariyle, ceza infaz kurumlarında bulunan tutukluların oranı yüzde 43.1 olarak belirtilmiştir. Bugün de bu sayı ve oranlar büyük ölçüde böyle.
İnfaz kurumunda yaşanan doluluğu, Türkiye’de suçların çok işlendiğini gösteren bir olgu olarak değerlendirmemek gerekir.
‘YARGI KÜLTÜRÜ’ SORUNU
Bunun nedenlerinden birisi, infaz kurumlarındaki tutuklu sayısının yüksek olmasıdır. Ülkemizde tutuklama tedbirine kolay başvurulmaktadır. Bu durum kanuni düzenlemelerden kaynaklanmamaktadır. Zira bugüne kadar tutuklamayı zorlaştıran çok sayıda kanun değişikliği yapıldığı halde, sorun giderilememiştir.
Tutuklamayı bir tedbir olmaktan tamamen çıkarmak mümkün olmadığına göre, burada hakimlerin tutuklamayı kolaylaştıran “yargı kültürü”ne hapsolmasını önleyecek denetim mekanizmalarının etkin şekilde işletilmesi gerekir.
Sorunun diğer önemli nedeni ise 1 Haziran 2005 tarihinde yürürlüğe giren Türk Ceza Kanununun sisteminde suçların karşılığında öngörülen cezaların ve infaz kurumunda kalınması gereken sürenin yüksek tutulmuş olmasıdır.
Türkiye’de ceza infaz kurumlarındaki tutuklu ve hükümlü sayısının nüfusa oranının Avrupa ülkelerinin seviyesine çekilmesi gerekir. Bunun için, kısa süreliğine rahatlama sağlayan ve geçici çözümler getiren düzenlemeler yerine, bir ceza ve infaz siyaseti esas alınarak suçların yaptırımları ile bunların infaz rejimini bir bütün olarak ele alan kalıcı düzenlemeler yapılmalıdır.
Bu çerçevede “alternatif uyuşmazlık çözüm yolları” da infaz kurumundaki doluluk oranının makul seviyelere getirilmesinde bir enstrüman olarak devreye sokulmalıdır.
İNFAZDA ADALETSİZLİK
Son İnfaz Kanunu ile getirilen düzenlemelerin eşitsiz ve adaletsiz uygulamalara yol açabileceğine yönelik çok sayıda eleştiri yapılmıştı. Bu eleştiriler uygulamada karşılık buldu mu?
7242 sayılı Kanunla yapılan son infaz düzenlemesiyle (Geçici Madde 6) 1 Kasım 2020 tarihi itibariyle yaklaşık 104.000 kişi, denetimli serbestlik yoluyla cezanın kurum dışında infazı için tahliye edilmiştir. Kovid salgın hastalığı nedeniyle yaklaşık 85.000 kişi de halen izinli sayılmakta ve fiilen ceza infaz kurumunda bulunmamaktadır.
Bu düzenleme yapılırken bazı suçlardan mahkum olan kişilerin erken tahliye imkanından yararlanmasına izin verilmedi. Ancak kapsam dışı bırakılan suçların veya suçluların belirlenmesinde bir ölçüt de esas almadı. Bu tür düzenlemelerde tehlikelilik, örgüt mensubu olma, mükerrirlik gibi suçluyu esas alan kriterler gözetilmeli, işlediği suça göre farklı infaz rejimi öngörülmemelidir. Suçlar esas alınarak yapılan düzenlemenin eşitsiz ve adaletsiz uygulamalara yol açması kaçınılmazdır.
Yapılan infaz düzenlemesi örneğin bir kadının kolundaki bileziği cebir veya tehdit kullanarak almak suretiyle yağma suçunu işleyen kişiye, denetimli serbestlik suretiyle cezanın kurum dışında infazına izin verilirken, aynı kadının herhangi bir kişisel verisini hukuka aykırı olarak kaydeden kişi bu imkandan yararlanamamaktadır. Hatta aynı suçu işleyip de farklı ağır sonuçlara yol açan kişiler arasında dahi ayrım yapılmaktadır.
Örneğin başkasını kasten yaralamak suretiyle onun yüzünde sürekli değişikliğe yol açan fail getirilen imkandan yararlanamadığı halde, gebe bir kadına attığı tekme sonucu çocuğunun düşmesine neden olan fail yararlanabilmektedir. Bu örnekler de getirilen düzenlemenin eşitlik ve adalet ilkesiyle bağdaşmadığını göstermektedir. Esasında kapsam dışı bırakılan suçlar dahi, düzenlemenin infaz rejimine ilişkin olmayıp, özel af niteliğinde olduğunu ortaya koymaktadır.
Ancak Anayasa Mahkemesi, bu kanunun “özel af” niteliğinde olduğu gerekçesiyle açılan iptal davasını 7’ye karşı 9 oyla reddetti. Fakat esas yönden inceleme henüz yapılmadı. Bu itibarla düzenlemenin eşitlik, adalet ve hukuk devleti ilkelerine aykırı olduğuna yönelik eleştiriler, şu an itibariyle yalnızca teorik bir değer taşımaktadır.
‘MAFYA’ VE İNFAZ KANUNU
İnfaz Kanununda yapılan değişiklikte suç örgütü yani mafya kapsamında işlenen suçlardan hüküm giyenler de yararlandı. Ama aynı kanunda yapılan düzenleme ile bu tür suçların cezası da arttırıldı. Bunun mantığı, ‘ceza hikmeti’ nedir?
Aynı Kanunla bir taraftan ceza infaz kurumundaki hükümlü sayısının kurumların kapasitesinin çok üzerinde olması nedeniyle azaltılmaya çalışılırken, diğer taraftan bazı suçların cezasını artırmanın çelişkili olduğu açıktır.
Belirtmek gerekir ki, suç siyaseti mülahazalarıyla suç işlemek amacıyla örgüt kuran veya yönetenler için öngörülen cezanın alt sınırı aynı tutularak (iki yıl) üst sınırını on beş yıla kadar hapis cezasına yükseltmek daha isabetli olurdu. Fakat burada büyük ölçüde örgütlü suçlarla mücadelede kamuoyuna yönelik zaafiyet algısının oluşmaması ön planda tutulmuştur.
Ülkemizde bazı suçların sık işlenmesi halinde veya sosyal medyada gündeme getirilip toplumun tepki gösterilmesi üzerine, kanun koyucunun buna tepkisi hemen ilgili suçun cezasını artırmak şeklinde kendini göstermektedir. Halbuki Beccaria’dan beri tekrar edilen bir ilke vardır. “Suçları önlemenin yolu cezasını artırmak değildir, az da olsa cezanın mutlaka uygulandığını topluma göstermektir”.
SON İDDİALARA SORUŞTURMA
Son zamanlarda sosyal medya platformlarında suç örgütü lideri olarak kabul edilen kişilerin iddiaları hakkında bazı saygın hukukçular savcıları resen soruşturmaya açmaya davet ettiler. Siz ne derseniz? Yargı neden pasif?
Hukukumuzda Cumhuriyet savcısı ihbar veya başka bir suretle bir suçun işlendiği izlenimini veren bir hali öğrenir öğrenmez hemen işin gerçeğini araştırmaya başlamak mecburiyetindedir. Bu nedenle herkese açık olan bir platformda yayımlanan söz konusu konuşmalarda ileri sürülen iddiaların bir suç vakasına ilişkin olması ve ortada bir suçun işlendiğine yönelik somut olaylara, delillere dayanan basit şüphenin bulunması halinde, savcılar bu iddiaları ihbar kabul ederek kendiliğinden harekete geçip soruşturmayı başlatmaları gerekir.
Türkiye’de işlendiği iddia edilen bir suça ilişkin olarak soruşturmaya başlayabilmek için başka bir koşul, örneğin başka bir merciin talebi aranmamaktadır. Türkiye’de işlenen suçlarla ilgili olarak savcıların harekete geçmesini önleyen hukuki bir engel bulunmamaktadır. Nitekim basına yansıyan bilgilerden Ankara Cumhuriyet Başsavcılığının konuyla ilgili olarak soruşturma başlattığını öğrenmiş bulunuyoruz. Bu soruşturmanın kapsamlı şekilde yapılması, iddiaların doğru veya yanlış açıklığa kavuşturulması gerekir.
AİHM VE AYM KARARLARI
AİHM ve AYM kararları ‘yönlenderici’ midir, ‘bağlayıcı’ mıdır?
Türkiye Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine bireysel başvuru hakkını 1987, Mahkemenin kararlarının bağlayıcılığını da 1989 yılında kabul etmiştir. AİHM’nin kararlarının bağlayıcılığı Türkiye bakımından bir uluslararası yükümlülüktür.
Ayrıca 2004 yılında Anayasanın 90. maddesinde yapılan değişiklikle temel hak ve özgürlüklere ilişkin milletlerarası antlaşmalara kanunlara nazaran üstünlük ve bağlayıcılık tanınmıştır. Keza ceza muhakemesinde, bir ceza hükmü hakkında AİHM’in verdiği ihlal kararı yargılamanın yenilenmesi sebeplerinden biri olarak kabul edilmiştir.
Anayasa Mahkemesinin kararlarının bağlayıcılığı konusunda da tereddüt yoktur. Anayasa’ya göre “Anayasa Mahkemesi kararları Resmi Gazetede hemen yayımlanır ve yasama, yürütme ve yargı organlarını, idare makamlarını, gerçek ve tüzel kişileri bağlar”.
Anayasa Mahkemesinin ihlal kararlarının, ihlal kararı veren mahkemeyi bağlayacağı da ilgili mevzuatta açıkça belirtilmiştir. Buna göre ihlal bir mahkeme kararından kaynaklanmışsa, ihlal ve sonuçlarını ortadan kaldırmak için yeniden yargılama yapmak üzere dosya ilgili mahkemeye gönderilir. Yeniden yargılama yapmakla yükümlü mahkeme, Anayasa mahkemesinin ihlal kararında açıkladığı ihlali ve sonuçlarını ortadan kaldıracak şekilde karar verir.
SORUŞTURMAYA MÜDAHALE
2014’te Türk Ceza Kanunu’nun 277. maddesi değiştirildi, soruşturma aşamasında savcılara ve tutuklama yetkisini haiz sulh ceza hakimlerine emir ve talimat vermek suç olmaktan çıkarıldı. Tekrar suç sayılması gerekiyor mu?
TCK’nın 277. maddesinde 18.6.2014 tarihli ve 6545 sayılı Kanunla yapılan değişiklikle maddede geçen “yapılmakta olan bir soruşturmada” ifadesi metinden çıkartıldı. Esasında bu ifade maddenin ilk halinde yoktu ve 2012 tarihinde yapılan değişiklikle maddeye girmişti. Böylece maddede adil yargılama hakkını ihlal eden, yargılamanın veya soruşturmanın doğruluk, dürüstlük ve gerçeğe ulaşma ilkelerine uygun olarak işlemesi yönündeki toplumsal beklentiyi zedeleyen tutum ve davranışlar cezalandırılmak istenmişti.
Şüphesiz soruşturma evresinde görev icra eden savcılar üzerinde de belirli bir yönde karar vermesi veya işlem tesis etmesi için talepte bulunulabilmekte ve böylece adaletin gerçekleşmesinin önüne geçilebilmektedir. Soruşturma görevini yapmakta olan süjelerin hukuka aykırı olarak etkilenmesi amacıyla gerçekleştirilen tutum ve davranışların da cezalandırılması gerektiği izahtan varestedir. Bu nedenle yapılacak bir kanun değişikliğiyle maddenin değişiklikten önceki haline getirilerek, soruşturma evresinde görevli olan süjeleri hukuka aykırı şekilde etkilemeye teşebbüs edilmesinin yeniden suç olarak tanımlanması yerinde olur.
HSK’YA KARŞI BAĞIMSIZLIK
Hakimlere coğrafi teminat yıllardır vaat ediliyor fakat olmuyor. Halbuki HSK bir basit bir yönetmelik maddesiyle ‘hakimleri farklı yerlere atamayacağım’ diyerek bunu sağlayabilir. Neden yapmıyorlar, yarattığı sorunlar ne?
Hakimlerin görevlerini yerine getirirken her türlü baskıdan uzak tutulması hakim bağımsızlığının bir gereğidir. Hakimler verdikleri kararlardan dolayı bulundukları yerden başka bir yere gönderilme endişesi taşımamalıdır. Hakimlerin bu endişelerini ortadan kaldıracak en önemli teminatlardan birisi de “coğrafi teminat”tır. Bunun için bir yasal düzenleme yapılmasına esasen gerek de yoktur.
Zira hakim bağımsızlığı ve teminatına ilişkin anayasal hükümler, hakimlerin kararlarından dolayı bulundukları yerden başka yere atanmasını engellemeye yeterlidir. Hakimin bağımsızlığı, hakimleri denetleyen, gerektiğinde disiplin veya ceza soruşturması süreçlerini işleten HSK’ya karşı da geçerlidir. Hakimin verdiği karardan dolayı görev süresi dolmadan bulunduğu yerden başka yere tayin edilmesi, açık şekilde hakimin bağımsızlığını zedeler.
Böyle bir korku içinde bulunan hakimin verdiği kararlar kendi kararları olmaktan çıkar ve kendisinden “beklenildiği şekilde” verilen kararlara dönüşür. Bu şekilde verilen karara hakim kararı da denilemez.
Bu nedenle hakimlerin huzur ve güven içinde görev yapmalarını sağlamlaştırmak için “coğrafi teminatın” yasal bir düzenlemeyle getirilmesi yerinde olur.
HUKUK FAKÜLTELERİ?
Türkiye’de 88 üniversitemizde hukuk okutuluyor. Son olarak iki tane daha kabul edildi. Bu popülizm değil mi? Hukuk öğretiminde temel sorunlar nelerdir?
Hukuk öğretiminde temel sorunlar oldukça fazladır ve bunların neler olduğu herkesçe bilinmektedir. Bu sorunların başında akademik kadronun gerek nicelik gerekse nitelik itibariyle yetersizliği gelmektedir. Her açılan hukuk fakültesi akademik yetersizliğin derinleşmesine yol açmaktadır.
Bu durum öğrencilerin akademik gelişimini olumsuz yönde etkilemektedir. Bu nedenle kurulan hukuk fakültelerinin nicelik ve nitelik itibariyle yeterli akademik kadroya sahip olmadan öğrenime başlamaması, bu süreci tamamlamasının beklenmesi sağlanmalıdır.
Mezun olan öğrencilerin akademik gelişimi bakımından olay bazlı soruların sorulduğu ortak bir sınava tabi tutulmaları, fakültelerin öğretim üyesi ve öğrencilerinin niteliğinin artırılmasına önem vermeleri sonucunu doğuracaktır. Bu nedenle geçen yıllarda yapılan yasal düzenleme ile hakim, savcı, avukat ve noterlik mesleğine kabul edilebilmek için hukuk mezunlarının “hukuk meslekleri sınavına” tabi tutulacak olmalarını olumlu bir adımdır.
PPOF. DR. MAHMUT KOCA KİMDİR?
Ceza Hukuku profesörü olan Mahmut Koca, çeşitli hukuk fakültelerinde ceza hukuku dersleri verdi. Halen Medipol Üniversitesi’nde ceza hukuku dersleri veriyor. Prof. Koca’nın Türkçe, İngilizce ve Almanca dillerinde ceza hukuku üzerine yayınlamış birçok kitap ve akademik makalesi bulunuyor
01/06/2021 00:19
İslamcıların popüler tarih söylemi
173
Taksim’de cami ihtiyacı vardı. Nihayet mimarisiyle de güzel bir cami açıldı. Hayırlı olsun.
Açılışta Cumhurbaşkanı Erdoğan yine siyasi içerikli bir konuşma yaptı. Siyaset katmadan uhrevi ve mimari değerler içiren bir konuşma daha iyi olurdu.
Ben “milletimiz yüz elli yıllık hayaline bugün kavuştu” sözünün üzerinde durmak istiyorum.
Abdülhamid dahil, değil mi?..
İstanbul’un fethini bu sene İBB daha iyi kutladı. Erdoğan da Taksim Camisinin, İstanbul’un fethine bir “armağan” olduğunu söyledi.
Abdülhamid ise fetih kutlamalarını yasaklamıştı!..
Geçmişe “tarih” şuuruyla bakan belki ilk padişah Abdülhamit’tir, Ertuğrul Gazi’yi hatırlayıp türbesini imar etmiştir. Fetih kutlamalarını yasaklamasının sebebi, o zaman toplumda, ekonomide ve siyasette büyük ağırlığa sahip Rumlarda uyanan milliyetçilik duygusunu körüklemekten sakınmasıydı.
Tarih karmaşıktır, hiç birimizin hayalindeki gibi değildir.
‘YALAN SÖYLEYEN TARİH’
İslamcı kesimde “yalan söyleyen tarih” söylemi yaygındır. ‘Resmi tarih’ anlayışının eleştirilmesi ve farklı gerçeklerin araştırılması gereklidir ve değerlidir…
1930’lardaki kurgusal “tarih tezi”, 1940’larda sessizce bırakılmış, İnönü’nün de teşvikiyle Selçuklu ve Osmanlı araştırmaları başlamıştır.
Kitapları baskı üstüne baskı yapan “Yalan söyleyen tarih” söylemi böyle değildir. Popülist, hamasi ve tepkiseldir.
Cumhurbaşkanı Erdoğan’a göre “bizi hep yalan söyleyen tarihle aldattılar.” (18 Ekim 2016)
Mesela “Lozan’ı zafer diye yutturmaya çalıştılar.” (29 Eylül 2016)
Bu söylem modernleşme tarihimize uzanmaktadır: “Birileri 150 yıldır ısrarla bizi kökümüzden koparıp devirmeye çalışıyor.” (20 Mayıs 2015)
Şu sözler de Erdoğan’ındır: “200 yıldır bu millete istikamet dayatılıyor. Milletin önüne seçenek konulmuyor. Milletin değerleri dikkate alınmıyor. 200 yıldır doğru olan budur deniliyor ve bu doğru millete baskıyla, şiddetle, ceberut bir devlet anlayışıyla dayatılıyor.” (12 Kasım 2013)
TANZİMAT İHANET Mİ?
Tarihe ideolojik ve siyasi önyargılara malzeme toplamak amacıyla bakmak hem bağnazlık yaratır hem kutuplaşmaları keskinleştirir. Laboratuvar gibi bakmak gerekir.
Çıkışlı, inişli Osmanlı tarihine de laboratuvar gibi bakmalıyız.
Osmanlı modernleşmesi 19. Yüzyılda başlamadan önce, Osmanlı devleti bir “Orta Çağ imparatorluğu” idi. Bunu diyen Halil İnalcık ve Şükrü Hanioğlu gibi saygın hocalarımızdır.
Toprak rejimi, keyfi ve dağınık vergiler, parçalı hukuklar ve iç egemenliklerle Orta Çağ imparatorluğu…
Kuyucu Murat Paşa, on binlerce Türkmenin kafasını kesti, devlette bunu “denetleyecek ve dengeleyecek” hiçbir kurum olmadığı gibi, ulemadan da bir tek itiraz çıkmadı.
Namık Kemal, “Tanzimat’tan önce Osmanlı devleti derebeylikti” diye yazar.
Tanzimat’ın başaramadığı amaç, “devlet-i muntazama” yani nizamlı, düzenli devlet olmaktı. Bugün deyişle hukuk devleti…
Abdülhamid 1876 Meclis açış nutkunda, “gerileyiş ve çöküşün başlıca sebebi nizamsızlık” diye belirtir, tıpkı Reşit Paşa gibi, Namık Kemal gibi, Cevdet Paşa gibi…
Modern-İslamcı Tunuslu Hayrettin Paşa’yı okuyanlar “Osmanlı’nın çöküşünü Tanzimat yüz yıl geciktirdi” gerçeğini görürler.
Popülist tarih söyleminde ise “yüz elli yıl…” bir ihanet gibi gösteriliiyor!
PETRO VE MAHMUT
Bugün geriye baktığımızda birçok hataları görülüyor elbette. Ama ne yapabilirlerdi?
Cevdet Paşa’nın Tezakir’de yazdığı gibi, Çar Petro ile II. Mahmut aşağı yukarı aynı reformları yaptılar… Fakat bizimki başarılı olamadı çünkü ilan edilen reformları yürütecek yetişmiş insan kadrosu yoktu!
Medrese adam yetiştirmiyordu.
Tanzimatçılar modern ilimlere kapı açarak, modern eğitimin ilk adımlarını atarak, ilk ‘üniter’ kanunları çıkararak, bakanlıkları ve Yargıtay, Danıştay, Sayıştay’ı kurarak devletin kurumsal ömrünü 1923’e ulaştırabildiler…
Evet kanunların çoğunu Batı’dan aldılar. Fıkıhta kamu hukuk gelişmediğini Hayrettin Karaman da yazdı. Devleti çökmekten kurtarmaya çalışanlar ne yapabilirdi?
Modernleşme zaruridir. Türkiye’nin istikbali modern hukuk devleti olmaya bağlıdır.
Sayın Erdoğan da kabaca 2011’e kadar modern hukuk vurgusuyla konuşuyor, ülke de iyiye gidiyordu… Yukarıdaki sözleri 2011’den sonradır. İki sebebi var: 2011 seçimlerindeki özgüven patlaması… Son 6-7 yılda da büyüyen sorunları hamasetle karşılama çabası…
02/06/2021 00:38
Propaganda...
151
Türkiye 2021 yılının ilk çeyreği itibariyle yüzde 7.1 oranında büyümüş… İktidar medyası büyük zafer edasıyla ilan ediyor. İktisatçılar bu büyümenin sağlıklı olmadığını söylüyor. İbrahim Kahvecinin dünkü yazısına bakabilirsiniz, “Büyüme gerçek olamaz” diyor.
Benim alanım iktisat değil, sadece iki ciddi uyarıyı hatırlatacağım: Dünya Bankası, iki gün önce Türkiye ekonomisinin durumunun “belirsiz” olduğunu söyledi, iki sebepten: Para politikasının yani Merkez Bankası’nın ne yapacağının belirsizliği ve pandemi tedbirlerinin sonuçlarının belirsizliği. (31 Mayıs)
Bakın Cumhurbaşkanı Erdoğan yine faizleri indirmekten bahsediverdi, dolar yine yükseldi!
Saygın iktisatçı Daron Acemoğlu da geçen hafta “çok büyük korkum var, Türkiye’de ekonomik kriz derinleşebilir” diye uyarıda bulundu. (26 Mayıs)
Bunlar ciddi uyarılar…
LABORATUVAR GİBİ
Acemoğlu, 25 Aralık 2017’de şunu söylemişti: “Türkiye’de bir iki yılda kriz çıkacak. Yavaşlama riski çok yüksek. Türkiye’de 2018-2019 yıllarında kriz riski var.”
Nasıl bilmişti?.. rüyaya yatarak ya da fal bakarak değil tabii.
Bilim öngörü kazandırır. Verimlilik artışı olmadan, kredi, tüketim ve ithalatı artırarak büyümenin bir süre sonra krizler yarattığı gerçeği, modern ekonomin iki üç asırlık tecrübeleriyle belliydi; tıpkı laboratuvar gibi.
Bizde Merkez Bankası‘nın serüveni bir laboratuvar gibi son derece önemli bir tecrübedir. 2014’ten itibaren Merkez Bankası sözlü olarak hırpalandı. Ali Babacan ve Mehmet Şimşek’in son olarak da Ahmet Davutoğlu’nun tasfiye edilmesinden sonra iktidarda Merkez Bankası’nın bağımsızlığını savunan kalmadı…
Aralık 2017’deki 375 Sayılı KHK ile Merkez Bankası’nın bağımsızlığı kaldırılmaya başlandı. CB sisteminde bütün kurumlar doğrudan yürütmeye bağlandı…
Moody’s adlı kuruluş, Türkiye’de kurumların zayıfladığı (loss of institutional strength) gerekçesiyle ekonomimizin derecesini düşürdü. (8 Mart 2018)
2018 Ağustos’unda da döviz krizi patlak verdi…
ERKEN UYARILAR
İktisatçılar 2014’ten itibaren uyarıları yaptılar. İktisat tarihçiliğinin akademik dünyada önce gelen isimlerinden Prof. Şevket Pamuk, 2014 yılında yaptığı açıklamada “kurumların iyileştiği dönemlerde ekonominin de olumlu seyrettiğini”, fakat Ak Parti iktidarının “ekonomiyi kontrol altına almaya, partiye yakın yeni zenginler yaratmaya” yöneldiğini ve bunun “sürdürülemeyeceğini” anlattı. (WSJ, 10 Mart 2014)
Bu vesile ile Prof. Şevket Pamuk’un eserlerinden özellikle “Türkiye’nin 200 Yıllık İktisadi Tarihi”ni okurlarıma tavsiye ederim. (İş Bankası yayınları)
Ekonomide iki asırlık yürüyüşümüzü laboratuvar gibi görebilirsiniz.
2010’lu yılların başında ortaya çıkan bu bilimsel uyarıları iktidar ciddiye almadı.
Büyümenin sağlıksız tarafına bakmadı, “büyüme”yi ön plana çıkardı.
Muazzam propaganda geniş kitleleri 2023 hedeflerine doğru ilerlediğimize inandırdı. Yani 2023 yılında 500 milyar dolar ihracata, kişi başına 25 bin dolar gelire en azından yaklaşacaktık.
O düzeye ulaşmak için eğitim nasıl olmalıydı, hukuk nasıl olmalıydı, dış politika nasıl olmalıydı, bu hayatı sorular konuşulmadı, tartışılmadı.
Ama artık kesinleşmiştir ki, 2023 hedeflerinin yarısına bile yaklaşamayacağız. Hatta 2009 seviyesine düştük.
Artık propaganda yetmiyor, TÜİK istatistiklerinin ikide bir yenilenmesi de vaziyeti değiştirmiyor.
‘KENDİNİ DÜZELTMEK’
İktidar erken uyarılara baştan dikkat etseydi…
Yetkileri tek elde toplamak yerine kurumları güçlendirerek yürüseydi…
Türkiye devletinin kurumlarının ve dış politikasının keyfe göre değil, uzun ve üstelik ateşli tecrübeler içinde oluşmuş sağlam prensipler olduğunu kabul etseydi, “yüz yıllık esaret sona eriyor” gibi yahut “faiz sebeptir” gibi bilimsel referansı olmayan ve hiç denenmemiş uygulamalara kalkmasıydı…
Eleştirileri düşmanlık saymayıp ciddiye alsa, farklı sesleri dinleseydi…
Hem kendisi için hem ülkemiz için çok daha iyi olmaz mıydı?
20 yüzyılın bence en büyük bilim felsefecisi olan Karl Popper demokrasiyi “yanlışlarını kendisi düzeltebilen tek rejim” diye tanımlamıştı.
Tabii serbest eleştirilerle, hür muhalefetle, çok sesli medya ile…
İktidar önce parti içindeki itirazları tasfiye ederek, sonra da ülkedeki eleştirileri bastırarak bu “kendini düzeltme” işlevini zaafa uğrattı.
Bundan sonra bari...
04/06/2021 00:06
Dindarlık ve yolsuzluk
263
Son örnek İstanbul Büyükşehir Belediyesi’nde AK Parti dönemindeki şaibeli işlerdir… “Dindar insanlar yolsuzluk yapmaz” şeklindeki toplumsal inanç yıkılmaktadır.
İBB Başkanı Ekrem İmamoğlu’nun açıklamalarını biliyorsunuz. Mesela İBB’nin KİPTAŞ adlı şirketi bir arsayı satın almaya karar veriyor… Kararı öğrenen “bir vatandaş” derhal o arsayı 49 milyon liraya satın alıyor… Ve aynı arsayı KİPTAŞ’a 130 milyon liraya satıyor! Zamanın kuruyla 27 milyon dolar kazanıveriyor!..
AK Partili Mamak Belediyesinde, Meclis Üyesi Esra Yılmaz, gördüğü yolsuzluklara isyan ediyor, “sizi Mamak Belediyesi‘ndeki akraba çetenizle, maşalarınızla, teşkilattan üstün iş adamlarınızla baş başa bırakıyorum” diyerek istifa ediyor…
Bu tür işlemleri fıkıh açısından Hayrettin Karaman hocamız nasıl değerlendirir bilmem… Ama modern hukukta bu işlere “yolsuzluk” denilmektedir.
Üç açıdan bakalım: Din, siyaset, hukuk…
FIKIH MÜSLÜMANLIĞI
Büyük devlet adamı Hz. Ömer devlet işlerine bakarken kullandığı mumu söndürür, özel işlerinde kendi mumunu yakardı. Muazzam bir ahlak örneği… Başka örnekler de var.
Fakat bunlar İslam düşüncesinde “fazilet, iyi ahlak, takva” örnekleri olarak kaldı; kamu hukukuna dönüşemedi…
İslam tarihinde istibdat yüzünden kamu hukukunun gelişmediğini Hayrettin Karaman da yazıyor. Avrupa tarihinde istibdatları yıkan sosyo ekonomik dinamizm Asya ve Ortadoğu’da olmadığı için siyasi güç hep hukuku bastırdı.
Günümüzde Arap yazar Munsif Merzuki, otoriter Arap rejimlerinin nasıl yolsuzluk kaynağı olduklarını anlatır. Aynı sebepten insan hakları ve hukuk fikri de gelişmiyor. (Arap Dünyasının Krizleri, Küre yay.)
Tunuslu hukukçu Prof. Ali Mezghani “Tamamlanmamış Devlet” adlı akademik eserinde, İslam tarihinde hukukun ve ahlakın din içinde eridiğini, bu yüzden bağımsız hukuk düşüncesinin gelişmediğini gözler önüne sermektedir. (Bilgi Üniv. yay.)
Ali Bardakoğlu hocamız, “Yüzleşme” adlı eserinde, “ahlakın fıkıh kuralları arasında buharlaşması”nı anlatmaktadır. (Kuramer yay. S. 287-355)
Mustafa Çağrıcı hocamız “Din ve Değişim” adlı kitabında “ahlakî özü boşalmış fıkıh merkezli müslümanlık” sorununu yazmaktadır. (Doğan Kitap, s. 35-46, 92-94)
SİYASET AÇISINDAN
Laik diktatörlüklerde görülen yaygın yolsuzluklar, din adına siyaset yapanların iktidarında da el değiştirerek devam ediyor. Hele de siyaset “cihad” duygusuyla yapılırsa, yolsuzluk ve gasp ganimet gibi görülüyor.
Bizde ise, düşünün ki “Haçlı İttifakı” diye suçladıkları Avrupa Birliği, yıllardan beri AK Parti iktidarını “yolsuzlukla mücadele yasalarını çıkarmadınız” diye eleştiriyor.
Ahmet Davutoğlu’nun hükümet programındaki “yolsuzlukla mücadele ve şeffaflık yasaları” bölümü ondan sonraki programlarda buharlaştı ve milletvekilleri onu da bunu da alkışladılar!
AB Raporlarında ve Uluslararası Şeffalık Derneği raporlarında “İhale Kanununda yapılan değişikliklerin yolsuzluk algısını arttırdığı” belirtiliyor.
İhale Kanunu 2001’de çıkarıldığı gibi kalsaydı, bu çapta yolsuzluklar yapılamazdı.
Hatırlatayım ki, “yolsuzluk algı indeksinde” Türkiye 2012 yılında dünyada 54. Sıradaydı, 2020 indeksinde ise 86. sıraya inmiştir! (https://www.transparency.org/en/cpi/2020/index/)
HUKUK AÇISINDAN
İstibdat, adalet, yolsuzluk, şeffaflık sorunları muktedirlerin vicdanlarına, din anlayışlarına bırakılamayacak kadar önemlidir.
Dünya tarihi de Müslümanların tarihi de insanların tarihidir; istibdat, gasp, rüşvet ve kayırma olaylarıyla doludur. Koçi Bey 17. Yüzyılda “reayaya zulüm ziyade olup, âlem harap olmuştur” diye feryat ediyordu.
Batı’da modernleşmenin üç dört asırlık sürecinde tabii hukuk, kamu hukuku ve insan hakları felsefeleri ortaya çıktı. Bu felsefi düşünceler gelişerek bugünkü hukuk devleti, bağımsız yargı, denetim ve denge, hesap verirlik, şeffaflık kavramlarını ve kurumlarını oluşturdu.
Bizde bunlar zayıf olduğundan, “güç bozar, mutlak güç mutlaka bozar” kuralı daha güçlüdür.
İşte, yolsuzluk algı indekslerinde iyi durumdaki ülkeler modern demokratik hukuk devleti niteliğindeki ülkelerdir.
“Temiz toplum”un yolu modern demokratik devlettir: Açık, şeffaf, hesap soran ve hesap veren devlet, bağımsız yargı, etkin meclis soruşturması, özgür medya…
Ama bizim iktidar AB’ye söz verdiği şeffaflık yasalarını bile çıkarmıyor
6/06/2021 00:01
Bu sistem yürür mü?
166
Sistem yani Cumhurbaşkanlığı hükümet sistemi denilen ve gelişmiş demokrasiler dünyasında benzeri olmayan bugünkü sistemimiz iyi yürüyor mu?
Çok kötü yürüyor. Bir makama bu kadar yetki veren bir “tek kişilik hükümet”in denetimli ve dengeli olması, iyi yürümesi mümkün değil.
Nitekim sistemin Erdoğan kadar mimarı olan Devlet Bahçeli’nin önemli değişikler teklif etmiş olması da CB Hükümet sistemindeki ciddi sorunların tescilidir.
Bahçeli, Cumhurbaşkanı’nın yanına onun gibi seçilmiş iki başkan yardımcısı koyarak onu ‘tek adam’lıktan bir ölçüde çıkarmak istiyor... Önemli atamalarını Meclis denetimine tabi tutuyor, ‘bakanlar kurulu’na benzer bir ‘başkanlık kabinesi’ öngörüyor… İdarenin kuruluşunda ‘kanunilik ilkesi’ne atıf yaparak Cumhurbaşkanı’nın kararnamelerle devlet teşkilatını dilediği gibi düzenleme yetkisini daraltıyor…
Adını bile değiştiriyor, ‘başkanlık sistemi’ diyor.
ERDOĞAN’IN TAVRI
Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın başlattığı anayasa çalışmasının içeriği ise henüz açıklanmadı. Bahçeli’nin tekliflerini bütünüyle içine sindirebileceğini sanmıyorum.
Ancak, aynı gemide oldukları için Erdoğan ve Bahçeli er geç anlaşabileceklerdir.
Erdoğan, hazırlayacakları metnin Meclis’ten geçmeyeceğini aritmetik olarak da siyasi olarak da görüyor. Şu sözler onundur:
“Biz, en geniş anlamda uzlaşıyı sağlayamazsak, Cumhur İttifakı olarak kendi hazırlıklarımızı milletimizin takdirine sunmakta zaafa düşeriz. Bu, benim en büyük endişemdir.”
Güçlendirilmiş parlamenter sistemi savunan muhalefetin biraz revize edilmiş CB sistemini desteklemesi beklenebilir mi? Sürekli muhalefete ağır sözlerle saldıran Erdoğan gerçekten uzlaşmalı bir yeni anayasa istiyor mu?
Belli ki, iktidar partisi, anayasa tartışması açarak ekonominin gündemdeki baskısını dengelemek istiyor…
MHP ise iktidara mutlak desteğini sürdürmekle beraber, AK Parti’den farklı görüşleri olan bir parti olduğunu göstermek istiyor.
CB SİSTEMİNİN MALİYETİ
CB sistemi bazı revizyonlarla düzelecek gibi değildir. Bunu dört yıllık uygulamada fiilen gördük. Bütün uluslararası raporlarda da Türkiye’nin “kurumsal” yapısının bu sistem yüzünden daha da zayıfladığı belirtiliyor.
Ülke için bu ağır bir maliyettir.
Beştepe’deki uzmanlar, CB sistemini iyi bulan bir tek uluslararası akademik araştırma gösterebilir mi?
Moody’s adlı derecelendirme kuruluşu 2014 raporunda Türkiye’de “kurumların güçlü ve kurumsal politikaların öngörülebilir” olduğunu rapor etmişti… (5 Kasım 2014)
Aynı Moody’s 2017 yılında “Türkiye’nin kurumsal gücünde yaşanan erozyonun devam” ettiğini açıkladı.
Türkiye hakkındaki 2020 raporunda ise “geçen üç yılda kurumsal ve yönetim gücündeki aşınmayı, uygulanan politikalardaki belirsizliği ve dış kırılganlıkları” kayda geçirdi. (1 Temmuz 2020)
Merkez Bankası’nın bağımsızlığına bile KHK’larla son verilerek “laf dinler” hale getirilmedi mi?.
Ve, 2014’ten sonra Türkiye’de kişi başına milli gelir düşmüştür. Cumhurbaşkanı’nın bütün çağrılarına rağmen yatırımcı gelmiyor. Yatırımcı kişisel güvenceye bakmıyor, kurumların güçlü olup olmadığına bakıyor.
SEÇİMLERDEN SONRA
Cumhurbaşkanı Erdoğan yeni anayasa ve dolasıyla sistem konusunda gerçekten bir “en geniş anlamda uzlaşma” istiyor mu?
Evvela uzlaşıcı bir dil kullanmıyor. Yeni anayasayı konuşurken bile “Bunların anayasa metninde millilik, yerlilik olmayacak” diyerek peşinen muhalefeti dışlıyor.
Halbuki “milli ve yerli” ifadesi, kültürel bir kavramdır. Anayasa konusunun kavramları ise bellidir: Devletin nitelikleri, devletin esas teşkilatı, kuvvetler ayrılığı, hak ve hürriyetler…
Muhalefetin anayasa taslağında “değişmez” ilk üç maddenin yer alacağı da bellidir; “milli ve yerli” o maddelerin özüdür.
Bir anayasa yapmaya önderlik etmenin davranış tarzı bellidir: 1958’deki General De Gaulle gibi birleştirici, müzakereci ve çekici bir dil ve davranış…
Erdoğan, böyle davranmıyor.
Dahası, Erdoğan’ın savunduğu “başkan” sistemiyle, muhalefetin savunduğu “güçlendirilmiş parlamenter sistem”in arasını bulmak da mümkün değildir.
Siyasi kavgada mızrakların ucuna anayasa konularını da takacağız, bu belli oldu.
Dileğim, 2023 seçimlerini böyle geçirdikten sonra Türkiye’nin gündemine ciddi surette bir “güçlendirilmiş parlamenter sistem” çalışmasının gelmesidir.
08/06/2021 00:05
Boğaziçi Üniversitesi bize neyi anlatıyor?
87
Boğaziçi Üniversitesi’nde yaşananlar ülkenin nasıl yönetildiğine dair pek çok örnekten biri. Bağımsız olması gereken yargıda yaşananlar, araçsal bağımsızlığa sahip olması gereken Merkez Bankası’nda yaşananlar, özerk olması gereken üniversite kurumunda yaşananlar…
İdari bürokraside üst düzey kadronun siyasallaştırılmasını bir ölçüde anlarım… Fakat yargıda, Merkez Bankası’nda ve üniversite yönetiminde yaşananları anlamak kolay değil.
Dünya Ekonomik Forum’un (WEF) 2020 raporuna göre Türkiye’nin ekonomik gelişme düzeyini gösteren “alt yapı”da puanımız 67.1’dir, gayet iyi… Fiyat ve verimlilik sorunları bir kenara, yollar, köprüler, havaalanları, hastaneler…
Ama eğitimde puanımız neredeyse bunun yarısı, 39.8’dir! Araştırma ve geliştirme alanında ise 28.9 gibi utanmamız gereken bir düzeydeyiz.
Bu yüzden ekonomide daha ileriye gidemedik.
Niye böyle?.. Bu sualin bir cevabını üniversite kurumuna bakışımızda bulabiliriz: Daha çooook bina ama akademik kalitede bozulmalar…
‘BİZDEN’ REKTÖR
Boğaziçi Üniversitesi’de (BOÜ) yeni rektöre karşı öğretim üyelerinin direnişi beş aydır sürüyor. Öğrenciler hakkında soruşturmalar, gözaltılar, tutuklamalar, tahliyeler yapıldı.
İktidarın kendi eliyle yarattığı bir sorundur bu. …Zira BOÜ içinden bir atama yapılsaydı bunlar olmayacaktı. Nitekim önceki rektör Prof. Mehmet Özkan BOÜ kimliğine sahipti. Hiç böyle olaylar olmamıştı.
Hayır illa siyaseten “bizden” biri olacak!..
İşte püf noktası bu: “Bizden” olması, yani siyaset bütün hukuki ve akademik değerlerin üstünde… Öyle olunca kalite düşüyor her alanda.
Açıkça partili, partinin teşkilatlanmasında görevler almış Prof. Melih Bulu atandı, beş aydır üniversite gergin, üniversite huzursuz…
Prof. Bulu’nun vazgeçmesiyle çözüm yolu açılabilirdi ama hayır… Bulu’yu kabul ettirmek için başka yöntemler geliştiriliyor.
‘KİTABINA UYDURMAK’
Boğaziçi Üniversitesi’nde CB Kararı ile iki yeni fakülte kuruldu; Hukuk ve İletişim fakülteleri. Hiç ihtiyaç yoktu, ama “bizden” öğretim üyeleri atayarak BOÜ’de ‘taraftarlar’ oluşturulabilir.
Bir sorun daha vardı: Sayın Bulu profesördü ama kadrolu değildi. Başka bir devlet üniversitesi kadro açtı, Bulu’ya uygun bir ilan yayınladı. Kadro meselesi de halledildi…
Son olarak iki öğretim üyesi Feyzi Erçin ve Ecmel Ayral üniversiteden uzaklaştırıldı. Arkası gelecek mi, gelmeyecek mi?
Yerlerine “bizden” isimler getirilecek elbette.
Bunlar kanuna aykırı mı? Hayır, aykırı değil.
Bu işlemleri “kanuna karşı hile” diye yorumlayanlar oldu. (Gündem, 8 Mart 2021)
Fıkıhta da bir “hiyel” (hileler) kavramı vardır. Yanlışı şeklen uygunlaştırmak demektir. Fıkıhta muazzam bir sorundur. Büyük âlim Elmalılı Hamdi Yazır bu soruna tam 13 sayfa ayırmıştır. (İslam Hukuku ve Fıkıh Istılahları Kamusu, cilt 2, s. 329-342)
Olayımıza daha uygun düşen, dilimizdeki “kitabına uydurmak” terimidir: Hukukun amacına uymayan ama şekline uyan işlemler.
BİLİM VE İKTİSAT
Bir yıllık profesörleri rektör atamak için, kanundaki üç yıl şartını KHK ile kaldırıp atamayı tamamladıktan sonra tekrar KHK ile 3 yıl şartını getirmek de böyle bir işlemdi.
Üniversitelerde rektör seçimi YÖK Kanunu’nda vardı. Rektör seçiminde ben mütevelli heyet sistemini savunuyorum, ayrı mesele. Üniversitelerdeki rektör seçimleri 706 Sayılı KHK ile kaldırıldı, rektör atamalarında partili cumhurbaşkanı tek yetkili oldu. (Resmi Gazete, 29 Ekim 2016)
KHK ile asli kanunlarda değişiklik yapmak, Meclis’i dışlamaktır. Anayasa’nın OHAL maddelerine de aykırıdır…
Fakat böyle KHK ile kanun değiştirmek “kitabına uygun”dur
Mülki bürokraside sınavları kolaylaştırarak yapılan atamalar… Yargıda dört defa kadro kanunu çıkarılması ve HSK’nın siyasi bir organ haline getirilmesi… Merkez Bankası’nın bağımsızlığının keza KHK’larla kaldırılıp “laf dinler” hale getirilmesi…
Ciltler tutan konular…
BOÜ olayı tek başına bütün sistemi ve işleyişini anlatıyor bize.
Netice: Yaklaşım böyle olunca, Prof. Engin Karadağ’ın bulgularına göre, uluslararası akademik yayınlarda 71 rektörümüzün uluslararası atfı yok, 68 rektörümüzün ise uluslararası yayını yok!
Neticenin neticesi: Bloomberg’in dünkü haberi: “Yatırımcı Türkiye’den soğudu.”
Maalesef…
09/06/2021 00:06
İtaat kültürü ve eleştiri
119
Hem siyasi hayatımızda hem fikir konularında köklü zaaflarımızdan biri itaat kültürüdür. Tenkit yani eleştiri zihniyetinin gelişmemiş olmasıdır.
Bu yüzden uzun asırları kaybettiğimiz gibi günümüzde de “orta gelir tuzağını” bir tür aşamıyoruz… Çünkü orta gelirin üstüne çıkmanın tek yolu ileri düzeyde bilim ve teknoloji, toplum ve iş hayatında da yaratıcı düşüncenin gelişmesidir.
Otoriterlik ve itaat kültürü bunu ciddi surette frenliyor.
Aynı sebepten partilerimize aşiret ya da kabile gibi bağlanıyoruz; partilerimizde eleştiri ve müzakere süreçleri işlemiyor. Hatta ihanet sayılıyor!
Mete Tunçay hocamız “Türkiye’de bütün akımlar dogmatiktir” demişti. Evet, bu açıdan yok birbirimizden farkımız… Sadece ideolojilerimizdeki dogmatizm değil, siyasi hayatımızda “kişilik kültü” de yaygındır. Eleştirilemez, her yaptığı doğru liderlerimiz vardır!
Bu açılardan birimizi suçlamak çıkmaz sokaktır. Hepimizin eleştirel-analitik düşünmeye ihtiyacımız vardır.
KARİKATÜRÜN ANLATTIKLARI
Bu sorunlu zihniyet en somut şekilde siyasette karşımıza çıkıyor. Hakim siyasi fikirlerin eleştirilebildiği, dolayısıyla iktidarların hatalarının tartışılıp düzeltilebildiği dönemler modernleşme tarihimizde bile pek azdır.
Rahmetli Prof. Turhan Feyzioğlu, Mart 1957’de Türk Hukuk Kurumu’ndaki konferansında şöyle diyordu:
“Türkiye Meşrutiyet’i takip eden birkaç yıl ve DP iktidarının ilk yılları hariç basın hürriyetine hasret kalmıştır.”
21. yüzyıldayız, yine bu çağın gerisindeyiz.
Bu bir zihniyet sorunu…
İranlı karikatürist Hamed Bazrafkan’nın 2013’teki şu karikatürü çok anlamlıdır:
yazi.jpg
Kayık su almaktadır, ama muti yolcular kendilerine söylenenleri tam itaat halinde dinlemeye devam ediyorlar…
Tipik bir “gelişmekte olan ülke” ve özellikle de “Orta Doğu kültürü”nün çizgiyle ifadesidir bu. Bu karikatürü “Onlar da Kahramandı, Güce Boyun Eğmediler” kitabımın kapağına almıştım. Karikatürü kullanmama izin veren Aydın Doğan Vakfı Müdürü Candan Fetvacı’ya teşekkür ederim
Çizerinin İranlı olması da çok anlamlı, gözlemini ‘içeriden’ yapıyor.
YANLIŞLARI DÜZELTMEK?
Sadece toplumsal düzeyde değil, kurumlar, partiler ve yönetim düzeyinde de yanlışların yaygın ve etkili bir şekilde eleştirilememesi hasarın büyük olmasına yol açıyor.
Bu açıdan Cumhuriyet tarihinde dünden bugüne parti içi demokrasinin çok kısıtlı kalması da Türkiye için talihsizliktir.
Bugün de iktidar partisi içinde mesela enflasyon, faiz, Merkez Bankası’nın bağımsızlığı, ekonomi politikaları, yolsuzluk, şeffaflık gibi son derece önemli sorunlar üzerine serbest müzakere açılabilir mi?
Bu mümkün olmayınca da düzeltmek mümkün olmuyor…
ZARARLI FİKİR?
Gelişmiş ülkeler niye çoğulculuğu, fikir ve ifade hürriyetini, kuvvetler ayrılığı ilkesini, üniversite özerkliğine büyük önem veriyorlar? Aksayan yönler, vücuttaki sorunlar ortaya çıksın, çözümler konusundaki görüşler ifade edilsin diye…
İfade edilemeyince de siyaset ilkelerinden uzaklaşarak yalın güç kavgasına dönüşüyor, yüz yıldır “orta gelir tuzağı”nda dolanıp duruyoruz böyle.
Elbette çok mesafe aldık; eğitim, şehirleşme, dışa açılma, piyasa ekonomisi sayesinde ama yetersiz.
Kulaklarımıza küpe olsun diye, merhum Ali Fuat Başgil’in şu sözüyle yazımı noktalıyorum:
“Fikirlerden korkmayınız. Emin olun ki yeryüzünde zararlı tek fikir eleştiri süzgecinden geçmeyendir.” (Yeni Sabah, 22 Ağustos 1960, İlmin Işığında, s. 178)
.11/06/2021 00:04
Karanlık çökerken…
83
Size bir kitaptan alıntı sunacağım. Uzun, sıkıcı değil, kısa ve önemli çok önemli… Kitabı tanıtacağım ama önce alıntıyı okuyalım:
“Bu imtiyazlı kurumlarda bilim ve sanat gelişmedi. Bunun başlıca iki sebebi vardı. Birincisi kuruma yeni atananların seçiminde ehliyet ve liyakatin değil kayırmacılığın rol oynamasıydı. İkinci sebep ise buralarda özgür tartışma araştırma ortamının oluşmamasıydı. Bırakın özgür tartışma ortamını, özgürlük ruhu buralara hiç uğramadı…”
Bu satırlar hangi zamanda nereyi, hangi ülke veya kurumu anlatıyor olabilir?
Eminim hepiniz bazı tahminlerde bulundunuz. Fakat hiç birinizin doğru tahmin ettiğini sanmıyorum.
Ben de doğru tahmin edemezdim.
Çünkü yukarıdaki satırlar 1337-1357 yıllarında, bundan 680 yıl önce bir papaz tarafından yazılmıştır. Papalığın ağırlaşan baskısı altında, geleneksel manastırlardaki serbest ortamın nasıl yok edildiğini anlatır. Adım adım yaklaşan “engizisyon”un ayak sesleriydi bunlar.
‘KURBAĞA MANASTIRI’
Alıntı yaptığım kitabın ismi “Kurbağa Manastırı”, yazarı bu manastırda bir rahip olan Perfectus Belaslatinas.
Yukarıdaki alıntıyı yaparken, zaman ve mekan belli olmasın diye, “manastır” yerine “kurum” dedim. Rahip adayı demek olan “inceptor”u da “yeni atanan” diye yazdım. Alıntı, kitabın 54. sayfasındadır.
Kitabı dilimize çeviren, değerli hukukçu Prof. Kemal Gözler… Hıristiyanlığın 13. Asırdaki büyük isimlerinden Thomas Aquinas’ın Latince bir kitabını ararken bu kitabı bulmuş, dilimize çevirmiş. (Kırmızıkedi Yayınları)
Anayasa hukukçusu Prof. Gözler Aziz Thomas Aquinas’ı niye arar? Elbette arar… Biz de Hukuk Fakültesi’nde hocamız merhum Recai Galip’in kamu hukuku derslerinde Maverdi ve Farabi’yi de Aquinas ve Dante’yi de okumuştuk.
Fikirlerin derinlerine gidince asırlar içinde gelişim çizgilerini görebiliyorsunuz.
ENGİZİSYON DÖNEMİ
Erken Orta Çağ’da otorite merkezileşmemişti. Manastırlarda mistik, ortodoks ya da felsefeye yönelen teolojik tartışmalar oluyordu. 14. Asırdan itibaren güç zehirlenmesine kapılan merkezi Papalık otoritesi bu tartışmaları adım adım bastırmaya başladı.
İşte “Kurbağa Manastırı” bu dönemde yazılmış…
Karanlığın “dört aşamada geldiğini” anlatıyor: Manastırlara Papalığın uzantısı genç rahiplerin atanması, eleştirilerin korku ile bastırılması, manastırlardaki başrahip seçimlerinin kaldırıp merkezi atanma sisteminin yerleştirilmesi ve nihayet “tamamıyle bağımlı” hale getirilmesi. (s. 75)
Yazar rahip Belaslatinas, manastırdaki hukuk derslerini öğretme görevinin merkezden gönderilen “teologlara” verilmesini kalitesizleşmenin örneği olarak anlatıyor. (s. 78)
Serbest düşünceleri savunan rahipler bastırılıyor. Kilise tarihindeki “haeresis” (sapkınlık), “persecution” (soruşturma), “excommunicatio” (aforoz) ve “inquisitio” (engizisyon) gibi kavramlar bu dönemin simge kavramlarıdır.
kitap.jpg
TARİHİN AKIŞI
Rahip Belaslatinas, Papalık istibdadı hakim olduğunda, “manastırlara boğucu bir havanın çöktüğünü” ve “eskiyi mumla aradıklarını” yazıyor. Vicdanın sesine uymanın “ateşten duvara” çarpmak haline geldiğini anlatıyor.
Engizisyona götürülen “matematikçi rahibe” gibi örnekler veriyor.
Kemal Gözler, kitap hakkındaki yazısında “Perfectus Belaslatinas, kitabında olağanüstü karanlık bir manzara çiziyorsa da bu karanlık, güneşin doğumundan önceki karanlık gibidir. Ne var ki, Perfectus Belaslatinas’ın ömrü, güneşin doğuşunu görmeye yetmemiştir” diyor.
Evet…
Avrupa’nın birçok şehrinde, “sapkın” diye ateşte yakılmış “martirler”adına anıtlar, kitabeler vardır. Tarih, şeref payesini o kahramanlara vermiştir.
Kuzey ülkelerinde 16. Yüzyılda patlak veren Protestan hareketinin anlamı, Papa’nın ruhani ve siyasi otoritesini reddederek doğrudan İncil’e dönmekti… Bu, bireyselleşme sonucunu doğuracaktı. Bilim devrimi de özgürlüğün ve modern çağın yolunu açacaktı.
Zamanımızda da bilim, özgürlük ve iktisadi gelişme iç içe değil mi?
NOT: Yıllık iznimin bir bölümünü kullanmak üzere bir süre tatile çıkıyorum, tekrar görüşeceğiz.
14/06/2021 00:52
Kanal İstanbul: 2.5 milyon nüfus!
77
Denizcilik eski müsteşarı Mustafa Korçak, Taha Akyol’un sorularını cevapladı.
İnce deniz salyası Marmara’yı nasıl öldürüyor, çaresi ne?
Geçmiş yıllarda çok hafif kendini gösteren ancak bu sene bilhassa şubat ayından beri yoğun bir şekilde endişeyle izlediğimiz Marmara denizimizin durumu içler acısı hale gelmiştir.
Evsel atıklarımızın doğrudan veya derin deşarjla denize vermemiz, sanayi atıklarımızın çoğu arıtma tesisi olmadan dere ve akarsu kanalı ile denize gitmesi ve Marmara Bölgesinde yapılan tarımda kullanılan kimyasal gübrelerin yağmurlarla denize taşınması sonucu fitoplankton diye nitelendirilen organik yapıların oluşturduğu deniz salyası (Sea Snot) veya müsilaj (Marine Mucilage) yığınları Marmara kıyılarını ve Körfezleri doldurmuştur.
Deniz Salyası, sarı renkli, yapışkan, kaygan ve pis kokuludur. Denizin yüzeyini kapladığında güneş ışığının denizin dibine gitmesine engel olarak oradaki ekosistemin dengesini bozar. Başta, denizin tabanında oluşacak fotosenteze engel olmak üzere olumsuzluklara neden olur. Denizin tabanında bulunan yosunlar oksijen üretemez hale gelir. Müsilaj dibe çöktüğünde ise başta balık ve balık yumurtalarının ve diğer canlıların üzerini kaplar ve ayrıca denizin içindeki bu canlılar için gerekli olan oksijeni tüketerek parçalanırlar. Şu anda dalgıçlar, deniz dibine doğru binlerce baygın ve ölü balıklar tespit etmişlerdir. Marmara koma halindedir. Ölüyorum diye çığlık atmaktadır.
Çaresi; Yüzeyde toplanan katı salyalar, otuza yakın çevre gemileri ile süratle toplanmalıdır. Bu konuda çok geç kalınmıştır. Deniz temizliği için seferberlik ilan edilmelidir. Kapatılan Denizcilik Müsteşarlığının görevlerini acilen üstlenecek ve buna ilave bu konunun sahibi olacak etkili ve yetkili Denizcilik Bakanlığı veya Denizcilik Kurumu ihdas edilmelidir. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı mevcut hantal yapısıyla bu işin altından kalkamaz.
İleri düzeyde arıtma tesisi olmayan sanayi kuruluşu bırakılmamalıdır. Hiçbir evsel atık biyolojik arıtmadan geçmeden derin dejarja verilmemelidir.
Bölgede tarımsal gübre kullanımı kontrol altına alınmalıdır. f- Marmara’ya akan bütün dereler ve nehirler sıkı denetim altına alınmalıdır. Acilen Marmara Master Planı yapılmalı ve tavizsiz uygulanmalıdır.
MARMARA’YI BOZAR
Kanal İstanbul, Marmara denizini nasıl etkiler?
Yapılacak Kanaldan Marmara’ya yıllık 20 milyon metreküp Karadeniz suyu gelecektir. Boğazdan gelen suyun yedide biri kadar ilave yük. Sıcaklık, tuzluluk, yoğunluk, organik madde miktarı ve kimyasal özellikleri farklı büyük miktardaki su, Marmara denizini daha da bozar. Gelecekte Marmara Denizi İzmit Körfezinin eski haline dönüşür.
KANAL KÂRLI DEĞİL
Kanal İstanbul başka konularda sakıncalı olsa bile, iktisaden yararlı, gelir getirici bir proje mi?
Kanaldan sadece petrol, petrol ürünleri ve kimyasal tankerler ile diğer dünyaca tehlikeli yük kabul edilen gemiler can ve mal emniyeti gerekçe gösterilerek geçmeye zorlanabilir. Bunun sayısı yıllık 9000 civarındadır. Montrö gereği bunlardan alınacak ücretler ile kanal işletmesinin karlı olması mümkün değildir. Bu geçiş ücretlerini, kanalı yapan firma tahsil edeceği için İstanbul Boğazı geçiş ücretleri azalacağından devletin bu işten zararı olacaktır.
14 BİN SAYFA RAPOR!
ÇED raporu 14 bin sayfa, ne diyor?
Hazırlanan ÇED Raporu ana raporla birlikte 30 yakın kitapçıktan oluşan 14000 sayfalık bir dökümandır. İncelendiğinde; 1- Talimatla ısmarlama yapıldığı anlaşılmaktadır. 2- Birçok kabuller yapılmıştır. Kabullerin niçin öyle yapıldığı belirtilmemiştir. 3- Bir ÇED raporu var, halbuki daha önceki ön raporda 12 adet daha rapor olacağı açıklanmıştı. Onlar yapılmamış. 4- Raporda çok fazla yanlışlık vardır. 5- Raporda ciddi eksiklikler mevcuttur. 6- Raporun eklerinde belirtilen bazı önemli konular ana raporda yer almamıştır. 7- ÇED Yönetmeliğnda belirtilen safhalar uygulanmamıştır. Kısaca kabul edilebilir bir ÇED raporu değildir.
ÇED RAPORU YANLIŞ
ÇED raporunda yanlış bulduğunuz yönler neler?
ÇED Raporunda tespit ettiğim önemli yanlışları şu şekilde sıralamak mümkündür:
• İstanbul Boğazı’ndan 2070’de 86,000 gemi geçeceği öngörülmüştür. Bu tahminin nasıl yapıldığı belli değildir. Çok afaki değerdir.
• 2017 değerinin 44,000 olduğu ve son 5 yılda gemi geçiş sayılarında ciddi azalmalar olduğu dikkate alındığında bu projeksiyonun doğru olmadığı anlaşılmaktadır.
• Karadeniz ve Marmara Konteyner Limanları öngörülmüştür. Bu öngörüyü destekleyecek hiçbir veri ortada yoktur.
• Karadeniz’de çok büyük bir dolgu alanı olacağı belirtilmiş bunların çevreye olan olumsuz etkilerinden hiç bahsedilmemiştir.
• Ayrıca çıkacak hafriyatın deniz dolgusu yapımına uygun olup, olmayacağı konusunda da hiçbir veri mevcut değildir.
• Kanalın yapılması ile Sazlıdere barajı iptal edilecektir. Sazlıdere barajı İstanbul’un 30 günlük su ihtiyacını karşılamaktadır. Bunun boşluğunun nasıl doldurulacağı belirtilmemiştir.
• Terkos gölünün havzasının kenarında geçecek olan kanalın Terkos gölüne olacak olumsuz etkileri gereğince dikkate alınmamıştır.
• Kanal genişliği, eğimi ve derinliğinin manevra simülasyonu ile tespit edilmesi gerekir ki bundan hiçbir şekilde bahsedilmemektedir.
• Geçecek gemilerin hızları konusunda bir fikir ortaya konmamıştır. Gemi hızının 10 knot’ı geçmemesi gerekmektedir. Bu dikkate alındığında bir gemi Kuzeyden Güneye 3 – Güneyden Kuzeye ise 3,5 saatte geçeceği tahmin edilmektedir. ÇED de 2 ve 2,2 saat deniyor. Bu mümkün değil.
• Böyle bir kanalda yılda 16,000-18,000 civarında geçiş olabileceği tahmin edilmektedir. En fazla 20000 gemi/yıl olabilir. Aksi takdirde risk artar.
• 7 yıllık inşaat süresince oluşacak tozumaya karşı hiçbir önlem ortaya konmamıştır. Oluşacak tozun insan ve hayvan sağlığına, çevreye, floraya, tarım arazilerine ve ürün kalitesine olumsuz etkilerinden bahsedilmemiştir.
• Kanaldan Marmara denizine akacak suyun Marmara Denizi su kalitesine etkisinden bahsedilmemiştir.
• Uluslararsı Denizcilik Örgütü (IMO) ve uluslararası bağlayıcılığı olan mevzuattan bahsedilmemiştir.
• Montrö anlaşması yeterince incelenmiş ancak kanaldan geçecek gemilerin uğraksız gemi sayılamayacağı konusundaki yorum hatalıdır. Böyle denildiğinde ve ayrı bir yerde iç hukuk geçerli dendiğinde Montrö sözleşmesi ortadan kalkar. Montrönün ruhuna sadık kalınacağı belirtilmiş ama ortaya konan fikirler Montröyü ortadan kaldırıyor.
• ÇED raporunda uzun uzun çizelgeler ve tablolar verilmiştir. Çıkan sonuçların yorumu ya hiç yapılmamış ya da çok yetersiz incelenmiştir.
• ÇED raporundaki çok can alıcı noktalar bazı yerlerde bir cümle ile sıkıştırılarak geçiştirilmiştir.
• Bu durumun, ilerde raporu neden böyle yapıldı diye sorulacak olursa biz ikaz etmiştik demek için yapıldığı anlaşılmaktadır.
• Yapılan simülasyonlarda büyük hatalar bulunmaktadır. Eğer kanaldan yılda 84,000 gemi geçer derseniz Boğazda hiçbir sınırlama yapamazsınız.
• Kanalın üzerine yapılacak 6 adet köprünün ayakları alüvyon tabakası üzerine denk gelmektedir. Bu konuda tedbir alınmamıştır.
• Kanalda sızdırmazlık için 2 milyon metrekare kaplama yapılacak denmiş halbuki kanalın tabanı ve yan duvarları yaklaşık 15 milyon metrekare.
• Hafriyatın dolgularda kullanılacağı ancak civardaki taş ocaklarından da dolgu maddesi temin edileceği belirtilmiş ancak bu konuda hiçbir bilgi verilmemiştir.
• Dip tarama malzemeleri hem Karadeniz’e hem de Marmara denizine dökülecektir. Bunların etkisinin ne olacağı belirtilmemiştir.
• Projede 20 yılda 126.4 Milyar dolar ekonomik katkı sağlayacağı belirtilmiş, bu konuda hiçbir bilgi verilmemiştir.
2.5 MİLYON YENİ NÜFUS
500.000 nüfus iskan edileceğini açıklandı. Durum nedir?
Bu konuda görüş bildiren kurumlar, yetkililer ve değişik ortamda konuşanlar çok farklı rakamlar telaffuz etmektedir. Kabullerini bilmiyorum. Bana göre Kanal işletmeye alındıktan 10 yıl sonra 500.000 nüfus Kanalın İstanbul tarafında, 300.000 Trakya tarafında toplam 800.000 konut yapılacağı düşünülürse 2,5 milyon nüfuslu bir şehir kurulmuş olacaktır.
ÇEVRE TAHRİP OLACAK
O kadar nüfusu İstanbul kaldırabilir mi? Su kaynakları, çevre, trafik ne olur?
İstanbul zaten şu andaki nüfusunu kaldıramıyor. Ülkemizdeki dengesiz şehirleşmeye, nüfusumuzun belirli şehirlere yığılmasına süratle engel olmalıyız. Başta Sazlıdere Barajı olmak üzere kanalın geçeceği havzadaki su kaynakları yok olacağı için İstanbul’un su ihiyacının yüzde 10 yok olacak buna ilave bu yöreye yerleşecek 2,5 milyon yeni nüfusun da su ihtiyacı ortaya çıkacak. Bunu dikkate alan yok. Marmara Denizinin gelecekte çok büyük çevre felaketiyle karşılaşacağı ortada iken başka çevre sorunundan bahsetmeye bilmem gerek var mı? Bayramlarda İstanbul’un boşalması ve tatil dönüşü trafik durumu ortada iken halen 110 civarında olan irili ufaklı yollar ortadan kalkıp 7 köprüye düşerse ortaya çıkacak trafik keşmekeşini ve zorlukları İstanbul’da yaşayanlar nasıl düşünemiyorlar. İnsanın uykusunu kaçırmaktadır.
DEPREM OLURSA…
Deprem gibi bir doğal afet ihtimalinde, nüfus tahliyesi nasıl olur?
Denizcilik Müsteşarlığı görevinde iken 17 Ağustos ve 12 Kasım 1999 depreminde Milli Güvenlik Kurulu bünyesinde kurulan Kriz yönetiminde aylarca çalıştık. Bir doğal afet esnasında Kanal ile İstanbul Boğazı arasında kalan yaklaşık 10 milyonluk adanın tahliyesi, yardımların ulaşması, ölü ve yaralıların enkazdan çıkarılması, haberleşme ve koordinasyon tam bir kaos ortamı oluşacaktır. Kanal üzerindeki köprülerden bazıları hasar görürse işte o zaman Allah yardımcımız olsun. Zarar depremi iki defa yaşamış gibi oluruz. Düşünmek dahi istemiyorum.
MONTRÖ’YÜ ETKİLER
Montrö’yü etkiler mi, nasıl?
Montrö ülke menfaatlerini en iyi koruyan bir sözleşmedir. 1999-2202 arasında, biz görevde iken hiçbir ortamda tartışmadık. Yapılacak Kanal’da Montrö şartlarının dışına çıkıldığında Motö Antlaşmasını muhakkak etkiler. İstanbul-İzmir otobanından Bursa’ya kadar otobandan gittiniz geri kalan kısmı otobandan çıkıp parasız yoldan gitseniz otobanı etkiler mi diye sormaya benzer. Marmara Denizini kullanacak bütün geçiş yolları Montrö’yü etkiler.
Diyelim Montrö’yü iptal ettik, “şu kadar geçiş parası verin” diye şart koyduk, ne olur?
Montrö Sözleşmesi fesih olursa dört ihtimal ortaya çıkar: a- Montrö Sözleşmesindeki imzacı taraflar bir araya gelerek yeni bir anlaşma yapana kadar Montrö yani mevcut durum devam eder. b- Bir önceki uygulama yani Lozan Antlaşması hükümleri uygulamaya başlar. Boğazlar silah ve askerden arındırılmış bölge olur. Boğazlar yönetimi Uluslar arası Komisyonca yürütülür. c- 1192 Cenevre Uluslararası Deniz Hukuku Sözleşmesi hükümleri geçerli olu. Ülke olarak buna taraf değiliz. Kıta Sahanlığı 12 mil ve transit geçiş hakkı var. d- Bütün dünyaya Türk Boğazlar Bölgesinin ulusal sınırlarımız içinde olduğunu belirterek her türlü geçiş şartlarını kendi belirlediğimiz iç hukukumuz dahilinde uygulayacağımızı ilan ederiz. Bunun sonuçlarının nasıl olacağını da yaşayarak görürüz. Burada 1982 yılında Bülent Ulusu Başbakan iken geçiş ücretleri hakkında alınan kararın yarattığı olumsuz tepkiler sonunda geri alındığını hatırlatmak isterim. Yöneticilerin bu ihtimalleri ciddiyetle bir incelemelerini tavsiye ederim.
Sonuç olarak ne tavsiye edersiniz?
Boğazlardan geçen gemilerden groston başına altın frank esasına göre alınan, sahil sıhhiye, fener, ışıklı şamandra ve tahlisiye ücretleri 1983 uygulaması ile çok düşük kalmıştır. Bu ücretlerin derhal Montrö Anlaşmasında belirtilen miktarlara getirilmesi gerekir. Altın frank karşılığı dolar değil bütün Dünyada uygulanan para birimi olan SDR ye geçilmelidir. Bu yanlış uygulama sonucunda Ülkemizin yılda en az bir milyar dolar kaybı vardır. Çalışmalara hemen başlanmalıdır.
Hemen Bakü Tiflis Ceyhan (BTC) petrol boru hattının yanına en az 60 milyon tonluk ikinci petrol boru hattı kurulmalıdır. Novorosisk-Tiflis-Ceyhan (NTC)
Taahhüt altına girildi ise, Küçükçekmece Yat Limanı; gölün deniz girişine yapılacak bir asansör sistemi ile mevcut karayolunun üstünden yatlar geçirilip göle indirilebilir.
Konteyner limanları yapımı ekonomik ve talep mevcut ise her zaman mümkündür.
Konut alanları için de söz verildi ise; Kanal yeri olarak düşünülen alan tatlı su göletlerine çevrilip lüks konutlar yapılabilir. Bu durumda yabancılar için 150000 civarında lüks konut yapılabilir.
Yukarıda yapılan açıklamalardan dolayı İstanbul Kanalı ( Kanal İstanbul) projesi, gelecekte Ülkemize telafisi mümkün olmayan zararlar açacaktır. Projeden derhal vazgeçilmelidir.
Kanala harcanacak paranın yüzde 10’u ile Marmara Denizi eski temiz bol balıklı bir deniz haline getirilir.
8/06/2021 00:03
Fişleme kararnamesi
59
Kişisel verileri, hayatımıza ait özel bilgileri ilgilendiren çok önemli bir Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi çıktı: İletişim Başkanlığı Hakkında Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi…
Tatildeyim ama yazmamak olmaz.
Meclis’te görüşülerek, kamuoyu önünde tartışılarak çıkarılan “kanun” değil… Tek imzayla çıkarılan Cumhurbaşkanlığı Kararnameleri CB sisteminin karakteristiğidir.
Buna göre, Beştepe’deki İletişim Başkanlığı adlı birim “görevleri ile ilgili olarak gerekli gördüğü bilgileri bütün kamu kurum ve kuruluşlarından ve diğer gerçek ve tüzel kişilerden doğrudan istemeye yetkili” hale getirildi.
Dikkat ediniz, sınır yok, “gerekli gördüğü bilgiler” deniliyor!
Kararnameye göre:
“Kendilerinden bilgi istenen bütün kamu kurum ve kuruluşları ile diğer gerçek ve tüzel kişiler bu bilgileri istenilen süre içinde öncelikle ve zamanında vermekle yükümlüdürler.
Bu şekilde elde edilen bilgilerden ticari sır niteliğinde olanların gizliliğine uyulur.”
NEDEN BU YETKİLER?
Aynı zamanda iktidar partisinin propaganda cihazı gibi çalışan bu birim neden buna ihtiyaç duymaktadır? Elde edeceği kurumsal ve kişisel verileri nasıl kullanacaktır? Bu soruların henüz cevabı yok, zaman içinde göreceğiz.
İktidar partisinin propaganda cihazına benzetirken haksızlık yapmadığımı düşünüyorum. Zira muhalefet partileriyle giriştiği polemikleri hepimiz biliyoruz.
Görevi Türkiye’nin dünyaya siyasi tanıtımıyla sınırlı olsa, anlarım… Ama iç politika konularında da faal bir birimdir bu.
Diğer taraftan, görülüyor ki, “ticari sır” niteliğindeki bilgileri de isteyecek, alacak ama sır niteliğini koruyarak elinde tutacak.
CB İletişim Başkanlığı’nın “ticari sır”larla ne ilişkisi olabilir?
Yolsuzluk, kara para falan gibi şüpheler oluştuysa, bu konuda MASAK (Mali Suçları Araştırma Kurulu) yetkilidir, ilgilidir ve uzmanlığa sahiptir.
Üstelik CB sisteminde Cumhurbaşkanı partilerüstü değildir. ‘Partili’ olmaktan da öteye, partisinin genel başkanıdır. Öbür partilere karşı siyasi mücadele halindedir…
AK Partililer, kendi kişisel verilerini muhalefetin ele geçirmesini isterler mi?!
Kararname “fişleme” kaygılarına yol açmaktadır.
AYM’DE İKİ EĞİLİM
Söz konusu CB Kararnamesini AYM’de 5 üye anayasaya aykırı buldu, bunlardan biri Başkan Zühtü Arslardır.
Diğer 10 üye ise anayasaya uygun buldu, bu üyelerden biri, göreve yeni başlamış olan İrfan Fidan’dır.
Daha önce de yazmıştım: AYM’de iki farklı hukuk anlayışı giderek netleşiyor: Kamu otoritesinin takdir hakkını geniş tutan üyeler, bunların pek çoğu Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın atadığı üyelerdir…
Buna karşılık literatürde “hak eksenli” denilen hukuk anlayışını benimseyen üyeler, bunların da pek çoğu Abdullah Gül tarafından atanmış üyelerdir.
Hak eksenli hukuk anlayışında, anayasaların ve anayasa mahkemelerinin varlık sebebi, devlet kudreti karşısında bireyin hak ve hürriyetlerini korumaktır.
Bu konuda iki akademik eser tavsiye edeceğim: Prof. Zühtü Arslan’ın “Anayasa Teorisi” adlı kitabı… Prof. Yusuf Şevki Hakyemez’in “Egemenlik Kavramı” adlı kitabı.
ANAYASAYA AYKIRI
Bu iki eğilimi AYM’nin Osman Kavala başvurusunda, OHAL Komisyonu hakkındaki kararlarında, Toplantı ve Gösteri Yürüyüşleri Kanunu’na ilişkin iki kararında da görmek mümkün.
Sayılar kesin değil. Bazen böyle 10’a karşı 5 oyla kamu otoritesi fikri ağır basıyor… Bazen
7’ye karşı 6 oyla “hak eksenli yorum” ağır basıyor.
Yorum gerektirmeyecek kadar açık konularda oybirliği oluyor.
Son olayda, İletişim Başkanlığı’na herkes hakkında “kişisel veriler”e ulaşma yetkisi verilmesini anayasaya aykırı bulan 5 üyenin uzun gerekçelerini çok kısa olarak şöyle özetlemek mümkün:
Anayasa’nın 104. Maddesine göre kişi hakları ve siyasi haklar, CB Kararnamesi ile düzenlenemez, kanunla düzenlenir. İletişim Başkanlığına Kararname ile böyle aşırı bir yetki verilmesi anayasaya aykırıdır. Kararname, Kişisel Verilerin Korunması Kanunu’na da aykırıdır. İletişim Başkanlığı’na “gerek gördüğü” denilerek aşırı yetkisi verilmesi hukukun “belirlilik ve öngörülebilirlik” ilkesine de aykırıdır...
Diğer üyeler ise Kararname’yi Anayasa’ya uygun buluyor.
AYM kararının tümünü şu linkten okuyabilirsiniz:
22/06/2021 00:19
İran rejiminde seçimler
48
İran İslam Cumhuriyeti’ndeki seçimleri ‘katı muhafazakâr’ aday İbrahim Reisi kazandı. İran seçimlerini genellikle reformist ya da ılımlı adaylar kazanırdı. Bunlardan Muhammed Hatemi Batı’da felsefe doktorası yapmış âlim bir zattı.
Eski Cumhurbaşkanlarından Rafsancani merkezde, pragmatık bir politikacıydı. Ahmedinejat tipik bir popülistti.
Son seçimlerde görevi sona eren reformist Cumhurbaşkanı Ruhani’nin Glasgow Üniversitesi’nden hukuk doktorası vardı.
Reformist cumhurbaşkanları rejimi bir ölçüde yumuşatabilmişlerdi.
Geçen Cuma günkü seçimleri kazanan “katı muhafazakar” İbrahim Reisi, Haziran 1988’de sayıları 2-4 bin olarak tahmin edilen siyasi tutukluları infaz eden 4 kişilik “ölüm komitesi”nin üyesi olarak parlayan bir isim. Son son görevi “Baş yargıç” sıfatıyla yargı erkinin başkanlığıydı.
Tam “rejimin adamı”dır. Hamaney’den sonra “Dinî lider” olacağı bile söyleniyor ama o düzeyde bir dinî kariyeri yok. Kendisi “Ayetullah” olduğunu söylese de bilinen resmi kariyeri, bunun bir alt makamı olan “Hocat’ul İslam” olarak gözüküyor.
SORULAR, SORULAR…
İran rejimi her mezhepten Müslümanlar için önemli bir laboratuvardır. Sorunları dikkatle tahlil edilmelidir.
Evvela 1988’de siyasi tutukluların fetva ile yargısız infazı…
Bu sütunda, Hayrettin Karaman’ı da kaynak göstererek fıkıhta kamu hukukunun gelişmediğini, müstebit hükümdarların bunu engellediğini birkaç defa yazdım.
Bu alanda bir soru: Böyle fetva ile Yürütme erki idam cezası uygulayabilir mi?
Yani “siyaseten katl” yetkisi!
Fıkıhta devlet başkanına tanınan “tazir” (cezalandırma) yetkisi çağımızda söz konusu olabilir mi?
18. yüzyıla kadar bütün dünyada böyleydi. 18. Yüzyıldan itibaren kuvvetler ayrılığı ve kamu hukuku fikirleri gelişti. Fıkıh bu gelişmeyi takip edemedi, Müslümanların modern fiziği de takip edememesi gibi…
Modern hukukta adaletin, hak ve hürriyetlerin temeli kuvvetler ayrılığıdır. Cezalandırma yetkisi, sıkı kanuni tanımlara ve usullere bağlı olarak yalnız bağımsız yargıya aittir.
Fıkıhtaki bu sorunlara fıkıh uzmanı ilahiyatçıların dikkatini çekerim.
SEÇME VE SEÇİLME HAKKI
Diğer bir sorun: İran İslam Cumhuriyeti’nin temel özelliği ulemanın vesayeti altında olmasıdır: İmam Humeyni’nin “velayet-i fakih” doktirini…
Çocukların velisi nasıl anne ve babalarıdır; devlet ve toplumun velisi de ulema!
Buna göre “Şûray-ı Nigehban” (Koruyucular Kurulu) seçimleri denetler. Adayların uygun olup olmadığına karar verir. Uygun görmediği adayları veto eder!
Bunun modern anayasa hukukundaki “vatandaş” tanımına ve “seçme ve seçilme hakkı” ilkesine aykırı olduğunu izaha gerek bile yok.
Osmanlı reformistleri daha 1869 yılında eşit vatandaşlık kanunu çıkarmıştı. Meşrutiyet’te aday vetosu kimsenin aklına bile gelmemişti.
21. yüzyılda İran’da Cumhurbaşkanlığı için 600 aday adayının başvurduğu söyleniyor. Sadece Nigehban’ın uygun gördükleri seçimlere katılabiliyor. “Seçme ve seçilme hakkı” diye bir kavram bütün tarihî sistemler gibi fıkıhta da yoktur. Modern hukukun kavramıdır.
Kazanabilecek isimleri veto eden Nigehban, Reisi’nin kazanmasını kolaylaştırdı. Bir de “boykot” sorunu var…
APTALCA BİR BOYKOT…
2017 seçimlerde İbrahim Reisi yine aday olmuş, fakat reformist Hasan Ruhani karşısında seçimi kaybetmişti.
2017 seçimlerinde 41 milyon 300 bin seçmen seçime katılmıştı, katılım oranı yüzde 73’tü. Seçimlere “itidal” sloganıyla giren Ruhani yaklaşık 24 milyon oyla seçilmişti.
2021 seçimlerinde ise muhalefet aptalca bir davranışla seçimleri boykot etti, seçime katılma oranı yüzde 48.8’e düştü! Ve İbrahim Reisi 17 milyon oyla kazandı!
İmam Hamaney sandığa gitmemenin “büyük günah” olduğunu söylese de kabaca 12 milyon seçmen sandığa gitmedi. Bunlar, NYT’den Vivan Yee’ye göre, “sosyal reformları destekleyen, dünyaya açık şehirli orta sınıflar”dı.
Sistemi protesto ederken sistemin adamını devletin başına oturttular!
Başka ülkelerde Trump gibi popülist muktedirlere seçim kaybettiren virüs, İran’da 83 bin ölümle reformistlere seçim kaybettirdi.
Şimdi Dini Lider, yeni Cumhurbaşkanı, Velayet-i Fakih kurumları ve Devrim muhafızları hepsi ele eledir. İçeride bir kenetlenme yaratmak için dış politikada daha da sertleşmeleri bölgede Türkiye’nin işini daha da zorlaştırır…
Amerika da İsrail’in uydusu gibi davranarak İran’daki radikalleri körüklemeye devam edecek…
25/06/2021 00:08
Kurumlar çökerken ekonomi kalkar mı?
114
Cumhurbaşkanı Erdoğan tabii partisinin genel başkanı olarak pembe tablolar çiziyor ama saygın iktisatçılar yine alarm veriyor.
İşte, bütün dünyada kendisine çok referans yapılan iktisatçılardan Daron Acemoğlu’nun T24’te Murat Sabuncu’ya yaptığı uzun açıklamada söyledikleri:
“Çok büyük korkum var… Türkiye’de ekonomik kriz derinleşebilir…”
Ucuz faizli kredilerle körüklenen verimsiz büyümenin tahribatını karşılayıp ekonomiyi sağlıklı bir yola koymak için dış kaynak lazım ama Türkiye’deki hukuk düzenine ve kurumlara güven çok kaybolduğu için dış kaynak gelmiyor…
Dahası, Türkiye dünyadaki dijitalleşme ve yapay zeka devrimine dikkat etmiyor, bu yüzden önümüzde on yıl çok daha sıkıntılı olabilir, diye uyarıyor Acemoğlu. (26 Mayıs)
‘DAHA KÖTÜSÜ GELİYOR’
Acemoğlu, bakın, Aralık 2017’de ne demişti:
“Büyüme sağlıklı olmadığı için ekonominin yavaşlama riski çok yüksek. 2018’de olsun ya da 2019’da olsun; bu riskleri görmemiz lazım. Daha önce dile getirdiğim gibi bir-iki yıl içinde kriz olabilir.” (25 Aralık 2017)
Gerçekten 2018’de, pandemiden önce krize girdik, pandemi ile büsbütün ağırlaştı…
Modern iktisat bilimine göre, uzun vadede sağlıklı büyüme için gereken yatırım, verimlilik, eğitim, teknoloji , hukuk, ihracat gibi şartları göz ardı edip “önümüzdeki seçimler” uğruna düşük faizli krediler dağıtarak tüketimi körüklerseniz bunun sonucu krizdir
Bu bilgiyle konuşan Acemoğlu şimdi krizin daha da derinleşmesinden “çok korktuğunu” söylüyor. Hatta “çok daha kötüsü geliyor” diyor. Çünkü kurumların kalitesinin bozulduğunu, verimsiz büyümenin tahribatının arttığını, pandemi döneminde de yanlış politikalar uygulandığını anlatıyor. (Karar, 22 Haziran)
En önemli sorun, “tek kişilik hükümet”in kurumları zaafa uğratması… Başta yargı ve Merkez Bankası başta olmak üzere kurumların kalitesinin bozulması.
TÜİK eski Başkanı Birol Aydemir, kurumların nasıl kalitece bozulduğunu anlatmıştı, okumanızı tavsiye ederim. (Karar, 22 Mart 2021)
Merkez Bankası’nın “laf dinler” hale getirilerek 128 milyar doların nasıl heba edildiğini artık herkes biliyor.
KURUMLARIN HALİ
Cumhurbaşkanı Erdoğan kurumların güven kaybetmesinin ekonomideki hasarını fark etmiş olmalı ki üç ay önce “Ekonomik Paket” açıklamasında şöyle konuşmuştu:
“Yapısal politikalar tarafında kurumsal yapının güçlendirilmesi, yatırımların teşvik edilmesi, iç ticaretin kolaylaştırılması, rekabet politikaları, piyasa gözetimi ve denetimini reform kapsamımıza aldık.” (12 Mart)
Çok doğru ama “kurumsal yapının güçlendirilmesi” için ne yapıldı?...
Aksine kurumsal yapı zayıflatılmaya devam etti.
O konuşmadan bir hafta sonra ilkeli bir yönetici olan Naci Ağbal’ı görevden aldı, yerine Şahap Kavcoğolu’nu atadı… Naci Ağbal’dan yirmi gün sonra da Merkez Bankası’nın Başkan Yardımcısı Murat Çetinkaya’yı görevden aldı.
Bunun yarattığı ilave güvensizlik dövizi ve faizi fırlattı. Bir haftada doları 7.20 liradan 8.40 liraya yükseltti, yabancılar Türk piyasalarında 5.8 milyar dolarlık çıkış yaptılar! (Karar, 11 Mayıs)
Merkez Başkanı eski Başekonomisti Prof. Hakan Kara, bu kadar tantanalı paket açıklamaktansa Merkez Bankası’nın bağımsızlığını sağlamanın daha iyi olacağını söylerken haklıydı elbetti.
Görüyorsunuz, Merkez Bankası’nın bağımsızlığını kaldırıp “laf dinler” hale getirmenin faturasını…
SAYIŞTAY SEÇİMİ
Yatırımlar için hukuka güven şart deniliyor, bunu iktidar da söylüyor ama CB sisteminde, bütün üyeleri siyasi irade tarafından atanan HSK’nın yönetiminde yargının hali ortada…
Hukuk devleti indeksi’nde Türkiye 101. sırada!
Yolsuzluk indekslerinde Türkiye’nin durumu 2012’den beri yıldan yıla kötüleşiyor, ortaya dökülen şaibeler gözler önünde…
Ve, Meclis’teki iktidar bloku, Cumhurbaşkanlığı Personel ve Prensipler Genel Müdürü’nü Sayıştay başkanlığına seçti.
DEVA Partisi’nden Mustafa Yeneroğlu’nun değerlendirmesi şöyle:
“Cumhurbaşkanından doğrudan emir ve talimat alan bir kişinin başkan seçilmiş olması Sayıştay’ın tarafsızlığını ve bağımsızlığını tamamen ortadan kaldıracaktır.”
İktidarın Sayıştay denetimlerinden nasıl rahatsız olduğu biliyordu….
Ekonomide “daha kötüsü” kaygısına kapılmamak mümkün mü?
Türkiye kurallar ve kurumlar yönetimine dönmek zorunda, yani gerçek hukuk devleti…
27/06/2021 00:05
Cumhurbaşkanı ve ihaleler
181
Cumhurbaşkanı Erdoğan partisinin belediye başkanlarına yaptığı konuşmada seçimlere hazırlanmalarını isteyerek onlara şöyle seslendi:
“İhaleleri mutlaka şeffaf bir şekilde gerçekleştirin, hatta canlı yayınlayın… Sizin başarınız 2023’teki seçimlerin sonuçlarını da etkileyecektir .” (23 Haziran)
Erdoğan belediye başkanlarından vatandaşın kalbine girmelerini, mütevazi olmalarını falan da istiyor.
İktidarının 19. yılında Erdoğan’ın “ihalelerin mutlaka şeffaf olmasını” istemesi, belli ki seçimlere hazırlığın bir parçasıdır.
Zira Cumhurbaşkanı, istese “ihalelerin mutlaka şeffaf, hatta canlı yayınlanması” için şimdiye kadar çoktan kanun çıkarttırmış olurdu.
Öyle bir kanun belediyelerle kalmaz, milyarlarca dolarlık kamu ihalelerini de kapsardı.
İktidarın “ihale” çizgisine yakından bakalım.
İHALE KANUNU
Merhum Başbakan Bülent Ecevit imzasıyla 20 Kasım 2001 günü Meclis’e bir Kamu İhale Kanunu tasarısı sunulmuştu. Ülkeyi Ecevit başkanlığında DSP, MHP, ANAP koalisyonu yönetiyordu.
Ecevit “ihale mevzuatının Avrupa Birliği ve Dünya Ticaret Örgütü gibi uluslararası kuruluşların ihale mevzuatına paralel hale” getirileceğini belirtiyordu. “İhalelerde saydamlığın, rekabetin, eşit muamelenin, güvenirliğin, gizliliğin, kamuoyu denetiminin en geniş anlamıyla” sağlanacağını da kaydediyordu.
Tasarıya göre, ihaleler “isteklilerin yanı sıra hazır bulunan herkes önünde açık olarak yapılacak ve ihale dışı kalan veya teklifi uygun görülmeyen isteklilerin talep etmesi halinde yazılı olarak gerekçeler kendisine bildirilecekti.”
Türkiye ilk defa AB standartlarında bir ihale yasası kazanacaktı.
4 Ocak günü Meclis’te görüşülüp kabul edildi.
Yeni kurulmuş AK Parti adına konuşan Kocaeli Milletvekili Osman Pepe, tasarının iyi yönlerini övüyor, eksik bulduklarını söylüyor, partisinin “yolsuzluklarla mücadele”yi ne kadar önemsediğini anlatıyordu.
Pepe, eleştiri olarak da Türkiye’nin Avrupa bünyesindeki “Yolsuzluklarla Mücadele Devlet Grubu”na (GRECO) başvurduğu halde niye hâlâ üye olmadığını soruyordu.
AK Parti bu söylemle iktidara gelmişti.
AK PARTİ DÖNEMİ
Kemal Derviş koordinatörlüğünde o dönemde yapılan reformların bence en önemlisi şu ikisidir: Merkez Bankası’na bağımsızlık kazandırılması… AB standartlarına uygun bu İhale Kanunu…
Fakat iktidardaki AK Parti güçlendikçe, özellikle de 2011’den sonra tavrı değişti. Merkez Bankası’nın bağımsızlığını KHK’larla kaldırdı. İhale Kanunu’nda ise, değişik kanunlarla 180 kadar değişiklik yaptı!
Fevkalade acil ve milli güvenlik bakımından özellikli işlerde “istisnai” olarak ihalesiz, pazarlıkla iş verme imkanını o kadar genişletti ki… Artık “istediğine ihale verme” kural haline geldi.
Ekonomiden sorumlu Bakan dürüst ve bilgili Mehmet Şimşek, Bütçe Komisyonu’ndaki konuşmasında bakın ne diyordu:
“Sayıştay raporları gözümü açtı… Elimden gelse İhale Kanunu’ndaki tüm istisnaları kaldırırım.” (5 Kasım 2014)
Davutoğlu hükümeti yolsuzluklarla mücadeleyi programına almış, ama başbakanlıktan uzaklaştırılmıştı. Davutoğlu sonraki ‘Manifesto’ açıklamasında “kamu ihalelerinin toplumun bilgisi olmadan gerçekleşmesi, ihale kanunundaki istisnaların kanunun kendisini fiilen işlemez hale getirmesi” yüzünden yolsuzlukların yaygınlaştığını söyleyecektir. (22 Nisan 2019)
GRECO MESELESİ
Türkiye’nin “Yolsuzluklarla Mücadele Devlet Grubu”na üyeliğini 2014’te Erdoğan hükümeti gerçekleştirdi.
Fakat uzayan iktidar sendromu İhale Kanunu’nu bozduğu gibi GREKO üyeliğinin de etkisi pek kalmadı.
GRECO, 3 Haziran 2020 tarihli açıklamasında, yolsuzlukla mücadele konusunda “yapılan 37 tavsiye içinde Türkiye’nin yüzde 70,3’ünü hala yerine getirmediğini, yüzde 18,9’unu kısmen yerine getirdiğini, sadece yüzde 10,8’ini tamamen yerine getirdiğini” belirtti. (Euronews)
Avrupa Birliği’nin ilerleme raporlarında da kabaca son on yıldan beri Türkiye’nin yolsuzlukla mücadele yasalarını çıkarmadığı belirtiliyor, eleştiriler yapılıyor.
Bu konudaki en önemli sorun, İhale Kanunu’nun şimdiki halidir.
Seçim düşüncesiyle iktidar belediyelerine çağrı yapmak yetmez.
İhale Kanunu en azından 2001’deki haline getirilmeli, GRECO ve AB’ın istediği yolsuzluklarla mücadele yasaları çıkarılmalıdır.
Meselenin dış politika tarafının da ne kadar önemli, görüyorsunuz.
0/06/2021 00:04
Neden Kanal İstanbul?
165
Kanal İstanbul yapılabilecek gibi gözükmüyor. Türkiye’ye uzak duran yatırımcı, son derece tartışmalı Kanal İstanbul’a para yatırır mı?
Türkiye en yüksek faizlerle borç bulabilen bir ülke haline geldi son yıllarda… Hangi yatırımcı yüksek faizle kredi alıp Kanal’a yatırır?
Kamu bankaları kredi vermez mi?
Bizde Ziraat sektörünü desteklemek için kurulmuş kamu bankası, medyanın siyaseten el değiştirmesi için kredi verebiliyor. Emir gelirse Kanal’a da kredi vermek ister ama iktisatçılar artık büyük kredilere bankacılık isteminin takati kalmadığını söylüyorlar…
Öyleyse Cumhurbaşkanı niye ısrar ediyor…
YAPILABİLİR Mİ?
Israrının bir sebebi “yapmak istiyoruz, engel oluyorlar” propagandası olabilir. Çünkü artık “yetkim yok, kuvvetler ayrılığı ayak bağı” diyemez.
Ama vatandaş sormaz mı, döviz, faiz, işsizlik, yoksullaşma dururken niye Kanal?
Üstelik çok tartışmalı bir proje. 2011 seçim bildirisinde, adı üstünde “çılgın proje” diye açıklamış, Bahçeli “Akıllı proje dururken, çılgınlaşmanın ne anlamı var” diye tepki göstermişti. (28 Nisan 2011)
Kanal’da ısrarın bence temel sebebi, Erdoğan’ın kişiliğidir: Geri adım atmamak, zaaf göstermemek… Daima “güç” faktörü yani.
Bu saikle, Kanal’ın iktisaden yapılamayacağı bilindiği halde 2023 seçimlerine kadar “başladık, yapıyoruz” görüntüsü veren temel atma törenleri düzenlenebilir.
İşte “başlıyoruz” diyerek temeli atılan köprü, aslında Kuzey Marmara Otoyolunun bağlantı yollarından birinin zaten yapılacak olan köprülerinden biriymiş.
Asıl üzerinde durmamız gereken sorun, Kanal’ın nihayet bir rant projesi olmasıdır.
Neden hırslı bir sanayileşme projesi değil de Kanal?..
KALKINMA PLANLARINDA
Bu iktidar döneminde 2007 yılında hazırlanan 9. Kalkınma Planı’nda, 2014 yılına kadar olan dönemde, “imalat sanayii dışa dönük bir yapı içinde ekonomik büyümeyi sürükleyen temel sektör” olarak görüleceği yazıyordu. (Paragraf 514).
Çok doğru… Teknoloji kullanımının artmasıyla ihracatı yüksek rakamlara ulaştırarak Türkiye’yi döviz sıkıntısından kurtarabilecek en önemli sektör, sanayidir.
Böyle diyen bir iktidar ne yapar? Tabii her sektörün gelişmesine kaynak ayırmakla beraber, sanayide teknoloji kullanımının gelişmesine en büyük önemi verir, değil mi?
Peki öyle mi oldu?
Evvela 2014 yılında hazırlanan 10. Kalkınma Planı’nda, “yüksek teknolojili sektörlerin iharacat içindeki payının düştüğünü” okuduk. (Paragraf 98)
Yine bu iktidarın Temmuz 2019’da yasalaştırdığı 11. Planda ise şöyle deniliyor:
“Kaynakların sanayi sektöründen ziyade, dış ticarete konu olmayan sektörlere yönelmesiyle üretkenlik arz eden alanların yatırım kompozisyonu içindeki payı görece azalmıştır...” (Paragraf 130)
İşte bu yüzden:
“2014-2018 döneminde… ortalama yüzde 4,9 oranında gerçekleşen büyümeye tüketimin katkısı 3 puan olurken, sabit sermaye yatırımları 1,3 puan, net mal ve hizmet ihracatı ise 1 puan katkı vermiştir...” (Paragraf 131)
İşte bu politikalarla, sanayie öncülük verilmemiş, rant ve tüketimle büyüme sağlanmış, seçimler ve referandum kazanılmıştı…
MİLLİ DAVA SANAYİLEŞME
İşte bunun içindir ki, Rahmi Koç “yatırımlar taşa toprağa gitti, rekabet gücü kazanamadık” demişti. (16 Şubat 2016)
Daron Acemoğlu da yine bunun içindir ki “2007’den beri Türkiye’deki verimlilikte artış yok… Krediyle tüketim artıyor. Büyümeyi bu şekilde üretkenliği arttırmadan devam ettiremeyiz” diye uyarmıştı. (22 Kasım 2017)
Bu politikaların neticesi dış ticaret açığının büyümesi, döviz sıkıntısı ve 2018’de başlayan kriz oldu. Bunu ertelemek için kurumlar bastırıldı, 128 milyar dolar piyasaya sürüldü.
Kanal’la ilgisi şu: İktidar hâlâ “taşa toprağa” bakıyor, iktisadi büyümeyi Kanal’ın umulan rantıyla sağlamak istiyor!
Bu iktidarda “endüstriyel zihniyet” zayıf maalesef.
Halbuki Türkiye’nin milli davası, sanayileşmedir. Sultan Abdülmecid “bizim de kumpaniyelerimiz olsun” (company) diye çabalamıştı... Bir şeker veya bez fabrikası açıldığında Atatürk ve İnönü çocuklar gibi sevinmişti…
Menderes ve Demirel sanayi, Özal İhracat diye çırpınmıştı…
Ak Parti’nin yirmi yıllık döneminde sanayi ve ihracat gelişmedi değil, savunma sanayii özellikle övgüye layıktır. Ama bu, Türkiye’yi 2023 Hedefleri’ndeki “sanayi toplumu”na dönüştürecek dozda olmadı… Dönemin karakteristiği beton ve tüketim oldu. Kanal da böyle değil mi?
02/07/2021 00:09
AYM başkanı ne diyor?
59
Anayasa Mahkemesi Başkanı Prof. Zühtü Arslan “Mesleki Hayat Bağlamında Özel Hayata Saygı Hakkı” sempozyumunda bir konuşma yaptı. Konuşması önemli işaretler ve uyarılar içeriyor.
Başkan Arslan’ın şu sözlerini buraya alıyorum:
“Hukuk devletinde adaletin yegâne adresi mahkemelerdir. Mahkemelerin adalet arayışına cevap veremediği, bağımsız ve tarafsız yargılama ilkelerine uygun şekilde uyuşmazlıklara çözüm üretemediği bir yerde hukuk dışı arayışların ortaya çıkması kaçınılmazdır…”
Çek senet mafyasından tutun da, bir kısım güçlü siyasilere ve çevrelerindeki bürokratlara uzanan utanç verici, şaibeli ilişkiler…
Hukukun bağımsız ve etkin olduğu bir devlette bu şaibeli ilişkiler bu kadar yaygınlaşabilir mi?
Yargının bağımsız ve etkin olduğu bir ülkede, bu kadar şaibe karşısında savcıların resen soruşturma açmaması, düşünülebilir mi?
Zühtü Arslan hukukçular için “3 A” ilkesini vurguluyor: Akıl, Ahlak, Adalet.
Ne cemaat, ne siyaset, nede de ideoloji…
OTORİTER SİSTEMLER
Zühtü Arslan’ın konuşmasının çok önemli bir bölümü de dünyada yükselen otoritarizmle teknoloji arasındaki ilişkiye dikkat çekmesidir.
Arslan, George Orwell’in “1984” adlı romanını hatırlatıyor. O dönemde “Büyük Bİrader”, alıcı ve verici TV’lerle herkesi gözetliyor, gözetlenme duygusu herkeste bir boyun eğme davranışı yaratıyordu:
“Çıkardığınız sesin işitildiği, karanlıkta olmadığınız sürece, her hareketinizin izlendiği varsayımı, içgüdüsel bir alışkanlık haline dönüşmüştü, bununla yaşamanız gerekiyordu, yaşıyordunuz.”
Günümüzde ise bilgi edinme teknolojileri çok daha büyük denetim, gözetim sistemleri yarattı. Denetim-gözetim teknolojileri o kadar gelişti ki Orwel yaşasaydı şaşırırdı.
Anayasa Mahkemesi Başkanı, böyle bir çağda hukukun “özel hayatı korunması” görevinin daha bir önem kazandığını anlatıyor:
“İnternet çağında ve gözetim toplumunda kişilerin özel hayatlarının korunması çok daha zorlaşmıştır. Buna paralel olarak da özel hayata saygı hakkını korumaya yönelik anayasal ve yasal güvencelerin etkili bir şekilde hayata geçirilmesi çok daha önemli hâle gelmiştir.”
Prof. Arslan özel hayat kavramının “kişiye ait oldukça geniş bir alanı kapsadığını” da hatırlatıyor.
Bir hukuk devletinde, milli güvenlik gerekleri dışında devlet bu bilgilere ulaşamaz… Fakat…
BİR AYM KARARI
Sayın Arslan’ın evrensel hukuku yansıtan konuşmasını okurken, Anayasa Mahkemesi’nin 3 Mart 2021 tarihli kararını hatırladım, içim burkuldu….
Bir CB Kararnamesi, Beştepe’deki İletişim Başkanlığına, kişiler ve şirketler hakkında “her türlü bilgiye ulaşma”, hatta “en hassas bilgileri bile isteme” yetkisi vermişti! Öyle ki “ticari sırlar”ı bile alabilecekti!
Ticari sırlarla İletişim Başkanlığının ne ilgisi olabilir?!
CHP bu Kararnameyi AYM’ye götürdü. Ve AYM’de on üye bunu Anayasa’ya ve Kişisel Verilerin Korunması Kanunu’na uygun buldu!
Zühtü Arslan ve dört üye bu CB Kararnamesini anayasa ve kişisel haklara aykırı olduğunu belirterek karşı oy yazdılar. (K: 2021/13)
Bu Orwellgil yetkileri onaylayan AYM’nin bu kararı ve beş yargıcın karşıoy yazıları hukuk fakültelerinde okutulmayı hak ediyor!
TUNUSLU HAYRETTİN PAŞA
Prof. Arslan konuşmasında Aristotales’ten, Maverdî’den, aydınlanma filozofu Kant’tan, liberal Jeremy Bentham’dan ve Foucault’dan alıntılar yapıyor.
Hürriyet kavramının felsefi değerini ve toplumsal hayata uzun vadeli etkisini anlamak için kanun metinleri yetmez, böyle bir birikim gerekir.
Zühtü Arslan Tunuslu Hayrettin Paşa’nın kitabından da şu alıntıyı yapmıştır ki, işin can alıcı noktası budur:
“En yüksek refah mertebelerine ulaşan ülkeler, hürriyetin ilkelerini ve siyasi tanzimata denk gelen anayasayı yerine oturtan ülkelerdir…”
Tunuslu Hayrettin Paşa 19. Yüzyıldaki büyük beyinlerimizden biridir. Hakkında ben de bu sütünde yazılar yazdım.
Evet, Hayrettin Paşa’nın dediği gibi oturmuş bir anayasal düzen ve hürriyetler olmadan fikir hayatı gelişmez, zihinler açılmaz. Bilim ancak enstitülerde, fanus içinde gelişebilir, bunun da topluma faydası olmaz.
Sovyet Bilimler Akademisi sistemin çökmesini önleyebildi mi?
Özellikle de bu çağda temel hak ve hürriyetleri, kişisel verilerin mahremiyetini savunmak hukukun ve hukukçunun temel bir görevidi
06/07/2021 00:12
CB sisteminde İstanbul Sözleşmesi ve Danıştay
41
Önce, İstanbul Sözleşmesi’ne Türkiye açısından son veren 3718 Sayılı CB Kararı’nı görelim, aynen şöyle:
“Türkiye Cumhuriyeti adına 31/5/2015 tarihinde imzalanan ve 10/12/2012 tarihli Bakanlar Kurulu Kararı ile onaylanan ‘Kadınlara Yönelik Şiddet ve Aile İçi Şiddetin Önlenmesi ve Bunlarla Mücadeleye İlişkin Avrupa Konseyi Sözleşmesi’nin Türkiye Cumhuriyeti bakımından feshedilmesine, 9 Sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesinin 3. Maddesi gereğince karar verilmiştir.”
İstanbul Sözleşmesi Meclis’te “6251 sayılı kanunla uygun bulunmuş”, onaylanmıştı.
Karar’da ise sadece “Bakanlar Kurulu Kararı ile onaylanan” Sözleşme’nin feshedildiği yazılı!
Ama Kararı böyle yazmakla, Sözleşme’yi “Meclis”in ve hem de “kanun” çıkararak uygun bulduğu gerçeği yok olmuyor.
YETKİSİZ KARAR
İstanbul Sözleşmesi Bakanlar Kurulu kararına dayansaydı “yürütme erki içinde” bir tasarruf olarak kalır, bugünkü sistemde CB Kararıyla yürürlükten kaldırılabilirdi. Halbuki Sözleşme, Anayasa’nın 90. Maddesine göre Meclis’in çıkardığı “kanun” onayına dayanmaktadır.
Üstelik aynı maddeye göre, Meclis’in onayladığı uluslararası sözleşmeler hakkında AYM’de iptal davası dahi açılamaz!
Meclis’in “kanun”la onayladığı, Anayasa Mahkemesi’nin de iptal edemeyeceği uluslararası bir sözleşmeyi Cumhurbaşkanı yürürlükten kaldıramaz.
Ama bir imza ile kaldırdı…
Nerede kuvvetler ayrılığı?!
Hukukçu Prof. Âdem Sözüer aynı gün attığı tivitte, bu hukuki gerçeği hatırlatarak şu açıklamayı yaptı:
“İstanbul Sözleşmesi yürütme tasarrufuyla feshedilemez. Yetki gaspıyla TBMM devre dışı bırakılamaz.”
ANAYASA’YA AYKIRI
Cumhurbaşkanı’nın bu kararını Danıştay Onuncu Dairesi 2’ye karşı 3 üyenin oylarıyla hukuka uygun buldu.
Cumhurbaşkanı, 2018 yılında kendisinin çıkardığı “9 Sayılı Kararname” ile kendisine uluslararası andlaşmaları sona erdirme yetkisi vermişti!
Halbuki Cumhurbaşkanı’nın Kararname çıkarma yetkisi “yürütme”yle ilgili konularla sınırlıdır. Anayasa’nın vermediği bir yetkiyi Cumhurbaşkanı Kararname çıkararak kendisine veremez.
Köşe yazısı çerçevesinde hukuki ayrıntıya girmiyorum.
Danıştay kararında ‘karşıoy’ yazan iki üye, Cumhurbaşkanının böyle bir yetkisinin olmadığını ayrıntılarıyla yazmışlardır.
Anayasa Profesörü Kemal Gözler, Danıştay’ın kararında önce CB’nin bu konudaki yetkisizliğini anlatan akademik bir makale yazdı. Danıştay kararından sonra da “İstanbul Sözleşmesinin Feshi Hakkında 3718 Sayılı Cumhurbaşkanı Kararı Üzerine Eleştiriler”ini yayınladı. Gözler’in bu önemli makalesini şu linkten okuyabilirsiniz: https://www.anayasa.gen.tr/ua-sozlesme-fesih.htm
SİYASİ YÖN
Genel Başkan Erdoğan’ın ilk dönemlerindeki kapsayıcı politikalar yerine son yıllarda sert muhafazakar politikalar izleyerek tabanını tutmak istediği biliniyor: 2011 yılında İstanbul Sözleşmesi’ne öncülük eden ve bununla övünen Erdoğan… Ocak 2020’de İstanbul Sözleşmesini lanetleyen Erdoğan…
İktidara yakın kadın kuruluşu KADEM, uzun bildirisinde, İstanbul sözleşmesinin LGBT ile hiçbir ilgisinin olmadığını ayrıntılı olarak açıklamıştı. (31 Temmuz 2020)
Buna rağmen kampanya devam etti, taban motive edildi ve Cumhurbaşkanı Erdoğan 7 Ocak 2021’de Oğuzhan Asiltürk’ü ziyaret etti…
Bu ziyaretin, gelecek seçimlere dönük bir hareket olduğu belliydi. Ve, Asiltürk İstanbul Sözleşmesi’nin “kesinlikle kalkacağını”, bunu Cumhurbaşkanının kendisine söylediğini açıkladı. (28 Ocak)
19 Mart’ta da CB Kararıyla kaldırıldı.
Hem iktidarın taban motivasyonunu sağlamada hem Saadet’in iç işlerini etkilemede bir enstrüman olarak Sözleşme’nin kaldırılması AK Parti’ni işine yaradı
DEVLET VE PARTİ
Görüyor musunuz parti liderliği ile devlet başkanlığını birleştiren ve parlamentonun denetim yetkilerini kısıtlayan CB sisteminde parti çıkarı ile devlet politikaları nasıl karışıyor?
Bu siyasi sorunun hukuktaki karşılığı, kuvvetler ayrılığının zaafa uğramasıdır.
Bir parti genel başkanının, partisinin seçim hesaplarını gözetmemesi istenebilir mi? Parti liderliği ile devlet başkanlığı bir elde toplanınca, bu sorun önlenemez. Devlet kurumları bile siyasi kutuplaşmadan payını alır, öyle oluyor zaten.
Böyle devam edemeyiz. Türkiye anayasa hukukundaki kuvvetler ayrılığını ve siyasi hukuktaki parti ve devlet ayrılığını güçlendirmek zorundadır.
9/07/2021 00:11
4. yargı paketi ve yargı bağımsızlığı
52
İktidarın 4. Yargı Paket’i Meclis’ten geçti. Paket AK Parti’nin ‘adalet politikası’nın bir fotoğrafı: Yargıya siyasetin müdahale kanallarını açık tutarak, birtakım iyileştirmeler yapmak…
Bu şekilde hem Batı’ya hem ülke içine ‘reform’ imajı vermek…
Bu teşhisimizi açalım; öncelikle iyileştirmelere bakalım.
HUKUKİ KAVRAMLAR
Kanunlaşan Paket, tabii siyasetin müsaadesi nispetinde, Adalet Bakanlığı ve Adalet Akademisi’nde yetkin ve dürüst hukukçular tarafından hazırlanmış. Zira teklifin gerekçesinde “evrensel kurallar” ve “Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi” ve hatta “birey odaklı yönetim” gibi iktidarın ya çoktan unuttuğu ya da hiç ağzına almadığı yüksek felsefi kavramlar vurgulanıyor.
Gerekçede “özel hayatın korunması” bile vurgulanmış... ‘Bile’ diyorum, çünkü iktidar 14 Numaralı CB Kararnamesi ile, Beştepe’deki İletişim Başkanlığına, “özel hayat” hakkında her şeyi öğrenme yetkisi vermiştir! Kişiler, dernek ve vakıflar, üniversiteler, kamu kurumları ve sivil toplum kuruluşları hakkında “görevleriyle ilgili olarak gerekli gördüğü bilgileri” elde etme yetkisi!
Teklifte tutuklamanın “somut deliller”e bağlanması, adli kontrol uygulamasının genişletilmesi, yıpranmış Sulh Ceza Mahkemelerinin tutuklama kararlarına karşı Asliye Ceza Mahkemeleri nezdinde itiraz hakkının tanınması, dört maddede kadına karşı şiddet suçlarına ilişkin cezalarının etkinleştirilmesi gibi düzenlemeler elbette olumludur.
SÖZÜNÜ ETMEK…
Paket, daha önce açıklanan Yargı Reform Strateji Belgesi ve İnsan Hakları Eylem Planı’nın uygulaması olarak tanımlanıyor. Fakat hukukçu Mustafa Yeneroğlu’na göre, 4. Paket, İnsan Hakları Eylem Planı kapsamında ilk 1 ayda hayata geçirilmesi öngörülen 6 vaatten hiçbirini içermiyor, ilk üç ayda gerçekleştirileceği vaad edilen 40 faaliyetten de sadece 15 tanesine yer veriyor.
İktidarın öncelik sıralaması dikkat çekicidir: Yargı bağımsızlığını sağlayacak adımlar ya hiç ağıza alınmıyor ya da sözü ediliyor ama sürekli erteleniyor…
İşte, tam iki sene önce, tantanalı bir törenle açıklanan “Yargı Reform Stratejisi”nde, bizzat Cumhurbaşkanı Erdoğan “hakimlere coğrafi teminat getiriyoruz” diye konuşmuştu. (31 Mayıs 2019)
Hakimler bir şehirden başka bir şehre sürülmeyecekti.
Kılıçdaroğlu’nun aleyhine açılan davalarda, Osman Kavala hakkındaki davalarında, Soma faciası davasında, Berberoğlu davalarında, başka birçok ‘siyasi’ davada ‘beğenilmeyen’ hakimlerin HSK tarafından başka yerlere ‘atanması’ güya artık olmayacaktı.
Ama iki yıl geçti, hâlâ bu yasa çıkarılmadı!
Halbuki iktidar torbaya birkaç madde atıp bir gecede yasa çıkarıyor istediği zaman.
Aslında “hakimlere coğrafi teminat” için kanuna gerek bile yok. HSK prensip kararı alır ve açıklar, sorun çözülür ama yapmıyorlar, yargıçlar üzerinde Demokles’in kılıcını sallamaktan vazgeçmiyorlar!
İKİ TEMEL SORUN
Hakimlere coğrafi teminatın vaad edilmesi, “reform görüntüsü” bakımından önemliydi. Hem Cumhurbaşkanı hem Dışişleri Bakanı, Avrupa Birliği’ne seslenmişlerdi, reform yapıyoruz diye.
Fakat böyle yargı bağımsızlığına katkıda bulunacak asli düzenlemeler ya hiç ağıza alınmıyor ya da böyle sadece sözü ediliyor.
Yargı üzerindeki siyasi baskının iki asli kanalı var, bunlar değişmelidir:
1. HSK’nın yapısı: HSK’yı Meclis’teki iktidar çoğunluğu ve partili cumhurbaşkanının atamaları oluşturuyor. Böyle bir HSK’nın bağımsız ve tarafsız olması mümkün değildir.
İktidar böyle HSK’yı elinde tuttuğu sürece bağımsız ve tarafsız yargı olamaz. Kısmi iyileştirmelere reform denilemez, yargıya güven de sağlanamaz.
HSK üyelerinin büyük çoğunluğunun yargı içinden ve objektif kriterle belirlenmelidir. (Venedik Komisyonu, Op. No. 875/2017)
2. TCK’da değişiklik: İktidar 18 Haziran 2014’te çıkardığı kanunla soruşturma aşamasında savcılara ve tutuklama yetkisine sahip Sulh Ceza hakimlerine, yeni paketten sonra Asliye Ceza hakimlerine ‘emir ve talimat’ vermeyi suç olmaktan çıkarmıştır! (TCK, madde 277)
Talimat gelip de ‘laf dinlemeyen’ bir yargı görevlisinin olması çok zordur.
Yargının bağımsızlık ve tarafsızlık yolunda evrilmesi için bu iki büyük siyasi müdahale kaynağının kurutulması, AB kıstaslarının yeniden kabul edilmesi şarttır.
Ama bu iki sorunun sözü bile edilmiyor.
11/07/2021 00:08
Erdoğan'ın 2023 hedefleri
132
Cumhurbaşkanı Erdoğan iki gün önceki Diyarbakır konuşmasında yine 2023 Hedefleri’nden bahsetti. Şurada iki yıl kaldığı halde Hâlâ 2023 hedeflerinden bahsediyor olması üzerinde durulması gereken bir konudur.
Parti lideri Erdoğan, bir taraftan daha sıkı muhafazakâr politikalarla, öbür taraftan gerçekçi olsun olmasın, hedefler göstererek seçmen tabanını tutmaya çalışıyor.
2011 Seçim Bildirisinde, yani tam on sene önce açıklanmış olan “2023 Hedefleri”ne önümüzdeki iki yılda ulaşılabilir mi? Bunlar geçerli hedefler midir?
Kişi başına 8 bin dolara düşmüş olan milli gelirimiz, “2023 Hedefleri”nde yer alan 25 bin dolara iki yılda çıkar mı?!.
Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın Diyarbakır konuşmasındaki sözleri şöyle:
“Yalan, dalavere, ikiyüzlülükle karşınıza çıkıp sizleri oyalamasınlar. Bu coğrafyayı birlikte medeniyetimizin beşiği haline getirdik. İnşallah yine birlikte 2023, 2053 vizyonuna kavuşturacağız.”
HÂLÂ GEÇERLİ Mİ?
Erdoğan’ın 23 Hedeflerine ulaşacağımızı söyleyen başka konuşmaları da var.
İktidardaki bir politikacının iyimser tablolar çizmesi tabiidir. Fakat dozuna dikkat etmek gerekir. İyimser sözlerin içindeki propaganda dozu arttıkça inandırıcılığı azalır.
Şimdi Erdoğan’ın, bir ay önce Yukarı Afrin barajının açılış töreninde söylediği şu sözlere bakalım:
“Dünyanın en büyük 10 ekonomisinden biri olma hedefine ulaşmaya artık çok daha yakınız. Konjonktürel sıkıntıları yakında geride bırakacağımızdan, yapısal reformlarla kalıcı kazanımlar elde edeceğimizden kimsenin şüphesi olmasın.” (11 Haziran)
Peki, rakamlar ne diyor?
Evvela, Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın ve Ekonomi Bakanı Berat Albayrak’ın imzasını taşıyan Orta Vadeli Program’da (YEP) kişi başına gelirin 2023 yılında 10 bin dolar olması hedeflenmişti! Halbuki 2023 Hedefleri’nde bu 25 bin dolardı!
Yarısına bile ulaşamayacağımız gerçeği, Erdoğan ve Albayrak imzasıyla kesinleşmiştir.
Hiçbir veri, 2011’de açıklanan 2023 Hedefleri’nin yarısını bile tutmuyor.
‘DAHA YAKIN' MIYIZ?
2023 hedeflerini yarısına ulaşmak bile hayal görünüyor. Peki, dünyanın 10 büyük ekonomisine “daha yakın” bir duruma yükseldik mi?
Türkiye, AK Parti iktidarının reform yıllarında kazandığı ivme ile 2016 yılında, ekonomik büyüklük itibarıyla 1 trilyon dolara yaklaşmış, 20 büyük ekonomi içinde 16. sıraya kadar çıkmıştı. O zaman “daha yakın”dı.
Fakat hatalı politikalar, hukukta güvensizlik, Merkez Bankası’nın bağımsızlığının kaldırılması gibi bir çok etkenle son beş yılda ekonomimiz hızla küçüldü.
IMF’nin Ekim-2020tarihli Dünya Ekonomik Görünüm raporunda, Türkiye’nin 2020 milli gelirinin 650 milyar dolara indiği hesaplanmıştı. Dünyada da 20. sıraya inmiştik. 2021 performansımız yeterli olmazsa “20 Ekonomi”nin altına inme ihtimalimiz bile söz konusudur. (Talip Aktaş, Dünya Gazetesi, 9 Aralık 2020)
Bu rakamlar ortadayken, iyimser sözler inandırıcı olur mu?
Rakamlarla, verilerle düşünenler için inandırıcı olmaz.
Fakat “karizma” diye bir olgu da var. Büyük sosyolog Max Weber’den beri sosyal bilimlerin konusudur…
AYA DÖRT ŞERİTLİ YOL
Bazı seçmenler Erdoğan karizmasıyla, ne derse inandırıyor. Berat Albayrak, bir seçmenin şu sözünü aktarmıştı:
“Cumhurbaşkanımız çıksa, şuradan Ay’a kadar 4 şeritli yol yapacağım dese, Vallahi inanırız.” 31 Mayıs 2018)
Böyle bir seçmen kitlesi var. Gelişmiş demokrasilerde de partisine her şart altında oy veren kitleler vardır. Ama gelişmiş ülkelerde geniş bir kitle lider karizmasına veya parti tutkusuna kapılmadan, sadece ülkenin iyi yönetilip yönelmediğine bakarak oy verir ve bir tür demokratik hakemlik yapar, iktidarları değiştirir.
Parti ve lider tutkunu olmayan kitleler özellikle ekonomiden etkilenirler. Hukuk güvenliği olmasına, huzura önem verirler. Peşine takılıp gitmezler, tercih ederler. Şehirleşme, eğitim ve piyasa ekonomisi bu seçmen kitlesini genişletir.
Türkiye’de de AK Partinin oy kayıpları büyük şehirlerde başladı. İyimser sözler, propagandalar bu kesimlerde etkili olmuyor. O yüzden Erdoğan hamasete, muhalefeti ihanetle suçlamaya, daha sert muhafazakâr davranışlara yöneldi.
Esaslı bir demokratikleşme ve gerçek bir hukuk reformuyla ekonomide esaslı bir düzelme duygusu yaratmadıkça, aşağı giden grafiği yukarıya çevirebileceğini sanmıyorum
3/07/2021 00:10
Kamu Etik Kurulu’na ‘bizden’ atamalar
104
Kamu Görevlileri Etik Kurulu’na Cumhurbaşkanı tarafından atamalar yapıldı. Bu bir ‘etik’ kurulu olduğuna göre, atanan üyelerin kamu oyunca tarafsızlığına inanılacak isimler olması gerekmez mi?
Öyle olmadı, tam aksine… Cumhurbaşkanlığı hükümet sistemine uygun atamalar yapıldı. Yani Partisinin genel başkanı olan Cumhurbaşkanı, partisine ve şahsına siyasi sadakat göstermiş, siyasi taraf olmuş isimleri atadı.
El öpmek isteyen bir profesör, üç eski AK Parti milletvekili, bir eski AK Parti Belediye Başkanı, bir AK Partili milletvekili adayı, iki Cumhurbaşkanı Başdanışmanı…
Ve kamuoyunun yakından tanıdığı bir eski Danıştay Başkanı, evet, Zerrin Güngör…
Kurul, kamu görevlilerini “etik değerler” açısından denetleyecekse niye hepsi belli siyasi davranıştaki isimler?
MAAŞLAR, MAKAMLAR, UNVANLAR
Yüksek bürokrasiye, kamu bankalarının yönetim kurulu üyeliklerine, kamu şirketlerinin idare meclislerine, hatta bağımsız olması gereken kurumlara atamalarda “parti” faktörü açıkça kendini gösteriyor.
Halbuki Anayasa Mahkemesi’nin de belirttiği gibi, “özel çıkarlar için veya yalnızca belli partilerin veya kişilerin yararına olarak herhangi bir yasa kabul edilemez.” (K. 1967/20)
Bu ilkenin idaredeki karşılığı, “kamu görevlerinde etik ilkeler”dir.
Fakat liyakat değil, “bizden” ilkesi kamu yönetimine hükmediyor.
Çifter çifter maaşlarla mevkiler, makamlar, unvanlar…
İhale Kanunu’nu defalarca değiştirerek kamu işlerinin fiilen ‘ihalesiz’ dağıtılması…
İktidar medyasına kamu kaynaklarından kaynak aktarımı…
Hatta yüksek yargıya bile açıkça AK Parti’den aday olmuş, bakan yardımcılığı gibi bu iktidarın siyasi kadrosunda yer almış isimler atandı.
Avrupa Birliği ve OECD, AK Parti iktidarını yıllardan beri “yolsuzlukla mücadele kanunlarını çıkarın” diye uyarıp duruyor ama yolsuzluk algısı indekslerinde Türkiye zirve yapıyor!
KANUN NE DİYORDU?
Kamu Görevlileri Etik Kurulu bunları önlemek için oluşturulmuştu; hem “kamu görevi” hem “etik” ilkeler…
Adı üstünde “kamu” deyince “kamusal tarafsızlık” ilkelerine uygun hareket etmeleri şarttır.
Hem dürüstlük ve şeffaflık hem siyasi tarafsızlık modern devletin ve modern kamu kavramının temel ilkeleridir.
Kamu Görevlileri Etik Kurulu, AK Parti’nin reformist olduğu ve “Avrupa Birliği kıstasları”nı dilinden düşürmediği dönemde, 2004 yılında kanunla kurulmuştu.
Kanunun 1. maddesi Kurul’un amacını şöyle tanımlıyordu:
“Kamu görevlilerinin uymaları gereken saydamlık, tarafsızlık, dürüstlük, hesap verebilirlik, kamu yararını gözetme gibi etik davranış ilkeleri belirlemek ve uygulamayı gözetmek…”
Meclis’te 25 Mayıs 2004 günü yapılan görüşmelerde AK Parti adına konuşan Mehmet Kurt amacın kamu görevlilerin “en yüksek ahlakî ölçülere göre davranmalarını ve kamu yararına uygun hareket etmelerini” sağlamak olduğunu söylüyordu.
NEREDEN NEREYE?
Bu kanunu çıkaran o zamanki AK Parti ile, bugünkü Ak Parti, iktidarın nerede nereye geldiğini görmek için dikkat çekici bir örnektir.
.Kanun Meclis’te görüşülürken CHP adına konuşan anayasa profesörü Oya Araslı, bu kanunu “memnuniyetle karşıladıklarını” söylemiş, ama partizanca uygulanması halinde hiç iyi sonuç vermeyeceği uyarısında bulunmuştu.
Bizim demokrasimizde denetim ve denge mekanizmaları her devirde zayıf kaldığı için, uzayan iktidarlar “bizden” atamalarla kamu kurumlarına kalite kaybettirdi.
HSK’da böyle, Merkez Bankası’nda böyle…
Boğaziçi Üniversitesi’nin başına gelenler de böyle.
Bu tasarruflar ilgililerde iktidara sadakat duygusu yaratır ama ülkeye zarar veriyor.
İşte, World Economic Forum’un Küresel Rekabet raporlarına göre, Türkiye’nin kurumsal güçlülük sıralamasındaki yeri 2014 yılında 64. sıradaydı. 2019 yılında 71 sıraya düştü!
Kişi başına geliri 35 bin dolara ulaşan Güney Kore’nin “kurumsal” sıralamadaki yeri 27’dir!
Japonya’nın yeri 20, Almanya’nın yeri 16. sıradır!
Görüyor musunuz “gelişmiş ülke” ya da “muasır medeniyet” seviyesine ulaşmakla “kurumsal” ehliyet, liyakat, eğitim, şeffaflık gibi değerler arasındaki ilişkiyi?!
Objektif ahlak, hukuk, eğitim, bilim, rasyonellik, insani gelişme düzeyi, kurumsal kalite…
Bunlar kısa vadede oy getirmiyor ama uzun vadede gelişmiş ülkelerin refahına ulaşmanın olmazsa olmaz şartlarıdır.
14/07/2021 00:02
Erdoğan İsrail ve İslam dünyası
127
Cumhurbaşkanı Erdoğan, İsrail Cumhurbaşkanlığına seçilen Yitzak Hertzog’u telefon açarak kutlamış. İlişkilerinin gelişmesini temenni etmiş, Filistin sorununun BM kararları çerçevesinde çözülmesi yolunda atılacak adımların iki ülke arasındaki ilişkilere de katkıda bulunacağını söylemiş.
Erdoğan Mısır’la ilişkileri de düzeltmeye çalışıyor. “Mısır’la kardeş ülkeyiz” diyor artık. (7 Mayıs)
“Türkiye ve Mısır halklarının kader birliği” olduğunu söylüyor, “Mısır’la normalleşme sürecini başlatmakta kararlıyız” diye vurguluyor. (1 Haziran)
Erdoğan’ın İsrail ve Mısır’la ilişkileri geliştirme girişimini doğru buluyorum.
Yanlış olan, Erdoğan’ın, eleştiriden öteye geçerek bu iki ülkeyi Yunanistan’ın kucağına iten, Türkiye’yi Doğu Akdeniz’de yalnız bırakan politikalarıydı.
‘SİYASAL İSLAM’ HEYECANI
Tarih gösteriyor ki, Türkiye Cumhuriyeti, daima Filistin meselesinde Arapları destekledi ama İsrail’le ilişkilerini hiçbir zaman husumet noktasına taşımadı.
Siyasal İslamcılar ise tarihe laboratuvar gibi bakmadılar, ideolojik gözle ve duygularla baktılar. Türkiye İslami bir siyaset izlerse İslam dünyasının lideri olacağını zannettiler.
Arap Baharı AK Parti iktidarında bu yönde heyecan yarattı.
Suriye politikasını güvenlik ve diplomasi diliyle izah etmek yerine, Erdoğan’ın meşhur “Emevi camiinde namaz kılacağız, Selahattin Eyyubi’nin kabrinde kardeşlerimizle buluşacağız” sözleri bu duyguların ifadesiydi.
Mısır’da seçimleri İhvan (Müslüman Kardeşler) kazanmış, merhum Mursi Cumhurbaşkanı seçilmişti. O dönemde iki defa Mısır’a giden Başbakan Erdoğan’ın Kahire Üniversitesi’nde yaptığı konuşma dönüm noktası gibidir. Erdoğan’ın “Bizim hiçbir yerden model almaya ihtiyacımız yok, bizim tarihimiz, bizim medeniyetimiz…” diye konuşması, 2002’den itibaren on yıldır sürdürdüğü AB sürecini artık pek de önemsemediğinin işaretiydi. Dahası, “yapay sınırlar ortadan kalkıyor, bir asırlık ayrılık sona eriyor” diyordu. (17 ve 18 Kasım 2012).
Bugün görülüyor ki, maddi realiteler çok farklıdır. “Bir asır” içinde, bu hayallere hiç benzemeyen bir dünya ve bir Arap coğrafyası oluşmuştur.
TÜRKİYE YALNIZ KALIYOR
Mısır’daki 2013 Temmuz darbesini elbette eleştirmeli, fakat bunu diplomasi diliyle ve ilişkileri koparmadan yapmalıydık.
İhvan’a ölçüsüz destek vermek diğer Arap ülkeleriyle de Türkiye’nin arasını açtı.
Türkiye Cumhuriyet tarihinin hiçbir döneminde Arap dünyasından bugünkü kadar dışlanmamıştı.
Diplomat Sinan Ülgen’in deyişiyle, Ankara, “Arap Baharı’nda yürütülen politikalarla bir anlamda İsrail ve özellikle Mısır’ı Türkiye karşıtı ittifaka itti.” (Karar, 31 Ağustos 2020)
Faturası çok ağır oldu. Kahire’de 7 ülkenin enerji bakanları toplandı: Mısır, İsrail, İtalya, Yunanistan, Ürdün, Kıbrıs Rum Yönetimi ve Filistin… “Doğu Akdeniz Gaz Forumu”nu kurmak için anlaştıklarını açıkladılar. (25 Temmuz 2019)
Toplantıya ABD Enerji Bakanı Rick Perry, AB Komisyonu Enerji Genel Müdürü Dominique Ristori ile Fransa ve Dünya Bankasından temsilcileri de katıldı.
Konu, Doğu Akdeniz’deki 2.5 trilyon metreküp doğal gazdır.
Türkiye yoktu!
Aynı dönemde Erdoğan Avrupa Birliği’ne de “haçlı ittifakı” diyordu! (27 Mart 2017)
İktidar şimdilerde vaziyeti toparlamaya çalışıyor. “Geleceğimizi Avrupa’da görüyoruz” diyor.
DİPLOMASİYE DÖNMEK
Mısır’da hiçbir şiddet eylemine karışmamış 12 İhvan lideri idama mahkum edildi, siyasi otoriteye “itaat” eden Başmüftü de onayladı! (14 Haziran)
Uygur Türkleri üzerindeki Çin zulmüne göz yuman iktidar bu konuda da suskun!
Sadece Eski Diyanet İşleri Başkanı Mehmet Görmez, müftüye gönderdiği mesajda “tekrardan infaz kararının gözden geçirmesini” istedi, idamların zulüm olacağını belirtti. (28 Haziran)
İktidarın dün yeri göğü birbirine katması yanlıştı, bugün susması yanlış.
Dengeli bir diplomasiyle Türkiye hem yalnızlığa sürüklenmez, hem bugün Mısır’daki idamlar konusunda “idam cezasına karşıyız” diye açıklama yapabilirdi..
Fakat on yıllık siyasetin faturası o kadar ağır ki, şimdi iktidar bunu bile söyleyecek durumda değil.
Netice: Diplomasi değerlidir, ‘monşer’ diye küçümsemek yanlıştır. Bütün dünyada “uluslararası ilişkiler” bir bilim dalı olarak okutulmaktadır. Diplomasinin laboratuvarı da siyasi tarihtir. Dış politikada iktidar, Türkiye’nin son iki asırda yoğrulmuş klasik diplomasisine dönmek zorundadır.
13/07/2021 00:10
Kamu Etik Kurulu’na ‘bizden’ atamalar
104
Kamu Görevlileri Etik Kurulu’na Cumhurbaşkanı tarafından atamalar yapıldı. Bu bir ‘etik’ kurulu olduğuna göre, atanan üyelerin kamu oyunca tarafsızlığına inanılacak isimler olması gerekmez mi?
Öyle olmadı, tam aksine… Cumhurbaşkanlığı hükümet sistemine uygun atamalar yapıldı. Yani Partisinin genel başkanı olan Cumhurbaşkanı, partisine ve şahsına siyasi sadakat göstermiş, siyasi taraf olmuş isimleri atadı.
El öpmek isteyen bir profesör, üç eski AK Parti milletvekili, bir eski AK Parti Belediye Başkanı, bir AK Partili milletvekili adayı, iki Cumhurbaşkanı Başdanışmanı…
Ve kamuoyunun yakından tanıdığı bir eski Danıştay Başkanı, evet, Zerrin Güngör…
Kurul, kamu görevlilerini “etik değerler” açısından denetleyecekse niye hepsi belli siyasi davranıştaki isimler?
MAAŞLAR, MAKAMLAR, UNVANLAR
Yüksek bürokrasiye, kamu bankalarının yönetim kurulu üyeliklerine, kamu şirketlerinin idare meclislerine, hatta bağımsız olması gereken kurumlara atamalarda “parti” faktörü açıkça kendini gösteriyor.
Halbuki Anayasa Mahkemesi’nin de belirttiği gibi, “özel çıkarlar için veya yalnızca belli partilerin veya kişilerin yararına olarak herhangi bir yasa kabul edilemez.” (K. 1967/20)
Bu ilkenin idaredeki karşılığı, “kamu görevlerinde etik ilkeler”dir.
Fakat liyakat değil, “bizden” ilkesi kamu yönetimine hükmediyor.
Çifter çifter maaşlarla mevkiler, makamlar, unvanlar…
İhale Kanunu’nu defalarca değiştirerek kamu işlerinin fiilen ‘ihalesiz’ dağıtılması…
İktidar medyasına kamu kaynaklarından kaynak aktarımı…
Hatta yüksek yargıya bile açıkça AK Parti’den aday olmuş, bakan yardımcılığı gibi bu iktidarın siyasi kadrosunda yer almış isimler atandı.
Avrupa Birliği ve OECD, AK Parti iktidarını yıllardan beri “yolsuzlukla mücadele kanunlarını çıkarın” diye uyarıp duruyor ama yolsuzluk algısı indekslerinde Türkiye zirve yapıyor!
KANUN NE DİYORDU?
Kamu Görevlileri Etik Kurulu bunları önlemek için oluşturulmuştu; hem “kamu görevi” hem “etik” ilkeler…
Adı üstünde “kamu” deyince “kamusal tarafsızlık” ilkelerine uygun hareket etmeleri şarttır.
Hem dürüstlük ve şeffaflık hem siyasi tarafsızlık modern devletin ve modern kamu kavramının temel ilkeleridir.
Kamu Görevlileri Etik Kurulu, AK Parti’nin reformist olduğu ve “Avrupa Birliği kıstasları”nı dilinden düşürmediği dönemde, 2004 yılında kanunla kurulmuştu.
Kanunun 1. maddesi Kurul’un amacını şöyle tanımlıyordu:
“Kamu görevlilerinin uymaları gereken saydamlık, tarafsızlık, dürüstlük, hesap verebilirlik, kamu yararını gözetme gibi etik davranış ilkeleri belirlemek ve uygulamayı gözetmek…”
Meclis’te 25 Mayıs 2004 günü yapılan görüşmelerde AK Parti adına konuşan Mehmet Kurt amacın kamu görevlilerin “en yüksek ahlakî ölçülere göre davranmalarını ve kamu yararına uygun hareket etmelerini” sağlamak olduğunu söylüyordu.
NEREDEN NEREYE?
Bu kanunu çıkaran o zamanki AK Parti ile, bugünkü Ak Parti, iktidarın nerede nereye geldiğini görmek için dikkat çekici bir örnektir.
Kanun Meclis’te görüşülürken CHP adına konuşan anayasa profesörü Oya Araslı, bu kanunu “memnuniyetle karşıladıklarını” söylemiş, ama partizanca uygulanması halinde hiç iyi sonuç vermeyeceği uyarısında bulunmuştu.
Bizim demokrasimizde denetim ve denge mekanizmaları her devirde zayıf kaldığı için, uzayan iktidarlar “bizden” atamalarla kamu kurumlarına kalite kaybettirdi.
HSK’da böyle, Merkez Bankası’nda böyle…
Boğaziçi Üniversitesi’nin başına gelenler de böyle.
Bu tasarruflar ilgililerde iktidara sadakat duygusu yaratır ama ülkeye zarar veriyor.
İşte, World Economic Forum’un Küresel Rekabet raporlarına göre, Türkiye’nin kurumsal güçlülük sıralamasındaki yeri 2014 yılında 64. sıradaydı. 2019 yılında 71 sıraya düştü!
Kişi başına geliri 35 bin dolara ulaşan Güney Kore’nin “kurumsal” sıralamadaki yeri 27’dir!
Japonya’nın yeri 20, Almanya’nın yeri 16. sıradır!
Görüyor musunuz “gelişmiş ülke” ya da “muasır medeniyet” seviyesine ulaşmakla “kurumsal” ehliyet, liyakat, eğitim, şeffaflık gibi değerler arasındaki ilişkiyi?!
Objektif ahlak, hukuk, eğitim, bilim, rasyonellik, insani gelişme düzeyi, kurumsal kalite…
Bunlar kısa vadede oy getirmiyor ama uzun vadede gelişmiş ülkelerin refahına ulaşmanın olmazsa olmaz şartlarıdır.
14/07/2021 00:02
Erdoğan İsrail ve İslam dünyası
127
Cumhurbaşkanı Erdoğan, İsrail Cumhurbaşkanlığına seçilen Yitzak Hertzog’u telefon açarak kutlamış. İlişkilerinin gelişmesini temenni etmiş, Filistin sorununun BM kararları çerçevesinde çözülmesi yolunda atılacak adımların iki ülke arasındaki ilişkilere de katkıda bulunacağını söylemiş.
Erdoğan Mısır’la ilişkileri de düzeltmeye çalışıyor. “Mısır’la kardeş ülkeyiz” diyor artık. (7 Mayıs)
“Türkiye ve Mısır halklarının kader birliği” olduğunu söylüyor, “Mısır’la normalleşme sürecini başlatmakta kararlıyız” diye vurguluyor. (1 Haziran)
Erdoğan’ın İsrail ve Mısır’la ilişkileri geliştirme girişimini doğru buluyorum.
Yanlış olan, Erdoğan’ın, eleştiriden öteye geçerek bu iki ülkeyi Yunanistan’ın kucağına iten, Türkiye’yi Doğu Akdeniz’de yalnız bırakan politikalarıydı.
‘SİYASAL İSLAM’ HEYECANI
Tarih gösteriyor ki, Türkiye Cumhuriyeti, daima Filistin meselesinde Arapları destekledi ama İsrail’le ilişkilerini hiçbir zaman husumet noktasına taşımadı.
Siyasal İslamcılar ise tarihe laboratuvar gibi bakmadılar, ideolojik gözle ve duygularla baktılar. Türkiye İslami bir siyaset izlerse İslam dünyasının lideri olacağını zannettiler.
Arap Baharı AK Parti iktidarında bu yönde heyecan yarattı.
Suriye politikasını güvenlik ve diplomasi diliyle izah etmek yerine, Erdoğan’ın meşhur “Emevi camiinde namaz kılacağız, Selahattin Eyyubi’nin kabrinde kardeşlerimizle buluşacağız” sözleri bu duyguların ifadesiydi.
Mısır’da seçimleri İhvan (Müslüman Kardeşler) kazanmış, merhum Mursi Cumhurbaşkanı seçilmişti. O dönemde iki defa Mısır’a giden Başbakan Erdoğan’ın Kahire Üniversitesi’nde yaptığı konuşma dönüm noktası gibidir. Erdoğan’ın “Bizim hiçbir yerden model almaya ihtiyacımız yok, bizim tarihimiz, bizim medeniyetimiz…” diye konuşması, 2002’den itibaren on yıldır sürdürdüğü AB sürecini artık pek de önemsemediğinin işaretiydi. Dahası, “yapay sınırlar ortadan kalkıyor, bir asırlık ayrılık sona eriyor” diyordu. (17 ve 18 Kasım 2012).
Bugün görülüyor ki, maddi realiteler çok farklıdır. “Bir asır” içinde, bu hayallere hiç benzemeyen bir dünya ve bir Arap coğrafyası oluşmuştur.
TÜRKİYE YALNIZ KALIYOR
Mısır’daki 2013 Temmuz darbesini elbette eleştirmeli, fakat bunu diplomasi diliyle ve ilişkileri koparmadan yapmalıydık.
İhvan’a ölçüsüz destek vermek diğer Arap ülkeleriyle de Türkiye’nin arasını açtı.
Türkiye Cumhuriyet tarihinin hiçbir döneminde Arap dünyasından bugünkü kadar dışlanmamıştı.
Diplomat Sinan Ülgen’in deyişiyle, Ankara, “Arap Baharı’nda yürütülen politikalarla bir anlamda İsrail ve özellikle Mısır’ı Türkiye karşıtı ittifaka itti.” (Karar, 31 Ağustos 2020)
Faturası çok ağır oldu. Kahire’de 7 ülkenin enerji bakanları toplandı: Mısır, İsrail, İtalya, Yunanistan, Ürdün, Kıbrıs Rum Yönetimi ve Filistin… “Doğu Akdeniz Gaz Forumu”nu kurmak için anlaştıklarını açıkladılar. (25 Temmuz 2019)
Toplantıya ABD Enerji Bakanı Rick Perry, AB Komisyonu Enerji Genel Müdürü Dominique Ristori ile Fransa ve Dünya Bankasından temsilcileri de katıldı.
Konu, Doğu Akdeniz’deki 2.5 trilyon metreküp doğal gazdır.
Türkiye yoktu!
Aynı dönemde Erdoğan Avrupa Birliği’ne de “haçlı ittifakı” diyordu! (27 Mart 2017)
İktidar şimdilerde vaziyeti toparlamaya çalışıyor. “Geleceğimizi Avrupa’da görüyoruz” diyor.
DİPLOMASİYE DÖNMEK
Mısır’da hiçbir şiddet eylemine karışmamış 12 İhvan lideri idama mahkum edildi, siyasi otoriteye “itaat” eden Başmüftü de onayladı! (14 Haziran)
Uygur Türkleri üzerindeki Çin zulmüne göz yuman iktidar bu konuda da suskun!
Sadece Eski Diyanet İşleri Başkanı Mehmet Görmez, müftüye gönderdiği mesajda “tekrardan infaz kararının gözden geçirmesini” istedi, idamların zulüm olacağını belirtti. (28 Haziran)
İktidarın dün yeri göğü birbirine katması yanlıştı, bugün susması yanlış.
Dengeli bir diplomasiyle Türkiye hem yalnızlığa sürüklenmez, hem bugün Mısır’daki idamlar konusunda “idam cezasına karşıyız” diye açıklama yapabilirdi..
Fakat on yıllık siyasetin faturası o kadar ağır ki, şimdi iktidar bunu bile söyleyecek durumda değil.
Netice: Diplomasi değerlidir, ‘monşer’ diye küçümsemek yanlıştır. Bütün dünyada “uluslararası ilişkiler” bir bilim dalı olarak okutulmaktadır. Diplomasinin laboratuvarı da siyasi tarihtir. Dış politikada iktidar, Türkiye’nin son iki asırda yoğrulmuş klasik diplomasisine dönmek zorundadır.
6/07/2021 00:01
‘Dinimizi sömürdüler aldandık’
144
Cumhurbaşkanı ve Ak Parti Genel başkanı Erdoğan’ın başlığa aldığım sözü, 15 Temmuz darbe teşebbüsünü tahlil bakımından önemlidir. Cemaat, dine hizmet duygusuyla yıllar içinde örgütlediği elemanlarını “devleti ele geçirmek” amacıyla kritik kamu görevlerine yerleştirmişti. Bu, 15 Temmuz’da ortaya döküldü.
Bizim siyasi kültürümüzde “devleti ele geçirme” tutkusu sağ ve sol radikallerde yaygın bir hastalıktır.
Bunca acı tecrübeden sonra din-siyaset ilişkileri ve “hukuk devleti” konularında artık mutabakata varmamız lazım.
‘KAİNAT İMAMI’
FETÖ’nün görünen yüzü; kendini eğitim ve sosyal yardıma adamış, medeni tavırlı bir dindarlar hareketiydi. Böyle kalsaydı, İslami enerjiyi siyasetten toplumsal hizmetlere yöneltmekle iyi bir örnek olurdu. Bu dış görünümüyle, radikal siyasal İslamcı akımlar karşısında, çeşitli seküler sosyal bilimcilerin de övgüsünü almıştı.
Fakat “kainat imamı” kavramında tezahür eden ego ve güç hırsı asıl hedef olarak “devleti ele geçirme”ye yönelmişti.
AK Parti, görünen dış yüzüyle cemaatle işbirliği yaptı, “ne istedilerse verdik” denildi. Fakat bitmeyen talepler FETÖ’nün hudutsuz güç hırsını da dışa vurmuştu, araları açıldı.
Ordu içindeki gizli FETÖ teşkilatı darbe teşebbüsünde bulundu.
Darbeler tarihimizde en kanlısının 15 Temmuz olması nasıl bir güç hırsı, nasıl bir gözüdönmüşlük olduğunu bir dışavurumudur.
Türkiye’nin ulaştığı eğitim, şehirleşme ve dışa açılma seviyesinde artık darbeler çağı kapanmıştır. Halkın da direnmesiyle Türkiye felaketten dönmüştür.
Bu olay, din istismarıyla insanları aldatmanın ne kadar tehlikeli olduğunu gösterdi.
Tam bir din ve vicdan özgürlüğü ama dinin siyasi ideoloji olarak kullanılmasına hayır.
DİN VE SİYASET
Tarihe laboratuvar gibi bakmalıyız… Sıffin savaşı şüphesiz bir siyasi iktidar kavgasıydı, büyük facialara yol açtı.
Önde gelen sahabeden Hucr bin Adiy, Muaviye tarafından muhalif olduğu için öldürtüldü, vahim “siyaseten katl” geleneği böyle başladı. (İ. Süreyya Sırma, Müslümanların Tarihi, III, s. 298, Beyan Yayınları)
Emeviler de Abbasiler de kendilerine dinen destek sağlamak için hadisler bile uydurdular.
Siyasi çıkar böyle dinle özdeş gösterilince hem kavgalar kızıştı, hem bağımsız hukuk, kamu hukuku gelişmedi. Bunu Hayrettin Karaman da yazıyor.
Bu esaslı sorunları tahlil eden Tunus’taki İslamcı Nahda hareketinin âlim ve düşünür lideri Raşit Gannuşi “dini ve siyaseti ayırıyoruz” diyerek İslam düşüncesinde önemli bir atılım yaptı. Böylece “din siyasetin manipülasyonundan, siyaset de din istismarı töhmetinden kurtulacaktı.” (19 Mayıs 2016)
Bizde ise iktidar, 2002-2011 arasındaki başarılı döneminden sonra dinî söyleme dinî görüntüye yöneldi.
İktidarın kusurları “dindar insan” hakkındaki olumlu ahlaki imajı yıktı. İşte, yolsuzlukla mücadele kanunlarını çıkarın diye AB ve OECD bu iktidara uyurı üstüne uyarı yapıyor! İhale Kanunu boş bir formaliteye dündü...
İslam’ın asıl ahlaki özünün yıpranması konusunda Mustafa Çağrıcı Hocamızın “Din ve Değişim, Şekilci Dindarlıktan Ahlakî Dindarlığa” adlı kitabını tavsiye ederim (Doğan Kitap)
HUKUK VE SİYASET
15 Temmuz darbe felaketinden kurtulan Türkiye bütün partilerden vatandaşlarımızı birleştiren “Yenikapı ruhunu” da maalesef değerlendiremedi. Bu ruhla başarılabilecek geniş katılımlı bir anayasa çalışmasına gitmedi. Demokratik kurumları güçlendiren, kuvvetler ayrılığını yerleştiren, yargı bağımsızlığını sağlayan, denetim ve dengeyi kuran bir anayasa yerine, iktidarı tahkim eden CB sistemini tercih etti.
Tutuklama ve yargılamalarda, KHK tasfiyelerinde büyük adaletsizlikler yapıldı.
CB sistemi hakkında Prof. Kemal Gözler’in “Elveda Anayasa” adlı kitabını tavsiye ederim. (4. Baskı, Ekin Yayınları)
CB sistemi Türkiye’nin hiçbir temel göstergesini iyileştirmedi, aksine kötüleştirdi.
Bu sistemde Şehir Üniversitesi’nin kapatılması, Boğaziçi Üniversitesi’nin başına gelenler, Merkez Bankası’nın bir şube müdürlüğü durumuna düşürülmesi, yargıda siyasallaşma…
TL’nin değeri Ocak 2017’de 3.5 liraydı, bugün yüksek faize rağmen 8.5 liranın üstünde!
Demek ki... Dini itikadımız ahlak odaklı, siyasi görüşümüz bağımsız birey odaklı olmalıdır.
Siyasi sistemimizde mutlaka kuvvetler ayrılığı, yargı bağımsızlığı, denetim ve denge, şeffaflık, hesap verirlik ve özgürlük ilkeleri esas olmalıdır; yani demokratik, laik, sosyal hukuk devleti.
18/07/2021 00:04
'Kayyım rektör' sorunları
99
Boğaziçi Üniversitesi’nde yaşananlar, siyasetin üniversiteye müdahalesinin zararları konusunda derslerle doludur.
Boğaziçi Üniversitesi, akademik ve kurumsal kimliği, akademik özgürlük düşüncesi güçlü bir yükseköğretim kurumudur. Buraya, üniversite dışından ve resmen AK Partili Prof. Melih Bulu atandı.
Açıkça ‘tepeden inme’ bir atamaydı.
Büyük tepki çekti. Öğretim üyeleri ve öğrenciler dirençli bir tepki gösterdi…
İKTİDAR PARTİLERİNİN TAVRI
İktidarın tepkisi sert oldu. Cumhurbaşkanı Erdoğan “Öğrenciler bu işin içinde değil. Bu işin içinde teröristler var” diye konuştu.
Erdoğan, ağır ithamlarda da bulundu: “Bu ülkenin üniversitesi olduklarını, bu millete hizmet etmekle mükellef olduklarını anlayacaklar.” (4 Şubat)
Üniversite kavramı üzerine böyle bir ayırımcılık vahimdir. BÜ elbette bu ülkenin bir üniversitesidir, ürettiği bilimle, yetiştirip mezun ettiği öğrencilerle bu ülkeye hizmet etmektedir.
28 Şubat karanlığında başörtülü öğrencilere kapıları açan birkaç üniversitemizdin biri bu üniversiteydi.
Protesto gösterilerine Bahçelinin tepkisi, her zamanki gibi ortağının da önündeydi: Üç beş şuursuz öğrenciyi paravan yapan terör örgütü mensupları ateşe körükle gidiyor. Eşkıyalar Boğaziçi’ne tutunarak ülkemize meydan okuyor… Sırtlarını ajanlara, zalimlere ve karanlık çevrelere dayamış olanlar evlat değil başı ezilmesi gereken zehirli yılanlardır.” (3 Şubat)
Öğrenciler gözaltına alındı, tutuklananlar oldu…
Bulu’yu kabul ettirmek niyetiyle içi boş Hukuk ve İletişim fakülteleri kuruldu ki bu anayasaya aykırıdır. (AYM, K: 2021/33)
Bunca zorlamaya rağmen, olmadı…
SORUN ÇÖZÜLDÜ MÜ?
Ve YÖK Başkanı Prof. Dr. Yekta Saraç, devreye girdi. Haberlere göre, sorunu çözmek için Bulu’yu istifaya davet etti, Beştepe’ye güvenen Bulu istifayı reddetti. Bunun üzerine tüm YÖK üyelerinin mutabakatıyla Prof. Saraç “üniversite yıpranıyor” diyerek Cumhurbaşkanı’na durumu anlattı, Bulu görevden alındı.
Sağduyu davranışı için Sayın Yekta Saraç’ı kutluyorum.
Melih Bulu, kullanılıp bir kenara atıldığını düşünebilir. İktidar Bulu’yu yüksek bir mevkiye atayarak teselli edebilir, sürpriz de olmaz!
Asıl önemli olan, iktidarın üniversitelere siyasi müdahalenin yanlış olduğunu görmesidir. Ama korkarım ki, iktidarın, “sözünü geçirmek” için, Melih Bulu’dan daha yanlı, daha sert bir ismi atama ihtimali vardır.
Rektör Vekili Prof. Mehmet Naci İnci’nin, ilgili bölüm ve fakültenin görüşünü almadan bir öğretim görevlisini işten atarak icraata başlaması endişe verici bir işarettir.
Şehir Üniversitesi de siyasete kurban edilmedi mi?
BÜ’de ‘kayyım’ değiştirmek sorun çözmez, bu anlayışı terk etmek gerekir. Üniversitelere ve genelde eğitim sorunlarına “bizden, sizden” gözüyle değil, sadece akademik ve etik kalite gözüyle bakmadıkça sorunlar çözülmeyecektir.
CB SİSTEMİNDE ÜNİVERSİTE
Temeldeki problem iktidarın üniversite anlayışında akademik değerlerin değil, “bizden” tercihinin ağır basmasıdır. CB sistemi, Merkez Bankası’nda, HSK’da, hatta yüksek yargı atamalarında da liyakat değil, “bizden” öncelikli atamalar yapıyor…
Bu anlayışla bir yıllık profesörler, indekste yayını olmayan profesörler rektör atandı!
Bunun yolu KHK’larla açıldı.
Rektör atama konusunda YÖK Kanunu OHAL döneminde 676 Sayılı KHK ile değiştirildi, seçim mekanizması kaldırıldı, bütün yetkiler Cumhurbaşkanına toplandı. (29 Ekim 2016)
Darbenin etkilerini silmek için ilan edilen OHAL döneminde, terör ve darbeyle ilgisi olmayan konular bile KHK kapsamına alınarak iktidar lehine bir çok düzenlemeler yapıldı.
CB sisteminde, sadece partili değil, partisinin lideri olan Cumhurbaşkanı’nın kamu görevlerine atamalarda partisinden yana davranmaması mümkün mü?
Bütün uluslararası göstergelerde Türkiye’nin “kurumsal kalite” notundaki vahim düşmeler bu yüzdendir.
Üniversitelerimize akademik ve etik değerler öncelikli bakmak, bunun için de özerkliği gerçekleştirmek zorundayız.
Büyük tarihçilerimizden merhum Prof. Osman Turan, kendi partisinin üniversitelere baskı yapmasını eleştirirken, Meclis kürsüsünde şöyle konuşmuştu:
“Üniversitenin özerkliğine zerre kadar halel gelirse o memlekette ilim olamaz, ilim olmayan bir memleketin ise istikbali manen tehlikededir.” (21 Haziran 1954)
Aradan 70 yıl geçti; hâlâ bu sorunla uğraşıyoruz!
20/07/2021 00:06
Afganistan'da Mehmetçiğin görevi?
62
Amerika Afganistan’dan çekiliyor, Taliban’a karşı başkent Kabil’in güvenliğini sağlamaya Türkiye talip oldu!
Hiç kimsenin istemediği bu göreve Ankara’nın talip olması elbette Biden yönetimini memnun etti. ABD Savunma Bakanlığı Sözcüsü John Kirby, bunun için “Türkiye’ye minnettar” olduklarını açıkladı. (13 Temmuz)
Dünyada demokrasi ve insan hakları savunuculuğu yapmak vaadiyle iktidara gelen Biden, 20 Haziran’daki Brüksel’de CB Erdoğan’la görüşmesinde bu kelimeleri ağzına almadı. CAATSA yaptırımlarından da bahsetmedi.
S-400 sorunu anlaşılan, buzdolabında…
Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın “Ey…. Obama” hitapları, ekonomimizin iyi gittiği düşünülen yıllarda kaldı. Bu defa Erdoğan Biden’in “soykırım” lafını etmesine karşı ne içeride ne Brüksel’de bir tepki göstermedi!..
AFGANİSTAN DRAMI
Sovyetler Aralık 1979’da Afganistan’ı işgal ederek kukla bir komünist rejim kurdu. Çoğua aşiret yapılarına dayanan mücahit örgütleri kahramanca savaşarak direndiler, ABD ile Suud ve Pakistan Mücahitleri destekledi.
Sovyetler yenildi, rejim çökerken Şubat 1989’da Afganistan’dan çekildiler.
Afganistan’ı kimler nasıl yönetecekti?
Belli başlı 7 Mücahit örgütü arasında korkunç, kanlı bir iç savaş başladı. Mücahitler öfkeli siyasi muhterisler oluvermişti!
Afganistan, EL Kaide gibi küresel terör örgütlerinin de beşiği olmuştu.
Çarpışmalar boyunca on yılda Pakistan’ın kuzey ve batı bölgelerine kaçan Afgan göçmenlerin sayısı 3 milyona kadar çıktı. Göçmenlerin büyük çoğunluğu Peştun kabilesindendir. Pakistan’ın da bu kontrol dışı dağlık bölgesinde büyük çoğunluk Peştun’dur. Göçmenlerle içiçe geçtiler.
TALİBAN NEDİR?
On binlerde denetimsiz medresede göçmen Afgan çocukları “Taliban” (talebeler) olarak eğitildi. Kurucu liderleri Molla Muhammed Ömer’e ve şimdiki liderlere Molla Ahtar Mansur’a ilk Halifeler dönemindeki gibi “Emir’ül müminin” diyorlar!
Birbirini yiyen Mücahit örgütlerine karşı halk Taliban’ı destekledi. Pakistan ve Suudlar da aktif destek verdiler.
Pakistan’ın desteğinin sebebi, Peştunların büyük çoğunluğunun Pakistan’ın kuzey ve batısında yaşıyor olmalarıdır.
Bugün Taliban Afganistan’ın yüzde 85’ine hakimdir. Kurdukları “Afgan İslam Emirliği” eski fetva kitaplarıyla yönetilen totaliter bir teokrasidir. Satranç, güvencin beslemek, müzik, yasak, kadınlara burka zorunlu…
Kalan yüzde 15’lik bölgede ise, başkent Kabil ve havaalanı dahil, Batı desteğiyle kurulmuş olan resmi Afganistan İslam Cumhuriyeti var.
Türkiye’den burayı koruması isteniyor.
2001 yılının 11 Eylül’ünde el Kaide’nin New York’ta İkiz Kulelere karşı icra ettiği terör saldırısı üzerine, ABD El Kaide lideri Bin Ladin’i istedi, Taliban vermeyince ABD (ve müttefikleri) Afganistan’ı işgal etti…
ABD ve NATO Taliban’a karşı savaşan asker mevcudunu 130 bine kadar çıkardı, üstün hava ve teknoloji gücü buna ilave…
Ama Taliban’la başa çıkamadılar, şimdi çekiliyorlar.
Bu durumda Türkiye Taliban’a karşı Kabil havalanının savunulmasını üstelenmeli mi?!
TÜRKİYE’NİN KONUMU
Afganistan’da Türkiye’ye sevgi ve saygı vardır. Milli Mücadele’de Ankara’ya temsilci gönderen üç ülke, Afganistan, İran ve Sovyetlerdi…
Atatürk-Emanullah Han dostluğu malumdur. Türkiye’nin Afganistan’a gönderdiği büyükelçi de Medine Müdafii Fahrettin Paşa’ydı.
NATO görevi sırasında Mehmetçiğin Afganistan’a büyük saygı gördüğünü, gazeteci olarak ziyaretimde müşahade etmiştim. Fakat Mehmetçik savaş için değil, eğit-donat ve sağlık hizmetleri için oradaydı.
Şimdi Taliban’a karşı görev yapacak!
Resmi Afgan hükümeti Türkiye’yi davet ediyor ama Taliban 8 maddelik bildiri yayınlayarak Türkiye’yi tehdit etti. Türkiye’ye “işgalci” sayacağını, bu yönde “1500 kadar ulemanın fetvasının” bulunduğunu açıkladı! (13 Temmuz)
Ömer Çelik’in dediği gibi Taliban’ın açıklaması “iletişim kazası” değildir, nettir, ‘taammüden’dir.
Ankara’nın istekli olmasının bir sebebi ekonominin kırılgan durumu olabilir. Yaptırımlardan çekiniyor da olabilir. Ama bunlara sebebiyet veren yine iktidarın aşırı güç tutkusuna kapılarak izlediği yanlış politikalardır.
Mesele çok kritiktir, kılı kırk yarmak ve Taliban’ın nasıl dar kafalı ve gaddar bir örgüt olduğu hiç akıldan çıkarmamak gerekir. Bu konuyu zaman zaman yazacağım.
NOT: Bütün okurlarımızın kurban bayramını kutlar, hayırlara vesile olmasın temennisiyle sağlık ve esenlikler dilerim.
21/07/2021 00:05
Taliban ve Türkiye
149
Taliban’ın şeriat anlayışını, bunun bu çağda nasıl büyük bir destek bularak Afganistan’ın yüzde 85’ine hakim olduğunu iyi araştırmak, iyi anlamak lazım. Bu, Türkiye-Afganistan ilişkilerini doğru değerlendirmek için siyaseten gerekli olduğu gibi İslami hassasiyeti olan insanlar için de bir tefekkür ve idrak konusudur.
Taliban’ın, Amerikan askeri gücüne rağmen böylesine güçlenmesinin bir sebebi siyasi düşüncelerle Pakistan’ın, Selefilik gayretiyle de Suudi Arabistan’ın desteğidir.
Ama asıl sorun Selefi medrese kültürünün militanlaşmış bir ürünü olan Taliban’ın toplumsal desteğe sahip olmasıdır.
TALİBAN BİLDİRİSİ
Türkiye’nin Kâbil’deki Karzai havaalanının müdafaasına talip olması üzerine Taliban’ın 13 Temmuz’da yayınladığı 8 maddelik bildiri önemlidir.
Bildiride Taliban yönetimi kendini “Afgan İslam Emirliği” olarak adlandırıyor. Liderlerine “emir’ül müminin” diyorlar.
İslam tarihindeki gelişmelerden, bırakın modern devleti, imparatorluk tecrübelerinden bile habersiz ve bu çağda “devlet” kurumunu Dört Halife devrindeki yapılarla yönetmeye kalkan bir hareket!
Bildiri’de Türkiye Kâbil havaalanını savunmasını üstlenirse, Mehmetçiğe karşı “cihat” yapacaklarını açıklıyorlar!
Gerekçe olarak “Hicri 1422 tarihinde” (miladi 2001) “1500 kadar seçkin ulamanın verdiği fetva”yı gösteriyorlar.
ERDOĞAN NE DİYOR?
Cumhurbaşkanı Erdoğan ise diyor ki:
“Taliban bu görüşmeleri Türkiye ile daha rahat yapması lazım, çünkü Türkiye’nin inancıyla alakalı ters bir yanı yok.”
Bu görüşe katılmak mümkün değil.
Taliban 7 Mücahit örgütünü kan ve şiddetle ortadan kaldırırken, Mücahitlerin “inancıyla alakalı ters bir yan” mı vardı?!
Sıffin’de savaşanların inançlarında “ters bir yan” mı vardı?!
Ayrıca Türkiye demokratik, laik, sosyal hukuk devleti değil mi?
Orada NATO şemsiyesi altında bulunmayacak mı?
Soruna inanç açısından bakarak Taliban’la “ters bir yan” olmadığını sanmak yanlıştır.
TALİBAN ZİHNİYETİ
Taliban’ın “emîr’ül müminin” kavramının yanında devlet işlerinde “Hicri takvim” kullanması çok önemli iki zihniyet göstergesidir.
Elbette dini günler ve belirli ibadetlerin zamanı ayın hareketlerine dayanan Hicri takvime göredir, başka tülü olamaz.
Devlet idaresinde ise Hicri takvim kullanmak bütçe ve maliye konularda büyük sorunlar yaratmış, bu yüzden Osmanlı güneş odaklı Rumi takvime geçmiştir. Osmanlı’da “Batılı mühendislerin tespit ettiği” ölçü ve tartı birimlerinin ve güneş merkezli Rumi takvimin neden kabul edildiği konusunda Cevdet Paşa’yı okumalarını herkese tavsiye ederim. (Tezakir, Temimme, s. 104-119)
DEVLET KAVRAMI
Devlet başkanı için Taliban’ın “emîr’ül müminin” terimini, devlet işlerinde de Hicri takvimi kullanması önemli zihniyet göstergeleridir: Merhum Fazlur Rahman’ın deyişiyle, tarihsel olanı dinî olanla karıştırıyorlar, din zannediyorlar.
Dört Halife devrinde siyasi ahlak ve siyasi hesap verirlik bakımından bugünkü dindarların unuttuğu yüksek ahlaki örnekler vardır. Fakat ahlaki düzeyde kalmış, Muaviye’den itibaren istibdat yaygınlaşmış, bu yüzden fıkıhta kamu hukuku gelişmemiştir.
Modern devlet ise kurallar ve kurumlar devletidir. Yetkilerin kaynağı anayasalardır. Devlet başkanı, meclis ve yargı organları yetkilerini anayasanın belirli maddelerinden alırlar ve anayasayla sınırlıdırlar.
Tarihe bağlanıp kalınca modern devlet kurumunu özümsemek zor oluyor.
MÜHENDİS, EKONOMİST…
Taliban sözcüsü Zabihullah Mücahit’in Türkiye’den “asker değil, mühendis, ekonomist, tüccar ve insani yardım” istemesi de önemli bir zihniyet göstergesidir: İşgal dönemi bir yana, yirmi yıllık “cihat” adlı iç savaşlar ülkeyi ve eğitimi nasıl tahrip etmiş!...
Ve, Taliban zihniyetiyle mühendis, ekonomist, tüccar, mimar, hukukçu vb. yetişir mi?
İslam toplumlarında tarihin asırlar öncesinde oluşmuş ve itikatla iç içe geçmiş siyasi kültür sorunları son derece önemlidir. “Ulul emre itaat” kavramının tarih içindeki itaatkârlık yorumu zamanımızda şeyhe, imama, siyasi lidere körü körüne bağlılık yaratıyor. Hür düşünceni gelişmesini engelliyor.
Eski AK Partili Bakan Nihat Ergün’ün ülkemizdeki siyasal İslamcı hareketlerde ‘lidere biat’ gibi olaylara iliskin gözlemlerini “Adım Adlı Siyaset” adlı kitabında okuyabilirsiniz.
Çıkış yolu hür düşünce, bilim zihniyeti ve hukukun üstünlüğüdür.
23/07/2021 00:01
Devletin Kıbrıs gezisinde Oğuzhan Asiltürk
85
Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın KKTC’ye yaptığı gezi bir devlet gezisiydi, bir parti faaliyeti değildi. Açıklanan “müjde”nin niteliği, bu geziyi daha de etkinleştirmek için Maraş’ın konusunda yapılan açıklamanın doğurduğu ters tepkiler itibariyle zamanlamasının yanlış olması, Türkiye’deki kutuplaşmanın maalesef Kıbrıs Türklerine de sirayet etmesi gibi konular tartışılmalıdır.
Ben gezinin siyasi niteliği ve Oğuzhan Asiltürk’ün geziye davet edilmesinin yansıttığı siyasi ‘model’ üzerinde durmak istiyorum.
SEÇİM GEZİSİ GİBİ
Belli ki, gezi Türkiye-KKTC ilişkilerini daha güçlendirmek ve 14 Temmuz Barış Harekatının yıldönümünü kutlamak gibi doğru bir niyetle düzenlenmişti ama maalesef çok göze batacak dozda bir Cumhur İttifakı propagandası sergilendi.
Maalesef hiçbir muhalefet partisi bu devlet gezisine davet edilmedi.
KKTC Cumhurbaşkanı Ersin Tatar, İyi Parti lideri Meral Akşener’i davet etmiş, Akşener adına Genel Başkan Vekili Cihan Paçacı ile Grup Başkanı Prof. Dr. İsmail Tatlıoğlu tarifeli uçakla KKTC’de Ercan havaalanına inmişlerdi…
Paçacı ve Tatlıoğlu’nu Tatar adına bir görevli karşıladı. Ama prokokol Cumhur İttifakı’na göre düzenlendiği için İYİ Partililer en arka sıraya atılmıştı. Onlar da bunu protesto ederek, merhum Denktaş’ın kabrini ziyaret edip Ankara’ya döndüler. Haklıydılar.
Asiltürk’ün davet edilmesinin ve ‘resim’de yer almasının sebebi, 1974 Barış Harekatını yapan Ecevit-Erbakan koalisyonunun bakanlarından biri olmasıymış…
Bu makul bir gerekçe değil.
Davet edilen ve protokolde, ekranlarda görülen bütün siyasiler Cumhur İttifakı’nın mensupları ya da destekçileriydi. Asiltürk’ün de iktidara yakınlığı ve bu yönde Saadet Partisi içinde yapmak istediği girişimler biliniyor.
Saadet Partisi lideri Temel Karamollaoğlu da Erdoğan tarafından “birlik beraberlik” için davet edilmişti. Fakat davetin siyasi amacını bildiği için davete katılmadı, Cumhur İttifakı resminde yer almadı.
TARİHİN DERSLERİ
Şunu belirtmek gerekir. Milli Şef İsmet Paşa, 1946’dan itibaren yurt içi gezilerinde Demokrat Parti’nin temsilcilerini yanına almış, Çankaya’daki törenlere de muhalefet liderleri Bayar’ı Menderes’i, Köprülü’yü davet etmişti.
1947’de ünlü “12 Temmuz Beyannamesi” ile İnönü iktidarı ve muhalefeti seçim şartları konusunda uzlaştırmış, 1950’deki hür seçimlerin yolu bu uzlaşmayla açılmıştır.
DP kurucularından tarihçi Fuat Köprülü o sırada “İnönü kendisini partiler üstü bir mevkie çıkarmış ve bu haliyle milli bir şahsiyet haline gelmiştir” diye makale yazmıştır. (Vatan, 15 Temmuz 1947)
İsyansız, ihtilalsiz, kansız bir tarzda demokrasiye geçişimiz, bu uzlaşma sayesinde olmuştu. Demokrasinin etkin ve sağlıklı işlemesi için de iktidar muhalefet ilişkilerinin sağlıklı olması lazımdır.
Bu güzel gelenek 1950’lerin ortalarına kadar devam etti, sonra asırlık hastalığımız “kutuplaşma”, yani siyasi kabileleşme 27 Mayıs felaketiyle sonuçlandı.
DEVLET VE PARTİ İÇ İÇE
CB hükümet sistemine kadar Cumhurbaşkanları siyasi görüşleri olsa da parti kavgası yapmadılar. Parlamenter sistemin gereği buydu.
Başkanlık sistemlerinde, Başkan’lar partilidir; iste ABD…
Ama hem devlet başkanı hem parti başkanı modeli sadece bizdedir.
CB sistemi Devlet’le Parti’yi iç içe soktu... Alman CATS enstitüsünün Nisan 2021 raporunda, yargının ve kamu kurumlarının hali uzun uzun anlatılarak şöyle deniliyor:
“Kamu bürokrasisinin politize olması o boyutlardadır ki, kamu görevlisi olmak ile parti üyesi olmak arasındaki sınırlar neredeyse belirsizleşmiştir.” (CATS, Center for Applied Turkey Studies)
AB raporlarında ve derecelendirme kuruluşlarının raporlarında da yargı ve Merkez Bankası dahil, kamu kurumlarının önemli ölçüde politize edildiği, kalite kaybettiği anlatılıyor.
Bunun neticesi ne oldu?
Reformlar döneminde 12 bir dolara çıkan kişi başına gelirimiz, iktidarın son 6-7 yılında bu politikaları yüzünden 8 bin dolara düştü!
Hiç olmazsa KKTC gezisinde öyle bir görüntü verilmemeliydi.
“Parti devleti” iyi bir model değildi… Devlet ve parti arasındaki kurumsal ve hukuki sınırlar aşılamaz hale getirilmelidir. Yani modern demokratik devlet; kuvvetler ayrılığı, denetim ve denge, bağımsız yargı, özelliğe sahip kamu kurumlarının araçsal özerkliği…
5/07/2021 00:01
Lozan tartışmaları
180
Lozan antlaşması tarihçiler arasında elbette tartışılabilir… Benim gibi tarihe meraklı gazeteciler, ilgilenen aydınlar da tartışır.
Konuyla ilgili hiç bilgisi olmayan vatandaşlar da Lozan’ın lehinde, aleyhinde duygusal tepkiler gösterebilirler.
Ancak devleti yönetenlerin her sözü siyasi beyan niteliğindedir. Osmanlı tarihi ve Lozan hakkında konuşurken çok dikkatli olmaları gerekir. Hem uzmanlık alanları değildir hem Türkiye’nin dış politikası hakkında tepkisel tavırlara yol açabilirler.
Dış politikadaki durum ortada zaten.
‘CİHAN DEVLETİ’
Osmanlı bizim için değerli bir tarihi ve kültürel mirastır, kesinlikle siyasi hedef değildir.
Evet, “üç kıta, cihan devleti, gönül coğrafyamız” gibi sözler meydanları coşturuyor… “Lozan’a hapsolduk” sözleri heyecan yaratıyor…
Fakat unutmayalım ki tarihçi Cevdet Paşa ve diplomat hükümdar Abdülhamid, “büyük ecdadımızın” (ecdâd-ı izam) böyle uzak kıtalara yayılmasını eleştirmişlerdir; çünkü artık o coğrafyanın milliyetçilikler çağında yönetilemez hale gelmesinin vahim sorunlarını onlar yaşıyorlardı…
Bizim gibi hayalini idealize etmiyorlardı.
Ve mutlaka, “yurtta sulh, cihanda sulh” ilkesinin, bütün bu ağır tecrübelerden süzülmüş yüksek bir değer olduğunu akıldan çıkarmamalıyız.
Lozan da aynen böyledir. Asırlarca süren kayıpları ve ıstırapları Sakarya’da geri çevrdikten sonra bağımsız yani kapitülasyonlardan arınmış Türkiye’nin hukuki varoluş belgesidir.
LOZAN’A ELEŞTİRİLER
Şu sözler Sayın Cumhurbaşkanı Erdoğan’ındır:
“Adaları siz verdiniz. Sizin partinizin başında olanlar verdi ve şimdi tarihi dosyaları hazırlatıyorum ve o tarihi dosyaları, Lozan da dâhil olmak üzere bunların önüne de milletime de bunları o belgelerle anlatacağız.” (27 Ocak 2018)
Henüz ortada öyle bir dosya yok. Akademik değerde bir dosya olabileceğini sanmıyorum.
Zira Türkiye Oniki Adalar’ı 1911 yılında İtalyan işgaliyle, Ege Adaları’nı 1912 Balkan Harbin’de Yunan işgaliyle kaybetti.
26 Ağustos 1922’de Afyon’dan yürüyen kahraman asker, 9 Eylül’de İzmir’e girdiğinde, limanda İngiliz, Fransız ve İtalyan harp gemileri demirlemiş duruyordu.
Çanakkale ve İstanbul da işgal altındaydı.
Mehmetçiğin elinde bırakın çıkarma gemilerini tekne bile yoktu.
MUSUL’U ALABİLİR MİYDİK?
Mayıs 1916’daki ünlü Sykes-Picot paylaşımında İngilizler Musul’u Fransızlara vermişti. Fakat Birinci Dünya Savaşı, kömürden petrole geçişin muazzam stratejik değerini göstermiş, İngilizler Fransızları da dışlayarak Musul’u işgal etmişlerdi.
Kazım Karabekir’in dediği gibi, İzmir-Çanakkale arasındaki ordumuzu kısmen de olsa Musul’a gönderirsek, Batı Trakya’da yığınak yapmış olan Yunan, pek az Türk askerinin bulunduğu Edirne dahil Trakya’yı işgal edebilirdi.
Üstelik, Başvekil Rauf Bey’in Meclis’te 28 Ocak1923 günlü gizli oturumda anlattığı gibi, Musul’daki İngiliz hava kuvvetlerine karşı bizim elimizde değil uçak, benzin bile yoktu.
Oradaki İngiliz savaş uçakları, ayaklanan Kürtleri hava bombardımanıyla katliam yaparak bastıracaklardı.
Başkumandan Mustafa Kemal ve silah arkadaşları diplomasi zekasıyla davrandılar, kurtardıkları ülkeyi maceraya atmadılar
LOZAN’DA LAİKLİK
Lozan’da kapitülasyonlar tartışılırken, Türkiye’nin din devleti olup olmayacağı konusu gündeme gelmiştir. Müttefikler ve Venizelos, Türkiye’nin dinî hukuka dayanan bir devlet olduğunu söyleyerek azınlıkların ve yabancıların İslam hukukuna değil, “kendi hukuklarına” tabi olmasını savundular.
Muhafazakar Başvekil Rauf Bey’in de onayıyla, İsmet Paşa ve Rıza Nur ile hukuk danışmanımız Tahir (Taner) Bey, Türkiye’de Tanzimat’tan beri hukukun din değil vatandaşlık esasına dayandığını anlattılar. İsmet Paşa örnek olarak Mecelle’yi savundu.
Din değil, üniter vatandaşlık esasında bir devlet…
Laiklik kelimesini Rıza Nur kullandı, bu anlamda.
Doğru fikirlerdir bunlar.
Lozan’dan sonra kurulan otoriter tek parti rejimi ve radikal laisizm uygulaması Lozan’ın gereği değil, inkılapçı Mustafa Kemal ve arkadaşlarının tercihidir. Buna öfkelenip Lozan’a düşmanlık yapmak kesin yanlıştır.
Yeni rejimin nasıldı, nasıl olabilirdi, ayrı bir konusudur.
Altı ay süren Lozan müzakerelerini özetlemek bile mümkün değil. Ayrıntıları merak edenlere benim “Bilinmeyen Lozan” kitabımı tavsiye ederim.
Lozan Türkiye’nin varoluş ve istiklal belgesidir; bunu hiç akıldan çıkarmayalım.
27/07/2021 00:01
OHAL yetkileri anayasaya aykırı
75
OHAL döneminde hükümetin elde ettiği bazı olağanüstü yetkiler, Meclis’te kabul edilen bir kanunla devam ediyor!
OHAL yok ama bazı OHAL yetkileri yürürlükte!
18 Temmuz’da kabul edilen bu kanuna göre, OHAL yetkilerinden olan gözaltı sürelerinin uzatılması ile kamu görevlilerinin “iltisak” denilerek sorgusuz sualsiz işten atılması bir yıl süreyle daha devam edecek…
İktidarın teklifinde süre üç yıldı, fakat “OHAL altında seçim” itirazları üzerine süre 1 bir yıla indirildi.
Terörle irtibat ve iltisak şüphesiyle soruşturulan kişi ve şirketlerin malvarlıklarına kayyım atanarak TMSF’ye devredilmesi yetkisi ise üç yıl daha devam edecek.
Eski TMSF yöneticilerinden Abdullah Güzeldülger, Karar TV’te orada mekanizmanın nasıl işlediğini anlatmıştı! (22 Haziran)
Konuya iki açıdan bakacağım; siyaset ve hukuk.
DAHA FAZLA GÜÇ
İktidarın elindeki devlet yetkilerini, artı yargıyı ve kamu ekonomisini kullanarak ‘aykırı sesler’i kısıtlaması yetmiyor olmalı ki yeni düzenlemeler getiriyor.
Bütün demokratik ülkelerde hem iktidarlar karşısında, hem büyük sermaye karşısında özgürce yayın yapılabilmesi için destekleyici fonlar ve bu fonlardan yayınlanan serbest yayınlar vardır. Bizde ise bütün kaynaklarını şeffafça açıklayan Medyascope gibi yayın kuruluşları bile AB’den fon desteği aldığı için iktidarın hedefi oldu.
Hatta “beşincikol” gibi çağımızda artık demokrasilerin çoktan terk ettiği otoriter kavramlar bile kullanılıyor.
İktidarın kendisi “İnsan Hakları Eylem Planı”ı için bile AB’den fon almadı mı?..
Önemli olan; desteğin editoryal bağımsızlık ilkesine uygun, açık, şeffaf ve denetlenebilir olmasıdır.
Türkiye’de 1950’den bugüne, hiçbir iktidarın elinde CB sisteminde olduğu kadar yetki ve güç yoğunlaşması olmamıştı.
Ama bu yetki yoğunlaşması “verimli yönetim”e engelidir; bu bir tabiat kanunudur.
GÜCÜN DOZU
Tarih bir laboratuvar gibi bunu ispat ettiği için zamanla “kuvvetler ayrılığı, denetim ve denge, bağımsız yargı, fikir ve ifade hürriyeti” gibi büyük felsefi fikirler gelişti.
Hiçbir milletin tarihinde bu fikirler ve kurumlar yoktu. Tarih romantizmiyle bu anayasal değerleri ihmal etmek, milletçe geleceğimizi karartır.
Bilimde ve sanayide olduğu gibi anayasal devlet kavramında da önden yürümüş olan Batı’dan, Locke’dan, Montesquieu’dan, Hayek’ten alıntılar yapmayacağım. Hocamız Ali Fuat Başgil’den tarihî değeri de olan kısa bir alıntı yapmak istiyorum…
Merhum Başgil 1949’da, iktidara geleceği anlaşılan Demokrat Parti’ye, kuvvetler ayrılığına dayalı yeni bir anayasa fikrini kabul ettirmek için şöyle yazıyordu:
“Siyaset insan ihtirasının en çok kabardığı bir sahadır... Binaenaleyh her konudan çok anayasanın kabaran bu ihtiraslara meydan vermeyecek mükemmeliyette olması lazım…” (Vatan gazetesi, 20 Ocak 1949)
Başgil bütün ömrünce kuvvetler ayrığı, bağımsız yargı ve anayasa mahkemesi, çift meclis gibi iktidarları “denetleyecek ve dengeleyecek” hukuk müesseselerini savundu ama DP buna yanaşmadı.
AYM NE DİYOR?
Anayasa Mahkemesi’nin OHAL yetkileri hakkında çok sayıda kararı vardır. Kısa özet olarak, OHAL’in yürürlükte olduğu sırada temel hak ve özgürlükler Anayasa’nın 15. maddesine göre, olağanüstü şartların, mesela darbeyi bastırmanın “gerektirdiği ölçüde” kısıtlanabilir…
Ama, OHAL kaldırılmışsa, demek ki “şartlar” normalleşmiştir, bu durumda Anayasa’nın 13. maddesine göre normal anayasal hukuk devleti ilkeleri geçerlidir.
Temel hak ve hürriyetler “anayasanın sözüne ve ruhuna, demokratik toplum düzeninin ve lâik Cumhuriyetin gereklerine ve ölçülülük ilkesine aykırı” şekilde kısıtlanamaz.
Anayasa Mahkememiz 14 Kasım 2019 günlü kararında, OHAL döneminde KHK’larla konulup sonra Meclis’te iktidar çoğunluğunca yasalaştırılan ölçüsüz kısıtlamaların, OHAL’den sonra devam ettirilmesini anayasaya aykırı bularak iptal etmiştir. (K: 2019/85)
Başka kararları da vardır.
Bu kararlara rağmen iktidar, bazı OHAL yetkilerini devam ettirmek için yine kanun çıkardı.
Devam eden atamalarla AYM’deki üye kompozisyonunun değişeceğini mi düşünüyor, AYM’de dosyaya sıra gelene kadarki uygulamayı mı öngörüyor bilmiyorum, ama yanlış yapıyor.
İyi yönetim ilkesi “daha fazla güç” değil, daha fazla kurumlaşma, daha fazla rasyonelleşme ve ihtisaslaşmadır. İktidarın kendi performans grafiğinden de belli değil mi?
28/07/2021 00:01
Tunus dersleri
123
İslam dünyasında Tunus on yıldır demokrasi örneğiydi. Arap Baharı’nın içinden bir tek Tunus başarıyla çıkmıştı. Uzlaşarak demokratik bir anayasa yapmayı başaran tek Arap ülkesiydi.
Hele de Türkiye 2011’den sonra adım adım ve bilhassa CB sisteminde demokrasi profilini çok düşürdüğü için, İslam dünyasına demokrasi gözüyle bakanlar artık ön planda Tunus’u görüyorlardı.
The Economist’in 2020 Demokrasi İndeksi’nde Türkiye 4.48 puanla 104 sıraya inmişken, Tunus 6.59 puanla 59 sıradaydı!
Bir Türk olarak bu tablo içimi kanatırken, İslam tarihinin parlak yıldızları 14. asırda İbn Haldun’un ve 19. asırda Hayrettin Paşa’nın memleketi olan Tunus, 21. Yüzyılda demokrasi alanında parlıyor diye de heyecan duyuyordum...
Ama iki gün önce Tunus’ta sivil darbe oldu…
UZLAŞARAK ANAYASA YAPMAK
Şubat 2014’te 11. Cumhurbaşkanı Abdullah Gül’ün gezisini izlemek üzere Tunus’a gitmiştik. Tunuslu İslamcıların lideri Raşid Gannuşi ile orada görüşmüştüm. Olgun, bilge bir şahsiyetti. 2016’da
“Dini ve siyaseti ayırıyoruz” diye açıklama yapacaktı:
“Bu siyasetçiler için iyi olacak çünkü artık çıkarları için dini manipüle etmekle suçlanmayacaklar. Din için de iyi olacak çünkü artık siyasetin esiri olmayacak.” (AFP, 19 Mayıs 2016)
Laikler de uzlaşmacıydı.
Güçlü sivil toplum kuruluşları olarak sendikalar etkin katkıda bulunuyorlardı.
Abdullah Gül’ün şu sözlerini yazmıştım:
“Anayasalarını bizden kolay yapacaklar!” (Hürriyet, 10 Mart 2012)
Öyle de oldu. Biz uzlaşarak anayasa yapamadık, kutuplaşarak CB sistemini getirdik!
Tunus on yıldır demokratik bir ülke, hem de standartları bizden iyi fakat…
On yıl demokratik olgunlaşma için yeterli midir?
İşte, Tunus Anayasası, erkler arasında yetki (güç) çatışması çıkarsa bunu çözecek anayasal bir kurum kurulacağını yazıyordu. Yazıyordu ama anayasa mahkemesi benzeri bu kurum on yıldır kurulamamıştı! Niye mi? Senden benden kavgası yüzünden! Bu ortamda Cumhurbaşkanı Kays Said, hükümeti azletti, parlamentoyu askıya aldı, yetkileri tek adamda (kendisinde) topladı. (The Independent. 26 Temmuz)
TUNUS’UN SİSTEMİ
Tunus’ta yarı başkanlık sistemi var. Parlamenter hükümet ve aynı zamanda halkın seçtiği çok geniş yetkilere sahip bir Cumhurbaşkanı…
2019 Cumhurbaşkanlığı seçiminde demokrat-İslamcı Nahda ve de solcular Kays Said’i desteklemişti! Said’in iki tarafa da hoş gelen eklektik bir söylemi vardı. Birinci turda yüzde 18’de kalmış ama ikinci turda yüzde 72 ile seçilmişti.
Güç zehirlenmesi için fazlasıyla yeterli!
Son yıllarda Tunus ekonomik sorunlarla boğuşuyor. Pandemi ise felaket halini almış durumda. 12 milyonluk ülkede ölü sayısı 17 bini geçmiş, sağlık sistemi çökmüştür. (Al Jazeera 26 Temmuz)
Kitleler sorumlu tuttukları partilere kızıyordu. Biyografisinde ihtiraslı bir adam olduğu açıkça görülen anayasa profesörü Cumhurbaşkanı Kays Said durumu fırsat bilerek darbe yaptı.
Demokratik hukuki kurumlar güçlü olmayınca politikacıda güç zehirlenmesi kolay oluyor.
BUNDAN SONRA?
Nahda Partisi ile diğer partiler halka direniş çağrısı yaptı. Meclis Başkanı Gannuşi, Türkiye’de 15 Temmuz darbesine karşı halk direnişinin kendileri için öğretici olduğu söyledi.
Kays Said, “30 gün süreyle” diyor ama ne yapacak, olaylar nasıl gelişecek bilmiyoruz.
Umudum, Tunus’un normal demokrasiye dönmesidir; doğrusu budur…
Doğrusu bir elde aşırı güç toplamamaktır. Doğrusu, parlamentoda istikrarlı ve etkin hükümetler kurabilmektir… Doğrusu kamu kurumlarının “hizmet kapasitesi”nin sorunları çözüm yoluna koyabilecek yetkinlikte ve liyakatte olmasıdır…
Yani gelişmiş ülke olabilmektir!
Zor ve uzun yol ama bunu bilmek doğru yön tayin etmenin ön şartıdır.
Kardeş Tunus demokrasi içinde gelişmeyi başarmalıdır. Başarısızlık kötü örnek olur.
Halbuki bütün diktatörlük türleri denendi… En yakındaki örnek, Tunus diktatörü Bin Ali’nin nasıl milyarlarca dolar çaldığı biliniyor.
Genelde “gelişmekte olan ülkeler”de, özelde Müslüman toplumlarda herkesin kendi “davası”sı için kavga ederek ülkelerini tahrip ettiği de acı tecrübelerle biliniyor.
Gelişmiş ülke olmaktan başka çare yok: Hukukuyla, güçlü demokratik kurumlarıyla, özgürlükleriyle, eğitim ve üniversiteleriyle, rasyonel girişimci orta sınıflarıyla, endüstrisiyle “gelişmiş ülke” olabilmek…
Evet, “bu hasret bizim.”
30/07/2021 00:01
Asiltürk’e göre ‘biat’ kültürü
184
Sayın Oğuzhan Asiltürk’ün Saadet Partisi’ni Cumhur İttifakına monte etmek istediği biliniyor. Partisine destek arayan Cumhurbaşkanı Erdoğan, yirmi yıldır hatırlamadığı Asiltürk’ü evine giderek ziyaret etti, Beştepe’de ve KKTC gezisinde ağırladı…
‘Cumhur İttifakı’ fotoğrafında artık Asiltürk’ün önemli bir yeri var.
Fakat Asiltürk Saadet Partisi’nin yönetiminde de tabanında da etkili olmadı… Bunun üzerine Milli Gazete’de bir makale yazarak biat hatırlatması yaptı. Özeti; bana biat ederek itaat sözü vermiştiniz, hadi itaat edin…
BİAT VE İSLAM
Makaleye göre, merhum Erbakan vefat edince ettiğinde, Milli Görüş’ün ileri gelenleri “görevi yüklenmesini” Asiltürk’e teklif etmişler, o da şu şartı koşmuş:
“Sizden inançlarımıza uygun bir şey yapmanızı istersem, itaat edeceğinize söz veriyor musunuz?”
Onlar da şu cevabı vermiş:
“Evet, sen bizden zaten yapmak zorunda olduğumuz şeyi istiyorsun, kabul ediyoruz.”
Burada anahtar “itaat” ve “zorunda olmak” kavramlarıdır. Asiltür “itaat” şartı koşuyor, muhatapları da inançları bakımdan “zorunda” olduklarını söylüyorlar!
Asiltürk, makalesinde Peygamber Efendimiz’i ve Hz. Ebu Bekir’i hatırlatıyor. Doğru, Peygamberimiz ve Ebu Bekir cebir ve şiddetle değil, böyle rızai muvafakatle itaat sağlamışlardı. Üstelik o itaat, gerektiğinde farklı görüşlerin söylenmesini engellememişti.
Dahası, “biat” İslam’dan önce de görülen bir gelenekti. Üstelik “biat” İslam’da itikadî bir konu değil, tarihsel bir pratiktir. Bütün insanlık tarihinde çok defa kanlı çarpışmalar olmuştur ama iktidarın anlaşmalarla belirlendiği de görülmüştür.
İslam tarihinde Sıffin savaşlarında “biat”in yeri ve işlevi neydi?
Mezhep savaşlarında en önemli sebep, iktidar kavgalarının dinî yorumlara dayandırılması değil miydi?
İTAAT VE İSTİBDAT
Siyasi otoriteye itaatin dini bir vecibe gibi gösterilmesiyle “biat”ın ne hale geldiğini 14. asırda İbn Haldun şöyle anlatır:
“Günümüzdeki meşhur biat ise el, etek, ayak ve yer öpülmek suretiyle hükümdarların kisralar ve krallar gibi selamlanması şeklinde olmaktadır…” (Mukaddime, S. Uludağ tercümesi, I, s. 580)
Böylesine ezik toplumlarda hür düşünce gelişebilir miydi?
Batı’daki Rönesans’a ışık tutan İslam medeniyetinin güneşi de 13. asırdan itibaren sönmedi mi?
İkinci Meşrutiyet İslamcılarından Said Nursi gerileme sebeplerini sayarken “çeşit çeşit bulaşıcı hastalıklar gibi yayılan istibdat” faktörünü vurgular. (İlk Dönem Eserleri, s. 536.)
Tarihin başka bir tanığı, entellektüel İslamcı Sadrazam Sait Halim Paşa’nın yazdıkları:
“Osmanlı milletinin çoğunun… halen cismani veya dini ve ruhani bir reisin hüküm ve nüfuzuna körü körüne itaat etmekte olduğu, bu reislerin ise halkın cehaletini kendi hesaplarına kazanç vesilesi yaptıkları ve bundan insafsızca istifade ettikleri kimsenin meçhulü değildir.” (Buhranlarımız, İz Yayınları sf. 61)
GÜNÜMÜZE BAKALIM
Şimdi düşünelim: Siyasi otoriteye ya da siyasi lidere yahut siyasi partiye itaat konusu hukuk ve özgürlük kavramları açısından değil de Asiltürk’ün dediği gibi dini bir vecibe sayılırsa, günümüzde ne olur?
Evvela dinle ilgisi olmayan ama hayati derecede önemli sorunlarda ilgisizlik ve hatta bilgisizlik oluşur...
Asiltürk Merkez Bankasının bağımsızlığı konusunda ne düşünüyor?
Faiz-enflasyon ilişkisi konusunda fikri nedir?
HSK, yargı bağımsızlığı, KHK mağdurları konusunda ne diyor?
Meclis’in denetim yetkisinin makaslanmasını nasıl karşılıyor?
Avrupa Birliği ve OECED, yolsuzluklarla mücadele yasaları çıkarmıyor diye iktidarı eleştiriyor, aktif siyasete dönen Asiltürk bu konuda niye bir şey demiyor?
En önemlisi, “kuvvetler ayrılığı” konusunda tavrı nedir?
Bu konuları önemseyip de bir açıklama yapmadı ki bilelim!
Nice hayati konular gözden kaçıyor, görüyor musunuz: iktisat ilmi, işletme ilmi, idare hukuku, anayasa hukuku, diplomasi…
Ve, tarihte bilim devrimini, sanayi devrimini nasıl kaçırdık, az çok sezilmiyor mu?
Temel Karamollaoğlu ise bu hayati kavramları Milli Görüş’ün zihniyet dünyasına dahil ederek ve Millet İttifakı’na destek vererek hem siyasi kültürümüze hem demokrasimize değerli bir katkıda bulunuyor.
Milletçe hepimizin, kaybettiğimiz asırları telafi etmek için özgürlükçü demokrasiye, hukuka ve bilime dört elle sarılmamız lazım.
01/08/2021 00:07
Cayır cayır yanıyor
208
Ormanlarımız cayır cayır yanıyor. Sadece orman yangını değil. Başta Manavgat’ta olmak üzere binlerce ailenin evi, işyeri, tarlası, bahçesi, hayvanları yandı…
Bu satırlar yazılırken can kaybı dörttü…
Tarım Orman Bakanı Pakdemirli, “85 orman yangınının 74'ünün kontrol altına alındığını” söyledi. İnşallah sizler bu yazıyı okurken tamamı kontrol altına alınmış olur…
Büyük bir felaket, korkunç bir doğal afet yaşıyoruz.
Dayanışma ve yaraları sarma günüdür. Fakat aynı zamanda “ders alma” günüdür. Ders almadıkça felaketler tekerrür eder durur.
DOĞAL ÂFET
Türkiye bütün Akdeniz çevresi gibi sıcak yaz aylarında orman yangınlarının sıkça görüldüğü bir ülkedir. Hem toplumsal bilincimizin yüksek, hem hazırlıklarımızın gereken düzeyde olması lazımdı.
Ormanda mangal yapma yahut tarla veya turizme açma niyetiyle orman yakma vakaları az yaşanmadı bu ülkede.
Küresel iklim değişikliğinin aşırı sıcaklar, kuraklık ve aşırı yağışlar gibi afetler ülkemizi de vuruyor. Sabotaj ihtimali bir tarafa, 85 yerde birden yangın çıkmasında da en önemli faktörün aşırı sıcaklar olduğunu hem uzmanlar her yetkililer söylüyor.
Daha bir hazırlıklı olmamız gerekmiyor muydu?
Yeterince konuşuyor muyuz? Bu ağır sorunlar iktidarın gündeminde Kanal İstanbul kadar yer tutuyor mu?
UÇAK TARTIŞMASI
Türk Hava Kurumu hangarlarında bekleyen yangın söndürme uçaklarının neden kullanılmadığı şeklindeki soru ve eleştirilere karşı Cumhurbaşkanı Erdoğan, “THK’nın uçağı varmış, bilmem neymiş. THK’nın elinde buralarda rahatlıkla kullanabilecek uçak falan yok” diye açıklama yaptı.
Erdoğan’a göre, 45 helikopter yanında, Rusya ve Ukrayna’dan gelenlerle uçak sayımız 5-6'ya çıkmış vaziyette. Azerbaycan da bir amfibik uçağını gönderecek ki bunlarla beraber uçak sayısı 6-7'yi bulacak. (30 Temmuz)
Dün Azerbaycan, Rusya, İran ve Ukrayna’dan yeni gelenlerle, uçak sayısı 13’e çıktı; yangının dördüncü gününde!
Halbuki Yunanistan’ın elindeki yangın söndürme uçaklarının sayısı 39’dur. İspanya’nın sayısı 17’dir, ayrıca 57 kiralık uçağı var.. Fas’ın bile 6 yangın söndürme uçağı var.
Bizim 45 helikopterimiz bulunuyor ama konunun uzmanları helikopterlerin çok yükseklerden su bırakmak zorunda oldukları için uçaklar kadar etkili olmadığını söylüyorlar.
Asıl önemli olan, THK’nın elindeki yangın söndürme uçaklarının niye kullanılmadığıdır.
THK UÇAKLARI
THK’nın elinde CL-215 tipi yangın söndürme uçakları bulunuyor. Bakan Pakdemirli bunların yasının 6 olduğunu belirterek kullanılmaz durumda olduklarını, “antika” haline geldiklerini söyledi; bir kısmının motoru yokmuş, öbürleri hurdaymış, teknolojisi eskiymiş…
Bakanlık açıklamasında ise motoru yok, antika, hurda falan denilmiyor, sadece bu uçakların “etkili ve verimli olmadığı” söyleniyor.
Bu uçaklar iki sene önce İzmir’de düzenlenen Toknofest’te gösteri uçuşu yapmışlardı. Hurda falan değillerdi! Medyada su püskürtürken resimleri yayınlandı.
THK’nın eski Merkez Denetleme Kurulu Başkanı Bayram Duman da şu açıklamayı yaptı:
"Avrupa'da İspanya, İtalya, Fransa, Yunanistan ve Amerika aynı uçakları kullanıyorken bizim uçaklarımız niye antika olsun? Yedek parçaları takıldığı zaman, genel bakımı yapıldığı zaman sıfır uçak gibi uçmaya devam ederler.”
Yedek parça ve bakım, bunu unutmayın.
‘4 MİLYON DOLAR’
Muğla yangını sırasında Büyükşehir Belediye Başkanı Osman Gürün THK’yı arıyor, THK’nın elindeki uçaklardan birkaçını kiralamak isteyecek…
CHP lideri Kemal Kılıçdaroğlu da arıyor, kullanılmayan uçakları belediyelerin kiralaması için… Ama ulaşamıyorlar.
Telefonlara verilen cevap:
“Saat 15.30’dan sonra kimse kalmadı, kimse yok!”
Meğer THK kayyımla yönetiliyormuş… Kayyım Başkan Cenap Aşçı da o akşam düğüne gitmiş. Sonra düzeltti, düğün değil nikah…
Uçaklar niye kalkmıyor? CNN Türk’te Aşçı’nın cevabı:
“Uçakları kaldırmam için 4 milyon dolar lazım!”
Evet, yedek parça ve bakım için!
Niye hurda falan diyorlarmış, görüyor musunuz?
Türkiye’de “kurumsal kalite”nin ve “kaynak tahsisi” alanındaki irrasyonelliğin basit bir örneğidir bu vahim hadise!
İklim değişikliğine bağlı olarak gelecekte karşılaşacağımız yangın, sel, kuraklık gibi doğal afetlerle böyle mi başa çıkacağız?
Türkiye’nin ciğerleri cayır cayır yanıyor! Kanal İstanbul daha önemli!
03/08/2021 00:01
Hazırlıksız yakalanmak
100
Pandemi Türkiye’yi hazırlıksız yakalamıştı, çünkü Türkiye pandemiden önce ekonomik krize girmiş, seferber edebileceği kaynaklar daralmıştı.
Merkez Bankası’nın, 128 milyar dolarlık rezervi, 27 Kasım 2018 tarihli protokolle, mahalli seçimlere hazırlık olarak piyasayı canlı tutmak için sarf edilmişti…
Bütçe açıkları öylesine büyümüştü ki, Merkez Bankası’nın ihtiyat akçesi 17 Temmuz 2019’da çıkarılan kanunla bütçeye aktarılmıştı! Bunun anlamı acil durumlar için hazır tutulması gereken 40 milyar liranın bütçe kalemlerinde sarf edilmesi demekti. (Kanun no. 7186)
Pandemi ise dünyada Ocak 2020’de, Türkiye’de Mart 2020’de ortaya çıkacaktı.
Kaynaklar böyle tüketildiği için, IMF’ye göre, Türkiye pandemi döneminde vatandaşlarına milli gelirinin ancak yüzde 2’si kadar destek verebilmişti. Bu çok düşük bir düzeydir. (15 Haziran 2021)
YANGINLA MÜCADELE
Yangınla mücadele konusunda da hazırlıksız yakalanma hali görülüyor. Elbette bu defaki yangın önceden tahmin edilemeyecek kadar yaygın ve büyüktür. Türkiye’nin uçak, helikopter ve kara araçları ne kadar olursa olsun hemen söndürülebilecek bir afet değil.
Fakat yangının bu kadar yayılması ve yedinci gününde hala devam etmesi de kabul edilebilir bir durum değildir.
TV’lerde belediye başkanları, vatandaşlar “helikopter gelsin, uçak gelsin” diye feryat ediyor.
Marmaris cayır cayır yanarken Şahan Gökbakar’ın feryadı bu dönemin bir özeti gibidir: “Buraya havadan müdahale şart… Biz Türkiye Cumhuriyeti’yiz; bu kadar olmasın ya! Rica ediyorum 2-3 uçak burayı söndürür.”
Üç helikopter gelecek fakat birkaç defa su serpip gideceklerdi. Çünkü 125 yerde yangın vardı.
Bakan Bekir Pakdemirli “şu anda mücadele ettiğimiz satıh çok büyük olduğu için vatandaşlarımız semalarda istedikleri sıklıkta bu araçları görmeyebilir” diyordu.
Doğru ama bu kadar seyrek olması kabul edilebilir mi?!
İşte, Yunanistan’ın elinde 38 yangın söndürme uçağı var!..
THK’NIN UÇAKLARI
Eski THK başkanı Emekli Pilot General Erdoğan Karakuş’a göre, Akdeniz bölgemizin çok engebeli olması, helikopter ve uçakların çeşitli olmasını gerektiriyor. Helikopterler ve büyük Rus uçakları çok yüksekten su püskürtüyor, su dağılıyor, buharlaşıyor. Vadilerde uçabilecek küçük fakat hızlı açıklar lazım. Bu uçaklar THK’da vardı ama ihmal edilmişti!
Hazırlıksızlığın simgesidir bu olay.
THK’nın eski yönetimi ile Tarım ve Orman Bakanlığı arasında ihtilaf olmuş. İhalede eski THK yöneticileri aşırı fiyat istemiş… Buna sinirlenen Bakanlık, ihaleye katılacak uçaklar için asgari 5 ton su kapasitesi şartını koymuş…
Halbuki THK’nin elindeki uçaklar 4.8 ton kapasiteli!
Bu yüzden THK uçakları iki yıldır bakımsız bekliyor! Pilotlar da istifa etmiş…
Böyle yönetim mi olur?
THK devre dışı kalmasaydı bugün elimizde her şart altında kullanılabilecek en az 10 yangın söndürme uçağı daha olacaktı.
ÖNÜMÜZDEKİ ZOR YILLAR
İklim değişikliğinin vahim sonuçları bütün dünyada ortaya çıkmaya başladı: Yangınlar, seller, kuraklık…
Bu sene kuraklıktan dolayı buğday rekoltemiz 5 milyon ton azaldı! İthal edeceğiz.
Ya sebze, meyve?
Kanal İstanbul’u dayatan iktidarın su politikası nedir?
Yanan ormanların ağaçlandırılması uzun vadeli… Peki, yanan evlerin, ürünlerin, hayvanların, bağ ve bahçelerin yerine konulması için kaç milyar dolar kaynak lazım?!
Yaşadıklarımız alarm gibi uyarıcı olmalıdır.
Elbette milletçe yardımcı olmalıyız, IBAN numarası verilmesini ben yadırgamıyorum. Fakat…
İktisat tarihçisi Şevket Pamuk ve iktisatçı Daron Acemoğlu daha 2014 yılında “verimliliği artırmadan tüketim ve borçla büyüme Türkiye’yi krize sürükler” diye uyarılar yapmıştı…
Bu iktidarın rasyonel Maliye Mehmet Şimşek, “siyasi istikrarı sağlayıp reform yapamazsak, bırakın 2023 hedeflerini, biz mevcut kazanımları koruyamamayız” diye feryat etmişti. (AA, 13 Eylül 2015)
Kim duydu bunları?..
CB sistemi referandumu ve seçimler için kesenin ağzını açarak iktisadi istikrar mı sağlandı?! Ekonomi için bir reform mu yapıldı?!
Bugünkü hal ortada…
Bilimsel “Nature” dergisine göre, sıcaklık üç derece daha artarsa orman yangınları iki misline çıkacak…
Ona göre de sel ve kuraklık!
Önümüzdeki sıkıntılı yıllar için bari hazırlıklı olalım.
Artık bu “tek kişilik hükümet” sistemi yerine “kurallar ve kurumlar”a dayalı modern hukuk devletine, politikalarda rasyonalizme yönelmenin zamanı çoktan geldi…
04/08/2021 00:03
Türkiye’yi zayıf göstermek!
145
Türkiye güçlü bir ülke mi, zayıf bir ülke mi? Neyle mukayese ettiğinize ve hangi zaman dilimine baktığınıza göre bu sualin cevabı değişir.
2013 yılında kişi başına gelirimiz 12 bin dolardı… Merkez Bankası’nın rezervleri 128 milyar dolara çıkmıştı… Türkiye dış politikada itibarlı bir ülkeydi…
Bugün karşımızda olan İsrail’in ve Mısır’ın liderleri Ankara’ya ziyaretler yapıyor, sorunların çözümünde Türkiye’nin arabuluculuk yapmasını istiyorlardı.
Türkiye’ye on yılda 220 milyar dolar yatırım sermayesi geliyordu.
Türkiye “gelişmekte olan ülkeler” standartları açısından güçlü bir ülkeydi…
KRİZE GİDEN YOL
Kişi başına gelirimiz bugün 8 bin dolar civarına düşmüş durumda… Dış güçlerin saldırısından mı? Hayır, çünkü “dış güçler” yatırdıkları 220 milyar doları batırmak, kendi dış ticaretlerine zarar vermek için mi Türk ekonomisine saldırıyor?!
15 Temmuz darbe girişimi yüzünden mi? Hayır, çünkü Başbakan Binali Yıldırım darbeden on gün sonra yaptığı açıklamada “ekonomiyi alt üst edecek bir değişim yaşanmadı, Rusya ile uçak krizi kadar etkisi var” demişti. (26 Temmuz 2016)
Pandemi yüzünden mi? Hayır çünkü Pandemi’den önce, iktidarın yanlışları yüzünden 2018’da kriz başlamıştı. Gerçi Cumhurbaşkanı Erdoğan “geçen yıl yüzde 7.4 büyüme ile dünyada bir numara olduk” diye övünüyordu. (26 Mayıs 2018)
Fakat Başbakan Yardımcısı Mehmet Şimşek “yağmur ve fırtına yaklaşıyor, aman borçlanmayın; sıkı tedbirler almak zorunda kalacağız” diyerek uyarılar yapıyordu. (24 Mart 2018)
Derecelendirme kuruluşları Türkiye’yi “en kırılgan ekonomiler” içinde gösteriyordu!
Maalesef bu uyarıların hiç etkisi olmayacak, 24 Haziran 2018’deki Cumhurbaşkanı seçimleri için kesenin ağzı sonuna kadar açılacaktı…
Ve 10 Temmuz 2018’de Mehmet Şimşek azledilecek, Berat Albayrak Hazine ve Maliye Bakanı yapılacaktı. O zaman Dolar 4.53 liraydı.
Şimşek’in uyardığı fırtına 2018 Ağustos’unda Türk ekonomisini vuracak, dolar 7 lirayı görecekti!
Sonrası malum…
MESELA ROMANYA
Ekonomimizin 2017 yılında “büyümede dünya birincisi” olduğunu söylemek Türkiye’yi “güçlü” göstermemişti. Çünkü dış ticaret açığı, kredi genişlemesi ve “faiz sebeptir” diyerek uygulanan tüketim ekonomisinin sağladığı o büyümenin krizle sonuçlanacağını bütün dünyada iktisatçılar biliyordu.
Hatta The Economist dergisi, “Türkiye’nin bir zamanlar yatırımcıların gözdesi olduğunu” hatırlatarak yanlış politikalara dikkat çekmiş ve “otokratik politikalarla ekonomi düzelmez” diye yazmıştı. (17 Ağustos 2018)
2021’in Ağustosundayız, düzeldi mi?..
İktisatçı Mahfi Eğilmez, son yazısında rakamlarla ortaya koydu: 2018 yılında kişi başına gelir Türkiye’de 10.883 dolardı; Romanya’da 9.529 dolardı… 2020 yılında ise biz 8.600 dolara düşmüşüz, Romanya 12.792 dolara çıkmış!
Evet başka ülkeler büyürken biz küçülmüştük!
Bu hazin tablo CB sisteminin kötü performansını da gösteriyor.
DIŞ GÜÇLER…
İktidarın ilk iki dönemi reformlar sayesinde demokraside de ekonomide de başarılıydı. Türkiye böyle yükselirken iktidarın “dış güçler” diye bir söylemi yoktu! “Üst akıl” falan da yoktu... Türkiye hiçbir negatif propagandadan da etkilenmemişti…
Yetkiler tek elde toplandıkça sorunlar büyüdü. Yanlış politikaların ve kurumları “laf dinler” hale getirmenin ekonomiyi krize sürükleyeceğine dair açıklamalar ve raporlar, 2014’te başladı. (Mesela Prof. Şevket Pamuk, WSJ, 10 Mart 2014)
2014 yılı, faiz indirmeyen Merkez Bankası’nı iktidarın hain ilan ettiği yıldır aynı zamanda!
İktidar bu uyarıları dikkate alacağına, eleştirilen politikalarda ısrar etti... Sıkıntılar ortaya çıktıkça “dış güçler, ekonomik saldırı, haçlı ittifakı” gibi söylemler geliştirdi. Bunlar bir süre oy getirse de yönetimin rasyonelliği konusunda kuşkuları arttırarak “güven” ortamını daha da sarstı.
Bugün sosyal medyada birilerinin “Türkiye’ye yardım edin” diye mesajlar atmasının ardında ne var bilmiyorum ama Türkiye yükselirken böyle şeyler olmazdı.
Doğal afetlerde her ülke teknik ve insani yardım alır. Önemli olan, görülmemiş boyutlardaki bu yangın felaketini bir an önce söndürmek, yaraları sarabilmektir.
Elbette ülkemizin güçlü olmasını yürekten isteriz ama bunun yolu öfke ve hamaset değil, yüksek kapasiteli kurumlar ve rasyonel politikalardır.
.06/08/2021 00:02
Tek kişilik hükümet nasıl yönetiyor?
175
Cumhurbaşkanı ve AK Parti Genel Başkanı Erdoğan, Ağustos’ta enflasyonun ineceği görüşünde. Buna dayanarak, yine faizin düşeceğini söyledi:
“Faiz oranlarında da düşüşe geçiyoruz. Yüksek faiz yok. Yüksek faiz bize yüksek enflasyonu getirecektir. Düşük faiz düşük enflasyonu getirecektir.”
Ve, dolar 8.30’lara kadar gerilemişken, bu sözlerin sabahında yeniden 8.50’li rakamlara yükseldi!
Erdoğan’ın öyle söylemesi de o sözler üzerine kurun yükselmesi de sürpriz değil. Türkiye 2014’ten beri bunun sıkıntılarını yaşıyor!
İktisatçılar, üretici fiyat endeksindeki çok yüksek artışların, pazara, tezgaha ulaşmasıyla önümüzdeki iki ay içinde enflasyonun yüksek seyredeceğini yazıyorlar…
Zaten Erdoğan’ın ısrarla tekrarladığı “faiz sebep, enflasyon sonuçtur” sözü ne tarihin her hangi bir devresinde yaşanmıştır ne de her hangi bir bilimsel iktisat kitabında yazmaktadır. Beştepe iktisatçıları bile bu tezi savunan tek makale, tek broşür yazmadılar.
MERKEZ BANKASI
Meselenin teknik tarafına iktisatçılara bırakarak ben “yönetim tarzı” üzerinde durmak istiyorum.
KANUN NE DİYOR?
Ecevit döneminde 2001 yılında çıkarılan ve Merkez Bankasına bağımsızlık kazandıran kanunda “para politikaları” yani kur ve faiz konularında şu hükümler yer alıyor:
“Merkez Bankası, fiyat istikrarını sağlamak için uygulayacağı para politikasını ve kullanacağı para politikası araçlarını doğrudan kendisi belirler.”
Ve:
“Banka, para politikasının uygulanmasında tek yetkili ve sorumludur.” (Madde 4)
Hukuki durum böyle ama CB sisteminde, Merkez Bankası’nın alacağı kararları Cumhurbaşkanı belirliyor! Bu alanda “tek yetkili” TCMB değil, Cumhurbaşkanıdır.
Merkez Bankası yönetimi “Laf dinlemezse” görevden alınıyor.
Bu sütunda Merkez Bankası’nın bağımsızlığının KHK’larla kaldırıldığını yazdım. Bu, Cumhurbaşkanına sınırsız atama yetkisi vererek sağlandı. Para politikalarında “tek yetkili”nin Merkez Bankası olduğunu belirten kanun maddeleri ise halen geçerlidir…
Kanunda böyle yazdığı halde para politikasının şahsen Cumhurbaşkanı tarafından belirlenmesi, ülkenin “kurallar ve kurumlar”a dayalı bir tarzda değil, tek kişilik hükümet sisteminde “emir ve talimatla” yönetilmekte olmasının tipik bir göstergesidir.
CB SİSTEMİNDE
Yangın felaketi sırasında her konuşan bakanın “Cumhurbaşkanımızın talimatlarıyla…” diyerek söze başladığını TV’lerde hep izledik.
Milletvekillerinin “seve seve talimat alırız, bundan şeref duyarız” şeklindeki sözleri hafızalardadır. (5 Haziran 2020)
Bu durum Meclis’in denetim yetkisini fiilen sıfırladığı gibi kamu kurumlarını da inisiyatifsiz, edilgen hale getirdi.
Bizzat CB Yardımcısı Fuat Oktay “Külliye meteforu” diyerek, temel sorunlardan birinin bürokraside “Külliye’ye sormam lazım” tavrı olduğunu söylemiştir. Bu, “inisiyatif almak istemeyen yöneticilerin yarattığı sorunlar”dır. (11 Mart 2021)
Şimdi Merkez Bankası Başkanı, enflasyon inmeden faizin inmeyeceğini söyleyerek “inisiyatkif almaya” cesaret edebilir mi? Önünde üç örnek var, “laf dinlemediği için” azledilen…
Hangi saha var ki, son altı yedi yılda, hele de CB sisteminde performans grafiği yükseliyor?!
Mezbaha sorumlusu ve nikah memuru olan bir zatı, “bizden” diye Muğla Tarım ve Orman İl Müdürü olarak atamış olmak, kurumlarda liyakat, tecrübe, birikim gibi değerlerin nasıl ihmal edildiğine dair hazin bir örnektir.
GÜÇLENMENİN TEK YOLU
Bunlar yazmayı, eleştirilmeyin, “dış güçler”e fırsat vermeyin!
Bu otoriter düşünce, hataların zamanında eleştirilerle düzeltilmesini engeller, ülkeye zarar verir.
Kaldı ki sorunlarımızı dünyadaki uzman kuruluşlar bizden iyi biliyor. Onun için yatırıma gelmiyorlar.
Derecelendirme kuruluşlarının raporlarında yazılı bütün bu sorunlar.
Dünya Ekonomik Forumu (WEF), 2019 raporunda, Türkiye’ye alt yapı bakımından 40. Sırada gösteriyor; çok iyi…
Fakat “denetim ve denge” sıralamasında 104, yargı bağımsızlığında yine 104. Sıradayız! Kurumlarda “liyakat” sıralamasında ise 112. sıradayız!
CB sisteminde hasara uğrayan hukuku, adaleti, liyakati, denetim ve dengeyi yükseltmeden alt yapıdaki gelişme yeterli olmadığı içindir ki, ekonomide kişi başına gelirimiz 12 bin dolardan 8 bin dolara düştü.
Türkiye’nin güçlü olmasının tek yolu, kurallar ve kurumlar sistemine, yani hukuk devleti ve kuvvetler ayrılığı ilkelerine geçmektir.
8/08/2021 00:04
Ziya Selçuk'un istifası
177
Ziya Selçuk Milli Eğitim Bakanı olduğunda Türkiye’de pek çok insan gibi ben de hem şaşırmıştım, hem sevinmiştim. Çünkü bu kadar ideolojik bir iktidar Ziya Selçuk gibi eğitim uzmanlığıyla öne çıkan bir ismi Milli Eğitim Bakanı yapmıştı!
Selçuk’un yıllardan beri savunduğu “bilgi kuramı” ve “belirsizlik mantığı”, Ak Parti’nin keskin şekilde belirli “ak – kara” mantığıyla bağdaşır mıydı?
CB sisteminin “tek kişilik hükümet” mekanizmasında Selçuk inisiyatif gösterebilir miydi?
Yine de çoğumuz ümitlenmiştik: Acaba Cumhurbaşkanı, başarısızlığını defalarca ifade ettiği eğitim alanında, Ziya Selçuk’la bir açılım mı yapmak istiyordu?
Açılım falan olmadı. Selçuk’un gelmesi sürprizdi ama istifası sürpriz değil.
SİSTEM SORUNU
Selçuk’un istifası üzerine yapılan yorumlarda sistemdeki “iki başlılık” ön plana çıktı. CB sisteminde bir dış halka vardır, bakanlıklardır bunlar. Bir de iç halka vardır, Beştepe’deki kurullar… Selçuk, Beştepe’deki Eğitim ve Öğretim Politikaları Kurulu’nu aşarak doğru bildiği politikaları uygulayabilir miydi?
Uygulayamadı. Hatta Kurul üyeleri Ziya Selçuk’a yüklenen tweetler atmaktan sakınmadılar.
ABD sisteminden farklı olarak bizdeki sistem, bakanlıklarla Başkan arasında “kurullar” denilen böyle bir birinci halka yaratmıştır. Hiçbir siyasi yetkisi olmayan Bakanlar… Mehmet Uçum’un deyişiyle “başkanlık hükümetlerinde bakanların profili son derece düşüktür.” (Hürriyet, 25 Ocak 2017)
Bizde böyle. Bakanların “Cumhurbaşkanımızın talimatıyla” söylemi, sistemin en veciz tanımıdır…
BELİRSİZLİK MANTIĞI…
Ziya Selçuk, 6 yıl önce ‘Eğrisi Doğrusu’ adlı programda şöyle demişti:
“Eğitim mutabakat işidir, ortak payda işidir... Eğitimle ilgili bir yasa söz konusu ise bu herhangi bir partinin ödevi değildir, bir ülke ödevidir. Böyle mutabakat olursa eğitim bir fırsat penceresi oluyor, yoksa bir tehdit penceresi oluyor.” (CNN Türk, 12 Aralık 2014)
İktidar eğitimde “ortak payda” arayışında mı?!
Selçuk aynı programda, şu hayati sorunumuzu da vurgulamıştı:
“Bizde hemen her şey siyah beyaz, var yok, hep hiç, ya sev ya terk et, ya benimsin ya kara toprağın gibi bir patolojik ikilem içinde gidiyor ve arada grilerimiz yok; ‘başka ne olabilir’ gibi…
Biz tek tip değil, tek tipçi yetiştiriyoruz. Herkes kendi tipinin tekliğini savunuyor. Kendi değerleri üzerinden tekçilik yapıyor. Halbuki çocuklarımıza çok farklı seçenekleri düşündürmek zorundayız!”
(https://www.youtube.com/watch?v=8y6jaVhzGZU)
Özellikle şunun altını çizmek isterim: “Çok farklı seçenekleri düşündürmek!”
Diyorum ki, bize davanın ya da devrimin askerleri değil, hür düşünceli, araştırmacı, yaratıcı nesiller lazım.
‘BİLGİ KURAMI’
Ziya Selçuk bakan olduktan sonraki tek telefon konuşmamızda, sık sık söylediği “bilgi kuramı”nı sormuştum, şunu söylemişti:
“Geleneksel öğretimde asıl olan ‘ne biliyoruz?’ sorusudur. Bilgi kuramında ise ‘nasıl biliyoruz?’ sorusu esastır… Fikirlerimizin kanıtını göstermemizi sağlayacak yöntemleri bize öğretir. Böylece kuramla kanıt, muhakemeyle hakikat arasındaki ilişkileri öğrencilerin sorgulaması sağlanır.” (Karar, 20 Mayıs 2019)
Evet, 13. asırda İbni Rüşd’ün kitaplarını meydanlarda yaktığımız, hadi daha yakınlara gelelim, 16. asırda Takiyüddin rasathanesini top atışlarıyla yıktığımız günden beri temel zihniyet sorunumuz!
Selçuk’un zihniyet değişimi amaçlı müfredat değiştirme girişimleri başarısız oldu.
İlk dönemlerdeki enerjisini kaybeden iki sene sonraki seçimlere odaklanan bugünkü iktidar uzun vadeli reform yapamaz, yapmıyor zaten.
BÜTÇE SIKINTISI
Selçuk, Kübra Par’a yüz yüze eğitimin 6 Eylül’de başlayacağını açıkladı. (Haber Türk, 21 Temmuz)
Fakat bütçede para yoktu! Muhtemelen Selçuk bu açıklamayla eğitime kaynak aktarılmasını sağlamak istedi. Türkiye pandemi döneminde en çok okul kapatan ülkelerden biriydi, daha fazlası kabul edilemezdi.
Bugünkü sistemde, YSK tercih süresinin uzatılmasını bile Cumhurbaşkanı açıklıyor.
Medyadaki haberlere göre, Selçuk’un 6 Eylül açıklaması da sorun yaratmış.
Yeni Bakan Prof. Dr. Mahmut Özer de kararlı, “Eylülde yüz yüze eğitim başlayacak” diyor. İnşallah diyelim, başarılar dileyelim. Bakalım bütçe sorunu nasıl çözülecek.
Ziya Selçuk bakanlıkta yaşadığı tecrübeleri mutlaka yazmalı, gelecek nesillere aktarmalı.
Salı günü YÖK Başkanı Prof. Yekta Saraç’ın görevden ayrılmasını yazacağım.
10/08/2021 00:01
YÖK’te Yekta Saraç dönemi
131
YÖK Başkanı Prof. Dr. Yekta Saraç, 8 yıllık süresini tamamlamadan YÖK başkanlığından ayrıldı, Marmara Üniversitesi Rektörü Prof. Dr. Erol Özvar Cumhurbaşkanı tarafından YÖK üyesi olarak “seçildi”, aynı günlü kararla da YÖK başkanı olarak “seçildi.”
Buradaki ‘seçildi’ sözü YÖK kanununda yer alan bir ifadedir. Özellikle 3 no.lu Cumhurbaşkanlığı Kararnemesi’nin Cumhurbaşkanına verdiği çok geniş yetkilere göre, yapılan işlem hukuken “atama”dır.
Bu vesileyle Yekta Saraç’ın son derece önemli olan veda mesajını tahlil etmek ve ülkemizin bitmez tükenmez üniversite sorunlarına dikkat çekmek istiyorum.
‘HALILARIN ALTI TEMİZ’
Sayın Yekta Saraç, görevinin sona ermesi dolasıyla “kamuoyuna” yaptığı açıklamada çok dikkat çekici mesajlar verdi.
“YÖK’ü, halılarının altı tertemiz olarak bırakıyoruz. Hamdolsun, görevimizi alnımızın akıyla başımız dik olarak tamamladık…”
Merhum Erdoğan Teziç’in YÖK Başkanlığı döneminden itibaren YÖK üyeliği, sonra da 7 yıl YÖK başkanlığı yapan Saraç’ın açıklaması tarihe düşülmüş bir nottur.
Neyi kastettiğini Saraç’ın açıklamasında beş defa “ahlak” vurgusu yapmasından anlayabiliriz: “Çalışkan, donanımlı ve ahlaklı bir ekip… ahlaki prensiplerden taviz vermemek… ahlaki ve kültürel değerler… ahlaki temeller… liyakat ve ahlaki duruş…”
Prof. Saraç’ın şu sözleri, anlatmak istediği tabloyu tamamlıyor:
“Kibirden uzak durduk, tevazuyla hareket ettik, şatafata gözümüz hiç ilişmedi. Kamu yararına her zaman öncelik verdik… Eğilip bükülmeden, gücümüz nispetinde ‘Emrolunduğun gibi dosdoğru ol’ ilkesini unutmadan her türlü icraatta doğru olanı aradık.”
Bu ifadeyle Kuran-ı Kerim’in “dosdoğru ol” şeklindeki ahlaki ilkesine referans yapan Saraç, YÖK Başkanlığı görevinde “aklın ışığı altında, bilimsel zeminde hareket etmeye özen gösterdiğini” belirtiyor.
Ve bu sayededir ki, YÖK’ten gelen kanun tekliflerinin “bütün siyasi partiler tarafından desteklendiğini” hatırlatıyor Saraç.
OHAL VE KHK’LAR
Prof. Saraç’ın sıradan bir veda yerine iyi yönetim kavramının bu ilkelerini hatırlatması elbette çok şey anlatıyor. Bu ilkeleri gerçekten hayata geçirebildi mi?
Yetkisi ve gücü dahilinde evet… Zaten kendisi de “gücümüz nispetinde” diyor.
Şehir Üniversitesi’nin kapatılması bütün üniversite tarihimizde bir kara lekedir. Fakat siyasi bir tasarruftu.
OHAL döneminin yargısız tasfiyeleri… İndekse giren tek bilimsel yayını olmayan profesörlerin yahut YÖK Kanunu’ndaki üç yıl şartına uymadan bir yıllık, hatta 6 aylık profesörlerin rektör atanması…
Türkiye’nin yüz akı üniversitelerinden biri olan Boğaziçi’ne ‘partili’ Melih Bulu’nun atanması…
Ama bunlar KHK düzenlemeleriyle yapılan kanun değişikliklerinin sonucuydu.
Hatasız kul olmaz, Yekta Saraç’ın da elbette hataları olmuştur. Fakat doğru ilkeleri ifade ettiği gibi olabildiğince uygulamaya çalıştı. Son örneği, Melih Bulu’nun görevden alınmasını sağlamış olmasıdır.
BİLİM VE KALKINMA
Saraç’ın açıklamasında, uzun bir liste halinde YÖK’te yaptığı icraatın bir dökümü var. Tarihimizde ilik defa “Araştırma üniversiteleri” ve “tematik üniversiteler” gibi kurumlaşmaların meydana getirilmesi, “YÖK 100/2000 doktora” projesi, öğrencisizlikten birer birer kapanan temel bilimlerden fizik, kimya ve matematik fakültelerinin burslarla desteklenmesi, başta hukuk ve tıp olmak üzere belirli fakülteler için asgari puan şartı konularak bu dallarda öğrenci kalitesinin yükseltilmesi, geleceğin meslekleri projesi gibi… Bunları tebrik etmek gerekir.
Tabii ki sorunların hepsi çözüm yoluna girmiş değil.
Türkiye’nin asırları kapsayan bir bilim ve üniversite sorunu var. Her devirde siyasetin üniversiteye müdahalesi akademik değerlere ve gelişmeye zarar verdi, bugün de zarar vermektedir.
İdeoloji, felsefesizlik ve nepotizm gibi bilim-karşıtı köklü kültürel hastalıklarımız da var.
Türkiye Bilimler Akademİsi’nin “Türkiye Bilim Raporu 2020” adlı araştırmasını önemle tavsiye ederim. (www.tuba.gov.tr)
Rapora göre, 1980’lerde Türkiye ile Güney Kore, “1 Milyon kişiye düşen bilimsel yayın” sayısında benzer seviyelerdeydi. Bugün G. Kore bizim üç katımızdan fazla bilimsel yayın yapıyor!
Güney Kore’nin milli geliri bugün bizim dört katımız!
Bilimsiz kalkınma olamayacağını bir anlasak artık.
Bu konuyu yine yazacağım.
1/08/2021 00:02
Türkiye’nin bilim sorunu
131
İndekslere giren bilimsel yayın sayısında hayli gerilerde olan İran 2011 yılında Türkiye’nin önüne geçti; bunu hiç akıldan çıkarmamak gerekir.
Dünkü yazımda Türkiye Bilimler Akademisi’nin “Türkiye Bilim Raporu”ndan bahsetmiştim. Prof. Ufuk Akçit ve Dr. Elif Özcan-Tok’un bu 100 sayfalık raporunda, 1985’ten itibaren bilimsel yayınlarımızda “olumlu bir artış” gösteren Türkiye’de 2006 yılının “kırılma yılı” olduğunu belirtiyorlar:
“2006 yılında sert bir kırılma olmuş ve yavaşlama başlamıştır. Bilimsel yayınları kaliteye göre düzelttiğimizde de aynı resim göze çarpmaktadır… 2006-2015 döneminde yayın sayılarındaki artış eğimi, 1985-2005 döneminin yarısı kadardır…” (sf. 24, 74)
Eğer bu kırılma olmadan aynı performansla devam edebilseydik, bugün bilimsel yayınlarımız yüzde 30 daha fazla olacaktı…
ZİHNİMİZDEKİ ENGELLER
Nüfusa göre Türkiye’de üniversite sayısı 200’ü geçti! Fakat muhteşem adalet sarayları yapıp adalet sıralamasında dünyada 104. sıraya inmekle, her ilde üniversite açıp bilimsel yayınlarda İran’ın gerisinde kalmak arasında çok da fark yoktur. Birincisinde ahlaki ve hukuki yüksek değer olarak “adalet” şuuru, ikincisinde “bilim zihniyeti” ihtişamlı binalardan çok daha gerekli ve önemlidir.
Üniversite meselesi deyince bizde birinci sorun “bilim zihniyeti” eksikliğidir. Her devirde muktedir iktidarlar üniversiteleri ideolojik arka bahçe haline getirdi ya da getirmeye çalıştı. Bu yönde tasfiyeler yaptı.
O yüzden hiçbir dönemde Japonya’nın, Güney Kore’nin ve Mao sonrası Çin’in bilimsel performansını gösteremedik.
Niye mi böyle? Merhum Şerif Mardin Hocamızın cevabı şöyle:
“Bunun temelinde düşüncemizde saklı olan felsefi engeller çok yer tutar. İç içe olan bu engellerin karşısında en önemlisi kendi düşüncesini devamlı olarak sınamanın eksikliği, kritik (eleştirel) düşünce fakirliğimizdir. Bir diğer eksikliğimiz ise eğitimimizde Batı’dan gelen düşünceyi bir bütün olarak kabul edip -onun da zaafları propaganda vesilesi yapılmadan- daha derinlere giden özellikleri üzerinde durmamak, kısaca Batı’yı sathî bir şekilde okumaktır.” (Türkiye İslam ve Sekülarizm, İletişim yay, s. 242.)
FELSEFESİZLİK SORUNU
Mardin’in ‘düşüncemizdeki felsefi engeller’ dediği soruna Prof. Ahmet Güner Sayar, “felsefesizlik” diyor! Bu yüzdendir ki, Batı’nın güçlenip sömürge imparatorlukları kurması ve bizi mağlubiyetten mağlubiyetlere düşürmesinin altındaki “bilim devrimi”ni çok geç gördük.
Gördüğümüzde de ilk sarıldığımız esas olmadı.
Zihniyet tarihçiliğimizde merhum Sabri Ülgener’den sonra ikinci büyük isim olan Ahmet Güner Sayar, “bizde aklî ilimlerin önüne set çeken bir felsefesizlik vardı
”diyerek çarpıcı bir örnek veriyor:
“Rusya’da, 1800–1875 yılları arasında yayınlanan iktisada dair kitap, makale, risale sayısı 4500, buna mukabil, Türkiye’de İbrahim Müteferrika’dan 1875’e değin iktisat, siyaset bilimi kitaplarının sayısı 23 idi.”
Prof. Sayar’ın “Osmanlı’dan 21. Yüzyıla” adlı eserini tavsiye ederim. (Ötüken Yay.)
21. yüzyıldayız; hâlâ faiz-enflasyon ilişkisini tartışıyoruz! İktisat biliminin temel bulgularına gözlerimizi kapatarak ekonomimizin makro dengelerini bozuyoruz!
NASIL BİR ÜNİVERSİTE?
Carl Sagan’ın dediği gibi “bilim bir bilgiler seti değildir, düşünce biçimidir.” Medreseden gelen ezbercilikle, sınıf geçmek için modern bilimin verilerini ezberlemenin bilimsel düşünceyle ilgisi yoktur.
Bilimsel düşünce yerleşik kanaatleri sorgulayarak olguların somut sebep sonuç ilişkilerini (nedenselliği) araştırmak, bulguları sürekli sınamak ve sistematik formüllerle ifade edebilmek çabasıdır.
Bunun için üniversitelerde mutlaka akademik özgürlük olmalıdır.
Onun içindir ki siyaset elini üniversiteden çekmelidir. Yüz yıldır geciktik bu konuda!
Siyaset Türkiye’nin geleceğini düşünüyorsa yapacağı bellidir: Dünyadaki başarılı iyi bilen, bilimsel indekslerde yüksek atıflara sahip, hayatını bilime adamış akademisyenlerin hazırlayacağı bir üniversite modelini yasalaştırmak…
Hem idari hem mali bakımdan özerk, hesap verir, rekabetçi, akademik kalite denetimi yapan, projelerle kaynak yaratan girişimci üniversite…
Türkiye’ye bu lazım; “bizden üniversite” değil.
1997’de ilk baskısı çıkan “Bilim ve Yanılgı” adlı kitabımdan beri bunu savunuyorum.
13/08/2021 00:01
Ekonomide ve siyasette dönüşüm ihtiyacı
131
Ekonomimizin bugünkü duruma düşmesinin sebeplerinden biri bağımsız Merkez Bankası’nın KHK’larla yapısı değiştirilerek “laf dinler” hale getirilmesidir.
Ama dün Merkez Bankası “laf dinlemedi”, faizde Cumhurbaşkanının istediği indirimi yapamadı…
Çünkü makro dengeler son 6-7 yılda öylesine bozuldu ki, ekonomi artık siyaseti taşıyamayacak durumda.
‘FAİZ SEBEP’ Mİ?
TCMB Başkanı Prof. Şahap Kavcıoğlu eski AK Parti milletvekilidir. Yeni Şafak’ta lideri Erdoğan’ın “faiz sebep, enflasyon sonuçtur, faiz inmelidir” söylemini savunan yazılar yazmıştı… Karar TV’de iktisatçı Güldem Atabey anlattı: İktisatçılar toplantısında Başkan Kavcıoğlu’na bu yazıları sormuştu, Kavcıoğlu da “geçmişi unutalım, şimdiye ve geleceğe bakalım” diye cevap vermişti.
Görüyor musunuz, ideolojik ya da siyasi söylem ne kadar kolay! Alkış da alıyor… Ama yönetim sorumluluğunu yüklenince bilimsel gerçekleri uzun süre ihlal etmek mümkün olmuyor. Kavcıoğlu o sözleri bıraktı, “sıkı para” diyor artık, yani enflasyonun üstünde faiz!
Fakat Cumhurbaşkanı Erdoğan 2014’ten beri “faiz sebeptir…” diyor. Hatta bu yanlışa direnen Merkez Bankası başkanlarını ağır sözlerle suçlamıştı.
Ama netice ne? Cumhurbaşkanı yirmi ayda dört TCMB başkanı değiştirdi fakat işte en güvendiği yöneticiler bile faizi enflasyonun altına çekemiyorlar. Çünkü faizin enflasyonun üstünde olması, tabiat kanunu gibi, bilimsel bir gerçek…
NİYE BÖYLE?
İşte Merkez Bankası, dünkü açıklamasında, Sayın Erdoğan’ın sözlerinin tam aksine, Ağustos’ta enflasyonun inmeyeceğini ifade etti:
“Enflasyon Raporu tahmin patikasında belirgin düşüş sağlanana kadar para politikasındaki mevcut sıkı duruş kararlılıkla sürdürülecektir.”
Nitekim 9 Ağustos’ta iktisatçı Prof. Selva Demiralp enflasyonun yüksek olduğunu, faizin indirilemeyeceğini, emirle indirilirse enflasyonun daha da artacağını yazdı. (BBC Türkçe)
Deutsche Bank 10 Ağustos açıklamasında, Türkiye’de faizin Kasım’dan önce indirilemeyeceğini belirtti.
Halbuki Cumhurbaşkanı Erdoğan 4 Ağustos akşamı TV’de enflasyonun da faizin de düşeceğini söylemişti!
Devlet idaresinde “kurumsal yönetim” ilkesi geçerli olsaydı, Cumhurbaşkanı’nın bu açıklamayı yapmaması, eğer yapacaksa bilime sadık iktisatçılarla ve Merkez Bankası’yla görüştükten sonra konuşması gerekirdi.
Fakat “tek kişilik hükümet” sisteminde kurumsal değil, kişisel ve partisel kararlar esastır. Parlamanter sistemdeki gibi ‘hayır’ diyecek bakanlar da yok, çünkü bakanlar kurulu yok bu sistemde.
KUTUPLAŞMA FAKTÖRÜ
İktidar yanlış iktisat politikasının döviz, faiz ve makro dengeler üzerindeki olumsuz etkilerini gidermek için ekonomide imar affı, paralı askerlik, 128 milyar doları piyasaya sürmek gibi yollara başvurdu olmadı tabii…
128 milyar doları piyasaya sürmek için Bakan Berat Albayrak’ın Maliye’ye Merkez Bankası’yla protokol imzalattırdığı 26 Kasım 2018 günü dolar 5.29 liraydı!
Zaman içinde 128 milyar dolar heba oldu, dolar da bugün 8 liralı rakamlarda!
Yanlış politikaların faturası!
HAMASETTEN RASYONELLİĞE
İktidar durumu örtmek ve oy tabanını konsolide etmek için ‘ideolojik’ yollara da fazlasıyla başvurdu: Hamaset ve kutuplaşma!
Beka meselesi dedi! Millet İttifakı’na zillet dedi, terörist işbirlikçisi dedi.
Fakat Meral Akşener liderliğinde İYİ Parti’nin ülkemizde güçlü olan milliyetçilik duyguları için yeni bir yol açtı: Öfke ve husumet dilini reddeden, kutuplaşma yerine kapsayıcılığı öne çıkaran şehirli ve demokrat bir milliyetçilik… Son araştırmalarda yüzde 16 civarına çıkmış gözüküyor.
Akşener’e saldırılar ve “Devlet”in bu saldırıları kınamak yerine “daha neler olacak, bunlar iyi günler” diye konuşması bu yükselişi engelleyemiyor.
Kılıçdaroğlu liderliğinde CHP’nin klasik dar taban ve katı ideoloji yerine geniş kitlelere açılma siyaseti izlemesi ve özellikle din-laiklik gerilimi şeklindeki fay hattında siyaset yapmaktan uzak durarak açılım yapması da iktidarın fay hatlarında siyaset yaparak oylarını konsolide etmek çabasının etkisini azaltıyor.
Bu konuya ayrıca yazacağım.
Özetle, Türkiye’nin ekonomide rasyonel ve kurumsal politikalara, siyasette ise hamaset ve kutuplaşma yerine kapsayıcı ve müzakereci politikalara dönmesi, milletçe de hukukun üstünlüğünü savunmamız şart artık.
On yılda 12 bin dolardan 8 bin dolara düşmemiz yetmedi mi?
Bu dönüşümü başaramazsak sıkıntılarımız daha da büyür!
15/08/2021 00:23
Fay hatlarında siyaset kavgası
162
Kimlikler ve değerler üzerinden kutuplaşarak, karşımızdakini hain, alçak, mürteci, dinsiz diye suçlayarak siyaset yapmak!
İster istemez çok öfkeli bir siyasettir. Demagojiye, hamasete, ötekileştirmeye çok müsaittir.
CB sistemi bu kavga ve kutuplaşma hastalığımızı büsbütün körükledi.
Her devirde kutuplaşma ve kavga siyasetimize hakim oldu.
Netice, Güney Kore elli yılda gelişmiş ülkeler düzeyine çıktı, biz hala “orta gelir” tuzağının içindeyiz!
Birbirimizle kavga ederken, aslında neye hizmet etmişiz?!
TEMEL SORUN
Raymond Aron, Fransa örneğinde, “devrim geçiren” ve “sanayileşmede gecikmiş” ülkelerde laik ideolojilerin de din gibi algılandığını, özgür birey fikrinde uzlaşılamadığını, bu yüzden kutuplaşmanın çok uzun sürdüğünü anlatır. (The Dawn of Universal Hstory, s. 163 vd.)
Bizde de böyle.
Mesele devrimci, karşı devrimci olmak değil, bu şablonları aşıp geleceğe bakabilmektir.
Türkiye aynı zamanda sanayileşmede gecikmiş bir ülkedir. Bu yüzden, “sürüden ayrılanı kurt kapar” diye ‘özgür birey’i korkutan kapalı toplum yapılarını tam aşabilmiş değiliz.
Kültürel fay hatlarımız aynı sebepten hala çok kırılgan!
Türkiye’de en gergin fay hatlarından biri din-laiklik gerilimidir; CHP ve karşıtları halinde siyasete yansımıştır.
Bu konularda Şerif Mardin, Turan Güneş, Kemal Karpat gibi düşünürlerimizi okumanızı tavsiye ederim.
CHP VE KILIÇDAROĞLU
Merhum Kemal Karpat, “Kimlik ve İdeoloji” adlı kitabında CHP ve karşıtları şeklinde oluşan kültürel fay hattını anlatır. Karpat Hoca’nın önerisi, sağın artık “tek parti ve CHP aleyhtarı sendromundan vaz geçmesi”dir.
Gerçekten CHP karşıtlığına odaklanmak, merkez sağın ufkunu daraltmış, entelektüel gelişmeyi ve siyasi vizyonu kısıtlamıştır.
Karpat Hoca’nın CHP çizgisine de önerisi şöyle:
“CHP’nin köklü bir değişim geçirerek merkezî, demokratik bir parti haline gelmesi gerekir ki bu da ancak Milli Mücadele’nin ve Cumhuriyet’in kuruluş amaçlarını, bu arada kültür, din ve tarih anlayışını gerçekçi bir yoruma tabi tutmakla mümkün olabilir…” (sf. 328)
Bugün CHP’de Karpat’ın beklediği açılımı yapan, CHP’yi fay hatlarından çıkarıp geniş kitlelere açmak isteyen, Kemal Kılıçdaroğlu’dur.
Fakat iktidar, ‘bunlar camilerimizi ahır yaptı’ gibi söylemlerle CHP’yi eski fay hattında göstermek istiyor.
İYİ PARTİ VE AKŞENER
Türkiye’de şehirleşme, kentleşme, piyasa ekonomisi, eğitim ve dışa açılma geliştikçe insanların düşüncesinde eski fay hatlarında kavga etmek yerine, daha refahlı, gelişmiş bir hukuk devleti olma fikri ağır basmaktadır..
Bu gelişimin sosyolojik motoru şehirlerdir.
Böyle bir sosyolojik potansiyelin milliyetçilik anlayışı tabii ki ötekileştirici değil kapsayıcı, haşin değil sıcak ruhlu, özgürlükçü ve evrensel hukuku üstün tutan bir milliyetçilik olabilirdi. Bu sosyoloji milliyetçilik açısından liderini Meral Akşener’de, partisini İYİ Parti’de buldu.
Şu sözler, milliyetçi düşüncenin büyük hocalarından merhum Erol Güngör’e aittir:
“Fikir hürriyeti konusunda hiçbir sınırlamaya taraftan değilim... Fikir daima serbestlik, esneklik ve açıklık ister! Partizanlığın olduğu yerde fikir olmaz… Düşünce daima gelişmeye açık tutulmalıdır…” (Sosyal Meseleler ve Aydınlar, s. 477-478)
Bugünkü bilgi çağında milliyetçiler fikir hürriyetini bu çağın seviyesinde savunmalıdır.
NEYİN KAVGASI?
Elbette demokraside parti mücadeleleri olur. Sorun; artık tarih halinde algılanması gereken fay hatlarını günümüzde siyaset konusu yapmaktır.
Millet İttifakı, bütün bileşenleriyle, dünün fay hatlarındaki kavgaları sürdürme yerine Türkiye’nin bugünkü sorunlarına odaklanıyor.
Cumhur İttifakı’nda ise Ak Parti, 2011 yılına kadar Avrupa Birliği kıstasları yönünde politika izledi, Türkiye’yi geliştirdi. Fakat 2011’den ve özellikle de ekonomide inişe geçtikten sonra fay hatlarında kimlik ve değerler gerilimi ile taban tutmaya çalışıyor.
AK Parti’nin de MHP’nin de karşıtlarını “hain” diye suçlaması, yüz yıllık tarihimizi dolduran yanlışın devamıdır.
Hepimizin düşünmesi gereken hayati soru şudur: Fay hatlarında geçmişin kavgaları üzerinden ideolojik siyaset yapmanın ülkeye faydası nedir?
Bu kavgalar yerine, kuvvetler ayrılığına dayalı özgürlükçü bir demokraside toplumsal enerjimizin ekonomiye, eğitime, bilime, sanata yönelmesi Türkiye için daha iyi olmaz mı?
Gelişmiş ülkelerde gelir 40 bin doları geçti, bizde hamasi nutuklar arasında 8 bin dolara düştü!
Neyin kavgasını yapıyoruz?
17/08/2021 00:20
Taliban rejiminde Afganistan
123
Amerika, Afganistan’da ‘işini’ tamamladığı için değil, mağlup olduğu için çekiliyor.
Kızıl Ordu’dan otuz yıl sonra Amerikan ordusu da Afganistan’da mağlup oldu!
İkisi de o topraklarda uygun gördükleri rejimi kuramadı.
Kabileler arazisi… Kendi içinde çok sert, kendi dışına karşı düşman bir Selefi din anlayışı…
Sovyet işgalinden itibaren kırk yıl süren iç savaşta harap olmuş bir ülke…
Orada devlet inşa etmek kolay mı?
Dikkat edelim, sorunları bize sıçramasın!
TALİBAN NASIL OLUŞTU?
1978 yılında Afganistan’da peş peşe yapılan solcu askeri darbelerle kurulan Komünist Babrak Karmal rejiminin çağrısıyla Aralık 1979’da Sovyet işgali başladı.
Kızıl Ordu’ya karşı cihat ruhuyla savaşan mücahit örgütlerini Amerika silah ve para ile destekledi, Suud da Selefi doktriniyle besledi.
Militan Siyasal İslam akımlarını ateşleyen iki faktör: 1979’da başlayan Afgan cihadı ve yine 1979’da başlayan İran İslam Devrimi.
Rusya mağlubiyetle ve rejiminin çökmesiyle 1988’de resmen Afganistan’dan çekildi. Mücahitler, iktidar uğruna, birbirleriyle kanlı bir savaşa tutuştular.
Taliban (talebeler) hareketinin kaynağı Pakistan’daki Afgan-Peştun göçmenlerin medreseleridir. 1971’de 900 olan Pakistan’daki medrese sayısı 1988’de 8 binin üzerine çıkmıştı. Ayrıca Afgan sınırına yakın yörelerde kayıt dışı 25 bin medrese vardı!
Mücahitler birbirini yerken 1997’den itibaren Taliban yükseldi; EL Kaide Taliban’la iç içedir.
11 Eylül 2001’de El Kaide’nin New York’ta İkiz Kulelere saldırarak 3 bin kişiyi öldürmesi üzerine, Amerika Afganistan’ı işgal etti, Yirmi yıl süreyle Taliban’la savaştı.
VİETNAM’DAN SONRA
Amerika işgal ettiği ülkede “Afganistan Cumhuriyeti” adıyla bir devlet ve bir ordu kurdu.
Fakat Taliban’ın “Afganistan İslam Emîrliği” dediği rejim, ele geçirdiği yerlerde devletin okullarını, hastanelelerini, mahkemelerini kapattı, kendi kurumlarını açtı.
Kadınları kamu görevlerinden çıkardı, burka giymelerini zorunlu kıldı..
Şubat 2020’da Doha Anlaşması’yla, Afgan devleti ve Taliban ateşkeste anlaştılar… Bu Amerika’nın çekilme işaretiydi.
Biden’ın ‘çekiliyoruz’ açıklamasını takiben Taliban bütün şehirleri ele geçirdi, iki gün önce de Kabil’i aldı. Cumhurbaşkanı Gani ülkesinden kaçtı…
Vietnam’dan sonra Amerika’nın ikinci büyük bozgunu!.. ABD Dışişleri Bakanı Blinken çok iyi anlatıyor:
“20 yıl yatırım yapıp 300 bin kişilik bir güç olarak kurduğumuz, donattığımız, Hava Kuvvetleri desteği verdiğimiz Afgan ordusu, ülkeyi koruma kabiliyetinin olmadığını gösterdi… Ve bu beklediğimizden çok daha hızlı oldu.”
Kağıt üzerinde 300 bin olan Afgan ordusu maaşlı bir güruhtu, subaylar soyguncuydu. Yenildiler tabii…
TALİBAN’LA OLUR MU?
Taliban istiyor ki dünya kendilerini devlet olarak tanısın, kabul etsin. Sözcüleri Süheyl Şahin, BBC’ye “Kadınlar başörtüsü takacak ama burka şart değil, kadınlar tek başlarına evden çıkabilirler” diyor.
Taliban zihniyetinde bunlar ılımlılık işareti!
Herkesin Afganistan’da kalmasını istiyorlar, çünkü, devleti yönetmek için diplomalılara ihtiyaç var. Taliban sözcülerinden Zabihullah Mücahit’in sözlerini hatırlayın:
“Türkiye Kabil havaalanına asker göndermesin. Bize münehdis, ekonomist, tüccar ve insani yardım göndermesini istiyoruz.” (19 Temmuz)
Taliban zihniyetinin mühendis, ekonomist, tüccar yetiştirmesi mümkün mü? Bu nitelikteki insanlar oraya gider mi?
TÜRKİYE’NİN EKSENİ
Taliban kafasıyla Afganistan coğrafyasında bile bir devlet idare edilebilir mi?.. Yoksa Taliban adım adım çağın gerçeklerine açılmak zorunda kalır mı?
Uzun, son derece sıkıntılı bir süreç…
Kabileler arazisinde modern toplum ve modern devlet; hiç kolay değil.
Afganistan’dan kitlevi göçler devam edecek gözüküyor, Türkiye sınırlarını yasa dışı göçlere kapatmalıdır. Göçmen kabulünde Türkiye kapasitesini aşmıştır bile… Artık toplumsal gerilimler oluşuyor maalesef.
Dış politikada Taliban’la çatışmaktan da Taliban’a yakın görünmekten de sakınmak gerekir.
Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın Amerika ile iyi ilişkiler kurmak için önerdiği Kabil Havaalanını koruma ve işletme projesi bitti artık.
Dış politikadaki yalnızlığımızı gidermek için daha esaslı gerekçeler geliştirmeliyiz. Türkiye’nin klasik diplomasi eksenine dönmesi, Batı ittifakını eskisi gibi önemsemesi demektir bu.
8/08/2021 00:03
Taliban ama hangi İslam
236
Taliban’ın kirli ve kanlı sicili insanları korkutuyor, Afganistan’dan kaçmaya çalışıyorlar, facialar da yaşanıyor.
Taliban, Afganistan’ın saygın din âlimlerinden Burhanettin Rabbani’yi intihar saldırısıyla katletmiş, binlerce Müslümanın kanına girmiş, dünyayı kadınlara zindan etmiş totaliter bir Selefi örgüttür.
Diyanet’in İslam Ansiklopedisi şöyle diyor:
“Liberal görüşleriyle tanınan, kadınların eğitimine ve çalışmasına izin veren Rabbani, 20 Eylül 2011’de kendisiyle görüşmeye gelen iki Taliban temsilcisinin canlı bomba eylemiyle hayatını kaybetti.”
Merhum Rabbani’nin Taliban tarafından katledilmesi, ‘hangi İslam?’ sorusunun somutlaştığı bir olaydır. Çok da uzağımızda değildir. İşte, eski Ayasofya başimamı Mehmet Boynukalın, “işgale karşı duran bir milli mücadele hareketi” diyerek Taliban’ı alkışladı….
Boynukalın’ın Milli Mücadele kavramını bilmemesi ve Taliban’a yakıştırması sürpriz değil! Taliban’ın katliamlarını da hatırlamayabilir. Ama hiç düşünmüş müdür, Taliban niye Rabbani’yi şehit etti?
Yoksa eski fetvalarda bir ‘cevaz’ mı bulmuştur?!
İSLAM, BİLİM, FELESFE
Eski fetva kitapları deyince din eğitimi sorunu karşımıza çıkar. Taliban’ı ortaya çıkaran da Peştun medreseleridir zaten.
Medresede en azından dört yüzyıldır felsefe ve hatta matematik bile dışlanmış, felsefe imana zararlı sayılmıştır. 13. yüzyıla kadar medeniyete öncülük eden Müslümanların geri kalma sebeplerinden biri akli ilimlerin ve felsefenin, hatta aklın bastırılmasıdır.
İlahiyatçı Prof. Ahmet Keleş hocamızın şu tespiti, zihinlerimize kazılmalıdır:
“Orta Çağ boyunca dünyanın en uzun ömürlü medeniyetinin kurucu ögesi ve dinamiği olan ‘İslam’ ne oldu da İslamî İlimler’e konu olduktan sonra bu ilimleri üreten aklın başına gelmedik kalmadı!” (Yetkin Düşünce dergisi, yıl 2, sayı 6, 2019, s. 113)
Müslümanlar hâlâ akıllarını başlarına almadılar, tarihten ders de almadılar…
Ne hazindir ki 2013 yılında YÖK, İlahiyat Fakültelerinde felsefe grubu derslerin kaldırılmasına, adlarının da “İslami İlimler Fakültesi”ne döndürülmesine karar verdi! Açıkça “akli ilimler”i dışlama tavrı... Bu konuda Prof. Durmuş Günay’ın “Üniversite Felsefesi” adlı değerli eserini önemle tavsiye ederim.
Tepkiler üzerine İlahiyat Fakülteleri’nde felsefe grubu dersler azaltılarak da olsa tekrar konuldu. Fakat ayrı “İslami İlimler Fakülteleri” kuruldu, buralarda felsefe grubu dersler büsbütün makaslandı.
GERÇEK İLAHİYAT
Ali Bardakoğlu hocamız “İslam’ı Doğu Anlıyor muyuz?” adlı kitabında “Günümüzde Din Eğitimi ve Öğretimi” sorununu anlatır. (s. 77-100)
Hem tarihte hem günümüzde “dinî ilimlerin sosyal bilimler başta olmak üzere, varlık ve insana ait diğer bilim dallarıyla bilgi alışverişinde bulunmamasının” bilim zihniyetinin gelişmesiine zarar verdiği gibi İslami ilimleri de “yalnızlaştırdığını” belirtir. İçe kapanma yani…
Din öğretimine tarikatlerin ve cemaatlerin el atmasının sorunlarına dikkat çeken Prof. Bardakoğlu, İlahiyat Fakültelerinin müfredatı konusunda şöyle yazıyor:
“Felsefe-mantık grubu ilimler, matematik, hukuk, iktisat, tarih, ilim ve medeniyet tarihi, pedagoji, psikoloji, sosyoloji, antropoloji gibi ilimler olmadan dinî ilimlerin yol alması ve maksadını ifade etmesi kolay değildir…” (s. 85)
Mustafa Çağrıcı Hocamız “Din ve Değişim” adlı eserinde İslam dünyasının bugünkü acılarının temelinde “medreseler veya medreseleşmiş okullar” olduğunu yazıyor; tabii bilim ve felsefeyi dört yüz yıldır reddetmiş medreseler. (s. 243)
Çağrıcı hocamızın isabetle belirttiği gibi, bunun bir örneği Taliban’dır. (Karar 17 Eylül 2019)
TÜRKİYE’NİN YOLU
Uzak Doğu elli yılda ayağa kalktı, 21. Yüzyılda Müslümanlar hâlâ açık ara gerilerde…
Müslümanlar tarihin verilerini din zannederek, tarihin sayfalarındaki dogmatik zihniyete dört elle sarılıyorlar. Bunun tam örneği Taliban karanlığıdır.
Güç elde edebilirler ama bilimde, eğitimde, kültürde başarılı olamadıkları apaçık ortada.
İslam adına Taliban’ı alkışlayanlar İslam’a kara çalıyorlar.
Türkiye devleti tabii ki Taliban devletiyle iyi diplomatik ilişkiler kurmalı ama Türkiye’nin Taliban’la hiçbir benzerliği olamaz. Türkiye için doğru yol bilim, özgürlük ve modern hukuktur.
Türkiye ancak bilim, özgürlük ve modern hukukta yukarılara çıkarak başarılı olabilir, o haliyle Müslümanlara iyi bir model oluşturabilir.
20/08/2021 00:21
Yeni soğuk harp: Demokrasi ve otokrasi
111
Taliban rejimini Çin ve Rusya’nın memnuniyetle karşılaması, önemle üzerinde durulması gereken bir konudur. Zira dünyadaki yeni kutuplaşma eğiliminin bir işaretidir.
İşte, Taliban kendisini “Avrasya” diye ifade edilen otoriter Çin-Rus dünyasında daha rahat hissetmekte, kolayca hüsnü kabul de görmektedir. Ülkemizde ‘Avrasyacı’ Doğu Perincek’in de Taliban’ı alkışlaması, aynı realitenin diğer bir göstergesidir.
Demokratik değerler dünyasında ise, Taliban’ı maddi bir realite olarak tanıyacak olsalar bile, demokrasiyi reddeden, kadınları ikinci sınıfa iten tavrı tabii ki eleştirilmektedir. Taliban’ın istibdadından korkanlar da demokratik ülkelerden yardım ve destek beliyorlar; Çin-Rus blokundan değil.
TALİBAN’A ÇİN-RUS DESTEĞİ
Taliban’ın Kâbil’e girişinin hemen ertesi gün Komünist Çin Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Hua Chunying, “Afganistan’da büyük değişiklikler yaşandı. Afgan halkının istek ve tercihlerine saygı gösteriyoruz” diye açıklama yaptı!
Taliban seçim mi kazanmıştı ki “Afgan halkının tercihi” idi?!
Dahası, Çin Dışişleri Bakanı Wang Yi, 28 Temmuz’da Çin’in kuzeyindeki Tianjin kentinde Taliban heyetini ağırlamıştı. Taliban Çin’in Afganistan’da yatırım yapmasını istiyor, Çin’in Taliban’dan isteği ise “terör örgütleriyle arasına net bir çizgi çizmesi”dir.
Elbette Taliban terör örgütleriyle arasına net bir çizgi çekmelidir. Çin’in asıl kastı ise başka… Göreceksiniz, ‘Ümmetçi’ Taliban Uygur Türklerini ağzına almayacaktır.
Rusya Dışişleri Bakanlığı ise, yine Taliban’ın Kabil’e girmesinin ertesi günü yaptığı açıklamada “Afganistan’ın genelindeki durum istikrara kavuşuyoruz” diyerek buna destek verdi. Rusya’nın Kabil Büyükelçiliğinin çalışmaya devam edeceğini de bildirerek resmen tanıma işareti verdi.
Hatta Rusya, “Türkiye’nin Afganistan’daki askeri birliğini tutması, Doha anlaşmasına aykırıdır” diyerek buna bile karşı çıktı. (17 Ağustos)
ÇİN MODELİ?
Kendi ülkesinde temel hak ve hürriyetleri bastıranlar Moskova ve Pekin’le rahat temas kuruyorlar. Ama demokratik ülkelerle temaslarında, en azından o ülkelerdeki özgür basının ve sivil kuruluşların soru ve eleştirilerine maruz kalıyorlar.
Öncelikle Çin’le temas kuran, her devletten önce Rusya’nın desteğini alan Taliban Pekin ve Moskova ile resmi temaslarında “özgürlük?” diye bir soruyla karşılaşmayacağı gibi, Rus ve Çin medyası tarafından da insan hakları diye eleştirilmeyecektir!
O medya organlarının kendisi özgür değil ki.
Rusya’nın gücü Sovyetlerden kalma askeri teknoloji ile muazzam gaz ve petrol kaynaklarından geliyor. Rusya’nın sivil teknolojisi ileri değildir..
Çin ise Mao devrindeki sefaletten hızla uzaklaşmıştır ve teknolojide de başarılı olmuştur. Bu, “kalkınmanın tek yolu demokrasi değilmiş” diye bir düşünceye yol açmaktadır.
Daron Acemoğlu ve James Robinson’un “Dar Koridor” adlı eserinde “kapalı rejim” olarak Çin ekonomisinin karşılaştığı sorunları ve büyümede nasıl hız kaybettiğini görebilirlesiniz.
Gerçekten dünyada demokrasi, 21 yüzyılda bile “dar koridor”dur. Son yirmi yıl otoriter-popülist yönetimlerin yaygınlaşması bunu göstermektedir. Demokrasinin gerektirdiği iyi eğitimli, açık fikirli, sağlam hukuk kurumları olan bir toplum haline gelmek kolay değil…
TÜRKİYE: BATI MI- AVRASYA MI?
Gelişmekte olan ya da orta gelir grubunda bulunan ülkelerde totaliter Çin kalkınması şu veya bu ölçüde etkili olabilmektedir.
Taliban örneğinde olduğu gibi otokrat ve totaliter idareler için Çin-Rus bloku cazip gelmektedir.
Sadece ekonomik modeller alanında değil, siyasi değerler sisteminde ve dış politikada ülkeler önünde kabaca iki tercih gözükmektedir: Otoriter “Avrasya” mı, demokratik “Batı” mı?
Diplomat Naci Koru, “önümüzdeki dönemde tercihler, ‘demokratik’ ve ‘otoriter’ değer sistemleri arasında olacak gibi görünüyor” diye yazıyor (www.nacikoru.com)
Emekli Büyükelçi Naci Koru, “önümüzdeki onyılların artık ‘demokrasilerin mutabakatı’ ile ‘otoriter yönetimlerin buyuruculuğu’ arasındaki rekabet zemininde şekilleneceğini” belirtiyor.
Türkiye belirsizlikten sakınmalıdır. Belirsizlik yalnız getirir. Türkiye’nin sabit ayağı Batılı demokrasiler dünyasında olmalıdır; jeopolitik de ekonomi de özgürlüklerimiz de bunu gerektiriyor.
Öbür ayağı milli çıkarlara göre bütün ülkelerle pragmatik ilişkiler geliştirmelidir tabii ki.
Tarihimizin de özeti budur zaten.
22/08/2021 00:21
Kutuplaşmanın ürünü şiddet
126
İYİ Parti İstanbul İl Başkanı Buğra Kavuncu’ya yapılan saldırı, iktidardan cesaret alan siyasi şiddet davranışlarının son örneğidir. Umarım sonuncusu olur.
Bu ülkede bu iktidar döneminde muhalif liderler ve siyasiler saldırıya uğradı. Gazeteciler dövülüp hastanelik edildi. İktidarı hoşnut etmeyen medya kuruluşlarına organize gruplar baskın yaptı…
Bunlara iktidardan caydırıcı bir siyasi tepki gelmedi. Buğra’ya saldıran kişinin tutuklanması, umarım nihayet kararlılık ihtiyacının ifadesidir.
Tarihimiz feci sonuçlar doğuran kutuplaşmalarla doludur. Ders almak, kitlelere nefret aşılamaktan sakınmak, saldırganlıkları cezasız bırakmamak gerekiyor.
KAYGI VERİCİ OLAYLAR
Kemal Kılıçdaroğlu, 22 Nisan 2019’da Çubuk’ta katıldığı şehit cenazesinde, nefret duygusuyla doldurulmuş kalabalıkların linç girişimine maruz kaldı. Cumhurbaşkanı “şiddeti asla tasvip edemeyiz” dedi. Fakat olayı kınayan bir ifade kullanmadı, Kılıçdaroğlu’na geçmiş olsun da demedi.
Meral Akşener, Erdoğan’ın memleketi Rize’de bu sene 20 Mayıs’ta çirkin bir provokasyona maruz kaldı. Eğer “yerli ve milli” değerlerden bahsedeceksek, ilk akla gelmesi gereken misafirperverlik olmalıydı, değil mi?
Ama Cumhurbaşkanı’nın sözlerini hatırlıyorsunuz:
“Gelin Hanım dua et ki, Rize'de çok ileriye gitmeden ders verdiler, bunlar iyi günler, daha neler olacak neler…”
Erdoğan sadece parti lideri olsaydı bile bu sözleri hiç uygun değildi. Sayın Erdoğan anayasal özgürlüklerin korunmasıyla yine anayasal olarak görevli Cumhurbaşkanıdır.
Cumhurbaşkanlığı resmi internet sitesinde Erdoğan’ın konuşmasının tam metni konuldu fakat bu sözler çıkarıldı!. Demek ki uygun sözler değildi.
İKTİDARIN TEPKİSİ?
Gelecek Partisi Genel Başkan Yardımcısı Selçuk Özdağ, 15 Ocak’ta Ankara'da evinin önünde organize bir grubun saldırısına maruz kaldı, hastaneye kaldırıldı.
İktidarın tepkisi ne oldu? Hiç…
Orhan Uğuroğlu dahil, Yeni Çağ gazetesi yazarları defalarca saldırıya uğradı, yaralandılar.
Gazeteci Levent Gültekin de yine TV yayınından çıktıktan sonra bir grubun saldırısına maruz kaldı.
Meral Akşener’e provokasyon Sivas’ta devam etti.
İktidarın tepkisi? Yine hiç…
Hürriyet gazetesine 2015 yılında 6 ve 8 Eylül günlerinde iki saldırı oldu. Polisler resmi zabıtta “onlar 200, biz 8 kişiydik, durduramadık” diye ifade verdiler.
İktidarın tepkisi ne oldu?
Saldırgan grubun başındaki AK Partiliyi bakan yardımcısı yaparak ödüllendirmek oldu!
Sürüp giden olaylar gösteriyor ki, iktidarın muhalefeti “hain” diye yaftalaması tabanını nefretle dolduruyor, tepkisizlik politikası da saldırganlara cesaret veriyor.
TÜRKİYE PARTİ DEVLETİ DEĞİL
Buna karşılık iktidar, ellerine sapan taşı almayan Boğaziçi Üniversitesi öğrencilerine “terörist” diyebildi. Polis gözaltılar yaptı. Yargı tutukladı, tahliye etti.
Yine “128 Milyar dolar nerede?” afişlerine “devlet”in davranışı… Vali ve savcılar seferber oldu. Bu afişler hakkında Cumhurbaşkanı’na hakaret diye gülünç soruşturmalar açıldı, gözaltılar yapıldı…
Ve “hudut namustur” afişleri…Aynı şekilde polis müdahale etti. Bu afişleri asanlar Terör Şubesi tarafından gözaltına alındı, sorgulandı, telefonlarına el konuldu.
Afişi asan gençlerden biri dün evinin önünde zorbaların saldırısına uğradı!
Gözaltılar, tutuklamalar, sorgular, sonra tahliyelerle gözdağı verme politikasıdır bunlar.
Türkiye “parti devleti” olmadığına göre, polis ve savcının iktidar partisinin politikasına göre değil, kanunlara, hukuk devleti ilkelerine göre davranması gerekir.
GÜÇ BOZAR…
Daha vahimi şu: İktidar Boğaziçi Üniversitesi öğrencilerine “terörist” demekle, Tüm muhalefeti terör işbirlikçisi ve hain diye yaftalamakla “terör” kavramını sulandrıyor! İktidarın dilinde “terör” kavramı ağırlığını kaybediyor.
Ondan sonra da “biz guguk devleti değiliz, hukuk devletiyiz” dediğinde inandırıcılığı olmuyor. İste WJP’nin 2020 hukuk devleti indeksinde Türkiye 107. sırada!
Türkiye’nin çıkış yolu, “vatandaşların eşitliği” ve “kuvvetler ayrılığı” ilkelerine dayanan modern demokratik hukuk devletidir.
İktidar ise “sizden-bizden” ayırımcılığıyla vatandaşların eşitliği ilkesini, CB sistemiyle de “kuvvetler ayrılığı” ilkesini bozuyor. Hukuk ve ekonomideki bütün bozulmaların temelinde bu var.
“Güç bozar, mutlak güç mutlaka bozar.” İmza Lord Acton, 5 Nisan 1887.
24/08/2021 00:10
Medrese mi ilahiyat mı?
269
Taliban Müslümanların yüz karasıdır ama Türkiye’de bile alkışlayanlar var. Özellikle Ayasofya camiinin eski baş imamı Prof. Mehmet Boynukalın’ın Taliban’ı övmesi son derece önemlidir.
Boynukalın fıkıh profesörüdür. Demek ki, eski fetva ve içtihatları tarihi olgular değil, ezeli ve ebedi dini hakikatler diye iman ederseniz Taliban’ı bile alkışlarsınız!
Taliban da İslam’ı öyle anladığı için icra ediyor zaten bu kanlı istibdadı...
Temeldeki sorun: Bizdeki İlahiyat ve yeni gelişmekte olan İslami İlimler Fakülteleri İslam’ı Taliban gibi mi, yoksa Mehmet Akif’in deyişiyle “asrın idrakine” hitap eden bir aydınlık olarak mı anlamalı?
FIKIH SORUNU
Fıkıh meselesi… Muhterem hocamız Ali Bardakoğlu da fıkıh profesörüdür.… Aynı zamanda İstanbul Hukuk Fakültesi mezunudur. “İslam’ın Işığında Müslümanlığımızla Yüzleşme” adlı eserinde, bu meseleyi şöyle ortaya koyuyor: “Fıkıh sorun mu üretir, çözüm mü?” (1. Baskı, s. 221-272).
Prof. Bardakoğlu “İslam’ı Doğru Olarak Anlıyor muyuz” adlı kitabında, fıkhın 12. Asra kadarki dönemde o zamanın bilgileriyle oluştuğunu anlatarak şöyle yazıyor:
“O dönemin şartlarıyla uyum içinde üretilmiş bilgiler… Bugün aynı bilgilerin İslam öğretimindeki bilgilerin ana malzemesini teşkil etmesi, farkında olunmadan, ‘zihinleri tarihe kilitlemek’ ve ‘verili bilgileri tarih ve toplum üstü yapmak’ şeklinde özetleyebileceğimiz birbiriyle irtibatlı iki ciddi soruna yol açabilmektedir…”
Prof. Bardakoğlu şöyle devam ediyor:
“Zaten o dönem ulemasının farklı davranması da düşünülemezdi. Şimdi bugünkü dünyaya siyaset, demokrasi, özgürlükler adına bu eski bilgiyi sunmak tıpkı insanlığı hür-köle, vatandaşlığı Müslüman-zimmi ayırımı içinde ele almak gibidir.” (s.84)
Bardakoğlu bu iskolastiği aşmak için tarih, sosyoloji, felsefe gibi derslerin İlahiyat programında yer almasını gerekli görmektedir.
AKLİ İLİMLERE DARBE
Şimdi, 13 Ağustos 2013 günü YÖK toplantısına gidelim. Aniden bir teklif gelir:
Madde 1: İlahiyat fakültelerinde ekteki müfredat uygulanacaktır.
Felsefe, sosyoloji, tarih ve hatta musiki dersleri bile kaldırılmış veya yok hükmüne indirilmiştir.
Madde iki: İlahiyat Fakültelerinin ismi İslami İlimler Fakülteleri olarak değiştirilmiştir…
Amaç belli; sadece tefsir, hadis, fıkıh gibi dini ilimler okutulacak, akli ilimler dışlanacak…
YÖK’te itiraz edenler azınlıkta kaldı, oy çokluğuyla kabul edildi.
Halbuki Müslümanların yüz akı büyük sosyolog İbn Haldun, 14. Yüzyılda ilim tahsiline “akıl ve matematik ilimleriyle başladım, sonra mantık ve akli ve nakli ilimleri öğrendim” diye yazmıştı. Felsefe ve hikmetin önemini vurgulamıştı. (Hatıralar, Dergah yay. s. 38-39)
GEREKÇE NİYE AÇIKLANMADI?
21. yüzyılda İlahiyat’larda felsefe derslerini kaldıran karara karşı mücadele eden iki hocamızı şükranla kaydetmek isterim: O sırada Diyanet İşleri Başkanı olan Prof. Mehmet Görmez ve o sırada YÖK üyesi olan bilim tarihçisi Prof. Durmuş Günay…
Akli ilimlerin dışlanmasına kamuoyundan ve bizzat İlahiyat fakültelerinin içinden büyük tepki gelmesi üzerine 19 Eylül 2013’te YÖK kararı kaldırılmış, felsefe dersleri tekrar konulmuştur.
Fakat ardından Bakanlar Kurulu kararlarıyla, son üç yıldır da CB Kararnameleriyle İslami İlimler Fakülteleri kuruldu, bazı İlahiyat’lar bu yönde dönüştürüldü.
Niye bu ikilik? Niye akli ilimler dışlanıyor?
Hâlâ pedagojik ve akademik bir gerekçe ortaya konulmadı.
Hadis uzmanı ilahiyatçı Prof. Hayri Kırbaşoğlu, “ilahiyat fakültelerinde felsefe grubu derslerini kaldırarak bu kurumları medreselere çevirme teşebbüsünde bulunulabilmiştir” diye yazıyor. Dine hizmet ettiklerini sananların elinde yüksek din öğretiminin kalite kaybını anlatıyor. (Toplum ve Bilim, 2021, sayı 151, s. 139-165)
ASRIN İDRAKİ
İlahiyatçı bilim tarihçisi Prof. Mehmet Bayraktar, “felsefeyi Türkiye’den kovmak istiyorlar” diye feryat ediyor. Müslümanların medeniyette gelişmek için felsefenin gerekli olduğunu anlatıyor. (Yetkin Düşünce, 2019, sayı 2, s. 241-254)
Çağımızda Müslümanların hali ortada!
Taliban’ı yetiştiren bağnaz Dobandi kökenli Peştun medreseleri insanlığa da İslam’a da kötülük yaptılar.
Büyük Âkif’in deyişiyle “asrın idrakine” seslenen bir İslam ancak asrın bilimlerini benimsemekle, özümsemekle mümkün olabilir,
25/08/2021 00:02
Din öğretiminde derin sorunlar
272
Hz. Ömer İslam’ın manevi mertebesinde üçüncü isim olduğu gibi büyük bir devlet adamı ve kanun koyucudur.
Kuran-ı Kerim Müslüman erkeklerin ehl-i kitap (Hıristiyan ve Yahudi) kadınlarla evlenmesine izin vermiş fakat Hz. Ömer bunu yasaklamıştı! Hz. Ömer’in gerekçesi şudur:
“Yahudi ve Hıristiyan hanımlarla evlenmeye Allah Teala o zamanlar müsaade etmişti. Çünkü Müslüman hanımlar azdı. Şimdi ise, sayılarına bereket, ötekilere ihtiyaç kalmamıştır, dolayısıyla da izin kalkmıştır.”
Peygamberimizden kabaca on yıl sonra, şartların değişmesine dayanan dünyevi bir gerekçe…
Bu konuda Prof. Mehmet Erdoğan’ın “İslam Hukukunda Ahkâmın Değişmesi” adlı değerli eserine bakabilirsiniz.
İkinci Meşrutiyet’te çağın ihtiyaçlarına göre yeni bir aile hukuku tartışılırken, büyük hukukçularımızdan Mansurizade Said Bey, hukuki yenilenme için Hz. Ömer’in içtihatlarını emsal almıştı…
YENİ NESİLLERİN SORULARI
Peygamberimizden yüz yıl sonra Emevi Halifesi Abdülmelik, devrin büyük âlimlerinden Hasan Basrî’ye mektup yazarak, kader ve insanın irade hürriyeti gibi konularda “geçmiş nesillerde kimsenin işitmediği” soruların ortaya çıktığını belirtmiş, bunlara cevap yazmasını istemişti.
Yeni nesillerin aklına gelen sorular!
Çünkü Müslümanlar başta Yunan, Süryani, Hint gibi kültürlerle tanışmışlar, çıkan tartışmalar ve felsefi sorular zihinleri ateşlemişti.
Rönesans’a ışık tutacak İslam medeniyeti bu beyinlerle inşa edilmişti. Ruhuyla, bilimleriyle, felsefesiyle, hukukuyla, sanatıyla…
Mogol istilasının tahribatıyla Haçlı saferlerinin yarattığı katılaşma, iskolastik Eş’ari kelamının hür düşünceyi bastıran istibdadı ve medresede felsefi ilimlerin dışlanması…
17 yüzyılda, bizde modern ilmi düşüncenin ilk öncüsü olan Kâtip Çelebi, Cihannüma adlı muhteşem eserinde Müslümanların felsefe ve bilimlerde geri kalmışlığını şöyle anlatır:
“Her defa, Hıristiyanların Yunanlılardan intihal ederek bu fenni araştırma ve ortaya koymada tam bir dikkat ve maharet göstermeleri; Müslümanların ise inkâr ve ihmallerini, bu konudaki bilgisizliklerini ve tembelliklerini görüp üzülürdüm.” (Cihannüma, İBB yayınları 2010, s. 44)
BİR ÖNCÜ: KÂTİP ÇELEBİ
Kâtip Çelebi, Avrupa’daki bilim devrimini, dönemin imkanları içinde bir ölçüde takip ediyordu. Yunanca ve Latince eserlerden yararlanıyordu.
Kitaplarını, yeni bilimleri Müslümanlara öğretmek için yazdığını belirtir.
16. yüzyılda İstanbul’daki Takiyüddin rasathanesi “gökleri gözlemlemek uğursuzluk getirir” diye top atışlarıyla tahrip edilmişti… Kâtip Çelebi ise, ay ve güneş tutulması dahil gök cisimlerinin bütün hareketlerinin matematikle belirlenmiş doğal hadiseler olduğunu anlatmaya çalışıyordu.
Müslümanların pozitif bilimleri dine aykırı sanmasını eleştiriyordu: “Peygamberlerin ve Ashab-ı kiramın vazifesi halka dini konuları öğretmek olup eşyanın hakikatini açıklamak onların vazifesi olmadığından…” gök cisimlerinin hareketleri “dini işlerden değildir”, bilimlerin konusudur. (Cihannüma, 124)
Katip Çelebi, Şeyhülislam Bahai Efendi’ye sorduğu soruları anlatır. Biri şöyledir:
“Bir Müslüman, İngiliz gemisine binip 90. enleme vardığında, altı ay gündüz ve altı ay gece olacağı için, beş vakit namazını ve ramazan orucunu nasıl eda edecektir?”
İşte bu tür sorular da “geçmiş nesillerde kimsenin” aklına gelmemişti, çünkü dünya düz sanılıyordu. Bütün gök cisimlerinin küresel olduğunu bilen Katip Çelebi ise tabii bu soruyu soruyordu.
Şeyhülislam cevap verememişti, cevabı Katip Çelebi yazacaktı.
21. YÜZYILDAYIZ!
Artık kuantum fiziğinden, nükleer tıptan bahsediyoruz. İktisat, tarih ve sosyoloji de çağımızda ileri derecede gelişmiştir.
Türkiye’de ise yeni kurulmakta olan İslami İlimler Fakültelerinde felsefe grubu derslere yer verilmiyor! Medrese gibi…
Bin yıl, beş yüz yıl önceki fetvalarla ekonomiyi, ülkeyi idare etmek mümkün mü?!.
Çağımızda hukuk, adalet, hak ve hürriyet değerleri o fetvalar düzeyine indirilebilir mi?!.
Katip Çelebi, üç yüz yıl önce kendi zamanının bu kafadaki adamlarını eleştirirken “bunlar dine karşı suç işlemiş ve dini zayıflatmışlardır… Akıllı düşman cahil dosttan daha hayırlıdır” diye yazıyordu. (s. 53)
Aynen öyle…
Taliban ve o kafada olanlar da bugün aynı şeyi yapıyor, İslam’a büyük zarar veriyorlar.
27/08/2021 00:01
Taliban kafasında kadın!
268
Afganistan muazzam bir laboratuvar; dikkatle izlemek lazım. Zira İslam adına 21. yüzyılda acı bir “tecrübe”, bir “deney” daha yaşanıyor orada.
Kültürümüzde eksik olan “laboratuvar gibi bakma” melekesini geliştirmek için de son derece değerlidir bu laboratuvar.
Taliban Sözcüsü Mücahid, kadınların sokağa çıkmasını niye yasakladıklarını anlatıyor:
“Güvenlik güçlerimiz kadınlarla muhatap olma konusunda eğitim almamıştı, bazıları kadınlarla nasıl konuşulacağını bilmiyor. Bu karar kadınların kötü muamele görmesini engellemek için.”
Doğru, kadını evine kapatan toplumlarda erkeklerin “kadınlarla nasıl konuşulacağını bilmemesi”, kaba ve saldırgan davranması yaygındır.
OSMANLI MODERNLEŞMESİ
Sultan II. Abdülhamid, bütün İslam tarihinde ilk defa kız öğretmen okullarını açmıştır; “Dâr’ül muallimat” adlı okullar…
Ulema, bu okullara 9 yaşından büyük kızların alınmasını sakıncalı bulmuş, okulların kapatılmaları için karar almıştır! Fakat Tanzimat’ın eğitim politikalarını kararlılıkla sürdüren Abdülhamit ulemaya aldırmamış, kız okullarını açmaya devam etmiştir. (Hikmet Bayur, Türk İnkılap Tarihi, cilt 1/II, sf. 47)
İttihatçılar da karma eğitimi başlattılar. Edebiyat ve düşünce tarihimizin büyük isimlerinden Halide Edip (Adıvar), Balkan Harbinin felaketli yıllarında hemşirelik ve eğitim müfettişliği gibi gönüllü görevler yapmıştır. Eğitim hakkındaki uzun raporunda Halide Edip şöyle diyordu:
“Karma eğitim ve erkek öğrencilerin hanım hocalardan ders alması öğrencilerin çalışma şevkini artırmaktadır. Kızlı-erkekli karma eğitim meşru rekabete imkân hazırlamasının yanında medeni bir ilişki tarzının yerleşmesine yol açmaktadır...” (Şefika Kurnaz, Osmanlı Kadınının Yükselişi, Ötüken yay. s. 52)
ERKEKLERE KADIN TERBİYESİ
Stalin’in kurşuna dizdirdiği Kazan Türklerinden aydınlanmacı-milliyetçi Fatih Kerimi 1912’de İstanbul’a geldiğinde sokaklarda kadınların azlığından ve kadınları taciz eden erkek davranışlarından dehşete düşmüştü…
Mehmet Akif “erkeklerimiz terbiyesizdir” diyordu.
İşte Yahya Kemal’in 1914’te yazdıkları:
“Ramazan akşamları çarşıda kadınları çimdiklemek, baharda dere kenarında kaba kaba sırıtmak, söz ve nâra atmak gibi kabahatlerle mâlul bir halk...”
Fakat Şehremaneti (Belediye) kadın-erkek gidilen çay bahçeleri açtığında, “o halk bu bahçede edebiyle geziniyor”du. (Yahya Kemal, Edebiyata Dair, s. 232)
Cumhuriyet devrinde kadın-erkek eşitliği ve kadının topluma katılması yolundaki reformların zemini, Osmanlı modernleşmesidir. O zemin olmasaydı bu yapılamazdı.
Tarih laboratuvarının bu verilerine bakarak diyorum ki, Taliban sözcüsünün dediği gibi, kadının dışlandığı toplumlarda Talibanlaşma eğilimi güçlü olur!
Bırakın demokrasiyi, üretken bir toplum bile mümkün olmaz.
DİN VE KADIN
Taliban dün bir yasağı daha açıkladı; “kadınlar üç günlük ve daha uzun süreli seyahatlere yalnız çıkamayacaklar!”
Peygamberimizin böyle bir tavsiyesi vardır. Medrese ve Taliban bunu dinî bir kural sanmıştır.
Tarih ve sosyoloji açısından, Peygamberimizin bu sözü dinî bir kural değil, dünyevi bir güvenlik tavsiyesidir. Nitekim bedevi sosyolojisinde eşkıyalık, soygun, kadın kaçırma çok yaygındı. Peygamberimiz o çağda ve o toplumsal şartlarda kadınların güvenliği için öyle söylemişti. Nitekim Peygamberimiz, güvenlik sağlandığında Irak’taki Hîve şehrinden Mekke’ye tek başına “bir kadın yolcunun Allah’tan başka hiç kimseden korkmadan gelerek Kabe’yi tavaf edeceğini” de söylemiştir. (Diyanet, Hadislerle İslam, cilt 7, s.519-520)
METODOLOJİ SORUNU
Peygamberimizin her söz ve davranışında ahlaki amaç vardır fakat her söz ve davranışı “dinî” değildir. Prof. Mehmet Görmez hocamızın “Sünnet ve Hadisin Anlaşılması ve Yorumlanmasında Metodoloji Sorunu” adlı eserini önemle tavsiye ederim. (OTTO yay.)
Görüyor musunuz, “tarih”i din sanmanın nasıl Talibanlar yarattığını!
Bu yüzden YÖK’ün yüksek din öğretiminde tarih, sosyoloji ve felsefe derslerini miminize etmesi çok yanlış oldu.
Netice: İslam teokrasilerde değil, özgürlük rejimlerinde modern ilimlerle tanışarak kendi rönesansını yapacaktır; Talibanların hiçbir geleceği yoktur. Büyük Akif “asrın idrakine söyletmeliyiz İslam’ı” demişti, bunu iyi anlamak lazım.
29/08/2021 00:15
Taliban ve Ak Parti
287
Ak Parti’yi Taliban’la aynı çizgide görmek yanlıştır ve yanıltıcıdır. AK Parti, bırakın kadınları eve kapatmayı, kadın istihdamını geliştirme programları uyguladığı gibi, cemaatlerin baskısıyla İstanbul Sözleşmesi’nden çekilmiş ama bu, kontrolü altındaki kadın kuruluşu KADEM’in bile içine sinmemiştir.
Ancak iktidarın Taliban’a davranışı Batılı ülkeler hatta diğer ülkeler gibi değildir. Cumhurbaşkanı ve Ak Parti Genel Başkanı Erdoğan Taliban’la ilişkileri “Türkiye’nin inancıyla alakalı ters bir yanı yok” diyerek dini bir referansla tanımladı. Böyle bir tanımı, başka hiçbir ülke yöneticisi yapmadı.
Erdoğan’ın kastı genel Müslüman kimliği ise, Mısır’daki Sisi rejimi de Müslüman kimliğine sahiptir. Sisi silahla darbe yapmışsa, Taliban da silahla iktidarı ele geçirmiştir!
Erdoğan Türkiye’yi Doğu Akdeniz’de yalnız bırakma pahasına Sisi rejimiyle savaşmıştı. Taliban’la ise iyi ilişkiler kurmaya dikkat ediyor. Çünkü Batı ile ilişkilerinde bir koz elde etmek için Taliban’la iyi ilişkiler kurmak istiyor.
AMERİKA ‘MİNNETTAR’
Bu kozun önemi, ABD ile ilişkilerde açıkça görüldü.
Biden aylarca Erdoğan’ı aramamıştı, aradığında da “soykırım” diye konuşacağını söylemiş, arayı düzeltmek isteyen Erdoğan buna tepki göstermemişti.
Demokrasi açısından Erdoğan’a eleştirilerin artacağı da yazılıp çiziliyordu.
Tam o sırada Ankara, Kabil’deki Karzai Havaalanının hem askeri güvenliğini hem işletmesini üstlenmeye talip olduğunu açıkladı.
Ve… 16 Haziran’da Brüksel’deki Erdoğan-Biden görüşmesi iyi geçti. Erdoğan’ın özel tercümanla yaptığı ikili görüşmenin içeriğini bilmiyoruz ama ABD tarafı memnundu. Savunma Bakanlığı Sözcüsü John Kirby’nin sözleri yeterince açıktır:
“Havaalanında güvenliğin nasıl olacağı konusunda Türklerle hala görüşme halindeyiz, bu çabaya öncülük etmeye istekli oldukları için onlara minnettarız.” (13 Temmuz 2021)
Erdoğan Avrupa ile ilişkilerinde göçmen meselesini, ABD ile ilişkilerinde Afganistan meselesi, diğer faktörlerin yanında bir koz olarak değerlendirmek istiyor.
Batı’nın Erdoğan’a yönelttiği demokrasi eleştirilerinin artık gündemin alt sıralarına düştüğünü de görüyoruz bu süreçte….
ASKERİMİZİ ÇEKİYORUZ
Erdoğan’ın açıkladığı gibi Türkiye o görevi NATO şemsiyesi altında ve “Amerika’nın teknik ve finans desteğiyle” yapacaktı!
Taliban’ın bunu kabul etmeyeceği belliydi, açıkça söylüyorlardı da…
Ben de bir soru üzerine 18 Temmuz’da Halk TV’de Taliban’ın Türk askerini kabul etmeyeceğini, Ankara’nın asker çekmek zorunda kalacağını söylemiştim.
Şimdi askerimizi çekiyoruz!.. İyi ediyoruz çekmekle.
Taliban’ın askerimizi istememesi üzerine Erdoğan “DEAŞ ile Taliban’ın farkı ne, şimdi kestiremem” diye konuştu…
Keşke meseleyi inanç meselesiymiş gibi görmeyip havaalanında asker bulundurmak için o kadar istekli gözükmeseydik.
TALİBAN YÖNETEMEZ
Şimdi Taliban, Kabil havaalanını Türklerin işletmesini istiyor. Havaalanını işletmek başta mühendislik ve işletme olmak üzere modern bilgiler ve uzmanlıklar gerektirir. Taliban’a asırlarca uzak bilim dalları…
Taliban’ın Merkez Bankası’nın başına “bizden” diye diplomasız birini ataması bütün tablonun özetidir. Dahası, “bizden” tercihinin liyakati ezmesi, kötü yönetim işaretidir
Koçi Bey’i okuyun, modernleşme tarihimizin öncü isimlerinden Maarif Nazırı Münif Paşa’yı okuyun, tarihte de böyle olmuştur.
Taliban Afganistan’a kan kusturabilir ama yönetemez!
HAVAALANINI İŞLETMEK
Ben, Türkiye’nin güvenlik garantisi alarak Kabil havaalanının işletmesini doğru bulurum. Bir şartla: Türkiye bu görevi üstlenirken Taliban’a kadın hakları ve sivil özgürlükler konusunda açık çağrıda bulunmalıdır
Kabil havaalanında Türk hukuku geçerli olmalı, Taliban istibdadında o havaalanı bir özgünlük adası olarak parlamalıdır.
Türkiye son on yılda demokrasi, özgürlükler ve hukuk alanlarında ne kadar irtifa ve itibar kaybettiği rakamlarla bellidir. Türkiye Karzai havaalanında böyle yaparsa geçici koz’lar yerine itibar kazanabilir.
Türkiye’nin itibarı için de kalkınması için de asıl zorunlu olan demokratik hukuk devleti ilkelerini kendi ülkemizde geçekleştirmektir.
NOT: Dârülmuallimat adlı kız öğretmen okulu Abdülaziz zamanında açılmış, ulema 9 yaşından büyük kızların okula gitmesini dinen sakıncalı bularak kapatılmasını istemiş, Abdülhamid bunu reddettiği gibi kız okullarının sayısını artırmıştır.
31/08/2021 00:02
Büyük Zafer’i anlamak
182
30 Ağustos şüphesiz büyük bir askeri zaferdir ama siyasi ve diplomatik boyutları askeri yönü kadar önemlidir ve değerlidir.
Lakin tarihi hadiseleri günümüzün siyasi kavgaları için araçsallaştırmak maalesef derinlikten yoksun görüşlere yol açıyor. Ufkumuzu açması, tahlil kabiliyetimizi geliştirmesi gereken tarih buharlaşıyor.
İşte bir gazete, manşetinde “30 Ağustos güneşi Afganistan’da parlıyor” diyerek Taliban propagandası yapıyordu! (Aydınlık) Çin de Taliban’ı destekliyor ya…
Başka bir gazete “laik Türkiye senin zaferin” diye manşet atmıştı. (Posta)
Bugünlerde “Atatürk olmasaydı Türkiye Taliban gibi olurdu” diye manşetler, yazılar okuyoruz. Osmanlı hiç Taliban gibi olmadı. Cumhuriyet’in kadrosu ve bütün temel kurumları da Osmanlı modernleşmesinin eserleridir.
MİLLİ MÜCADELE’DE DİPLOMASİ
Büyük Zafer’in diplomatik yönü bilhassa önemlidir. İngiltere, asıl düşmanı olan Almanya’ya karşı Fransa, Rusya, Yunanistan ve İtalya’yı harbe sokmak için gizli anlaşmalarla Osmanlı topraklarını onlara paylaştırmıştı.
Şerif Hüseyin’in isyanı da İngiliz desteğiyle olmuştu.
Bunun içindir ki, Gazi Mustafa Kemal Paşa, “iç cephe”nin önemini anlatırken İngiltere için şöyle demiştir:
“Düşmanlarımız, ki başta en zelil düşman olan İngiliz, asıl bu cepheyi yıkmak için iki üç seneden beri, asırlardan beri sarf-ı mesai etmektedir.”
Zelil yani alçak… En alçak düşman olan İngiliz…
Mustafa Kemal ne zaman ve nerede söylemiştir bunu? Meclis’in 6 Mart 1922 günlü gizli oturumunda! (Gizli Zabıt Ceridesi, cilt 3, s. 7)
Mustafa Kemal bütün ömrü boyunca açık konuşmalarında hiçbir devlete hakaret etmemiş, öfkesine kapılıp diplomasiyi unutmamıştır.
‘SULH’ GİRİŞİMİ
Bütün Taarruz’dan önce diplomasi tecrübesi bulunan Yusuf Kemal (Tengirşek) ve Fethi (Okyar) Beyleri Paris ve Londra’ya göndererek “sulh yoluyla çözüm” teşebbüslerinde bulundu.
Hem savaş yorgunu Batı kamuoyuna mesaj veriyor, hem Türkiye’nin taarruz gücü olmadığının sanılmasını istiyordu.
Bu hem taarruz hazırlıklarına zaman kazandırmış hem İngiliz Parlamentosu’nda Türkiye lehindeki zayıf eğilimin güçlenmesine katkıda bulunmuştur.
Avam Kamarası’nda General Townshend, Joseph Kenworthy ve Aubrey Herbert başta olmak üzere Türkiye lehine konuşmalar başlamıştı.
GENERAL TOWNSHEND
General Townshend, Türk-İslam düşmanı Başbakan Lloyd George’u Avam Kamarasın’da şu sözlerle eleştiriyordu:
“Âsi general diye vasıflandırdığınız vatansever Mustafa Kemal gibi tarihte başka âsi generaller de vardır, George Washington bunlardan biridir.” (30 Mayıs 1922)
Townshend Kut’ül Amare’de Türklere esir düşmüş, Enver Paşa ona saygıdeğer misafir muamelesi yapmış, Milli Mücadele sırasında Ankara’ya gelerek Mustafa Kemal ve Başvekil Rauf Bey’le konuşmuştur.
Büyük Taarruz başladığında Evanjelik Başbakan Lloyd George artık Yunanistan’a kredi bile veremeyecek, Büyük Zafer’in ardından 19 Ekim’de Lloyd George hükümeti düşecektir.
İşte diplomasi!
Mustafa Kemal İngilizlere açıkça “en alçak düşman” deseydi, hakaret edip aşağılasaydı bu olur muydu?
RUSYA VE FRANSA İLE DİPLOMASİ
Milli Mücadele diplomasisinin diğer çok önemli bir unsuru Lenin Rusya’sıyla ittifaktır. Lenin’den silah ve mali destek alındı. Mustafa Kemal’in emperyalizm ve kapitalizm aleyhine konuşmaları bu dönemdedir.
Antep, Urfa, Maraş ve Adana kurtulduktan sonra Fransa ile iyi ilişkiler geliştirildi, Ankara İtilafnamesi imzalandı. Mustafa Kemal’in Fransız İhtilali’ni coşkuyla öven konuşmaları bu dönemdedir.
Büyük Taarruz hazırlanırken Fransa ve İtalya’dan kamyon, makinalı tüfek, obüs topları ve keşif uçakları satın alındı. Fransız ve İtalyan bayraklı gemilerle Mersin limanına getirildi…
Ayrıntılar için benim “Türk’ün Ateşle İmtihanı, 1921-1922” adlı kitabıma bakabilirsiniz.
Gazi 1930’ların ortalarından itibaren de Faşist İtalyan tehdidine karşı İngiltere ve Fransa ile ittifak yapmaya çalışacak, bu iyi ilişkiler Türkiye’ye Hatay’ı kazandıracaktır; tek kurşun atmadan.
Tek Parti ve Takrir-i Sükûn dönemlerindeki ağır sorunların etkisiyle Milli Mücadele’yi ve Lozan’ı küçümsemek, Mustafa Kemal, Fevzi, İsmet ve Karabekir paşaların üstün tecrübelerini görmezlikten gelmek, körlüktür.
NOT: Niye Atatürk demiyorum? Gazi, Atatürk soyadını 1934’te alacaktır da ondan.
01/09/2021 00:02
İslam, istibdat ve demokrasi
319
Prof. Hayrettin Karaman Türkiye’deki fıkıh otoritelerinden biridir. Son zamanlardaki partizan tutumu onu yıpratmışsa da eserleri akademik değere sahiptir.
Ben buradan hareketle Müslüman toplumlarda ve İslamcı hareketlerde yaşanmakta olan istibdat sorununu ve demokrasi ihtiyacını yazacağım.
Taliban’ın silah zoruyla iktidarı ele geçirmesi üzerine bu ağır mesele bir kere daha gündeme oturmuş bulunuyor.
HUKUK SORUNU
Evvela, Müslüman toplumların hepsinde ağır hukuk sorunları vardır. Prof. Karaman, fıkıhta özel hukuk branşları gelişmiş olduğu halde, anayasa hukukunun ve kamu hukukunun gelişmediğini belirtir:
“Bunun en önemli sebebi Hz. Peygamber’den otuz yıl sonra başlamış olan saltanat ve istibdadın, bu bahisleri serbestçe işlemek, gerçeği çekinmeden söyleyip yazmak için gerekli fikir hürriyetine meydan vermemiş olmasıdır.” (Anahatlarıyla İslam Hukuku, I, s. 165)
Bu toplumların siyasi kültüründe de iktidarın sınırlandırılması, temel hak ve hürriyetlerin korunması fikri gelişmemiştir. İster modernist, ister İslamcı herkes kendi istibdadına taraftardır!
Anayasa hukukunun fıkıhta gelişmemiş olmasından yakınan Hayrettin Karaman’ın kendisi de referandumda, CB sistemine “evet” oyu verilmesinin “farz” olduğunu yazmıştır! Fakat CB sisteminde iktidarın sınırlanması, denetlenmesi, dengelenmesi, kuvvetler ayrılığı, temel hak ve hürriyetlerin korunması ne durumdadır diye bakmak aklına gelmemiştir! (Yeni Şafak, 13 Nisan 2017)
Eski Tunus Cumhurbaşkanı Munsif Merzuki de “Arap Dünyasının Krizleri” adlı kitabında bu sorunu anlatır.
ZİHİNLERDE İTAAT
Sadece hukuk mu? Taliban’ın gücü sadece hukuksuzluktan mı geliyor?
Karaman’ın tarih açısından eleştirdiği istibdat, sadece hukukun değil, hür düşüncenin gelişmesini de engelledi. “İtaat” kültürü asırlar içinde zihinleri de istila etti. Dinî düşünceyi dondurdu, felsefi düşünceyi söndürdü.
Prof. İrfan Aycan’ın koordinasyonunda yeni yayınlanan 8 ciltlik “Tarihte Müslümanlar” adlı kitapta siyaset, otorite, kelam, felsefe ilişkilerine de yer verilmiş. (Otto Yayınları)
Emevilerden başlayarak “dinin algılanması ve yorumunun iktidarın menfaati doğrultusunda araçsallaştırılıp araçsallaştırılmaması” sorununa neşter vuruluyor.
Evet, Müslümanların bugünkü din algısının ve itaat refleksinin temelinde bu sorun var.
Hükümdarlar “Muaviye’den itibaren kendi iktidarını meşru göstermek için dinî argümanları kullanmaktan… aksi düşünceleri susturmaktan, gerektiğinde öldürmekten çekinmediler…”
Kelam yani ilahiyat sahasında “cebir merkezli kader anlayışı” böyle yerleştirildi. İnsanın irade hürriyetini savunan İslami ekoller bastırıldı. (Cilt 1, s. 92-100)
Muhalif bir âlim olan Hucr bin Adiy’in Muaviye tarafından öldürtülmesi tipik bir örnektir. (Bkz. Mehmet Azimli, Müslümanların Engizisyonu, I, s. 29-35)
Cevdet Paşa, Muaviye’nin yanındaki hukukçular için “ağız açamazlardı” diye yazmıştır. (Kısas-ı Enbiya, 1969, cilt 2, s. 284)
MÜSLÜMANLARIN YOLU
Bütün dinlerin ve milletlerin tarihi böyle, hatta daha ağır olaylarla doludur. Sorun, bizin tarihin bu verilerini din sanmamızdır…
Sorun, Avrupa’daki engisizyonları, katliamları, “devlet benim” diyen mutlakıyet rejimlerini 18. Yüzyıldan itibaren Avrupalılar sorgulamaya başladığı halde, İslam dünyasının hala otoriteyi kutsaması, biati dini görev zannetmesidir.
Montesquieu, istibdadı önlemenin yolunun “kuvvetler ayrılığı” olduğunu, 1748’de yayınlanan “Kanunların Ruhu” adlı muhteşem eserinde yazmıştı…
Bu hukuki düşünce devrimiyle, bilim devrimi arasındaki ilişkiyi hiç gözden kaçırmamak lazım. Temelinde de ticaret, sanayi ve şehirleşme gibi sosyolojik faktörler vardır.
Bizde kuvvetler ayrılığı fikrinin öncüsünün Namık Kemal olduğunu kaçımız biliriz? Namık Kemal’i okusak kaçımız anlarız? Zihinlerimizde hukuk ne kadar önemli?
Netice: Müslümanların siyasal İslam’a değil, hukukun üstünlüğüne ihtiyacı var… Dinle tarihin ayrı şeyler olduğunu idrak etmeye ihtiyacı var… Taliban ve emsali gibi eski fetvaları ezberlemeye değil, bilimsel analitik düşünceye ihtiyacı var... Körü körüne itaate değil eleştiriye ihtiyacı var… Emir ve fermanlara değil, anayasal prensiplere ihtiyacı var…
Bunun da yolu sadece demokratik rejimin sağlayabileceği özgürlüklerdir.
03/09/2021 00:01
Adli yılda yargı bağımsızlığı zayıf kaldı
101
Bu sene adli yıl Yargıtay’ın yeni binasında açıldı. Dileyelim de bundan sonra Yargıtay, Cumhurbaşkanlığı mekânında adli yıl töreni yapmaz, kendi binasında yapar. Bizde de 2016 yılına kadar böyleydi. 2016-2020 törenleri Beştepe’de yapıldı.
Yargıtay’ın eski binası yetersizdi denilebilir. Adli yıl törenleri Anayasa Mahkemesi salonunda yapılmalıydı, Beştepe’ye gidildi.
Halbuki hukukta, yargının bağımsız ve adil olması yetmez, bunu göstermesi gerekir! (AİHM, Campell & Fell/İngiltere, 28 Haziran 1984)
Merhum Cevdet Paşa, bu kuralı 1860’larda kaleme aldığı Tezakir’de vurgulayarak yazmıştı.
Yeni Yargıtay binasını fotoğraflarından çok beğendim. Yüksek yargıda olması gereken “mehabet”e uygun bir bina… Hayırlı olsun.
Ama bağımsız “icra-i adalet” yapılabilir mi?
YARGIYA BASKI
Parti lideri olan Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın “ulusa sesleniş” türünden bir konuşma yapmasını anlamak mümkün: Türkiye’de yargı bağımsızlığı, yargının siyasallaşması diye bir sorun yok!
Halbuki Türkiye’de yargının en önemli sorunlarından biri siyasi müdahalelerdir.
Fakat Anayasa Mahkemesi dışında, artık yüksek yargı sözcüleri kuvvetler ayrıLIğı konusunda gereken vurguyu ve talebi ortaya koymuyorlar.
Yargıtay Başkanı Sayın Mehmet Akarca konuşmasında yargıya siyasi baskı konusuna, hakim teminatı eksikliğine hiç değinmedi, “sosyal medya”nın yargıya baskısını en önemli sorun gibi anlattı.
Üstelik, iktidar sosyal medyayı ‘düzenlemek’ için kanun hazırlığı içindeyken!
Elbette yargı siyasi güç gibi medyaya, sosyal medyaya, tüm baskılara karşı bağımsız olmalıdır.
Fakat yargıçlar sosyal medyadan mı, Cumhurbaşkanının yargı işlemleri hakkındaki sert, kararlı, vurgu konuşmalarından mı etkilenir?
Hakim ve savcıların özlük hakları konusunda tam yetkili HSK üyelerin ezici çoğunluğunu Cumhurbaşkanı ile partisi belirliyor bu sistemde.
BAĞIMSIZLIĞIN TEMİNATI
Cumhurbaşkanı’nın soruşturmalar konusundaki beyanları üzerine veya siyaseten hassas davalarda, hoşa gitmeyen kararlar veren yargıçların bir gecede başka vilayetlere atandığını veya başka dosyalarla görevlendirildiğini biliyoruz.
Kılıçdaroğlu, Enis Berberoğlu, Osman Kavala davalarında HSK’nın hakimleri değiştirmesi, örneklerden sadece bir kaçı…
Hakim ve savcılara “coğrafi teminat” tanınsa, bu siyasi operasyonlar mümkün olmayacak…
Cumhurbaşkanı Erdoğan ve Adalet Bakanı Gül, iki yıl önce “Yargı Reform Stratejisi” törenindeki konuşmalarında hakim ve savcılara “coğrafi teminat” getirileceğini söylemişlerdi. (5 Mayıs 2019)
İki yıl geçti ortaya bir şey yok!
Yargıtay başkanlarının bu teminatı ısrarla talep etmeleri gerekemez mi?
Önceki Başkan İsmail Rüştü Cirit Erdoğan ve Gül’ün sözlerini “olumlu bir adım” diye niteledi. (2 Eylül 2019) Bununla yetindi.
Akarca tek kelime etmedi, “henüz” diyelim.
KUVVETLER AYRILIĞI
Sayın Akarca, hukuk çevrelerinde öncelikle “kuvvetler ayrılığı”nın vurgulanmasını bile eleştiriyor. Geçen seneki konuşmasında alıyorum:
“Sadece kuvvetler ayrılığı üzerinde durulmaktadır. Hukukçu akademisyenlerimiz arasında kuvvetlerin işbirliğini vurgulayanların, sistematize edilmesini önerenleri sayısı oldukça azdır. Halbuki uygulamaya dönük konularda kuvvetler arasında açık ve güçlü bir işbirliği iyi işleyen bir hukuk sistemi için özellikle gereklidir.”
Evet, yargı bağımsızlığının kökleştiği sistemlerde, kuvvetlerin “ahengi, uyumu, işbirliği” kavramları teorik olarak ifade edilmektedir. Bizim anayasamızda da vardır.
Mesela Fransa, yargıdan gelen isteklere uygun olarak 2008’de anayasa değişikliği ile bütün politikacıları HSK’dan çıkardı…
İşte “işbirliği”nin demokratik örneği!
Bizde ise bizzat Sayın Cirit ve Sayın Akarca, Yargıtay’a yapılan savcı ve tetkik hakimi atamalarında Yargıtay’ın görüşünü alma kuralının 2014 yılında kaldırılmış olmasını haklı olarak eleştiriyorlar:
“Yargıtay’a savcı ve tetkik hakimi atamalarında Yargıtay’ın görüşü alınırdı; 2014’te kanun değiştirildi, Yargıtay’ın görüşü alınmıyor!.. Bu, yüksek mahkeme olmanın doğasına aykırıdır.”
Elbette aykırıdır ama bizde Yürütme, yani kendini güçlü hisseden bütün iktidarlarda yargıyı araçsallaştırma eğitimi güçlüdür. CB sisteminde zirve yaptı bu. (Venedik Komisyonu Raporu, Op. No. 875/2017)
İşte bu köklü sorun sebebiyledir ki, Türkiye’de adaleti savunmanın ön şartı, “kuvvetler ayrılığını” savunmak ve gerçekleştirmektir.
05/09/2021 00:03
Muhafazakar iktidarda kuvvetler ayrılığı
150
AK Parti, kuruluş belgelerinde Batılı demokratik değerleri vurguluyor, Avrupa Birliği kıstaslarını esas alıyordu.
İşte AK Parti’nin 2001 Kuruluş Programı’nda yer alan ilke:
“Kuvvetler ayrımı ilkesi hassasiyetle uygulanacaktır. Yasama, yürütme ve yargı güçleri arasında denge ve denetim sağlanacaktır.” (Bölüm 2.4)
Dahası, Ak Parti Avrupa Birliği ilkeleri yönünde reformlar yaparak 2004 yılında “tam üyelik müzakereleri”ni başlatacak, Batı basınında yükselen yıldız olarak alkışlanan Türkiye’ye yatırım yağacaktı…
Erdoğan’ın bugün övündüğü her şey, o dönemin ürünüdür.
Fakat tarihin “güç” kanunu hükmünü icra etti, güçlenen Erdoğan, şöyle konuşmaya başladı:
“Kuvvetler ayrılığı denilen olay var ya, o geliyor sizin önünüze bir engel olarak dikiliyor. Diyor ki ‘senin de bir oynama sahan var’ diyor.” (17 Aralık 2012)
Evet, hukuk devletinde iktidarların anayasayla belirlenmiş bir ‘oynama yeri’ vardır, dışına çıkamaz
Ben de ertesi gün kaleme aldığım yazıda kuvvetler ayrılığını savunarak Erdoğan’ın bu tavrını eleştirmiştim. (Hürriyet, 19 Aralık 2012)
Sonra Erdoğan bir süre “kuvvetler uyumu” kavramını kullandı… CB sistemiyle de kuvvetler ayrılığından kuvvetlerin tam “uyumuna” geçildi!
TARİHİN ‘GÜÇ’ KANUNU
Nedir ‘tarihin güç kanunu’ dediğim şey? Bu yazının konusu muhafazakarların tavrı olduğu için merhum Prof. Ali Fuat Başgil’den alıntılar yapacağım. Başgil’in Montesquieu’den aktırdığı şu cümle ‘tarihin güç kanunu’nu tam olarak tanımlıyor:
“Ezeli bir tecrübe ile sabittir ki, kuvvet sahibi herkes bunu kötüye kullanmaya meyleder.”
Bunu yapan muktedirler kötülük değil iyilik yaptığına inanırlar, daha fazla iyilik yapmak için daha fazla güç isterler ama gücün fazlası zarara yol açar.
Tabiat kanunu gibi bir tarih kanunudur bu…
Lord Acton da “güç yozlaştırır / bozar, mutlak güç mutlaka yozlaştırır / bozar” diye ifade etmişti.
NEDEN KUVVETLER AYRILIĞI?
Merhum hocamız Başgil, 1959’da yazdığı “Esas Teşkilat Hukuku” adlı ders kitabında şöyle diyordu:
“İktidar bir elde toplanmamalıdır, bilakis hakimiyetin birer branşını kullanan otoriteler birbirinden ayrılmalı ve birbirine karşı serbest ve muhtar (özerk) bir durum almalıdır. Bu sayede ayrılan kuvvetler birbirini tartmalı ve durdurmalıdır. Bu vaziyet hükümette itidal husule getirir. Vatandaşların hak ve hürriyetleri ancak böyle mutedil ve dengeli bir hükümette gün görür…”
Peki, erkler bir elde toplanırsa?.. Cevabını yine Başgil’den aktarıyorum:
“Bütün kuvvetler bir elde ve bir başta toplanırsa bu el ister bir şahıs ister bir heyet olsun, taşkın bir otoriteye sahip olacağı için kabına sığmaz bir hal alır… bir irade ve tek bir ferman haline gelir…
Hakkın ve hürriyetin esas teminatı kamu iktidarının … bir adamın veya bir heyetin avuçları içine düşmemesindedir.” (Sf. 363)
HİLAFETTE DURUM
İslam’a baktığımızda, yasama, yürütme ve yargı erkleri tamamen halifenin, devlet başkanının elindedir. Fıkıhta da aynen böyledir.
Bu doğru mu?
Bu, tarihen doğru, dinen yanlıştır!
Tarihen doğru çünkü Bizans, ateşe tapan Sasani, uzak Doğu’da Çin ve Japon imparatorları ve Avrupa’da mutlak krallar da o çağlarda yasama, yürütme ve yargı erklerine sahipti.
Hatta “Allah’ın yer yüzündeki gölgesi” lafı, ateşe tapan Sasani hükümdarlarının sıfatıdır, Muaviye’den sonra özenti ile bu kavram bizim dünyamıza da girmişti maalesef.
Dinen yanlıştır dedim, çünkü rejim meseleleri, kuvvetler ayrılığı ya da birliği ve biat konuları dinî-itikadî konular değildir. Dünya işleridir.
İşte, radikal laik Tek Parti rejimi de kuvvetler birliğini benimsemiş ve uygulamıştı.
Tarihe saplanıp kalmak, Müslümanların gözlerini çağa ve geleceğe çevirmesini engelliyor.
Çağımızda kuvvetler ayrılığı olmadan hukuk devleti ve özgürlükler olamaz.
BAŞARI VE KRİZ
Ak Parti iktidarında dört defa kadro kanunu çıkarılarak oluşturulan yüksek yargıda “kuvvetler uyumu, kuvvetlerin işbirliği, yerli anayasa” gibi muğlak kavramları duymak endişe verici.
Hukuki belirsizlik krizlere sebep oluyor…
Krizden çıkışımızın ön şartı kuvvetler ayrılığına dayalı hukuk devletidir.
Bu iktidar da kuvvetler ayrılığı derken başarılıydı, “ayak bağı” saydığı yıllarda ise kişi başına gelirimiz 13 binden, 9 bin dolara düştü. Vaziyet ortada.
07/09/2021 00:01
Siyasete din desteği
203
Din adına siyaset, siyasette din istismarı, siyasi otoritenin desteklenmesini dini bir vecibe gibi gösteren denetimsiz ve eleştirisiz bir sadakat kültürü…
İnsanlık tarihinde ve günümüz dünyasında önemli sorunlardır bunlar.
Yargıtay’ın açılış törenine Diyanet İşleri Başkanı’nın katılması ve dua etmesi konusunda görüşümü soran çok sayıda mesaj aldım.
Meseleye Türkiye’nin fay hatlarından biri olan din-laiklik kutuplaşmasında klişeleşmiş ‘hazır cevap’larla değil, biraz araştırarak bakmak gerekir.
TANRISAL EGEMENLİK
Avrupa’nın şehirlerinde tarihi binalarda şöyle bir klişe görürsünüz:
“Tek iman, tek kral, tek hukuk”
Burada ‘hukuk’ egemenlik anlamındadır.
O çağların kültürlerinde toplumsal dayanışma mezhep birliğiyle gerçekleşiyor, farklıklar ise kanlı mezhep savaşlarına yol açıyordu. Kralların mutlak yönetme yetkisinin Tanrı tarafından (Providence of God) verildiğine inanılıyordu.
Ateşe tapan Sasanilerde imparatorun bir unvanı da “Allah’ın yer yüzündeki gölgesi” idi.
İktidarı kutsama kültürü Müslüman imparatorluklarda Muaviye devrinde başladı. Önceki Halifeler “emîr’ül müminin” veya “Paygamberin halifesi” sıfatını kullanırken Muaviye “Allah’ın halifesi” sıfatını kullandı. Şu söz Muaviye’nindir:
“Yer yüzü Allah’ındır, ben de Allah’ın halifesiyim. Dolayısıyla ben Allah’ın malından ne alırsam, artık o mal benimdir. O maldan ne terk edersem o da bana caizdir.” (İ. Süreyya Sırma, Müslümanların Tarihi, III, s. 317)
O çağlarda kamu kaynaklarından istediğin kişiye ihsanda bulunmak kral ya da hükümdarın yetkisindedir!
DİNDEN GÜÇ DEVRİŞMEK
Allah’ın Hz. Ali’yi değil de Muaviye’yi, Hz. Hüseyin’i değil de Yezid’i tercih ettiği düşünülebilir mi? Bunu o zamanki ihlaslı Müslümanlar da sormuşlardı. Onları ikna etmek ya da susturmak için Emevi (sonra da Abbasi) saltanatını kutsayan hadisler bile uyduruldu.
Sünni-Şii ayrışması siyasi alanda dinden güç devşirmek için speküle edilen teolojik görüşler ve yorumlardır .
Eğer siyasi otoriteye “biat” Allah’ın emri ise, Hz. Ali’ye biat etmeyen, ondan sonra da Muaviye’ye biat etmeyen sahabenin hali nicedir? Bu konularda Prof. Mehmet Azimli’nin “Dört Halife’yi Farklı Okumak” adlı kitaplarını ve Prof. Vecdi Akyüz’ün “Hilafetin Saltanata Dönüşmesi” adlı kitabını tavsiye ederim. Özetle:
“Muaviye’den itibaren kendi iktidarını meşru göstermek için dinî argümanları kullanmaktan… aksi düşünceleri susturmaktan, gerektiğinde öldürmekten çekinmediler…” (Editör Prof. İrfan Aycan, Tarihte Müslümanlar, I. s.92)
Halbuki “devletin dini adalettir.” Adalet bütün dinlerin, bütün ahlak sistemlerinin amacıdır.
Avrupa’da müstebitlerin (tiran) zulümleri iktidarı sınırlama düşüncesine yol açmış, kuvvetler ayrılığı ve anayasacılık fikirleri buradan hareketle günümüze kadar evrilmiştir.
Müslümanların sorunu, bilimde olduğu gibi siyaset ve hukuk alanında da bu gelişmenin gerisinde kalmalarıdır.
ADALETTE 107. SIRADAYIZ!
Yargıtay töreninde Diyanet Başkanı’nın dua etmesi Anglo-Sakson yorumuyla laikliğe aykırı değildir. Buradaki sorun başkadır…
Erdoğan güçlü olduğu, ekonominin iyi gittiği, Batı’nın kendisini alkışladığı reform dönemlerinde tabii ki din ve vicdan özgürlüğünü savunuyor, ama böyle dinî görüntüler sergilemiyordu.
Sorunlar ağırlaştıkça iktidar dinî tezahürleri arttırdı…
Bir iktidara destek dinî itikat gereğiymiş kabul edilirse, o iktidar denetimsizliğe, otoriterleşmeye gidiyor.
İşte Ak Parti camiasında hiç kimse “Avrupa ‘yolsuzlukla mücadele yasalarını çıkarın’ diyor, biz niye çıkarmıyoruz… dünya adalet sıralamasında neden 107. sıraya düştük?” diye sormuyor!
Diyanet İşleri Başkanı’nın Yargıtay töreninde yer alması, bu sırayı düzeltecek mi?
Kimse Kamu İhale Kanunu’nda niye 100’den fazla değişiklik yapıldığını da sorgulamıyor.
Ülke bütün bu sorunlar yüzünden on yıl geriye gitsin, yoksulluk artsın, ama bütün sorunlar yokmuş gibi “kutlu dava” denilerek destek sürsün... Sorun burada…
Artık Hz. Ebu Bekir’e, Hz. Ömer’e hesap soran sahabe örnekleri hutbe ve vaazlarda bile yok oldu!
Ama bu sorunlar yüzündendir ki, toplumda dinden soğuma söylemi ve deizm gibi konular bu dönemde ortaya çıktı…
Doğru olan; siyasi iktidara itikadî sadakat değil, denetim ve dengedir, kuvvetler ayrılığıdır, din, vicdan, ifade ve basın özgürlükleridir. Kısaca modern demokratik hukuk devleti.
08/09/2021 00:16
İktidarın propaganda kudreti
136
Türkiye’de hiçbir iktidar bugünkü kadar propaganda kudretine, propaganda ustalığına ve hatta propaganda başarısına ulaşamamıştı.
Bunun birkaç önemli sebebi var; evvela iktidarın medya üzerindeki kontrolü… Kamu kredileriyle, kamu reklamlarıyla, kamu finansmanıyla desteklenen “bizden” medya… Tabii buna baskıyla kontrol edilen medyayı da katmak gerekir
Ama iktidarın propaganda kudreti medyadan ibaret değil… Propagandayı iyi biliyorlar, iyi kullanıyorlar. Bütün ideolojik iktidarlar böyledirler, ideolojiler propagandanın her dozunu mübah kılar. Hukuka saygılı, sağduyulu iktidarlar propagandanın bu kadarını beceremezler, etik de bulmazlar.
Tabii çok önemli bir faktör de Erdoğan’ın gerçek bir karizmatik lider olmasıdır. Berat Albayrak söylemişti, “Cumhurbaşkanımız çıksa, şuradan Ay’a kadar dört şeritli yol yapacağım dese, vallahi inanırız” diyen bir seçmen kitlesi var. (31 Mayıs 2018)
Ekonomik krizin sebebinin yanlış politikalar değil, “dış güçler” olduğuna inanlar hala büyük bir kitledir.
‘ADALET YOLUNDAN SAPMAK’
Propaganda maharetinin bir yığın örneklerinden biri, “İnsan Hakları Eylem Planı” dır. 2 Mart 1021’de Cumhurbaşkanı ve Adalet Bakanı tarafından yine Beştepe’de yapılan görkemli bir törenle açıklanmış, yine bütün haber kanalları canlı yayınlanmıştı.
Törende söylenmese de “insan hakları eylem planı” bir Avrupa Konseyi ve Avrupa Birliği projesiydi! 1 milyon 200 bin Avro ile finanse edilmişti. 1 Mart 2021’e yetiştirilmesi gerekiyordu… Öyle de olmuş, 2 Mart’ta hükümetin reform niyetinin belgesi olarak açıklanmıştı.
Çok güzel şeyler vardı…
Tören konuşmasında Cumhurbaşkanı Erdoğan “ne zaman da adalet yolundan sapmışsak, gerilediğimizi, zayıfladığımızı” söylüyordu:
Doğru, aynen böyledir.
Sayın Erdoğan bunu tarih açısından söylemişti ama AK Parti’nin yirmi yıllık iktidarının da özetidir.
İnsan Hakları Eylem Planı “9 amaç, 50 hedef ve 393 faaliyeti içeren bir belge” idi. İki yılda tamamen hayata geçirileceğini belirtilen Elem Planı’nın ekindeki uzun listede, 1 ay, 3 ay, ve 6 ayda şunlar yapılmış olacak dile takvim de verilmişti…
SÖZ GÜZEL, UYGULAMA?
Bu takvimi unutmayanlar da çıktı. DEVA Partisi Hukuk ve Adalet Politikaları bölümü başkanı Mustafa Yeneroğlu dün bir açıklama yaptı:
“Bir ay içinde gerçekleşeceği belirtilen uygulamalardan hiçbiri gerçekleşmemiştir!..”
Hükümlü ve tutuklulara ziyaretçi listesini değiştirme hakkının verilmesi, çocuklara aile bireyleriyle toplu görüşme hakkının tanınması, e-devlet üzerinden adli yardım gibi 1 ay içinde hayata geçirilebilecek vaadlerin hiçbir gerçekleşmemiş!
Yeneroğlu’nun ayrıntılı açıklamasına göre, özetle:
“3 ay içerisinde gerçekleştirilmesi gereken 40 başlıktan yalnızca 16 başlık gerçekleştirilmiştir… 6 ay içerisinde gerçekleştirilmesi gereken 84 başlıktan yalnızca 20 başlığın gereği yerine getirilmiştir…”
Eylem Planı’nda açıklananların birçoğu Adalet Bakanlığı genelgesiyle gerçekleşebilecek hususlardır. Torba yasalarla bir gecede kanun çıkarak iktidar, bu konularda genelge bile çıkarmamış!
HAKİM TEMİNATI
Hatırlayacaksınız, 30 Mayıs 2019’da yine Beştepe’de, yine büyük bir törenle “Yargı Reform Stratejisi” açıklanmıştı. Birçok vaad arasında hakimlere coğrafi teminat” getirilmesi de vardı. Cumhurbaşkanı Erdoğan, artık hakim ve savcılara “coğrafi teminat “getirileceğini söylemişti:
“Hakim ve savcılara coğrafi teminat sağlayarak, hem yargı teminatını güçlendiriyor, hem de kararların hızlanmasını temin ediyoruz…”
Coğrafi teminat, yani hakim ve savcıların, hoşa gitmeyen bir karar verdi diye HSK tarafından oraya buraya sürülmesinin engellenmesi…
Çok önemlidir, yargı bağımsızlığı için şarttır…
Fakat 2 yılı geçti, ortada bir şey yok!
Bunun için kanun bile gerekmez. Adalet Bakanı’nın başkanlığındaki HSK, bir prensip kararı ile coğrafi teminatı gerçekleştirebilir.
Ama yapmıyorlar, HSK’nın “atama” kılıcı hakim ve savcıların başında dolaşmaya devam ediyor.
Ama olsun, propaganda daha önemli… “İnsan Hakları Eylem Planı” gibi etkileyici bir başlık altında görkemli tören yapıldı, Avrupa’ya “bakın, açıkladık” falan denildi…
Propaganda tamam; şu veya bu ölçüde etkisi de var.
Ama sözün gerçekleşme oranı düştükçe inandırıcılığını da kaybediyor; içeride de dışarıda da…
10/09/2021 00:02
Müslümanların faiz sorunu
147
Yeni açıklanan Orta Vadeli Program’a göre, 2019 yılında bütçedeki faiz gideri 99.9 milyar liraydı… 2021’de 178.5 milyar lira… 2023’te ise 218 milyar liraya çıkacak!
Bütçe dışındaki devlet borçlarını da katarsınız, devletin faiz giderleri 2023’te 230 milyar lira olacak!
Halbuki, Cumhurbaşkanı Erdoğan, bütün tarihte faize karşı en coşkulu mücadeleyi vermiş bir siyasi liderdir. Hatta yüksek faizin “vatana ihanet” olduğunu söylemiş tek siyasi liderdir.
Ama “zihnimizin içinde” yani önyargılarımızda faizi ihanet sayabilirsiniz; “zihnimizin dışında” yani reel hayatta ise Türkiye, Cumhuriyet tarihinde en faizci ekonomi oldu!
‘EKONOMİNİN DİNİ OLMAZ’
Bugünlerde merhum Turgut Özal’ın beyin takımından Hüsnü Doğan’ın “Merdiven” adlı anılarını okuyorum. Orada gördüm, Türkiye 2003-2019 arasında 530 milyar dolar cari açık vermiş! Yani ihracatımızdan 530 milyar dolar fazla ithalat yapmışız!
Bunu nasıl finanse ettik? Turizm gibi gelirlerin yanında ülkemize giren yabancı sermaye ile… Yani “dış güçler” sayesinde!
Avrupa Birliği sürecinin sağladığı hukuki ve siyasi güven ortamında Türkiye’ye yabancı sermaye girişinin zirveler yaptığı yıllarda döviz ve faiz makul seviyelerdeydi, ekonomi sağlıklı büyüyordu. O rahat önemde Erdoğan şöyle konuşuyordu:
“Ekonominin kesinlikle dini olmaz, paranın dini olmadığı gibi… Özellikle ekonominin en önemli enstrümanlarından biri para olduğuna göre, parayı bir mezhebe veya bir etnik kökene dayandırmaya kalkarsanız, bu kutuplaşmaları getirir.” (20 Ocak 2004)
CB SİSTEMİNDE…
Erdoğan’ın emirle faiz indirme girişimleri 2014’te başladı. Başkanlık sistemi için daha çok oya ihtiyacı vardı… Faizi indirtmek için bağımsız Merkez Bankası’na sürekli baskı yaptı.
Parlamenter sistemde ekonomi bakanları Ali Babacan ve Mehmet Şimşek direndiler, Merkez Bankası’nın yanında yer aldılar.
Başbakanlığı döneminde Davutoğlu Merkez Bankası’nın bağımsızlığını destekledi.
Erdoğan’ın baskısı ‘siyasi’ düzeyde kaldı, bağımsız Merkez Bankası’nı fazla etkilemedi.
CB sistemi referandumu sırasında Erdoğan’ın sözlerini hatırlarsınız:
“Bu kardeşinize yetkiyi verin, faizle, şununla, bunun nasıl uğraşılır göreceksiniz!” (19 Haziran 2018)
Yetkiyi aldı… Önce OHAL döneminde 375 ve 703 Sayılı KHK’larla Merkez Bankası’nın bağımsızlığını kaldırdı... Ardından 3 Sayılı CB Kararnamesiyle Cumhurbaşkanına bütün yüksek bürokraside istediği an değişiklik yapma yetkisi verildi ki, bunun dünyada örneği yoktur.
Yirmi ayda 3 defa Merkez Bankası başkanı değiştirmenin de hiçbir ülkede örneği yoktur.
‘İSLAM İKTİSADI’
Bütün bu politikalar yargının bağımsızlığına, Merkez Bankası’nın kurumsal bağımsızlığına ve ekonomi yönetiminin rasyonelliğine güveni sarstı: Türkiye yüksek borç, yüksek faiz, yüksek enflasyon ve pahalı döviz ülkesi oldu.
Cumhurbaşkanı’nın söylemi, artık ekonomi alanında bile ideolojiktir, mesela:
“İslam iktisadı krizden çıkışın anahtarıdır…” (14 Haziran 2020)
Aynı iktidar ama “ekonominin dini olmaz” dediği dönemden çok farklı…
Ekonomi yönetiminin rasyonelliğine güven o kadar sarsılmıştır ki, iki gün önce Merkez Bankası Başkanı Kavcıoğlu “enflasyonun düşmesini bekliyoruz” deyince bunun “faiz sebeptir…” iması olduğunu düşünen piyasalarda dolar TL olarak 8.3’lü rakamlardan 8.4’lü rakamlara çıktı!
Türkiye’nin dış borcu 450 milyar dolardır, maliyetini siz hesaplayın.
Emirle faiz indirtme girişimleri Türkiye’ye çok pahalıya mal oldu.
İSLAM VE FAİZ
Tabii ki “faizi indirtmek” hem itikadımıza uygun bir mesajdı hem sermaye teşekkülü çok zayıf olan ülkemizde herkesin düşük faizli krediye ihtiyacı vardır. İki yönlü oy getirdi ama yol açtığı kriz, iktidarın tabanını eritiyor.
İslam’da faizle ödünç vermek elbette haramdır. Çağımızda ise söz konusu olan; kişiler arasında ödünç işlemi değil, ekonominin makro dengeleri açısından vazgeçilmez nitelikteki “para politikası enstrümanı”dır.
Bu enstrümanla oynamanın nelere mal olduğunu Türkiye’nin sürüklendiği ekonomik krizde gördük.
Hepsine “faiz” denilse de işlevleri çok farklı işlem türleri söz konusudur. Bu konuda ilahiyat hocaları Süleyman Uludağ ve Mustafa Öztürk’ün kitaplarını tavsiye ederim.
Ebussuud Efendi de bütün faizlere değil, para vakıflarının yüzde 12 faizle iş yapmasına fetva vermemiş miydi?
Netice: Evrensel hukuk ve modern iktisat; gelişmiş ülke olmanın başka yolu yok.
2/09/2021 00:05
Hainler ve vatanseverler…
185
Cumhurbaşkanı Erdoğan, aynı zamanda partisinin lideri olduğu için çok sert siyasi polemiklerden sakınmıyor.
Önümüzdeki seçimler için de stratejisi şimdiden belli: “Biz” dindarız, vatanseveriz, milliyetçiyiz… “Onlar” dine saygısız, terör işbirlikçisi, hain…
Ekonomi, hukuk, dış politika gibi hayati konular yerine, böyle bir tablo çizerek seçmen tutmak.
Cumhurbaşkanı Erdoğan, Gezi olaylarında “camiye bira şişesiyle girdiler” ve “duvara zulüm 1453’te başladı diye yazdılar” iddiasını, aradan sekiz yıl geçtikten sonra tekrarlayarak Meral Akşener’in “kimlerle beraber” olduğunu söylemesi, seçim stratejisinin yeni örneğidir.
GEZİ OLAYLARI
Anayasa Mahkemesi’nin atıf yaptığı Emniyet raporuna göre, sekiz sene önce 80 ilde cereyan eden Gezi olaylarında, 5.532 eylem ya da etkinlik olmuş, 104.510 emniyet görevlisi olayların bastırılmasında vazife almış, dört sivil vatandaşımız hayatını kaybetmiş, bir komiser yüksekten düşerek şehit olmuştu. Olaylara katılanların sayısı 3 milyon 611 bin kişiydi. (AYM, B. No: 2015/9430)
Sayının daha fazla olduğunu düşünüyorum. Her neyse, dört milyona yakın kişinin “camiye bira şişeleriyle girilmesi” barbarlığını ve “zülüm 1453’te başladı” zırvasını bırakın tasvip etmeyi, hoşgörmesi bile mümkün değildir.
Gezi hadiseleri “toplumsal olay” halinde başlamıştı. Nitekim Cumhurbaşkanı Gül’ün ve Başbakan’a vekalet eden Bülent Arınç’ın yumuşak tavırları olayları sakinleştirme yönündeydi… Arınç bunu defalarca anlattı.
Gezi olaylarına elbette yasadışı gruplar, terör örgütleri de sızmıştı. Bu marjinal grupların şiddet içeren çirkin hareketlerini, milyonların tasvip ettiğini söylemek maddi gerçeğe aykırıdır…
MARJİNAL ÖRGÜTLER
Dahası, o çirkin eylemlerden bahsederken muhalefet partilerinin “onlarla beraber” olduğunu söylemek maddi gerçeğe aykırı olduğu gibi dünyaya da Türkiye hakkında çok kötü bir imaj vermek olur: Nasıl bir ülke ki muhalefet partileri teröristleri, hainleri destekliyor?!
Fransa’daki “Sarı Yelekliler” hareketini hatırlayın, çok daha şiddet vardı. Önemli olan kamu düzenini sağlamaktır.
Kaldı ki Valide Sultan Camiinin müezzini Fuat Yıldırım, Emniyete verdiği ifadede camide bira şişesi görmediğini söyledi. Ve, Başakşehir’e bağlı Kayabaşı köyüne tayini çıktı!
Duvara bir kişi, üç beş kişi “zulüm 1453’te başladı” diye yazmış olabilir mi?
Birkaç kişiyle ilgili bu iki iddia gerçek olsa bile Cumhurbaşkanı’nın Türkiye’de herkesin mabetlere saygılı ve herkesin İstanbul’un fethiyle iftihar ettiğini söylemesi daha iyi bir davranış olmaz mı?
Üstelik Cumhurbaşkanı Erdoğan, Meral Akşener’i iktidarın yanında yer almaya davet ettiğinde onun da “milli ve yerli” olduğunu söylememiş miydi?..
MİLLET İTTİFAKI
Meral Akşener kariyerinde tarihçidir, Malazgirt ve Fetih hakkındaki bilgisi pek çok siyasetçinin üstündedir.
Daha lider olmadan Ahlat’ın maneviyetini iyi bildiği için orada ev tutmuştu, devlet parasıyla değil kendi imkanlarıyla… Saray değil, kiralık ev…
Akşener’le oturup milliyetçi düşüncenin hocaları Fuat Körülü’yü, Sadri Maksudi’yi, Yusuf Akçura’yı, Mümtaz Turhan’ı, Nurettin Topçu’yu, Ali Fuat Başgil’i, Erol Güngör’ü konuşabilirsiniz. Akşener’in milliyetçiliği bu kültür mirasına dayalıdır, özgürlükçüdür.
Kılıçdaroğlu, CHP tarihinde üçüncü büyük değişime öncülük ediyor: Biri İnönü’nün CHP programından “Kemalizm” kelimesini ve “kuvvetler birilği”ni çıkarması… İki; Ecevit”in Ortanın Solu hareketiyle “inançlara saygılı laiklik” kavramını ortaya koyması… Üç; Kılıçdaroğlu’nun CHP’yi din-laiklik gerilimi şeklindeki fay hattından çıkarıp kitlelere açması…
GELİŞMİŞ ÜLKE OLMAK
Bu iki liderin “Millet İttifakı”nı kurması, Demokrat Parti’nin ve Saadet Partisi’nin burada yer alması iki bakımdan Türkiye için hayırlıdır: Bir; Türkiye’de tarihten gelen din-laiklik fay hattının aşılması, demokrasinin öncelikli olması… İki; siyasetimizdeki aşırı güç yoğunlaşmasını kurumlardaki tahribatı karşısında siyasi hayatımızda bir “denetim ve denge” unsurunun oluşmaya başlaması…
İnanç, laiklik, kimlik, etnik duyarlıklar gibi fay hatlarımızda siyaset yapmak her devirde Türkiye’ye zarar verdi. Bu değerleri özgürlük alanı kabul ederek hukukun üstünlüğünü ve kuvvetler ayrılığını gerçekleştirmek… Siyasi hayatımızda da rasyonelleşmeye yönelmek…
Gelişmiş ülke olmanın tek yolu budur.
2/09/2021 00:05
Hainler ve vatanseverler…
185
Cumhurbaşkanı Erdoğan, aynı zamanda partisinin lideri olduğu için çok sert siyasi polemiklerden sakınmıyor.
Önümüzdeki seçimler için de stratejisi şimdiden belli: “Biz” dindarız, vatanseveriz, milliyetçiyiz… “Onlar” dine saygısız, terör işbirlikçisi, hain…
Ekonomi, hukuk, dış politika gibi hayati konular yerine, böyle bir tablo çizerek seçmen tutmak.
Cumhurbaşkanı Erdoğan, Gezi olaylarında “camiye bira şişesiyle girdiler” ve “duvara zulüm 1453’te başladı diye yazdılar” iddiasını, aradan sekiz yıl geçtikten sonra tekrarlayarak Meral Akşener’in “kimlerle beraber” olduğunu söylemesi, seçim stratejisinin yeni örneğidir.
GEZİ OLAYLARI
Anayasa Mahkemesi’nin atıf yaptığı Emniyet raporuna göre, sekiz sene önce 80 ilde cereyan eden Gezi olaylarında, 5.532 eylem ya da etkinlik olmuş, 104.510 emniyet görevlisi olayların bastırılmasında vazife almış, dört sivil vatandaşımız hayatını kaybetmiş, bir komiser yüksekten düşerek şehit olmuştu. Olaylara katılanların sayısı 3 milyon 611 bin kişiydi. (AYM, B. No: 2015/9430)
Sayının daha fazla olduğunu düşünüyorum. Her neyse, dört milyona yakın kişinin “camiye bira şişeleriyle girilmesi” barbarlığını ve “zülüm 1453’te başladı” zırvasını bırakın tasvip etmeyi, hoşgörmesi bile mümkün değildir.
Gezi hadiseleri “toplumsal olay” halinde başlamıştı. Nitekim Cumhurbaşkanı Gül’ün ve Başbakan’a vekalet eden Bülent Arınç’ın yumuşak tavırları olayları sakinleştirme yönündeydi… Arınç bunu defalarca anlattı.
Gezi olaylarına elbette yasadışı gruplar, terör örgütleri de sızmıştı. Bu marjinal grupların şiddet içeren çirkin hareketlerini, milyonların tasvip ettiğini söylemek maddi gerçeğe aykırıdır…
MARJİNAL ÖRGÜTLER
Dahası, o çirkin eylemlerden bahsederken muhalefet partilerinin “onlarla beraber” olduğunu söylemek maddi gerçeğe aykırı olduğu gibi dünyaya da Türkiye hakkında çok kötü bir imaj vermek olur: Nasıl bir ülke ki muhalefet partileri teröristleri, hainleri destekliyor?!
Fransa’daki “Sarı Yelekliler” hareketini hatırlayın, çok daha şiddet vardı. Önemli olan kamu düzenini sağlamaktır.
Kaldı ki Valide Sultan Camiinin müezzini Fuat Yıldırım, Emniyete verdiği ifadede camide bira şişesi görmediğini söyledi. Ve, Başakşehir’e bağlı Kayabaşı köyüne tayini çıktı!
Duvara bir kişi, üç beş kişi “zulüm 1453’te başladı” diye yazmış olabilir mi?
Birkaç kişiyle ilgili bu iki iddia gerçek olsa bile Cumhurbaşkanı’nın Türkiye’de herkesin mabetlere saygılı ve herkesin İstanbul’un fethiyle iftihar ettiğini söylemesi daha iyi bir davranış olmaz mı?
Üstelik Cumhurbaşkanı Erdoğan, Meral Akşener’i iktidarın yanında yer almaya davet ettiğinde onun da “milli ve yerli” olduğunu söylememiş miydi?..
MİLLET İTTİFAKI
Meral Akşener kariyerinde tarihçidir, Malazgirt ve Fetih hakkındaki bilgisi pek çok siyasetçinin üstündedir.
Daha lider olmadan Ahlat’ın maneviyetini iyi bildiği için orada ev tutmuştu, devlet parasıyla değil kendi imkanlarıyla… Saray değil, kiralık ev…
Akşener’le oturup milliyetçi düşüncenin hocaları Fuat Körülü’yü, Sadri Maksudi’yi, Yusuf Akçura’yı, Mümtaz Turhan’ı, Nurettin Topçu’yu, Ali Fuat Başgil’i, Erol Güngör’ü konuşabilirsiniz. Akşener’in milliyetçiliği bu kültür mirasına dayalıdır, özgürlükçüdür.
Kılıçdaroğlu, CHP tarihinde üçüncü büyük değişime öncülük ediyor: Biri İnönü’nün CHP programından “Kemalizm” kelimesini ve “kuvvetler birilği”ni çıkarması… İki; Ecevit”in Ortanın Solu hareketiyle “inançlara saygılı laiklik” kavramını ortaya koyması… Üç; Kılıçdaroğlu’nun CHP’yi din-laiklik gerilimi şeklindeki fay hattından çıkarıp kitlelere açması…
GELİŞMİŞ ÜLKE OLMAK
Bu iki liderin “Millet İttifakı”nı kurması, Demokrat Parti’nin ve Saadet Partisi’nin burada yer alması iki bakımdan Türkiye için hayırlıdır: Bir; Türkiye’de tarihten gelen din-laiklik fay hattının aşılması, demokrasinin öncelikli olması… İki; siyasetimizdeki aşırı güç yoğunlaşmasını kurumlardaki tahribatı karşısında siyasi hayatımızda bir “denetim ve denge” unsurunun oluşmaya başlaması…
İnanç, laiklik, kimlik, etnik duyarlıklar gibi fay hatlarımızda siyaset yapmak her devirde Türkiye’ye zarar verdi. Bu değerleri özgürlük alanı kabul ederek hukukun üstünlüğünü ve kuvvetler ayrılığını gerçekleştirmek… Siyasi hayatımızda da rasyonelleşmeye yönelmek…
Gelişmiş ülke olmanın tek yolu budur.
14/09/2021 00:02
Diyanet ve siyaset
266
Diyanet, son zamanlarda siyasi tartışmalar içinde fazlaca yer alıyor. Hiçbir dönemde böyle olmamıştı.
Tek Parti devrinde devlet partisi dışındaki bütün kurumlar ve çevreler gibi Diyanet de susturulmuştu. Çok partili hayata geçtikten sonra ise hem iktidar partileri Diyanet’i siyasette kullanmakta çok hırslı olmadılar, hem Diyanet İşleri Başkanları siyasete mesafeli durdular.
Ama bugün iktidar da Diyanet İşleri Başkanı da siyaset arenasında sık sık birlikte tavır alıyorlar.
SİYASETE FETVA
İktidar TOKİ’nin Sosyal Konut Projesi’ni pazarlamak istiyordu. Diyanet “devletin amacı faiz geliri elde etmek değil” diyerek bunun için kamu bankalarından faizli kredi almanın “caiz” olduğuna dair fetva yayınladı. (14 Ocak 2020)
Hatırlarsınız, salgın sebebiyle camiler kapatılmıştı. Ülkemizde Cuma namazı ve Cuma hutbesi eda edilmeyen bir dönem olmasın diye sosyal mesafeli namaz kılınmasını ben saygıyla karşılarım. Fakat Sayın Erbaş bu özel Cuma namazını Beştepe’deki Millet Camisi’nde eda etti, TV’lerden sergilendi! (27 Mart 2020)
CB sisteminde Beştepe siyasi bir mekandır. Bu özel Cuma namazını, Diyanetin bahçesindeki Ahmet Hamdi Akseki camisinde kılmak daha ihlaslı ve daha vakur olmaz mıydı?!
Korona salgını üzerine iktidar bir Milli Dayanışma Kampanyası açmış ve zekatların buraya verilmesini istemişti. Belediyeler de aynı şeyi yapıyor ama iktidar belediyelerin kampanyasını engelliyor, aşevlerini bile kapatıyordu. Öyle bir dönemde Diyanet “Zekatların bu günlerde ulusal düzeyde başlatılan dayanışma kampanyaları vasıtasıyla toplanıp hak sahiplerine ulaştırılması caizdir” diyerek adresi belli bir fetva yayınladı! (3 Nisan 2020)
Zekat konusunda “ulusal düzeyde dayanışma” tanımı hangi dinî kitapta yazıyor?!.
Kadir Mısıroğlu gibi keskin siyasi çizgisi belli olan birini Sayın Erbaş’ın resmi kisvesiyle ziyarete gitmesi çok açık bir ideolojik-siyasi tavırdır.
YARGITAY VE ADALET
Yargıtay binasının açılmasında dua okunması değil, Türkiye’de adaletin dünya sıralamasında 104. sıraya düşmüş olmasının böyle törensel davranışlarla örtülmesi sorundur.
Türkiye’de, Adalet Bakanı Gül bile “yargısal tasarrufların meşruiyetine ve yargıya olan toplumsal desteğe de zarar” veren adaletsizlikler olduğunu söyledi. (29 Kasım 2018)
Uluslararası Yolsuzluk Algı İndeksinde Türkiye 2012 yılında 54. sıradaydı ve bazı Avrupa ülkelerinden daha iyi durumdaydı. 2021 yılındaysa 86. sıraya düştü; en çok bozulan 5 ülkeden biriyiz!
Bunları bir Diyanet Başkanı’nın izlemesini beklemem; konusu değildir. Fakat Diyanet’in 1924’teki kuruluşunda ve sürekli amacı “itikat, ibadet ve ahlak” olduğu için ahlak, hele de kamu (beytülmal) ahlakı dinimizin en temel ilkelerinden biridir. Tarihin en büyük devlet adamlarından biri olan Hz. Ömer’de somutlaşan kamu ahlakını ve kul hakkı kavramını unutmaya bir din kurumunun ve dindar insanların hakkı yoktur!
Bu ahlaki sorunlar dururken, Diyanet, sosyal medyada “hukukun yetersiz kaldığı” yerlerde fıkhın devreye sokulmasını istiyor!
Ne zaman? İktidar sosyal medyayı ‘düzenlemek’ için kanun hazırlarken!
FIKIH SORUNU
İslam düşüncesindeki fıkıh sorunu konusunda Ali Bardakoğlu ve Mehmet Görmez hocalarımızın kitaplarını tavsiye ederim. En büyük sorun, eski çağlarda bütün dünyada yaşanmış sosyal şartlara göre oluşturulmuş içtihatların din zannedilerek zamanımızda geçerli, hatta dinî vecibe sayılmasıdır. Taliban bunun uç örneğidir.
Cumhurbaşkanı Erdoğan “İslam’ın güncellenmesi”nden bahsetmişti. Bu doğu bir fikir, fakat yanlış bir söylemdir. İslam’da “tecdit, ıslah, içtihat” gibi kavramlar vardır, bu kavramlarla konuşmak gerekir.
Ali Erbaş Başkanlığında Diyanet, Erdoğan’a destek vererek, “bir nassın olmadığı konularda zamanın değişmesine bağlı olarak hükümlerin de değişebileceği malumdur” diye açıklama yapmıştır. (17 Mart 2018)
Fıkıhta böyle değişmesi gereken hükümler olduğunu kabul eden Diyanet bu yönde bilimsel bir eser ortaya koymadığı gibi geçmiş çağların ittihatlarını içeren fıkhın sosyal medyaya uygulanmasını istiyor!
Kaldı ki anayasamıza göre sosyal medya ancak kanunla düzenlenebilir, CB kararnamesi bile bu alanda söz konusu olamaz.
Diyanet gibi asırlık bir kurum, 44 ciltlik muazzam İslam Ansiklopedisi’ni yazan bir birikim… Siyaset uğruna ne halde?.
.15/09/2021 00:01
İslam’da iki damar
199
Türkiye’de yüksek din öğretimi iki damar halinde gelişiyor: Biri felsefe grubu derslerin de bulunduğu İlahiyat Fakülteleri, öbürü felsefe derslerini zararlı sayanlar …
Bu iki damar tarihte de var.
Prof. Kemal Gözler’in bulgularına göre, 2019 yılı itibarıyla Türkiye’de bütün hukuk fakültelerinin sayısı 82’dir… Buna karşılık İlahiyat ve İslam İlimler Fakültelerinin sayısı ise 92’dir… Hukuk’ta öğrenci sayısı 82.322, buna karşılık İlahiyat ve İslami İlimler’de öğrenci sayısı 111.866’dır. (https://www.anayasa.gen.tr/hukuk-ilahiyat.htm)
Bu tablo Türkiye’nin geleceği için iyi midir, kötü mü?
Önyargılarımızı bir tarafa atalım, ‘bilenler’ ne diyor ona bakalım…
GERÇEK İLAHİYAT ÂLİMLERİ
Prof. Mehmet Görmez’in başkanlığı döneminde 2016’da hazırlanan DİB Stratejik Plan’da, “İlahiyat ve imam-hatip lisesi mezunu sayısının kontrolsüz ve plansız artışına ve mezunların nitelik sorununa” dikkat çekilmişti. (s. 31)
18-19 Nisan 2019’da Samsun’da, İlahiyat dekanları “Yüksek Din Öğretimi Çalıştayı” düzenledi. Eski Diyanet başkanlarından Sait Yazıcıoğlu, Ali Bardakoğlu ve Mehmet Görmez hocalarımız da katılmıştı. Çalıştayın 11 maddelik sonuç bildirisinde, “sayıları 105’i bulan ilahiyat fakültelerinin, akademik altyapı, öğrenci niteliği ve istihdam politikaları konusunda önemli sorunları bulunmaktadır” denildi. (madde 1)
Türkiye’nin ihtiyacına göre planlama yapılması tavsiye edildi. (madde 2)
Dekanlar, cemaatlerin kendi adamlarını yüksek din öğretimi kurumlarına yerleştirdiklerine dikkat çektiler. “İlahiyat fakültelerinin sayı ve kontenjan olarak haddinden fazla açıldığı bir dönemde… İlahiyat gibi hassas bir alanın niteliksizleştirilmesi tehlikesini” yaratacağını belirttiler. (madde 5)
Gerçek ve ihlaslı ilahiyat alimlerinin görüşüydü bunlar ama siyaset yine oralı olmadı.
İKİ DAMAR
2013 yılında YÖK tarafından, cemaatlerin etkisiyle, İlahiyat’larda felsefe grubu dersler kaldırıldı!
Kamuoyu ve felsefenin önemini bilen ilahiyatçılar büyük tepki gösterdi. O zamanki YÖK üyesi Prof. Durmuş Günay uzun karşıoy yazısında, bu kararın “ilahiyat fakültelerinden aklî ilimleri, rasyonaliteyi tasfiye etmeyi amaçladığını” kayda geçirdi.
SDÜ İlahiyat Fakültesi Dergisi de o sırada, felsefe grubu dersleri savunan bir özel sayı çıkardı. (2013, sayı 30) Dergide ilahiyatçı Doç. Dr. Hülya Altunya, medresede felsefe derslerinin kaldırılmış olmasının “rasyonel düşüncenin geride kalmasına ve pozitif bilimlerde gelişme sağlanamamasına neden olduğunu” anlatan makalesi bir örnektir.
Bu tepkiler üzerine felsefe derslere tekrar ilahiyatlarda konuldu ama 2011 yılından itibarın sayıları artırılan İslami İlimler Fakülteleri’nde bu dersler yok veya yok hükmünde!
Osmanlı medresesine bile felsefe, matematik, fizik gibi dersler Abdülhamit’ten itibaren, yavaş yavaş girmişti. Darülfünun’daki İlahiyat Fakültesinde ise felsefe grubu dersler müfredatta yer alacaktı. (Bkz. Zeki Salih Zengin, Türkiye’de Yüksek Din Eğitimi.)
ÖZGÖRLÜK VE İLAHİYAT
Darülfünun İlahiyat Fakültesi saygın bir ilmi kapasiteye ve ufuk genişliğine ulaşmıştı. Bunu devam ettirmek gerekirken devrimler döneminde tamamen kapatılması vahim hatadır. 1949’da açılan İlahiyat fakültesi müfredatında, Darülfünun’daki gibi felsefe grubu dersler önemli bir yere sahipti. Bu sayede Türkiye yüksek düzeyde bir din-felsefe ya da din-bilim ilişkisine yürüyordu. “Ankara okulu” denilen akım ve yayınlar bunun örneğidir.
Siyasetten uzak duran, ilmi yayınlar yapan ve kaliteyi sayıdan değerli bilen Diyanet İşleri başkanlarımız da bu damarın temsilcileriydiler.
İlahiyat dekanlarının, bahsettiğim çalıştay sonuç bildirisindeki şu satırları, bu damarın anlayışını yansıtıyor önemlidir:
“Bilinmelidir ki, ilim ve fikir, hür ortamda gelişir. Bu sebeple akademik dünyada farklı fikir ve görüşlerin mütehammil ve müsamahalı bir şekilde karşılanması, sağlıklı düşünce zeminlerinin oluşturulması ve ilmin gelişeceği hürriyet ortamlarının sağlanması açısından önemlidir… (Madde 16)
İlahiyatlarda her şeye rağmen bu damar hâlâ kuvvetlidir.
Cemaatler; tarikatlar ve siyasal İslamcılar hep bu damara karşı oldu. İşte 21. Yüzyılda felsefe grubu derslere yer vermeyen bir din yükseköğretimi yaygınlaştırılıyor. Fakat bu bir konjonktürdür, kalıcı olamaz.
Türkiye 25 bin dolara ulaşacaksa bu ancak her alanda bilimle ve hür düşünceyle, yaratıcı tefekkürle mümkün olacak, Taliban’ın din anlayışını eleştirmekten sakınanlar başarılı olamayacaktır.
17/09/2021 00:19
Erdoğan’ın propaganda tarzı
155
Siyaset propagandasız olmaz, Erdoğan da devlet başkanı olmanın yetki ve etkilerini kullanırken, aynı anda çok yoğun bir şekilde partisinin propagandasını yapıyor.
Erdoğan tarzı propagandanın özelliği siyasi ve iktisadi konuları kutsallık ve hamaset katarak anlatmasıdır.
Suriye konusu Türkiye için bir güvenlik meselesiydi fakat Erdoğan bunu “Emevi camiinde namaz kılmak, Selahattin Eyyubi’nin mezarında buluşmak” kavramlarını katarak anlattı.
Ekonomide “faiz sebeptir…” söylemi de dinimizde ribanın haram olmasını çağrıştırmaktadır. Hatta “İslam iktisadı, krizden çıkışın anahtarıdır” diye dahi konuştu. (14 Haziran 2022)
Son olarak da Sakarya zaferinin yıldönümü konuşmasında, partisinin “2023 Hedefleri” denilen politikalarının “aslında tıpkı Milli Mücadele gibi küresel senaryolara karşı bir başkaldırı olduğunu” söyledi…
SAKARYA ZAFERİ
Sakarya Zaferi ve Milli Mücadele gibi gerek tarihin ve gerekse milli şuurumuzun çok yüksek değerlerini, bir partinin iktisat politikalarıyla eşleştirmek o değerlere büyük haksızlıktır. Tarihimizin bizi “biz” yapan yüksek değerlerini günlük siyasetin üstünde tutmanın önemini anlatmaya gerek var mı?
Nitekim, “2023 Hedefleri” Ak Parti’nin 2011 Seçim Bildirisi’nin ana konusuydu. Yanlış politikalar yüzünden vahim bir başarısızlıkla da sonuçlandı: 2023 yılında kişi başına gelirimiz 25 bir dolar olacaktı!... Bu, parti propagandasında yıllarca kullanıldı. Ama O düzeyde bir ekonomiye ulaşmak için insan gücümüz nasıl bir teknik eğitime, hukuk düzenimiz dünyada nasıl bir güvenilirliğe sahip olmalıydı; bunların programları ortaya konulmamıştı…
Dünya Ekonomik Forumu (WEF) 2020 raporuna göre, eğitimin ekonomide işgücü ihtiyacını karşılaması değerlendirmesinde Türkiye’nin puanı 39.8’dir. Bırakın Güney Kore gibi gelişmiş ülkeleri, Endonezya’nın puanı 49’dur, Meksika’nın puanı 43.3’tür.
Bu eğitimle 25 bin dolara ulaşabilir miydik?!
Buna yanlış politikalar ve kurumların kalite kaybı eklenince kriz geldi, bırakın 25.000 doları, 2012’de ulaştığımız 13.000 dolardan 9 bin dolara düştük!
‘İHANET’ SÖYLEMİ
Krizin sebeplerini yanlış politikalarda, eğitimin ağır sorunlarında, kurumların ezilmesinde aramak yerine “Dış güçler”e bağlamak ve tarihi zaferlerimiz üzerinde hamaset yapmak bu sorunları çözmez.
İşte on yıldır çözmüyor…
Bu iktidar zamanındaki ünlü 5 şirketten Limak Holding’in patronu Nihat Özdemir, dünkü konuşmasında yüksek maliyetlere dikkat çekerek şunu söyledi:
“Mevcut şartlarda yabancı yatırımcı Türkiye’ye sadece tatile gelir…”
Şimdi, yedi yıl öncesine gidelim. TÜSİAD Başkanı Muharrem Yılmaz’ın konuşması:
“Hukukun üstünlüğüne riayet edilmeyen, yargı mekanizması AB normlarında çalışmayan, düzenleyici kurumlarının bağımsızlığına gölge düşen, vergi cezaları veya başka türlü cezalarla şirketlerinin üzerinde baskı kurulan, ihale yasası onlarca kez değiştirilen böyle bir ülkeye yabancı sermayenin gelmesi mümkün değildir” (23 Ocak 2014)
Bu eleştiri karşısında yapılması gereken, bu hukuk sorunlarını çözmekti. Fakat Başbakan Erdoğan’ın tepkisi şu oldu:
“Dünyanın hiç bir yerinde kendi ülkesini dışarıda kötüleyen bir işveren örgütü bulamazsınız. Dünyanın her yerinde bunun adı ihanettir…” (28 Ocak 2014)
Ve hukuk sorunları çözülmedi, büyüdü… “Hukuk Devleti İndeksi”nde (WJP) Türkiye 2015’te 80. Sıradaydı, 2020’de 117. sıraya düştü… Yatırımcı gelir mi?
RASYONEL POLİTİKALAR
Dahası, iktidar “önümüzdeki seçimler”i kazanmak için sürekli borçlanmaya dayalı tüketime ve inşaata kaynak aktardı… Sanayiin ihmal edildiğini, bu iktidarın çıkardığı 11. Kalkınma Planı da yazmaktadır. (Paragraf: 130,131)
Bunu “dış güçler” mi yaptı?
Milli şuur ve vatanseverlik yüksek erdemlerdir, sorunların tahlili ve çözümü ise ancak bilim zihniyetiyle mümkündür.
Sayın Erdoğan, ağırlaşan iktisadi gerçekler karşısında yoğun hamasetin artık eskisi gibi etkili olmadığını görmeli, 2002-2010 arasında olduğu gibi Batı standartlarını esas alan demokratik, hukuki ve iktisadı politikalar yönelmelidir. Bunu sadece tarihe not düşmek için söylüyorum; “idare-i şahsiye” yoluna girdikten sonra rasyonel politikalar yapılamaz çünkü.
İşte on yıldır, hele de son 5-6 yılda her sorun ağırlaşıyor.
Türkiye’nin demokrasiye ve rasyonel politikalara dönmesi hayat memat meselesidir.
19/09/2021 00:02
İslam ve milliyetçilik vurgulu politika
158
AK Parti’nin iki ayrı iktidar dönemi: Biri Avrupa Birliği sürecindeki başarılı politikalar… Öbürü 2011’den sonra adım adım yöneldiği ideolojik politikalar.
İlk dönemde Erdoğan’ın söyleminde “evrensel hukuk, Avrupa standartları, modernleşme, paranın dini yok” söylemi sıklıkla görülür.
İktidar kadrosu elbette dindar insanlardır, ama o dönemde bunun gösterimini yapmazlardı. Elbette din ve vicdan özgürlüğünü savunurlardı ama bunu modern ‘insan hakları’ kavramına dayandırırlardı…
2011’de seçim zaferi ve Arap Baharı özgüven patlaması yaptı. Partide tek adamlaşma, Merkez Bankası’na faiz baskısı, Batı’nın otoriterleşme eleştirilerine karşı “haçlı ittifakı” gibi sözlerle tepki gösterme tavırları adım adım gelişti.
Bu gidişin zirvesi CB sistemidir.
REFERANS DEĞİŞMESİ
İlk dönemde, Batı standartları yönünde en önemli hukuki düzenleme, muhalefetin de desteğiyle, 2004 yılında anayasaya bir fıkra eklenmesidir: Artık Türkiye’de hak ve hürriyetlerin temel referansı “Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi” olacaktı. (Madde 90)
Hukuk tarihimizdeki en değerli birkaç gelişmeden biridir bu… Tanzimat gibi, 2 Şubat1922 tarihli Hürrriyet-i Şahsiye Kanunu gibi.(*)
Başbakan Erdoğan da AB sürecini “Cumhuriyetin kuruluşundan sonra en büyük modernleşme hamlesi” olarak tanımlıyordu. (6 Temmuz 2011)
Bu hukuki ve siyasi güven ortamında Türkiye’ye 220 milyar dolar dış yatırım gelecekti.
Bir buçuk sene sonra… Arap Baharı’nın zafer günlerinde, Kahire Üniversitesi’nde muazzam bir kitleye konuşan Erdoğan’ın şu sözleri, referansın nasıl değişmeye başladığını gösterir:
“Hürriyet bizim medeniyetimizin özüdür… Biz hiçbir yerden model arama ihtiyacı içinde olan milletler değiliz. Kendi tarihimiz, kendi medeniyetimiz bize hürriyet konusunda birlikte yaşama kültürü, farklılıklara saygı gösterme ve adalet konusunda gereken dersi, gereken tecrübeyi ziyadesi ile vermektedir.” (17 Kasım 2012)
‘YERLİ VE MİLLİ’ DOLAR!
Ekonomi alanında “faiz sebeptir…” söylemi bu dönemin simgelerinden biridir. Merkez Bankası’yla 2014’te başlayan kavgaları hatırlayın…
Gelinin nokta, hükümetin kendi rakamlarıyla şöyle: 2019 yılında bütçedeki faiz gideri 99.9 milyar liraydı… 2021’de 178.5 milyar lira… 2023’te ise 218 milyar liraya çıkacak! (6 Eylül 2021)
Halbuki Bütçede faize ayrılan para 2011’de 45 milyar liraydı, son üç yılda fırladı. Görüyor musunuz CB sisteminin faturasını?!
Ayrıca, “kendimize yeteriz, dış güçler, krizin anahtarı İslam ekonomisi” gibi heyecan verici sözleri de hatırlarsınız.
Ve iktisatçı Sumru Öz’ün kaleminden dolar durumu:
“Mevduatın dolarizasyonu 2001 krizi sonrasında uygulanan doğru ekonomi politikaları sayesinde yüzde 29’a kadar geriledikten sonra 2011 yılında yeniden artışa geçerek 2021 yılı ortasında yüzde 57’ye ulaşmış durumda.” (https://eaf.ku.edu.tr/wp-content/uploads/2021/07/eaf_an21-02.pdf)
Hangisi daha millî: Dolarizasyonu yüzde 29’a indirmek mi?.. Yoksa “milli ve yerli” sözünün devlet sloganı haline getirildiği dönemde yüzde 57’ye çıkmasına sebep olmak mı?!
Faizde de dövizde de sözle gerçek arasındaki muazzam fark!
İSLAM VE MİLLİYETÇİLİK
Milli gelirimiz ilk politikalar sayesinde 12.000 dolara çıkmıştı; bu ideolojik politikalar yüzünden 9 bin dolara düştü!
Seçmeni tutmak için artan dozda İslami ve milliyetçi kavramlar kullanılması çözüm getirmediği gibi iki sorun daha yaratıyor:
* Biri bu değerlerin siyasi kullanımda yıpranmasıdır. İslami ve milliyetçi hassasiyetlere sahip insanlar bu acı gerçeği görmelidir. Ahlaki ve kültürel standartları yükseltmede işlevsel olabilecek bu değerler günlük siyaset düzeyine düşürüldü. ‘Davaya hizmet’ sanarak bu yolda devam etmek, bu değerleri daha fazla yıpratacaktır.
* Öbürü, yönetimin rasyonelliğine hamaset yüzünden güvenin sarsılmasıdır. Vatandaş mevduatının yüzde 57’sini dövizle yapıyorsa bunun sebebi yönetimin rasyonelliğine ve Merkez Bankası’nın bağımsızlığına güvenmemesidir; enflasyon karşısında çareyi dövizde arıyor.
Yeniden rasyonel politikalara, hukukun üstünlüğüne, bağımsız yargıya, evrensel hak ve hürriyetlere dönmekten başka çaremiz yok.
(*) Hürriyet-i Şahsiye Kanunu için benim “Atatürk’ün İhtilal Hukuku” adlı kitabıma bakabilirsiniz. (s. 227-229)
.21/09/2021 00:01
‘Elinize dizinize dursun’
150
Cumhurbaşkanı ve Ak Parti lideri Erdoğan’ın devlet ve yönetim anlayışını onun icraatında ve getirdiği CB sisteminde görmek mümkün. Tabii sözlerine de yansıyor. Mesela muhalefetin eleştirilerine cevap verirken söylediği söz:
“Göreve geldiğimizde üniversite öğrencilerinin aldığı burs 45 liracıktı. Elinize, dizinize dursun. Bunlar 650 liraya çıktı…”
İktisadi yönünü bir tarafa, ben bu sözlere yansıyan yönetim anlayışını ele alacağım.
ANONİM ŞİRKET GİBİ DEVLET
Modern devlette kamu görevleri kanunla belirlenmiş liyakat şartlarına, kıdeme ve yine kanunla belirlenmiş sürelere dayanır. Erdoğan ise anonim şirket yönetimini esas alıyor:
“Bir anonim şirket nasıl yönetiliyorsa, Türkiye de öyle yönetilmelidir. Yoksa bileklerine bağlıyorlar prangayı, yürü yürüyebilirsen... Bu ülke bu şekilde sıçramaz.” (15 Mart 2015)
Aynı anlayışla, kuvvetler ayrılığına da “ayak bağı” demişti.
Böyle olunca kamu görevlilerinden beklentisi, vali ve kaymakamlara söylediği şu sözlerde açıktır::
“Tayyip Erdoğan için el, göz, kulak, ayak sizsiniz… Siz varsanız bizim ayağımız, gözümüz var. Siz yoksanız orada biz olmayız…” (10 Ocak 2017)
Tabii “benim bakanım… Benim müdürüm” söylemini de hatırlamak gerekir.
Şahsi sadakat odaklı bir yönetim anlayışı.
Partide de tüzük ve programlarda yazılı kurallardan önce bir tür üst kural vardır: “Sadakat aslolan bir kavram”dır. (9 Ocak 2018)
Milletvekilleri de “seve seve talimat alırız” diyerek durumlarını ifade ederler. (9 Haziran 2020)
SADAKAT SİSTEMİ
Bu kültürde kamu görevine atananlardan ömür boyu sadakat beklenir. İşte, Cumhurbaşkanlığı seçimlerinde, Erdoğan’ın karşısında CHP ve MHP’nin ortak adayı olan Ekmeleddin İhsanoğlu hakkında söyledikleri::
“Ekmel biz senin ne olduğunu çok iyi biliriz. 8 yıl görev yaptın ama 8 yıllık görevinde adeta bir monşer örneği sergiledin… Emanete ihanet etti. İsrail’in zulmune göz yumdu. Nankörlük yaptı. Gözüne dizine dursun…” (25 Temmuz 2014)
Görülüyor ki, Kamu görevleri hukuki statüler olsa da “seni ben oraya getirdim” gözüyle bakılıyor. Bu kütürde yetkiler tek elde toplanır, bir defa görev verilenlerden ömür boyu sadakat beklenir.
Sadakat anlayışı CB sistemi ile anayasalaştı. 703 sayılı KHK ve 3 Sayılı CB Kararnamesiyle bütün kurumlarda hiçbir süreyle bağlı olmadan Cumhurbaşkanına istediği atamayı yapma yetkisi verildi… ‘Bağımsız’ Merkez Bankası’nda yirmi ayda 3 başkan ve 10’dan fazla yönetici değiştirildi…
LİYAKAT YERİNE SADAKAT
Şahsi sadakate dayalı yönetim anlayışına “patrimonyal” deniliyor. Bütün eski imparatorluklar ve bütün mutlakıyet rejimleri böyleydi. Sosyolog Max Weber teorik izahını yaptı.
Abdülhamid rejiminin de böyle olduğunu belirten değerli tarihçi Şükrü Hanioğlu, kavramı “liyakatin yerine sadakati geçiren patrimonyal siyaset anlayışı” olarak tanımlar. (Sabah, 4 Mayıs 2018)
Gerçekten, İslamcı ve reformcu sadrazam Tunuslu Hayrettin Paşa bakanların ve memurların görev ve sorumluluklarının, atama ve azil usullerinin kanunla belirlenmesini ısrarla istemiş, ama bu yetkileri “şahsen” elinde tutarak şahsına “sadakat” geliştirmek isteyen Abdülhamit bunu kabul etmemiş, Paşa da istifa etmişti.
19. yüzyıldaki en büyük beyinlerimizden biri olan Hayreddin Paşa hakkında Cemil Meriç’i, Bekir Karlığa’yı, Atilla Çetin’i okumanızı tavsiye ederim.
HUKUKİ VE RASYONEL
Max Weber’in bir de “hukuki rasyonel bürokrasi” kavramı vardır: Modernleşen devlette liyakat kuralları ve süreler kanunla belirlenir, rasyonel düşünceyle kamu hizmeti icra edilir. Danıştaylar, Sayıştaylar bunu denetler…
Uzatmayalım, bir örnek: Popülist Başkan Trump, FBI’ın başına düşündüğü James Comey’e “senden sadakat beklerim” demişti. Comey’nin cevabı “hukuki rasyonel” kamu görevi anlayışını yansıtır:
“Benden daima dürüstlük göreceksiniz!” (WP, June 7, 2017)
Kişiye değil kamu görevine sadakat…
Trump’ın tarzı “neo patrimonyalizm”dir, Comey’inki hukuki-rasyonel bürokrat tavrıdır.
Naci Ağbal da böyleydi. Kısa süreli Merkez Bankası Başkanlığında kendi kararlarıyla ve rasyonel zihniyetle hareket etti.
Türkiye Erdoğan’ın “pranga, ayak bağı” dediği dönemdeki güven ortamı ile yüzde 6 kalkındı. “İdare-i şahsiye” döneminde hukuki güvensizlik, iktisadi istikrarsızlık, gelir kaybı gibi ağır sorunlar yaşıyor.
Sonuç: Modern devlet, kurallar ve kurumlar devletidir.
22/09/2021 00:01
İtaat kültürü dün ve bugün
247
Ahmet Taşgetiren, dünkü köşesinde bir “Hocaefendi”nin WhatsApp grubundaki sözlerini paylaştı: Her şartta bugünkü iktidar desteklenmeliydi çünkü “bizim iktidarımız”dı!
İktidarın değişmesi, “Dimyat’a giderken evdeki pirinçten olma” sonucunu doğurabilirdi…
Bu iktidar “bulgur” dağıtırken âdil ve hukuki mi davranmıştı? Yolsuzluklar niye bu kadar gündemdeydi? Bu sorular yani denetim fikri akla gelmiyordu!
Taşgetiren bütün tarihlerdeki istibdatların özeti niteliğinde şu tespiti yapıyordu:
“Bizde aşağıdan yukarıya denetleme geleneği oluşmuş değil…”
İşte en önemli nokta, en önemli sorun bu.
OTORİTER GELENEK
Karar TV’de “Bi’ Karar Ver” programında Elif Çakır, söz konusu Hocaefendi’nin Hayrettin Karaman olduğunu söyledi. Bu, özellikle önemlidir. Çünkü Karaman fıkıh profesörüdür ve müstebit hükümdarların baskıları yüzünden fıkıhta kamu hukukunun gelişmediğini yazmıştır.
Sadece bu mu? İslam tarihinde ve bütün insanlık tarihinde istibdatlar eleştiri kültürünü de engellediler.
İktidarlara eklemlenen ulema da kanlı kabile, mezhep, hanedan kavgalarını bastırmak için otoriteyi kutsadı. İlahiyatçı Prof. Mehmet Evkuran’ın yazdığı gibi:
“Toplumsal disiplin oluşturma çabası, Sünnî paradigmada belirgindir. Sünnî siyaset teorisi, iktidarlara meşruiyet ve hükmetme hakkını sunarken, kitlelere de imâm/sultân/emîr’e (yönetici) itaat etme yükümlülüğünü telkin etmiştir. Muhalefet, Sünnî kültürde siyasal ve dinsel bir suç olarak görülmüştür ve hâlâ da böyledir…”
Evkuran, Şii ve Mutezili iktidarın da gücü ele geçirince aynı şeyi yaptıklarını belirtir. O çağlarda bütün dünyada benzer süreçler yaşanmıştır.
Prof. Evkuran’ın tarihe bir laboratuvar gibi bakan “Sünni Paradigmayı Anlamak” adlı kitabını tavsiye ederim. (Ankara Okulu Yay.)
OTORİTEYİ KUTSAMAK
Sorun din olarak İslamiyet değildir çünkü İslam öncesi çağlarda böyle olduğu gibi aynı çağlarda Katolik kilisesinin de tavrı aynı, hatta daha kurumlaşmış olduğu için daha otoriterdi. Bilim ve sanayi devrimlerinin zihinleri açmasıyla Batı’da otoriteler sorgulanmaya başladı…
Montesquieu’nun kuvvetler ayrılığı fikrini engellenemez bir toplumsal talebe dönüştüren “Kanunların Ruhu” adlı kitabı, Fransız İhtilali’nden 41 yıl önce yayınlanmıştı…
Asya ve Ortadoğu’da böyle zihinleri açacak ekonomik ve sosyal gelişmeler olmadığı gibi, Müslümanlar tarihteki otoriter argümanları din zannederek kutsadılar. Tarihte iktidarları güçlendirmek için ortaya atılan deliller, Prof. Mehmet Azimli’nin ifadesiyle “siyasi iken dinîleştirildi. Kur’an’dan bazı ayetleri bile kendi düşünceleri doğrultusunda yorumlamak” yoluna gittiler. (Dört Halife’ye Farklı Okumak, Hz Ömer, Ankara Okulu Yay. s. 36)
Günümüzde de cemaatler dünyasında “ulul emre itaat” ayeti iktidara sadakat için kullanılıyor. Bu o hale geldi ki, bir rektörümüz şöyle açıklama yaptı:
“İslami olarak şu anda Cumhurbaşkanı’na itaat etmek farzı ayn’dır karşı gelmek de harpten kaçmak manasında haramdır.” (30 Ekim 2018)
Bu laf, rektör atamalarında da nasıl “bizden” ölçüsünün uygulandığını göstermektedir.
SORMAK, ELEŞTİRMEK
Dinselleştirilmiş böyle bir kültürde HSK’nın bir siyasi kılıç gibi yargı üzerinde dolaşmasını sorgulayabilir misiniz?! Malum ‘dört bakan’ın niye Meclis’te aklandığını sorabilir misiniz?! AB’nin ısrarla talep ettiği yolsuzlukla mücadele yasalarını “bizim iktidarımız” niye çıkarmıyor diye eleştirebilir misiniz? Türkiye’nin yolsuzluk algısında dünyada 86. sıraya düşmesini mesele yapabilir misiniz?..
Halbuki bunlar İslam açısından kul hakkı, haram, beytülmal, hakkaniyet kavramlarına giren konulardır.
İktidarı dinselleştirmek dinin ahlaki ve manevi yönünü nasıl boşaltıyor görüyor musunuz?
Fıkıh Profesörü Hayrettin Karaman CB sistemine evet oyu vermeyi farz ilan etti!.. Ama o sistemde denetim var mı, hataları, yolsuzlukları önleyecek bağımsız kurumlara yer verilmiş mi diye sormak aklına bile gelmedi. Çünkü bağlandığı tarihsel gelenekte yok bu konular.
Netice: Çağımızda denetlenebilir ve istibdada gitmesi önlenebilir bir devlet yönetimi ancak modern kuvvetler ayrılığı, yargı bağımsızlığı ve özgürlüklerin güçlü olmasıyla mümkündür.
..24/09/2021 00:01
Faizi Cumhurbaşkanı indirtti
157
Merkez Bankası’nın faiz oranını yüzde 19’dan yüzde 18’e indirmesi tabii Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın kararı…
Gerçi bu karar Para Politikası Kurulu’nda alındı… Fakat CB sisteminde bütün kurulların, bütün kamu kurumlarının asli karar vericisi Cumhurbaşkanı’dır.
Ve 2014 yılından beri sürekli denendiği gibi, emirle faiz indirtilince yine döviz yükseldi… Bunun anlamı bütün ithal girdilerinin pahalanması ve enflasyonun, ardından da faizin artması olacak! Reuters, Ekim’de elektrik ve doğalgaza yüzde 15 zam geleceğini açıkladı bile…
Daha vahim olanı, kurumlara, kurallara güvenin daha da sarsılmasıdır.
‘EMİR DEMİRİ KESER’
Merkez Bankası’nın yirmi ay içindeki üçüncü başkanı Şahap Kavcıoğlu, para politikaları konusundaki temel prensibi şöyle açıklamıştı:
“Politika faizini enflasyon üzerinde bir düzeyde oluşturmaya devam edeceğiz!” (30 Mart 2021)
Yatırımcılar buna güvenerek uzun yılları kapsayacak bir yatırıma girebilir miydi?
Ama Cumhurbaşkanı Merkez Bankası’na talimat verdiğini TV ekranlarında dünya aleme ilan etti:
“Bugün de Merkez Bankası Başkanımızla görüştüm. Yani bizim bir defa faizleri düşürmemiz şart, onun için de yani temmuz-ağustos, buraları bulacağız ki faiz düşmeye başlasın…” (1 Haziran 2021)
Ağustos’ta faiz indirilmedi fakat Kavcıoğlu hazırlıklara başladı. Artık “politika faizi” kavramını bıraktı, gıda ve enerjiyi içermediği için biraz düşük görünen “çekirdek enfllasyon” diye konuşmaya başladı. Piyasalar bunu “faiz indirime hazırlık” olarak anladı. (9 Eylül 2021)
Tabii “emir demiri kesti”, dün faiz 100 baz puan indirildi…
UZMANLIK VE KALİTE
Karar TV’de Prof. Ümit Özlale, bu faiz indirimi yüzünden, piyasalarda Türk tahvillerinin faizinin yükseldiğini anlattı:
“Tahvil faizi borcumuzun bir saat içinde 70 milyar lira arttı, bir saat içinde hepimizin cebinden 830 lira çıktı!”
Prof. Özlale, bu faiz indirimini ekonominin nasıl “cahilce” yöneldiğine örnek olarak anlatıyordu.
Aynı programda hazine ve banka uzmanı İbrahim Çanakçı da dünyada büyük ekonomilerin ya faiz indirmediğini veya mesela Rusya gibi faiz yükselttiğini anlattı. Çünkü enflasyon riski vardı. Bizde ise zaten enflasyonun altında bulunan faizin 100 baz puan daha indirilmesini “bilgisizlik” örneği olarak tanımladı.
Ümit Özlale İYİ Partili… İbrahim Çanakçı DEVA Partili… Fakat iktidar yanlısı bir iktisatçı çıksın, rakamlarla aksini söylesin…
KURUMLAR EZİLİYOR
Bu tablo Merkez Bankası’nın sadece bağımsızlığını değil, bilgi ve uzmanlık kalitesini de nasıl kaybettiğini gösteriyor.
En önemli sorunumuz, kurumların kalite ve karar verme kapasitesinin zaafa uğratılmış olmasıdır.
CB sisteminde, 703 Sayılı KHK ile ve ardından 3 Sayılı CB Kararnamesiyle Merkez Bankası’nın bağımsızlığı sıfırlandığı gibi, bütün kamu kuruluşlarında Cumhurbaşkanı’na istediği an atamalar yapma yetkisi verildi!
2018 Ekiminden günümüze kadar 9 TÜİK başkanı ve yardımcısı değiştirildi!
Yirmi ayda Merkez Bankası’nın üç başkanı değişti. İktisatçı Erdal Sağlam’a göre “Merkez Bankası’ndaki atama furyası 90 kişiyi buldu.” (DW, 26.06.2021)
Krizler konusunda daha önceden uyarılar yaparak iktidarı uyaran, dünyaca saygın iktisatçı Daron Acemoğlu “ekonomi bürokrasisinde hemen hemen hiç nitelikli insan kalmadı” diye de uyardı. (22 Haziran 2021)
Ve işte, istikrarlı çözümler üretilemiyor.
KURALLAR, KURUMLAR, LİYAKAT
Merkez Bankası’nın bağımsızlığına tahammül edemeyen bir iktidar, ekonomiyi rasyonel olarak yönetemez. Çünkü iktidarların önceliği oy kazanmaktır; hele de koltuğa ısındıktan sonra…
Merkez Bankası ise oy hesabı olmadan para politikalarının araçlarını iktisat bilimine göre yönetsinler, siyasi amaçlı “laf dinlemesinler” diye bağımsızdır.
İste, bağımsız politikalarıyla uzun vadeli güven veren Naci Ağbal’a siyasi iktidar ancak 4 ay 13 gün tahammül edebildi! Yerine, “laf dinleyen” Kavcıoğlu’nu getirdi; Merkez Bankası görülmedik çapta bir kadro değişimine tabi tutuldu. Netice ortada…
Süreyya Serdengeçti gibi, Durmuş Yılmaz gibi, Erdem Başçı ve Naci Ağbal gibi Merkez Bankası başkanları ve 2001’de çıkarılan kanundaki gibi bağımsız Merkez Bankası olsaydı ne ihtiyat akçesi bütçeye aktırılır, ne 128 milyar dolar heba edilirdi ne de enflasyon, faiz ve döviz ve piyasaların güvensizliği bu durumda olurdu.
Kurumlar, kurallar ve liyakat; bunu hiç aklımızdan çıkarmayalım.
.26/09/2021 00:01
‘Dostum Putin’ oyunu iyi oynuyor
161
Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın New York’ta açılan görkemli Türk Evi’nde gazetecilere söylediği şu iki söz, dış politikadaki halimizin fotoğrafıdır.
Evvela ABD ile ilişkiler:
“Biden ile iyi başladık diyemem, şu andaki gidiş pek hayra alamet değil...”
HALBUKİ Erdoğan Biden’la iyi ilişkiler kurmak için “soykırım” kavramını kullanmasına tepki göstermemişti… Kabil havaalanını savunmasına talip olmuştu… BM’deki konuşmasında Ukrayna ve Kırım sorunları için Rusya’yı eleştirmişti… Ama Biden’la ayaküstü bir görüşme bile olmadı. Evet, “hayra alamet değil.”
Erdoğan’ın öbür sözleri Rusya hakkında:
“Biz Rusya ile ilişkilerde şu ana kadar herhangi bir yanlış görmedik…”
Bu iki söz eksen kaymasının fotoğrafıdır: Batıdan uzaklaşan Rus-Çin blokunda “her hangi bir yanlış” görmeyen bir eksen kayması…
PUTİN RUSYASI
Putin KGB’de iyi yetiştirilmiş, soğukkanlı, hesaplı bir lider olan Putin için Türkiye’nin NATO üyesi olarak kalsa bile Batı’dan uzaklaşması, hele de Rusya’ya yaklaşması büyük bir stratejik kazançtır.
Bu stratejiyi Rus ajansı Sputnik’in şu haberinde görebiliriz:
“Türkiye’nin ABD ve AB ile ilişkilerinin kötü durumda olmasını gerekçe gösteren Rusya Federasyon Konseyi Dış İlişkiler Komitesi üyesi İgor Morozov, Moskova ve Ankara’nın mevcut sorunları Moskova’nın istediği koşullarda çözme şansı doğduğunu ifade etti…”
Haberde Mozorov “Türkiye’nin manevra şansı kalmadı” diyor! (12 Ağustos 2016)
Moskova bu stratejide dişini göstermekten de çekinmez. Rus uçağı düşürüldüğünde Putin ve sözcüleri Erdoğan hükümetine “Suriye’deki İslamcı terör örgütlerini desteklemek, onlarla petrol ticareti yapmak” gibi bir dizi ağır suçlamalar yaptılar; üstelik Antalya’daki G-20 zirvesinde! (24 Kasım 2015)
Daima Türkiye’nin Batı ittifakında olmasını savunan Enver Altaylı bu dönemde Putin Rusya’sının Türkiye’yi destabilize etmek için nasıl planlar yaptığını gösteren belgeyi, Başbakan Davutoğlu’nun başdanışmanı Feridun Bilgin’e tevdi etti, Bilgin de bunu doğruladı. (Cumhuriyet, 23 Eylül)
Altaylı’nın Türkiye’nin sırlarını faş etti diye casuslukla saçlanması akıl almaz bir garabettir.
S-400’LER NEYE YARADI?
Ankara zannettik ki, ABD’den Patriotları alamadığımıza göre, Rusya’dan S-400’leri satın almak elimizi güçlendirir, Suriye’de önümüzü açar…
Dışişleri Bakanı Çavuşoğlu’nun “İlişkilerimiz, birilerini kıskandırıyor olabilir, Rusya bizim için stratejik bir ortaktır” diye konuşması, Ankara’nın kapıldığı hayalin dışavurumuydu! (Sputnik, 24 Ağustos 2018)
Hayalin faturası çok ağır oldu.
S-400’ler elimizi güçlendirmedi, çünkü Batı’ya karşı programlanmış S-400’lerin bizi kime karşı koruyacağı sorusunun cevabı yoktur!
S-400’ler yüzünden Türkiye F-35’ler gibi büyük bir askerî kudreti kaybetti! Keskinleşen “eksen kayması” görüntüsü ekonomiye de büyük zarar verdi.
Suriye’de Rusya’nın kontrolündeki İdlib’de 34 askerimiz şehit edildiğinde sesimiz çıkmadı!
Moskova’nın PKK’yı terör örgütü olarak tanımaması ve YPG ile sıcak ilişkileri bilinmektedir. YPG heyetini Moskova’da bizzat Rus Dışişleri Bakanı Lavrov ağırladı. (1 Eylül 2020)
Aynı Lavrov “Türkiye’yi hiçbir zaman stratejik müttefikimiz olarak sınıflandırmadık. Türkiye partnerimiz” diyerek Çavuşoğlu’na cevap verdi! (14 Ekim 2020)
GEL-GİT POLİTİKALARI
Elbette Batı ile de ciddi sorunlarımız var. Sorunların başta ABD’nin terör örgütü YPG’yi desteklemesi gelir.
Demokrasi imajımızdaki hasarlar da Türkiye’ye Batı’daki geleneksel dostlarını kaybettirdi.
Sorunlarla “müttefiklik” kavramı çerçevesinde ve diplomasi koridorlarında uğraşmak yerine miting meydanlarında kendimiz körükledik.
Şimdi Ankara bir yandan “geleceğimiz Avrupa’da” diyor, Batı sermayesini yatırımlara çağırıyor, Biden’la ilişkiler kurmaya çalışıyor…
Diğer yanda Rusya ile ilişkilerde “bir yanlış görmüyor.” Hatta “ikinci parti S-400 anlaşması”nın yapılacağını ilan ediyor. Erdoğan 29 Eylül’de Putin’le böyle durumda görüşecek.
Dış politikamız, diplomat Naci Koru’nun deyişiyle:
“Gel-gitler içerisinde yeni arayışlara giren Türkiye giderek artan ölçüde kuşkuyla takip edilir, ‘öngörülmesi’ zor bir ülkeye dönüştü. Bir hayli aşınsa da tarihten gelen ortaklık ve ittifak bağlarımız elbette var; ancak paylaşılan ilkesel ortak değerlerden ziyade ihtiyaca dayalı al-ver ilişkilerine dayanır duruma geldi. Kabul etmeliyiz ki, bu tür ilişkilerin güvenilirliği ve sürdürülür niteliği bir hayli kuşkulu görünüyor.” (nacikoru.com.)
Türkiye geleneksel diplomasi ana-çizgisine dönmelidir; bu iktidarın da 2010’a kadar uyguladığı politikaları yani…
Zaten ülke içinde de her şey 2011’den sonra bozulmaya başladı.
.8/09/2021 00:01
Hayrettin Karaman üzerinden bir tahlil
299
Hayrettin Karaman yetkin bir fıkıh profesörüdür. Geçmişte yenilikçi düşüncelere öncülük ediyordu, bugün ise ilahiyat dünyasında siyasi tavırlarıyla ön planda…
Bir bilim ve düşünce insanının böylesine siyasallaşması tahlil edilmesi gereken bir durumdur.
Karaman 1970’lerde İslamî kesimde “içtihat” ve “tecdit” (yenilenme) düşüncesinin öncülerinden biriydi. Nesil dergisinde Hayrettin Karaman, Bekir Topaloğlu, Yaşar Nuri Öztürk, Süleyman Uludağ, Saim Yeprem gibi isimler, değişen çağa göre İslam’da yeni “içtihatlar” yapılmasını, düşüncenin yenilenmesini savunuyorlardı.
Karaman’ın 1975’te yayınlanan “İçtihat” adlı kitabı cesur, ufuk açıcı bir eserdi. Cemaatler büyük tepki göstermişti. Medrese geleneğinden merhum Ahmet Davutoğlu “Din Tahripçileri” adlı kitabıyla Karaman’a saldırmış, Necip Fazıl da Karaman’ı ağır sözlerle yüklenmişti…
‘MODERN MÜSLÜMAN’
Karaman’ın 2009’daki şu satırlarına bakın:
“Bir zamanlar ‘içtihat kapısının kapalı olduğu, bundan sonra müctehit yetişmeyeceği, eskilerin içtihatlarının uzay çağında bile yeterli olduğu, onları tekrarlamaktan başka bir şeye ihtiyacın bulunmadığı’ söylenir dururdu…”
Ama 2000’lerde “bu ilme ve dine aykırı hurafe” yıkılıyordu… (Yeni Şafak, 7 Haziran 2009.)
O dönemde Karaman onuruna düzenlenen bir yemeğe ben de katılmış, Milliyet’teki köşemde yazmıştım: Karaman’ın Batı hukukundaki “kamu-özel hukuk” ayrımını fıkıh usulüne taşımak, “recm”i reddetmek gibi fıkıhta yaptığı açılımları anlatmıştım.
Karaman’a “modernist Müslüman” diyebilir miydik?
Şu cevabı vermişti:
“Ben ‘ist’ten pek hoşlanmam, ‘modern Müslüman’ diyebilirsiniz.”
Karaman ‘modern’ dediği için de camiasında hayli eleştirilmişti… Milliyet’teki yazımı şöyle bitirmiştim:
“Değerli hocam Hayreddin Karaman’a bu vesileyle saygılarımı sunuyorum.” (4 Aralık 2009)
Doğan Grubu’nda daima özgürce yazmışımdır.
Hayrettin Karaman’ın en önemli yenilikçi tespitlerinden biri, “fıkıhta müstebit hükümdarlar yüzünden kamu hukukunun gelişmediği”dir. (Anahatlarıyla İslam Hukuku, I, s. 165)
Bu yüzden de iktidarların denetlenmesi ve hukukla sınırlanması fikri gelişmemiş, menkıbeler düzeyinde kalmıştı.
Karaman o zaman siyasete, Milli Görüş’e mesafeliydi. Fakat Ak Parti iktidarının destekçisi olduktan sonra adeta başka bir Hayrettin Karaman oluştu: Kamu hukukunu savunmayı aklına getirmeyen, hatta iktidarın eleştirilerle denetlenmesini bile doğru bulmayan, ‘politik fayda’ odaklı bir Karaman…
İktidarın yanlışlarını söyleyip “Doğrucu Davutluk” yapmamak gerekirdi! Çünkü “düşmanın, zalimin, kötü niyetli kimselerin işine yarayacak doğruyu söylemek fazilet değildi!” (23 Haziran 2019)
Fakat İslam tarihinde aynı sebepten, yani iktidarları “düşmana, zalimlere, fitnecilere, kötü niyetlilere” karşı koruma tavrı yüzünden kamu hukuku teorileri gelişmemiştir.
Eleştirilemeyen, denetlenemeyen, dengelenmesi mümkün olmayan iktidarların nasıl yozlaşıp zalimleştiği konusunda Halil İnalcık, Ahmet Yaşar Ocak gibi büyük tarihçileri okumak lazım.
SİYASET UĞRUNA
Karaman’ın iktidarı destekleme ve muhalefeti “düşman” diye niteleme tutkusuyla bırakın hukukun inceliklerini, insan vicdanının kabul edemeyeceği yanlışlara bile destek veren yazılarının listesini yazacak değilim.
CB sistemine evet oyu vermenin “farz”(!) olduğunu yazarken bu sistemde kamu haklarının, denetim ve dengenin, yolsuzlukları denetleme kanallarının ne durumda olduğunu araştırmak aklına bile gelmedi!
Partizanlık böyle bir şey… “Bulgur, pirinç” tartışması üzerine, Yeni Şafak’taki köşesinde “ufukta daha iyisinin görülmediği iktidarımızı; düşmanlarından ve kıt düşünceli dostlarından, nasıl koruyacağımızı konuşmalıyız” diye yazabildi! (26 Eylül)
Bakış açısı bu olunca, iktidarı savunmak için gerekçeler icat etmekten, “yolsuzluklar bin yıldır var” demekten, “kurtlu bulgur”a razı olmaktan başka bir yol kalmıyor!
Son sözü merhum hocam Erol Güngör’e bırakıyorum:
“İslam aydınlarının kendilerini yıpratan, enerjilerini büyük ölçüde boşa çıkaran siyaset çekişmelerinden mümkün olduğu kadar uzakta kalmaları, günlük hadiselere tepeden bakarak kalıcı çözümler üzerinde kafa yormaları gerekiyor. Herhalde bu davaya en büyük kötülüğü yapanlar, onu günlük siyaset kavgalarında taraflardan biri haline sokmaya kalkanlardır…” (İslam’ın Bugünkü Meseleleri, Ötüken Yay, s.209-210.)
29/09/2021 00:01
İktidarın adalet nutukları
126
Adalet Bakanı Abdülhamit Gül, hukuk kavramlarıyla konuşuyor, reform kavramına çok değer veriyor… Ama uygulamada çok defa kavramların içi boş kalıyor.
Sayın Gül’ün söylediği şu sözler:
“Herkesin Anayasa Mahkemesi kararlarına uyması hukukun emredici hükmü ve hukuk devletinin gereğidir. Bu konuda yaptığımız çalışmalarla bu kuralı tahkim ediyoruz.”
Elbette alkışlıyorum bu sözleri fakat uygulamaya bakıyorum; Gül’ün başkanlığındaki HSK “hukuk devletinin bu gereğine” uymuyor!
Gül bu konuşmayı 23 Eylül’de, AB ve Avrupa Konseyi tarafından finanse edilen “AYM’nin kararlarının uygulanması” konulu toplantıda yaptı…
Şimdi 27 Eylül günlü habere bakalım:
“AYM’nin ihlal kararını yok sayan hakim, HSK tarafından birinci sınıfa terfi ettirildi!..”
Söz konusu hakim siyaseten kritik konulardaki kararlarıyla biliniyor, teker teker sayacak değilim. (Bkz. DW, Alican Uludağ’ın haberi)
BÖYLE BİR HSK
Aynı HSK bağlayıcı AİHM ve AYM kararlarına uymayan hakimler hakkında verilen şikayet dilekçelerini ise hiç işleme koymadı! Halbuki AYM kararlarına uymamayı bir defa teftiş konusu yapsaydı, bütün hakimler için uyarıcı olurdu, bunu yapmadı.
HSK Başkanlığı görevini de yürüten Adalet Bakanı Gül’ün iyi niyetle söylediğini düşündüğüm “AYM kararları herkesi bağlar” sözü uygulamada ne durumda görüyorsunuz!
Dahası, 2 Mart’ta açıklanmış olan “İnsan Hakları Eylem Planı”nında da bütün mahkemelerin AİHM ve AYM kararlarına uyması vurgulanmıştı. HSK bunu da yok saydı bu atamasıyla!
DEVA Partili Mustafa Yeneroğlu’nun açıklamasına göre, İnsan Hakları Eylem Planı’nda 6 ay içinde gerçekleştirileceği açıklanan 84 başlıktan sadece 20’si hayata geçirilmiştir.
Yine sözle uygulama farkı…
Mayıs 2019’da açıklanan “Yargı Reform Strateji”nde, hakimlerin kararları yüzünden sürgün edilmemesi için “coğrafi teminat” getirilmesi taahhüt edilmişti. İki yıldan fazla zaman geçti, ortada bir şey yok! Halbuki HSK bir prensip kararıyla birkaç saat içinde halledebilirdi bu sorunu.
CB sisteminde yargımızı, bütün üyeleri siyaset tarafından belirlenen HSK yönetiyor!
Ve, reform sözleri görkemli tören salonlarında kalıyor!
KUVVETLER AYRILIĞI?
Türkiye’de yüz yıldır hemen her devirde kuvvetler ayrılığının ihlali sorunu yaşandı. CB sisteminde kuvvetler ayrılığı büsbütün aşındırıldı.
Türkiye kuvvetler ayrılığına 1961’de resmen geçtikten sonra ilk defa, Yargıtay Başkanı Sayın Mehmet Akarca, akademik hukuk camiasında kuvvetler ayrılığının ısrarla vurgulanmasından yakınıyor:
“…Sadece kuvvetler ayrılığı ilkesi üzerinde durulmaktadır. Hukukçu akademisyenlerimiz arasında kuvvetlerin işbirliğini vurgulayanların, sistematize edilmesini önerenlerin sayısı oldukça azdır. Halbuki uygulamaya dönük konularda kuvvetlerin arasında açık ve güçlü bir işbirliği iyi işleyen bir hukuk sistemi için özellikle gereklidir.” (1 Eylül 2020)
Anayasa Mahkemesi Başkanı Sayın Prof. Zühtü Arslan’ın şu sözleri, demokrasilerde “kuvvetlerin işbirliği”nin nasıl olması gerektiğini ortaya koyuyor:
“Devletin farklı organları arasındaki ‘işbirliği’ne en fazla bireylerin temel hak ve hürriyetlerinin korunması kapsamında ihtiyaç duyulmaktadır. Zira temel hakların korunması devletin varlık sebebidir.” (23 Eylül 2021)
ADALETİMİZİN HALİ
AYM kararlarının uygulanması konulu toplantıda Prof. Zühtü Arslan’ın verdiği rakamlar, adaletimizin halini bütün çıplaklığıyla ortaya koyuyor:
“İspanya ve Almanya Anayasa Mahkemelerine yapılan beş-altı bin civarındaki yıllık başvuru Mahkememize neredeyse bir ayda yapılan başvuru sayısına tekabül etmektedir. Dahası Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine (AİHM) kırk yedi ülkeden yapılan başvurudan daha fazlası Anayasa Mahkemesine yapılmaktadır!”
Görüyor musunuz, ülkemizde kamu otoritesinin kendi halkında yarattığı haksızlık duygusunun boyutlarını?!
Üstelik en yüksek oranda başvuru, “adil yargılanmanın ihlali” iddiasıyla yapılıyor!
Bu da yargının durumu…
WJP’nın hukuk devleti sıralamasına göre Türkiye 2014 yılında 99 ülke arasında 59 sıradaydı… 2020 yılında ise 128 ülke arasında 107. sıraya düşmüş bulunuyor maalesef. Bu da CB sisteminde adaletin fotoğrafı.
Yargı bağımsızlığı sağlanmadan nutuklarla adalet olmuyor.
01/10/2021 00:22
Hayra alamet değil
129
Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın Soçi’de Putin’le görüşmesi elbette önemliydi. Sorunlar bellidir: Suriye’de ve özellikle İdlib’de Türkiye’yi tedirgin eden gelişmeler, yeni 1 milyon mültecinin gelmesi riski, kışın Türkiye’nin gaz ihtiyacının sorunsuz tedariki… Ve, Batı’yla netameli ilişkilerde Erdoğan’ın elinde bari bir ‘Rusya kartı’nın bulunması…
Erdoğan New York’taki açıklamasında Biden’la ilişkilerin “hayra alamet olmadığını” belirttikten sonra Putin’e mesaj niteliğinde şunları söylemişti:
“Biz Rusya ile ilişkilerde şu ana kadar herhangi bir yanlış görmedik…”
Erdoğan Soçi buluşması konusunda “Putin’den beklentim farklı” diyordu. Soçi’de “kimseyi yanımıza almadan Putin’le Türkiye-Rusya ilişkilerinde önemli bir karara da” varılacaktı. (24 Eylül)
Fakat 29 Eylül’de Soçi’deki Erdoğan-Putin görüşmesinde bunlar gerçekleşmedi.
‘BİR YANLIŞ GÖRMEDİM’
Evvela Rusya ile ilişkilerde “bir yanlış” yok mu, ona bakalım.
Her şeyden önce İdlib’den Türkiye’ye 1 milyon mülteci daha gelmesi tehlikesi!
Türkiye’yi kazanmak ve Batı’dan uzaklaştırmak için Suriye’de Türkiye’nin belli alanlarda kontrol sağlamasına müsait davranan Putin, her aşamada askeri harekat yaparak Türkiye’nin Suriye’deki güvenlik alanını daraltıyor, mülteci tehlikesini körüklüyor.
İdlib’de Türkiye’nin terörist unsurları “ayırması”, Rusya’nın da askeri harekât yapmaması konusunda Eylül 2018’de “mutabakat” sağlandığı halde, bir yıllık sükunetten sonra Rusya “Türkiye teröristleri ayırmıyor” suçlamasıyla harekat yapıyor.
27 Şubat 2020’de Rus ve rejim uçaklarının saldırısında İdlib’de 34 askerimiz şehit düştü. Bundan siyasi ve askeri olarak Rusya’nın sorumlu olduğunu hem BM Daimi Delegemiz Feridun Sinirlioğlu, hem Milli Savunma Bakanı Hulusi Akar açıklamıştır.
İdlib’de Türkiye’nin kontrolündeki saha yarı yarıya azalmış ve oradaki Türk Gözlem Noktaları kaldırılmıştır!
SURİYE’DEKİ RUSYA
Kasım 2015’te Rus uçağı düşürüldüğünde Putin, üstelik Antaya’daki G-20 zirvesinde Erdoğan hükümetini “Suriye’deki İslamcı terör örgütlerini desteklemek”le suçlamıştı… (14 Nisan 2016)
İdlib konusunda da Rus Dışişleri Bakanı Lavrov sürekli Türkiye’yi “teröristleri ayırmamakla” suçluyor! Son olarak bu suçlamayı, Soçi’deki Erdoğan-Putin görüşmesinden dört gün önce tekrarladı!
Bizzat Putin de daha iki hafta önce Esat’la görüşmesinde “Suriye’deki yabancı güçler”i suçladı, bunun içinde Türkiye de var.
Suriye’yi eyaleti gibi gören Putin, adeti olduğu üzere, Soçi’de Erdoğan’la buluşmasından bir ay önce İdlib’de yine askeri hareket başlattı… Bu yüzden Türkiye İdlib’den 1 milyon mülteci daha gelmesi tehlikesiyle karşı karşıya. Erdoğan ve ekibi Soçi sürecinde “yeni göç dalgasına tahammülümüz yok” diye defalarca açıkladılar.
PUTİN’İN SURİYESİ
Putin’in nasıl bir Suriye inşa etmekte olduğunu ve Suriye’de Türkiye’nin karşılaştığı sorunları anlamak için, eski Şam Büyükelçimiz Ömer Önhon’un “Büyükelçi’nin gözünden Suriye” adlı kitabını mutlaka okumak lazım. (Remzi Kitabevi)
Önhon’a göre, Suriye’de Rusya ve bağımlısı rejim asker-sivil ayrımı yapmadan, hastane, okul, cami gibi tesisler de dahil, 7 yılda 82 bin varil bombası kullandı! Önhon Suriye’deki Rus stratejisinin 19. Yüzyılda Kafkasya’da, 20. Yüzyılda Afganistan ve Çeçenistan’da uyguladığının aynısı olduğunu anlatıyor. (sf. 297)
DİPLOMASİYE DÖNÜŞ
Putin zihnindeki Suriye’yi inşa ederken Türkiye’ye 2.5. milyar dolara S-400’ler sattı. Şimdi Türkiye Moskova ile SU 35 ve Su 57 uçakları almayı, birlikte denizaltı inşa etmeyi görüşüyor!
Putin askeri sanayi pazarını genişletme kalmıyor, Türkiye’yi Batı’dan daha bir uzaklaştırmakla asıl stratajik kazanç sağlıyor.
Batı’dan uzaklaştıkça Türkiye’nin ekonomisinde ve dış politikasında sorunlar artıyor.
Terör örgütü PKK’nın Suriye kolu PYD-YPG’yi hem Washigton hem Moskova ağırlıyor!
Dış politikada yalnızlaşmak ve Moskova’yı alternatif sanmak “hayra alamet değil.”
Siyasi tarihimizde dış politikamızın bu kadar sıkıştığı bir dönem olmamıştı!
Çözüm? Sihirli çözüm yok…
Eski Washington Büyükelçimiz Namık Tan’ın YetkinReport’ta dediği gibi “tarih boyunca hayranlık uyandırıcı sayısız başarılara imza atmış olan diplomatlarımızın yetiştiği Dışişleri Bakanlığımızı, iç siyasetin dar kulvarından çıkararak, bir an önce küresel gündemi düşünmeye ve bu istikamette fikir üretmeye odaklandırmak” iktidarın en temel görevi olmalıdır.
03/10/2021 00:01
‘Monşer’ ne iş yapar?
112
Dış politikada yaşadığımız ağır sorunların bir sebebi dışımızda gelişen ters olaylardır, diğer bir sebebi bu olaylar karşısında diplomatça tavırlar yerine iyi hesaplanmamış reaksiyonlar göstermemizdir.
Ak Parti iktidarı ilk on yılında reformist ve diplomatça politikalarda ülkenin itibarını da iktisadi seviyesini de yükseltti. Fakat son on yılda adım adım bozulmalar, ülkeyi bugünkü haline getirdi…
Otoritenin şahsileşmesi ve bu yolda kurumların aşınması ekonomi gibi dış politikada da hasarlar yarattı. Dış politika şahsen Cumhurbaşkanı Erdoğan tarafından icra ediliyor, Dışişleri Bakanlığına da bunu savunmak kalıyor.
Biden ve Putin’le, yetkili bakanlar olmadan ve özel tercümanla görüşmesi önemli göstergelerdir.
Kişiselleşmenin tipik örneği Mısır’la ilişkilerdir. Müslüman Kardeşler’in demokratik iktidarına karşı darbe yapılması elbette kınanması gereken bir olaydı. Ancak bunu yedi yıl süreyle bir kampanyaya dönüştürmek Başbakan ve Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın politikadır… Neticesi ortada: Doğu Akdeniz’de İsrail, Yunanistan, Mısır ittifakı teşekkül etti… Şimdi düzeltmeye çalışıyoruz.
“YEDİ DÜVEL”
Avrupa, Amerika, Rusya ve İslam ülkeleriyle ilişkilerimizde keskin virajlar, sert gel-gitler yaşadık.
Türkiye tarihin hiçbir döneminde İslam ülkeleriyle bu kadar sorunlu olmamıştı.
Olaylar ve sorunlar karşısında diplomasi geleneğine uygun davranılsaydı, keskin virajlara son hızla girilmez, ihtiyatlı hareket edilirdi.
Türkiye dış politikada bu kadar sıkışmazdı.
Abdülhamid’in diplomasisi son derece esnek, ihtiyatlı ve dengeciydi; isabetliydi. Bu gerçeğin aksine, İngiliz büyükelçisini tokatlayan, dünyaya meydan okuyan, Mehter marşı dinleyen bir Abdülhamit yaratılması dış politikaya nasıl bakıldığının bir göstergesidir.
Diplomasinin mantığı ise, tersine, ihtiyatlı ve hesaplıdır.
DİPLOMATLARDAN UYARILAR
Emekli Büyükelçi Ömer Önhon’un dünkü yazısından aldığım şu satırlar, diplomasinin ihtiyatlı ve uzun vadeli bakış tarzına bir örnektir:
“Rusya’nın dostlukta da temkinle yaklaşılması gereken bir ülke olduğunu, NATO, ABD ve Batı’yla ilişkileri iyi olan bir Türkiye’nin Moskova karşısında elinin daha güçlü olacağını da söylemek gerekir...” (T24)
Tersine davranışlarla iki tarafta da elimizin zayıfladığı ortada...
Ömer Önhon’un “Büyükelçinin Gözünden Suriye” adlı kitabında, uluslararası ilişkilerin bir uzmanlık ve sanat alanı olduğu açıkça görülüyor. Kitapta, Suriye’deki Osmanlı şehitliklerini ve Osmanlı eserlerini ihya etmek için Büyükelçi Önhon’un nasıl çalıştığını da göreceksiniz.
Diplomat mantığına başka bir örnek; Büyükelçi Naci Koru’nun yazdıkları:
“Maceracı meydan okumalardan kaçınmamız, ekonomimizin kırılganlığını gidermenin yollarını aramamız, insan kaynaklarımızı iyi kullanmamız, demokrasi, insan hakları ve hesap verebilir hukuk devleti uygulamalarını güçlendirecek liberal-demokratik devlet anlayışını yerleştirmemiz önem taşıyor.” (nacikoru.com, 22 Eylül 2021)
‘HARİCİYE NEZARETİ’
Harpte kazanıp masada kaybettiğimiz şeklindeki yaygın laf, koca bir yanılgıdır. Diplomasiye şartları ve güç dengeleri içinde bakmak gerekir.
Aydın Çakmak’ın “Hariciye Nezareti” adlı mükemmel akademik eserinden bahsetmeden geçemem. (Ötüken Yay.)
II. Mahmut’un 1836’da Hariciye Nezareti’nin kurması, Osmanlı modernleşmesinde öncülerinden birinin Hariciye olması, Abdülhamit ve İttihatçılar döneminde Hariciye…
Avrupa ekonomisinin onda biri düzeyinde kalarak savaşlarda mağlubiyetler yaşayan, çöken imparatorluğun Hariciyesi:
“Çağdaşı olan hiçbir büyük devletin Dışişleri Bakanlığı bu kadar yoğun bir gündeme sahip olmadı. Ama Hariciye kadroları genel anlamda üzerlerine düşen vazifeyi hakkıyla yerine getirdiler.” (s. 472)
Cumhuriyet’in Dışişleri Bakanlığı bu temel üzerinde, bu mirasla kuruldu.
Diplomatlar, ülkelerin dış politikadaki uç beyleridir. Silahla değil, zeka ve bilgiyle, sebat ve metanetle savaşırlar.
Hem Osmanlı’da, hem Lozan, Montrö, Hatay, İkinci Dünya Savaşı, Boğazlar meselesi, Soğuk Savaş gibi zorlu imtihanlarda böyle savaşan, Asala tarafından şehit edilen diplomatlarımız….
Ben ‘moşer’ dedikleri diplomatlarımıza saygı duyarım.
Bizim “Dışişleri Bakanlığı”, dış politikayı belirlemede Amerika’nın “State Department”ı kadar ağırlıklı olmaya layıktır.
05/10/2021 00:02
CB sistemi Türkiye’ye yaramadı
155
Türkiye, parlamenter sistemi ve kurumları güçlendirmek yerine niye CB sistemine geçti? Erdoğan istediği için… Ve bir de olağanüstü kongre sürecindeki MHP aniden tavır değiştirip destek verdiği için…
Sistem değiştirmek gibi çok karmaşık ve uzun vadeli bir anayasal tasarrufun gerektirdiği çok yönlü araştırmalar, istişareler, müzakereler yapılmadı...
CB sisteminin mimarlarından Prof. Şükrü Karatepe’nin, Fatih Altaylı’ya dediği gibi:
“Bu düzenlemedir Tayyip Erdoğan için yapılan bir düzenlemedir diyorlar. Kim güçlü ise işaret gösterir de yapılır. 82 anayasası Kenan Evren için yapıldı ve herkes kullandı. Bugün Tayyip Bey istiyorum dedi ve yaptırdı. Biz hukukçular deriz ki bütün kanunlar genel ve objektif yapılır. Kişi için kanun çıkarılmaz.” (26 Ocak 2017)
Ama sistem bile değiştirildi.
DAHA ÇOK YETKİ
CB sistemi AK Parti lideri Erdoğan’ı olabildiğince yetkilendirmek için yapıldı. Kuvvetler ayrılığı, denetim ve denge gibi “ayak bağları” olmayacak, “hızlı karar”lar ülkeyi uçuracaktı…
Hatta Cumhurbaşkanına bugünkünden daha fazla yetkiler verilmesi istenmişti! CB sisteminin MHP kanadındaki mimarlarından Mehmet Parsak’ın, Kübra Par’a söyledikleri:
“Bize gelen metinde ‘Cumhurbaşkanı genel siyasetin yürütülmesinde ihtiyaç duyduğu konularda kararname çıkarabilir’ yazıyordu. Ucu çok açık, çok sınırsız bir başlangıç yapıyordu. Bunun değişmesini istedik…” (Haber Türk, 15 Aralık 2016)
Anayasa hukukunun ilkelerine ve siyaset biliminin bulgularına göre devlet yönetiminde “denetim ve denge”yi en iyi şekilde kurmak yerine, Cumhurbaşkanı’na olabildiğince çok yetki verilmesi bu sistemin ana fikridir.
Cumhurbaşkanı; kendisinin aday yaptığı milletvekilleri eliyle yasama organına, tamamen siyasi tercihle belirlenen HSK eliyle de yargıya önemli ölçüde hakimdir bu sistemde.
ELVEDA ANAYASA
Sistemi iyi anlamak için Prof. Kemal Gözler’in “Elveda Anayasa” adlı kitabını mutlaka okumak gerekir. (Ekin Yayınları)
Prof. Gözler, CB sisteminin, bilinen anlamda ‘başkanlık sistemi’ olmadığını anlatıyor: Başkanlık sisteminde kuvvetler ayrılığı ilkesi esastır; Amerika’da Başkan’ın yetkileri bağımsız yargı ve bağımsız yasama organı tarafından dengelenir ve denetlenir… CB sisteminde ise “kuvvetler birliği” hakimdir.
CB sistemi, anayasa değişikliğiyle kalmadı. 703 Sayılı KHK ve 3 Sayılı CB Kararnamesiyle, Cumhurbaşkanına kamu kurumlarında istediği an atama yapma yetkisi verildi.
Merkez Bankası’nda olanlar, tipik bir örnektir.
Böylece Türkiye, yetkilerin aşırı merkezileşmesi, tek elde toplanması sistemini denemeye başladı ve üç yılda Türkiye her alanda kötüye gitti. Daha doğrusu, Ak Parti iktidarının 2010’a kadarki başarılı dönemi 2011’den sonra başlayan otoriterleşme ile bozulmaya başlamıştı; CB sistemiyle devlet yönetiminde kamusal zafiyetler açıkça ortaya çıktı.
SİSTEMİN PERFORMANSI
Sistemin performansının ölçümünde yanlış çıkarılıp düzeltilen kararnameler, kararlardaki kurumsal zaaflar, hukuki güven indeksindeki gerilemeler önemli verilerdir.
Ekonomideki düşüş ise çok somut ve ekmeğimizi küçülten veriler olarak daha dikkat çekicidir.
Cumhurbaşkanı, Avrupa ve Amerika şirketleriyle görüşerek defalarca yatırım çağrısı yaptı ama yatırım gelmiyor.
Halbuki bu iktidarın AB kriterleri doğrultusunda reformlar yaptığı dönemde 220 milyar dolar yatırım gelmişti.
Şimdi ise Venedik Komisyonu gibi yüksek hukuki istişare kurumları, Moody’s gibi derecelendirme kuruluşları, Alman Bilim ve Politika Vakfı (SWP) gibi ağırlıklı kuruluşların raporlarında CB sisteminin kuvvetler ayrılığı, yargı bağımsızlığı, hukuk güvenliği gibi temel ilkeleri hasara uğrattığı ayrıntılı tahlillerle belirtiliyor.
Bu kurumlar, kuruluşlar “dış güçler” midir?!. Ama AK Parti başarılı yıllarında bu kurumların raporlarıyla övünüyordu…
PARLAMENTER SİSTEM
Türkiye CB sistemiyle yoluna devam edemez.
Güçlendirilmiş parlamenter sistem ihtiyacı her gün daha bir güçleniyor. Dün de Ali Babacan partisinin önerisini açıkladı.
Partilerin önerilerinde benzerlikler olması tabiidir hatta “ortak akıl” göstergesi olarak sevindiricidir.
Muhalefetteki 6 partinin ortak bir deklarasyon çalışması içinde olması olumlu bir davranıştır.
Fakat ekonomik krizin aşılmasına öncelik verilmeli, sistem değişikliği aceleye getirilmeden, olgunlaştırılarak halkın önüne konulmalıdır.
.06/10/2021 00:01
Türkiye beyin ve sermaye kaybediyor!
213
Son üç yılda Türkiye’den dolar milyoneri 10 bin kişi ve 23 bin iş insanı yurt dışına göçmüş. Bu açıdan Çin ve Hindistan’dan sonra dünyada 3. sıradayız! Nüfusa vurursanız birinciyiz!
Yatırımını dışarıda yapanlar buna dahil değil.
Dünya gazetesinde Kerim Ülker’in bu haberi, New World Wealth’in verilerine dayanıyor.
Dahası var… İngiltere’den daimi vize almak için en az 2 milyon Sterlin ödeniyormuş… Portekiz 250 bin Avro değerinde mülk alan veya yatırım yapanlara vatandaşlık veriyor, bu yoldan 5 milyar Avro kazanmış.
Bize gelince… Eylül 2018’e kadar 1 milyon dolar ödeyip taşınmaz alanlara vatandaşlık veriyorduk, o tarihte 250 bin dolara indirdik! (Resmi Gazete 18 Eylül 2018)
TC vatandaşlığının parasal değeri nasıl düşürülmüş, görüyorsunuz!
Eylül 2020’ye kadar, 250 bin dolar verip taşınmaz alarak TC vatandaşı olanların sayısı, 7 bin 312 kişi, yani 1.8 milyar dolar… Portekiz’in 5 milyarı ile ölçün.
Portekiz vatandaşlığı niye daha kıymetli? Belli…
‘128 MİLYAR DOLAR’ DÖNEMİ
Vatandaşlığımızın bedeli 1 milyon dolardan 250 bin dolara düşürmek, döviz sıkıntısının bir sonucudur.
2018 yılı aynı zamanda “128 milyar dolar”ın seçim uğruna tüketilmeye başlanmasının da yılıdır. Bağımsızlığı kaldırılan Merkez Bankası, Maliye Bakanlığı üzerinden kamu bankaları eliyle piyasaya dolar satarak ‘ekonomi iyi gidiyor’ havası yaratmak için yapmıştı bunu.
Cumhurbaşkanı Erdoğan, mahalli seçimler arifesinde şöyle konuşuyordu:
“Dün akşam dolar 5,3 civarlarına kadar düşmüş vaziyette. Biz kendimize güveniyoruz, iyi bir konumdayız... Bir sıkıntımız var o da enflasyon. Enflasyonda düşüş başladı. Burada asıl sıkıntı faiz konusu. Faizi düşürdükçe enflasyon düşecektir…”
Hazine ve Maliye Bakanı Berat Albayrak da “adım adım sona doğru yaklaşıyoruz. Tünelin sonundaki ışık büyümeye başladı” diyordu. (12 Nisan 2019)
Halbuki 2019 yılının Mart ayında iktisatçılar Haluk Bürümcekçi ve Kerim Rota, Merkez Bankası’nın rezervlerindeki erimeyi fark etmişler, açıklamalar yapmaya başlamışlardı. Nitekim “128 milyar dolar” bitince döviz sıkıntısı yeniden alevlenecekti…
Merkez Bankası bağımsız olsaydı buna direnirdi, bugün döviz de faiz de enflasyon da çok yükselmiş durumda, ışık da gözükmüyor.
ABDULHAMİT, ATATÜRK, MENDERES
Problem son derece derin ve çok boyutludur… Biz milletçe tarih boyunca köylü ve asker olduk, biraz da zanaatlarla ve ticaretle ilgilendik; sanayileşmemiş bütün toplumlar gibi…
Tanzimatçılar ve daha köklü olarak Abdülhamit Müslümanları müteşebbis (girişimci) yapmaya çalıştı. İttihatçılar, ardından bütün Cumhuriyet hükümetleri köylülüğün içinden iyi eğitimli girişimci sınıf çıkarmaya çalıştı…
Atatürk ve Menderes’in “milyonerlerimiz” vurgusu, iktisadi modernleşme tarihimizin özeti gibidir.
2000’lerde umut verici bir düzeye gelmişken son dönemde dışarıya beyin göçünün hızlanması ve yatırımcı çekingenliği nasıl bir kayıptır, siz düşünün!
Dışarıya beyin göçü ve sermaye çıkışı Türkiye’nin önümüzdeki yıllarını zora sokuyor.
Beyin ve sermaye çıkışı özellikle son 6-7 yılda arttı. Sebebi yanlış politikalardır.
Hukuk güvensizliği, iktisat politikalarındaki istikrarsızlık ve keyfilik, üniversitelerde kalite ve siyasi baskı sorunları, istihdam yetersizlikleri…
ÇIKIŞ YOLU?
Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın ilk tepkileri “Batı’da okuyanlar maalesef gönüllü kültür ajanları oluyor” diye suçlamak oldu. (21 Eylül 2017)
Yurt dışına gidenlere “bilet verip gönderelim” diye tepki gösterdi! (31 Mart 2018)
Halbuki bunları ülkede tutacak siyasi ve toplumsal ortamı sağlamak gerekirdi. İtici değil çekici bir dil lazımdı…Gerçi Erdoğan “yurda dönün” diye çağrılar da yaptı. “Bilim insanlarının yurda dönüş seferberliğini başlatıyoruz” diye konuşmaları oldu. (22 Eylül 2018)
Fakat siyasi iklim ve kurumsal ortamlar iyileşmedi…
Şehir Üniversitesi’ni kapatmak, Boğaziçi’ne ‘kayyım rektör’ atamak, Merkez Bankası’nı aynı CB Kararnamesiyle sıradan bir genel müdürlük durumuna indirmek iyi işaretler değildir.
İşte ne beyinlerde ne sermayede kayda değer bir Türkiye’ye yöneliş yok.
İktidarın ilk dönemlerindeki gibi realist, rasyonel ve evrensel hukuk yönlü politikalara yönelmekten başka çıkış yolu gözükmüyor.
08/10/2021 00:01
Muhalefetin ahlaki mesuliyeti
151
AK Parti ilk on yılında ülkeyi nasıl geliştirdiyse, son on yılında da devlet kurumlarında vahim aşınma ve ekonomide ağır hasarlı bir gerileme yaşattı…
Cumhurbaşkanı Erdoğan “bir anonim şirket nasıl yönetiliyorsa Türkiye de öyle yönetilmelidir” diyor, kuvvetler ayrılığını “ayağa vurulmuş pranga” olarak niteliyordu. (15 Mart 2015)
CB sistemi ile Erdoğan’ın istediği model gerçekleşti.
Kamu kurumlarındaki vahim aşınmanın bir örneği Merkez Bankası’nın bağımsızlığının kaldırılması, yirmi ayda üç başkanı azledilip “laf dinleyen” dördüncüsünün atanmasıdır.
Yargıda yarattığı hasar ise hukuk devleti indeksinde 2020 yılında 107. sıraya düşmüş olmamızdan bellidir. (WJP, 2020)
AYM Başkanı Prof. Zühtü Arslan’ın sözlerinde de hukuktaki halimizi görebiliriz: Almanya’da veya İspanya’da bir yılda AYM’ye yapılan başvurular, bizde neredeyse bir ayda meydana gelmektedir. (23 Eylül 2021)
‘DİNDAR’ İKTİDAR
Sorunlar bu kadar ağırlaşmış, ekmek de küçülmüşken, iktidar önemli oranda oy kaybetmiştir ama hâlâ dayanıklı bir tabana sahiptir. Bir kısım seçmen iktidarın yanlışları ne olursa olsun “dindar” diye desteğini sürdürüyor. Sayın Hayrettin Karaman’ın yazıları buna örnektir…
İktidar rantlarını kaybetmemek için destekleyenler de az değildir.
Hangi saikle olursa olsun, eleştirisiz, itirazsız sürekli destek gösteriyor ki, iktidar içinde bir muhasebe davranışı, bir reform dinamiği olmayacaktır.
Bilim ve sanayi devrimlerinin gerisinde kalan bütün toplumlarda, bunun sebeplerinden biri, eleştirel düşence eksikliğiydi.
Bugün AK Parti içinde “iyi giderken niye yolda şaşırdık?” gibi bir sorgulama, eleştiri ve itiraz görülmüyor. Bu yüzden iktidar gösterişli reform törenlerini yapıyor ama ülkeyi düzlüğe çıkaracak yapısal reformlara bakmıyor: Kurumların liyakat ilkesine göre yapılandırılması, yargı bağımsızlığı, hukuki güvenlik, ekonomi yönetiminde piyasa kuralları….
MUHALEFETİN AHLAKİ GÖREVİ
Ülkenin kötü gidişinde iktidardan bir reform programı gözükmediğine göre, mesuliyet muhalefetin omuzlarındadır.
İYİ Parti lideri Meral Akşener’in oyları, KONDA’ya göre yüzde 20’yi buldu. Yeni bir parti, üstelik AKP gibi kuruluşunda hazır bir belediyeler ağı da yoktu… Yüzde 20’ye ulaşması büyük başarıdır.
Akşener’in şahsi enerji ve şahsi yeteneklerinin yanında, ülkede ‘yeni bir ses’e nasıl bir ihtiyaç olduğunun da göstergesidir bu.
Gerçekten, Türkiye’nin daha kavgacı, daha ideolojik değil, aksine, kapsayıcı, dolayısıyla merkezde ve rasyonel politikalara ihtiyacı var.
Kemal Kılıçdaroğlu’nun CHP’yi eski ideolojik dogmaların dar alanından çıkararak geniş kitlelere açması da aynı toplumsal ihtiyaca yöneliktir.
Bu sosyoloji ve “güçlendirilmiş parlamenter sistem” ihtiyacı bugün 6 muhalefet partisinin birlikte çalışmasını sağlamıştır.
Bunu sürdürerek Türkiye’ye uygulanabilir bir reform programı ortaya koymak muhalefetin ahlaki görevidir. Kim siyasi hesaplarla bunu bozarsa, tarih huzurunda vebali ağır olacaktır.
İKİ ÖNEMLİ HUSUS
Bu vesileyle iki hususu liderlerin dikkatine önemle sunmak istiyorum:
• Yargıya ‘seçim’ sokmak, bugün yargıda yapılmakta olan partizanlığı giderse de yargı içinde hizipleşmelere, cemaat, örgüt, ideoloji gruplaşmalarına yol açacak, liyakat ve tarafsızlık yine geride kalacaktır.
2010 yılında, FETÖ’nün HSK’da ağırlık kazanmasına yol açan sistem gündeme geldiğinde ben bunu eleştirmiş, şöyle yazmıştım:
“Benim önerim, HSYK’ya ‘taban’dan seçilecek üyelerin, ‘kıdem, liyakat, performans, akademik kariyer’ gibi kıstaslara göre bilgisayarla belirlenmesidir.”(Milliyet, 25 Mart 2010)
Kurulların tarafsızlığı, “sizden” değil, çoğulcu olmalarıyla mümkündür.
• İkincisi; Merkez Bankası’nın bağımsızlığı mutlaka anayasada yer almalıdır. Türkiye gibi hukukun siyaset karşısında tarihen zayıf kaldığı ülkelerde, otokratik siyasetin nasıl hukuku araçsallaştırdığını son on yıldır bir kere daha görmekteyiz.
Alman Anayasası’nda Merkez Bankası’nın “görev ve yetkileri, bağımsız ve öncelikle fiyat istikrarını güvence altına almakla yükümlü olacağı” hükmü vardır. (madde 88)
Fakat anayasadan önce, birinci öncelik ekonomi, yani halkın ekmeği olmalıdır. Bunun için de liyakat ve tecrübesiyle güven veren kadrolarla ve programla halkın huzuruna çıkmak gerektiği açıktır. Ortak anayasa taslağı gibi ortak ekonomik program…
.10/10/2021 00:01
‘Muhafazakarların başı öne eğik’
421
Türkiye halkının büyük kısmı değerler itibariyle muhafazakardır. Siyasi eğilimleri farklıdır fakat geneli itibariyle yirmi yıldır AK Parti’ye bağlandılar.
Tek Parti devrinde, 28 Şubat gibi dönemlerde “boynu bükük” durumdaydılar fakat artık “başı öne eğik” durumdalar…
Tabii iktisaden servete, siyaseten kudrete ulaşmış olanlar değil… Onların havası, tantanası, “tekebbür ve tecebbür”leri yerinde…
Mahcubiyet içinde başını öne eğenler, bu iktidarı “dindarlar haksızlık, yolsuzluk yapmaz” inancıyla destekleyen temiz, iyi niyetli, mütevazı milyonlardır.
Bu tasvir bana ait değil. Haber Türk’te Ahmet Davutoğlu yolsuzlukları anlatırken söyledi:
“Hiçbir şekilde başınızı öne eğecek hiçbir yolsuzluğa izin vermeyeceğim. Bugün muhafazakârların başı öne eğik. Bütün AK Partililer hem yolsuzlukların var olduğunu söylüyor, hem ona karşı olduğunu söylüyor.”
Niye böyle oldu?..
‘KUTSAL’ OTORİTE
Uzun asırlar boyunca siyasi ve fikrî alanlarda otoritenin kutsanmış olması, davranışlarda ve düşüncelerde “itaat”i güçlendirdi, “itaat” zihnî bir refleks haline geldi. Kökleri İslam öncesi antik Mısır’a, Sasaniler ve Bizans’a kadar giden bu istibdat kültürü Müslümanları da hızla ve derinden etkiledi.
İlk Halifeler “emir’ül müminin” sıfatına sahip mütevazi ve eleştiriye açık devlet adamlarıydı. Tarihler Bizans İmparatoruna özenen Şam Valisi Muaviye’yi büyük devlet adamı Hz. Ömer’in eleştirdiğini, uyardığını yazıyor…
Prof. Mehmet Azimli’nin “Halifelik Tarihine Giriş” adlı eserini tavsiye ederim. ‘Peygamberin halifesi’ sıfatının Emevilerce “Allah’ın halifesi”ne çevrildiğine dikkat çeken Azimli, “sultanların yaptığı her icraat Allah adına sayılmaya başlanıyor ve sultanlar eleştirilemiyordu” diye anlatır.
Eleştirinin ve yeni düşüncelerin “fitne” sayılarak içtihat kapısının kapatılması, itaat kültürünün hakim olması bilim ve sanayi devrimlerinin gerisinde kalmamızın sebeplerinden biridir.
BULGUR-PİRİNÇ SÖYLEMİ
Çağımızda iktidarları ya da siyaseti desteklemeyi dini bir vecibe gibi göstermek; mesela Ezher’in askeri darbeye onay fetvası… Suud rejminin, ceberrut Taliban iktidarının meşruiyetini dine dayandırması…
Türkiye farklıdır, modernleşmede hayli yol almıştır. Bizde hukuki meşruiyetin temeli anayasadır fakat CB sistemine evet oyu vermenin farz olduğu şeklindeki vahim yazılar, telkinler… Nihayet din referansıyla “bulgur-pirinç” analojileri…
Bu şekilde dini siyasallaştırmak, din olarak İslamiyet’e kültürel, ahlaki, manevi hiç bir katkıda bulunmadığı gibi aksine “din buysa…” sorgulamalarına yol açıyor, İslam’ın ahlaki içeriğini boşaltıyor.
Saygın ilahiyat hocalarımız “ahlaksız dindarlık” feryadında bulunuyor.
Demokrasinin, “denetim ve denge” forksiyonu da işlemez hale geliyor. Bu yüzden de iktidarın hataları on yıldır büyüyerek ülkeyi bugünkü duruma getirdi…
ELEŞTİRİ YAPILAMAYINCA
AK Parti’de son on yılda ülkeyi bugünkü duruma düşüren politikalar hakkında parti grubunda bir tek müzakere yapılmadı. Her öneri, her politika sadece alkışlandı
Davutoğlu’nun hükümet programlarında yolsuzlukla mücadele bölümü ve artık kevgire dönen İhale Kanunu’nun düzeltilmesi vardı. Davutoğlu demokrasilerde görülmemiş yöntemlerle azledildikten sonra kurulan Binali Yıldırım hükümetinin programında bu iki husus da kaldırıldı…
Her iki programa da alkışlarla güven oyu veren vekillerden bir kişi çıkıp da sormadı, neden diye..
CB sistemi önergesini daha metni görmeden imzalayan vekillerin aklına gelmedi, niye ABD’de Senato’nun sahip olduğu denetim yetkileri Gazi Meclise verilmiyor diye…
Oy kaybı endişesinden başka, “denetim ve denge” mekanizmaları işlemedi.
Karl Popper’in deyişle demokrasi “hataları düzeltebilen rejim” olduğu halde, bizde “denetimsiz ve dengesiz” bir iktidar uygulamasına dönüştü. Hatalar zamanında düzeltilemediği için halimiz ortada: Milli Gelirimiz kişi başına 8 bin dolara düştü… Merkez Bankası’nın bağımsızlığına güvensizlik yüzünden döviz, faiz, enflasyon ilişkisi düzgün yönetilemiyor, döviz yeni rekorlar kırıyor!
Ve Türkiye maalesef Uluslararası Yolsuzluk Algı İndeksi’nde “sekiz yılda en çok gerileyen ülke” olarak 86. sıraya indi. (28 Ocak 2021)
Tabii samimi dindarların başı öne eğik.
.12/10/2021 00:20
CB sistemi reforma engel!
130
Türkiye’yi bugünkü duruma düşüren iki temel faktör; biri 2011’den sonra başlayan rasyonellikten uzak şahsi politikalar… Diğeri bu şahsi politikaları anayasallaştıran, böylece düzeltme imkanlarını ortadan kaldıran CB sistemidir.
İktidara menfaat dışında safiyet ve ihlasla destek verenler, neden her şeyin 2011’den sonra bozulmaya başladığını, CB sisteminde kötüye gidişin neden hızlandığını bir düşünmelidir.
Daha kötüsü, AK Parti’nin iktidara yapıştıkça güç tutkusunun artması ve bu yüzden reform vizyonunu ve enerjisini kaybetmesidir…
REFORM SÖZLERİ
İşlerin kötüye gittiği en az beş altı yıldır açıkça görülüyor. İktidarın reform ihtiyacından bahsetmesi de bunun ispatıdır. İşte Hazine ve Maliye Bakanı Berat Albayrak’ın üç yıl önce Yeni Ekonomik Program açıklamasındaki sözleri:
“Önümüzdeki üç yıllık seçimsiz dönem, paradigma değişimi çerçevesinde yapısal reformlarla ekonomide planlanan köklü dönüşüm ve değişimi tamamlamak için bir fırsat penceresi sunmaktadır
.” (4 Ekim 2019)
Buna göre enflasyon 2021’de yüzde 8’e inecekti!
Ne oldu, hangi “yapısal reform” yapıldı?!
Daha yakın bir tarihte Cumhurbaşkanı’nın sözleri… Naci Ağbal’ın rasyonel para politikasına “acı ilaç içmemiz gerektiğinin farkındayız” diyerek destek veren Erdoğan şöyle diyordu:
“Bakanlıklarımız ve kurumlarımız yanında ilgili tüm kesimlerle yakın diyalog ve iş birliği halinde; ülkemizde ekonomide ve hukukta yeni bir reform dönemi başlatıyoruz…” (13 Kasım 2020)
Ama ne oldu? Ağbal görevden alındı, “acı ilaç” unutuldu, ekonomiye yine “düşük faiz” şerbeti veriliyor.
Yargı paketleri… Avrupa fonlarının desteyle hazırlanan İnsan Hakları Eylem Planı… Gösterişli törenlerden öteye neyi değiştirdi?
REFORM DENİLİYOR AMA…
Ülkede yargı bağımsızlığı ile Merkez Bankası’nın araçsal bağımsızlığını ve devlet yönetiminde liyakat ilkesini sağlamayan hiçbir tasarruf “reform” güvenİ vermez, vermiyor zaten.
Hukuk devletinde, yani kuralların ve kurumların güçlü olduğu devletlerde politikalar istikrarlıdır… Bilirsiniz ki, yargı bağımsızdır, hakimler kararları yüzünden HSK eliyle sürülmez… AYM ve AİHM kararlarına uyulur…
Bizde böyle mi?
Bilirsiniz ki, Merkez Bankası bağımsızdır, yöneticiler en az beş sene iş başındadır, ne yapacakları öngörülebilir... Ama bizde?.. Naci Ağbal’a bakarak para politikalarını öngörmek mümkün oldu mu? Yirmi ayda dördüncü başkan getirildi…
Kurumlaşmış yönetimlerde bilirsiniz ki, kamu bankaları siyaset için değil, sektörel destekler için kullanılır. Ziraat Bankası medyada mülkiyet değişikliği için değil, tarım için kredi verir… İhale Kanunu yüz defa değiştirilerek imtiyazlı şirketler oluşmaz, piyasa kuralları geçerlidir…
Bizde nasıl?!.
YETKİLER TEK ELDE
Bu konularda düzelme sağlayacak reformlara “yapısal” denilebilir. Ama CB sistemi geniş yetkileri tek kişide toplayarak “şahsi yönetim”i teşvik ediyor.
Arkadaşımız Yusuf Ziya Cömert dünkü köşesinde yazdı:
“Aslında iyi mi Cumhurbaşkanlığı hükümet sistemi?
Hayır, değil.
Sistem, insan psikolojisini yanlışa teşvik ediyor.
Yanlışı sınırlandıracak veya durduracak mekanizmaları ortadan kaldırdığı için yanlış müesses hale geliyor.”
Evet, yanlışın müesses hale gelmesi…
Otuz yıl önce siyaset bilimci Juan Linz de “Başkanlık Sisteminin Tehlikeleri” adlı çığır açıcı akademik makalesinde yazmıştı bunu. Latin Amerika’yı çok yakından bilen Linz, bir elde aşırı yetki toplanmasının yaratacağı “ruh hali”ni şu sözlerle tanımlamıştı: “Kibirlenme… bir tür popülizm… muhalefete karşı açıkça husumet… sistemin frenleyici erklerden yoksun kalması… merkez-kenar kutuplaşması…”
Linz’in bu öngörülü makalesini şu eserde okuyabilirsiniz: Cem Aktaş, “Kritik Kavşak, Parlamenter Sistem, Başkanlık Sistemi”, Koç Üniversitesi, 2015.
Türkiye’yi tam hukuk devleti ve kurallı piyasa ekonomisi standardına ulaştıracak gerçek reformlar; CB sisteminin tek elde topladığı yetkilerin kurumlara geri verilmesini gerektiriyor: Yargı bağımsızlığı, Merkez Bankası bağımsızlığı, atamalarda liyakat ve denetim, denetim ve denge sağlayacak bir Siyasi Partiler Kanunu, özerk üniversite…
Bunlar olmadan Türkiye CB sistemi içinde devam edebilir mi?
.13/10/2021 00:02
Sorunlar ağırlaşıyor
180
Doların seyri, önümüzdeki zorlukları işaret ediyor. Esen hafif bir rüzgar bile dövizi etkiliyor.
Geçen gün Merkez Bankası Başkanı Kavcıoğlu “dövizdeki artışın faiz indirimiyle ilgisi olmadığını” söyledi. İktisadi rasyonalizme uymayan bu siyasi söylem piyasalardaki güveni biraz daha aşağıya çekti, döviz yukarı hareketlendi.
Aynı gün akşam Cumhurbaşkanı Erdoğan konuştu. Kuzey Suriye’de Özel Harekât görevlisi Cihat Şahin ve Fatih Doğan’ın roketli saldırı ile PKK-YPG tarafından şehit edilmesine değinin Erdoğan “saldırı ve tacizler bardağı taşırdı… Ya oralarda etkin olan güçlerle ya da kendimiz bertaraf etmekte kararlıyız” diye belirtti.
Bu sözler üzerine dolar 9 liraya çıktı.
Bu da ekonomimizin dış olaylar karşısında ne kadar hassas olduğunu gösteriyor.
SURİYE’DE RUSYA?
Suriye’de, “etkin güçler” yani Rusya PYD karşısında Türkiye’nin yanında yer alır mı?
Rusya PKK’yı terör örgütü saymıyor. YPG heyetini Moskova’da Rus Dışişleri Bakanı Lavrov ağırlıyor! (1 Eylül)
Putin ve Dışişleri Bakanı Lavrov, Türkiye’yi sürekli Idlib’deki ‘İslamcı’ teröristlere karşı hareketsiz kalmakla suçluyorlar. Rusya bu bahaneyle İdlib’de sürekli askeri harekât yaparak Türkiye’yi bir milyon tahmin edilen yeni bir sığınmacı tehlikesine maruz bırakıyor.
27 Şubat 2020’de Türk konvoyunu bombalayarak 27 askerimizi şehit eden, Rus uçaklarıydı.
Bu gelişmeler karşısında Türkiye Idlib’deki 12 kontrol noktasının 5’ini geri çekmek zorunda kaldı.
Putin ve Lavrov sürekli “Suriye’den yabancı güçler çekilsin” derken Türkiye’yi de kastediyorlar.
Aynı Lavrov yanına Suriye Dışişleri Bakanı Mikdat’ı alarak, “yabancı güçler çekilmeli” diye basın açıklaması yapıyor. (24 Eylül)
Mikdat iki gün önce “Türkiye’nin çekilme vakit geldi” diye konuştu. (11 Ekim)
Erdoğan’ın 29 Eylül’de Soçi’de Putin’le yaptığı ikili görüşmeden niye bir ortak bildiri bile çıkmadı, açık değil mi?
ARAP DÜNYASI?
Arap Birliği de sürekli olarak Türkiye’yi suçluyor, Irak ve Suriye’deki Türk güvenlik güçlerinin çekilmesini istiyor.
Arap Baharı heyecanıyla iktidarın İhvan’a verdiği ölçüsüz destek, bütün Arap rejimlerini aleyhimize çevirdi.
Şimdi düzeltmek istiyoruz ama Mısır Başbakanı Medbuli “askıda bekleyen meselelerin çözümü şart” diyor. (11 Eylül)
Cumhuriyet tarihinde hiçbir dönemde Müslüman ülkelerle aramız bu kadar açılmamış, Doğu Akdeniz’de Türkiye hiç bu kadar yalnız kalmamıştı.
Doğu Akdeniz’de Araplar Yunanistan’la beraber… Atina Fransa ve ABD ile askeri ilişkilerini geliştiriyor. İlk defa bu sene “İnebahtı” kutlaması yaptı!
SURİYE’DE AMERİKA?
Suriye’deki gelişmeler Batı’dan bakınca da Türkiye’nin lehine gözükmüyor. Amerika PKK-YPG’yi destekliyor. Üstelik Pentagon Sözcüsü Jessica McNulty, “yerel ortaklarımızla çalışmayı sürdüreceğiz” dedi, bunun devam edeceğini belirtti. (9 Ekim)
Dahası, Biden, Temsilciler Meclisi’ne gönderdiği mektupta, İŞİD’in yok edilemeyişini anlatırken “TSK’nın Suriye’deki harekâtı IŞİD’i yenilgiye uğratma çabamıza zarar veriyor… Amerika’nın ulusal güvenliğine tehdit oluşturuyor” diye yazdı!
Türkiye’nin demokrasi imajının bozulması da Batı’daki eski dostlarını da kaybettirdi. Nerede Avrupa’da, Amerika’da Türkiye ile dostluğu savunanlar?
Kabil Havaalanı’nı savunmaya talip olmamız, 21 Haziran’daki Erdoğan-Biden görüşmesinin iyi geçmesini sağlamıştı. Şimdi Amerika’dan 11 milyar dolarlık uçak almak istiyoruz, bakalım ilişkileri yumuşatmaya yetecek mi?
DÜĞMELERİ DÜZGÜN İLİKLEMEK
AK Parti iktidarı Türkiye’nin geleneksel çizgisinde ilk on yılda hem ekonomide hem dış politikada başarılıydı. Bugün öğündüğü her şey o döneme aittir. Fakat sonrasında meydan okumalar, savrulmalar başladı…
Diplomat Naci Koru bugünkü sorunları “Dış politikanın savrulmasının sonuçları” olarak tavsif ediyor.
Bugün artık Batı’ya “ey…” diye seslenmiyor… Araplara “topunuz bir Türkiye etmezsiniz” demiyor… Değişen bu dil bile sorunların ne kadar ağırlaştığını ve böyle devam edemeyeceğini gösterir.
Naci Koru “çok yakında, dış, savunma ve güvenlik politikalarında manevra yapabileceğimiz bir alan kalmayabilir” diye uyarıyor. (nacikoru.com)
Yüz elli yıllık diplomasi geleneğimize, evrensel hukuka ve piyasa ekonomisi kurallarına göre düğmeyi yeni baştan doğru iliklemeye yönelmek gerektiği açık.
15/10/2021 00:02
Kırk katır yahut kırk satır
180
İktidar ekonomide kırk katır mı, kırk satır mı çıkmazında: Enflasyonla mücadele için kemer sıkmak yani “acı ilaç” mı… Ucuz ihracatla döviz getirmek için “yüksek kur”, yani düşük faizle TL’ye değer kaybettirmek mi?
Her ikisi de halkın ekmeğinin biraz daha küçülmesini ifade ediyor… Rant ekonomisinin ülkeyi getirdiği nokta bu!
Cumhurbaşkanı Erdoğan geçen Kasım ayında “reform dönemine giriyoruz” vurgusu yaparak “acı da olsa doğru reçeteleri uygulamaktan kaçınmayacağız” demiş, yatırım çağrısı yapmıştı. (11 Kasım 2020)
Reform kadrosu olarak da Naci Ağbal ve Lütfi Elvan gibi güvenilir iki iktisatçının göreve getirilmesi Erdoğan’ın sözüne inandırıcılık kazandırmıştı. Umutlu bir bekleyiş başlamış, Dolar 8 liranın altına inmişti.
Fakat dört ay sonra “acı ilaç” sözü tedavülden kalktı. Erdoğan Ağbal’ı görevden aldı, “laf dinleyen” Şahap Kavcıoğlu’nu getirdi, dolar ânında 8.38 liraya çıktı! (21 Mart 2021)
Bunun diğer bir faturası, Mart ayı içinde 5.8 milyar dolar yabancı portföyün Türkiye’den çıkması oldu.
Hasar bu noktada kalmadı…
MERKEZ’DE DEPREMLER
25 Mayıs’ta CB Kararı ile Merkez Bankası’nın üst düzey personelinde 7 değişiklik yapıldı. İktisatçı İbrahim Turhan, “bir kararla herhangi bir zamanda yönetimi değiştirilebilen bir merkez bankasının başına Friedman gelse güven oluşturamayacağını” söyledi.
İktisatçı Erdal Sağlam, Ağbal’ın birlikte çalıştığı bütün personel dahil 90’a yakın ismin görevden alındığını yazdı. MB tarihinde “ilk kez” ve “liyakate bakılmadan bu kadar çok atama” yapılmıştı. (DW, 26 Haziran 2021)
Dün de yine deprem gibi üç üst düzey isim daha görevden alındı. Bunlardan Başkan yardımcısı Prof. Semih Tümen beş ay önce Erdoğan tarafından bu göreve atanmıştı! Siyasete değil iktisat bilimine bağlı bir bilim insanıydı. 11 Ekim’de Bütçe Komisyonu’na sunum yapan Kavcıoğlu “dövizdeki artışın faiz indirmemizle alakası yok” lafını ettiğinde, Komisyon’u terk etmiş, bir daha dönmemişti.
Görevden alınan diğer Başkan yardımcısı Uğur Namık Küçük ve PPK üyesi Abdullah Yavaş da iktisat bilime bağlı insanlardı, emirle faiz indirimine katılmamışlardı. Enflasyonla mücadele için “acı ilaç” gerektiğini biliyorlardı.
Ama, ikide bir yapılan atamalarla artık Merkez Bankası, tepeden tırnağa “laf dinleyen” haline gelmiştir.
Faturası da doların 9.17’ye çıkması oldu. Bu yüzden dış borcumuzun TL karşılığı 435 milyar lira arttı, risk primimiz zirve yaptı!
ANONİM ŞİRKET GİBİ
Kamu kurumlarında, özellikle de Merkez Bankası gibi kanunen ‘bağımsız’ olması gereken kamu kurumlarında böyle ikide bir yönetici değiştirmek, ülkeyi şirket gibi yönetmeye benziyor.
Bunu söyleyen, bizzat Erdoğan’dır:
"Ben bu ülkenin anonim şirket gibi yönetilmesini istiyorum" (11 Aralık 2018)
Halbuki modern devletin yönetiminde esas olan “kamu hukuku”dur. Devlette devamlılık ve hukuki güven ancak kamu hukukuna ve kamu kurumlarının hukuki ve rasyonel devamlılığına bağlıdır.
CB sisteminde ise 703 Sayılı KHK ve 3 Sayılı CB Kararnamesiyle, Merkez Bankası dahil bütün kamu kurumlarında Cumhurbaşkanına istediği an atama yapma yetkisi verildi. Böylece kanunlarda belirtilen görev süreleri fiilen askıya alınmış oldu. İşte Merkez Bankası Kanunu’na göre, bütün atamalarda görev süreleri 5 yıldır ama KHK ve CB Kararnamesi ile üç dört ayda bir atamalar yapılıyor!
KAMU HUKUKU
Merkez Bankaları “laf dinlemesinler, bilimin gereğini yapsınlar” diye bağımsızdır. Bizde ise CB sistemindeki sınırsız atama yetkisi yüzünden kamu kurumları siyasallaştı, teknik bakımdan öngörülemez hale geldi…
Merkez Bankası Kasım ayındaki Kurul toplantısında ne karar verecek? Tahmin edebilen var mı?!
Cumhurbaşkanı’nın iki dudağı arasında…
Cumhurbaşkanı 2020 sonunda enflasyonla mücadele için “acı ilaç” kararı vermişti, doğrusu buydu… Fakat Şimdi faiz şerbetini tercih ediyor. Bu yüzden “milli ve yerli” paramızın değeri düşüyor. Dışarıya ucuz mal satarak ihracatın artmasını amaçlıyor.
Üreterek değil, eldekini ucuza satarak döviz sağlamak!
Dahası, kurumlara güvensizlik yüzünden yatırım gelmiyor, aksine dışarıya beyin göçü de sermaye çıkışı da devam ediyor.
Zira devlette devamlılık ve devlet kurumlarına güven ancak kamu hukukuna, anayasaya, kuvvetler ayrılığına, kamu kurumlarının kurallara göre işlemesine bağlıdır. Bu olmadıkça kalkınma mümkün değildir.
Devleti anonim şirket gibi yönetmenin faturasının daha da ağırlaşmasından endişeliyim.
.17/10/2021 00:01
CB sistemi tıkandı
237
MHP kontenjanından Hakimler ve Savcılar Kurulu’na seçilen Av. Hamit Kocabey’in istifası, CB sisteminin yol açtığı ağır kurumsal sorunların bir dışavurumudur.
Rivayet muhtelif… İsmail Saymaz’a göre, AK Parti bürokrasisinde beklediği hassasiyeti görmeyen Bahçeli sert bir uyarıda bulunmak istemiş, aslında çalışmalarından memnun olduğu Av. Hamit Kocabey’i bu amaçla istifa ettirmiş.
Böyleyse, HSK bu dozda bir siyasi faktör haline gelmiş demektir, vahimdir.
Kocabey’i yakından tanıyan İYİ Partilerden benim dinlediğime göre, Kocabey “hukuk, adalet kalmadı” diye yakınıyormuş, hukukçu kimliğiyle istifa etmek istediğini Bahçeli’ye anlatmış o da onaylamış.
Böyleyse yine vahimdir, ülkede hukukun, adaletin ne durumda olduğunun bir ifadesidir. Bahçeli ile “istişare ederek” istifa ettiğini belirten Kocabey’in “hiçbir yanlışa göz yummadık” diye vurgulaması dikkat çekicidir.
“KÜLLİYE’YE SORALIM”
Bütün denetimsiz ve dengesiz sistemler gibi CB sistemi de kurumları ezdi. AK Parti sözcüsü Ömer Çelik, daha bir yıl yeni dolduğunda sistemde “yer yer kireçlenmeler” olduğunu söylemişti. (11 Temmuz 2019)
CB Yardımcısı Fuat Oktay’ın başkanlığında Beştepe’de çalışma başlatılmıştı. Oktay’a göre, sistemde sorun yoktu, sorunlar “uygulama kaynaklı” idi, mesela “inisiyatif almak istemeyen yöneticiler… Külliye’ye soralım diyorlar”dı. (11 Mart 2021)
Bürokrasiyi kilitleyen bu tavır tam ta sistemin eseridir…
Merkez Bankası’nın getirildiği duruma bakın… Yirmi ayda üç başkan azledildi, dördüncüsü şimdilik devam ediyor. Başkanlar yardımcıları, PPK ve bölümlere kadar personel değişikliği yapıldı… Faiz indirimine “karşı oy” yazan üç yönetici birkaç gün önce azledildi…
Böyle bir sistemde hangi bürokrat, bırakın inisiyatif almayı, öncelikle “Külliye’ye soralım” demez mi?!. Bunu en iyi bilmesi gereken, bürokrasi kökenli Sayın Fuat Oktay’dır.
MHP’NİN ÖNERİSİ
İktidarın ağır siyasi yanlışları bir tarafa, “tek kişilik hükümet” sisteminde kurumların bozulması o kadar açık ki MHP Genel Başkanı Bahçeli revizyon önerdi. Erdoğan’ın kolay kolay içine sindiremeyeceği revizyon önerisinin birkaçını buraya alıyorum:
. İki başkan yardımcısı olsun ve bunları da halk seçsin…
. Merkez Bankası anayasal kuruluş halile gelsin…
. HSK yerine Yüksek Yargı Kurulu kurulsun…
. Uluslararası anlaşmaları sona erdirme yetkisi Meclis’e verilsin…
Liste uzun, ben buraya birkaç örnek aldım.
Bahçeli’nin açıkladığı metinde “kurumsallaşmış başkanlık sistemi” denilmesi de dikkat çekicidir. Devlet idaresinin ne kadar şahsileştiği görülüyor demek ki…
Böyle revizyonlarla CB sistemini “denetimli ve dengeli” hale getirmek, yani klasik başkanlıksistemine dönüştürmek mümkün olmaz.
Özellikle de HSK’dan partilerin eli çıkarılmalıdır…
GERİLEMENİN RAKAMLARI
Prof. Ergun Özbudun, iktidarın 2011’den itibaren yön değiştirerek otoriterleşmeye başladığını anlatıyor. (Türkiye’de Demokratikleşme Süreci, s. 193 vd)
Hukuk devletinin birinci tarifi, iktidarın kuvvetler ayrılığı ile, bağımsız yargıyla, hak ve hürriyetlerle sınırlandırılmasıdır. Bizde ise CB sisteminde, iktidar partisinin lideri Cumhurbaşkanına sağlıklı demokrasilerde görülmeyen yetkiler verildi…
“Dünya Adalet Projesi” (WJP) ölçümlerine göre, gelişmiş demokrasilerde “iktidarın sınırlandırılması” 0.80 puan civarındadır. Türkiye ise 2012 yılında 0.47 puanla 97 ülke arasında 68. sıradaydı… CB sisteminde, 2021 yılında puanımız 0.28’e düştü! 139 ülke arasında 134. Sıradayız!
Böyle bir sistem düzgün çalışamaz, tıkandı zaten.
GÜÇ BOZAR
Üstü örtüle örtüle yolsuzluk iddiaları da ayyuka çıktı. TÜGVA’nın İBB ile şaibeli ilişkilerine dair iddialar ortaya atıldı. DEVA Partili Mustafa Yeneroğlu, bu iddiaların Ceza Kanunu’nda hangi maddelere tekabül ettiğini açıkladı…
Yargı soruşturma açabilir mi? Açsa tarafsız yürütebilir mi?
HSK buna cesaret eden savcıyı hemen başka bir yere tayin eder…
Bütün uluslararası raporlarda Türkiye hakkındaki yolsuzluk algısı ağırlaşıyor…
Lord Acton 1887’de yazmıştı: “Güç bozar, mutlak güç mutlaka bozar!”
Önlemenin yolu denetim ve denge, kuvvetler ayrılığı, güçlü kamu kurumları….
Biz ise aksine son on yıldır bu ilkelerden uzaklaşıyoruz. Bu yüzden ekmeğimiz de küçüldü.
19/10/2021 00:02
AK Parti’nin faiz serüveni
155
AK Parti iktidarında bütçeden faiz ödemelerinin tarihimizde görülmedik boyutlara çıkması, iki temel yanlışın dışavurumudur: Bir, Erdoğan’ın “faiz sebeptir…” diye ifade ettiği iktisat politikalarının yanlış olması… İki, CB sisteminde yanlışları frenleyecek denetim ve denge mekanizmalarının bulunmaması…
Bu sebeplerden faiz giderleri 2021 bütçesinde 179 milyar liraya ulaşıyor! 2022 yılında ise bütçedeki faiz ödeneğinin 240 milyar liraya çıkması öngörülüyor!
CB sisteminde vaziyetin ağırlaştığı şuradan belli: Ak Parti iktidarının bütçelerinde faize ayrılan para yılda elli milyar civarında seyrederken 2018’den başlayarak hızla artmıştır. CB sistemi altında 2018-2022 döneminde bütçede faize ayrılan toplam para, tam 727 milyar 800 milyon lira!...
Bunlar muhalefetin iddiaları değil. Meclis’e sunulan 2022 bütçesinin resmi rakamları. (Karar, 18 Ekim.)
Erdoğan’ın faizi indirtmek için baskıları 2014 yılında başladı, giderek arttı… Şu sözler Merkez Bankası’na faiz indirtmek için Erdoğan’ın söylediği sözlerdir:
“Vatanı satmak yüksek faizle, kötü yönetimle emeği heba etmekle olur…” (27 Şubat 2015)
Nasıl ağır baskılar, görüyorsunuz.
TÜKETİM EKONOMİSİ
Erdoğan’ın bu tavrı İslam’da kişiler arasındaki ödünç para ilişkilerine dair ‘faiz haramdır’ hükmüyle ilgili olduğu gibi belki daha etkilisi, oy hesabıdır. Kendi deyişiyle:
“Seçim zamanı sandığa Merkez Bankası’nın başkanı mı gidiyor? Biz gidiyoruz, hesabı biz veriyoruz. Hesabı biz verdiğimize göre bizim bu işin planlamasını her şeyini yapmamız lazım.” (24 Ekim 2019)
Halbuki Merkez Bankaları modern ekonomilerde tam da bu sebepten, yani politikacılar oy hesabıyla makro dengeleri bozamasın, Merkez Bankaları siyasi değil iktisadi kararlar alsın diye bağımsızdırlar.
Erdoğan’ın faiz karşıtı söylemi ise hem İslami çağrışımlar yaparak, hem düşük faizli kredilerle tüketimi artırarak seçimlerde oy kazanmasındaki faktörlerden biri oldu… Bugünkü ağır ekonomik sıkıntılara yol açtı.
Evet, TL’yi mum gibi eriten negatif faiz tüketim ekonomisini ve dolarizasyonu teşviktir!
MERKEZ BANKASI LAF DİNLİYOR
CB sistemine kadar Erdoğan’ın “faize düşmanım” söyleminin ekonomi üzerindeki etkileri sınırlı oldu.
Çünkü hem o zamanki Merkez Bankası Başkanı Erdem Başçı direndi, hem parlamenter sistemde Ekonomiden Sorumlu Bakanlar Ali Babacan ve Mehmet Şimşek direndiler.
2016’da Merkez Bankası Başkanı olan Murat Çetinkaya da sınırlı bir ölçüde direndi.
Başbakan Erdoğan’ın konuşmalarının etkisi de sınırlı oldu.
Çünkü Merkez Bankası başkanını ve personelini istediği an görevden alma yetkisi o zaman yoktu…
Merkez Bankası’nın ve onu destekleyen Babacan’la Şimşek’in bu tavırları sayesinde bozulma sınırlı kaldı, enflasyon, döviz ve faizdeki artışlar kontrol edilebilecek düzeydeydi.
Bütçede faiz ödemeleri 50 milyar TL’yi geçmedi.
Fakat CB sistemiyle birlikte, Temmuz 2018’de 703 Sayılı KHK ve hemen ardından 3 Sayılı CB Kararnamesi ile, Erdoğan bütün kamu kurumlarında ve Merkez Bankası’nda istediği an atama yetkisini aldı. Berat Albayrak’ı ekonomin başına getirdi…
Ve “laf dinlemiyordu” gerekçesiyle Murat Çetinkaya’yı azletti. (8 Temmuz 2019)
EMİR DEMİRİ KESİYOR
Artık “emir demiri keser” dönemidir. Seçim öncesi süreçlerde Merkez Bankası’nın ihtiyat akçesi bütçeye aktarılacak, ünlü “128 Milyar dolar” piyasaya sürülecek, yirmi ayda Merkez Bankası’nın üç başkanı ve bir çok personeli görevden alınacak, dördüncü Başkan olarak Prof. Şahap Kavcıoğlu getirilecektir…
Bu aşağı doğru gidiş sürecinde çabuk yanıp sönen bir ümit dönemi vardı: Erdoğan Albayrak’ı “görevden af” edecek, “reform”dan, “acı ilaç”tan, “enflasyonun altında faiz olmaz” şeklindeki doğru iktisat kuralından bahsedecek, Merkez Bankası’nın başına da güvenilir ve liyakatli bir isim olan Naci Ağbal’ı getirecektir.
Fakat bu kısa dönemin ömrü, dört aydır!
Erdoğan’ın “Ağustos’ta faiz ve enflasyonda inişe geçiyoruz” sözüyle bu kısa süreli ümit söndü.
VE AĞIR FATURA
Bugün dolar 9.3 lira civarında!
Dış borcumuz 450 milyar dolar!
2018-2022 döneminde bütçede faize ayrılan toplam para, 727 milyar 800 milyon lira!...
Kişi başına milli gelirimiz 12 bin dolardan 8 bin dolara düştü…
Ekonomik büyüklükte 17. sıradan 21. sıraya düşmüş durumdayız.
Hülasa yanlış politikaların ve CB sisteminin faturası ağır oldu..
20/10/2021 00:02
Ak Parti nereden nereye?
247
Osman Kavala hakkındaki AİHM kararının uygulanması için çağrıda bulunan 10 ülkenin Ankara’daki büyükelçi ya da maslahatgüzarları Dışişleri’ne çağrıldı.
Kendilerine Türkiye’de yargının bağımsız olduğu, kimsenin yargıya böyle “telkin ve tavsiyede bulunamayacağı” söylendi.
Hatırlayalım, bu on ülke ABD, Almanya, Danimarka, Finlandiya, Fransa, Hollanda, İsveç, Kanada, Norveç ve Yeni Zelanda’dır.
Meclis Başkanı hukukçu Prof. Mustafa Şentop ve Adalet Bakanı Abdülhamid Gül, benzer gerekçelerle ve “görülmekte olan dava hakkında” Meclis’te bile görüşme yapılamayacağını, hatırlatarak bunun “kimsenin haddi olmadığını” söylediler.
Bizim açımızdan böyle…
Fakat AİHM’nin yetkisini kabul eden 49 ülkenin hukuk camiaları açısından durum böyle mi?.. Asıl mesele bu.
MECLİS KÜRSÜSÜNDEN
Tarih 4 Mayıs 2004, Meclis’te AK Parti’nin sunduğu anayasa değişikliği paketi görüşülüyor. Pakette konumuz açısından önemli olan; Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin yerli kanunlardan üstün ve bağlayıcı olduğu hükmünün Anayasa’nın 90. maddesine konulmasıdır.
Adalet Bakanı Cemil Çiçek kürsüde:
“Bir ülkenin güvenliğini ve bütünlüğünü sağlamanın yolu yasaklardan ya da yasaklamalardan değil, özgürlüklerden geçmektedir. Eğer yasaklar ve yasaklamalar bir ülkenin bütünlüğünü, kalkınmasını sağlamış olsaydı, o zaman dünyanın en kalkınmış ülkelerinin, en birlik ve bütünlük içerisindeki ülkelerinin komünist ülkeler olması gerekirdi…”
Cemil Çiçek “özgürlük alanını genişletiyoruz, sivil inisiyatiflerin gelişmesine ve genişlemesine imkân hazırlıyoruz
” diyor ve bir vurgu daha yapıyordu:
“Adil yargılanma hakkının teminat altına alınmasına imkân sağlanmaktadır. Adil yargılanma hakkı, demokratik sistemler içerisinde temel hak ve özürlükler açısından en temel bir haktır.”
O zaman Ak Parti böyle bir partiydi; hukukta evrensel standartları amaçlayan, reformist bir parti…
Meclis’teki görüşmelerde CHP ve merkez sağ Doğru Yol Partisinin de desteğiyle, 526 vekilden 514’ü kabul oyu veriyordu. İktidar-muhalefet işbirliğinin en güzel örneklerinde biriydi.
AİHM KARARLARI
İşte bugün AİHM’nin “insan hakları” konusunda bizi de bağlayan yetkisi Anayasa’nın 90. maddesine 2004’te eklenen bu hükümden gelmektedir. Dahası…
Yine AK Parti iktidarında, bu defa Adalet Bakanı Sadullah Ergin’in girişimiyle Ceza Muhakemeleri Kanunu’na (CMK) bir madde eklendi. Buna göre AİMH kararları bizim mahkemelerimizi de bağlar. Öyle ki, eğer bizim bir mahkememiz AİHM kararıyla çelişen bir mahkûmiyet vermişse, AİHM kararlarına uymak için “yargılamanın yenilenmesi” yoluna gidilecekti. (CMK madde 172 ve 311)
AİHM kararları böylesine bağlayıcıdır.
Biz “kimsenin haddine değil, yargımız bağımsız” diyoruz ama Osman Kavala hakkındaki AİHM kararında Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın “yargılanmakta olan” Osman Kavala’nın tutukluluğuna ilişkin sözleri naklediliyor, Kavala’nın siyasi etkilerle tutuklandığı kaydediliyor! (AİHM, no. 28749/18, paragraf 172 ve 210)
Evet, o. taraftan bakınca da böyle görülüyor, 10 ülke AİHM kararlarını uygulayın diyor… Ama turpun büyüğü yolda, Bakanlar Komitesi eğer Türkiye AİHM kararlarını uygulamamakta direnirse “ihlal prosedürü”nü başlatacağını açıkladı. (10 Haziran 2021)
Dünyaya nasıl bir hukuk izlenimi veriyoruz?!. Ondan sonra da gelin yatırım yapın diye çağrı üzerine çağrı çıkarıyoruz…
DOĞRUSU HANGİSİ?
Evrensel hukuku amaçlayan, bu yönde anayasa ve kanunlarda değişiklik yapan AK Parti’nin kabaca ilk on yıllık iktidar döneminde Türkiye’de kişi başına gelir 12.000 dolara gidiyordu.
2008 yılında Türkiye 151 devletin oyunu alarak BM Güvenlik Konseyi Geçici Üyeliğine seçilmiş, ülkemizde çok haklı bir diplomatik zafer sevinci yaşanmıştı. Amerika, Avrupa, Araplar bize oy vermişti… Bugün kaç devletin desteğini alabiliriz?!
Osman Kavala davası simgelerden biridir. Görmemiz gereken gerçek şu: Türkiye evrensel hukuk, kuvvetler ayrılığına dayalı demokrasi, kurallı piyasa ekonomisi yoluna girdiğinde hem diplomatik itibarı, hep ekonomik performansı yüksek oluyor…
2011’den sonra adım adım tavır değişmeleri yüzünden bugün ne halde bulunduğumuz da ortada; hem ekonomide hem dış politikada, birleşik kaplar gibi…
Vatanımız Türkiye için doğru yol hangisi, belli değil mi?
22/10/2021 00:31
Bu yol yol değil!..
215
Cumhurbaşkanı Erdoğan yine yatırımcılara çağrı yaptı, ülkemizde “mevzuatın”, vergi muafiyetlerinin ve coğrafi konumun yatırımlar için “oldukça cazip” imkanlar yarattığını söyledi.
Doğru… Ama Erdoğan’ın değinmediği fevkalade önemli başka hususlar var: Merkez Bankamız bağımsız mı? Sistemde denetim ve denge var mı? Kurumlar ne durumda?..
AB’nin raporlarına göre bu hususlarda hiç iyi durumda değiliz. Avrupa’nın en yüksek hukuk kurumu olan Venedik Komisyonu’nun raporları hiç de iç açıcı değil.
Ve, ilk on yılda ülkemize yoğun dış yatırım gelirken, son yıllarda bu yüzden, bırakın yatırım gelmesini, dışarıya sermaye göçü veriyoruz, ekmeğimiz küçülüyor...
Bu yol, yol değil… Peki, ne yapmalı?
UYARI-ELEŞTİRİ NEYE YARAR?
TÜSİAD Yüksek İstişare Kurulu Başkanı sanayici Tuncay Özilhan, iki gün önceki konuşmasında şöyle diyor:
“(Büyüme için) en önemli adımlar piyasa ekonomisinin, kurum ve kurallarını güçlendirmek ve başta Merkez Bankası olmak üzere düzenleyici kurumların bağımsızlığını tartışma dışı bırakacak biçimde tesis etmektir…”
Bunun anlamı, kuralların ve kurumların siyasi oy hesaplarına boyun eğmeyecek kadar güçlü olmasıdır. CB sistemi ise kurumların bağımsızlığını kaldırdı; bütün kurumlar iktidar partisi lideri olan Cumhurbaşkanı’nın emrinde…
İşte dünkü zoraki faiz indirimi konusunda Bloomberg’in haber başlığı:
“Erdoğan’ın merkez bankası yine lira pahasına faiz indirimi yaptı.”
Ekonomideki hazin durumumuz ortada…
Elbette TÜSİAD’ın her dediği doğru değildir. Siyasi görüşlerine karşı da olabilirsiniz ama iktisadi görüşlerini ciddiye almak gerekir. Yedi yıl önce TUSİAD Başkanı Muharrem Yılmaz, hukukun üstünlüğüne riayet edilmeyen, yargısı tartışılan bir ülkeye yabancı sermaye gelmeyeceği uyarısında bulunmuştu. Başbakan Erdoğan ise “kendi ülkesini kötülemek ihanettir” diye ağır bir suçlamayla tepki göstermişti. (28 Ocak 2014)
Erdoğan bu eleştiriyi “ihanet” suçlamasıyla susturmak yerine ciddiye alsaydı, hukuku üstün, kurumları etkin tutsaydı Türk parası pul olmazdı bugün.
KİŞİ BAŞINA 30 BİN DOLAR
Devamlı gelişmekte olan tarih ve iktisat bilimleri “kurumlar”ın belirleyici önemini gösteriyor. TÜSİAD’ın iki gün önce açıklanan “Yeni Bir Anlayışla Geleceği İnşa” raporunda da ekonominin geleceğine şu üç açıdan bakılıyor: İnsani gelişme, bilim ve teknoloji, kurallar ve kurumlar…
Uzmanların bulgularına göre, Türkiye bugünkü politikalarla devam ederse, yirmi yıl sonra kişi başına gelirimiz sadece 14.000 dolara çıkmış olacak, vahim… Ama insani gelişme, bilim ve teknoloji, kurallar ve kurumlar esas alınırsa yirmi yıl sonra kişi başına milli gelirimiz 30.000 bir dolara çıkacak! (s.19)
Doğru mu? Doğru… Çünkü Güney Kore böyle 35 bin dolar seviyesine çıktı…
Yine doğru çünkü iktidarın 2011’de açıkladığı “2023 Hedefleri”nin yarısına bile ulaşamayacak olmamızın sebebi, insani gelişme, bilim ve teknoloji, kurumları ve kurallar yerine “idare-i şahsiye” kurmasıdır.
Tabii diğer bir faktör, “yedi düvel” hamasetiyle herkesle kavga ederek yalnızlaşmaktır.
Dış politikamız bugün o durumdadır ki, Yunanistan ittifaklar ağı ile Türkiye’yi sıkıştırıyor. Diplomat Ömer Önhon’un T24’teki yazısını mutlaka okuyun.
Rasyonel diplomasi ile ittifak ve ilişkilerimizi güçlendirerek dünyaya ‘istikrarlı Türkiye’yi göstermek zorundayız.
SAMİ KOHEN’İ SAYGIYLA ANIYORUM
Merhum Sami Kohen ağabeyimizi, dış politikada sağduyu rehberine en çok ihtiyaç duyduğumuz bir dönemde kaybettik. Kendisini derin bir saygıyla anıyorum, eşi Mirka Hanımefendi’nin ve tüm ailesinin acısını paylaşıyorum.
Karar Tv’deki canlı yayınımdan dolayı cenazesine katılamadım
Milliyet’e yaptığım açıklamayı buraya alıyorum: “Sami Bey, Türkiye’de yaşayan tüm nesillerin diplomasi gazeteciliği hocasıdır. Milliyet gazetesinde çalıştığımız sırada kendisinden çok şeyler öğrendim. Engin diplomasi kültürü ve yabancı dil bilgisi yanında, siyasi tarafsızlığı ve gazeteci dürüstlüğü ile hepimizin hem hocası hem örneği olmuştur. Türkiye’de uluslararası ilişkileri ajanslardan takip etmenin ötesinde, olayları yerine giderek takip etme gazeteciliği Lozan döneminde başlamışsa da bunun eksiksiz bir gazetecilik faaliyeti haline gelmesi merhum Sami Ağabeyimiz tarafından gerçekleştirilmiştir. İnanıyorum ki, Türkiye’nin 70 yıllık diplomasi tarihini araştıracak olanlar Sami Kohen’in haberlerine, mülakat ve yazılarına başvuracaklardır. Büyük bir kayıptır. Kendisini derin bir hürmetle anıyorum.”
24/10/2021 00:06
‘Bulgur’ bozulmuş çürümüş
336
İçişleri Bakanı Süleyman Soylu, daha önce DP Genel Başkanıydı, demokrat duruşunu beğenirdim.
Sonra AK Partiye girdi. Kısa süreli Çalışma Bakanlığı’na getirildi. 2016’dan beri İçişleri Bakanı’dır.
İktidarın psikolojisine, düşünme biçimine en uygun bakandır. Sert, polemikçi, hamasi, enerjik, üslupça saldırgan…
Bırakın muhalefete amansız hücumlarını, AYM Başkanı Zühtü Arslan’a bile neler söyledi, değil mi?
Başka hangi Bakan böyle?..
‘GRİ LİSTE’ SORUNU
OECD bünyesindeki Mali Eylem Görev Gücü (FATF), biliyorsunuz, Türkiye’yi kara parayla mücadelesi yeterli düzeyde olmadığı gerekçesiyle “gri liste”ye aldı.
Merkez Bankası “laf dinleyerek” faiz indirmek suretiyle Türk Lirası’na ağır bir darbe vurmuştu… Bu “Gri liste” haberi de gelince dolar 9.50’yi görmüştü.
İktidarın “dış güçler” söylemi malum…
İçişleri Bakanı Soylu FATF’in kararını da dış güçlere bağladı! “Ahlaksız Avrupalılar” AİHM kararlarının uygulanmasını, böylece Kavala ve Demirtaş’ın tahliyesini istemişlerdi ya… Bu olmayınca şimdi “gri liste” ile Türkiye’ye saldırıyorlardı!
Soylu’nun sözleri şöyle:
“Osman Kavala’yı serbest bırakmadık, Demirtaş’ı serbest bırakmadık. PKK ve FETÖ ile mücadelede kimseden talimat almadık. Bu kararın siyasi bir karar olduğunu düşünüyoruz… ‘Ben göçte iş birliği yaparım, seni de bazı konularda gri listeye alırım’ anlayışı tehditkar ve ahlaksız bir anlayıştır. Batı’nın, Avrupa’nın yaptığı ahlaksızlıktır.”
YENEROĞLU’NUN UYARISI
Şimdi biz Komplo teorilerini bırakıp somut gerçeklere bakalım.
Yaklaşık bir yıl önce, terörün finansmanıyla ve kara parayla mücadeleye ilişkin bir kanun teklifi Meclis gündeminde… Teklif FATF’ın tavsiyeleri üzerine hazırlanmıştı.
Meclis’te DEVA Partili İstanbul milletvekili Mustafa Yeneroğlu basın toplantısı yapıyor. Teklifin asıl maksadının muhalif dernek ve vakıflara baskı olduğunu anlatarak şöyle diyor:
“Teklifin gerekçesinde terörizmin finansmanı ve uluslararası para aklama ile mücadelenin amaçlandığı belirtilmektedir. Ancak teklifteki 43 maddeden sadece 6 madde genel gerekçe ile doğrudan ilişkilidir… Teklifte Mali Eylem Görev Gücü’nün 12 nolu tavsiye kararına ilişkin hiçbir hüküm yoktur….”
Yeneroğlu devam ediyor:
12 nolu tavsiye kararı; siyasi nüfuz sahibi kişiler kapsamında üst düzey kamu görevlileri ve üst düzey siyasiler gibi kişilerin yolsuzlukları bakımından bir düzenleme içerir. Ancak Teklif’te bu konularda herhangi bir düzenleme yoktur… Ülkemiz bu konuda bir düzenleme yapmayarak, yine ‘Gri Listeye’ alınma tehlikesiyle karşı karşıyadır.” (22 Aralık 2020)
Bu uyarıya rağmen kanun Beştepe’den geldiği gibi Meclis’ten geçti. (Resmi Gazete, 31 Aralık 2020)
CUMHURBAŞKANI GENELGESİ
Yine de eksiklikler görülmüş olmalı ki, bu defa Cumhurbaşkanı Erdoğan “Türkiye’de Suç Gelirlerinin Aklanması ve Terörizmin Finansmanı ile Mücadelede ve Müsadere Uygulamalarında Etkinliğin Artırılması Strateji Belgesi, 2021-2025” adıyla bir genelge yayınladı. (Resmi Gazete, 17 Temmuz 2021)
Genelgede bizzat Erdoğan “FATF’ın tavsiyeleri de dikkate alındı” diye yazıyor!
Fakat Yeneroğlu’nun dikkat çektiği yolsuzluk servetlerinin takibi gibi eksikler genelge ile giderilemezdi. Nihayet FATF Türkiye’yi “gri liste”ye aldı. (21 Ekim)
Dahası, Türkiye’nin gerçekleştirdiği düzenlemeleri anlatan Hazine ve Maliye Bakanlığı yaptığı açıklamada şöyle diyor:
“FATF ve ilgili tüm kurumlarla iş birliği içinde gerekli adımlar atılmaya devam edilecek ve ülkemizin hak etmediği bu listeden en kısa sürede çıkması sağlanacaktır.”
Belli ki bazı “gerekli adımlar” eksik kalmış…
YOZLAŞMA TABLOSU
Uluslararası Şeffaflık Derneğine göre, yolsuzluk algısı “8 yılda en çok gerileyen 5 ülkeden biri” Türkiye’dir! Yolsuzluk algısında dünyada 86 sıradayız!
Avrupa Birliği ve EOCD istediği halde yolsuzlukla mücadele ve siyasi etik kanunlarını iktidar yıllardan beri çıkarmıyor.
TÜGVA’nın İBB’den aldığı ballı maaşlar, makam arabaları… İktidar uzantısı vakıflara belediyelerin bina ve arsa ikramları… Bunlar modern hukuka göre “yolsuzluk”, İslam’a göre “haram” değil mi? 81 il camisinde sabah namazı kılarak gösteri yapmakla üstü örtülebilir mi?
Evet, tabiat kanunu: “Güç bozar mutlak güç mutlaka bozar.”
Ahmet Taşgetiren’in dediği gibi “bu bulgur” bozulmuş, çürümüş…
“Dış güçler” mi bozdu, çürüttü?
Kuvvetler ayrılığı, denetim ve denge, bağımsız yargı olmayınca böyle oluyor.
26/10/2021 00:02
Yanlış kulvarda sorunlar büyüyor
122
Dünya enflasyona karşı faiz yükselterek parasının değerini korurken, bizim sistem emirle faiz indirtti, piyasalar allak bullak…
Merkez Bankası bağımsız olsaydı bu olmayacaktı…
TL’ye bu emirle faiz indirimi darbesi yetmiyormuş gibi bir kriz daha patlak verdi: FATF adlı uluslararası kuruluş Türkiye’yi “gri liste”ye aldı; sebep kara para ve yolsuzlukla mücadele kanunlarının yıllardan beri çıkarılmamış olması… Türkiye’nin yatırım güvenliğine bir gölge daha düştü.
Bu da yetmiyormuş gibi “10 büyükelçi” sorununu çözmek yerine “istenmeyen adam” söylemiyle körüklemek…
Ve işte dolar karşısında TL 10 liraya doğru eriyor…
Bu satırlar yazılırken Dışişleri Bakanlığı yani “monşerler” ortalama bir yol bularak, “teyid” kelimesini anahtar gibi kullanarak krizin büyümesi önlemişlerdi.
Aslında yargı bağımsız olsaydı böyle bir kriz hiç olmayacaktı.
Liste o kadar uzun ki…
YANLIŞ KULVAR
Türkiye’nin üç yıldır sürekli ağırlaşan sorunlarla karşılaşmasının sebebi şu ya da bu tekil kararlar değil, gidilen yolun, kulvarın yanlış olmasıdır:
• Evvela sistem sorunu… Bütün yetkilerin tek elde toplanması yüzünden politikalar tek kişisinin psikolojisine, öfke ve tutkularına göre şekilleniyor. Avrupa Birliği’ne “Haçlı ittifakı” diyen de “kendimizi başka yerde değil, Avrupa’da görüyoruz” diyen de Sayın Erdoğan’dır.
Bu davranışlar Türkiye’nin öngörülebilirliğine zarar veriyor, yatırımları da caydırıyor.
• İkincisi siyasi değerlerin belirsizleşmesi... Reformlar döneminde temel vurgu “evrensel hukuk”tu… Ama bunun ardından “AİHM kararları bizi bağlamaz” dönemi geldi!
İşte faturası: Mahfi Eğilmez’e göre Türkiye 2016 yılında kişi başına 10.883 dolar gelire sahipti, CB sisteminde 2020 yılında 8.599 dolara düştü!.. Romanya ise aynı dönemde 9.520 dolardan 12.867 dolara çıktı!
‘Dış güçler’ masalları bu gerçeği örtmeye yetmiyor artık.
SİYASET TOPARLANMALI
Türkiye “gelişmekte olan ülkeler”in siyasi, ekonomik ve kültürel sorunlarını yaşıyor: Zayıf kurumlar, rasyonalite eksikliği, sosyolojik kuralsızlık (anomi), yetersiz eğitim ortalaması…
Siyasetin toparlandığı ve evrensel kavramlara yöneldiği dönemlerde kalkınmamız hızlandı.
Toparlanma dönemlerinden biri AK Parti’nin ilk on yılıdır. Sonra kulvar değiştirdi, şahsi yönetime ve ideolojiye yöneldi; sonuç ortada.
Türkiye’nin hem kuralları ve kurumları güçlendiren bir sistem değişikliğine hem rasyonel ekonomi, hukuk devleti, kuvvetler ayrılığı gibi modern kavramlara dönmeye ihtiyacı var.
Bunu yapacak olan siyasettir.
Bunun sorumluğu “Millet İttifakı”nın omuzlarındadır.
İYİ PARTİ TOPLANTISI
Geçen pazar günü İyi Parti’nin 4. Kuruluş yıldönümünü izledim. Salon dışında yağmur altında coşkulu kalabalık… Kadınların ve gençlerin çokluğu ve coşkusu dikkat çekiyor…
Işık ve grafik efektleri mükemmel...
Liderlik karizmasına sahip olduğu açıkça görülen Meral Akşener’in şu sözlerinin altını çizdim:
“Özgür düşünceyi savunacağız, önünü açacak her türlü adımı atacağız.
Üniversiteler, liyakatli insan yetiştiren, hür ve adil kurumlar haline gelecek.
Akademisyenler, düşüncelerinden ötürü dışlanmayacak…”
Milletçilik deyin, vatanseverlik deyin, Türkiye’nin kalkınması ve gelişmiş ülkeler seviyesine ulaşması için beyinleri böyle hareke geçirmesi, ülkede hukuk ve adalete güven sağlaması şarttır.
“Ömer’in adaleti” ve “mavi gözlü Bozkurt” söylemi… Bugünkü nesillerin oy verdiği liderlerden en çok alkışı Türkeş ve Atatürk almakla birlikte ‘solcu’ Ecevit’in de coşkuyla alkışlanması…
Bu tablo bir bakıma ‘eklektik’ görülebilir ama aslında bir “merkez parti” tablosudur. Farklı kesimlerden oy alabilecek kapsayıcılıkta program partisi demektir bu.
MERKEZ SAĞ VE SOL
CHP’nin eski dar ideolojik kalıplarının dışına çıkarak merkeze açılması, İYİ Parti’nin yükselen grafiği ve altı muhalefet partisinin “güçlendirilmiş parlamenter sistem” projesinde birleşmesi siyasetin toparlanması konusunda bana umut veriyor.
Zira bütün demokrasiler merkez sağ ve merkez sol güçlü olduğunda istikrarlı ve yönetebilir oluyor.
Türkiye, kendini toparlama dinamizmine sahiptir; neler atlattık, bir düşünün... Gelişmiş ülkeler bugünkü seviyeleri kolay mı ulaştılar?
27/10/2021 00:02
Dış güçler Türkiye’ye saldırıyor mu?
164
Büyükelçiler AİHM kararlarının uygulanması için Dışişleri Bakanlığı’ni ziyaret ederek görüş bildirselerdi bu kadar sorun çıkmazdı. Ama diplomatik nezakete aykırı toplu açıklama yapmaları, dozu tartışılabilir olsa da Ankara’nın haklı tepkisini çekti.
Sorun “monşerlerin” ustalığıyla çözüldü. Diploması böyledir, soruna bir çözüm getirilir ve kamuoyuna bütün tarafların kabul edeceği ‘lastikli’ bir metin açıklanır…
Diplomaside buna “face saving” derler, durumu kurtaran, yüzünü yer etmeyen bir metin.
Büyükelçiler “Viyana Sözleşmesi'nin 41. maddesine riayet etmeyi teyit ederiz" diye açıklama yapıtlar yani Türkiye’nin iç işlerine karışmamak... Ankara memnun…
Öbür taraf ise ABD üzerinden açıklama yaptı, insan haklarıyla ilgili açıklamanın “41. Madde ile tutarlı” olduğunu yani içişlerine müdahale sayılmayacağını söylediler, Batı medyası Erdoğan’ın geri adım attığını diye yazdı.
YEDİ DÜVELE KARŞI
Bu kriz çözüldü fakat turpun büyüğü heybede: Bakanlar Komitesi 30 Kasım toplantısında Türkiye’nin AİHM kararlarına uymamasını görüşecek ve Türkiye er geç AİHM kararlarını uygulayacak.
Keşke iktidar hiç bunlara sebebiyet vermeseydi…
Hamasetle politika yapmak sorunların büyümeden çözülmesini zorlaştırıyor. Bunun bir örneğini, CB sistemi referandumunda 2017 Mart’ında yaşadık… Hollanda ve Almanya, oradaki Türk vatandaşlarına toplantılarla CB sisteminin propaganda edilmesine izin vermedi.
Erdoğan’ın “bunlar Haçlı ittifakı… Nazi sizsiniz… Merkel sana yazıklar olsun… Merkel’e oy vermeyin… AB’a ihtiyacımız kalmadı” gibi çok sert çıkışları o süreçtedir.
Halbuki iktidarın kendisi 2008’de Seçim Kanunu’na “yurt dışında seçim propagandası yapılamaz” diye bir madde etkilemişti. (Madde 94/A)
Bu maddeyi gerekçe gösterip krizi hemen söndürmek mümkündü ama “yedi düvele karşı mücadele” tercih edilmişti. O zaman anketler bunun birkaç puan kazandırdığını yazmışlardı. CB sistemi yüzde 51.4 oyla kabul edilmişti…
TÜRKİYE’NİN VARLIĞI TEHLİKEDE Mİ?
Büyükelçiler krizi üzerine Cumhurbaşkanı Erdoğan önceki gün yaptığı açılamada Türkiye’nin Afrika’da attığı adımların “sömürgecileri rahatsız ettiğini” söyledi. Mustafa Kemal Paşa’nın Eskişehir savaşında yenilen ordumuzu Sakarya’nın doğrusuna çekmesini anlatırken Nutuk’ta ifade ettiği “hatt-ı müdafaa yoktur, sath-ı müdafaa vardır” sözünü tekrarlayan Erdoğan şöyle konuştu:
“Türkiye diye bir devletin, Türk milleti diye bir milletin bırakınız sahip oldukları gücü ve imkanları, varlığına bile tahammülü olmayanlar bugün de boş durmuyor…”
Türkiye’yi böyle göstererek yatırım getirebilir miyiz?!
Türkiye’nin elbette ağır sorunları var; bunlar rasyonel çözümler ve rasyonel diplomasi gerektiren sorunlardır.
Fakat Türkiye varlığı tehlikeye girmiş, bekası tehlikeye düşmüş bir ülke değildir. Böyle olsaydı bile çözüm yolu yedi düvelle çatışmak değil, dostları çoğaltan, düşmanları azaltan bir rasyonel diplomasidir.
Nitekim Mustafa Kemal Paşa Sakarya ile Büyük Taarruz arasındaki dönemde İtalya ile Fransa’yı nötralize etmiş, İngiltere’yi yalnızlaştırmış, Yunanistan’ı desteksiz bırakmış, öyle Büyük Taarruza kalkmıştır. Bu konuda benim “Türk’ün Ateşle İmtihanı” adlı kitabıma bakabilirsiniz.
Biz ise Mısır’ı bile Yunanistan’ın yanına itmedik mi?
220 MİLYAR DOLAR
Bizzat Cumhurbaşkanı Erdoğan, “Türkiye'nin 2003 yılından beri yaklaşık 220 milyar dolar uluslararası doğrudan yatırım çekmeyi başardığını” söylemiştir. (AA 22.6.2021)
Şimdi, dış güçler Türkiye’deki 220 milyar dolar yatırımlarını batırmak için mi ekonomimize saldırıyor?!
Türkiye’nin dış borcu 448.4 milyar dolardır. Şimdi Türkiye borcunu ödeyemez duruma düşsün diye mi saldırıyorlar?!.
Türkiye’yi yıkmak istiyorlarsa bu kadar parayı niye verdiler?
Erdoğan yatırım yapmaları için Londra’lara gitmedi mi?
Amerikan şirketleriyle görüşüp yatırım çağrısı yapmadı mı?
Türkiye’de doğru politikalar 2002-2012 arasında kişi başına gelirimizi 3 bin dolardan 12 bin dolara çıkardı. Bugün iktidarın övündüğü her şey o dönemin eseridir.
Ama 2011’den itibaren ve CB sisteminde ağırlaşan yanlış politikalar ve dış politikadaki eksen kaymasının faturası kişi başına gelirimizin 8 bin dolara düşmesi, dış politikada da yalnızlık oldu.
Vatanımızı yükseltmenin, gelişmiş ülkeler seviyesine çıkarmanın yolu rasyonel politikalar, kurallı piyasa ekonomisi ve hukukun üstünlüğüdür
29/10/2021 00:02
Cumhuriyet’in evrimi
191
Cumhuriyet tarihi çeşitli yönleriyle araştırılabilir. Bir de hukuk ve kurumlar açısından bakılmalıdır. Yeni açıklanan “2022 Yılı Cumhurbaşkanlığı Yıllık Programı”ındaki yatırım rakamlarından yola çıkarak Cumhuriyet tarihine bu açıdan bakmak istiyorum.
Program’a göre; 2002-2020 arasındaki dönemde Türkiye’ye 226 milyar dolar Uluslararası Doğrudan Yatırım gelmiş. Gelen yatırımlar 2007’de yıllık 22 milyar dolara kadar yükselmiş ama tedricen azalarak 2020 yılında 7.8 milyar dolara düşmüş! (sf. 108)
Merkez Bankası eski Başkanı Durmuş Yılmaz’a sordum şöyle dedi:
“2020 yılında 7.8 milyar dolar gözüken uluslararası doğrudan yatırımın çok büyük kısmı yabancılara taşınmaz satışlarıdır. Bunu çıkarsanız ülkemize gelen uluslararası yatırım sıfıra yakındır!”
22 milyar dolardan sıfıra doğru bir grafik!
Bu grafiğe laboratuvar gibi bakmalı, sebeplerini araştırmalıyız.
REFORMLAR DÖNEMİ
Ecevit hükümeti döneminde Kemal Derviş’in eşgüdümünde 2001 yılında hayata geçirilen yapısal reformlar: Merkez Bankası’na araçsal bağımsızlık verilmesi, bağımsız Düzenleme ve Denetim kurulları oluşturulması, sağlam bir mali yapı kurulması…
AK Parti’nin bunu devam ettirmesi, ilaveten AB sürecinde 2004 Anayasa değişikliği, AB kıstaslarına uygun yeni Türk Ceza Kanunu, uyum yasaları, Türkiye’nin bir ‘Avrupa ülkesi’ görüntüsü vermeye yönelmesi…
Başbakan Erdoğan, 2007 Seçim Beyannamesi’nde “evrensel hukuk… Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi… AİHM kararlarının bağlayıcılığı…” gibi kavramları vurguluyor ve şöyle diyordu:
“AB hedefi kurumsal yapılar ve sektörel politikalar gibi pek çok konuda Türkiye’nin önümüzdeki dönemde neler yapacağının yol haritasını oluşturmaktadır…” (22 Temmuz 2007)
Evet, ekonomiyi yükselten; AB üyeliği değildi, bu yol haritası ve hukuk reformlarının sağladığı güven ortamıydı.
YÖN DEĞİŞMESİ
2011’deki seçim zaferi ve Arap Baharı’nın uyandırdığı heyecanlar rota değişikliğine yol açtı Artık, Başbakan Erdoğan “kuvvetler ayrılığı denilen olay var ya o geliyor sizin önünüze bir engel olarak dikiliyor” diye konuşuyordu. (17 Aralık 2012)
Evrensel değerler referansını bırakıp “Biz hiçbir yerden model arama ihtiyacı içinde olan milletler değiliz” diyordu. (17 Kasım 2012)
Hatta “AİHM′nin kararları bizi bağlamaz” diyordu! (20 Kasım 2018)
Ve nihayet, hukuk devleti sıralamasında Türkiye’nin 107. sıraya kadar gerilemesi ekonomideki sorunların da sebebiydi: Uluslararası yatırımların gelmemesi, hatta sermaye çıkışı, risk puanında, faizde, enflasyonda dövizde tırmanmalar…
Önceki politikaların ulaştırdığı kişi başına 12 bin dolar gelirin, bu politikalar yüzünden 8 bin dolara düşmesi…
SİYASETİN ÜSTÜNLÜĞÜ
Merkel istese bile böyle şeyler yapabilir miydi?! Trump istedi ama hiçbir kurumu ve kuralı değiştiremedi.
Bizde ise, her devirde tarihsel ve yapısal olarak hukuk siyaset karşısında zayıf kaldı. Bu konuda hiç birimizin yüzü ötekinden ak değildir.
Raymond Aron’un belirttiği gibi, tarihi sert kırılmalarla dolu olan ülkelerde siyasi endişeler hukukun önüne geçiyor. Fransız tarihi böyle idi…
Osmanlı’nın savaş, krizler ve çöküşlerle dolu son yüz yılı bir tarafa… Şanlı Milli Mücadele destanını kuvvetler birliği ilkesiyle yazdık elbette… Ama Cumhuriyetimiz de “kuvvetler birliği” ile kuruldu. Devrim siyaseti anayasanın, hukukun, özgürlüklerin üstünde belirleyici oldu.
1924 Anayasasında idam cezalarının TBMM onayına tâbi olduğu yazılıydı.(Md. 26) Ama 1925 Takrir-i Sükun döneminde İstiklal Mahkemelerinin idam cezaları Meclis’e getirilmeden infaz edildi. 1935’te Tunceli Kanunu’nda idam cezaları yine Meclis’e getirilmeden infaz edildi!
Hukuk fakültelerinde kuvvetler birliği belletildi. Kuvvetler ayrılığı irtica olarak nitelendi!
İnönü 1947 CHP Kongresinde kuvvetler birliği ilkesini programdan çıkartmak istedi fakat “Kemalizm’e aykırı” itirazlarıyla reddedildi.
Kuvvetler birliği öylesine zihinlerde yerleşti ki, Demokrat Parti de kuvvetler ayrılığına yanaşmadı! Kuvvetler birliği otoriterleşme yolunda DP’nin de işine geldi!
HUKUKUN ÜSTÜNLÜĞÜ
Kalkınma için istikrarlı bir hukuk zemini yaratamamak hepimizin ortak zaafıdır.
Tarihi sen-ben kavgasının aleti yaparak kavgayı sürdürmek yerine, artık kuvvetler ayrılığı, yargı bağımsızlığı, hukukun üstünlüğü kavramlarında birleşmek, kurallar ve kurumlar sistemine geçmek zorundayız. Hukuk bütün ideolojilerden üstündür, bunu içimize sindirmeliyiz.
Cumhuriyetimizin evrim yönü budur.
31/10/2021 00:01
Türkiye 20 yılda nereden nereye?
151
Türkiye, malum, kara para ile yeterli mücadeleyi yapmadığı için FATF tarafından “gri liste”ye alındı. Ülkemizin onuru adına esef verici olduğu gibi ekonomimize de ciddi zarar verecek.
IMF’ye göre, gri listeye alınan ülkeye yabancı sermaye girişi, milli gelirinin yüzde 7.6’sı civarında azalıyor. Demek ki Türkiye’ye faturası 64.6 milyar dolar olacak!
Evet, ülkemize zaten gürül gürül yabancı sermaye gelmiyor. Ama ülkemizin risk priminin artacak olması faiz borçlarımızı yükselteceği gibi, yatırım yapılabilir ülke görüntüsünü daha da sarsacak.
Oysa uyarılar olmuştu, yolsuzlukla mücadele kanunlarını çıkarmıyorsunuz, gri liste gelebilir diye…
Türkiye 2011 yılında Mehmet Şimşek’in gayretleriyle yapılan düzenlemeler sayesinde gri listeden çıkmıştı, on yıl sonra tekrar gri listeye düştük!
‘KÜLLİYE’YE SORALIM’
Mehmet Şimşek de “laf dinlemediği” için uzaklaştırılmıştı ama birlikte çalıştığı bürokratlardan, uzmanlardan fikir almak gerekmez miydi? Elbette gerekirdi ama 3 Sayılı CB Kararnamesi’yle Cumhurbaşkanı kendisine neredeyse sınırsız azil ve atama yetkisi verdi… Kurumlar daha bir “bizden” hale getirildi….
Yeni durumu, CB Yardımcısı Fuat Oktay’ın sözleri güzel anlatıyor: “İnisiyatif almak istemeyen yöneticiler… Külliye’ye soralım diyorlar.” (11 Mart 2021)
Artık bürokratlar ‘şunlar yanlış’ diye uyarmaktan çekiniyor ama dışarıda bu uyarıları yapan çok isim ve kurum var…
Uzun bir liste yazacak değilim. Prof. Şevket Pamuk’tan bahsedeceğim. Kitap ve makaleleri uluslararası akademik camiada referanslar alan iktisat tarihçimiz… 2014’teki açıklamasında, kurumların iyileşmesinin ekonomiyi iyileştirdiğini ama kötüleşmesinin ekonomiyi bozduğunu belirterek şöyle demişti:
“Bu açıdan AK Parti dönemi de 2007 yılına kadar olumlu bir dönemdir… Ancak AK Parti ekonominin önünü açmak yerine 2007 sonrasında ekonomiyi denetlemeye karar verdi. Partiye yakın yeni zenginler yaratmayı sanki ekonomik alanda en önemli hedef olarak benimsedi… Bu sürdürülemez… AK Parti’nin ekonomi modeli uzatmaları oynuyor.”
Prof. Pamuk’un açıklamasını Bilim Akademisi’nin şu linkinden okuyabilirsiniz:
https://bilimakademisi.org/wp-content/uploads/2014/03/Sevket-Pamuk-WSJ.pdf
Böyle çok uyarılar yapıldı, iktidar kulak verdi mi?..
Uzatmalar ancak 2017’ye kadar sürdü, ondan sonra ekonomide sıkıntılar başladı…
MERKEZ BANKASI 2002
Yargının siyasallaştırılması ile Merkez Bankası’nın bağımsızlığının tek imzalı CB Kararnamesiyle kaldırılması en çarpıcı, en yakıcı örneklerdir.
Yirmi yıl öncesine gidelim. Ecevit hükümeti, Merkez Bankası’nı bağımsızlaştıran kanunu Meclis’ten geçiriyor…
Kemal Derviş kürsüdedir, Merkez Bankası bağımsız olursa diyor:
“Biraz para basalım, şu anda biraz rahatlayalım, seçime üç ay kala… Merkez Bankası bu seçimde bize yardımcı olsun mantığı, artık ortadan kalkmış olur. Hem toplum hem piyasa, içerideki kamuoyu, dışarıdaki kamuoyu, Merkez Bankası’nın, para politikasını bağımsız bir şekilde yürüttüğünü bilir ve… güven gelir. Bence, bu yasanın temel taşı budur.” (Zabıt Ceridesi, 4 Nisan 2002)
Fakat kurumları “bizden” yapınca o “temel taşı” pelteye döndü…
Halbuki kurumların kanunla belirlenmiş liyakat şartlarına göre ve belli süreli görev tanımlarına göre oluşması, modern bürokrasinin birinci özelliğidir.
Cumhurbaşkanı Erdoğan “Türkiye anonim şirket gibi yönetilmeli” diyordu. (16 Mart 2015)
10 Temmuz 2018 günlü ve 3 Sayılı CB Kararnamesi ile bu model gerçekleşti.
MERKEZ BANKASI 2021
Dünya ölçeğinde en başarılı Merkez Bankası başkanlarından biri olan Durmuş Yılmaz bugünkü Merkez Bankası’nı anlatıyor:
“Merkez Bankası’nın bilançosu son derece şeffaftı, tabiri caizse bu bilançoya bakan MB’nın ince bağırsaklarını bile görebilirdi. Bu şeffaflık zarar gördü, kayboldu. Ne oldu; mesela dövize doğrudan müdahalelerle ilgili bilgiler paylaşılmadı. Birçok konu karanlıkta kalıyor. 128 milyar doların nasıl satıldığıyla ilgili herhangi bir kayıt yok…” (Sözcü, 30 Ekim)
Ekonomi ne durumda? Kişi başına gelirimiz, 12 bin dolardan 8 bin dolara düştü.
Eleştiriler, uyarılar zamanında dinlenilip ona göre ekonomi yönetilseydi, bugün Romanya’nın gerisine düşmüş değil, refahı daha yüksek, itibarı daha güçlü bir ülke alacaktık...
Hür düşüncenin, eleştirinin değerini görüyorsunuz; ekmeğimizi bile etkiliyor.
.02/11/2021 00:02
Akşener ve ‘Kürdistan’ söylemi
243
İYİ Parti lideri Meral Akşener, Türkiye’nin her bölgesine gidebilen bir lider… Türkiye gibi tarihten gelen etnik ve dinî fay hatlarının keskin olduğu bir ülkede liderlerin bu fay hatlarında siyaset yapmak yerine, fay hatlarını yumuşatmaya, entegre etmeye çalışması, ülke coğrafyasının her yerine gitmesi, her kesime seslenmesi son derece önemlidir.
Hangi parti, hangi lider bunu yapıyorsa doğru yapıyordur. Zira bu mesele yüz yılı aşkın bir sorundur; kısa vadede çözümü de son derece zordur.
SINIR ÇİZMEK?!
Irak’ta Kürdistan özerk bölgesi var. Orada Kürtler bu dar coğrafyanın içinde kalmış, içinde tutulmuşlardır. Türkiye’de ise hem dindaşlık hem Cumhuriyet’in eşit vatandaşlık hukuku sebebiyle nüfuslar iç içe geçmiştir. İktisadi gelişmenin sosyal hareketliliği artırmasıyla öyle bir kaynaşma olmuştur ki, arada ayrılık veya özerklik sınırının çizilmesi imkânsızdır.
Totaliter bir zihniyetle sınır çizmeye kalkmak, yani bir iç coğrafyayı Kürdistan ilan etmek Türkiye’nin diğer bütün bölgelerini “Türkistan” olmaya itmek gibi korkunç insani trajedilere yol açar. Böyle faciaların örnekleri dünyada az değildir.
Osman Baydemir gibi kin ve nefret küpü haline gelmiş fanatiklerin Türkiye için “işgalci” bühtanında bulunması, sınır çizilmesini istemesi terörü besleyen mariz psikolojinin ifadesidir.
Kürt vatandaşlarımızın elbette Kürt hassasiyetine saygı beklemeleri haklarıdır. Ancak karşılıklı duyguları körüklemek herkese felaket davetidir.
Zaten Türkiye genelinde Kürt vatandaşlarımızın büyük çoğunluğu HDP’ye oy vermiyor.
HDP totaliter bir “KCK partisi” mi yoksa Batılı anlamda demokratik bir parti mi olacak, buna bile karar verebilmiş değil.
YÜZ YILLIK SORUN
Osmanlı’ya kadar gitmeyelim. Başbakan İsmet Paşa’nın 1935’te doğu illerine yaptığı inceleme gezisi sırasında, Van’da 9 Temmuz günü Defter’ine yazdığı not:
“...Kürt meselesi vardır. Siyasi olarak sindirilmiştir. Amma vardır.”
Iğdır’da 16 Temmuz’da yazdığı not:
“İdare çok cahilce ve zalimanedir…”
İsmet Paşa’nın “Defterler”i iki cilt olarak yayınlanmıştır. (Yapı Kredi Yay.)
Meslektaşımız Saygı Öztürk de “İsmet Paşa’nın Kürt Raporu”nu yayınladı. (Doğan Kitap)
Atatürk’ün İktisat Bakanı Celal Bayar, Aralık 1936 tarihli “Şark Raporu”nda, “Kürt diye bir kısım vatandaşların” dışlandığını, bunun ileride “aksülamel” (tepki) doğurmasından endişe ettiğini yazar. (Nurşen Mazıcı, Celal Bayar, Der Yayınları)
Tarihin o döneminde farklı çözüm yolları, yumuşak geçiş ve entegrasyon metotları çok da bilinmiyordu. Kürt adının bile resmiyette yasaklandığı, çok sıkı güvenlikçi politikalar uygulandı. Ama sonuç, Celal Bayar’ın yazdığı “aksülamel”lerin, tepkilerin 1970’lerde patlak vermesi, terör örgütü PKK’nın özellikle 12 Eylül işkenceleriyle taban kazanması oldu!
BİRLİKTE YAŞAMAK
Bugün o politikaların yanlışlığı görüldüğü gibi uygulanması da imkansızdır. Çağımızda teröre ve aynı zamanda nefret söylemine karşı mücadele yanında uzun vadede iki şart daha vardır:
• Kürt vatandaşlarımızın hissiyatına saygılı davranmak, onlarda tehdit edilme ve aşağılanma hissi yaratacak otoriter söylemlerden sakınmak, hukuka, demokrasiye, TBMM’ne güveni geliştirmek…
• Türkiye’yi, kimsenin kopmak istemeyeceği bir demokratik refah devleti, gelişmiş toplum düzeyine ulaştırmak…
Bu açıdan, herhangi bir partimizin Kürt vatandaşlarımızla iyi ilişkiler kurması takdir edilmesi gereken bir olaydır. Bu ister AK Parti, ister Millet İttifakı yapsın, iyidir, doğrudur.
BDP Kürt kimliğini savunmakla beraber ‘Türkiye partisi’ olma konusunda irade gösterebilse iyi bir şey yapmış, uzun vadede çözümü de kolaylaştırmış olur.
KÖRÜKLEMEKTEN SAKINMAK
Meral Akşener’in Siirt’te ‘burası Kürdistan’ diyen, belli ki HDP’li bir vatandaşla ağız dalaşına girmeden, birlikte yaşamayı savunarak “bu ayrışmadır, bunu kabul etmem mümkün değil” diyerek tartışmayı kapatması, kutuplaşmayı körüklemekten sakınması isabetli olmuştur.
Akşener’i “tepki göstermedi” diye eleştiren iktidar yanlısı medya, Başbakan Erdoğan’ın bugün biri söylese soruşturma konusu yapılacak sözlerini hatırlıyor mu?
Milliyetçiler Ziya Gökalp’in “Kürt Aşiretleri Hakkında Tedkikler”ini okumalıdır. Gökalp inkarcılık yapmaz, aksine, sosyolojik ve duygusal entegrasyon yolunu gösterir.
Bu mesele çok zor ve ancak soğukkanlılıkla bakılabilecek yüz yıllık bir sorundur. Partiler üstü görülmeli, ayrıştıcı dilden sakınılmalıdır.
03/11/2021 00:02
Hayra alamet mi değil mi?
217
Cumhurbaşkanı Erdoğan iki yıl önce, Dolmabahçe’deki çalışma ofisinde Türkiye’nin savunma sistemi hakkında Reuters Ajansı’na şu açıklamayı yapıyordu:
“S-400 en geç nisan ayına kadar bunlar yerlerine monte edilmiş olacak ve bunlar monte edildiği anda da bizler savunma sistemleri olarak çok daha huzurlu bir hale gelmiş olacağız. “ (13 Eylül 2019)
Gerçi bizi kime karşı koruyacağı bilinmeyen S-400’ler bize huzur verir miydi, ayrı bir mesele… Hâlâ S-400’ler ambalajı açılmadan depoda bekletiliyor…
Ama bu yüzden, 1.4 milyar dolar yatırdığımız yeni nesil F-35 savaş uçaklarını ve oradan edineceğimiz teknolojiyi kaybettik!
Hiçbir işe yaramayan S-400’lere 2.5 milyar dolar yatırmak ama öbür taraftan 1.4 milyar dolar ödediğimiz son teknolojili F-35 savaş uçaklarından dışlanmak!.. Fakültelerde uluslararası ilişkiler derslerine konu olacak bir “kaybet - kaybet” örneği...
S-400 SERÜVENİ
ABD istediğimiz Patriotları satmayınca Rusya’yla görüşmenin bir anlamı olabilirdi. Ama Rus S-400 sisteminin bizi kime karşı koruyacağını iyi araştırmak gerekirdi. Batı saldırısına karşı tasarlanmış S-400’ler bizi Suriye’den atılacak Rus yapımı füzelere karşı mı koruyacak?!
Bakan Hulusi Akar’ın bu konuda uzmanları tatmin edecek teknik bir açıklama yapmasına ihtiyaç var.
Ayrıca, Rus TASS ajansı S-400’lerle birlikte Türkiye’ye teknoloji transferi yapılmayacağını açıklamıştır. (21 Ocak 2020)
Halbuki kaybettiğimiz F-35’lerde ileri teknolojinin ortağı olacaktık...
F-35’leri kaybedince, eski model F-16 uçaklarımızın modernizasyonunu ve yenilerle takviyesini istiyoruz. Erdoğan “bu konuda Biden’ı olumlu görüyorum” dedi ama Kongre’de buna da karşı çıkanlar var.
Dahası, Erdoğan, İtalyan Başbakanı Mario Draghi ile “S-400 yerine ikame edilebilecek NATO muadili SAMP/T füzelerinin ortak üretimi konusunda mesafe aldıklarını” söyledi! (YetkinReport)
Niye aldık bu S-400’leri, değil mi?
TÜRKİYE’NİN EKSENİ?
En önemlisi Türkiye’nin ekseni ya da yönü hakkında oluşan tereddütlerin güçlenmiş olmasıdır. 2011 seçim zaferinin yarattığı özgüven patlaması ve Arap Baharı döneminde Erdoğan’ın deyişiyle “bir asırlık mahkumiyet sona eriyor” heyecanı… (Kahire, 30 Eylül 2012)
Buna Batı’nın otoriterleşme eleştirileri de eklenince, iktidar Batı’dan adım adım uzaklaştı, oluşan “eksen kayması” görüntüsüne S-400’ler tüy dikti!
Sorunları diplomasi koridorunda tutarak büyütmemek ve demokratik hukuk devleti olmanın prestijine sahip olmak gibi dikkatlerimiz de aşındı…
Şuna bilhassa dikkat çekmek lazım: Avrupa ve Amerika’da her zaman Türkiye karşıtları oldu… Ama her zaman Türkiye’nin hem jeopolitik hem kültürel-çoğulculuk değerini bilenler de olmuştur.
Batı’ya diplomatik dille yapılacak haklı eleştirilerin ötesinde “bunlar Haçlı ittifakı, İslam düşmanı” gibi ifadeler de Türkiye’nin yönü ya da ekseni hakkındaki kuşkuları tırmandırdı…
Bugün Batı’daki Türkiye dostları da uzaklaşmış durumda.
GEL-GİT, AL-VER
Bu ağır tabloda zaman zaman “geleceğimizi Avrupa’da görüyoruz” gibi doğru beyanlar… NATO üyesi olduğumuzu vurgulayan doğru hatırlatmalar umduğumuz etkiyi göstermiyor.
İstikrar, prensipli bir çizgi yerine zikzaklar, gel-gitler göze çarpıyor.
Dışişleri Bakanımız Mevlüt Çavuşoğlu, “Rusya stratejik ortağımız” diye konuşabilmiş, Sergey Lavrov ise nezaketen geçiştirmeye bile uzun süre katlanamamış, “Türkiye stratejik ortağımız değildir” diye açıklama yapmıştır. (14 Ekim 2020)
Muhafazakar iktidarımızın Araplarla ilişkisi nasıl? Mısır’ı Yunanistan’ın yanına kim itti?..
Görüyor musunuz tabloyu…
Dış politikamız “hayra alamet değil”lerle “hayra alamet”ler arasında gidip geliyor.
Diplomat Naci Koru şöyle yazıyor:
“Gel-gitler içerisinde yeni arayışlara giren Türkiye giderek artan ölçüde kuşkuyla takip edilir, “öngörülmesi” zor bir ülkeye dönüştü. Bir hayli aşınsa da tarihten gelen ortaklık ve ittifak bağlarımız elbette var; ancak bu bağlar paylaşılan ilkesel ortak değerlerden ziyade ihtiyaca dayalı al-ver ilişkilerine dayanır duruma geldi. Kabul etmeliyiz ki, bu tür ilişkilerin güvenilirliği ve sürdürülür niteliği bir hayli kuşkulu görünüyor.” (22 Eylül 2016)
5/11/2021 00:02
Ey liderler...
167
Naci Ağbal’ın Hazine Bakanlığı müşavirliğine atanması, artık aklı başında iktisat politikalarına dönüleceği sanısını yarattı ve dövizde aşağıya doğru bir eğilim ortaya çıktı…
Düşünün ki, hukuken bütünüyle Merkez Bankası’nın yetkisinde olan kur ve faiz politikaları konusunda, Ağbal’ın ismi Merkez Bankası’ndan daha güvenilir, daha etkili oluyor! Fakat atamanın sıradan bir işlem olduğu, Beştepe’de bir politika değişikliği olmadığı anlaşılınca kur yükseldi, bilinen yoluna girdi!
Merkez Bankası’nın itibar kaybını görüyor musunuz?! Çünkü bağımsız iradesiyle değil, Beştepe’nin talimatıyla karar veriyor.
Ağbal niye böyle bir atamayı kabul eder, nasıl bir ortam içindedir, bilmiyorum. Fakat bu olay Türkiye’de kurumların ne kadar aşındığını, politikaların ne kadar şahsileştiğini gösteren örneklerden biridir.
KURUMLARIN ÇÖKÜŞÜ
Türkiye ve bütün ülkeler birçok ekonomik kriz gördü. En tahripkâr kriz kurumların liyakat ve inisiyatif zaafına uğramasıdır. Ekonomik kriz bir türlü aşılır ama çöken kurumları yeniden gerekli kalite ve yetki ile ayağa kaldırmak o kadar kolay değildir.
Kritik davalarda yargı ne karar verir?.. Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın siyasi etkisinin olduğunu, AİHM bile kararında yazmaktadır. (App. No: 28749/18, paragraf 172 ve 210)
Kanunda ‘bağımsız’ olduğu yazılan Merkez Bankası ne karar verir?.. Bu konuda da piyasalar Merkez Bankası’ndan çok Erdoğan’ın tavrına bakıyor…
Dünya Ekonomik Forumu (WEF) 2019 raporunda Türkiye “denetim ve denge” sıralamasında 104. sıraya, “liyakat ve teşvik” sıralamasında 112. sıraya inmiş durumdadır! (sf. 563-564)
Devlet kurumları o hale geldi ki, Alman SWP Enstitüsü, 2021 raporunda “bürokrasi öylesine siyallaştırıldı ki kamu görevlisi ile parti üyeliği arasındaki sınır muğlaklaştı” diye yazıyor. (sf. 18)
Kurumlar bu hale geldiğinde, “kurallar ve kurdumlar” ne ölçüde güven verir? Ülkeye yatırım gelir mi?.. Gelmiyor zaten.
CB SİSTEMİNDE
Kamu görevlisini parti görevlisi gibi hareket eder hale getiren bir faktör, AK Parti lideri Erdoğan’ın yönetim anlayışıdır. Daha önemlisi, CB sisteminin bu durumu anayasal hale getirmiş olmasıdır.
Latin kültüründen gelen siyaset bilimci Juan Linz’in otuz yıl önce yazdığı gibi, bu tür sistemler “kibirlenme… bir tür popülizm… muhalefete karşı açıkça husumet… sistemin frenleyici erklerden yoksun kalması… kutuplaşma…” gibi marazlara yol açıyor.
Bu marazların hepsini yaşıyoruz ülkemizde.
Özellikle, “frenleyici erklerden yoksun kalma” yani kuvvetler ayrılığının ve kamu kurumlarının silikleşmesi…
3 Sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi, bütün kamu kurumlarında partili cumhurbaşkanına istediği an personel değiştirme yetkisi verdi. Bu yetkiyledir ki, yirmi ayda dört Merkez Bankası Başkanı değiştirildi, Merkez Bankası, tamamiyle “laf dinler” hale geldi.
Sonucunu anlatmaya gerek yok… Uluslararası Bloomberg kanalı, Kavcıoğlu’nun piyasaları allak bullak eden son faiz indirimini “Erdoğan’ın Merkez Bankası” (Central Bank of Erdogan) diyerek dünyaya duyurdu.
Ülke yönetiminde “kurumsal”ın yerini “kişisel”in almasını yansıtan tipik bir örnektir bu.
ÖNCE EKONOMİ VE KURUMLAR
Ak Parti’nin kurumları güçlendiren bir reforma yönelmesini beklemek için elimizde hiçbir veri yok.
Seçimlerde bir iktidar değişikliği olacaksa, iktidarların dokunamayacağı bir bağımsızlık bugünkü siyasallaştırılmış Merkez Bankası’na mı verilecek?!
Parlamenter sisteme geçmek anayasa değişikliği gerektirir. Meclis’te yeterli sayı bulunsa bile uzun bir süreçtir. Halbuki Türkiye’nin en acil iki önceliği olmalıdır:
• Bir, milyonlara ağır geçim sıkıntıları yaşatan ekonomik krizin aşılacağına dair güven veren bir ekonomik reform programı …
• İki bu reformların teknik ve idari uygulamasını yapacak kurumların “hukuki rasyonel bürokrasi” prensiplerine göre acilen yeniden yapılandırılması. Başka bir deyişle şahsi sadakate göre oluşmuş kurumların, liyakat ilkesine göre düzenlenmesi…
Bu ikisini içermeyen bir iktidar Türkiye’yi düzlüğe çıkaramaz.
CHP lideri Sayın Kılıçdaroğlu, İYİ Parti lideri Sayın Akşener ve güçlendirilmiş parlamenter sistemi savunan bütün partilerin sayın liderlerinin dikkatine sunuyorum: Önce ekonomi ve kurumlar reformu
08/11/2021 00:59
Ankara boşalttı Atina doldurdu
63
Suriye’ kitabının yazarı Emekli Büyükelçi Ömer Önhon, Taha Akyol’un sorularını cevapladı:
Büyükelçiler krizinden daha büyük kriz Türk dış politikasının genel durumu ve birçok ülkeyle krizler yaşanmasıdır diye yazdınız. Niçin?
Son yıllarda, gerek komşu bölgelerimizde gerek daha uzaklarda, ABD’den Mısır’a, Bangladeş’den Bahreyn’e, Hindistan’dan Hollanda’ya birçok ülkeyle sorunlar yaşadık ve yaşıyoruz.
Siyasetimizdeki yeni anlayış ve uygulamalarla birlikte, yaklaşım ve yöntemden kaynaklanan sorunlar da dış politikamızda olumsuzluklara yol açmıştır.
Büyükelçiler krizi de, tek başına bir kriz konusu değildir. Genel sorunlar bütününün sadece bir parçası olarak ortaya çıkmıştır Adalet mekanizmasının işleyişinden uluslararası anlaşmalardan kaynaklanan yükümlülüklerin yerine getirilmesine, ülkemizin imajından ikili siyasi ilişkilere pek çok konuyla da bağlantılıdır.
YUNAN TÜRKİYE’Yİ KUŞATIYOR
‘Yunanistan anlaşmalarla Türkiye’yi kuşatıyor’ diye yazdınız. Açar mısınız?
Yunanistan ezelden beri Türkiye’yle yatar, Türkiye’yle kalkar. Türkiye haseti, korkusu, ne derseniz deyin, Yunanistan’ın onanmaz yarasıdır.
Son dönemde Yunanistan, gayet planlı ve bilinçli bir stratejiyle, Türkiye’nin birçok ülkeyle yaşadığı gerginlikleri ve yarattığı boşlukları doldurma temelinde bir politika oluşturmuştur. Dağınık Yunanlılar bu defa planlı programlı bir iş yapıyorlar.
Yunanistan, ilişkilerimizin gerildiği İsrail, BAE, Suudi Arabistan, Mısır gibi ülkelerle yakınlaşarak işbirliği mekanizmaları tesis etti. Askeri alanda, enerji alanında ve diğer alanlarda anlaşmalar imzaladılar. Doğu Akdeniz Gaz Forumunu oluşturdular. Fransa ve ABD’yle de savunma anlaşmaları imzaladılar. En son geçen gün Doğu Akdeniz’de 8 ülke ortak tatbikat yaptılar.
Bütün bu girişimlerde, faaliyetlerde ve oluşumlarda ortak payda Türkiye’dir. Daha önce başka vesilelerle ifade ettiğim gibi bunlar ekseriyetle Türkiye’nin, bu kapsamda olumsuz anlamda, “birleştirici gücünün eseridir”.
Öte yandan, Yunanistan ve GKRY, Türkiye’yle ikili meselelerini AB-Türkiye meselesi haline getirmeyi başarmışlardır. Avrupa Birliği Komisyonu 2021 Genişleme Paketi raporuna bakarsanız, Yunanistan’ın ve GKRY’nin Doğu Akdeniz, Ege ve Kıbrıs konularındaki görüşlerini göreceksiniz. Bu konular, Türkiye-AB ilişkilerinin ilerlemesinin ön şartı haline getirilmiştir.
Amaç, ülkemizi yalnızlaştırmak ve sıkıştırmak, Kıbrıs’da, Ege’de, Akdeniz’de ve Trakya’da Yunan/Rum politikalarını ülkemize empoze etmektir.
Ama ne kadar hormon takviyesi yapılırsa yapılsın, Yunanistan’ın çapı, imkan ve kabiliyetleri bellidir. Ne kadar yalnızlaşmış olursa olsun Türkiye’nin imkanları ve gücü de bellidir. Dolayısıyla, nihai kertede Yunanistan Türkiye’den zorla bir şey alamaz. Ama yıpratır ve zarar verir. Şu anda yaptığı da budur.
TÜRKİYE’NİN DOSTLARI?
Batı’da sizin de yazdığınız gibi Türkiye’nin yeminli karşıtları var. Ama dostları da vardı. ABD ve Avrupa’daki Türkiye dostları nerede? Niye kaybettik?
Türkiye karşıtı gruplar, özellikle Rum ve Ermeni lobileri, başta ABD olmak üzere dünyanın her yerinde karşımıza çıkarlar ve çıkmaya devam edeceklerdir.
Bunların karşısında her zaman, Türkiye’nin stratejik öneminin, gücünün, potansiyelinin farkında olan, dostluğunun ve müttefikliğinin önemini idrak eden ve ülkemizin yanında yer alan kurumlar, gruplar, şahsiyetler, yazarlar çizerler bulunmaktaydı.
Son dönemlerde, Türkiye ile muhtelif ülkeler arasında ortaya çıkan gerginlikler, Türkiye’nin kimi konulardaki tutumu, ülkemiz hakkında ortaya çıkan algı ve imaj bu gruplara da olumsuz olarak yansımıştır. Bunlar şimdi ya saf değiştirmişlerdir ya da sessiz kalmaktadırlar.
İHVAN UĞRUNA…
Muhafazakâr iktidarın İslam dünyasıyla da ilişkileri gergin. Neden? İhvan faktörünün etkisi var mı?
Müslüman Kardeşler Örgütü/İhvan-ı Müslimin geçen yüzyıl Mısır’da kurulduğundan beri Orta Doğu, Arap dünyası ve İslam dünyası siyasetinin şu veya bu şekilde önemli bir parçası olmuştur.
2011’de başlayan Arap Baharı İhvan’a alan açtı. Tunus ve Mısır başta olmak üzere çeşitli bölge ülkelerinde ya yönetime geçtiler ya ortak oldular.
Körfez ülkeleri başta olmak üzere muhtelif Arap ülkeleri İhvan’ı terör örgütü olarak tanımlarlar ve varoluşsal tehdit olarak değerlendirirler.
İhvan’ın 2011’de Mısır’da yönetime gelmesi bilhassa büyük kaygı yaratmış ve İhvan karşıtlarını harekete geçirmiştir. 2013’te Mısır’da Mursi yönetimine askeri darbeyle son verildi. Sonraki dönemde, İhvan’la öyle veya böyle irtibatlı olan Katar, Sudan, Tunus’ta da muhtelif gelişmeler yaşandı.
İhvan karşıtı ülkeler Türkiye’yi de İhvan’dan taraf gördüler, İhvan üzerinden Orta Doğu’da etki ve hakimiyet alanı yaratmak peşinde olduğunu değerlendirdiler. Ayrıca, Türkiye’nin Arapların iç işlerine müdahale ettiğini ileri sürdüler.
09/11/2021 00:02
“Tayyip Bey’e oy vermek sevap” mı?
233
İktidar partisinin Genel Başkan Yardımcısı Ali İhsan Yavuz, İstanbul seçimlerinde ‘hiçbir şey olmadıysa bir şey oldu’ vecizesiyle hafızalardadır. Son açıklaması şöyle:
“Recep Tayyip Erdoğan’ı başımızda tutmak en büyük iştir. Oylarımızla Tayyip Bey'e destek verdiğimiz için hanelerimize sevap yazılmaya devam ediyor.”
Erdoğan’ı ve partisini desteklemeyi dini vecibe gibi gösteren başka sözler, yazılar da vardır. Hayrettin Karaman’ın yazıları da böyledir.
Halbuki Erdoğan’ın kendisi, Amerika’da Sun Valley Konferansı’nda şöyle demişti:
“Din üzerinden siyaset yapmak, dini ideolojik bir araç haline getirmek, dini düşünceyi dogmalaştırmak ve din adına dışlayıcı siyaset yürütmek hem toplumsal barışa hem de siyasi çoğulculuğa zarar vermektir. Belki de en kötüsü, dini amacından saptırmak anlamına gelmektedir. Dolayısıyla bu tutum, bana göre dine, demokrasiye ve insanlığa karşı ‘suikast’ düzenlemekten farksızdır.” (7 Temmuz 2005)
SIKINTILAR ARTTIKÇA
AK Parti lideri Erdoğan, iktidarının ilk on yılında demokrasi ve AB sürecinde politika izlemiş ve ülkeyi geliştirmede başarılı olmuştu. Fakat 2011’den sonraki özgüven patlaması ve Arap Baharı’nın yarattığı heyecanlarla yoğun dini vurgular yaptığı farklı bir kulvara yöneldi. Kendi ifadesiyle “yüz yıllık mahkûmiyet sona eriyor”du. (30 Eylül 2012)
Erdoğan’ın “Şam’da Emevi camiinde namaz kılma” söylemi de ö denemdedir. (9 Eylül 2012)
Fakat öyle olmadı, Arap Baharı maalesef hüsranla sonuçlandı. Ak Parti iktidarının o heyecanla izlediği politikalar Mısır’ı Yunanistan’ın yanına itti, Doğu Akdeniz’de yalnız kaldık…
Kişi başına gelirimiz 12 bin dolara çıkmışken, yanlış politikalar yüzünden 8.000 bine düştü…
İktidarın bu ikinci on yılında sıkıntılar attıkça Erdoğan’ın hem “dış güçler, iç ajanlar” söylemi, hem din vurgulu söylemi daha da yoğunlaştı. “Krizin anahtarı İslam iktisadıdır” sözü tipik bir örnektir. (14 Haziran 2020).
Ali İhsan Yavuz’un sözleri, bu açıdan Müslümanların tarihinin özeti gibidir: İktidarları desteklemenin dini görev gibi gösterilmesi!..
İSLAM TARİHİNDEN DERSLER
Sahabe ilk halifeleri özgürce eleştirirdi, fakat…
Bir grup ilahiyatçı akademisyenin kaleme aldığı “Tarihte Müslümanlar” (OTTO yayınları) adlı 8 ciltlik eserde “dinin algılanması ve yorumunun iktidarın menfaati doğrultusunda araçsallaştırılması” ele alınıyor, şu tespit yapılıyor:
“Muaviye’den itibaren kendi iktidarını meşru göstermek için dinî argümanları kullanmaktan… aksi düşünceleri susturmaktan, gerektiğinde öldürmekten çekinmediler…”
Cevdet Paşa’nın da “Muaviye’nin yanında hukukçular ağzını açamazlardı” diye yazdığını hatırlamak gerekir.
İktidara itaat dini bir görevmiş gibi kutsandı. İbn Teymiye “Şer’i Siyaset” adlı kitabında “zalim bir sultanın idaresinde geçirilen altmış yıl, sultansız geçirilen bir geceye göre [maslahata] daha uygundur” diye yazdı. (Timaş Yayınları, sf. 206)
Bizde “ulu’l-emre itaat”in tarihte istibdatlar tarafından nasıl istismar edildiği konusunda İhsan Süreyya Sırma’nın “Müslümanların Tarihi” adlı kitabına bakabilirsiniz. (Cilt 4, s. 23)
Bu, din değildir; Orta Çağ’dır. Nitekim Katolik doktrininde, Ortodoks Bizans’ta, Çin’de, Avrupa’nın seküler mutlak krallıklarında da böyleydi…
Ama bizde din sanılması yüzden fıkıhta devlet gücünün sınırlanması, kuvvetler ayırılığı, devlet karşısında bireysel hak ve hürriyetler, iktidarın eleştirilmesi ve denetlenmesi gibi kamu ve anayasa hukuku düşünceleri gelişmedi.
MODERN DEMOKRASİ
İlahiyatçı Halis Demir’in Halifeler dönemini konu alan “Devlet Gücünün Sınırlandırılması” adlı akademik eseri modern anayasa hukukundan alınmış bu kavramın tarihe uygulanmasıdır, iyi bir arayıştır ve bildiğim kadarıyla ilktir. (İz Yayınları 2004)
Tarihi din zannedince, modern çağda insanlığın geliştirdiği eleştirel düşünce, denetim ve denge, kuvvetler ayrılığı gibi kavramlar kağıt üzerinde kalıyor, milletvekilleri bile “talimat almayı şeref sayarız” diyorlar…
Düşünmek gerekmez mi? Ak Parti’de neden yolsuzluk yasalarını çıkarmıyoruz, Merkez Bankası’nı niye ezdik, Mısır’ı neden Yunanistan’ın yanına ittik, 128 milyar dolar nasıl harcandı gibi en vahim konularda bile bir soru olmaması, kendilerini ve ülkeyi ne hale getirdi?
Kısaca Türkiye ve bütün milletler için çağımızda modern demokratik düşünce ve hukuk devleti olmazsa olmaz ihtiyaçtır.
10/11/2021 00:02
Guguk devleti?
165
Türkiye hukuk devleti midir, guguk devleti mi? Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın “siz hukuk devletisiniz de biz guguk devleti miyiz?”, “bizim yargımız da bağımsız” gibi birçok hitabı vardır.
Bu sözler, liberal demokrasilerde emsali bulunmayan çok geniş yetkileri elinde toplamış olan Erdoğan gibi muktedir liderlerin dahi ülkesini hukuk devleti olarak kabul ettirmeye ihtiyaç duyduklarını gösterir. Kendi etkisiyle verilmiş mahkeme kararlarını bile “bağımsız yargı karar verdi” diye savunması da aynı ihtiyacın ifadesidir.
Zira çağımızda meşruiyetin bir kaynağı hür ve adil seçimler, öbür kaynağı hukuka uygunluktur…
Türkiye hakkında objektif bir değerlendirme yapıldığında, “hukuk devleti” olduğunu gösteren kurumlar, kurallar, uygulamalar vardır. Yargı organları, anayasa ve kanunlar, evrensel hukuka uygun kararlar…
Ama “guguk devleti” olduğunu gösteren kurumlar da gösterebilirsiniz; mesela HSK… Kurallar gösterebilirsiniz, mesela Cumhurbaşkanı’nın yargıya ilişkin atama yetkileri ve bunun denetimsiz olması…
MASUMİYET KARİNESİ
Hukuk devleti vasfındaki önemli eksiklerimizden biri, “kişi mahkemece mahkûm oluncaya kadar suçsuzdur” diye özetlenen “masumiyet karinesi”nin bizde zayıf olmasıdır: Toplumsal kültürümüzde zayıf olduğu gibi, her devirde muktedirler masumiyet karinesini pervasızca ihlal edebilmektedir.
Anayasa Mahkemesi Başkanı Prof. Zühtü Arslan’ın iki yıl üst üste konuşmalarında “masumiyet karinesi”nin vurgulaması bu bakımdan son derece önemlidir, rutin ifadeler değildir.
Prof. Arslan, “kuvvetler ayrılığı” temel ilkesini hatırlatıyor; siyaset yargıya karışmamalı, yargı siyasetten uzak durmalı:
“Hâkim ve savcılarımızın, anayasal ve yasal yetkilerini aşabilecek ve yargıyı siyasi polemik içine çekebilecek söz, tutum ve davranışlardan kaçınması gerekir. Hepimize düşen, hüküm verirken giydiğimiz cübbelerin mehabetine uygun davranmaktır.”
Ve politikanın masumiyet karinesine saygı göstermek mecburiyetinde olması:
“Aynı şekilde yasama ve yürütme mensuplarının da yargıyı etkilemeye veya itibarsızlaştırmaya dönük söz, tutum ve davranışlardan uzak durması gerekir. Evet, cübbeyle siyaset olmaz, ancak cübbesiz yargılama da olmaz. Yargı bağımsızlığının ve masumiyet karinesinin korunması, devam eden yargılamalar konusunda hassasiyet gösterilmesini gerektirmektedir.”
Cübbeyle siyaset yapılmaz, elbette… Peki “cübbesiz yargılama da olmaz” ne demek?
Arslan cevap veriyor:
“Modern hukuk düzenlerinde kendisine herhangi bir suç isnat edilen kişinin yargılanacağı, aklanacağı veya mahkûm edileceği yegâne yer mahkemelerdir.”
Siyaset değildir, sosyal medya da değildir.
ÇAĞIMIZDA HUKUK
Çağımızda, AİHM bir adi suç şüphelisinin yakalandığını kamuyu duyuran resmi açıklamada o kişinin “şüpheli” diye değil, “suçlu” şeklinde tanıtılmasını “masumiyet karinesi”nin ihilali saymıştır. (Allent de Ribemont vs. France, App. no. 15175/89)
Bizde ise yüz yıldır siyasi güç, muhaliflerini hain diye suçlamakta, yargı şu veya bu ölçüde boyun eğmektedir.
Hadi geçmişe ‘tarih’ diyelim, 21. Yüzyılda Cumhurbaşkanı, üstelik beraat kararı verilmiş konularda bile insanlara ağır suç isnadında bulunabiliyor. Bu yüzdendir ki “falanca kişiyi bırakın” diye siyasi çağrılar ve baskılar Cumhurbaşkanı’na yöneliyor…
Mustafa Yeneroğlu açıkladı, 1.5 milyon kişi hakkında terörist soruşturması yapılmış! Bu, hukuktaki “suç şüphesi” kavramını çok aşan, siyasi bir tablodur.
Dahası, takipsizlik kararı verilmiş, beraat etmiş hatta haklarında soruşturma bile açılmamış KHK mağdurları… Haklarında siyasetin yaptığı tasarruf, özel sektörde bile iş bulmalarına, çalışma hürriyetini kullanmalarına engel oluyor…
Olgun bir hukuk devletinde böyle şeyler olabilir mi?
Türkiye üzerine düşmüş ‘guguk devleti’ gölgesini kaldırmadan ne dünyada itibar kazanmak ne ülkede yatırım güvenliği sağlamak mümkün değil. Düzeltmeye masumiyet karinesine saygı ile başlayalım.
LÜTFÜ TÜRKKAN OLAYI
Lütfü Türkkan’ın öfkeye kapılarak da olsa küfretmesi çok çirkindir, hiçbir şekilde hoşgörülemez. Özür diledi, partideki görevinden alındı. Elbette yoğun eleştirilere maruz kalacaktır. Fakat millete küfredenler, Meral Akşener’e hakaret tivitleri atanlar, hatta onun namusuna dil uzatanlar karşısında sessiz kalanların bu olay üzerinden siyaset yapmasını tasvip etmek de mümkün değildir.
Öfkelerin körüklenmesi bizi nerelere sürüklüyor diye düşünelim hepimiz.
12/11/2021 00:02
Atatürk ve Erdoğan
350
Cumhurbaşkanı Erdoğan, 10 Kasım töreninde, CHP’ye karşı Atatürk’ü savunan bir konuşma yaptı.
Evvela CB hükümet sisteminde “devlet başkanlığı” makamını nasıl ‘partili’ hale gediğine dikkat etmeliyiz: Milli birliğimizi temsil eden devlet başkanı, hemen her konuşmasında partisinin propagandasını yapıyor, muhalefete lanetler yağdırıyor…
Erdoğan Atatürk’ü günlük siyasetine göre konumlandırıyor. Madem toplumda yaygın ve güçlü bir Atatürk sevgisi var, iktidar da bundan pay alabilmeli, diye düşünüyor olmalı. “Atatürk’ü faşist ve Marksist marjinal çevrelere bırakmayacağız” diyor. (10 Kasım 2017).
Referandum döneminde “Atatürk olsaydı evet derdi” diye konuştu. (24.11.2017)
Ama aynı referandumda “Atatürkçü” bir politikacı ise “Hayır çıkarsa düşmanı denize dökmüş gibi sevineceğiz” dedi. (3 Nisan 2017)
Erdoğan, iki gün önceki konuşmasında “Atatürk hayatta olsaydı emin olun bunları o partiden sopayla kovalardı” bugünkü CHP’ye Atatürk üzerinden vurdu:
Bunlar her iki tarafıyla da boş polemiklerdir…
ATATÜRK KARİZMASI
Mustafa Kemal Paşa Samsun’a çıktığında, sonraki karizmasına sahip değildi. ‘Eşitler arasında birinci’ durumundaydı. İsmet Paşa’nın dediği gibi “siyasi kudreti askeri kudretinden üstün”dü. Milli Mücadele’ye önce siyasi olarak, sonra ‘başkumandan” olarak liderlik etti.
Gerçekten Milli Mücadele’nin askeri stratejileri konusunda bütün komutanlar aynı ana fikre sahiptir. Hatta planlamada Fevzi Paşa bir parmak öndedir. Fakat Kongre’lerde ve Meclis’te siyasi sorunları formüle eden, ilke ve politikaları geliştiren, diplomasiyi icra eden, odur.
Milli Mücadele, askeri zaferlerin yanında, muazzam bir diplomasi mektebidir.
Üç yüz yıldır ağır kayıplara uğrayan bir milleti istiklaline kavuşturmak, ona muazzam bir karizma kazandırdı. Siyaset biliminde “emredici karizma” denilen bir otorite…
Osmanlı aydınları arasında yıllardan beri konuşulan, tartışılan devrimler bu karizmayla yapıldı.
TEK PARTİ REJİMİ
Devrim döneminde tek sesli ve tek partili bir otoriter rejim vardır. “İrtica”ya karşı diyerek meşrulaştırılmak istense de rejim seküler hareketleri de kapattı: Seküler milliyetçi Türk Ocakları, Sol-Kemalist Kadro dergisi, feminist eğilimli Nezihe Muhiddin liderliğindeki Kadınlar Halk Fırkası ve Kadınlar Birliği kapatıldı. Üniversite özerkliğine son verildi.
Meşrutiyet devrinde hukuk camiasında yerleşen kuvvetler ayrılığı fikri yasaklandı, Ankara ve İstanbul Hukuk Fakültelerinde kuvvetler birliği öğretildi.
Kuvvetler ayrılığını savunan Prof. Ahmet Ağaoğlu tasfiye edildi.
O devrin politikacıları Demokrat Parti’de de kuvvetler birliğini sürdürdü maalesef…
İki Dünya Savaşı arası dönem, bütün dünyada “liberal demokrasi öldü” denilen bir dönemdir. Bizde de 1930’ların normları, siyasi değerleri, bugünkü Türkiye için esin kaynağı olamaz…
CUMHURİYET’İN EVRİMİ
İnönü, Faik Ahmet Barutçu’ya, “öyle beş yıl daha devam edemezdik” demiştir, doğrudur. Tıkanmayı Şevket Süreyya Aydemir de “çarklar boşlukta dönüyor” diyerek ifade etmiştir.
Atatürk’ün kendisi de, Fransızca telaffuz ederek, rejimin “dictature” manzarasından rahatsız olduğunu söylemiştir.
Sorunları çözmek için alınması gerekli tedbirler, 1946’dan sonra her devirde demokrasi yolunun işaretleri oldu. Bugün de çıkış yolu demokrasidir.
Cumhuriyet’in evrimi demokrasi istikametindedir.
ATATÜRK İMAJININ DEĞİŞİMİ
Bugün Anıtkabir’e akan yüzbinlerin, onu kalbinde taşıyan milyonların düşüncesindeki Atatürk, Takrir-i Sükun’ların, 1930’ların Atatürk’ü değildir.
Hala o devirleri özleyen gruplar olsa da bugün kitlelerin Atatürk duygusu, iki başlıkta özetlenebilir:
• Milli Kahraman, bağımsız Türkiye kurucusu: Bu anlayış insanlarımıza özgüven veriyor. Bu bakımdan, çeşitli renklerdeki milletçiliğimizin, vatanseverliğimizin bir unsurudur. Atatürklü bayrakları hatırlayın.
• Çağdaşlaşma önderi: Kitlelerdeki Atatürk sevgisinin diğer unsuru, kadın haklarına sahip, modern eğitimli bir Türkiye özlemidir ve bunda laiklik çok önemli bir yere sahiptir. Ak Parti’ye mesafelidir. Erdoğan’ın Atatürk’lü konuşmaları mesafeyi daraltmıyor. Hatta “Lozan’ı yutturdular, Montrö bize bir şey kazandırmadı” gibi sözleri mesafeyi açıyor.
Erdoğan Harbiyelilere hitap ederken Atatürk’ün “ortak değerimiz” olduğunu söylemişti. (23 Kasım 2017)
Böyle görmek ve Tek Parti dönemini idealize etmeden, Türkiye’nin geleceğini evrensel hukuka göre inşa etmek zorundayız.
Devrim’e dönmek değil, demokrasi yönünde evrim çizgisini sürdürmek; Fransızlar da böyle yaptı.
14/11/2021 00:07
Erdoğan’la Bahçeli arasında sistem gerilimi
222
Cumhurbaşkanı Erdoğan’la MHP lideri Devlet Bahçeli arasında CB sistemi konusunda esaslı görüş farkları var.
Bahçeli kendi anayasa taslağında Erdoğan’ın yetkilerini önemli ölçüde sınırlıyor, denetime açıyor. Erdoğan’ın ise buna hiç niyeti yok.
MHP lideri Bahçeli’nin herkeste şaşkınlık yaratan son çıkışını hatırlayalım:
"MHP Cumhur İttifakı’nın bir ortağı olsa da işlevi ve üstlendiği demokratik sorumluluğu muhalefettir, bunun yanı sıra TBMM’de denge ve denetleme göreviyle mesuldür."
Durup dururken mi yaptı bu çıkışı?..
Bu sualin cevabı, dengesiz ve denetimsiz yetkilerden oluşan CB sisteminde, Bahçeli’nin “denetim ve denge” vurgusu yapmasıdır.
ERDOĞAN’NIN ‘YETKİ’ TUTKUSU
Saadet Partisi Lideri Temel Karamollaoğlu demokratik bir başkanlık sistemine karşı değil. Otoriter ve denetimsiz bulduğu CB sistemine ise kesinlikle karşı. 6 partinin güçlü parlamenter sistem çalışmasına da katılıyor.
Beştepe’deki görüşmesinden sonra Karamollaoğlu, açıklamalarında “denetlenmeyen bir başkanlık sistemine dair endişelerini” anlattığını söyledi. Odak kavram, denetim!
Fakat Erdoğan “Sistemde revizyon düşünmüyor, hiç.”
Erdoğan’ın düşündüğü tek değişiklik, “yüzde 50+1” şartı aranmadan en çok oy alan kimsenin Cumhurbaşkanı seçilmesi!.. “50+1 dışında bugünkü sistemde en ufacık bir problem görmüyor.”
Erdoğan’ın sistemin işlerliğinden çok kendi iktidarını öncelediği açık.
Elindeki emsalsiz yetkilerin “dengelenmesini ve denetlenmesini” istemiyor.
Ortağı Bahçeli ise aksini düşünüyor.
BAHÇELİ’NİN İTİRAZLARI
Devlet Bahçeli 4 Mayıs’ta açıkladığı anayasa taslağında, her şeyden önce, Cumhurbaşkanı yardımcısının sayısının ikiye çıkarılmasını ve halk tarafından seçilmesini istiyor. Bunun anlamı, Erdoğan’ın yürütme erkinde “seçilmiş tek kişi” olmaktan çıkarılmasıdır.
Başkanlık sistemlerinde ve CB sisteminde “kabine” yoktur. Fakat Bahçeli “Başkanlık kabinesi” diye anayasal bir kurum oluşturuyor… Cumhurbaşkanı Programı’nın da parlamenter hükümet programları gibi gibi “Meclis’e sunulmasını” öngörüyor…
Bunların anlamı, Cumhurbaşkanı karşısında bakanları bugünkü “sekreter” durumundan çıkarmak, anayasal statü vermek ve Program üzerinde Meclis denetimi sağlamaktır.
Bugün bir CB Kararnamesi ile bakanlıkları ve idareyi dilediği gibi düzenlemek mümkündür. Merkez Bankası bu yetkiyle bugünkü durumuna düşürüldü…
Bahçeli ise “idarenin kanuniliği” ilkesini hatırlatarak bu keyfiliğe karşı Meclis’i yetkili kılıyor. Uluslararası andlaşmalardan çekilme yetkisinin Meclis’e ait olmasını da açıkça öngörüyor.
Böyle birçok revizyon öneriyor. Özeti, “tek kişilik hükûmet”i bir ölçüde sınırlamak ve denetlemektir.
Bahçeli’nin Anayasa Mahkemesi’ni “yeniden yapılandırma” talebi kabul edilemez. Polonya ve Macaristan’ın denediği çok yanlış bir yoldur; bu ayrı bir konu…
Fakat değer önerileri bugünkü sistemin ne kadar “şahsileştiğini” gösteren ciddi tespitlerdir. Hatta MHP taslağında CB sisteminin adı değiştiriliyor, “kurumsallaşmış başkanlık sistemi” deniliyor.
İTTİFAK DAĞILIR MI?
Bugünkü sistem siyaset bilimindeki “tek adam yönetimi” (single person rule) sistemidir, Mehmet Uçum’un deyişiyle “tek kişilik hükümet.”
Yol açtığı sorunlar ortada. Partili cumhurbaşkanı seçildiği 25 Haziran 2018’de dolar, 4 lira 65 kuruştu… Bugün 10 lira!...
Yetki tutkusu bilinen Erdoğan, Bahçeli’nin revizyon önerisini kabul etmeyecektir. Nitekim “sistemde revizyon düşünmüyor, hiç.”
Beştepe’deki “yeni anayasa” çalışmalarında, “sistemde revizyon düşünmüyor, hiç” bilgisi Bahçeli’ye gelmemiş olabilir mi?
Bahçeli’nin son çıkışına bu açıdan bakıyorum. Bahçeli partisinin görevini “denetim ve denge” kavramıyla tanımlarken belli ki önerilerinin kabul edilmesi gerektiği mesajını veriyor.
Bahçeli’nin önerilerini Erdoğan kabul etmez. Ama bu yüzden Cumhur İttifakı da dağılmaz. İttifak’tan vazgeçmek Erdoğan açısından iktidarın kaybıdır!.. Bahçeli ise MHP kongresi sürecinden itibaren niye böyle bir sisteme destek verdiğini izah edemez…
Muhtemelen sistemde kozmetik değişiklik içeren bir metin ortaya koyarlar. Erdoğan ister ki sistemde göstermelik birkaç değişiklik. Bahçeli ister ki kendi ağırlığı yansıtan bir kaç değişiklik…
Doğrusu güçlendirilmiş parlamenter sisteme geçmektir.
16/11/2021 00:02
Kılıçdaroğlu’nun helalleşme yolculuğu
128
CHP lideri Kemal Kılıçdaroğlu uzun süredir “helalleşme” siyaseti izliyor, partisinin politikalarını geniş kitlelerle barışık hale getirmeye çalışıyor.
Son açıklamasında “helalleşme yolculuğuna” çıkacağını söyledi:
“Benim liderliğini yaptığım partinin de geçmişte yarattığı derin yaralar vardır. Uzun süredir de önce bu yaraları yaratan o sistemi değiştirmekle uğraştım. Şimdi ise dışarıya dönme zamanı. Ben bu yaraların kapanması için helallik isteme, helalleşme yolculuğuna çıkıyorum.”
CHP liderinin bu sözleri, cumhurbaşkanlığı seçimlerine yönelik bir taktik mi?..
Bu yönü olsa bile Kılıçdaroğlu öteden beri bu fikirdedir.
2009 YILINDA
Kılıçdaroğlu 2009’da İstanbul Büyükşehir Belediye başkanlığına aday olduğunda, CNN Türk’te kendisiyle yaptığım iki mülakatta şöyle diyordu:
“Bizim önce insanı inançlarıyla siyasal düşünceleriyle olduğu gibi kabul etmemiz lazım… Yani onun inançları kendisine aittir zaten. Ve saygı duyulur elbette. Çünkü artık 21.yy’da biz kılık kıyafetti, inançtı bunları normal siyasal yaşamdaki tartışmaların dışına çıkarmamız lazım. O kişi açsa onun sorumluluğu bana aittir…” (6 Mart 2009)
Bugün samimi dindarların endişelerini gidermek, Kılıçdaroğlu’nun görevidir.
Siyaset alanda ise, Ak Parti iktidarı CHP’yi eski laikçi-otoriter çizgide göstermeye çalışırken, Kemalist ve bazı sol çevreler de “helalleşme” politikasına tepki gösteriyorlar.
Değişime, yeni ihtiyaçlara, yeni fikirlere tepki psikolojisidir bu. Halbuki, CHP tarihinde üç büyük değişim ya da açılım vardır
İNÖNÜ VE KEMALİZM
CHP; kuvvetler birliğine dayalı, otoriter Tek Parti olarak kuruldu ve ülkeyi yönetti, fakat 1946’dan sonra değişim sürecine girdi.
1947 Kurultayında, İnönü’nün isteğiyle, parti programındaki “kuvvetler birliği” ifadesine yer vermeyen yeni program taslağına sıkı Kemalistler şiddetle karşı çıktı. Bunlardan Balıkesir Saylavı Süreyya Örgeevren’in şu sözlerine bakın:
“Mesele rejim meselesidir. Kemalizm, kuvvetlerin ayrılmasını reddeden bir siyasi doktrindir… Kemalizm’de yasama kuvveti, yürütme kuvveti, yargı kuvveti diye bir şey yoktur… Kuvvet tektir, milli kuvvettir, milli iradedir. Bunun aksine düşünmek CHP’yi inkar etmektir…” (Cumhuriyet 2 Aralık 1947)
Kemalizm deyince akan sular durdu ve değişiklikten vaz geçildi.
1953 Kongresinde yine İnönü’nün isteğiyle parti programından 1930’ların “Kemalizm” kavramı çıkarıldı, yerine “Atatürk yolu” deyimi konuldu…
DP’den ayrılan Hür Partili liberallerin katılmasından sonra CHP, resmen “kuvvetler ayrılığı”nı kabul etti. DP ise maalesef kuvvetler birliğini savunuyordu!..
ECEVİT LAİKLİĞİ
CHP tarihindeki ikinci büyük açılım “inançlara saygılı laiklik” kavramının kabul edilmesidir. Bu kavramı ilk kullananlar Turan Güneş ve İsmail Cem’di, Ecevit bunu geliştirdi, kitlelere iletti.
Ecevit’in tasavvufa, mistisizme ilgisi başlı başına bir yazı konusudur.
Ecevit “Atatürk ve Devrimcilik” adlı kitabında “şapka devrimi köylüye ne getirmişti?” diye sorguladı, Tek Parti devrini “yeni devrimler yapabilme gücünü yetirmiş bir rejim” olarak niteledi…
DSP programında din hürriyetiyle ilgili “gereksiz yasakların kaldırılması… din eğitiminin felsefeyle desteklenmesi” ifadeleri ve “laik bir devlette tarikatlar yasaklanamaz” sözü Ecevit’indir.
Ecevit, laik devlette bu konuları sivil özgürlükler alanı olarak görüyordu. Doğrusu da budur.
Merhum Ecevit’in Merve Kavakçı olayındaki otoriter tavrı, bir tehevvür müydü, askerleri teskin etmek mi istemişti, özgürlüğü Meclis’in kapısına kadar mı düşünüyordu, bilmiyorum.
VİCDANIMIZDA SORALIM
Bugün Kılıçdaroğlu, bir bakıma orada kaldığı yerden, fikir ve inanç özgürlüğünü daha geniş bir perspektiften savunuyor. CHP’deki bu üçüncü büyük açılıma Kılıçdaroğlu önderlik ediyor.
Fikrimiz, siyasi tavrımız ne olursa olsun, vicdanımızda şu sualin cevabını arayalım: Eski kavgaları kaşıyarak oy toplamak için her birimizi kendi ideolojik siperlerimize kapatan kutuplaşma mı iyidir? Yüz yıldır bunu yapıyoruz ve hiçbir devirde Uzak Doğu performansını gösteremedik…
Yoksa, inanç, fikir ve hayat tarzlarını sivil özgürlükler olarak kabul edip siyasetin ekonomik kalkınma, eğitim, sağlık, bilim, teknoloji, dış politika gibi alanlara yoğunlaşması mı iyidir?.. Bunu başaran toplumlar bizim gerimizden geldiler, bugün 30 bin dolar seviyesine çıktılar!
Vicdanlarımızı partizanlık mengenesinden çıkarıp düşünelim bunu
17/11/2021 01:01
CB sisteminde 50+1 sorunu
124
İktidar cumhurbaşkanlığı seçimlerindeki yüzde 50+1 şartının aşağı çekilmesini istiyor. MHP buna karşı, hem de şiddetle karşı. Çünkü MHP desteği olmadan da seçilebilme ümidi iktidar partisinin MHP’ye ihtiyacını ortadan kaldırmasa bile azaltacaktır.
Problemin özü, CB sisteminin tıkanmış olmasıdır; ülkeyi üç yılda ne hale getirdiği ortada zaten. Kurumlar ezildi, hukuki ve kurumsal güven eridi, kutuplaşma feci boyutlara tırmandı… Bu zafiyetler yetmiyormuş gibi şimdi de yüzde 50+1’i göze alamayan bir sistem…
ACELEYE GETİRMEK
Yüzde 50+1 oranın yüzde 40’a çekilmesini iki yıl önce iktidar kanadından eski bakan Faruk Çelik ortaya atmıştı. (30 Eylül 2019)
Cumhurbaşkanı Erdoğan da “iktidarıyla muhalefetiyle el ele vererek bunu gerçekleştirebiliriz” diyerek yeşil ışık yakmıştı. (1 Ekim 2019)
Geçen iki yılda Dolar 5 TL’den 10 TL’ye çıktı, ona göre de yoksullaşma… Bugün Erdoğan 2019’dan çok daha aşağılarda bir desteğe sahip. Temel Karamollaoğlu’na söyledikleri hafızalardır:
“50+1’in mahsurlu olduğunu anladık. 50+1’i o zaman bu kadar sıkı bir şeye bağlamamamız gerekirmiş. Onun farkına vardık”
Erdoğan’ın bu sözleri CB sisteminin nasıl sonuçları düşünülmeden, uzman bilim insanlarıyla istişareler yapılmadan alelacele hazırlandığının itirafıdır.
AK Parti’den Abdülhamit Gül ve MHP’den Mehmet Parsak Kasım ayında çalışmaya başlamışlar, liderlerin onayladığı taslağı 10 Aralık 2016’da açıklamışlardı. Milletvekilleri hemen imzalamışlardı.
Erdoğan’ın “Atı alan Üsküdar’ı geçti” sözü de sürece hakim olan düşünceyi yansıtır.
Halbuki Fransızlar, sistem değişikliği gibi son derece karmaşık bir içeriği olmayan kısa Anayasa reformunu 2008’de bir yıl süreyle araştırma ve çok geniş diyaloglardan sonra hazırlayarak Meclis’e getirmişlerdi.
DENETİM VE DENGE SORUNU
CB sisteminin hazırlık çalışmalarına katılan Prof. Şükrü Karatepe’nin Fatih Altaylı’ya söylediği gibi, CB sistemini “Tayyip Bey istiyorum dedi ve yaptırdı.” (TekeTek, 26 Ocak 2017)
Yetkiler ne kadar çok bir tek elde toplanırsa ülke iyi yönetilir sanıldı... “Denetim ve denge” önemsenmedi. Bunun yaratacağı sorunların “farkına varılmadı.”
Netice belli: Yargı bağımsızlığı ve Merkez Bankası’nın araçsal bağımsızlığı ağır hasara uğradı, kurumlar kişiselleşti, Meclis’in denetim işlevi fiilen sıfırlandı. Denetlenmeyen politikalarda yanlışlık payı yüksek olduğundan ülke ekonomisi on yıl geriye gitti.
Bu noktada Cemil Çiçek’in açıklaması, Bahçeli’yi öfkelendirmiş olsa da son derece önemlidir. Bahçeli sık sık birilerine ve bazen bana da öfkeleniyor. Halbuki gündeme öfkeyle değil, rasyonel düşünceyle bakmak gerekir.
Hele de sistem sorunlarına mutlaka rasyonel gözle bakmak lazımdır.
Cemil Çiçek, 50+1 şartının “kutuplaşmalara, kamplaşmalara sebebiyet verdiğini” söylüyor, “50+1’in iyi olduğunu söyleyen bir Allah’ın kulu yok” diyor.
Asıl altını çizmek isteğim husus, Cemil Çiçek’in “önemli olan denetim ve dengedir” sözüdür. CB sistemindeki denetimsizliği ve bunun yarattığı ağır sorunları gören hukukçu Cemil Çiçek, mesela parlamenter sistemdeki “gensoru” müessesenin CB sistemine getirilmesini tavsiye ediyor.
TEK KİŞİLİK HÜKÜMET SORUNU
CB sisteminde en ağır sorun 50+1 barajı değildir. Hatta “tek kişilik hükümet” olacaksa bunun demokratik meşruiyet şartı 50+1’le seçilmesidir. İlk turda olmazsa, iki adayın katılacağı ikinci turda 50+1 kendiliğinden gerçekleşir zaten.
Mustafa Şentop ve Mehmet Uçum da 50+1 şartını gerekli görmüşlerdi. Erdoğan 50+1’in aşağıya çekilmesini resmen isterse buna itiraz edebilirler mi; o zaman göreceğiz.
Siyaset bilimci Juan Linz kurumlaşması zayıf ülkelerde başkanlık sistemlerinin kutuplaşmaları daha da keskinleştireceğini ve güç zehirlenmesine yol açacağını daha 1990’da yazmıştı. Bizde bu konuda Nur Uluşahin’in “Anayasal Bir Tercih Olarak Başkanlık Sistemi” adlı kitabını tavsiye ederim.
Türkiye’nin sorunları çoktur ve pek çoğu gelişmişlik seviyesinin yetersizliğinden gelmektedir. Bu tür toplumlarda siyaset sınıfının sorumluluk bilincine ve rasyonelliğe sahip olması, hukuki kurumların güçlendirilmesi, mutlaka kuvvetler ayrılığının esas alınması zorunludur, CB sisteminde mümkün değildir.
Bu gerekçelerle ben güçlendirilmiş parlamenter sistemi savunuyorum
9/11/2021 00:02
Erdoğan çıkmaz sokakta
337
Cumhurbaşkanı Erdoğan bir çıkmaz sokakta; sokağın üstünde “faiz sebeptir sokağı” yazıyor. Hem rasyonel hem İslami açıdan bir çıkmaz sokak.
Rasyonel açıdan, öngörülemezlik yaratıyor, TL’yi eritiyor.
Erdoğan bir yıl önce faizin yükseltilmesini “acı ilaç” olarak niteliyor, “kararlılıkla uygulayacağız” diyordu. (11 Kasım 2020)
Merkez Bankası’na Naci Ağbal gibi bilgi ve ahlakıyla güvenilen bir ismi getirmesi güveni güçlendirmişti. Sanılmıştı ki iktidar enflasyonla mücadelede kararlı…
2020 Eylül sonunda 8.30 lira olan Dolar, bu güvenle 12 Kasım’da 7.80’lere gerilemişti, TL değer kazanmaya başlamıştı…
Ama… Erdoğan aniden politika değiştirdi. 20 Mart 2021’de Naci Ağbal’ı azletti, “faiz sebeptir” yazılarıyla tanınan Şahap Kavcıoğlu’nu getirdi, Dolar bir günde 8 liranın üzerine çıktı!
Aynı yolda, dün Merkez Bankası’nın bütün iktisat bilimini çiğneyerek faiz indirimi yapması üzerine Dolar 11 lirayı gördü! TL kan kaybediyor, ekmeğimiz küçülmeye devam ediyor.
Böyle değişen politikalar güven yaratabilir mi?
FAİZ VE ‘NAS’ SÖYLEMİ
Erdoğan bir süre sonra bu çıkmaz sokaktan çıkmak için yeniden rasyonel politikalara dönebilir mi? Kim bilir?!
Erdoğan “faiz sebeptir” politikasını “nass” yani âyet-i kerimeye dayandırmakla, itikaden de kendini bağlıyor, nasıl politika değişikliği yapabilir?!
Sözleri şöyle:
“Bu konuda nas ortada. Nas orda olduğuna göre sana bana ne oluyor. Biz değerler silsilemiz içinde olaya buradan niye bakmıyoruz? Olaya buradan bakacağız ve adımımızı ona göre atacağız.”
Çağımızda devletlerin ekonomiyi düzenlemek için başvurdukları “para politikası araçları”na itikat gözüyle bakarsanız, şartlar ne olursa olsun, hatta yıkım yaratacaksa bile Merkez Bankası’nın bağımsızlığını sıfırlamak, faizi enflasyonun altına çekerek makro ekonomik dengelerin bozulmasına, enflasyonun fırlamasına aldırmamak gerekir!!
Erdoğan’ın, Ali Babacan ve Mehmet Şimşek’i ekonominin başından uzaklaştırdıktan sonra ve hele de CB isteminde uyguladığı politikalar da böyle sonuçlar veriyor.
Ama “ecdadımız” nasıl yapıyordu?
ŞEYHÜLİSLAM VE FAİZ
Osmanlı’da zenginler sadece taşınmaz mallarını değil, nakit paralarını da vakfederler, para vakıfları da faizle kredi verirdi.
Kanuni Süleyman zamanında 1539 yılında Şeyhülislam Çivizade Muhyiddin Efendi, bunun haram olduğuna padişahı ikna ederek yasaklattı… Ticaretin, dolayısıyla kredi ihtiyacının yaygın olduğu yerlerde, özellikle Rumeli’de ekonomi çöktü!..
Halveti Şeyhi Sofyalı Bâli Efendi, Kanuni’ye mektuplar yazarak çöküntüyü anlattı. Her yerden şikayetler geliyordu…
Kanuni Çivizade’nin yerine Ebussud Efendi’yi şeyhülislamlığa atadı. Ebussud Efendi, Anadolu ve Rumeli baş kadılarının da görüşünü alarak, para vakıflarının “muamele-i şer’iye” yoluyla, yüzde 12’ye kadar faizle kredi verebileceğine dair ünlü fetvasını çıkardı… Kriz aşıldı.
Bâli Efendi’nin Kanuni’ye mektuplarındaki “bazı hükümlerin Hakk’ın ilminde geçici” olduğu ifadesi, fıkıh bakımından çok dikkate değerdir. Hz. Ömer’den itibaren, dünyevi konularla ilgili nass’ların uygulanması sosyal bakımdan büyük zarar yaratacaksa, fıkıhta “tahsis, zaruret, istihsan, kamu yararı” gibi metotlarla çözümler getirildi. Ebussud Efendi’nin de yaptığı buydu. Bu konuda ilahiyatçı hocamız Prof. Hamdi Kâşif Okur’un “Para Vakıfları Bağlamında Osmanlı Hukuk Düzeni ve Ebussuud Efendinin Hukuk Anlayışı Üzerine Bazı Değerlendirmeler” adlı akademik makalesini herkese ve özellikle Beştepe iktisatçılarına önemle tavsiye ederim. (https://dergipark.org.tr/tr/pub/hititilahiyat/issue/7697/100836)
MODERN EKONOMİLER
Müslümanlar bu gibi yenileştirici metotları ve “ehl-i rey” denilen hür düşünceyi unutup dogmatizme düşmeleri geri kalmalarının önemli sebeplerinden biridir.
Özellikle bilim devriminin ve sanayi devriminin gerisinde kalmaları ve modern çağlara da bu iki devrimden önceki zihniyetlerle bakmaları bugünkü geri kalmışlıklarına yol açtı.
Cumhurbaşkanı, faiz konusunda gelişmiş kapitalist ülkeleri örnek veriyor; doğru… Çünkü onlarda hem sermaye birikimi yüksek hem ekonomiler rasyonellikle yönetiliyor.
Özellikle devlet iradesinde modern hukukun ve modern iktisadın standartlarına göre davranmak şarttır.
Nasslar devlet konusu değildir. İlahiyatçılar, tarihçiler, sosyologlar özgürce tartışsın.
Netice: Modern hukuk devleti ve kurallı piyasa ekonomisi… Başka yol olmadığı şu son on yılın yarattığı hasarlarda artık görülüyor.
21/11/2021 00:01
AK Parti’nin çatışma dili
115
AK Parti camiasında yüzde 50+1 konusunda kısa süreli bir çatışma yaşandı. Tipik bir AK Parti tarzı: Farklı fikirler, veriler, bulgular ortaya konulmadı. Hepsi siyasi iktidarın yüksek kademesinde olan insanlar sadece birbirini suçladı.
Gaziantep Milletvekili Şamil Tayyar, Cumhurbaşkanlığı Hukuk Politikaları Kurulu Başkanvekili Mehmet Uçum ve eski AK Parti milletvekili yazar Mehmet Metiner’in tvitter hesabından yaptıkları yazışmalardan bahsediyorum.
Bu yazımın konusu kişiler değil… Siyasetteki çatışma karalama dilinin ve komplo evhamının zihinlerimizi nasıl şartlandırdığını anlatmak istiyorum.
SOROS VE ÜLKE KARŞITLIĞI
Konu, CB seçimlerinde yüzde 50+1 oy zorunluluğudur. Bu oranı savunmak veya eleştirmek için siyaset bilimi ve anayasa hukukundan argümanlar getirilebilirdi…
Böyle “konu odaklı” ve “verilere dayalı” seviyeli tartışmalar ufuk açar. Seviyeli her fikir değerlidir, yanlış bulduğumuz fikirler bile bizi düşünmeye sevk eder çünkü…
Ama bahsettiğim tartışma bu seviyede cereyan etmedi.
Evvela, 50+1 şartının, “Cumhurbaşkanımıza ve sisteme kurulan tuzak” olduğu ileri sürüldü…
Üstelik bu tuzağı “Soros ve ekibinin AK Parti içindeki uzantıları” CB sisteminin içine koymuşlardı!
Bu beyanlara tepki mukabil bir suçlama oldu: Tuzak ve Soros suçlaması yapanlar “Türkiye’yi değil kendilerini düşünenler, ülke karşıtlığını iş edinenler”di.
Üçüncü tavır ise, “Cumhurbaşkanımızı tehdit ediyor… Hadsiz, kimsin sen!” şeklinde ortaya çıktı…
DIŞ GÜÇLER, HAİNLER
Bu sözler; 50+1 şartının anayasa hukuku, siyaset bilimi ve siyaset pratiği açısından bize bir fikir vermez. Hatta bu alanlarda araştırma ihtiyacı bile yaratmaz.
Madem Sorosçular; hücum… Madem ülke karşıtları; hücum…
Tartışma yerine çatışma, kutuplaşma….
Ülkede yanlış iktisat politikalarından kaynaklanan ekonomik çöküşleri “dış güçler”e bağlarsınız, yanlışları görmek ve eleştirileri dikkate zamanında düzeltmek nasıl mümkün olmuyorsa…
Dış politikada “yedi düvele meydan okuma” ve “değerli yalnızlık” politikalarını eleştirenleri dinlemek yerine susturmaya çalışmak nasıl bugünkü hazin durumumuzu yol açtıysa…
Yüzde 50+1 konusunu ve sistem sorunlarını “dış güçler, yeni sömürgeciler, hainler, Sorosçular, ülke karşıtları” gibi sözleriyle izaha kalkmak da kutuplaşmayı körüklemekten başka bir şeye yaramaz, sistem kavgalarımız da çözümsüz sürüp gider.
BOŞ SPEKÜLASYONLAR
Soros’un yüzde 50+1’le ne ilgisi var, ben bilmiyorum, elimde bir veri yok. Osman Kavala’nın Gezi olaylarındaki rolü ve Gezi olaylarının Soros’la ilgisi hakkında da zihinlerdeki önyargıların dışında, gerçek hayattan somut bir veri yok…
Ama spekülasyon çok kolaydır. Savcıya göre Arap Baharı’nı da Soros düzenlemişti!
Halbuki Arap Baharı Erdoğan’ın “yürekten destekliyoruz” dediği toplumsal hareketlerdi. (30.9.2021)
Somut sorular soralım: Sorosçular 50+1 şartını CB sisteminin içine koyarken Erdoğan niye fark etmemiş?! Beştepe’deki hukuk, güvenlik ve siyaset danışmanları niye fark etmemiş?! Alkışlarla oy veren milletvekilleri niye fark etmemiş?!.
Öbür yanda, yüzde 51+1’e karşı çıkmak “ülke karşıtlığı” olabilir mi?!
Biri de çıkar der ki, CB sisteminin ülkeyi ne hale getirdiği ortada, gördünüz mü “ülke karşıtlığı”nı?!.
Bunlar boş spekülasyonlardır, mugalata yani.
KENDİMİZE SORALIM
Bir sorunu, bir krizi ilgili bilimsel ve teorik kavramların dışında böyle komplo teorileriyle, spekülasyonlarla, hele de karşı tarafı şeytanlaştırma tutkusuyla izah etmek sorunlarımızı içinden çıkılmaz hale getiriyor,
Toplumumuzun ortalama eğitim düzeyi ve siyaset sınıfımızın yüz yıllık ‘hain’ takıntısı yüzünden böyle ayrıştırıcı söylemler taban buluyor, oy getiriyor. Ama bu yüzden sorunlarımızı rasyonel konuşamıyoruz. İşte hiçbir dönemde Güney Kore performansı gösteremedik. Çıkışlarımızı düşüşler takip etti, bu iktidarın ilk on yılı ve son on yılı gözler önünde.
Ben ne mi diyorum? Sistem ve anayasa konularında mesela Ergun Özbudun, Kemal Gözler, Nur Uluşahin gibi hukukçularımızın eserlerini okuyun diyorum.
Herhangi bir konuda ahkam kesmeden önce kendimize soralım diyorum: Bu konuda ben neyi okudum, bilgim ne?.
2/11/2021 00:02
Seçim için popülist ekonomi
92
Ekonomist Seyfettİn Gürsel Taha Akyol’un sorularını cevapladı.
Merkez Bankası 18 Kasım Perşembe günü politika faizini 100 baz puan daha indirdi. Bu karar hakkında ne düşünüyorsunuz?
Bu üçüncü faiz indirimi. Son dört ayda Para Politikası Kurulu toplamda 400 baz puan indirim yaparak Haftalık Repo faizini yüzde 15’e düşürdü. TÜFE yıllık artışının yüzde 20’ye dayandığı, üretici enflasyonunun da yüzde 50’ye yaklaştığı, Merkez Bankası yönetimine güvenin dip yaptığı, kurun da sürekli yükselişte olduğu bir ortamda yapıldı bu faiz indirimi.
Enflasyonla böyle mücadele edilmeyeceği çok açık. Yanıtlanması gereken soru herhalde “Merkez Bankası ne yapmak istiyor?” olmalı ama bu soru da anlamsızlaştı çünkü Merkez Bankası Cumhurbaşkanı ne diyorsa onu yapıyor. Öyleyse doğru soru sanırım “Cumhurbaşkanı ne yapmaya çalışıyor?” olmalı
Artık belli oldu ki ekonomi politikasında kabul gören iktisat kuramlarının ve tarihsel deneyimlerin bilmediği bir yola girildi ve bu yoldan bu iktidar döneminde dönüş yok.
Hatırlarsanız, 2018 yazında faiz indirerek enflasyonla mücadele yapılmak istenmiş, döviz kuru da hareketlenmişti. Ağustos ayında “Rahip Brunson” olayının yarattığı şokun etkisiyle döviz kurunda patlama ardından enflasyonda olağan üstü bir sıçrama olmuştu. Panik had safhadaydı ve Eylül ayında Merkez Bankası beklenmedik bir faiz artışı yaptı. Politika faizi 650 baz puan artırıldı. Bunun üzerine döviz kuru ardından da enflasyon inişe geçti. Bu yüksek faiz artışı Cumhurbaşkanı’nın savunduğu “faiz sebep, enflasyon sonuçtur” iddiası ile mutlak çelişki içindeydi.
O günlerde Cumhurbaşkanı’nın yanlışta ısrardan vazgeçmiş olabileceği çok konuşuldu. Ama Para Politikası Kurulu’nun toplantı halinde olduğu günün sabahı Cumhurbaşkanı’nın yaptığı konuşmada sarf ettiği sözler üzerinde pek durulmadı. O sabah sayın Erdoğan “sabrının sınırı olduğunu” söyledi. Birkaç saat sonra da devasa faiz artışı haberi geldi. O gün şöyle düşünmüştüm: Maliye Bakanı Berat Albayrak PPK toplantısından birkaç gün önce makama çıktı ve kayın pederini yüklü bir faiz artışından başka çare kalmadığı aksi takdirde ipin ucunun kaçacağı konusunda ikna etti. Cumhurbaşkanı da bir kereliğine faiz artışına yeşil ışık yaktı.
İzleyen yıllarda neler olduğunu biliyoruz. Merkez Bankası başkanları sürekli değişti. Kimi önce faizi indirdi sonra baktı ki ipin ucu kaçmak üzere faiz indiriminden vaz geçti, kimi daha baştan faiz artışı ile işe başladı ama sonuçta hepsi görevden alındı. Artık belli oldu ki halen görevde olan başkan Cumhurbaşkanı ile tam bir uyum içinde. Hatta bu uyumda herhangi bir arıza çıkmaması için üç PPK üyesi bile değiştirildi. Faiz indirimleri devam edecek. 2018 Eylülünün tekerrür edeceğini sanmıyorum, köprüler atıldı.
AMAÇ NE?
Enflasyon görünür bir gelecekte düşmeyeceğine hatta yükseleceğine göre faiz indirimleri ile ne amaçlanıyor?
Amaç belli. Çifte seçim en geç Haziran 2023’te yapılacak. Yaklaşık 1,5 yıl kaldı. Bu süre içinde reel faiz büyük çapta negatif olunca vatandaş krediye hücum etsin, iş insanları yatırımları artırsın, konut, dayanıklı tüketim malı talebi coşsun, artan üretim istihdamı kamçılasın, işsizlik, yoksulluk azalsın isteniyor. Bu sayede de anketlere göre yüzde 40’ın bir hayli altına gerilediği anlaşılan Ak Parti oyları geri dönsün.
FAİZ GERÇEKTEN İNİYOR MU?
Emirle faiz indirmek piyasa faizini ve kamu borçlanma faizini nasıl etkiliyor?
Biliyorsunuz arzularla gerçekler arasında çoğu zaman büyük bir mesafe olur. Mevcut iktidarın amacının hâsıl olması için kredi faizlerinin düşmesi gerekiyor. Ekonomi aktörlerinin güvenine sahip bir Merkez Bankası faiz indirdiğinde normalde bankalar hem mevduat hem kredi faizlerini aşağıya çekerler. Aynı zamanda piyasa faizleri de düşer. Böylece kamu daha düşük maliyetle borçlanır. Yatırımcılar ve haneler de Merkez Bankası’nın enflasyon tehdidi görmediğini aksine durgunluk tehdidi algıladığı için faizi düşürdüğünü bilirler. Ekonominin geleceğine güvendiklerinden kredi talepleri artar.
Bu koşulların hiçbirinin halen Türkiye’de mevcut olmadığı açık. Kamu bankaları el mecbur kredi faizlerini düşürdüler ama mevduat faizlerini düşürürlerse TL mevduatlarında kaçışı nasıl engelleyecekler? Ama bu da sorun olmayabilir çünkü kamu banka yöneticileri biliyorlar ki zarar etseler bile iflas etmezler ve de kovulmazlar; tabii iktidar değişmediği sürece…
BANKALAR ZORDA
Özel bankalarda durum nasıl?
Özel bankalar zor bir ikilemle karşı karşıyalar. Enflasyonun yükselmesinin beklendiği koşullarda mevduat faizlerini kolay kolay düşüremezler. Mevduat faizleri düşmezse kredi faizlerini de düşüremezler. Aksi takdirde ciddi zarar ederler. Mevduat ve kredi faizleri bir ölçüde düşse bile kredi musluklarını gevşetmeye hevesli de olmayacaklardır çünkü bu işin sonunun büyük bir krizle noktalanmayacağını kimse garanti edemez. Böyle bir durumda en sağlam kredi müşterilerinin bile taksitlerini ödemekte zora düşebileceklerini bilirler. Benzer tereddütler talep tarafında da geçerlidir. Eğer ekonomin geleceğinden yani gelirlerinizin geleceğinden kuşku duyuyorsanız borçlanmadan önce iki defa düşünürsünüz.
Sonuç olarak Merkez Bankası faizi düşürdü diye yatırımlarda, konut ve dayanaklı tüketim malı talebinde patlama yaşanır diye her koşulda geçerli bir kural yok. Birkaç gün önce Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın yatırımcılara yönelik sitemkâr sözlerinin arzu ve gerçekler arasındaki uçurumun farkına varılmasından kaynaklanan düş kırıklığını yansıttığını düşünüyorum.
KAMUDA FAİZ ARTACAK
Kamu Hazinesi’nin düşük maliyetle borçlanması tam bir hayal. Döviz cinsinden tahvil ve bonoların faizleri zaten uzun süredir el yakacak düzeydeydi. TL cinsinden borçlanmanın maliyeti ise değil azalmak aksine artacaktır çünkü ihraç edilen bono ve tahvilleri piyasada satmak zorundasınız. Enflasyonun geleceğinin belirsizleştiği bir ortamda kimse özellikle uzun vadeli varlıkları düşük faizle satın almaz. Hatırlarsanız 1993 sonbaharında dönemin başbakanı Tansu Çiller piyasa ile böyle bir inatlaşmaya girişmişti. Vadesi dolan borçları çevirmek için piyasa daha yüksek faiz talep ediyordu. Tansu Hanım da yüksek faize kızdı ve Merkez Bankası’na para bastırarak borçları çevirmeye kalkıştı. Sonra ne olduğunu biliyorsunuz. Ama bu yol 1998’de kapandı. Öyle al bonoyu ver parayı artık mümkün değil. Ama belli olmaz. Sonuçta bir kararnameye bakar.
MERKEZ’İN GÖREVİ?
Paranın değerini korumak ve enflasyonla mücadeleyi öncelikli hedef saymak Merkez Bankası’nın kanuni görevi değil mi? Görevini niye yapmıyor?
Görevini yapmadığını biz söylüyoruz. Başkan yaptığını iddia ediyor. Her PPK toplantısının ardından ve de her enflasyon raporunda hedefin enflasyonu yüzde 5’e düşürmek olduğunu, bunu er ya da geç başaracaklarını tekrarlayıp duruyor. “Enflasyonu boş verin, büyümeye bakın” diyecek hali yok. Ama öte yandan enflasyon da bir türlü düşmüyor aksine yükseliyor. Önceleri “enflasyon tüm dünyada yükseliyor, biz de de gıda oyunbozanlık ediyor” gibi bahanelere sığınarak “enflasyonda artış geçici” deniliyordu. Sonra “ biz manşet enflasyona değil çekirdek enflasyona bakıyoruz” dendi. Bu tür bahaneler ya da günah keçileri işlevlerini kaybedince yeni bir enflasyonla mücadele teorisi gündeme getirildi. Bu teori “faiz sebeptir, enflasyon sonuçtur” kadar basit değil, daha sofistike.
Neden kur artışını tercih ediyorlar?
Anladığım kadarıyla iddia şu: Faizleri düşürerek döviz kurunun yükseldiği dolayısıyla enflasyonun yükseldiği doğrudur. Bunu biz de biliyoruz. Ama TL değer kaybettikçe ihracat artıyor daha da artacak. İthalat ise azalıyor, daha da azalacak. Yurt dışına milyarderler dışında kimse seyahate falan gidemeyecek. Buna karşılık Türkiye o kadar ucuzlamış olacak ki yabancı turist akımına uğrayacak. Sonuçta cari işlemler ciddi fazla vermeye başlayacak. Fazla verdikçe döviz bollaşacak, kur da tepeden aşağıya hızla yuvarlanacak. Kur düştükçe enflasyon da düşecek. Bu arada düşük faiz, artan ihracat ve ithal ikamesi sayesinde ekonomik büyüme de şahlanacak, enflasyona bir darbeyi de artan arz indirecek.
Teknik ayrıntılara fazla girmeden şu kadarını söyleyebilirim. Bir, sanayimiz enerji, yatırım ve ara malları bakımından büyük ölçüde ithalata bağımlı. TL değer kaybettikçe İhraç mallarının döviz cinsinden fiyatlarını aynı hızla ucuzlatamıyorsunuz. Bir ölçüde ucuzlatsanız bile talep aynı ölçüde artmıyor. İki, Türkiye ekonomisi ABD ekonomisi değil. ABD’de üretilmeyen mal yok gibidir. Doların değeri düşünce azalan yabancı mallar yerli mallarla ikame edilir. Türkiye’de gelişmiş teknolojiler içeren makine ve teçhizat ile pek çok ara malın yerli ve millisi yoktur ya da varsa kalite farkı büyüktür. Dolayısıyla ithal ikamesinin sınırları vardır.
REKABETÇİ KUR?
Buna rağmen salt TL’de büyük değer kaybı ile cari fazla verilebilir mi?
Evet verilebilir. Yatırımlar azalır, ithal tüketim mallarına olan talep durgunlaşırsa cari fazla verilir. Bu da ekonominin daralması yani ekonomik kriz ile olur. Peki rekabetçi kur yani TL’nin reel olarak uzun süre çok düşük düzeyde kalması ihracat ve ithal ikamesi yoluyla sanayileşmemizi hızlandırmaya yardımcı olmaz mı? Olabilir, tarihte örnekleri de var. Ama bu örneklerin hiçbirinde sanayileşme yüksek ve istikrarsız enflasyon ortamında elde edilmemiştir. Dahası bu yoldan dış ticaret dengesini sağlamak için iç talebin ciddi ölçüde dizginlenmesi gerekir. Bu durumda seçimlerin kazanılması hedefine nasıl ulaşılacaktır? Yoksa girilen yol istenmese bile kaçınılmaz olarak kapalı bir komuta ekonomisi ile mi sonlanacaktır?
BAĞIMSIZ MERKEZ BANKASI?
Halka politikacı hesap veriyor, seçimlerde. Halka Hesap vermeyen Merkez Bankaları siyasi iktidarlar karşısında niye bağımsız olsun ki?
Bu çok meşru bir soru. Davul kimin sırtındaysa tokmak da onun elinde olmalı, akla yatkın geliyor. Merkez Bankalarının fiyat istikrarını (yüzde 2 civarı enflasyon) para politikasını oluşturan faiz ve diğer araçları bağımsız olarak kararlaştırmalarının kabulünde gerek ekonomi teorisinde ilerlemeler gerek tarihi deneyimler önemli rol oynadı. Demokrasilerde iktidarlar seçimle belirlenir. İktidarların doğal ve meşru hedefi de bir sonraki seçim kazanmaktır. Kazanmak için gerekli koşullardan biri seçimler yaklaştığında gelir artışlarının yüksek, işsizliğin düşük olmasıdır. Bunu sağlamak için tabir caiz ise her yol mubah görülür: Kamu harcamaları artırılır ya da vergiler düşürülür, olmadı her ikisi de yapılır. Büyüyen bütçe açıklarını finanse etmek için mümkünse para basılır, mümkün değilse borçlanılır, faizler talimatla düşük tutulur, krediler teşvik edilir, hatta asgari ücrete kallavi bir zam yapılır. Tabiİ bu “popülist” politikalar başta enflasyon olmak üzere bir dizi sorun yaratır. Ama iktidarın odaklandığı hedef seçimi kazanmaktır. Kazanılınca yaratılan sorunlarla uğraşmak için zamanları olacağını düşünürler. Kazanamazlarsa, sorunlar kazananlara kalır.
Ekonomistler ve tarihsel deneyimler, özellikle Almanya deneyimi, bu sistemik kısır döngünün ancak Merkez Bankalarını bağımsızlaştırarak kırılabileceğini gösterdi. Bu kabulün hiç de kolay olmadığını hatırlatmak isterim. AB’de tek para birimine geçişle birlikte Avrupa Merkez Bankası’nın politika bağımsızlığının son derece sağlam kazıklara bağlanması ile konunun kapandığı zannedildi. Ama son birkaç yıldır gelişmiş ülkelerde bile aslında tartışmanın sona ermediği sadece geçici olarak küllendiği ortaya çıktı. Hatırlıyor musunuz Trump FED başkanına demediğini bırakmamıştı.
Türkiye’de yaşananları gördükten sonra Merkez Bankalarının bağımsızlığının yasa ile temin edilebileceğine artık inanmıyorum. Merkez Bankaları yasa olmadan da bağımsız olabilirler. İki koşulla: Bir, toplumun enflasyondan ödü patlayacak. İki, enflasyona yol açan ekonomi politikalarının bilincinde olacak ve bunların uygulamasından iktidarı sorumlu tutacak. Bu koşullar sağlandığında Merkez Bankası’nın bağımsız olması da gerekmeyebilir. Kritik kararlar Hükümete danışarak alınır böylece meşruiyet sorunu da gündemden düşer.
SEÇİMLERE KADAR
Türkiye toparlayabilir mi? Nasıl ve ne kadar zamanda?
Söylediğim gibi bu iktidar ve tek karar alıcı sistemi devam ettiği sürece girilen yoldan dönüş yok. Gerek siyasal arenada gerek ekonomide belirsizlikler o kadar büyüdü ki yolun sonunda bizi nelerin beklediğini kestirmek zor. En azından benim için. Seçimlere kadar tahribatın sınırlı olmasını, seçimlerde de iktidarın ve sistemin değişmesini ummaktan başka çare yok. Ancak bu umut gerçekleştiğinde biriken sorunlar kendiliğinden çözümlenmeyecektir ama en azından çıkmaz yoldan geri dönmek mümkün olacaktır.
23/11/2021 00:02
En büyük düşmanımız
156
Türkiye’nin en büyük düşmanı kimdir diye sorsam ne cevap verirsiniz? Emperyalizm, Haçlılar, Siyonistler, Haçlı-Siyonist ittifakı…
İsimlendirmeyip soyut kavramlarla ifade edersek, dış güçler, üst akıl, içimizdeki hainler, işbirlikçiler, yedi düvel, kültür ajanları…
Yahut Erdoğan’ın yirmi yıl sonra dün ortaya attığı “mandacı iktisatçılar” söylemi…
Geçici acı ilaç olarak faiz yoluyla TL’nin değerlendirilmesini ve enflasyonun önlenmesini isteyenler “mandacı iktisatçılar”mış…
TL’Yİ KİM ERİTİYOR?
TL’nin erimesi, vatandaşın alım gücünün yerlerde sürünmesi ama bu sayede ucuza mal satarak ihracatımızın artması; iktidar medyası bunu ‘vatan savunması’ diye takdim ediyor.
Erdoğan Biden karşısında dik duruyormuş, bu yüzden dolar yükseliyormuş!
Ne demek bu? Bağımsızlık uğruna, TL’nin erimesi demek!
Ama Erdoğan, “Para, tıpkı bayrak gibi tıpkı milli marş gibi bir ülkenin gücünü itibarını bağımsızlığını simgeler” dememiş miydi?!. (1 Mart 2012)
Şimdi niye TL’nin değersizleşmesi bağımsızlık oluyor?! TL’nin değerlenmesini isteyenler niye “manda iktisatçısı” oluyor?
Ekonomimize “dış güçlerin” saldırısı mı?.. Bu iktidarın ilk iki dönemlerinde Türkiye’ye yatırdıkları 220 milyar doları yakmak için mi saldırıyorlar?!
Hayır, ekonomi kötü yönetildiği için TL eriyor!
Naci Ağbal’ın doğru bir kararla faiz artırmasına Erdoğan şu sözlerle destek vermişti:
"Gerekirse bazı acı ilaçları içmemiz gerektiğinin farkındayız, dünkü faiz artışını bu çerçevede değerlendiriyorum.” (20 Kasım 2020)
Dolar 7.50 TL’ye inmiş, TL değerlenmeye başlamıştı.
Sonra, Naci Ağbal’ı azletti, “laf dinleyen” Şahap Kavcıoğlu’nu getirdi… 17 Kasım’da “faizi savunanlarla beraber olmam” diyerek mesaj verdi, 18 Kasım’da Merkez Bankası yine faizi indirdi; dolar çıktı 11 liraya! Ona göre her şey pahalanıyor.
Sebep dış güçler mi, yanlış politikalar mı?
İKİ TEMEL ZAAF
Türkiye’nin özellikle CB sisteminde hızla krize sürüklenmesinde iki sebep artık açıkça bellidir: Biri siyasette rasyonellikten uzaklaşma … Öbürü kurumların siyaseten ezilmesi…
İşte, iktisat ilminin prensiplerine değil, siyasi çıkarlara göre izlenen zikzaklı politikalar… Kurumsal planda da Merkez Bankası’nın uzun vadeli para politikaları oluşturamaz hale getirilmesi…
Bu yanlışları “dış güçler” falan gibi hamaset zarfına sarmak, sorunları büsbütün ağırlaştırdı.
Rasyonalite eksikliği ve kurumların zayıflığı ezeli sorunumuzdur.
Bizde aydınlanmanın öncülerinden Namık Kemal, 27 Temmuz 1867 günlü Hürriyet gazetesinde, Avrupalı komşularımızın “bizden ileri gittiğini, ticaret ve sanayii yani refah ve serveti onların ele aldığını” yazıyordu. (Sürgünde Muhalefet, Vakıflar Bankası yay, cilt 1, s. 22)
21. yüzyıldayız, mesafeyi kapatabildik mi?
AK PARTİ’NİN YİRMİ YILI
Son yirmi sene öğretici bir laboratuvardır: AK Parti’nin ilk on yılı Batı standartlarını ve evrensel hukuku esas alarak Türkiye’de kişi başına geliri 3 bin dolardan 12 bin dolara ulaştırmıştı… Erdoğan AB standartları için “Cumhuriyetin kuruluşundan sonra en büyük modernleşme hamlesi” diyordu! (6 Temmuz 2011)
O zaman dış güçler, saldırılar, tuzaklar gibi sözler yoktu.
Bu doğru politikalardan uzaklaştıkça, kişi başına gelirimiz 8 bin dolara düştü. Zaten “dış güçler, düşmanlar, hainler” söylemi bu dönemdeki sorunları örtmek için üretildi. Erdoğan’ın “bunlar Haçlı ittifakı” sözü bunun bir simgesidir. (27 Mart 2017)
GELECEK İÇİN ENDİŞE
Endişeyi artıran husus; hatalardan dönmek ve kurumları güçlendirmek yerine, oy tabanını tutmak için siyasette daha çok ideoloji, ekonomide daha çok popülizm yapılmasıdır.
İYİ Parti lideri Meral Akşener’in dikkat çektiği gibi, “Sayın Erdoğan bundan sonra daha dini bir söyleme, seçmeni tahkim etmek üzere yöneliyor olabilir.”
Hatta dini kavramlara yer verilen bir “yeni anayasa” söyleminin seçimlerdeki temel argümanlarından biri olabilir diye endişe ediyorum. Çünkü, dinin bir partiyle, bir siyasetle, o siyasetin kusurlarıyla özdeşleştirilmesi hem samimi dindarların kabul edemeyeceği ağır bir vebaldir… Hem sorunlarımızın çözümü için gereken rasyonel politikaların daha bir unutulup ülkenin “orta gelir tuzağı”nda kalması gibi ağır bir milli mesuliyettir.
En büyük düşmanımız, ülkemizin gelişme hızını kesen kendi kusurlarımızdır.
Biz Almanya veya Japonya gibi bilim ve hukuk temelli gelişmiş bir ülke olsak hangi “düşman” ne yapabilir?!.
24/11/2021 00:02
Erdoğan’ın kurtuluş savaşı
228
Cumhurbaşkanı Erdoğan yirmi yıllık iktidar müddetinde ilk defa “mandacı iktisatçılar”dan bahsetti. Zihninde böyle bir kavram varsa niye şimdiye kadar hiç söylemedi?.. Yoksa “mandacı iktisatçı”lar şu son bir hafta içinde falan mı zuhur ettiler?
Bu kavramı Beştepe’deki “eski solcu” iktisatçıların önerdiğini, Erdoğan’ın da hemen benimsediğini sanıyorum.
1930’lardaki Üçüncü Dünya solcusu Kadro dergisini hatırlatan söylemler bunlar.
Bugün madem ki Erdoğan “iktisadi kurtuluş savaşı” veriyor, öyleyse hem ekonomimizi yıkmak isteyen “dış güçler” olmalı, hem Türkiye’nin ekonomisini değil, onları savunan “mandacı iktisatçılar” olmalı, değil mi?
Zaten Erdoğan da “küresel finans çevrelerinin ülkemizi bunca zamandır ekonomik boyundurukları altında tutanlar ve onların içerideki tetikçileri”nden bahsediyor.
Biz gazetecilere düşen de, bunların ne anlama geldiğini kavramaya ve anlatmaya çalışmak…
KÜRESEL SERMAYE
Evvela şu “küresel finans çevreleri” nedir? Bunlar hem ülkemize düşmanlık ediyorlar, hem de Erdoğan’ın övünerek söylediği gibi ülkemize “17 yılda 220 milyar dolar doğrudan yatırım” yapmışlar nedense?
Şimdi kendi yatırımlarını batırmak için saldırıyor olabilirler mi?
Cumhurbaşkanı Erdoğan daha bir buçuk ay evvel Adana toplantısında “Küresel sermayenin ülkemize yönelik ilgisi ve yatırım iştahı, salgın şartlarına rağmen, hamdolsun günden güne artıyor” diye müjdeliyordu. (9 Ekim 2021)
Bu iyi ise, “dış güçler” ve “mandacı iktisatçılar” ne demek oluyor?..
Bu kötü ise, Erdoğan niye “hamdolsun” diyerek müjdeliyor?
Peki küresel sermaye Türkiye’ye kredi verirken yüksek faiz istemiyor mu?.. İstiyor ama bunun sebebi Türkiye’nin risk priminin yanlış politikalar yüzünden yükselmiş olmasıdır.
Bunun uyarısını mesela Prof. Şevket Pamuk yedi yıl önce yapmıştı; kurumların Ak Parti tarafından bozulduğunu, verimlilik artmadan büyüme politikasının yürümeyeceğini söylemişti. (WSJ, 10 Mart 2014)
GÜVEN SORUNU
Kamu kurumlarının liyakati bir tarafa atıp “bizden” tercihiyle yapılandırılması bozulmanın önemli bir işaretiydi.
Ecevit’in başbakanlığı döneminde 2001 reformlarının mimarı olan iktisatçı Kemal Derviş, AK Parti’nin 2002-2007 dönemini övüyor, Ali Babacan’dan takdirle bahsediyor ama sonraki bozulmayı da Cansu Çamlıbel’e şöyle anlatıyordu:
“Güven çok azaldı. Yatırım her şeyden önce bir güven meselesidir. Bütün ekonomiyi düzenleyen ve denetleyen kurumların herkese eşit mesafede durması, bu güven için çok önemli. Merkez Bankası’nın bağımsızlığı, BDDK gibi kuruluşların özerkliği çok önemli…Bu denge bozuldu” (5 Nisan 2015)
Oralardan Merkez Bankası’nın bugünkü “laf dinler” hale gelmesine ve doların 2014’teki 2-3 lira seviyesinde bugün 12 lira olması, Türk Lirasının bu vahim erimesi bu vahim erime, ekonomimizin 6-7 yıllık hazin tarihçesidir.
İktisat politikalarının ekonomik rasyonalizme değil seçimlere göre ayarlanması, kurumların liyakate göre değil sadakati göre yapılandırılması yatırım güvenliğini sarstı. CB sisteminde hukuk güvensizliği ve yatırım ortamı güvensizliği zirve yaptı, ekonomi de dip yaptı.
Cumhurbaşkanı’nın CB sisteminin verdiği yetkilerle, Merkez Bankası’na yaptığı her atama, bankanın bağımsızlığına güvenini sarstığı için Türkiye’nin risk primini arttırdı. (Bloomberg, 14 Ekim 2021)
Böylece “en faizci” birkaç ülkeden biri olduk!
VATANIMIZIN GELECEĞİ
Merkez Bankası’nın bağımsızlığını, gerektiğinde faizi yükselterek enflasyonla mücadelenin baş hedef olmasını savunan iktisatçılara Sayın Erdoğan “mandacı iktisatçılar” diyor. Kendisi düşük faiz ve yüksek kurla ihracatı arttırarak kalkınmayı savunuyor.
Halbuki TL’nin 1 cent’in bile altına düşmesi hem mallarımızın çok ucuza ihraç edilmesine yol açıyor… Hem Türkiye’nin en değerli iktisadi varlıklarından Garanti Bankası örneğinde görüldüğü, gibi 2 cent değerindeki hisseyi 1 cent’e “dış güçler”in satın almasını mümkün hale getiriyor…
Görülüyor ki, iktisadi konuları iktisat ilminin kavramlarıyla konuşmalıyız. Dış güçler, saldırı, tuzak, kurtuluş savaşı gibi siyasi ve hamasi sözler ekonomik rasyonalizmin kaybolmasına yol açıyor, sorunlarımızı çözmüyor, aksine ağırlaştırıyor.
Bu gerçek gözler önünde.
Netice: Vatanımızın geleceği bilimde ve hukuktad
26/11/2021 01:16
CB sistemi istikrarsızlık getirdi
131
CB sisteminin en önemli propaganda malzemesi, “beş yıllık istikrar”dı. Koalisyonlar olmayacak, hükümetler önlerindeki beş yılı öngörerek istikrarlı politikalar uygulayacaktı. Tam tersi oldu; Türkiye en zikzaklı ekonomi yönetimi ve en büyük iktisadi istikrarsızlığı CB sisteminde yaşıyor.
Çünkü ekonomi dünyasına perspektif vermek için açıklanan Orta Vadeli Program’lar (OVP) bile kağıt üzerinde kalıyor, Cumhurbaşkanı şahsen ne derse, hangi gün neye karar verirse o oluyor.
Bunun somut örneklerini iktisat politikalarında görüyoruz.
DÖRT AYLIK ‘İSTİKRAR’
Cumhurbaşkanı Erdoğan geçen yıl bugünlerde “reform dönemine giriyoruz” diyerek bir iktisat politikası açıklamıştı. “Faiz acı ilaçtır, kararlılıkla uygulayacağız” diyordu. Kendi sözleriyle, “fiyat istikrarı, finansal istikrar ve makro ekonomik istikrar olmak üzere üç sacayağı üzerine inşa edilen” bir iktisat politikasıydı bu. (13 Kasım 2020)
Dikkat, “fiyat istikrarı, finansal istikrar ve makro ekonomik istikrar.”
Naci Ağbal ve Lütfi Elvan bunu uygulamak için göreve getirilmişti.
1 Kasım 2020’de 9 lira civarında olan Dolar, bu “istikrar” politikası ve Merkez Bankası olarak Ağbal’ın yarattığı güvenle 7 lira civarına kadar inecekti.
Erdoğan da “geleceğimizi Avrupa’da görüyoruz” diyordu o dönemdi.
Fakat bu politika ancak 4 ay sürdü….
Erdoğan, 19 Mart 2021’de Ağbal’ı azletti!... “Düşük faiz” yanlısı yazılarıyla bilinen Şahap Kavcıoğlu’nu görevlendirdi. Ardından Merkez Bankası’nın diğer yöneticilerini değiştirdi. “İstikrar” politikasını savunan Prof. Semih Tümen’in CB Kararıyla azledilmesiyle, Merkez Bankası tamamen “laf dinler” hale geldi…
Nitekim Erdoğan “faizde inişe geçiyoruz” açıklaması yaptı. (4 Ağustos 2021)
Merkez Bankası Eylül’de faiz indirmeye başladı. Ekim’de dolar 9 lira civarına çıktı.
‘EKONOMİK KURTULUŞ SAVAŞI’
Cumhurbaşkanı Erdoğan 22 Kasım’da ünlü “ekonomik kurtuluş savaşı… mandacı iktisatçılar” konuşmasını yaptı.
Erdoğan’ın konuşmasında, “fiyat istikrarı, finansal istikrar ve makro ekonomik istikrar, üçlü sacayağı” yoktu. Bunun bir teki bile yoktu!
Erdoğan sadece “istikrarsızlık batağı” ile mücadeleden bahsediyor ama bunun para politikası araçlarından bahsetmiyordu.
Yeni politikasını açıklayan Cumhurbaşkanı’nın konuşmasındaki “fiyat artışı velev ki enflasyon… küresel finans çevrelerinin boyunduruğu… ekonomik kurtuluş savaşı… mandacı iktisatçılar… fırsatçılara göz açtırmayacağız” gibi ekonomik değil, siyasi nitelikli kavramlar ön plandaydı.
Bunun nasıl bir U dönüşü olduğunu iktisatçılar ve piyasa hemen anladı ve piyasada döviz hızla tırmandı. 1 Kasım’da 9.5 lira olan Dolar “kara Salı” günü 13 lirayı bulacaktı.
Bu satırlar yazılırken 12 liraydı…
İktisat politikasının dört ayda böyle bir uçtan öbür uca değişmesinin tutarlı, istikrarlı, öngörülebilir, güven verici olduğunu kim söyleyebilir?
Bu yüzden hedefler tutmuyor OVP’de Doların 2024 yılında 10.26 TL olması öngörülmüştü, daha şimdi dolar 12 liraya çıktı!
Önümüzdeki 5-6 yılı öngörebilerek yatır yapan çıkar mı?!
SİSTEM SORUNU
Erdoğan’ın açıkladığı bu iktisat politikası ne kendisinin açıkladığı Cumhurbaşkanlığı Programlarında, ne de üç yılda bir açıklanan Orta Vadeli Program’larda yer almıyor hatta çelişiyor. 5 Eylül 2021’de açıklanan OVP’DE defalarca “finansal istikrar” vurgusu yapılıyor, hatta “yeni finansal mimari”den bahsediliyordu. Sayın Erdoğan’ın yeni söyleminde yok bu kavram.
Ekonomide bizden önde olan ülkeler bu yollardan geçerken bu sorunları yaşamışlar, politikacıların bu eğilimlerinin ağır faturalarına maruz kalmışlardır. Bu tecrübeyledir ki, öncelikle kuvvetler ayrılığı ve sonra da Merkez Bankası’nın bağımsızlığı, bağımsız Düzenleme ve Denetleme Kurumları gelişmiş ve kurumlaşmıştır.
İşte, Trump FED’i hiç etkileyemedi.
Bizde ise bu kurumlar yeterince güçlü değildi. CB Sisteminde 3 Sayılı CB Kararnamesi’yle Merkez Bankası’nın bağımsızlığı kaldırıldı, bütün kurumlar politize edildi. Bu yüzden “tek yetkili”nin siyasi görüşleri, seçim düşünceleri, duyguları hiçbir kurumsal “denetim ve denge”den geçmeksizin belirleyici oluyor, ekonomik rasyonalizmin önüne geçiyor.
Bakan Yardımcısı Nebati'nin "Bu sefer kararlıyız" sözü politikalardaki istikrarsızlığın ikrarıdır.
Türkiye kurumlar ve kurallar sistemine geçmek, devlet yönetiminin temeline de kuvvetler ayrılığı ilkesine yerleştirmek zorundadır. Bu olmadan, bakın, ekonomiyi düzgün yönetmek mümkün olmuyor.
8/11/2021 00:01
Dış politikada İslam faktörü
138
Birleşik Arap Emirlikleri (BAE) ile sert kavgalardan sonra, Cumhurbaşkanı Erdoğan Veliahd Prens Bin Zayid’i Beştepe’de ‘büyük tören’le karşıladı.
Elbette her ülkeyle iyi ilişkiler geliştirmeliyiz.
Sorun, ekonomideki zikzaklar gibi dış politikada da zikzaklar çizilmesidir. İktidarın sadece Avrupa’ya değil, Müslüman ülkelere de öfkeli davranışları dış ilişkilerimizde ciddi hasarlar yarattı.
Diplomasi diline bile dikkat edilmedi. Erdoğan’ın AB ülkelerini “bunlar haçlı ittifakı” diye nitelemesi… (27 Mart 2017)
Araplara “topunuz gelseniz bir Türkiye etmezsiniz” diye seslenmesi. (14 Ekim 2019)
Hasarın en somutu, Müslüman ülkelerle çevrili Doğu Akdeniz’de Türkiye’nin yalnızlığı, Yunanistan’ın ise Mısır’la, Ürdün’le, Filistin’le kol kola olmasıdır.
‘GÖNÜL COĞRAFYASI’
Dönüm noktası 2011 yılıdır. Erdoğan’ın tek başına kazandığı büyük seçim zaferi büyük bir özgüven yarattı… Arap Baharı ise, “gönül coğrafyamız”ın açıldığı heyecanını yarattı.
Haziran 2021’de Mısır’da İhvan seçimle iktidara gelmişti. Libya’dan Suriye’ye, hür seçimlerle İhvan’lar iktidara gelirse, Türkiye büyük nüfuz kazanır, Erdoğan yeni iklimin baş mimarı olurdu… “Emeviye camiinde namaz kılacağız” sözü de bu dönemdedir. (9 Eylül 2012)
Başbakan Erdoğan’ın bütün hükümet programlarında ve seçim bildirilerinde “evrensel hukuk” vurgusu ve “AB süreci Cumhuriyet’ten sonra en büyük modernleşme hamlesidir” gibi ifadeler vardı.
2012’den itibaren farklı yönelişler ortaya çıktı.
Erdoğan, İhvan iktidarı döneminde Kahire Üniversitesinde muazzam bir kalabalığa hitap ederek hak ve özgürlükler konusunda “Bizim hiçbir yerden model almaya ihtiyacımız yok” diyor, kendi medeniyetimizin yeterli olduğunu söylüyordu. Erdoğan’a göre “yüz yıllık mahkumiyet sona eriyor”du. (17 ve 18 Kasım 2012)
‘DOĞU AKDENİZ GAZ FORUMU’
Fakat Arap ülkeleri bu görüşte değildi. Petrol despotları ve kurulu düzenler için İhvan modeli tehlikeliydi. Üstelik Libya ve Suriye’nin iç savaşa sürüklenmesi de kurulu düzen fikrini güçlendirecekti.
Temmuz 2013’te Mısır’da askeri darbe oldu. Selefi cemaatlerle Ezher uleması darbeyi destekledi. Suud ve Körfez ülkeleri, hemen Mısır’a 20 milyar dolar aktardılar. Bu, İhvan’ın IMF’den almak için anlaştığı meblağdır.
Erdoğan yönetimi darbeyi protesto etmekle yetinmedi. Yedi yıl sürecek sert bir kampanya yürüttü. Arap dünyasındaki ‘kurulu düzen’ler Türkiye’nin aleyhine döndü.
Bütün Arap Birliği toplantılarında Türkiye’yi, Suriye ve Irak’taki güvenlik operasyonları sebebiyle “işgalci” diye suçladılar.
Türk mallarına boykot kararları aldılar.
En önemlisi, Mısır, Yunanistan, İsrail, İtalya, Ürdün, Filistin ve Kıbrıs Rum Yönetimi “Doğu Akdeniz Gaz Forumu”nu kurdular. (15 Ocak 2019)
Türkiye’nin nasıl yalnızlığa sürüklendiğini yansıtan ilk çarpıcı işaret budur!
MEDİNE MÜDAFAASI
Arap milliyetçiliği bu dönemde Türkiye’yi “Osmanlı” diye suçladı. Bu yönde çok laf ettiler. BAE Dışişleri Bakanı Abdullah bin Zayed, Medine Müdafii Fahrettin Paşa’yı “kutsal emanetleri çaldı, hırsız” diye suçladı. “Türklerin ataları hırsızdır” diye mesaj attı.
Fahrettin Paşa, İngilizler çalmasın diye kutsal emanetlerden bazılarını İstanbul’a göndermişti. İstanbul işgal edilirken Kuvay-ı Milliyeciler, yine İngilizler almasın diye, bu emanetleri kaçırıp sakladılar.
Lozan’da İngiliz Lord Curzon bu emanetleri İsmet Paşa’dan ısrarla istedi, Araplara vermek için… İsmet Paşa müzakereyi bile reddetti, uzun tartışmalar oldu. Bu konuda merhum Seha Meray’ın “Lozan Konferansı, Tutanaklar, Belgeler” adlı eserinin 3. Cildini okuyun, tavsiye ederim.
Dahası bizzat Erdoğan, BAE’nin 15 Temmuz darbe girişimini desteklediğini, finanse ettiğini söylemişti…
Şimdi BAE’yi Beştepe’de ‘büyük tören’le karşıladık; 10 milyar dolarlık mutabakattan bahsediliyor.
TARİHİN DERSLERİ
Tecrübeler gösteriyor ki, dış politika heyecan ve öfke alanı değildir. “Monşer”lerin tarzıyla ve diliyle diplomasi yapılmalıdır.
Türkiye Cumhuriyeti hiçbir dönemde, bu ‘dindar’ iktidar zamanındaki kadar İslam dünyasında yalnızlaşmamıştı.
Ümmet itikadi bir kavramdır. Devletler hukukunda ve dış politikada temel aktör “milli devlet”tir, yeni deyişle ulus devlet.
Son yılların hasarı ekonomide de dış politikada da çok ağır oldu. Türkiye, geleneksel dış politikasına dönmelidir.
03/12/2021 00:02
Bilime adanmış hayatlar
70
Almanya’nın Mainz şehrinde geçen Salı akşamı özel gala yemeğinde Dr. Özlem Türeci ve Prof. Dr. Uğur Şahin’i dinliyorum. Kovid-19 virüsüne karşı aşıyı bularak milyonlarca hayatı kurtaran Türk asıllı iki bilim insanı.
Açıklamalarını medyada okumuş ya da dinlemişsinizdir. Ben bu iki bilim insanında somutlaşan “bilim felsefesi”nden bahsetmek istiyorum.
Almanya’da doğup büyümüşler, ikisinin de bilim dili İngilizce… Fakat sanırsınız ki, Anadolu’nun herhangi bir ilçesinde iki mütevazi hekim… Öyle samimi ve sıcak, ilişkilerinde öyle doğal…
Çünkü hayatlarını bilime adamışlar. Villalar, kâşaneler, saraylar alabilirler, şatafat içinde yaşayabilirler… Ama evle laboratuvar arasında bir hayatı seçmişler. Hâlâ ilk evlerinde oturuyorlar.
Dr. Özlem Türeci konuşmasında bu hayat tarzını “adanmışlık duygusu… imkansızı mümkün kılma azmi” olarak tanımladı.
Medeniyetin asıl motoru işte bu adanmışlık duygusuyla bu azimdir…
BİLİME ADANMAK
Bilim insanlarının en mutlu anları, kendilerinin ifadesiyle:
“Yıllar süren bir araştırmadan sonra bir gerçeği bulmak, bilim insanının en mutlu ânıdır!..”
Otuz beş yıl kanser araştırmaları için hücre genetiği üzerinde çalışmak ve pandemi ortaya çıkınca aynı hücre genetiği üzerinden BioNTech aşışını bulmak! Bilim insanlarının en mutlu ânı…
Uğur Şahin’in sözleri:
“Bize ilham veren bilim adamları; özgeçmişlerini okumak bize ilham verdi: Pastör, Rosalin Franklin, Paul Ehrlic gibi.”
Bu ilhamla, laboratuvara, kliniğe kapanıyorsunuz. Yıllar boyu binlerce insan üzerinde “anti korları ve bağışıklık hücrelerini” araştırıyorsunuz… Bilinen aşı türlerinden farklı bir aşı buluyorsunuz.
Masamızda, Türeci-Şahin ekibinden Dr. Mustafa Diken var. ODTÜ mezunu, Tekirdağlı gencecik bir bilim insanı. Eski ve yeni aşı farkını sorduğumda, benim anladığım kadarıyla, şöyle anlattı:
“Klasik aşıda ölü virüsler vücuda verilerek bağışıklık harekete geçirilir. Yeni aşıda ise virüsün genleri veriliyor, bağışıklık daha güçlü oluyor.”
Prof. Uğur Şahin’in bir sözünü, altını çizerek buraya alıyorum:
“Bilim daima bilinmeyeni araştırmaktır. Bu da merakla başlar.”
Ezberi yeterli bilgi sanan ve merak edip sorgulamayan kafa bilim üretebilir mi?
Özlem Türeci ile Uğur Şahin’i ayakta alkışladım,
GUTENBERG MÜZESİ
Mainz şehrindeki Gutenberg Müzesi’nden bilhassa bahsetmek istiyorum. Kuyumcu ve döküm ustası Gütenberg’in 1440’larda, önce tek tek harflerin kalıbını ve dökümünü yapması, ardından bunların elle dizgisini yaparak yine kendi icadı olan basit bir matbaa aparatında basması…
Müze gezimizde ayrıntılı olarak anlattılar. İlk bastığı kitap Latince İncil…
Avrupa’da kitaba talep olduğu için ve serbest piyasa olduğu için hızla yayılmıştı.
Bizde İbrahim Müteferrika tâ 1727 yılında Sultan III. Ahmed’in fermanı ve Şeyhülislâm Yenişehirli Abdullah Efendi’nin fetvası ile ilk Türk matbaasını kurma iznini almıştı.
Ayrıntılar bir kenara, siyasi otoritenin toplumu serbest bırakmasıyla “yukarı”nın iznine bağlanması!
Doğurduğu sonuçlar zamanla ne büyük oluyor değil mi?
Onun için diyorum ki, siyasette ve düşüncede özgürlük, ekonomide piyasa ekonomisi.
Siyasi otorite ikisine de müdahale etmemelidir.
DOĞAN VAKFI
Türeci ve Şahin’e “bilim ödülü”nü veren Aydın Doğan Vakfı’ydı. Mainz şehrindeki törende ödülleri Vakfın Onursal Başkanı Sema Doğan verdi. Vakfın Başkan Vekili Vuslat Doğan Sabancı açış konuşmasındaki şu sözleri, Türeci ve Şahin’in ne büyük bir başarıyı gerçekleştirdiklerinin ifadesidir:
“Yüzyıl kadar önce, İspanyol gribi 50 milyon can aldı. Bugün, 2021 yılında, pandemi nedeniyle 200 milyon yerine 5 milyon can kaybı yaşandıysa, Türeci ve Şahin gibi bilim insanları sayesindedir.”
Bilimin ve bilim insanının değerini görüyorsunuz.
Başka gazeteci arkadaşlarla birlikte beni davet ettikleri için Sayın Aydın Doğan’a, Vakfın Yürütme Kurulu Başkanı Candan Fetvacı’ya ve çalışma arkadaşlarını hem tebrik hem teşekkür ederim.
Doğan Vakfı 25 yıldır bilim, sanat ve eğitim dallarında ödüller vererek başarıları teşvik ediyor. Türkiye’de Doğan Vakfı gibi siyasetten bağımsız, eğitim, bilim ve sanatı destekleyen çok sayıda vakıflar olmalıdır.
Çağımızda “güçlü sivil toplum” neden son derece önemli, belli değil mi?
05/12/2021 00:01
İktidarın model arayışları
189
Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın bu sözünü biliyorsunuz. Mahalli seçimlerde büyük belediyeler muhalefete geçtiğinde, onların ekonomide bir şey yapamayacağını belirterek söylemişti bu sözü:
“Türkiye ekonomisinin sorumlusu benim ben. Şu anda devletin başında kim var? Tayyip Erdoğan var.” (28 Mart 2019)
Çok doğru. CB hükümet sisteminde hiçbir bağımsız kurum kalmadığı için bütün kararlar Cumhurbaşkanı tarafından veya ona sorarak alınıyor. Bir denetimden de geçmiyor.
1946’dan bugüne hiçbir lider bu kadar devlet yetkisini elinde toplayamamıştı.
Ne bakanlar ve parlamento, ne Merkez Bankası ve diplomasi, hatta ne da piyasa… Tek belirleyen, Cumhurbaşkanıdır.
‘KURMUŞ MURMUŞ HİKAYE’
Cumhurbaşkanı Erdoğan üç buçuk yıl önce, Erzurum mitinginde, vatandaşların altın ve dövizlerini Türk Lirasına çevirmesini isteyerek şöyle konuşuyordu:
“Geçen yıl 7,4 büyüme oranıyla dünyanın bir numarası olduk. Ey diğer adaylar... Çıkıyorsunuz yok kurmuş, murmuş. Ne kuru yaa. Hepsi hikâye bunların…” (26 Mayıs 2018)
Sayın Erdoğan böyle konuşurken dolar 4.7 lira civarındaydı…
Arada geçen üç buçuk yılda “tek kişilik hükümet” ikide bir politika değiştirdi, piyasalara güven veren kurumsal politikalar CB sisteminde söz konusu değildir zaten.
Ve… Erdoğan geçen Salı günü partisinin grup toplantısında şöyle konuştu:
“Kur ve enflasyon dediğin bugün artar, yarın düşer… Üçüncü çeyrek büyümesi yüzde 7.4 olarak açıklandı. Bu büyüme oranıyla G-20 içinde ilk sırada yer alıyoruz. Yatırım, istihdam ve üretim odaklı büyüme stratejisi ile yolumuza devam edeceğiz.” (1 Aralık 2021)
Bu politikanın Türkiye’yi nereye getirdiği belli: Üç buçuk yılda dolar 4.7 lira civarından bu satırlar yazılırken 13.7 liraya çıkmıştı.
TL’nin erimesi alım gücü düşen milyonların fakirleşmesi, ekmeğimizin küçülmesi demektir.
Tabii artık “kurmuş murmuş” demek mümkün değil..
Bunu görmek için bugünlere mi gelmeliydik?! İktisat kitapları yüzyıldır yazıyordu.
RANT VE DOPİNG
Aslında ekonomide alarm işaretleri 2014 ve 2015 yıllarında ortaya çıkmıştı. Şevket Pamuk, Daron Acemoğlu, Selva Demiralp gibi iktisatçılar, Rahmi Koç gibi sanayiciler, Durmuş Yılmaz gibi Merkez Bankacıları ve derecelendirme kuruluşları o yıllarda uyarmışlar, buralara sürükleneceğimizi söylemişlerdi.
Fakat iktidar eleştirilere ağır suçlamalarla karşılık vermişti. Doğru yaptığını sanıyordu.
Sayın Erdoğan’ın yukarıya aldığım iki konuşmasında yüzde 7 gibi yüksek kalkınma hızından bahsetmesine dikkat ediniz. Bu sene yüzde 10 olması bekleniyor. Bunlar maalesef istikrarlı ve programlı ekonomi politikalarının sonuçları değil, geçici dopinglerin sonucudur.
Ucuz faizli tüketim kredileriyle şişirilen piyasalar, Merkez Bankası ihtiyat akçesinin bütçeye alınıp harcanması, imar affı gibi bir defalık gelirler ve… “128 Milyar dolar”ın harcanması…
Gecici bolluklar seçim kazandırdı ama bu rant ekonomisi kalıcı olamazdı, işte kriz içindeyiz.
Berat Albayrak “demir bir yumrukla doları 5 liraya indirdik” demişti. (2 Mart 2019)
Meğer o “demir yumruk” üretim ve ihracat değil, “128 Milyar Dolar”ın harcanmasıymış; sonradan anlaşıldı.
MODEL ARAYIŞLARI
İktidarın resmi Orta Vadeli Programları bile kağıt üzerinde kaldı. 2021 yılının son ayında keşfedilen “Çin böyle kalkındı” modeli Orta Vadeli Programlardan hiçbirinde yoktur.
İlk on yılda AB yönelişli ve rasyonel politikalarla kişi başına gelirimizi 3 bin dolardan 12 bin dolara yükselten iktidar, son 6-7 yılda yönü değişmiş ve istikrarsız ekonomi politikaları Türkiye’yi daralmaya, krize sürükledi.
Ekonomi politikalarıyla, hatta Türkiye’nin dünyadaki yeriyle ilgili olarak yapılan çeşitli önermeler oldu:
a- “Şanghay Beşlisi” (11 Kasım 2016)
b- “İslam iktisadı krizden çıkışın anahtarıdır.” (14.6.2020)
c- “Geleceğimizi Avrupa’da görüyoruz.” (21.11.2020)
d- “Yeni yol haritası: Çin de böyle büyüdü.” (3.12.2021)
Bu şıklarda doğru olan c’dir, yani AB standartları… Fakat demokrasi, hukuk, temel halk ve hürriyetler, konularında Batı’nın eleştirileri karşısında, bu değerleri önemsemeyen yerlere savruluşlar Türkiye’yi dış politikada yalnızlığa, ekonomide 8 bin dolara düşürdü.
En tehlikelisi “Çin modeli”dir. Umudum bundan da birkaç sonra vazgeçilmesidir. Gelecek yazım bu konuda.
.
7/12/2021 00:02
Çin modeli nereden çıktı?
125
İktidarın ilk on yılında ekonomi AB sürecinde gayet iyi giderken Erdoğan Batılı demokrasilerin kavramlarıyla konuşuyor, “evrensel hukuk” vurgusu yapıyordu.
Parti kapatma teşebbüslerine karşı da Erdoğan liberal değerlere ve Venedik Komisyonu gibi Avrupa’nın liberal hukuk kurumlarına dört elle sarılıyordu.
Türkiye’ye 220 milyar dolar dış yatırım geliyordu…
2011’den sonra yavaş yavaş otoriterleşmeye yöneldi. Batı’nın eleştirilerinden yakınan Erdoğan, “Şanghay Beşlisi’nde Türkiye çok daha rahat hareket eder” diyor, bunun için Putin’le görüştüğünü söylüyordu. (20 Kasım 2016)
Merkez Bankası’nın bağımsızlığını ağır sözlerle eleştirmesi, ekonomi politikasında Ali Babacan’la şiddetli ihtilafları ve “Avrupa Birliğine ihtiyacımız kalmadı” sözü de bu dönemdedir. (1 Ekim 2017)
Farklı bir model, bir yol arayışı başlamıştı.
KAYNAKLARI TÜKETİNCE
Cumhurbaşkanı Erdoğan, yabancı sermayeye defalarca yatırım çağrısı yaptı. Artık yatırım gelmediği gibi Türkiye’nin kurumlarına ve iktidara güven azaldıkça “risk pirimi” ve dış borç faizi yükseldi.
“128 Milyar dolar” vakası ancak birkaç seneyi kurtardı…
İçeride eskisi gibi bol keseden harcayacak kaynak kalmadı.
Öyle bir model bulunmalıydı ki hukuk, insan hakları, Merkez Bankası’nın bağımsızlığı gibi şartlara bakmadan döviz getirebilmeliydi… TL’nin değerini düşürüp çok ucuza ihracat yaparak döviz getirmekten başka yol kalmamıştı.
İşte Çin modeli tam da budur.
İlk işareti Berat Albayrak vermişti: “Dünyada en çok yatırım çeken ülkenin hangi ülke olduğunu biliyorum ama bu ülkede demokrasi yok.” (27 Mayıs 2020)
Doğru, Çin’de komünist tek parti diktatörlüğü var ama kapitalist dünyadan en çok yatırım çeken ülkedir.
İKİ VAHİM HATA
Madem Batılılar demokrasi falan diyorlar, biz de Çin gibi yapamaz mıyız: Ucuz emek, bol ihracat… Erdoğan’ın sözleri: “Bizim tek derdimiz var, ihracat, ihracat, ihracat...” (3 Aralık 2021)
Erdoğan’ın “milli para bayrak gibidir…” şeklindeki eski sözü dündü… Bugün yürürlükte olan model, düşük faiz uğruna TL’yi mum gibi eriterek ihracatı artırıp gelecek dövizle yatırım yapmaktır: Erdoğan “yatırım, istihdam, üretim… altı ayda toparlarız” diyor.
Burada iki vahim yanlış var ki Türkiye’yi daha büyük çöküntüye götürebilir:
• Erdoğan yeni modeli anlatırken yatırım, istihdam… diye defalarca tekrarladı ama “verimlilik” faktöründen bahsetmedi! Halbuki daha 2008’den itibaren Daron Acemoğlu ve Şevket Pamuk gibi saygın iktisatçılar Türk ekonomisinde verimlilik artışının durduğunu, verimsiz büyümenin ekonomik çöküntüye yol açacağını söylemişlerdi…
• İkincisi, Çin kalkınmasını ucuz emekten ibaret sanmak çok yanlıştır. Afrika’da ve artık bizde emek daha ucuz… Niye yatırım gelmiyor?! Hatta Volkswagen Türkiye’de düşündüğü 1 milyar dolarlık yatırımı askıya aldı; muhtemelen Bulgaristan veya Polonya’ya gidecek.
KURUMLAR SORUNU
Evet, yatırımcı demokrasiye bakmıyor. Fakat iktidarın görmediği bir şeye çok dikkat ediyor: Kuralların ve kurumların güvenilirliği…
Fukuyama, Çin’de totaliter diktatörlüğün bütün siyasi özgürlükleri yok ettiğini fakat liyakate dayalı bürokratik kurallar ve kurumların güçlü olduğunu anlatır. Bu, yatırımcıda güven duygusu yaratıyor. Ortadoğu rejimleri ise kurallar ve kurumlar yerine otokratın emirleriyle yönetiliyor. (Political Order and Political Decay, s. 371-375 ve 381)
Dünya Ekonomik Forumu WEF’in 2020 Rekabet Raporu’a göre, “kamu kurumları”ndaki “güçlü yönetişim ilkeleri” ve “güven verici uzun vadeli vizyon” açısından yapılan sıralamada 100 üzerinden Çin’in puanı 64.3 iken, Türkiye’ninki ortalamanın altında, 47.7’dir.
Alman Bilim ve Politika Vakfı (SWP) da Türkiye raporunda, CB sisteminde kamu kurumlarının siyasi otorite altında ezildiğini, “kamu görevlisiyle AK Parti görevlisi arasındaki farkın belirsizleştiğini” yazıyor.
Volkswagen uzmanlarının bu raporu okumadıklarını mı sanıyorsunuz?
Çin modeli yoksullaşma getireceği gibi Türkiye’yi Batı’dan daha da uzaklaştırır, demokrasiyi ve hukuku daha da zayıflatır, yatırımcıyı büsbütün ürkütür.
Türkiye’nin kuvvetler ayrılığına, güçlü kurumlara, temel hak ve hürriyetlere dayalı anayasal düzene ve kurallı piyasa ekonomisine geçmekten başka çaresi yoktur.
Şaşıyorum, iktidar ilk on yılda niye başarılı, son on yılda niye geriye gidiş, bunu bile düşünmüyor!
Çin problemini yeri geldikçe yine yazacağım.
08/12/2021 00:02
Erdoğan ve Babacan
189
Cumhurbaşkanı ve Ak Parti lideri Erdoğan’la DEVA Partisi lideri Ali Babacan arasında nihayet çatışma başladı. Karşılıklı açıklamalarını medyada izlemişsinizdir.
Hangisi haklı?
Hangisi gönlünüzdeyse peşinen o haklı, öbürü haksızdır; araştırmaya, incelemeye gerek yok!
Ben buna itiraz ediyorum. Bir tür ‘siyasi kabile’ aidiyetiyle davranmaktır bu.
Halbuki karmaşık gerçekler zihnimizin dışındadır, araştırarak ve bilhassa veriler üzerinde analitik düşünerek bir kanaate varmalıyız.
KURULUŞTAKİ AK PARTİ
AK Parti bir ekip partisi olarak kurulmuştu. Erdoğan’ın o dönemde lider tahakkümünü eleştiren sözleri vardır. Parti tüzüğündeki “üç dönem” sınırlaması da zamanla lider tahakkümü ve oligarşi oluşmasını önlemek için konulmuştu.
O dönemde Erdoğan tek karar verici değildi. Bakanların inisiyatifi vardı; sistem de parlamenter sistemdi. Başbakan Erdoğan devraldığı Kemal Derviş reformları, IMF programı ve AB süreci doğrultusunda genel politikayı yürütüyordu. Ali Babacan da geniş bir inisiyatifle ekonomiyi yönetiyordu.
Ecevit döneminden kalan Merkez Bankası Başkanı Süreyya Serdengeçti’yi Başbakan Erdoğan görevden almak istediğinde, Babacan o zamanki sistemde, kararnameyi imzalamayacağını söyleyerek bunu durdurabiliyordu.
Büyük sermaye girişleriyle Ak Parti’nin ilk on yılında kişi başına gelirimizin 3 bin dolardan 12 bin dolara çıkması böyle başarılmıştı.
Bu doğrultunun ve bu âhegin bozulması bizi 8 bin dolara düşürecekti…
KAVGA NASIL BAŞLADI?
Ekonomideki başarı dikkat çekiciydi. Davos’ta Financial Times’ın baş ekonomi yorumcusu Martin Wolf, Babacan’a söz verirken onun başarısını övüyordu. (29 Ocak 2012)
Ruchir Sharma, “Rise and Fall of Nations” adlı kitabında başarılı ekonomi yönetimi konusunu anlatırken Putin’in ekonomi danışmanlarını ve Erdoğan hükümetinde Ekonomi Bakanı Ali Babacan’ı örnek veriyordu. (s. 67)
Dönüm noktası 2011 yılıdır: Seçim zaferi Erdoğan’da özgüven patlaması yaratmış, Arap Baharı da Avrupa Birliği’ne karşı alternatif gibi düşüncelere yol açmıştı…
Babacan’ın Erdoğan’la tartışmaları 2013’den itibaren ortaya çıktı. Babacan şöyle konuşmalar yapıyordu:
“Kuralların olmadığı yerde adaletsizlikler vardır, haksız kazanç vardır… Türkiye’nin şeffaflıkta eksiklikleri var. Hele hele güven dediğimizde hukuki güvenlik en önemli meselelerimizden biridir.” (7 Mart 2014)
Babacan’a göre “bizim tek çaremiz daha iyi işleyen bir demokrasi, tek çaremiz temel hak ve özgürlükler konusunda en ileri standartlara ulaşabilmek, tek çaremiz hukukun üstünlüğünü Türkiye’de en iyi şekilde uygulamak”tı. (22 Nisan 2014)
Ali Babacan, inşaat sektörüne fazla kaynak aktığını, asıl sanayii desteklemek gerektiğini söylüyordu. (12 Eylül 2014)
Erdoğan “inşaatı hafife almaya tahammülümüz yok” diye tepki gösteriyordu. (21 Aralık 2014)
Erdoğan’ın ağır sözlerle Merkez Bankası’na “faizleri indir” baskılarına karşı Babacan’ın ve Mehmet Şimşek’in Merkez Bankası’nın bağımsızlığını savunan beyanları uzun bir liste oluşturur.
Ağustos 2015’te Babacan görevden uzaklaştırıldı…
ANALİTİK DÜŞÜNMEK
Kişilere sempati ya da antipatimiz ne olursa olsun, Erdoğan’ın ve Babacan’ın şahsında iki farklı yönetim ve iki farklı ekonomi anlayışı açıkça görülüyor.
Aynı fark ya da ihtilaf, Mehmet Şimşek’le Erdoğan arasında da yaşandı.
Cumhurbaşkanı Erdoğan’la Başbakan Ahmet Davutoğlu arasındaki farklar, genel politikayı da kapsadığı için, iki farklı çizgiyi büsbütün netleştirdi: Merkez Bankası’nın bağımsızlığı, AB ile ilişkilerin geliştirilmesi, yolsuzlukla mücadelenin kanunlaştırılması gibi konular…
Davutoğlu’nun hükümet programlarıyla, yerine gelen Binali Yıldırım’ın hükümet programındaki farklarda da bu ayrı çizgileri görmek mümkün.
Ak Parti’nin başarılı ilk on yılıyla, bugünkü krize sürüklenen ikinci on yılı arasındaki farklar da aynı niteliktedir.
Kişilere bağlılık veya karşıtlık gözüyle baktığımızda, politikaların doğru mu yanlış olduğu konusunda objektif bir kanaate varmak ve denetim yapmak mümkün olmuyor; bütün siyasi tarihimizde bu sorun görülür.
Eğer bu vatan coğrafyasında Almanya, Japonya, Güney Kore gibi gelişmiş ülke olmak istiyorsak analitik düşüncenin, hukukun, denetim ve dengenin, fikir ve ifade hürriyetinin ideolojilerimizden ve partimizden üstün değerler olduğunu artık idrak etmeliyiz.
10/12/2021 00:47
U dönüşleri
159
İktidarın uzun vadeli, hem de çoook uzun vadeli hayalleri var fakat uzun vadeli stratejileri yok. Bu yüzden sık sık U dönüşleri yapıyor. Bu durum güvenilirliğini sarsıyor, politikalarında istikrarsızlık yaratıyor.
Vatandaşın TL’ye güveninin sarsılması, altın ve dövize yönelmesi de bu yüzden. İşte banka mevduatında dolarizasyon seviyesi yüzde 63.5’a çıktı!
Halbuki 2013 yılında bu oran yüzde 25’ti; yani mevduatın yüzde 75’i Türk lirasıydı. Vatandaş o zaman Türk lirasının değerine güveniyordu. O dönemde Erdoğan da şöyle konuşuyordu:
“Para tıpkı bayrak gibi milli marş gibi bir ülkenin gücünü, bağımsızlığını simgeler…” (1 Mart 2012)
Ama şimdi TL’nin değerini ucuzlatarak ihracatı arttırmak istiyor, TL’nin değerli olmasını savunanlara “mandacı iktisatçılar” diyor.
NACİ AĞBAL DÖNEMİ
CB Erdoğan 2020’nin son baharında, Naci Ağbal ve Lütfi Elvan’ı göreve getiriyor, “faiz acı ilaçtır, kararlılıkla uygulayacağız” diyor, “ekonomide ve hukukta reform dönemi”ni müjdeliyordu. Daha önemlisi, Sayın Erdoğan, iktisat ilminin kuralına uygun konuşuyor, “faizleri en azından enflasyon seviyesinde tutulma mecburiyeti” olduğunu söylüyordu.
Bu açıklama üzerine, Bloomberg’e göre, TL “hızla değer kazanıyor”du. (11 Kasım 2020)
Bu doğru politikalar dört ay sürdü, önce Naci Ağbal uzaklaştırıldı… U dönüşü ile “enflasyonun altında faiz” politikasına geçildi!..
Bu nasıl “ekonomik kurtuluş savaşı” ise, Merkez Bankası faizi yüzde 15’e indiriyor ama Hazine yüzde 21’le borçlanıyor!
TL’deki eriyiş, ister istemez vatandaşı daha bir altın ve dövize yöneltti. Naci Ağbal döneminde 7 küsur liraya inen dolar, bugünlerde 13 küsur lira.
Erdoğan çağrı yapıyor: “Yastık altındaki kasalarınızdaki altın ve dövizi TL’ye çevirin!”
Erdoğan aynı çağrıları 2016 ve 2018’de de yapmıştı. Bazı insanlar meydanlarda dolar yakarak vatanseverliklerini göstermişlerdi… Yaktıkları bazı dolarların fotokopi olduğu anlaşılmıştı! (DHA, 15 Ağustos 2018)
Bu çağrılar bir işe yaramamıştı, şimdi yarar mı? “128 milyar” doları harcadık, bitti! Şimdi vatandaş altın ve dövizini TL’ye çevirse sadra şifa olur mu? Temel sorun ekonominin yüksek katma değerli ihracatla döviz kazanamayışıdır.
‘TAŞA TOPRAĞA GİTTİ’
İktidar bu temel sorunu hafifletecek, tarihten gelen cari açık sorunumuzu tahammül edilebilir hale getirecek bir “sanayi stratejisi” geliştirmedi, kaynak tahsisinde buna öncelik vermedi.
Bu benim eleştirim değil, iktidarın kendi itirafı... Bu iktidarın Temmuz 2019’da çıkardığı 11. Kalkınma Planı’nda, “kaynakların sanayi sektöründen ziyade, dış ticarete konu olmayan sektörlere yöneldiği”, bu yüzden “üretkenlik arz eden alanların yatırım kompozisyonu içindeki payının görece azaldığı”, bunun da ihracatın yeterince artmasını engellediği belirtiliyor, oranlar veriliyor! (Paragraf, 130, 131)
Sanayici Rahmi Koç, daha beş yıl önce “'Yatırımlar taşa toprağa gitti, rekabet gücü kazanamadık” diyerek uyarmıştı. (18 Şubat 2016)
Yine beş yıl önce TÜSİAD Başkanı Cansen Başaran Symes “endişeliyiz” diye uyarmıştı. (19 Kasım 2019)
Daron Acemoğlu dört yıl önce “bir iki yılda kriz çıkacak” diye alarm vermişti (25 Aralık 2017)
Niye böyle diye çağırıp istişare edilmedi, aksine eleştiriler tepkiyle karşılandı.
Bugün de enflasyonla mücadeleye ve para politikalarının istikrarına öncelik verilmesini isteyenleri “mandacı iktisatçılar” diye niteleyince, yine uyarılara kulak tıkanıyor…
Ekonomiyi iktisat ilminin kavramları yerine böyle siyasi ve ideolojik kavramlarla konuşmak, yönetimi iktisadi rasyonalizmden uzaklaştırıyor.
ASIL ŞİMDİ LAZIM
Temel sorun bu olsa gerek, siyasi beklenti ve ideolojik kavramların rasyonel iktisadi politikaların alanını hayli daraltması…
İktidar ilk on yılda klasik iktisat ve AB süreci dinamikleriyle başarılı ve sağlıklı büyümeyi başarmıştı. Son 6-7 yılda ise seçimlere odaklı siyasi kararlar ve ideolojik düşünceler ekonomide iniş çıkışlara, U dönüşlerine “Çin böyle kalkındı” sürprizine yol açtı. Nihayet, TL’yi güçlendirecek politikalar gerekirken, altın ve döviz tasarruflarına ‘fırsatı değerlendirme’ çağrısı yapıldı bir yararı olacakmış gibi.
Asıl U dönüşü şimdi lazım. Bugünkü sistem ve politikalar yerine, devlet idaresinde kuvvetler ayrılığına ve hukukun üstünlüğüne, ekonomi yönetiminde klasik (ortodoks) iktisada ve güçlü kurumlara dönmek şart.
12/12/2021 00:02
Erdoğan neden batı karşıtı?
336
Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın konuşmalarında son 7-8 yılda ortaya çıkan özelliklerden biri Batı karşıtlığıdır.
Çin’in Müslüman Uygur Türklerine uyguladığı toplama kamplarını yüksek sesle kınamaktan sakınan Erdoğan, iki gün önce Avrupa’yı şu sözlerle suçladı:
“Giderek yükselen İslam düşmanlığıyla da mücadele ediyoruz… Avrupalı siyasetçiler toplumu zehirleyen bu hastalıklı akımlar yerine adeta ateşe benzin dökerek Müslümanları ve göçmenleri hedef gösteren söylemlere sarılıyorlar. Özellikle Müslüman kadınlar ayrımcılığa maruz kalıyor. Farklı kökenlerden 35 milyon Müslümanın yaşadığı Avrupa'nın kardeşlerimiz için bir toplama kampına dönüşmesine izin veremeyiz.”
Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı’nın İslam ülkelerinde kadının maruz kaldığı ayırımcılığı da eleştirmesi, kadın ve erkeğin hak eşitliğini savunması, Uygurlardan da birkaç cümleyle olsun bahsetmesi beklenmez miydi?
İKİ ERDOĞAN
Başbakan Erdoğan 2007 seçim bildirisinde, “evrensel hukuk” vurguları yapıyor, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nin kararlarına göre reformlar yaptıklarını anlatıyordu. Avrupa kıstaslarının “pek çok konuda Türkiye’nin önümüzdeki dönemde neler yapacağının yol haritasını oluşturduğunu” söylüyordu.
Dahası, Batı üniversitelerine öğrenci ve öğretim üyesi göndermenin önemini belirtiyor, “yurt içinde ve yurt dışında öğretim üyesi ve bilim insanı yetiştirme ve değiştirme” programlarını genişleteceklerini vurguluyordu.
Öğrencilerin ve akademisyen adaylarının “Avrupa üniversitelerinde bilgi ve becerilerini artırması” gerektiğini belirtiyordu…
Çok güzel, çok doğru…
Fakat on yıl sonraki Erdoğan’ın sözleri şöyle:
“Eğitim için Batı'ya gönderilenler çoğu zaman Batı'nın sadece kültürünü alarak, benliklerini de kaybederek ülkelerine döndüler. Kendilerinden ülkeleri için kurtuluş reçetesi hazırlaması beklenenler Batı'nın gönüllü ajanları haline geldiler.” (21 Eylül 2017)
Bakış açısının da davranışın da nasıl değiştiği açık.
HANGİ BATI?
Batılı ülkelerde aramızda sorunlar var, fakat o sorunlar üzerine eleştiri ve diplomasi yapmak başka, Batı’yı tümüyle İslam düşmanı gibi göstermek başka…
Batı’da elbette bir İslamofobi hastalığı var ama Trump Müslümanlara kısıtlama getirdiğinde “hepimiz Müslümanız” diyerek sokaklara dökülen bir Batı da var.
Avrupa’da hukuk ve özgürlükler güçlüdür, bu da bir gerçek.
SODEV araştırması gösterdi; dindar gençlerimiz bile Batı’da çalışmayı tercih ediyor; herhangi bir İslam ülkesini değil!
Erdoğan Batı sermayesine çok sıcak bakıyor, çağrı üzerine çağrı çıkarıyor; borçları da Batı’dan alıyor. Erdoğan’ı tedirgin eden Batı’nın özgürlük, hukuk, insan hakları gibi değerleridir. Nitekim diyor ki:
“Avrupa Birliği’nin artık ülkemizle ilişkilerine stratejik bir bakış açısıyla yaklaşması gerekiyor.” (17 Kasım 2021)
Çin ve Rusya tam da böyle yaklaşıyor ama Avrupa Birliği’nin hukuk ve özgürlükler konusunu rafa kaldırması tabanı ve kurumları itibariyle mümkün değil.
Batı’yla akademik, siyasi ve ticari ilişkiler ister istemez hukuk ve özgürlük fikirlerinin gelişmesine yol açıyor.
Batı’yı İslam düşmanı göstererek bunu önlemek mümkün olmayacağı gibi ekonomimiz de bundan büyük zarar görüyor, işte çok çağırdığımız sermaye güvenip gelmiyor.
Dahası, Batı’da her zaman Türkiye yanlıları olmuştu, son yıllarda onları da kaybettik
İKİ UYARI
Aralık 1997, Tahran’da 8. İslam Konferansı… Hamaney’ler, Esat’lar Batının kötülüklerini sayıp döküyorlar… Emperyalist, ahlaksız, tefessüh etmiş, çöküyor, batıyor…
Kahraman ve bilge Aliya İzzetbogoviç söz alır:
“Batı çöküyor veya dejenere olmuş değil. Kendi kendini kandıran komünizmin ‘çürümüş Batı’ propagandası, bunu acı bir şekilde ödedi. Batı çürümüş değil. Güçlü, örgütlü ve eğitimli. Okulları bizimkilerden iyi, kentleri bizimkilerden temiz…
Ve merhum İzzetbegoviç’in temeldeki sorunu ortaya koyan sözleri:
“Ben olsam, Müslüman Doğu’daki tüm mekteplere ‘eleştirel düşünme’ dersleri koyardım. Batı’nın aksine Doğu bu acımasız mektepten geçmemiştir ve birçok zaafının kaynağı budur.”
Milliyetçi düşüncenin büyük hocalarından merhum Mümtaz Turhan, Batı düşüncesinin üç özelliğine dikkat çeker:
“Bilim zihniyeti, teknoloji, insan haklarını teminat altına alan hukuk ve hürriyet.” (Garplılaşmanın Neresindeyiz, s. 46)
Batı’nın bu değerleri artık evrenseldir ve Türkiye için olmazsa olmazdır
14/12/2021 00:02
‘Sen de mi kardeş?’
130
İktidarın giderek artan duygusal ve ideolojik savrulmalarının dış politikadaki son örneği Katar’la ilişkilerdir.
Katar ne “Haçlı ittifakı”nın bir mensubudur ne de “dış güçler”den biri… Aksine, Katar Emiri Temim El-Sani 400 milyon dolar, evet lira değil dolar değerindeki ültra lüks uçağını Türkiye’ye “hediye” eden bir “kadeşimiz”dir. (13 Eylül 2018)
Türkiye Cumhuriyeti böyle bir “hediye”yi kabul etmemeliydi; ayrı mesele.
Geçen hafta Katar’la 84 mutabakat imzalayan Cumhurbaşkanı Erdoğan, hatırlayacaksınız, “Türkiye ve Katar zor dönemlerde dayanışma içinde hareket ederek, gerçek birer dost olduklarını göstermişlerdir” demişti… (8 Aralık)
Ama üç gün sonra Katar, Rum kesimiyle, üstelik Türkiye’nin kıta sahanlığını da ihlal ederek, doğal gaz anlaşmasını imzaladı!
Karar gazetesinin manşeti “Sen de mi kardeş” şeklindeydi, durumu çok güzel yansıtıyordu!
KATAR İHANET Mİ ETTİ?
Dışişleri Sözcüsü Tanju Bilgiç de iki hafta önce Katar’ı uyarmış, Türkiye’nin “kararlı” tutumunu açıklamıştı:
“Türkiye, hiçbir yabancı ülkenin, şirketin veya geminin deniz yetki alanlarımızda izinsiz olarak hidrokarbon arama faaliyetlerinde bulunmasına, bundan önce olduğu gibi bundan sonra da asla fırsat vermeyecek, ülkemizin ve KKTC’nin haklarını kararlılıkla savunmaya devam edecektir.” (2 Aralık)
Ama Katar ne Erdoğan’ın uyarısına ne de Dışişlerinin açıklamasına kulak verdi. Exxon Mobil-Qatar Petroleum ortaklığı, Türkiye’nin ve KKTC’nin kıta sahanlığını da ihlal ederek Rumlarla imzayı bastı!
Peki ama biz “ümmet” değil miydik? “Gönül coğrafyamız”da Katar’ın özel bir yeri ve bir de askeri üssümüz yok muydu?!
Cumhurbaşkanı Erdoğan Araplara “hepiniz bir araya gelseniz bir tane Türkiye etmezsiniz” demişti. (13 Ekim 2019)
Katar bundan da bir çekingenliğe kapılmadan imzayı basmıştı.
Katar “ihanet” mi etmişti?..
Hayır, hayır!.. Biz “değerli yalnızlık” serüvenimizin bedelleriyle karşılamaktayız. Olaylara “ihanet, ümmet, gönül coğrafyası” gibi duyguların kavramlarıyla bakmak somut gerçeği kavramamızı engeller.
KAYGI YARATMAK
Sayın Prof. Burhanettin Duran ciddiye alınması gereken bir akademisyen ve yazardır. SETA’nın yayınladığı “Türk Dış Politikası Yıllığı 2020” adlı kitapta şöyle yazıyor:
“Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın güçlü liderliği ve proaktif dış politikası Körfez başkentlerini kaygılandırmıştır.
Bu kaygı Körfez elitleri nezdinde Türkiye’nin de sınırlandırılması gereken bir ülke olarak konumlandırılmasına sebep olmuştur…” (s.13)
Doğrudur, başka ülkeleri “kaygılandırmak” evet, Türkiye’yi “sınırlandırma” tepkilerine yol açardı; buna sebebiyet vermemeliydik Dış politikamızı “7 düvele meydan okuma” tarzıyla değil ‘monşer’lerin diplomasi tarzıyla yürütmeliydik.
İşte, Mısır’ın seçimle işbaşına gelmiş meşru İhvan iktidarının askeri darbeyle devrilmesini elbette kınamalıydık fakat bunu 7 yıl süren bir kavgaya dönüştürmek, İhvan karşıtı tüm Arapları aleyhimize çevirdi…
AĞIR FATURA
Şimdi iktidar Mısır’la, Suud’la, Körfez ülkeleriyle, hatta İsrail’le ilişkileri iyileştirmeye çalışıyoruz; doğrudur bu… Ama İhvan uğruna geçen 7 yılda izlenen politikaların faturası ağır oldu.
Önce Mısır, Yunan ve Rum enerji zirvesi yapıldı. (21 Kasım 2017)
Ardından Yunan, Rum, İsrail, Ürdün, Filistin, İtalya ve Mısır, Kahire’de “Doğu Akdeniz Gaz Forumu”nu kurdular. (15 Ocak 2019)
Katar’ın Doğu Akdeniz için Exxon’la anlaşması da aynı dönemde başladı.
Siz Katar Emiri yahut Ürdün Kralı olsanız, bu geniş siyaset ve sermaye grubunun dışında kalmak ister miydiniz?!
İktidarın büyük hatası, Türkiye’yi yalnızlaştıran davranışlardır. Doğu Akdeniz’de Türkiye’nin karşısında böyle bir siyaset ve sermaye cephesinin oluşmasına sebebiyet vermektir.
Değerli diplomat Ömer Önhon şöyle yazıyor:
“Son yıllarda ölçüsüzlük, ideolojik yaklaşımlar, popülizm, boş hamaset, günlük siyasi öncelikler gibi olgular temeline oturtulan siyasetin ortaya çıkardığı ve depreştirdiği boşlukların ve düşmanlıkların, Türkiye’nin karşılaştığı dış politika sorunlarında çok belirleyici olduğunu görmek gerekir.
Ortak akıldan ve profesyonel dış politika kadrolarından yararlanılmaması ve hatta dışlanmaları da çok önemli bir etkendir.” (21 Ekim, T24)
Ekonomide de de sorun aynı değil mi?
5/12/2021 00:02
Bakan Nebati’den bir ricam var...
198
Hazine ve Maliye Bakanı Nureddin Nebati’nin Haber Türk’te Sevilay Yılman’a açıklamalarını ve iş insanlarıyla yaptığı görüşme hakkında değerli dostum Murat Yetkin’in yazdıklarını okudum.
Bakan Nebati’nin sözlerinde, son derece önemli bulduğum iki vurgunun altını çiziyorum:
• Dışarıdan herhangi bir saldırı yok…
• Bize güvendiğiniz, inandığınız anda ekonomi sorunu çözülür...
Samimi konuştuğunu, siyasetin zaman içinde zihinleri istila eden polemik ve propaganda hastalığına en azından henüz kapılmadığını düşünüyorum.
Bu gün bu iki sorunu tahlil edeceğim, yazımın sonunda Sayın Bakan’dan ben de samimiyetle bir ricada bulunacağım.
‘DIŞ GÜÇLER’
Türkiye, yaklaşık kırk yıldır açık ekonomidir, dünya ekonomisiyle yeterince değil ama önemli ölçüde entegre olmuştur.
Ülkemizdeki yabancı sermaye yatırımları sadece 2002-2012 arasında 220 milyar dolardır; toplamı kat kat fazladır.
Dış ticaret hacmimiz 300 milyar doları aşmıştır! Dış borcumuz 450 milyar dolardır.
Şimdi, “dış güçler” Türkiye’ye yatırdıkları meblağı batırmak, Türkiye ile yaptıkları ticareti baltalamak, alacaklarını batırmak için “ekonomimize saldırıyorlar” olabilir mi?!
Saygın bir devlet yöneticisi olan Merkel “Almanya ekonomik açıdan gelişen bir Türkiye arzuluyor. Türkiye’nin istikrarı bizim de çıkarımızadır” demişti. (13 Ağustos 2018)
Bu her ülke için geçerlidir.
İktidar, sorunları “dış güçler”e bağlayarak seçmen tabanında kuvvetli bir milliyetçilik, hatta düşman saldırılarına karşı ‘vatan savunması’ duygusu yaratmayı amaçlıyor. Buna inananlar az değil ama giderek azalıyor. Daha önemlisi “dış güçler” hamaseti iktidarın iktisat politikalarının rasyonelliğine olan güveni eritiyor.
Umarım Sayın Bakan, “dışarıdan saldırı yok” deyip geçmemiştir, bir rasyonelleşme adımı atmıştır.
GÜVEN SORUNU
Ekonomiyi böyle komplo teorileriyle izah etmek rasyonelliğe olması gereken güveni sarstığı gibi iktisat ilmiyle bağdaşmayan ideolojik ve popülist politikalar da güven sarsıyor.
Cumhurbaşkanı bir yıl önce “faiz acı ilaçtır, kararlıkla uygulayacağız” diyordu. Hatta iktisat ilminin temel bir kuralını dile getirerek “faizleri en azından enflasyon seviyesinde tutma mecburiyeti” olduğunu ifade ediyordu... (12 Kasım 2020)
Naci Ağbal ve Lütfi Elvan, bu doğru politikaları uygulamak için göreve getirilmişlerdi. İyileşme de başlamıştı ama dört ay sonra politika değişmiş, Ağbal uzaklaştırılmıştı…
Şimdilerde o “acı ilaç” politikası “mandacı iktisatçılar”ın görüşü diye suçlanıyor!
Ekonomiye oksijen gibi lazım olan “öngörülebilirlik, istikrar, güven” kavramlarından bahsettiğimizde, Cumhurbaşkanının 2012’deki “para tıpkı bayrak gibi, milli marş gibi bir ülkenin gücünü, itibarını, bağımsızlığını simgeler” şeklindeki çok doğru sözüne kadar gitmek mümkün. Şimdi ise TL’nin erimesi, faizin de enflasyonun altına düşürülmesi “rekabetçi kur” diye övülüyor!
Önümüzdeki yılları öngörmek, iktisat politikalarına “güvenmek” mümkün mü?
Sayın Bakan da iktisat politikalarındaki istikrarsızlığı görmüş olmalı ki, “bu defa kararlıyız” diyor. (26 Kasım)
KİTABI NEREDE?
İSO Başkanı Erdal Bahçıvan, dövizdeki hareketlilik yüzünden “maliyet hesabı yapamıyoruz” diye yakındı. (27 Kasım)
TÜSİAD Başekonomisti Gizem Öztok Altınsaç “dövizin maliyetinin faizden ağır olduğunu” belirtti. (7 Aralık)
Bunlar reel ekonominin sesleridir
Buralara “faiz sebeptir” politikasıyla geldik. Merkez Bankası’nın bağımsızlığını bunun için kaldırdık.
Fakat “faiz sebeptir” söylemi bir teori değildir, bir iddiadır, akademik kitabı yazılmamıştır…
Faizi indirince maliyetlerin ucuzlayacağı iddiasına dayanan “yeni model” de bir iddiadır; teorisi, ekonometrisi yok. Tam aksine, döviz çıktıkça maliyetler şahlanıyor.
Rasyonelleşme umudu yaratan Sayın Bakan Nebati’den ricam şu: Ekibinize talimat verin, “faiz sebeptir” diye hiç olmazsa bir broşür yazsınlar, biz de öğrenelim…
Sözü edilen “yeni model”in de ortada ekonometrisi ve programları yok… Merhum Turgut Özal’ın başarılı “24 Ocak Kararları” gibi bir reform dosyası ortaya koyabilirlerse, piyasalar da “güvenmeye” başlar belki…
Ya da kararlı bir şekilde, ‘ortodoks’ denilen iktisada dönelim; yazık oluyor ülkemize, insanlarımıza.
17/12/2021 00:02
Lozan zırvaları ve değerli bir eser
230
İktidar Partisi’nin Afyon Belediye Başkanı Mehmet Zeybek’e göre, ülkemiz petrol denizinin üzerindeymiş ama Lozan’ın gizli maddelerinde yer altı kaynaklarımızı aramamız yasakmış!.. Yapılan 5-6 sondajda bulunan çok zengin petrol rezervleri, her bir kuyuya 25 ton beton dökülerek kapatılmış falan…
“Tüm dünyanın çırpınışı 2023’ü bu ülkeye, bu ülkeyi seven insanlara yaşatmayalım tek mücadeleleri bu. Yoksa Tayyip başta kalmış, AK Parti iktidar kalmış onların umrunda değil” diyor!
Nasıl ki, Ak Parti Esenyurt Belediye seçimlerini kaybederse “Kudüs’ü, İslam’ı, Mekke’ye kayberiz” idi! (2 Nisan 2018)
Şimdi de “Lozan 2023’te sona eriyor” safsatası mı?..
FUTBOL LOZAN KOMPLOSU!
Petrol sondajları yapılmış, tonlarca beton dökülmüş de Ak Partili Cumhurbaşkanı’nın, MİT’in, Afyon Emniyetinin haberi olmamış mı?
1923’ten beri bütün hükümetler ve yirmi yıldır da Erdoğan hükümeti “gizli maddeler”i kölece bir itaatle uyguluyor olabilir mi?!
Zihinlerdeki önyargı betonlarını görüyor musunuz, bu basit soru bile akla gelmiyor.
Tek Parti rejiminin Van Mebusu İbrahim Arvas “Tarihi Hakikatler” adlı hatıralarında yazmıştı. İsmet Paşa Lozan’da Lord Curzon’la gizlice anlaşmış, sadece inkılapları değil, “kadınların memur, mebus ve avukat olması ve aile idaresinin erkeklerden alınıp kadına verilmesi, her içkinin ve fuhşun serbest bırakılması ve futbolun zararlı şekilde yaygınlaştırılması gibi daha nice değişiklikleri” kabul etmiş!..
Curzon Avam Kamarası’nda “Evet misterler, onlara istiklal verdim, fakat buna karşılık, tüm maneviyatı ellerinden aldım” diye konuşmuş imiş!
Zırvanın böylesi!..
ULUSLARARASI ANTLAŞMA
Curzon, Lordlar Kamarası’da Lozan hakkında 12 ve 20 Şubat 1924 günlerinde iki konuşma yaptı. Bırakın Arvas’ın ürettiği sözleri, aksine, Türk heyetinin Lozan’da nasıl çetin bir mücadele verdiğini görürsünüz; linkini veriyorum:
https://api.parliament.uk/historic-hansard/lords/1924/feb/
Muhafazakarlarımız, Lozan sürecinde Türkiye’nin Başvekili olan muhalif Rauf (Orbay) Bey’in Meclis konuşmalarını bari okusunlar.
Lozan süresiz olduğu gibi uluslararası antlaşmalar ancak Meclis’çe onaylanırsa geçerli olur, bu bakımdan gizli maddeler olamaz zaten.
Lozan elbette tarihçilik metotlarıyla tartışılabilir fakat siyaset konusu yapılmamalıdır.
Cumhurbaşkanı Erdoğan, adaları Lozan’da verdiğimizi tarihi belgelerle ortaya koyan bir dosya hazırlatmakta olduğunu söylemişti. (27 Ocak 2018)
Üç yıl oldu, ortada yok… Çünkü adaları 1911 ve ardından 1912 Balkan harbinde kaybetmiştik.
‘İLK VE SON BARIŞ’
Bu vesileyle Lozan konusunda hem akademik hem belgesel yeni bir eserden bahsetmek isterim. Bülent Özükan’ın editörlüğünde yayınlanan “İlk ve Son Barış, 100. Yılında Lozan” adlı büyük boy 310 sayfa; muhteşem bir prestij baskısı.
Bilsay Kuruç, Baskın Oran, İlber Ortaylı, Zafer Toprak, Doğan Kuban, Ahmet Demirel, Kemal Arı gibi akademisyen tarihçilerin ve diğer araştırmacıların belgeli, kaynakçalı makalelerinden oluşuyor.
Özellikle Büyükelçi Süha Umar’ın, Kanal İstanbul problemini de irdeleyen “Lozan’dan Montröye” makalesi son derece uyarıcı nitelikte; keşke iktidar sahipleri okusa.
Doç. Dr. Esra Özsüer’in Yunanca kaynaklara dayalı makalesi, Lozan’ın orada nasıl gözüktüğünü anlatan orijinal bir araştırma.
Kitapta benim de Lozan’a isnat edilen suçlama ve yakıştırmaları eleştiren bir makalem var.
Muhteva zenginliğinin yanında, belgeler ve haritaların tıpkıbasımları ve fotoğraflarla da değerli bir başvuru eseri…
Boyut yayınlarını ve kitabın editörü Bülent Özükan’ı kutluyorum.
19/12/2021 00:03
Krizin sebebi: Tek kişilik hükümet
264
Bütün yetkileri Cumhurbaşkanında toplayan 703 Sayılı KHK’nın yürürlüğe girdiği 9 Temmuz 2018’de dolar 4.70 lira civarındaydı… Bugün 17 liraya yakın!
Üç buçuk yılda milli parası dörtte üçe yakın eriyen bir sistem yer yüzünde var mı?! Bunu düşünmeliyiz, bir…
İkincisi, Cumhurbaşkanı Erdoğan düşük faizi savunmak için faizin yüzde 1 civarında olduğu ülkeleri örnek veriyor: Batılı ülkeler, Japonya… Fakat o ülkelerde sermaye birikimi, kuvvetler ayrılığı, kamu kurumları, basın özgürlüğü, Rusya dahil bağımsız Merkez Bankası gibi kurumların ne durumda olduğunu hiç söz konusu etmiyor.
O ülkelerde sermaye birikimi ileri düzeyde. Kurallara ve kurumlara güven var… Bu sayede piyasalar istikrarlı, faiz de düşük!
Merkel’in Merkez Bankası’yla kavga ettiğini, yargı hakkında konuştuğunu hiç duydunuz mu? Gerçi Trump bunu yaptı ama FED de mahkemeler de aldırmadı; zira kuvvetler ayrılığı kökleşmiş, kurumlar güçlü.
YANLIŞLARI DURDURMAK
İçinde bulunduğumuz hazin duruma sürüklenmemizin sebeplerini iki açıdan araştırmalıyız: Biri, Yanlış politikalar… Diğeri ve daha önemlisi bu yanlışları Meclis’in de hukuken yetkili kamu kurumlarının da engelleyememesi.
Yanlış politikalar mı? Dış politikadaki yalnızlığımız ortada… AB sürecinde kat ettiğimiz mesafede, on beş yıl geriye düştük, 2004‘da o zamanki AK Parti tarafından başlatılan ve Türkiye’ye çok şey kazandıran tam üyelik müzakereleri donduruldu!
Hatta AİHM kararlarına uymamaktan dolayı yaptırım ihtimali var…
Ekonomide ise son 6-7 yılda aşağıya gidişte dünyada emsalimiz yok! Cumhurbaşkanı Erdoğan, faizleri indirtmek için 2014’ten beri Merkez Bankası’na yükleniyor değil mi?
Üstelik “nass” diyerek kendi politikasını kutsalmış gibi gösteriyor…
Ama Mahfi Eğilmez grafiklerle açıkladı: Merkez Bankası emirle faiz indirdikçe, Türkiye’nin risk primi yükseliyor, bu yüzden devletin kendisi ihtiyaçlarını karşılamak için yüzde 22 ile borçlanıyor!
Türkiye’yi fakirleştiren, kaynakları tarım ve sanayi yerine tahvil faizlerine yönelten bu politikanın doğru olduğunu kim söyleyebilir?
Peki, yanlışlar niye bir noktada durdurulamıyor?
DENETİMSİZ DENGESİZ
Yanlış politikalara karşı 2014’ten itibaren Ekonomi Bakanları Ali Babacan ve Mehmet Şimşek, Mayıs 2016’ya kadar da Başbakan Ahmet Davutoğlu direndiler, tasfiye edildiler…
CB sistemine geçince hiçbir “denetim ve denge” unsuru kalmadı.
Referandumda yüzde 51.45’le evet çıktıktan sonra 9 Temmuz 2018’de yayınlanan 703 Sayılı KHK’dan bir örnek vereceğim. Parlamenter sistemde herhangi bir bakanlığın ekonomiye dokunan bir karar alması şu aşamalardan geçerdi:
“Bakanlığın görüşü alınarak Hazine Müsteşarlığının bağlı bulunduğu Bakanın teklifi üzerine Bakanlar Kurulunca...”
Bir, ilgili bakanlık… İki, Hazine… Üç Bakanlar kurulu… Daha ayrıntılı olanlar da vardı.
CB sisteminde 703 Sayılı KHK ile bütün bu tür maddeler kaldırıldı, yerlerine tek kelime, “Cumhurbaşkanı” yazıldı! Hangi bakan, hangi kurum “imzalamıyorum” diyebilir ki?! CB sistemi “tek imza” sistemidir.
LAF DİNLEYİNCE
Eskiden Merkez Bankası Başkanı ve yöneticileri belli eğitim kalitesi ve uzun süre Merkez Bankacılığı tecrübesi olanlar arasından Bakanlar Kurulu kararıyla ve beş yıl için göreve atanırlardı.
Başkan Yardımcıları ise, politikacıların çevresindeki kişilerce değil, Merkez Bankası Başkanının teklifi ile ve Hazine Bakanı, Başbakan ve Cumhurbaşkanı tarafından “üçlü imza” ile yine beş yıllığına atanırdı.
Yanlış politika direktiflerine karşı, “laf dinlemiyorum” deme erdemini gösterebilirlerdi.
Fakat 3 Sayılı CB Kararnamesi ile Cumhurbaşkanı’na istediği an atama yetkisi verildi. Atık “laf dinleyen” bir Merkez Banka’mız var; faizi indireceğim diye durmadan dövizi ve devlet borçlarının faizini körüklüyor, piyasalar allak bullak!
Naci Ağbal’ı 5 yıl orada tutan bir sistem olsaydı, bugün çok daha iyi durumda olurduk, iyileşmeyi başlatmıştı zira.
Netice: Karl Popper’den esinlenerek diyorum ki, siyasette doğru soru “kim?” yani sizden mi, bizden mi sorusu değildir. Doğru soru “nasıl?” sorusudur; nasıl yönetir sorusu…
Nasıl bir sistem? Kuvvetler ayrılığı, denetim ve denge, hukukun üstünlüğü, güçlü kamu kurumları…
Nasıl bir siyaset? Yanlışlarının eleştirilmesine, engellenip düzeltilmesine tahammül edebilen rasyonel ve demokratik siyaset..
20/12/2021 00:02
Batı’dan uzaklaşmak Türkiye’ye zarar verir
112
Emekli Diplomat Abdurrahman Bilgiç Taha Akyol'a açıkladı.
-İslam dünyasında yalnızlaşmamızın bir temel nedeni Batı dünyasından uzaklaşmamızdır. Diğer nedenleri ise dış politikada rasyonalizm ve uzun erimli ülke menfaatleri yerine, dar bir ideolojik perspektifle bölge sorunlarına, iç savaşlara, vekalet savaşlarına müdahil olduğumuz algısıdır.
-Mevcut durum Türkiye’nin arafta kaldığı imajının oluşmasına sebebiyet vermektedir. Ne demokrasi ne de otokrasi, kendine özgü bir demotokrasi algısına... Araftaki yalnızlık, değerli olmadığı gibi bağımsızlık anlamına da gelmez.
-Türkiye’nin, Batı dünyasının çekirdek değerlerinden sapması ve dış politikada “sert güç”e yaslanmayı tercih eden eğilim imajı da dostlarımızı kaybetmemize yol açtı... Batı’da yükselen ırkçı, İslamofobik ve popülist dalga, anaakım partileri de etkiledi.
Diplomat Abdurrahman Bilgiç Taha Akyol'un sorularını cevapladı.
AB Konseyi, Türkiye ile üyelik müzakerelerinin dondurulmuş olarak kalmasına karar verdi. Ne diyorsunuz?
AB Genel İşler Konseyi’nin son toplantısı sonrasında açıklanan Sonuç Belgesi’nde Türkiye’ye ilişkin atıflar düşündürücüdür. Bu Belge’de “Türkiye, aday ülke statüsünü koruyor” denilmekle birlikte, müzakerelerin durdurulduğu belirtilmiştir. Yani yeni bir fasıl açılamayacak ve kapatılamayacaktır. Bu karar, özetle şu gerekçelere dayandırılmıştır:
- Demokrasi, hukukun üstünlüğü ve ifade özgürlüğü dahil temel haklarda gerileme ve yargı bağımsızlığının sistemik olarak aksaması.
- Piyasa ekonomisinin işleyişi konusunda ciddi kaygılar.
- Türkiye’nin dış politikasının, AB Ortak Dış ve Güvenlik Politikası ile artan ölçüde çatışması,
- “Türkiye’nin iyi komşuluk ilişkilerine zarar veren tehdit ve eylemleri”.
Söz konusu belgede gerginliğin azaltılması bakımından Türkiye’nin tutumundan memnuniyet duyulduğu kayda geçirilmekle beraber havuç-sopa dengesine dayalı bir angajman politikasıyla Türkiye’den daha fazla geri adım atmasının beklendiği anlaşılmaktadır. Taviz beklentileri Kıbrıs, Maraş’ın statüsü, İrini Operasyonu çerçevesinde Libya gibi konularda başta Yunanistan ve GKRY olmak üzere bazı AB üyelerine müzahir bir yaklaşımı ortaya koymaktadır.
Gümrük Birliği anlaşmasının kapsamının genişletilerek modernize edilmesine de yeşil ışık yakılmamaktadır.
Türkiye’nin AB’den daha da uzaklaştığını ilan eden bu Zirve, ulusal güvenliğimizi ve hayati menfaatlerimizi ilgilendiren konularda tezlerimizin aşındığını yansıtan boyutlarıyla üzüntü vericidir.
Türkiye’nin dış politikasında üzerine düşenleri içeriden başlayarak yapmaması ve haklı olduğu alanlarda tezlerini uluslararası hukuk temelinde savunamaması durumunda ağırlaşacak sorunlarla karşı karşıya kalmamız muhtemeldir.
TÜRKİYE ZARAR GÖRÜYOR
Türkiye’nin Avrupa’dan uzaklaşması, genel dış politikamızı nasıl etkiliyor?
Türkiye’nin evrensel değer ve ilkelerden uzaklaşması dış politikada yalnızlaşmamıza yol açmıştır. Batı’da saygınlığı ve itibarı yükselen bir Türkiye’nin, bölgemizde ve İslam dünyasında da gücü ve etkinliği artar. Hatırlayacağınız üzere, eskiden Türkiye, demokratik reformları ve güçlenen ekonomisiyle bölge ülkelerine model veya örnek olarak gösterilirdi. Bu uzaklaşma ekonomik ve ticari ilişkilerimizin geliştirilmesine de sekte vurmaktadır. Gümrük Birliği anlaşmasının AB’nin de çıkarına olmasına rağmen kapsamının genişletilememesi buna bir örnektir. Keza, bu savrulmanın savunma ve güvenliğimiz üzerinde de baskılar oluşturduğu bir süreç yaşıyoruz. Maalesef, bugün Türkiye’nin karşısında, ülkemizi ortak tehdit olarak algılayan ülkeler arasında, bizi dışlayan siyasi, ekonomik ve askeri ittifaklar oluşuyor.
TÜRKİYE’NİN DOSTLARI!
Batı’da Türkiye karşıtları gibi Türkiye’nin her dönemde taraftarları da olmuştu. Şimdi onlar da buharlaştı. Neden?
Bunun temel nedeni, Türkiye’nin, Batı dünyasının çekirdek değerlerinden sapmasıdır. Ayrıca, dış politikada diplomasiyi ihmal edip “sert güç”e yaslanmayı tercih eden eğilim imajı da dostlarımızı kaybetmemize yol açmıştır. Diplomasinin özü kurumsallaşmış iletişimdir. Kurumsal kapasite kaybı, profesyonelliğin hafife alınması, kamu diplomasisinin etkin bir biçimde yürütülememesi de bunda rol oynuyor. Öte yandan, Batı’da yükselen ırkçı, İslamofobik ve popülist dalga, anaakım partileri de etkilemiştir. Anaakım partiler, popülist rakiplerine oy kaptırmamak için maalesef popülist söylem ve politikalara daha sık başvurmaya başladı. Elbette, ekonomimizin zayıflaması da saygınlığımıza zarar veriyor.
STRATEJİK BAKMAK’
Cumhurbaşkanı Erdoğan, ‘Avrupa Türkiye’ye stratejik gözle baksın’ diyor, bu ne demek, böyle bakar mı?
Bu ifade, Avrupa’nın savunma ve güvenlik alanında Türkiye’nin jeostratejik önemine atıfta bulunduğu ölçüde isabetlidir. Gerçekten de Avrupa’nın vizyoner yaklaşım yerine günlük ve dar siyasi çıkarlar için Türkiye’yi dışlaması, Avrupa’nın da orta ve uzun erimli çıkarlarına aykırıdır. Ancak, tek başına bu söylem, dış politikadaki zikzaklarıyla Türkiye’ye duyulan güvensizliği de pekiştirebilir. Diplomaside tezlerimize ancak hukuk temelinde haklılık kazandırabiliriz. Diplomasinin genel eğilimi barışçıldır. Sert gücü çağrıştıran argümanlara, retoriğe ve hatta durağan suları çalkalamak için anti-diplomasiye de yer vardır ama sınırlı ve istisnai olmak kaydıyla.
‘ARAFTAKİ YANLIZLIK’
Bir “eksen tartışması” var, ne demek, ne durumda?
Eksen tartışması’ Türkiye’nin Batı dünyasından koparak Avrasyacı eksene yönelmesi bağlamında gündemdedir. Kanımca, Türkiye, uzaklaşma yaşamakla birlikte Batı’dan büsbütün kopmamıştır; NATO’da etkinliğini korumakta, Avrupa Birliği ve Avrupa Konseyi dahil uluslararası ve bölgesel kurumlardaki mevcudiyetini, aşınsa bile sürdürmektedir. Rusya ve Çin’e eğilim zaman zaman söylem bazında ileri noktalara taşınmış olsa da stratejik, ekonomik ve kültürel nedenlerle bu ülkelerle ilişkiler taktik işbirliğinden öteye geçmemiştir. Bu manzara Türkiye’nin arafta kaldığı imajının oluşmasına sebebiyet vermektedir. Ne demokrasi ne de otokrasi, kendine özgü bir demotokrasi algısına...Araftaki yalnızlık, değerli olmadığı gibi bağımsızlık anlamına da gelmez.
BATI’DAN KOPMANIN FATURASI
Türkiye’nin Batı’dan uzaklaşması, gidişatımızı nasıl etkiler?
Türkiye’nin, Batı’dan uzaklaşması, müreffeh ve demokratik bir hukuk devleti olarak çağdaş standartların çok gerisine düşmemize yol açar. Ekonomik ve ticari ilişkilerimiz zarar gördüğü gibi Doğu’da da itibar kaybına uğrarız. Sert güç açısından baktığımızda bile şimdiden, bunun kuvvet yapımızın ve kuvvet planlamamızın üzerinde olumsuz etkiler meydana getirdiğini gözlemleyebiliyoruz. Örneğin, F-35 programından çıkarılmamız Türk Hava Kuvvetleri’ni zayıflatmıştır. F-16 alıp alamayacağımız dahi maalesef meçhuldür. Sözün özü, böyle bir uzaklaşmanın ülkemizi her alanda itibar kaybına uğratma ve Türkiye’nin kurumsal kapasitesine darbe vurma potansiyeli dikkate alınmalıdır.
İSLAM DÜNYASI
Cumhuriyet tarihinin hiçbir döneminde İslam dünyasında da bu kadar yalnızlaşmamıştık. Bunun sebepler neler?
İslam dünyasında yalnızlaşmamızın bir temel nedeni Batı dünyasından uzaklaşmamızdır. Diğer nedenleri ise dış politikada rasyonalizm ve uzun erimli ülke menfaatleri yerine, dar bir ideolojik perspektifle bölge sorunlarına, iç savaşlara, vekalet savaşlarına müdahil olduğumuz algısıdır. Sınırlarımızın güvenliği ve yaşamsal çıkarlarımızın korunması, belirttiğim sorunlarda köşeye sıkışmamızı gerektirmiyor. Diğer ülkelerin yaptığı gibi Suriye’de, Libya’da, Doğu Akdeniz’de ilgili tüm taraflarla iletişim halinde olmak zorundayız. Türkiye’nin son dönemde bu yöne doğru bir eğilim sergilemesi umut vericidir.
Doğu Akdeniz’de ne durumdayız? Araplar neden Yunanistan’la beraber?
‘Arap Baharı’ sürecinde bölge ülkelerine yönelik söylem ve eylemlerimiz içişlerine müdahale gibi algılanmıştır. Doğu Akdeniz’de barışçıl diplomasi bileşenini hafife alan ve salt sert güce yaslanan zorlayıcı politikalar yürüttüğümüz inancı, Türkiye’yi bir çok bölge ülkesi ve bölgede çıkarları bulunan ülkeler için ortak tehdit haline getirmiştir. Bu durum, aleyhimizde siyasi, ekonomik ve hatta askeri dayanışmaya, kamplara ve ittifaklara sebebiyet vermiştir. Bu itibarla, bozulan ilişkilerimizi onarmak ve kapsayıcı ortak çıkar alanları geliştirmek öncelik taşımaktadır. İlişkileri bozmak kolaydır ama onarmak zaman alır. Nitekim, şimdi ilişkilerimizi normalleştirmek istediğimiz Mısır ve İsrail’in nazlı davrandıklarına, normalleşme sürecinin yavaş ilerlediğine tanık oluyoruz. Yunanistan’ın da fırsattan istifade Türkiye aleyhine bir diplomasi atağı başlattığını gözlemliyoruz. Kavgacı üslup, söylem ve anlatı tuzağına düşmeden “kapsayıcı diplomasi”nin bölge istikrar ve refahı bakımından taşıdığı önem konusunda ikna edici olmalıyız.
SUUD VE KÖRFEZ’LE İLİŞKİLER
Hükümet Suud ve Körfez ülkeleriyle ilişkilerimizi düzeltmek istiyor. ‘Eski hale’ gelmek mümkün olur mu?
Suudi Arabistan ve Körfez ülkeleriyle ilişkilerimizin düzeltilmesi; zaman, profesyonellik ve karşılıklı irade gerektiren bir süreç. Ortadoğu’da, kısa dönemde, çatışmaların ve şiddetin son bulmasına odaklanmalıyız. Orta ve uzun vadede ise sorunların barışçıl çözümüne, ekonomik işbirliğine yönelip farklılıklarıyla beraber bölgesel barış ve refahı tesis etmiş bir bölge yaratılmasını hedeflemeliyiz. Güven tazelemeye ihtiyacımız var. Milli menfaatlerimizle bölge gerçekleri arasında rasyonel bir denge kurabilmemiz lazım. Bölgedeki sorunlara taraf olmaktan çıkıp çözümün unsuru olabiliriz. İlişkilerimizi meşru aktörlerle yürütmeye özen göstermeliyiz. Böyle bir yaklaşımla, ilişkilerimiz eskisinden de daha iyi bir konuma yükselebilir.
RUS-ÇİN BLOKU
Rus-Çin bloku Türk dış politikasında bir alternatif olabilir mi?
Rusya ile ikili ilişkilerimiz çok boyutlu bir ortaklık niteliği taşıyor. Bu ilişkileri sağlıklı ve dengeli bir biçimde sürdürebiliriz. Elbette, menfaatlerimiz her zaman örtüşmüyor. Keza Çin, yükselen bir siyasi, ekonomik ve askeri güç, çokkutuplu uluslararası sistemde önemli bir yere sahip. Küresel kuşak-yol projesiyle iddialı hedeflere doğru adım adım ilerliyor. Asya-Pasifik bölgesindeki sınamaları dikkate almak zorundayız. Bu ülkeyle de ortak çıkarlara dayalı işbirliğimizi geliştirmeliyiz. Bunun için Uygur kardeşlerimizin maruz kaldığı ağır baskılara kayıtsız kalmamız gerekmez. ‘Tek Çin’ politikamızı değiştirmeden, Uygurların Çin’le aramızda dostluk köprüsü oluşturmasına destek olabiliriz. Esasen, bugün Rus-Çin Bloku’ndan anlaşılan Şanghay İşbirliği Örgütü’dür. Değer temelleri farklı ŞİÖ’nün NATO benzeri bir askeri yapısı da yoktur. NATO’nun güvenlik şemsiyesinin yerini tutamaz. Ekonomik olarak da bizim AB ile ilişkilerimizin yerini alamaz. Avrupa ile ticaretimiz toplam dış ticaretimizin yarısına tekabül ederken, ŞİÖ ülkeleriyle ticaretimizin payı yüzde 10 civarındadır ve dış ticaret dengesi aleyhimizedir. Kaldı ki bu Örgüt’e üye olmak istesek bile bizi alan yok. Şu anda Diyalog Ortağı’yız. Batı dünyasındaki algı Türkiye’nin bunu pazarlık için dillendirdiği yönündedir. Çin ise NATO’dan ayrılmayan bir Türkiye’nin ŞİÖ içine konuşlanmasına derin bir şüpheyle yaklaşmaktadır. Endişem, iki tarafta birden şüphe uyandırmamızın Türkiye’ye ilave faturalar çıkarmasıdır.
NASIL BİR DIŞ POLİTİKA?
Türkiye’nin temel dış politikası nasıl olmalı?
Öncelikle milli menfaatlerimizi ve güvenliğimizi koruyup, bölgesel ve küresel istikrara ve barışa katkıda bulunmalıyız. Ülkemizde maalesef kutuplaşma keskin. Ekonomimiz bozuldu. Sosyal dokumuz zedelendi. Bunları onarmadan diplomasimizi daha güçlü bir biçimde yürütemeyeceğimizi görmemiz lazım.
Mensubu olduğumuz ittifaklar ortak değerlerle şekillenmiştir. Bunları korumak gerekir. Bu durum, ortak çıkarlara dayalı yeni işbirliklerine açık olmamıza engel değildir. Birleşmiş Milletler Şartı, İnsan Hakları Evrensel Bildirisi gibi temel belgelere, TBMM tarafından onaylanmış olan uluslararası sözleşmelere ve oluşturulmasına katkıda bulunduğumuz normlara titizlikle bağlı kalmalıyız. Tüm müttefiklerimizle, komşularımızla ve çevremizdeki ülkelerle içişlerine karışmama ilkesi temelinde yapıcı ve dengeli diyaloglar kurabilir duruma gelmeliyiz. Diplomasimiz, ikili ilişkilerimizin yanısıra bölgesel ve uluslararası ihtilaflarda sorun çözücü kimliğine yeniden kavuşmalıdır. Krizlerden beslenmek yerine, diplomasiyle sorunları çözerek güçlenmek mümkündür. Dış politika gerçekçilik, ihtiyat, dikkat ve sabır gerektirir. Ancak, diplomasimize gerektiğinde yaratıcı ve cesur adımlar atabilme esnekliği kazandırmalıyız. Dış politikada ortak akla, çoğulculuğa, üniversiteler ve STK’larla dış politika yapım süreçlerinde birlikte çalışmamız gerekiyor.
Özetle, bütün komşularımız, NATO müttefiklerimiz, AB ortaklarımız, Türk dünyası ve Arap-İslam dünyası ile ilişkilerimizin güçlendirilmesine öncelik vermeliyiz.. Kıbrıs davamıza ve Yunanistan ile ilişkilere özellikle odaklanmalıyız. Suriye, Libya ve Irak’taki durum, Kafkaslar’da ve Balkanlar’da istikrar başta olmak üzere, çevremizde bulunan ve ulusal güvenlik ve refahımızı etkileyen sorunların çözümü için çalışmalıyız. Dış politikamızın önemli bir boyutu da yurtdışında yaşayan vatandaşlarımızın saygın konumlarının pekiştirilmesi, ırkçılık ve yabancı düşmanlığına karşı korunması, Türkiye ile olan bağlarının güçlendirilmesidir.
ABDURRAHMAN BİLGİÇ KİMDİR?
Abdurrahman Bilgiç 1986 yılında Dışişleri Bakanlığı’nda çalışmaya başladı. Çeşitli görevlerden sonra Nisan 2011’de Türkiye’nin Tokyo Büyükelçiliğine getirildi. Ardından MİT Müsteşar Yardımcısı olarak görev yaptı. 2014 - 2018 tarihleri arasında Londra görevinde bulundu, bu görevdeyken emekli oldu.
21/12/2021 00:02
‘Nass var, nass...’
238
Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın ekonomik krizle ilgili konuşmalarında “nass var, nass” ifadesi ciddiyetle tahlil edilmelidir. İki gün evvel de şöyle konuştu:
“Benden başka bir şey beklemeyin… Bir Müslüman olarak nasslar neyi gerektiriyorsa onu yapmaya devam edeceğim.”
Bu sözler doları 17 liranın üstüne çıkardı!
İki açıdan bakalım: Bir, Müslümanların bin yıllık tecrübesi… İki, Erdoğan’ın yirmi yıllık iktidarı…
İSLAMİ İLİMLER
8. Asırda büyük İslam hukukçularından İmam Züfer’den başlayarak gelişen para vakıfları tartışması, Osmanlı’da İbn Kemal ve Ebussud Efendi’nin para vakıflarında yüzde 12’ye kadar faize cevaz vermesi, ‘Abdülhamid zamanında devletin faiz uygulamaları…
Bin yılı aşkın bu tarihi tecrübede Müslüman âlimler “faiz haramdır” nassındaki maksadın (maqasıd) niteliğini tartıştılar... Farklı görüşler oluştu.
Açık fikirli âlimler “kamu yararı, örf, istihsan, zaruret, tahsis” gibi yeni metotlar geliştirerek bu sorunlara çözümler önerdi… Hâlâ akademik tartışmalar devam ediyor.
Dahası bugün elimizde, son iki asırda oluşmuş modern iktisat ilmi var.
Devlet adamına yakışan, bunların tartışılacağı akademik ve siyasi özgürlük ortamını sağlamak ve ülkesinin ekonomisini zarara sokacak taze denemelerden sakınmak olmalıdır… Ama işte her “faiz” dediğinde piyasada faiz de döviz de enflasyon da artıyor, ekmeğimiz küçülüyor.
Dünkü 'dövize endeksli mevduat' kararına Durmuş Yılmaz 'örtülü' faiz' dedi. Döviz düştü çok iyi ama bütçeye ve enflasyona etkilerini göreceğiz...
ERDOĞAN’IN BAŞARISI
Cumhurbaşkanı, “geçmişte enflasyonu nasıl yüzde 4’e indirdiysek yine indireceğiz” diye konuştu.
Keşke, diyorum.
Fakat Erdoğan’ın “geçmişteki” politikalarıyla bugünkü politikaları taban tabana zıt!
Zıt politikalar aynı sonuçları doğurabilir mi?!
Ecevit hükümetinde Kemal Derviş’in reformlarıyla ekonomiyi sağlıklı bir yola girmişti; AK Parti bunu devraldı. Derviş reformlarının başında Merkez Bankası’nın bağımsızlığı, Denetleme ve Düzenleme kurumları ile İhale Kanunu gelir.
AB sürecinin de büyük katkısıyla Türkiye’ye yatırım yağıyordu.
Başbakan Erdoğan, “nass”tan bahsetmiyor, aksine “faiz hayatın gerçeğidir” diye konuşuyordu:
kupurekle.jpg
Derviş reformlarıyla ateşi söndürülen enflasyon, evet, % 4’lere kadar düşecekti. Erdoğan; Derviş’in IMF destekli programını sürdürerek, AB sürecinde ilerleyerek, rasyonel ekonomiden sapmayarak, Ali Babacan ve Mehmet Şimşek gibi rasyonel bakanlarla, henüz bozulmamış kamu kurumlarıyla çalışarak o başarıları sağlamıştı. Ya bugün?..
KRİZE DOĞRU
2011 seçim zaferinin yarattığı özgüven patlaması, ülkeyi bugünkü krize getirecek politikalara yol açtı. Erdoğan düşük faizle tüketimi artırıp oy almak için 2015’te Merkez Bankası’na ağır sözlerle yüklenmeye başladı.
Bürokraside partizan atamalar kurumların kalitesini bozuyor, Batı’dan otoriterleşme eleştirileri geliyordu. Erdoğan’ın hukuk ve özgürlük eleştirileri gelmeyecek dış politika seçeneklerine yönelmesi de başlamıştı.
AK Parti’nin reformlarına destek veren Kemal Derviş şöyle konuşuyordu:
“AK Partinin 2003-2007 dönemiyle, 2008-2014 dönemi arasında ciddi farklar var… Merkez Bankası’nın bağımsızlığı, BDDK gibi kuruluşların özerkliği çok önemli. Özellikle 2011’den sonra, Düzenleyici Kurullar özerkliğini kaybetti. İhale Yasası onlarca defa değiştirildi. Siyaset ve piyasa ekonomisinin işleyişi arasındaki hassas denge bozuldu… Yavaş büyümeyi, istihdam eksikliğini, gençlerin umutlarını yitirmesini üzülmeden izlemek mümkün değil.” (5 Nisan 2015)
Aynı dönemde Daron Acemoğlu, Şevket Pamuk gibi iktisatçıların, TÜSİAD ve iş dünyasının eleştiri ve uyarılarına Erdoğan sert tepkilerle karşılık veriyordu.
DİNÎ SÖYLEM
Eleştiriye kapalı olmak, yanlışların birikip kar topu gibi büyüyerek üstümüze yığılmasına yol açtı.
Bugün Erdoğan yeniden ilk dönem politikalarına dönebilir mi? Keşke, ama sanmıyorum. Çünkü bu, kurumların bağımsızlığını, liyakat ilkesini, CB sistemindeki muazzam yetkilerin sınırlandırılmasını kabul etmesi demektir…
Bu durumda dindar vatandaşlarımızın seçmen sadakatini pekiştirmek için yoğun bir İslami dil kullanıyor; “nass” gibi, “krizden çıkışın anahtarı İslam ekonomisidir” gibi…
Ama bu söylem hem dinin temiz ulviyetine zarar veriyor hem sorunlara rasyonel çözüm beklentisini sarsarak ekonomiye zarar veriyor.
22/12/2021 00:02
Faiz demeden faiz
269
Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın açıkladığı dövize endeksli mevduat politikası Türkiye’yi uçurumun kenarından cevirdi, bu bir gerçek. “Rekabetçi kur” lafının yanlış olduğu görüldü zira yüksek kur enflasyonu körüklüyor, fiyat belirsizliğine yol açarak üretim ve tedarik zincirinde kopmalar yaratıyordu.
Erdoğan fazla öfkelenmiş olsa da TOBB’un “piyasaların ivedilikle istikrara kavuşmasını sağlayacak acil önlemler alınmasını ve öngörülebilirliğin temin edilmesini” talep etmesi, TÜSİAD’in “genel kabul görmüş iktisat bilimi kurallarına hızla dönülsün” çağrısı, , EGİAD’ın “bilimin ışığında, rasyonel politikalara geçilmeli” demesi, TÜRKKONFED’in “faiz kur, enflasyon sarmalına takıldık” diye yakınması haklıydı elbette.
Nihayet, ‘kur korumalı TL vadeli mevduat’ kararıyla dolar 18’lerden 12 liralara düştü.
Eleştiri hürriyeti demokrasinin sadece fazileti değildir; sorunların erken ortaya konularak çözümlerde gecikilmemesi için de zorunlu bir pratik ihtiyaçtır.
DEMİR YUMRUK
Sayın Erdoğan tarafından karar açıklandıktan sonra gergin sinirler rahatladı. Hatta bizim evde uzaktan gördük; Üsküdar’da sevinçten havai fişekleri atılmıştı.
Hele iktidar medyasında ekonomik zafer havası var…
Evet uçurumdan döndük, dövizin düşmesi çok iyi oldu fakat sonrasını da düşünmek lazım.
Eski Hazine ve Maliye Bakanı Berat Albayrak’ın bir sözünü hatırlayalım:
“Ekonomik bir saldırı ile dolar 6, 7, 8, 9, 10 lira olacak diye ülkemize yüklenenler... Cumhurbaşkanımızın liderliğinde yeni sistemin etkinliğinde avuçlarını yalayacakları bir şekilde demir bir yumrukla doları 5 liraya indirdik!” (Trabzon, 2 Mart 2019)
O demir yumruk, Merkez Bankası’nın sarf edilen 128 Milyar doları imiş, sonradan çıktı ortaya.
Fakat hazıra ne dayanır? Merkez’in rezervleri tükenince, Kasım 2020’de Naci Ağbal’ı göreve getirerek “acı ilaç faiz” uygulamasına geçilecekti. Doğruydu fakat maalesef ancak dört ay devam edecekti….
Neyse, bugünkü soru şudur: Şimdi “demir yumruk” vurmuş gibi dövizi düşüren mevduat garantisi değirmeninin suyu nereden gelecek? Hazineden, bütçeden!
‘MEVDUAT KAZANCI’
Kararı duyduğum gece Durmuş Yılmaz’ı aradım, “kendi modellerine son verdiler, faize döndüler, bu örtülü faizdir, hem de devletin cebinden” dedi.
Yeni kabul edilen bütçeye en az 100 miyar lira daha yük binecek! Merkez Bankası para basacak…
İktisatçı İbrahim Turhan “kurun bugünkü düzeyini esas alır ve enflasyona yakın bir artış olabileceğini varsayarsak, sırf ‘faiz artırmadık’ diyebilmek için son kalan çapa olan bütçenin de feda edildiğini” söyledi.
Kriz içindeki ekonomimizin son kalan çapası, dayanağı bütçe disiplini…
Benim dikkatimi çeken, “acı ilaç faiz” politikasına dönmek zorunda kalınması, ama bunu örtülü veya faiz artırdık demeden yapması…
Ve maliyetinin Hazine’ye yüklenmesi….
Erdoğan’ın konuşması da bu açıdan çok dikkat çekici:
“Kur getirisi mevduat kazancının üstünde kalırsa aradaki fark doğrudan vatandaşımıza ödenecek…”
Faiz demiyor, “mevduat kazancı” diyor ama aynı şey değil mi?
Madem böyle, keşke Naci Ağbal’la devreye sokulan “acı ilaç faiz” politikası devam etseydi, geçen bir yılın ağır hasarı olmazdı.
TEMEL SORUN GÜVEN
Oy, seçmen, taban… Bunlar demokraside elbette önemli ama ekonomiyi iktisat biliminin terimleriyle konuşmamak güven kaybına yol açıyor; ekonominin rasyonellikle yönetildiğine olan güven daha da aşınıyor…
Halbuki ekonomideki temel sorun, son 6-7 yıldaki güven kaybıdır; hem uygulanan politikaların rasyonelliğine, hem kurumların bağımsızlığına güven kaybı…
Tekil sorunlara tekil çözümler getirilebilir. Önemli olan temeldeki bu güven kaybını gidermektir. Bunun da şartı ekonomik rasyonalizm ve kurumların bağımsızlığıdır. O zaman ülkemize yatarım yağar, finansman kolaylaşır, iktidarın ilk on yılında olduğu gibi…
Siyasi kütür açısından ve uzun vadede şunu vurgulamak isterim: Kişiler arasındaki ödünç alıp vermelerde faizin (riba) sömürü olması başka… Çağımızda enflasyonla mücadele, istikrar, finansman, yatırım, büyüme alanlarında devletlerin temel “para politikası aracı” olan faiz başka şeylerdir. Muhafazakarlara Süleyman Uludağ, Mustafa Öztürk, Mehmet Azimli hocalarımızın yazdıklarını tavsiye ederim
4/12/2021 00:02
Diyanet’in faiz fetvası üzerine
131
Cumhurbaşkanı Erdoğan emirle faiz indirtiyor ve bunu “nass” uygulaması olarak takdim ediyor. Fakat üç gün önce devreye soktuğu dövize endeksli mevduat politikası iktisat çevrelerinde ‘örtülü faiz’ tartışmalarına yol açtı…
Erdoğan’ın politikasının “nass”a aykırı olduğunu gösteren eski bir Diyanet fetvası medyada dolaşıma sokuldu. Fetvada “mevduat hesaplarına tahakkuk ettirilen fazlalıklar faiz olup dinen haramdır” denildikten sonra şu vurgu yapılıyor:
“Söz konusu faiz oranlarının enflasyonun altında ya da üstünde olması, bu işlemi faiz olmaktan çıkarmaz. Bu itibarla bankaların vadeli mevduat hesaplarına para yatırmak caiz değildir.”
Bu eski fetva bir yönüyle Erdoğan’ın işine gelir, çünkü “faiz sebeptir” politikasına denk düşüyor… Ama aynı zamanda dövize endeksli mevcut politikasına terstir çünkü negatif faizi bile reddediyor…
DİYANET VE SİYASET
Gerçi Diyanet’ten Erdoğan’ın son politikasını dinen meşrulaştıran yeni bir fetva çıkarsa hiç de sürpriz olmaz! Diyanet faizli konut kredisiyle TOKİ’den konut almanın caiz olduğuna dair fetva çıkarmadı mı? (15 Ocak 2020)
Pandemiye karşı “ulusal düzeyde başlatılan dayanışma kampanyalarına” bağış yapmanın dinen zekât yerine geçeceğine dair fetva vererek muhalif belediyeleri dışlamadı mı?
Hatta iktidarın bu politikasına dinî desteğin işaretleri başladı bile. Değerli arkadaşımız Ahmet Taşgetiren’de okudum: Fıkıh uzmanı bir “hoca”, bankaya para yatıranların aldığı faiz, dövizin altında kalırsa aradaki farkın devlet kesesinden ödenmesini “kamu yararı, maslahat, zaruret” gibi fıkhi metotlarla “caiz” gördüğünü açıklamış.
Sigorta türlerini ve “murabaha ile leasing” işlemlerini İslam’a aykırı bulan “hoca”mızın şimdi bankaya faizli para yatırmayı teşvik anlamına gelen bu iktidar politikasını caiz görmesi sürpriz değildir.
Böyle tartışmalı konularda neyin caiz, neyin haram olduğu konusu elbette din âlimlerinin alanındadır. Ben “faiz” kavramının altında ne büyük sorunların ve görüş ihtilaflarının yattığına dikkat çekmek istiyorum.
DİYANET’İN KİTABI
Evvela Diyanet fetvasındaki “faiz oranlarının enflasyonun altında olması” halinde bile haram sayılması sorunlu bir görüştür.
Fetvayı yazanlar Diyanet’in on yıl önce yayınladığı İlmihal’i bile okumamışlar. Orada “paranın satın alma gücünün yani gerçek değerinin hızlı bir düşüş kaydettiği, enflasyonun çok yüksek oranlarda seyrettiği toplumlarda faiz, bu sınıra kadar paranın enflasyon karşısındaki eriyişini durdurucu bir çözüm olarak görülmekte” deniliyor, böyle durumlarda, faiz hakkında “açık cevap vermenin bir hayli güç” olduğu belirtiliyor. Dahası, faiz korkusuyla “dindar kesimin ekonomik hayattan uzak durarak pasif ve mütevazi işlerle yetinmesinin” yanlış olduğu da kaydedilmektedir. (Bkz. İlmihal, cilt II, s. 422-426)
Bu noktada, Osmanlı’da neden sermaye birikimi ve Sanayi Devrimi olmadığı konusunda Halil İnalcık, Mehmet Genç, Timur Kuran, Şevket Pamuk gibi tarihçilerimizi okumak gerekir, bilhassa dindarlar ve İlahiyatçılar okumalı.
BİLGİ İHTİYACI
Görülüyor ki, çağımızdaki modern ekonomide neyin dinen haram olan “riba”, nelerin ise vazgeçilemez “para politikası aracı” ve Erdoğan’ın söylemiyle “mevduat kazancı” olduğunu eski fetva sayfalarında bulamayız. İktisat tarihi, modern iktisat ve işletme, sosyoloji bilimleri olmadan bu konuda sağlıklı politika geliştirilemez.
İşte Cumhurbaşkanı Erdoğan “faiz sebeptir” diyor, “nas” diyor, “benim tezim” diyor ama 6-7 yıldır istikrarlı politikalar oluşturamadı. Bir teorik model de yazılmış değil. Görülüyor ki, Kendi beşerî politikalarını “nass” diye takdim etmemeli, bunun vebalinden sakınmalıdır.
Ekonomide konvansiyonel politikalar şarttır; yani kurallı, kurumlaşmış serbest piyasa ekonomisi.
Faiz meselesini hem İslami hem iktisat tarihi, hukuk ve sosyoloji disiplinleri açısından tahlil eden muhterem Hocamız Ali Bardakoğlu, “takas ve tarım ekonomisi” çağlarındaki fetvaları tekrarlayarak zamanımızda ekonomiye çözüm getirilemeyeceğini yazıyor. Naslardaki “maksat” (maqasıd) ile sanayi çağı ekonomisinin birlikte mütalaa edilmesi gerektiğini vurguluyor.
Muhterem hocamızın “İslam’ı Doğru Anlıyor muyuz?” adlı son derece değerli, ufuk açıcı eserini önemle tavsiye ederim. (s. 249-263)
Siyasi ya da ideolojik kavgalara değil, bilgiye, araştırmaya, müzakereye ihtiyacımız var. Uzak Doğu’nun yaptığı gibi.
26/12/2021 00:02
Bu sözler endişe yaratır
187
İktidarın klasik, bilinen, dünyaca uygulanagelen iktisat bilimi kavramları yerine, sınanmamış, denenmemiş, manası da net olmayan şaşırtıcı kavramlar kullanması kafa karışıklığı izlenimi yaratıyor, ekonomi yönetiminin rasyonelliğine duyulması gereken güveni sürekli sarsıyor.
Bunların başında “faiz sebeptir” söylemi geliyor. Ne içeride ne dışarıda iktisat çevreleri inanıyor buna…
Hatta bizzat Erdoğan “bu benim tezim” diyor. Bu söylemi kullanacağı zaman bazen “bizim arkadaşlar kızacak” diye de belirtiyor.
Yol arkadaşlarını bile inandıramayan, kızdıran bu “tez” öngörülebilir bir ekonomi çağrışımı yaratabilir mi?
İktidar gücüyle 6-7 yıldır gündemde tutulan bu tezin henüz “teori”sini yazan biri çıkmadı. Teorik bütünlük olmayınca, bir tedbir öbür taraftaki yarayı azdırabiliyor. 6-7 yıldır böyle gidiyoruz. Faizi indirtiyorsunuz döviz fırlıyor… Dövizi indirtiyorsunuz piyasa faizi yükseliyor…
‘ÖĞRETİLMİŞ YANLIŞ’
Hazine ve Maliye Bakanı Nurettin Nebati’nin NTV’de konuşmasından şu sözünün altını çizdim:
“Biz, bize öğretilmiş şeyleri yapmaktan vazgeçme zamanının geldiğine inanıyoruz…Yüksek faiz söylemi aslında bir öğretilmiş yanlıştır!”
Cumhurbaşkanı Erdoğan bir yıl önce “faiz acı ilaçtır, tavizsiz uygulayacağız” dediğinde “öğretilmiş”i mi söylüyordu?
Kaldı ki, doğruyu yanlışı nasıl anlayabiliriz? Laboratuvara bakarak…
Naci Ağbal “acı ilaç” uygularken, döviz Hazine’ye yük bindirmeksiniz piyasada iniyor, ülkeye para girişi artıyor, dahası faizler de iniyordu. 2021 şubatının sonunda yüzde 15.08’e inen Gösterge Tahvil Faizi, bugün yüzde 22.52’ye çıkmıştır!
Risk primi 316 puana inmişti, bugün 600’ün üstünde!
Evet “acı ilaç” doğruydu…
İktisat ilminde ‘ortodoks’ denilen iktisadın yerleşik prensiplerini “öğretilmiş yanlış” gibi görüldüğü izlenimi, güveni büsbütün sarsar.
‘PARADİGMA’ SORUNU
Sayın Bakan “paradigma değişikliği”nden bahsediyor ve diyor ki:
“Dünyadaki en iyi uygulamaları aldık, buraya koyduk…”
Maalesef böyle… CB sistemi de bu mantıkla derlenmiş yetkiler yığını olarak yazıldı. Şimdi de ekonomide bir yandan demokrasi ve serbest piyasa ekonomisi deniliyor, aynı anda “Çin böyle kalkındı” denilebiliyor, Hazine garantileriyle, talimatlı kamu kredileriyle piyasaya müdahale ediliyor…
Sistem bütünlüğü ve tutarlı teorik çerçeve olmayınca, güven de oluşmuyor tabiatıyla.
Bu “paradigma değişimi”ni bu iktidar döneminde ilk defa Berat Albayrak kullanmış, Orta Vadeli Program’a bile yazmıştı… Şimdi nerede o program?!
Albayrak’a göre “yeni paradigma”nın “en önemli noktalardan birisi, her ülkeye yaptığımız ticarette yerel parayı öncelemek”ti. (27 Mayıs 2020)
Ne oldu, kaç ülkeyle TL üzerinden ticaret yapıyoruz?! Kaldı ki “rekabetçi kur” diyerek TL’yi ne düzeye düşürdüğümüz açık değil mi?
Merkez Bankası’nın bağımsızlığını vurgulayan Putin’in dilinde başarısızlık modeli olduk, maalesef.
AYNI İKTİDAR İKİ AYRI YÖN
Evet sistem bütünlüğü ve teorik çerçeve olmayınca, aynı iktidarın iktisat politikalarında “faiz hayatın gerçeğidir” denildi, ardından “faiz sebeptir” geldi… “Acı ilaç”tan “rekabetçi kur”a, oradan de “döviz endeksi”ne geçildi…
Endişe verici değil mi, yatırımcı yarınını öngörülebilir m?
Elbette dövizin aşağı çekilmesi çok iyi oldu. Fakat gerçek iktisatçıların ve eli taşın altında olan sanayici ve iş insanlarının “enflasyon” uyarılarını da ciddiye almak şarttır. Belirsiz kavramlar değil iktisat ilminin kavramlarıyla bakmak ve konuşmak zorunludur.
İktidarın ilk on yılındaki sağlıklı ekonomik gelişmeye klasik iktisat dili, AB referansı ve bağımsız Merkez Bankası eşlik etmişti… Sonra işlerin bozulmasına “faiz sebeptir” söylemi, kavram kargaşası, ‘dış güçler’ gibi komplo algıları, kurumlarda aşınma ve “laf dinleyen” Merkez Bankası eşlik etti…
İktidarın 10. Kalkınma Planı’nda sanayi ve ihracat öncelikliydi, doğruydu… Fakat aynı iktidarın 11. Kalkınma Planı’nda sanayi ve ihracat yerine kaynakların tüketim ve ranta gittiği kayıtlıdır, ekonomik krizin temel sebebi iktidarın bu yanlışıdır.
Vazgeçtim bilimsel iktisat literatüründen, iktidarın yirmi yılında yeterli dersler yok mu?
İktisat politikalarında doğru rehber, ideolojiler veya oy hesapları değildir, kurumlaşmış kurallı serbest piyasa ekonomisidir!
28/12/2021 00:02
Düşüncenin en düşük seviyesi
115
Düşünmenin en bayağı seviyesi de diyebiliriz: Fikirlerle, kavramlarla, somut olgularla, bilgi ve verilerle düşünmek yerine liderlere, idollere, sembollere sevda getirerek veya öfke duyarak düşünmek…
Bu seviye, partilere “benim kabilem” gibi bağlanmak veya “öteki kabile” gibi düşman olmak şeklinde bütün tarihimizi zehirledi.
Falanca fikir veya parti beni rahatsız ediyor diyelim; karşı argümanlar getirmek yerine, hakaret etmek, ajan, casus, alçak, karşı-devrimci, hain falan diye saldırmak!
Değerli tarihçi Mete Tunçay, “Türkiye’de bütün akımlar dogmatiktir” demişti; doğru… Karşı fikir sahiplerini ya da karşı partileri ‘şeytanlaştırmak’ için hepimizin uzun bir ‘hainler’ listesi vardır!
NAMIK KEMAL YAZMIŞTI
Bizde aydınlanma ve demokrasi fikrinin ilk öncülerinden Namık Kemal yüz elli sene önce kendisinin çıkardığı Hürriyet gazetesinde, fikirlerin bir tarafa atılıp “yalnız şahıslarına husumet” gösterilmesinden yakınıyordu… “Ümmetimde fikir ayrılıkları rahmettir” şeklindeki Peygamber kelâmını başlık yapan yazısında şöyle diyordu, bugünün Türkçesiyle:
“Niçin bizim devletimizde bu geçerli değildir? Ve sebep nedir ki görüş ayrılıkları üzere bulunanların imhasına kadar çalışılır… Farzedelim ki, farklı görüşlerde bulunanlar ve onların ıslah zannettikleri gerekçeler, aksine, muzır ve sakıncalı olsun; niçin onların ikna edici delilleri meydana konulup ikna ve ilzam edilecek yerde yalnız şahıslarına husumet olunuyor ve meselenin kendisi bırakılıp şahsi garezlerle uğraşılıyor. (14 Haziran 1869)
Dikkatinizi çekmek isterim: “Meselenin kendisini bırakıp şahsi garezlerle uğraşmak!”
Büyük vatansever, yazısının devamında Bâbı-i Âli’ye (iktidara) yönelttiği eleştirilere cevap verilmek yerine “ülu’l emre itaatsizlik”le suçlanmış olmasından yakınıyor, serbestçe tartışmayı savunuyordu.
Kaç arpa boyu yol aldık dersiniz?
‘SOROS EKİBİ’
Elbette önemli gelişmeler kaydettik ama hâlâ fikirleri, verileri, kavram ve olguları tartışmak yerine, suçlamayı, yaftalamayı tercih ediyoruz.
Günümüzde yoğun tartışma konularında biri; Merkez Bankası’nın bağımsız olup olmaması… Elbette fikirler farklı olabilir; herkes kendi gerekçelerini ortaya koymalı değil mi?
Merkez Bankası Başkanı Prof. Şahap Kavcıoğlu şöyle yazmış:
“Pandemi nedeniyle de zaten sıkıntılı olan bu ortamı iyi değerlendiren Soros ekibi, Türkiye’yi faiz artırması konusunda köşeye sıkıştırmak için tüm yolları kullandı. Son gelişmeler neticesinde, geçen hafta değiştirilen ekonomi bürokrasisi tarafından yapılan açıklamalarda bu faiz lobisi ve destekçilerini ümitlendirdi. Gerçekte bunlar ne istiyorlardı: Sert, doğrudan faiz artırımı. Faiz sebep, enflasyon neticedir söyleminin bırakılması. TCMB Başkanı’nın bağımsız olması.” (Yeni Şafak 17 Kasım 2020)
Sayın Kavcıoğlu Merkez Bankası’nın bağımsız olmamasını savunabilir. Bu görüşün akademik gerekçelerini anlatmak ve ‘laboratuvar’ yani uygulama örnekleri vermek yerine, kurumun bağımsızlığını savunanları “Soros ekibi” diye yaftalıyor.
Gerçi Başkan olduğunda eski yazıları konusunda “geçmişi unutalım, şimdiye bakalım” dedi. (12 Ağustos 2021)
Fakat fikirler konjonktüre bağlı olmamalı, araştırmalara dayalı ve esaslı olmalı, değil mi?
‘KUVVETLER AYRILIĞI’
Kişilerin şahsiyetini ve özel hayatını, şeref ve haysiyetini aşağılamak yerine, fikirlerini tartışmak maalesef özellikle politikada hâlâ ulaşamadığımız yüksek bir seviye… Bunun çeşitli tarihi ve sosyolojik sebepleri var: Okuryazarlık ve eğitimde gecikme, fikir hareketleri öteden beri bastırıldığı için felsefi, siyasi, iktisadi hatta edebî kavramların yerleşmemiş olması…
Böyle olunca siyaset, hatta fikir hayatı suçlamalara hapsoldu.
Bu ülkede “kuvvetler ayrılığı” konuşulmadı, tartışılmadı; “kuvvetler ayrılığı irticadır” denilerek kestirip atıldı. (Yunus Nadi, Yeni Gün, 23 Nisan 1923)
Öyle diyenler inkılapçılardı; bugün muhafazakâr Cumhurbaşkanı “kuvvetler ayrılığı ayak bağıdır” diyor!
Kavramların uzun yıllar özgürce konuşularak, tartışılarak toplumda derinlikli bir şekilde yerleşmemiş olmasının sonuçlarını görüyoruz, değil mi?
Gelişmiş toplumların refahına gıpta ediyoruz ama gelişmiş toplum olmanın yolu kaliteli eğitim, analitik düşünce ve hukukun üstünlüğüdür.
29/12/2021 00:31
Parti mi aşiret mi?
199
Partilerimizi ‘aşiret’ gibi algılama şeklindeki siyasi hastalığımızdan bahsedeceğim ama önce Almanya’ya bir göz atalım.
Merkel on altı yıl kavgasız gürültüsüz başbakanlık yaptı, ülkesinin ekonomik gücünü ve itibarını arttırdı.
Görevinden ayrılırken her kesimce saygıyla uğurlandı…
Rakibi Sosyal Demokrat Sholz, bir hareketi Merkel’e benzetildiğinde “başarılı bir başbakana benzetilmek memnuniyet verici” diye konuştu.
Artık Almanya’yı Sosyal Demokrat Sholz’un başbakanlığında Yeşiller ve Hür Demokratların üçlü koalisyonu yönetiyor; orada koalisyonlar da kavgasız gürültüsüz...
Fulya Canşen “İktidar sarhoşu olmaması da Merkel’in güçlü bir kadın olduğu ve öyle kalacağının göstergesi” diye yazdı. (T24, 10 Haziran)
Doğru… Fakat daha önemlisi şu: Almanya güçlü kurumlar ve yerleşmiş kurallar ülkesidir. Kim bunları çiğneyip geçmeyi tasavvur edebilir ki?...
Hitler’in canavar faşizmi, demokratik kurumların ve kuralların değerini korkunç acılarla öğretmişti.
‘BİZ AŞİRET DEĞİLİZ”
Türkiye’deyiz, 22 Ocak 1949, Meclis’te ana muhalefet lideri İstanbul mebusu Celal Bayar kürsüde, Meşrutiyet devrini zehirleyen azgın parti ve kimlik kavgalarını hatırlatan uzun konuşmasında şöyle diyor:
“Arkadaşlar; biz medeni bir devlet kurmuşuz, bu devlettin medeni icaplara göre işlemesini isteyen insanlarız. Biz bir aşiret devleti değiliz. Bir aşiret reisinin diğer reise kızmak suretiyle birbirine hasım olması âdetini bu memlekete sokmayacağız…”
(Bravo sesleri, alkışlar)
Mâzinin parti mücadelelerini, kardeş kavgalarını göz önünde bulundurarak…. memleketin siyasi hayatında yer tutmasına biz de meydan vermeyeceğiz…”
CHP adına Sivas mebusu Başbakan Şemseddin Günaltay söz alarak şöyle konuşur:
“Karşı partinin muhterem liderinin sözlerini dinlerken demokrasi hayatımızdaki inkişafın feyizli neticesini görmekle büyük bir haz duyduk. Biz demokrasiyi memlekette husumet, nefret, memleket çocukları arasında şiddet ve düşmanlık yaymak için istemiyoruz... Burada en şiddetli münakaşaları yaparız, fakat kapı dışarı çıktığımız vakit hiçbir husumet duymaksızın birbirimizin elini sıkarız…”
Ne güzel değil mi? Bu sözlerinde samimiydiler üstelik… Ama sonra?
SİYASİ İHTİRAS
İyi niyetle demokrasiye geçen devlet partisi CHP’de kısa sürede “bunlar memleketi yönetemez, biz yönetiriz” duygusu, iyi niyetle iktidara gelen ve ilk yıllarda çok pozitif gelişmeler sağlayan Demokrat Parti’de ise “bunlara iktidarı bırakamayız” duygusu gittikçe keskinleşti…
Köylerde, mahallelerde kahveler bile partilere göre ayrıldı, partililer arasında kanlı meydan kavgaları çıktı…
İyi niyetle yola çıkanlar niye bu kutuplaşma ve çatışma yoluna düşmüşlerdi?
‘Kim haklıydı’ kavgasını sürdürmek yerine, asıl bu sorunu hepimiz araştırmalıyız, hepimiz düşünmeliyiz. Benim “Kuvvetler Ayrılığı Olmayınca” adlı kitabımın konusu bu sorudur.
Anayasa hukukumuzun büyük isimlerimden merhum Prof. Ali Fuat Başgil, 1949’da demokrasiyi savunan bir yazısında şöyle diyordu:
“Siyaset insan ihtiraslarının en çok kabardığı bir sahadır!” (Vatan, 20 Ocak 1949)
Kabaran siyasi ihtirasların tahribatını önlemek için Başgil kuvvetler ayrılığı, bağımsız yargı, bağımsız anayasa mahkemesi gibi kurumları tesis eden yeni bir anayasa yapılmasını savunuyordu…
Böyle bir anayasa yapılmadığı gibi, siyasi güç mücadelesinin körüklediği ihtirasları frenleyecek, denetleyip dengeleyecek gelenekler de yoktu… İhtirasların önü açıktı… Feci akıbet malum; kirli ve kanlı darbe ve arkasından gelenler…
GÜCÜN SINIRLANMASI
Merkel ateşli ihtiraslara sahip olsaydı, hangi kuralı, hangi kurumu çiğneyebilirdi ki?..
Biz gelişmişlikte hangi düzeydeysek, hukuki kurallar, hukuki kurumlar ve siyasi olgunluk bakımından da aşağı yukarı o düzeydeyiz! Hâlâ “bizim partimiz”e aşiret gibi bağlanıyor, partiler arası rekabeti, aşiretlerin husumetiyle yürütüyoruz…
Celal Bayar’ın yetmiş yıl önce söylediği “bir aşiret reisinin diğer reise kızmak suretiyle birbirine hasım olması âdetini” siyasi hayatımızda ne ölçüde aşabildik?
Liberal demokrasinin büyük filozoflarından Hayek‘in dediği gibi “iktidarın etkili bir şekilde sınırlandırılması toplum düzeninin en önemli meselesidir.” (Yasama ve Özgürlük, İŞ Bankası Yay. S. 594)
Öyle ki kimse sınırsız güce heveslenmesin…
Sadece anayasa maddeleri değil, kültürümüzde de bunu kökleştirmeden gelişmiş ülkeler arasında yer alamayız.
31/12/2021 00:01
2021 belalı bir seneydi...
55
Türkiye için belalı bir sene olan 2021 yılının takvim ömrü doldu ama 2022’ye iyimserlikle bakabilir miyiz? Ben iyimser olmakta zorlanıyorum. Niye mi? 2021’nin sorunları devam ediyor da ondan…
Bu sorunların anası, Türkiye’nin rasyonel bir anlayışla değil, konjonktürel tepkilerle, bir öyle, bir böyle yönetilmesidir.
KİLİT KURUM MERKEZ BANKASI
Geçen sene bu zamanlar Cumhurbaşkanı Erdoğan “faiz acı ilaçtır, kararlılıkla uygulayacağız” diyordu. “Ekonomi ve hukuk alanındaki reformları yakında paylaşacağız” müjdesini veriyordu. (15 Ocak 2021)
Dışişleri Bakanı Çavuşoğlu da “reform çalışmaları Avrupa Birliği ile pozitif atmosfere katkı sağlayacaktır” diyordu. (23 Ocak 2021)
Güzel işaretlerdi bunlar.
Berat Albayrak istifa ediyor, Naci Ağbal ve Lütfi Elvan göreve getiriliyordu. İkisi de piyasalarda güven yaratan rasyonel iktisatçılardı… Ekonomide iyileşme işaretleri başlamıştı: 2021’in Şubat ayında devlet borçlanması demek olan tahvilin faizi yüzde 15’e kadar düşmüştü; Naci Ağbal’ın “acı ilaç” uygulaması iyi geliyordu.
Cumhurbaşkanı da o dönemde “nass var” demiyordu.
Fakat dört ay sonra politikayı değiştirdi. Naci Ağbal’ın yerine, “faiz sebeptir” yazılarıyla tanınan Şahap Kavcıoğlu’nu atadı. (20 Mart 2021)
Merkez Bankası’nda “deprem gibi” atamalar yapıldı. Peş peşe faiz indirimleri açıklandı... Cumhurbaşkanı “nass var, nass” diyordu. (17 Kasım 2021)
Fakat “acı ilaç” bırakılarak emirle faiz indirtilmesi ekonomideki hastalığı azdırdı: Devlet borçlanmasını yansıtan tahvil faizleri yüzde 25’e çıktı!
Bütün tarihimizde en çok faiz ödeyen hükümet, bu hükümettir
‘ÇİN MODELİ’
Yeni politika TL’nin değerini düşürmek, bu şekilde döviz karşısında ucuzlayan Türk mallarını daha çok ihraç ederek döviz kazanmaktı.
Cumhurbaşkanı Erdoğan, ““Kurdaki rekabet gücü yatırım, üretim ve istihdamda artışa yol açar” diyordu. (22 Kasım 2021).
Hatta “Çin de böyle büyümüştü.” (3 Aralık 2021)
Fakat TL’ye güven o kadar sarsılmıştı ki, dolar 18 liraya çıkmış, alarm zilleri çalmaya başlamıştı… Erdoğan “dövize endeksli mevduat”ı açıkladı, dolar öyle bir düştü ki 9 lirayı gördü. Bu zafer bazı yerlerde havai fişekleriyle, bazı yerlerde davul zurnayla kutlandı.
Cumhurbaşkanı “TL’nin onurunu kurtardık” diyordu:
“Benim Türk liram varken ne işin var senin halen yok dolardı, yok avroydu. Türk lirası, Türk lirası, alışacaksınız buna.” (25 Aralık)
Artık “rekabetçi kur” dönemi bitmişti; TL’nin aşırı değer kaybının nasıl bir ekonomik yıkıma yol açacağı iktidar tarafından öngörülememişti ama gelip çatmıştı…
Fakat dolar düştüğü yerden 12.64 liraya çıkınca “endişelenmeli miyiz?” sorusuna Hazine ve Maliye Bakanı Nureddin Nebati “hayır, tam aksine doların yükselmesi aslında iyi bir şey” karşılığını verdi, önceki akşam. Bakan böyle derse dolarını bozdurup TL’ye dönenler artar mı, azalır mı?!
BAŞARI İHTİMALI
Sanırım iktidar TL ve dövizin ortalarda bir yerde dengelenmesini bekliyor. Fakat her gün propaganda yapma tutkusuyla ekonomiyi iktisat biliminin diliyle değil, siyasetin propaganda diliyle konuşuyor bu da iktisadi rasyonellik güvenini sarsıyor.
En önemlisi, üç dört ayda bir politika değişmesi, öngörüyü zorlaştırıyor.
2022’nin mesela Mart yayında, Haziran ayında nasıl bir ekonomik ortamda olacağız?
Bu iktidarın son altı yılda açıkladığı Orta Vadeli Program’ların tamamındaki öngörüler tutarsız çıktı.
2020’de Berat Albayrak’ın açıkladığı Orta Vadeli Program’da, 2021 yılında ortalama dolar kurunun 7.68 lira, enflasyonun ise yüzde 8 olacağı öngörülmüştü! Enflasyon TÜİK’e göre bile yüzde 20, doların durumu gözler önünde.
Bu tabloya bakarak 2022 için iyimser olmak kolay mı?
İktidar bilimsel olarak doğrulanmış ‘ortodoks’ iktisat ilkelerine dönerse, bu güveni veren yetkin isimleri öyle üç dört aylığına değil, tam yetkili olarak görevlendirirse, dış politikadaki yönsüzlüğü bırakıp “geleceğimiz Avrupa’da” sözünü diplomaside, hukukta ve demokraside gerçekten uygularsa… Ve de bunda devam edeceğine piyasaları inandırırsa, iyileşme başlar ama henüz böyle bir yöneliş gözükmüyor… Yine de inşallah diyelim.
Yine de 2022 yılının ülkemize iyilikler getirmesini, yılbaşı ışıklarının mutlu bir yılın işaretleri olmasını temelli edelim
.
Bugün 665 ziyaretçi (1155 klik) kişi burdaydı!
.
.02/01/2022 00:02
‘Faiz sebeptir’ deniliyor ama teorisi nerede?
232
Cumhurbaşkanı Erdoğan 2021 yılının son konuşmasında da yine “faiz sebeptir” diye vurguladı. ASKON’da ‘Anadolu aslanlarına’ seslendiği bu konuşması daha bir önemli çünkü Erdoğan’ın ekonomi görüşünün tam özeti niteliğinde.
Evvela, Erdoğan’ın şu sözlerinin altını çiziyorum:
“Elbettte bütün bunları serbest piyasa ekonomisi kurallarından sapmadan, ülkemizin küresel ekonomik sistemle güçlü bağlarına zarar vermeden yapıyoruz…”
Gayet güzel: Serbest piyasa kuralları, küresel ekonomik sistemle güçlü bağlar…
Fakat, iktidarın piyasaya, kredi mekanizmalarına, kamu ihalelerine, özerk kamu kurumlarına müdahaleleri piyasa ekonomisi kurallarına aykırıdır ama ayrı bir konu… Bu sözünün asıl ikinci bölümüne odaklanalım: “Ülkemizin küresel ekonomik sistemle güçlü bağlarına zarar vermeden…”
Çok güzel ama bu durumda “dış güçler” ne oluyor? Bizimle uğraşıyorlar da ekonomisi tıkır tıkır işleyen ve önümüze geçen ülkelerle niye uğraşmıyorlar? Ekonomilerin bu kadar iç içe geçtiği bugünkü küresel çağda bir ülke ekonomisinin çökmesi bütün ülkelere zarar vermez mi?
‘FAİZCİ KAPİTALİST SİSTEM’
Sayın Erdoğan, kriz dönemlerinde faizin enflasyon hasatlığına “acı ilaç” olduğunu söyleyen iktisatçıları eleştirirken diyor ki:
“Batı’nın bu kapitalist anlayışına maalesef kendini kaptıranlar hâlâ burada sürüp gidiyorlar. Arkadaşlar bizim de bir değerler silsilemiz var değil mi? Bu değerler silsilemize eğer inanıyorsak o zaman biz Batı’nın bu kapitalist mantığıyla onların bu kapitalist anlayışıyla biz hareket edemeyiz…”
Ama aynı konuşmasının hemen devamında İsrail, Amerika, Almanya ve Fransa’nın isimlerini vererek bu ülkelerde faizin de enflasyonun da çok düşük olduğu gerçeğini söylüyor. Elbette böyle ama bu ülkeler “Batı’nın kapitalist anlayışı”nın ülkeleri değil mi?!
Evet kapitalist ülkelerde faiz çok düşük…
Kapitalist ülkelerde faizin düşük olmasının sebebi sermaye birikimin yüksek olması ve aynı zamanda hukukun ve kamu kurumlarının siyasi iktidar karşısında güçlü olmasıdır.
Bankalara talimatla kredi verdirmek, kamu ihale yasasını yüz defa değiştirmek, Merkez Bankası’nda dört defa başkan değiştirmek… Bu ülkelerde hayal bile edilemez.
Bu ülkelerde hukuka, piyasanın kendi kurallarıyla işleyişine, kurumların liyakatine ve yatırım ortamına güven vardır, risk çok düşük olduğu için de faiz çok düşüktür.
Faizi düşürecek araç “inanç silsilesi” değil, piyasa ekonomisinin geleneksel kurallar ve kurumlarının güvenilir olmasıdır.
FAİZ RİSKİN FİYATIDIR
Yüksek faiz yüksek riskin fiyatıdır. AK Parti iktidarında da bunu görüyoruz: İlk on yılda AB reformları, liberal söylem, yoğun sermaye girişi, sağlıklı ekonomik büyüme vardı; Erdoğan’ın bir faiz kavgası yoktu…
Fakat kurumlara müdahale, hukuk sorunları, dış politikada eksen tartışmaları, Merkez Bankasına baskılar arttıkça; hem ekonomik büyümede istikrarsızlık hem döviz ve faizde artışlar ortaya çıktı.
Tarihen de Kanuni Süleyman üç kıtaya hükmederken ekonomik potansiyeli düşüktü ve bu yüzden tefeci faizi yüzde 35’lere, 40’lara çıkıyor, para vakıfları Şeyhülislam fetvasıyla yüzde 12 faizle kredi veriyordu. Kanuni çağında Avrupa’da ise faiz yüzde 5-6 civarındaydı. Çünkü değerli iktisat tarihçimiz merhum Mehmet Genç’e göre “nüfus, sermaye birikimi, teknoloji ve enerji kapasitesi bakamından Avrupa, Osmanlı’nın 4-5 katı büyüklükleri kontrol ediyordu.” (Osmanlı İmparatorluğunda Devlet ve Ekonomi, Ötüken Yay., s. 35)
TEORİSİ YAZILSIN
Tarihe ve iktidarın yirmi yılına ‘labotatuvar’ gibi baktığımızda, sermaye yetersizliği yanında kurallara ve kurumlara müdahalelerin artığı dönemlerde faiz belasının azdığı görülüyor.
Faiz sebeptir demek, bu laboratuvar verilerini kaldırmıyor. İşte politika faizi emirle yüzde 14’e indirtildi ama devlet borçlanmasının tahvil faizleri piyasada yüzde 25’e çıktı!
Halbuki Naci Ağbal “acı ilaç” verdiğinde tahvil faizi yüzde 15.08’e inmişti, değil mi?
Neden böyle? Erdoğan’ın iktisat ekibinin bunu yazması lazım. “Faiz sebeptir” tezinin, “silahımız nas” diyerek retorikle değil, laboratuvar verileriyle teorisi neyse bunun ortaya konulması lazım.
Teorisi yazılabilir bir tez değilse bir an önce bu çıkmazdan vazgeçilsin. Doğru bir teori ise, herkes okusun, anlaşılsın…
Artık Putin’in diline düşmeyelim,
değil mi?
4/01/2022 00:22
İhracat rekoru ve ‘felsefe’
107
Cumhurbaşkanı Erdoğan ihracattaki rekoru açıkladı. 2021 yılı ihracatımızın 225 milyar 368 milyon dolara çıkması gerçek bir rekordur.
Aynı zamanda umut vericidir: En kötü şartlarda bile böyle bir kapasiteye sahiptir. Hele bir de doğru politikalar izlenseydi bugün çok ileri bir noktada olurduk.
Nitekim Mahfi Eğilmez’e göre, Türkiye 2016 yılında kişi başına 10.883 dolar gelire sahipti, 2020 yılında 8.599 dolara düştü!.. Romanya ise aynı dönemde 9.520 dolardan 12.867 dolara çıktı! Bulgaristan da böyle, dünya da böyle…
Pandemi’de piyasalara pompalanan paraların tüketimi arttırması sebebiyle, bütün dünya ticaretinde “rekor” kırılıyor. UNCTAD’a göre, küresel ticaretin 2020’ye kıyasla yüzde 23 oranında artmış olması bekleniyor! (https://armatorlerbirligi.org.tr/arsivler/4899)
‘LABORATUVAR’ GİBİ BAKMAK
Türkiye öncelikle uyguladığı politikaları gözden geçirmelidir. İşte, Cumhurbaşkanı “gurur duyuyorum” diyerek ihracat rekorunu ilan ederken, TÜİK bile enflasyonun yüzde 36 olduğunu açıklıyordu! Gerçek enflasyon çok daha yüksek.
Bu noktada hepimiz açısından çok önemli bir “zihniyet” sınavı var: Faiz-enflasyon arasındaki sebep sonuç ilişkisine laboratuvar gibi bakmak ve doğru teşhis etmek!
Erdoğan “faiz sebeptir” diye bütün devlet gücünü seferber ederek bastırıyor… Hatta Erdoğan tam altı ayönce “Temmuz Ağustos gibi” enflasyonun düşmeye başlayacağını söylemişti. (1 Haziran)
Buna inanarak da faizin indirilmesi için Merkez Bankası’na emir vermişti. (5 Haziran)
Merkez Bankası da peş peşe kararlarla politika faizini yüzde 14’e indirdi ama “sonuç” ne oldu?..
Açıkça “sonuç” hem enflasyon TÜİK’e göre bile yüzde 36’ya çıktı… Hem bu enflasyon karşısında bankalar kaçınılmaz olarak ticari kredi faizini yüzde 30’a kadar çıkardılar!
Devletin kendisi tahvil çıkardığında yüzde 25 faiz vererek para topluyor!
Besbelli, emirle faiz indirtmek hem enflasyonu yükseltiyor hem faizi! Dolar da bu satırlar yazılırken 13 liraya çıkmıştı…
‘ZİHNİYET’ SINAVI
Zihniyet sınavı demiştim, sınav şu: Zihnimizin içindeki “faiz sebeptir” tezi mi gerçeği ifade ediyor?.. Yoksa laboratuvarda, yani piyasada ortaya çıkan “enflasyon sebeptir” olgusu mu?!.
Modern iktisat ilmi en azından iki yüz yıllık iktisadi büyüme ve krizleri laboratuvar gibi gözlemleyerek esas sorunun enflasyon, faizin ise “acı ilaç” olduğunu tespit etmiştir.
Erdoğan da bir ara “faiz acı ilaçtır” demişti. (11 Kasım 2020).
Naci Ağbal bunu uygulamış, devletin tahvil borçları faizini yüzde 15’e indirmişti; şimdi yüzde 25’tir! Karar’ın dünkü “Bir faiz düştü, beş faiz yükseldi” manşetindeki rakamlara bakabilirsiniz.
Bu olgular ‘laboratuvar’ yani piyasa verileridir.
Hatta Erdoğan’ın 2014 yılından itibaren, Merkez Bankası’na baskı yapmasını, Ali Babacan ve Mehmet Şimşek’le ihtilaflarını veri alırsak, altı yıllık deneylerin sonuçları ortada… 2018’de CB sisteminde Berat Albayrak’ın gelmesini ve 703 Sayılı KHK ile Merkez Bankası’nın bağımsızlığına son verilmesini alırsak, üç yıldır ekonominin daha da bozulduğu gerçeği ortada.
FELSEFİ MESELE
Piyasadaki ve sofralardaki bütün bu olgulara rağmen Erdoğan, zihnindeki “faiz sebeptir” tezini ısrarla uyguluyor, hatta bu günlerde “nass” kavramını “siyasi silah” gibi kullanıyor.
Felsefe meselesi dememin sebebi, zihnimizdeki düşüncenin mi yoksa hayatın, ekonomide piyasanın kanunlarının mı geçerli olduğu meselesidir.
İslamcı düşüncenin büyük beyinlerinden Said Halim Paşa, şöyle yakınmıştı:
“Bizim zihnimiz henüz eşyadan (olgulardan) fikirlere intikal edemiyor; fikirlerden eşyaya geçmeyi tercih ediyoruz. Çünkü bu sayede düşüncelerimiz… her şeyi kendi emellerine göre tertip edebileceği muhayyel bir muhit bulabiliyor…” (Buhranlarımız, İz Yay., s. 76)
Dünkü Karar’da ilahiyatçı düşünür İlhami Güler’in “Dinde samimi niyet ve muhtemel felaket sonuçları” başlıklı yazısını da mutlaka okuyunuz. İlhami Hoca, “iyi niyet”in yetmeyeceğini, hareketlerimizin yol açtığı “sonuçları” mutlaka düşünmek, sebep-sonuç ilişkilerini doğru teşhis etmek gerektiğini yazıyor. Yani “sonuç odaklı düşünce.”
2002-2011 döneminde “faiz sebeptir” falan yoktu, ekonomi iyi gidiyordu. Erdoğan sadece kendisinin tezi olan “faiz sebeptir” politikasında ısrar ederse ekonomi daha da sıkışır diye kaygılıyım.
5/01/2022 00:05
Taliban kafası ve Müslümanların tarih sorunu
336
Taliban, mağaza vitrinlerinde alçıdan yapılmış kadın mankenlerinin başlarını koparıyor!.. Medyada başları koparılmış mankenlerin resimlerini görmüşsünüzdür.
Taliban’nın “İyiliği Emretme, Kötülüğü Men Etme Bakanlığı” böyle bir karar almış.
Biliyorsunuz bu bir ayet-i kerimedir. Kuran’ın bu ayetini Taliban doğru mu anlıyor? Nasıl anlamalı?..
Taliban geçenlerde müzik aletlerini parçalamıştı, bazı fetva kitaplarında Peygamberimiz zamanında bulunmayan müzik enstrümanların günah olduğu yazılıydı…?
Taliban geçen Ağustos’ta kadınların yanlarında erkek refakatçi olmadan uzak mesafeye seyahat etmelerini yasaklamıştı. Doğrusu, böyle bir hadis de vardır; öyleyse Taliban doğru mu yapıyor?
DERİNLERDEKİ SORUNLAR
Taliban’ın bu akıl almaz uygulamaları, inanmış bir Müslüman’ın önündeki zihniyet sorunlarını yansıtıyor: Dinî metinleri 21. Yüzyılın hayat şartlarında ve bilim boyutlarında nasıl anlayacağız?
Hele de kelam ve felsefe sorunları… İlahiyatçı Prof. Metin Özdemir hocamız, tarihteki Kelamcıların düşünme tarzını şöyle yazıyor:
“İnsandan çok Allah’ın zâtı ve sıfatlarıyla ilgilenmeye başlayınca, insanın özgürlük, yaratıcılık, özgüven ve hür teşebbüs gibi temel ihtiyaçlarını karşılama ve yetilerini güçlendirme noktasında yeni ve güçlü adımlar sergileyemediler. Böyle olunca da Müslüman dünyanın bireyleri büyük ölçüde özgüvenlerini kaybetti ve bunun sonucunda tamamen Batı’yı taklit etmeye ya da bütünüyle ondan nefret duymaya yöneldi.”
Derinlerdeki bu felsefi sorunların 21. Yüzyılda bile politikacılar tarafından güç toplamak için nasıl istismar edildiği de apaçık ortada…
Özdemir hocamız haklı olarak “insan merkezli bir kelam”a ihtiyaç olduğunu belirtiyor. (Eski Yeni, Anadolu İlahiyat Akademisi Araştırma Dergisi, Güz 2014, s. 23)
Görüyorsunuz, problem ne kadar derin ve yeni bir tefekküre ihtiyaç ne kadar büyük!
DİN VE TARİH
Bugün alçı mankenlerin kafasını koparan Taliban, 2001 yılında, Afganistan’ın Bamlyan bölgesindeki antik Buda heykellerini topçu atışlarıyla tahrip etmişti!. O heykelleri antik eser değil, “put” olarak görüyordu! Bütün problem buradadır; “tarihî” olanla “dinî” olanı ayıramamak, tarihi din sanmak…
Başka bir deyişle, tarihi kutsamak, tarihe laboratuvar gibi bakamamak…
Böylece dinimizi eski çağlara mıhlıyorlar.
Amerikan Anayasa Mahkemesi’nin köleliği yasal sayan kararları vardır; tarihî niteliktedir. Ama eski fetvalara tarih değil din diye bakıyorlar.
Evet Peygamberimiz kadınların uzak mesafelere tek başına gitmemesini istemiştir ama bu, haydutluğun, kadın kaçırıp köle olarak satmanın yaygın olduğu çağlarda bir güvenlik tedbiriydi, tarihî bir uygulamaydı. Nitekim Peygamberimiz, güvenlik sağlandığında Irak’taki Hîve şehrinden Mekke’ye tek başına “bir kadın yolcunun Allah’tan başka hiç kimseden korkmadan gelerek Kabe’yi tavaf edeceğini” de söylemiştir. (Diyanet, Hadislerle İslam, cilt 7, s.519-520)
Ama Taliban bu tarihi ve sosyolojik uygulamayı “nass” sanıyor!
ÖZGÜRLÜK İHTİYACI
Ben herhangi bir konuda dinî hüküm veremem, ehliyetim yoktur. Zaten “nass” konularında da tefsir farkları olagelmiştir. Faizin tanımı ve kapsamı konuları özellikle günümüzde ilahiyatçılar arasında daha da tartışmalıdır.
İslam geleneğinde ehliyetli ve açık fikirli alimler ayetleri ve hadisleri tasnif ettiler: Bir kısmı sadece Peygamberi bağlar, bir kısmı sadece ahlaki tavsiyedir, bir kısmının yaptırımı sadece uhrevidir, bir kısmı “nass”tır ve naslar konusunda kamu yararı, zaruret, istihsan (iyileştirme), örf gibi metotlarla ufuk genişliği sağladılar.
Yoğun felsefi tartışmalardan çekinmediler ve 13. Yüzyıla kadar medeniyetin zirvesinde Müslümanlar vardı. Müslümanların ufkunu karartanlar, Farabi’yi, İbni Sina’yı, İbn Rüşd’ü tekfir edenlerin istibdadı oldu.
Taassup öyle bir tutkudur ki, Sünni İmam Malik, Sünni İmam-ı Âzam’a bile “fitneci” demişti! Bunu okuduğumda çok şaşırmıştım. Muhterem hocamız, hocaların hocası Prof. Mehmet Said Hatiboğlu’nun “Siyasi İçtimai Hadiselerle Hadis Münasebeti” adlı eserini tavsiye ederim. (sf. 137).
Çağımızda İslam düşüncesinin gelişmesinin ön şartı modern demokratik hürriyetler ve geniş müfredatlı, felsefeye açık kaliteli eğitimdir.
07/01/2022 00:03
İktidar artık ‘heterodoks’ diyor!
118
İktidarın ikide bir değişen iktisat politikaları için bulduğu yeni etiketin üzerinde ‘heterodoks’ yazıyor.
Bakan Nurettin Nebati’nin, her zamanki içtenliğiyle söylediği şu sözler gerçektir:
“Biz ortodoks politikaları bir tarafa koyduk. Artık heterodoks politikalar...”
Malum, iktisat dilinde uzun uygulamalarla sınanmış, doğrulanmış, yerleşmiş çizgiye “ortodoks” deniliyor, bunun dışına çıkan politikalara ‘heterodoks’ deniliyor.
Aslında Başbakan Erdoğan’ın “faiz sebeptir” diyerek Merkez Bankası’na “ihanet” suçlaması yapacak kadar ağır baskılar uyguladığı 2015 yılından beri iktidar ‘heterodoks’ politikalar uyguluyor. CB sisteminin verdiği denetimsiz ve dengesiz yetkilerle heterodoks politikalar tavan yaptı.
Nebati’nin ‘heterodoks’ diyerek adını koyması iyi oldu; durum netleşti.
‘ÖĞRETİLMİŞ YANLIŞLAR’
Sayın Nebati, ‘heterodoksi’nin ne olduğunu da dürüstçe anlatıyor:
“Ortodoks düşünmek zorunda değiliz. Bize öğretilmiş olan şeyler çerçevesinde hareket etmek zorunda değiliz… Yüksek faiz söylemi aslında bir öğretilmiş yanlıştır!”
Burada “öğretilmiş” denilerek reddedilen, ortodoks iktisat politikalarıdır; yani iktisadın yüzlerce yıl sınanarak belirlenmiş, teorisi yapılmış ana kuralları…
Cumhurbaşkanı Erdoğan ise daha ideolojik kavramlarla tanımlıyor:
“Bizim de bir değerler silsilemiz var değil mi? Bu değerler silsilemize eğer inanıyorsak o zaman biz Batı’nın bu kapitalist mantığıyla, onların bu kapitalist anlayışıyla biz hareket edemeyiz…” (31 Aralık 2021)
Ama Erdoğan’ın düşük faiz diyerek övgüyle örnek gösterdiği ekonomiler ABD, Avrupa, Japonya, İsrail yani kapitalist ülkeler!
NASS VE PROGRAM
‘Öğretilmiş’ sözünde reddiye, hatta bir ölçüde komplo havası da var… Bu psikoloji modern iktisat biliminin küçümsenmesine yol açıyor. Alternatif olarak “değerlerimiz” deniliyor, “nass” deniliyor.
Fakat “değerlerimiz”de ve “nass”da enflasyonla mücadele için devletin para politikası araçları hakkında bir program yoktur. Olsaydı mesela Osmanlı uygulardı.
Böyle bir programı insanlar yapacak, nasıl yapacak? Modern iktisat ilminin verileriyle…
Modern iktisat ilmine “Batılı kapitalist” diye sırt çevirince tutarsız heterodoks politikalar ortaya çıkıyor…
Eylül 2020’de “faiz acı ilaçtır…”
Haziran 2021’de “faiz düşsün dedim…”
Kasım 2021’de “rekabetçi kur… Çin böyle kalkındı”
Aralık 2021’de “TL’nin itibarını kurtardık…”
Ortodoks iktisat sistematiğinde bunlar öngörülebilir ve birbiriyle tutarlı olmayan, kısa süreli politikalardır. Faizi indirterek acı ilaç olur mu?.. Rekabetçi kur diyerek TL’nin değeri yükseltilebilir mi?
‘Heterodoks’ tam da böyledir; sistematiği olmayan, günün ihtiyacına göre bir öyle; bir böyle politikalar…
‘LABORATUVAR’A BAKMAK
Falanca partiyi tutkuyla sevebiliriz… “Nass” denilmesini bir sorunu çözmede yeterli sanabiliriz… Ya da iktidara kızıyor da olabiliriz. Bu duyguların hiçbir ekonomide doğru düşünme metodu vermez; doğruyu olayların akışına laboratuvar gibi bakarak bulabiliriz.
Kasım 2020’de Naci Ağbal “acı ilaç” diyerek politika faizini yüzde 19’a kadar çıkarmıştı. İlkeli bir insan olduğu bilindiği için de piyasalar inanmış, güvenmişti. Erdoğan da o zaman aynı dili konuşuyordu. Ama politika faizini 19’a çıkarması, devletin tahville borçlanmasındaki faizi yüzde 18’e kadar indirmişti… “Acı ilaç” etkisini göstermeye başlamıştı.
Fakat Erdoğan politika değiştirdi; Kavcıoğlu politika faizini yüzde 14’e kadar indirdi… Ve devletin tahvil faizi yüzde 25’e çıktı! Kredi faizleri daha yüksek!
Ortodoks iktisat politikası “acı ilaç”la piyasada faizi ve enflasyonu aşağı çekerken, heterodoks “faiz sebeptir” politikası Merkez Bankası’nın faizini emirle aşağı çekti, piyasa faizine ise tavan yaptı.
Türkiye, “nass”lara referanslar yapan bu politikalar döneminde dünyanın en faizci, en yüksek faiz borçlusu ülkeler arasında yer aldı. Sebep nass’lar değil, heterodoks politikalardır.
İktidarlara ve milletlere lazım olan sınanmış doğrulardır. Bunu Friedman söylese de merhum cumhurbaşkanımız Turgut Özal söylese de TÜSİAD söylese de doğrudur: “Genel kabul görmüş iktisat bilimi kuralları…”
Putin bile bu görüşte!..
09/01/2022 00:02
Ama bunlar Ak Partili…
187
MÜSİAD Başkanı Sayın Mahmut Asmalı’nın yüksek faizden yakınması önemlidir. Kredi faizlerinin yüzde 30’lara çıktığını hatırlatan Asmalı şöyle diyor:
“Yüzde 14’lük politika faizi maalesef reel sektöre yansımış değil… Bizim talebimiz en azından yüzde 14 politika faizi varken bankaların masrafını koyup bunların maksimum yüzde 18-20’lerde olması herkesçe arzu ediliyor.”
Evet herkes arzu ediyor. Fakat bankaların yüzde18-20’lerde faiz verebilmesi için, daha düşük faizle mevduat toplaması lazım! O zaman da döviz tavan yapıyor..
Demek ki ekonomide emir demiri kesmiyor! İktisadi zihniyetin ilk adımı budur. İslam tarihi dahil, bütün tarihte de böyledir, piyasa laf dinlemez!
FAİZİ DÜŞÜRMENİN YOLU?
Yüksek faiz vücuttaki kötü hastalıkların yüksek ateşi gibidir. Yüksek faizden herkes şikayetçidir ama MÜSİAD’ın şikayetçi olmasını daha anlamlı buluyorum: Bildiriler yayınlayarak destekledikleri “faiz sebeptir” politikasının, piyasada faizi aşağıya çekmek şöyle dursun büsbütün tırmandırdığını yaşayarak görüyorlar…
Demek ki faizleri aşağı çekmenin yolu, Merkez Bankası’na emir vermek, bankalara baskı yapmak ya da “bu nasstır nass” diyerek politikaya kutsal etiketi yapıştırmak değilmiş. Aksine bunlar faizi büsbütün yükseltiyormuş…
Demek ki, faizi çok düşük seviyelere çekmenin yolu, Erdoğan’ın “Batılı kapitalist ülkeler” dediği ekonomilerde olduğu gibi Merkez Bankası’nın bağımsızlığı, hukukun üstünlüğü, bütçe disiplini, seçimlere değil uzun vadeli verimliğe ve teknolojiye yatırım yapmak gibi ‘rasyonel’ politikalarmış…
YILLAR ÖNCE UYARILAR
İktisatçılar bu gerçekleri yıllar önce söylemişler, uyarılarını yapmışlardı.
İktisat tarihçisi Prof. Şevket Pamuk, iktidarın rasyonel ekonomi politikalarından kendi taraftarlarına yönelmesinin ekonomik çöküşle sonuçlanacağını söylemişti. (WSJ, 10 Mart 2014)
Kemal Derviş, iktidarın ilk on yılındaki başarıları överken, Merkez Bankası’na baskı yapılması, kurumların kalite kaybı, verimlilik düşmesi gibi sebepleri belirterek “dengenin bozulduğunu” altı yıl önce Cansu Çamlıbel’e anlatmıştı. (Hürriyet, 5 Nisan 2015)
Merkez Bankacılığı uzmanı Prof. Caner Bakır, ekonomi politikalarında ve kurumlarda ortaya çıkan bozulmaları ve yaratılan “sanal refah”ı anlatarak, “bu böyle gitmez, oksijen azalır… olası krizden halk büyük zarar görür” diyerek uyarmıştı. (Dünya, 10 Eylül 20215)
TÜSİAD’ın uyarıları uzun bir liste tutar.
Eleştirinin değeri, böyle uyarıcı olmasıdır fakat kulak verilmedi, aksine tepkiyle karşılandı. Sonuç, ortada…
GÜVEN SORUNU
Belki maddi kayıplardan da önemlisi güven kaybıdır. Siyasi tercih anlamında demiyorum, öngörülebilmenin kaybolması anlamında…
Mikrofonunun açık olduğunu fark etmeyen Çorum Belediye Meclisi üyesi AK Partili Sayın İsmail Bölükbaş’ın sözleri:
“Kimse iş yapmayı, bir şey yapmayı istemiyor ki. Sen bu işin içindesin. Neyin ne olacağı bilinmiyor ki. Şimdi sen müteahhit olsan. Ben devletten iş almam mesela. Özel şahıstan bile iş alınmaz.”
Bu anlamda güven kaybı…
Cumhurbaşkanı “faizi indirdik yatırım yapın” diyor, değil mi?
Ama kendi partisindeki bir iş insanının sözleri böyle…
Demek ki “yatırım ortamı” başka bir şey, emirle faiz indirmekle olmuyor.
Modern iktisat ilmi Batı’da ticaret, sanayi ve bilim devrimleriyle, aynı zamanda büyük patlama ve çöküşlerin tecrübeleriyle gelişti. Ekonomi de tıp gibi bir bilimdir. “Batılı kapilalist sistem… Haçı ittifakı” gibi sözler, bizi iktisat ilminden uzaklaştırıyor.
MÜSİAD KONUŞMALI
İşte ekonominin gerçeğini MÜSİAD da söylüyor, Anadolu’da Ak Partili meclis üyesi de… Bunlar Ak Partili.
Yeniden ortodoks politikalara dönülmesinde AK Partili iş çevrelerine büyük görev düşüyor, çünkü onların “cibilliyet, nankörlük, ihanet” gibi damgaları yok; etkili olabilirler.
Üstelik ilk on yıldaki politikalara dönmek iktidarın da lehine olur.
Türkiye’nin sorunu bu çağda inkılapçı veya muhafazakar olmak değildir. Hak sahibi olmanın temeli “vatandaş” olmaktır. Dilediği hayat tarzıyla yaşamak ve iş yapmak herkesin vatandaşlık hakkıdır.
Artık fay hatları üzerinde siyaset yapmayı geride bırakarak çağın hukuk, özgürlük ve teşebbüs standartlarında uzlaşmaktan başka çaremiz yok.
Yetmedi mi kayıp yıllarımız? Niye bir Güney Kore olamıyoruz?
Bu hepimizin sorunu değil mi?
1/01/2022 00:02
‘Türk dünyası’
125
Kazakistan’da patlak veren vahim olaylar üzerinde ciddiyetle düşünmeliyiz.
İkisi de Sovyet şemsiyesinin altından çıkan Kazakistan’da meydana gelen ve çevreye yayılmasından korkulan şiddetli sosyal patlamalar her şeye rağmen neden Doğu Avrupa’da görülmüyor?
Bizde bu defa belki de Putin faktöründen, Kazakistan olayları “Soros’un çocukları” falan gibi komplo teorileriyle izah edilmedi. Daha çok “otuz yıllık iktidar… otoriter rejim… aile yönetimi… yolsuzluk… gelir dağılımı bozukluğu” gibi somut kavramlar kullanılıyor.
Ayrıca, “Türk dünyası” yahut “İslam dünyası” ya da “ümmet coğrafyası, gönül coğrafyamız” gibi romantizmi yüksek fakat realitesi sorunlu kavramlar hakkında da düşünmeliyiz.
DUYGUSAL KAVRAMLAR
2011 Arap Baharı döneminde iktidarın dış politikada İslami söylemi yoğunlaşmıştı. Suriye politikasında “Emevi camiinde namaz kılmak”, Kahire konuşmasında “yüz yıllık esaret sona eriyor” sözleri o dönemin simgeleridir.
Ama Cumhuriyet tarihinde Araplarla aramız hiç bu kadar açılmamış, Doğu Akdeniz’de hiç bu kadar yalnız kalmamıştık. Nihayet, iktidar dış politikada o dili bıraktı, ekonomide kullanıyor; “nass” gibi, “krizden çıkışın anahtarı İslam ekonomisidir” gibi...
Sovyetlerin dağılması da yaygın bir “Türk dünyası” heyecanı yaratmıştı. Kadir HasÜniversitesi’nde Prof. Mustafa Aydın’ın yaptığı “Eğilimler” araştırmasında, 2013 yılına gelindiğinde bile dış politikada AB’a alternatif sorulduğunda toplumun yüzde 26’sı “Türk birliği” diyordu.
Azerbaycan’la “tek millet, iki devlet” olmamız hem gerçektir hem fevkalade memnuniyet vericidir. Yeni Türkiye’nin harcında Azerbaycanlı aydınlar Hüseyinzade Ali, Akyiğitzade Musa, Ağaoğlu Ahmet gibi aydınların katkısı büyüktür. Üstelik Türkiye ve Azerbaycan bugün birbiriyle fevkalade önemli stratejik bağa sahiptirler.
Diğer ‘Türk Cumhuriyetleri’ ile hem coğrafi mesafe hem ciddi lehçe farkları vardır. Türkiye’nin rolü ekonomik kudreti ve teknolojisi seviyesinde olacaktır.
EKONOMİ FAKTÖRÜ
Birinci Dünya savaşı “pan” ideolojilerle iç içeydi. Pancermenizm, Panslavizm, Pantürkizm… Ziya Gökalp o dönemde bile öncelikle “Türkiyeci” olmak gerektiğini yazıyordu. Kısa hayatının kalan yıllarında tamamen Türkiye’ye odaklanmıştı.
Milli Mücadele, Türkiye’nin sınırlarını çizmiş bu topraklar dahilinde gelişme, yükselme idealini getirmiştir. “Yurtta sulh, cihanda sulh”un anlamı budur.
Bugün de Türkiye için birinci dış politika ilkesi “Türkiyecilik”tir. Türkiye hiçbir davanın neferi değildir.
Orta Asya cumhuriyetleri için de “gelişme” kavramı birinci derecede belirleyicidir. Merhum tarihçi Zeki Velidi Togan Sovyetler zamanında yayınladığı “Türklüğün Mukadderatı” adlı eserinde Orta Asya sorunlarının “ırklar arası mücadelelerle değil, iktisadi gelişmenin doğuracağı sonuçlarla” çözüleceğini yazmıştı. (1970, s. 201)
Bu gelişme farkı sebebiyledir ki, Doğu Avrupa ülkeleri ile Orta Asya cumhuriyetleri arasında bugünkü farklar bulunmaktadır.
ORTA ASYA VE TÜRKİYE
Kazakistan’da veya Özbekistan’da, hele de daha sorunlu Türkmenistan’da Batılı anlamda demokrasi için hem sosyolojik hem kurumsal donanım yoktur. Alexandre Bennigsen, daha Sovyetler zamanında Orta Asya’daki komünist rejimleri “feodalite” olarak nitelemişti.
Doğu Avrupa’da komünist rejimler devrildi, Orta Asya’da ise Moskova’dan atanmış komünist şefler başta olduğu halde ‘bağımsızlık’ ilan edildi…
Bu yüzden otoriter rejimler kısa sürede kabile yönetimleri gibi otokrasiye ve aile saltanatına dönüşüyor.
Ne olursa olsun toplumsal patlamalar hiçbir surette tasvip edilemez. Aklı başında yönetimler de buna sebebiyet vermezler. Orta Asya cumhuriyetlerinin maalesef toplumsal patlama ihtimali yüksektir, Kazakistan’da olduğu gibi çok gaddarca bastırılmaktadır.
Yine de bu cumhuriyetler belli bir eğitim, şehirleşme ve ekonomi seviyesine ulaşmışlardır. ‘Feodal’ egolarını tahkim etmek yerine iyi eğitim ve yetkin üniversitelerle, güçlü kurumlarla ve hukukla ülkelerini donatarak geleceği inşaya kendini adamış siyasi sınıflara ihtiyaç var; Güney Kore böyle gelişti ve demokrasiyi inşa etti.
Orta Asya toplumlarında hiç yaşanmamış olan Tanzimat, Meşrutiyet, Cumhuriyet ve çok partili hayat tecrübesine sahip Türkiye, yüksek hukuk ve demokrasi standardına, rasyonel ekonomi yönetimine dönerek sağlayabileceği ekonomik dinamizmle bir esin kaynağı olmalıdır.
İsmail Gaspiralı’nın büyük ülküsü “dilde, fikirde iş’de birlik” de zaman içinde ancak böyle gelişebilir.
12/01/2022 00:02
AYM Başkanı ne diyor?
108
Adalet deyince aklımıza ilk gelen mahkemeye düşerken âdil yargılanmaktır, değil mi? Bu açıdan Türkiye’nin ne durumda bulunduğunu Anayasa Mahkemesi Başkanı Sayın Prof. Zühtü Arslan’dan dinleyelim:
“Bireysel başvurunun uygulanmaya başlandığı 23 Eylül 2012 tarihinden bu yana AYM tarafından verilen toplam ihlal kararları içinde âdil yargılanma hakkı ihlali yaklaşık %77 ile birinci sıradadır… 2021 yılında yapılan 66 bin civarında başvurunun %73’ten fazlasında adil yargılanma hakkının ihlal edildiği şikâyeti bulunmaktadır.”
Bu vahim tablonun en yalın ifadesi, Türkiye’de hak ihlalinin en çok yargıda yapılmasıdır!
Prof. Arslan, “bu sayı ve oranlar bize adil yargılanma hakkı konusunda önemli bir meselemiz olduğunu söylüyor” diyerek ifade ediyor bu gerçeği.
HUKUK ÖĞRETİMİNDE KALİTE KAYBI
Aslında sürpriz değil: Bir, hukuk eğitiminde kalite kaybı… İki, yargı bağımsızlığının asgariye indirilmiş olması…
Her ilde bir üniversite popülizmiyle diplomalı işsizler yetiştirirken, 84 hukuk fakültesiyle de hukuk öğretiminin kalitesi düştü. İşte Adalet Bakanı Gül’ün sözleri:
“Bir tane profesör, 8 tane yeni akademi dünyasına katılmış meslektaşımızın olduğu bir yerde hukuk fakültesi tabelasının asılması, o tabelanın altından geçmek gerçekten bizim için üzücüdür!”
Bakan hukuk okumak isteyen gençlere “derse giren kişiler hukukçu mu değil mi, kaç tane profesör, doçent var, buna bakın “ diye tavsiyede bulunuyor. (13 Şubat 2020)
Dahası, hukuk alanında doçentlik sınavının şartları üç defa değiştirilerek hukuk doktorası yapmış olma şartı kaldırıldı!.. Hukuk fakültelerine hukukçu olmayan dekanlar atanabiliyor. 2019 yılı itibarıyla hukuk fakültelerinden 19’unun dekanı ilahiyatçı profesörlerdir!
Türkiye’nin geleceği için kaygı yaratan bu vahim sorunlar hakkında Prof. Dr. Kemal Gözler’in “Türkiye Nereye Gidiyor?” adlı değerli eserini bütün okurlarıma önemle tavsiye ederim. (Ekin Kitabevi, 2. Baskı, s. 29-44 ve 271-322)
CB SİSTEMİNDE YARGI
Diğer vahim sorun, yargı bağımsızlığının, CB sisteminde asgariye düşmüş olmasıdır. Bu sistemde tamamen siyasi tercihle oluşan HSK, hoşa gitmeyen hakim ve savcıları oraya buraya atayarak adalete baskı yapıyor.
Hakimlere “coğrafi teminat” verilmesi, keyfi atamaları önleyerek bu sorunu bir ölçüde hafifletebilirdi, Cumhurbaşkanı ve Adalet Bakanı bunu taahhüt de etmişlerdi. (30 Mayıs 1919)
İki buçuk sene geçti, artık lafını bile etmiyorlar.
Halbuki Adalet Bakanı HSK başkanıdır, atamalara ilişkin bir prensip kararıyla kolayca çözülecek bir sorundur ama siyaset bağımsız yargı istemiyor.
Yargıtay Başkanları bile adli yıl konuşmalarında hakimlerin coğrafi teminatsızlık sorununu dile getirmiyor!
Hukukun eğitimi ve adaletin yönetimi böyle olunca, ‘adil yargılanma hakkı’ iyi bir durumda olabilir mi?
YATIRIM ÇAĞRILARI
Cumhurbaşkanı Erdoğan, haklı olarak, birçok konuşmasında yabancı sermayeyi ülkemize yatırıma davet ediyor. Uluslararası Yatırım Zirvesi’ndeki konuşmasında şöyle diyordu mesela:
“Ülkemizde hukuk, demokrasi ve ekonomide yeni bir reform seferberliği başlattık…” (7 Aralık 2020)
Bu konuşmayı yaptığında, Naci Ağbal ve Lütfi Elvan göreve getirilmişti… Sonra politikanın nasıl değiştiğini biliyoruz. Yatırım da gelmiyor.
Zaten HSK bu yapıda kaldıkça yargı sorunu çözülemez.
Hukuk ve adalet sorunları “sizden bizden” meselesi olamaz. Çözüm, yargının el değiştirmesi değil, bütün siyasi ellerin üstünde bağımsız ve tarafsız olmasıdır.
KUVVETLER AYRILIĞI
Hürriyetin de adaletin de ön şartı, “kuvvetler ayrılığı”dır. Prof. Zühtü Arslan’ın dediği gibi:
“Yargı bağımsızlığını sağlamanın en önemli anayasal araçlarından biri hiç kuşkusuz güçler ayrılığı ilkesidir. Güçler ayrılığı düşüncesinin özü gücün sınırlandırılması ihtiyacıdır. Gücün hukukla sınırlandırılmadığı yerde temel hak ve özgürlükler tehlikededir. Montesquieu’nun ifade ettiği gibi, yasama, yürütme ve yargı güçlerinin tek elde toplanması özgürlüğün sonu olur.” (27 Nisan 2015)
Adaletin de…
Yeni anayasadan bahsedenler arasında kimler “güçler ayrılığı” vurgusu yapıyor, kimler bu kavramı ağzına almıyor, buna dikkat etmeliyiz.
14/01/2022 00:01
Çalınmış gençler
226
Enes Kara’nın intiharı bütün yürekleri yaktı. Yunus Emre’nin deyişiyle “gök ekini biçer gibi” gencecik bir hayat bir intiharla sona erdi…
Hele de “evlat acısı” ailesi için…
İntiharların elbette bireysel ve çok çeşitli sebepleri fardır… Talihsiz Enes bir tarikat-cemaat yurdunda kalıyordu ve bıraktığı video kaydında “yurtta yaşadığı baskılardan” bahsediyordu… Tıp Fakültesi ikinci sınıf öğrencisi olduğu halde “gelecek kaygısından” bahsetmesi de üzerinde durulması gereken bir husustur.
Öyle bir yurt hayatının ağır ve kapalı atmosferi gencecik bir insanı bunaltmış. Nitekim videoya “psikolojik olarak yorulduğunu” kaydetmişti.
Özgür olma ihtiyacının fışkırdığı gençlik çağında yaşama sevincini kaybetmek, yaşamaktan yorulmak, bunalmak…
BÜYÜK GERİLİM
Türkiye gibi “sık dokulu” dayanışmacı geleneksel yapılarla, “bireyleşen” modern yapılar arasında çelişkiler yaşanan geçiş toplumlarında şiddetli gerilimler vardır.
Geleneksel yapılarda kişi çepçevre kuşatılmış olmanın bir tür korunma duygusunu hisseder. “Bizden” biri olarak destek görür, kayırılır…
Özgürlük duygusunun gelişmesi ise elbette olumludur fakat, kriz dönemlerinde Erich Fromm’un belirttiği gibi yalnızlık duygusunu da yaratır. Hem tarikatlar hem seküler totaliter örgütler için nasıl mümbit bir av sahası, değil mi? Gençleri kolayca çalabilirler, aile ve normal arkadaş çevrelerinden kopararak…
Hele de “dava”ya yahut “devrim”e hizmet gibi payeler dağıtıyorlarsa, orada bir durmak, düşünmek lazım. Kişi özgür birey olamaz. “Emir kulu”durlar, “emir demiri keser!”
Ayrılmak da çok zordur, zira “ayrılanı kurt kapar!”
YILLARDAN BERİ
Türkiye uzun yıllardan beri bu sorunları yaşıyor.
“Çalınmış gençler” başlıklı ilk yazımı 16 sene önce yazmışım. Şöyle yakınıyordum:
“Örgüt ve tarikat tipi ‘kabile’lerin çaldığı gençlerden, çocuklarımızdan bahsediyorum. Çocuklarımızı bizden ve kendi geleceklerinden çalıyorlar, beyinlerini yıkıyorlar, fedai olarak kullanıyorlar.“ (Milliyet, 4 Temmuz 2005)
Aynı sorunu ele aldığım “Hayat Yolunda” adlı kitabımın ilk baskısı da 1999’da çıkmıştı. (Doğan Kitap)
Bugün itibariyle, kaç arpa boyu yol aldık derseniz… Hâlâ gündemimizden düşmeyen, ızdıraplarla, facialarla dolu bir sorun...
‘GİZEM ARTTIKÇA’
Muhterem hocamız Prof. Ali Bardakoğlu’dan aktarıyorum:
“Dinde gizem arttıkça dinî duygu ve arayışların istismar edilme ihtimali de artar. Şahıslara kurtarıcılık, dünyaya tasarruf, hatta Levh-i mahfuz’a/ilâhî takdire müdahaleye kadar uzanan bir kutsiyet ve otorite izafe edenler…” (Karar, 28 Temmuz 2016)
Kerameti kendinden menkul şeyh efendiler ve müritleri…
Büyük tarihçilerimizden Ahmet Yaşar Ocak’ın yeni çıkan bir kitabı “Tasavvuf, Velâyet ve Kâinatın Görünmez Yöneticileri” adını taşıyor. (Alfa yayınları)
Kitap hakkında ayrıca yazacağım fakat, görüyor musunuz: Allah’ın takdirini değiştirtebilen! Ve kerametleriyle kainatı yöneten nice şeyh hazretleri!..
Bu kültürde, bu psikolojik büyü ortamında fizik bilimi gelişebilir miydi, gelişmedi zaten.
Bağımsız kişilik gelişebilir miydi, gelişmedi zaten.
Gülen’e “kainatın imamı” demelerinin nasıl bir psikoloji olduğu apaçık ortada…
EĞİTİM VE ŞEFFAFLIK
Meseleyi sade uhrevi mistisizmle ilgili sanmak yanlıştır. Bolşevizm ve Nazizmde de “tabiat kanunlarını bilen” Hitler gibi, Stalin gibi putlar vardı. Sözlerine ayetmiş gibi iman edildi, uğrunda ölümlere gidildi…
Şiddete başvurmadıkça, tarikat olsun örgüt olsun yasaklanıp yeraltına itilmesini doğru bulmam. Türkiye bunu denedi ve çözüm olmadığını gördü.
Kişiyi olgunlaştıran, merhamet, mesuliyet ve yaşama sevinci kazandıran dini düşünceye ve hissiyata saygı duymak gerekir. Mesela, tarihimizde iyi ki bir Mevlevilik vardır, değil mi?
Kaliteli ve insan kişiliğini güçlendiren, bağımsız birey şuurunu geliştiren bir eğitim ve böyle bir siyasi atmosfere ihtiyacımız var… Ve de ister dini, ister seküler olsun bütün dernek, vakıf ve sosyal faaliyetlerde mutlaka şeffaflık gerekli, bunun hukuku oluşturulmalıdır
16/01/2022 00:02
‘Mahalle’nin duvarları
196
Muhafazakarları belirleyen temel hassasiyetlerin başında tabii ki dindarlık gelir.
Dini hassasiyetin siyasete tahvili, son yıllarda ekonomiyi konuşurken “nass” ve “çözüm İslam ekonomisi” gibi söylemlerle kendini gösteriyor.
Muhafazakâr hassasiyet deyince “Osmanlı” kavramını da ekleyebiliriz. Son on yılda yoğunlaşmak üzere Erdoğan’ın “şanlı ecdadımız” söylemi, TRT’deki hamasi dizileri biliyorsunuz.
Kadın ve aile konusunda cemaatlerin kampanyası üzerine Erdoğan “İstanbul Sözleşmesi”nden Türkiye’yi çekti çıkardı…
Türkiye’nin öbür kesiminin hassasiyetleri ise laiklik, cumhuriyet, kadın hakları gibi kavramlarla ifade edilebilir.
Elbette birleştirici değerlerimiz, hassasiyetlerimiz de var ama feci halde kutuplaştığımız da bir gerçek.
‘BİZ’ KABİLESİ
Demokratik bir toplum, doğası gereği ‘çeşitli’dir. Kurumlaşmış bir demokraside farklı hassasiyetlere sahip vatandaşlar hukukun teminatı altında, eşit haklara sahip ve hürriyet içinde yaşarlar.
Evet, hukuk, eşitlik, hürriyet… Şeffaflık, liyakat gibi değerlerle listeyi uzatabiliriz.
Türkiye’de hukuk, eşitlik ve hürriyet kavramları üzerine hassasiyet, her kesimde zayıftır!
Eşitlik, liyakat, şeffaflık ne demek, “biz” üstünüzdür.
Hürriyeti kendimiz için isteriz, başkasının hürriyeti önemsizdir…
Hukuk zaten siyasi iktidarın elinde bir araçtır, hatta bir sopa! Yargıçlar bile “bizden” olmalıdır.
Böyle bir yapıda iktidara gelmek ganimete konmak gibidir. İktidarın dışında kalmak ise kapının dışında kalmaktır…
Bir tür siyasi kabileciliktir bu!
Yakında Almanya’da iktidar değişti; gidenler de gelenler de siyasi olgunluğa sahip medeni partilerdi, herkes hukukun üstünlüğünden, kurumların tarafsızlığından emin… Ya bizde?..
ARINMA İHTİYACI
Bir alıntı yapacağım, yolsuzlukları eleştiren bir konuşmanın şu satırları:
“Bugün milliyetçi-muhafazakâr kesimin çok ciddi bir arınmaya ihtiyacı var. Özgürlükçü bir din anlayışı ile bütün o yıpranmış değerleri inşa etmemiz lazım. Bu sadece siyasi bir sorun değil, bu bilimsel, entelektüel ve bir aydın sorunudur. Vatan ve din kavramlarını kendisi etrafında yorumlayanlar en çok da vatan ve din kavramlarına zarar veriyor…”
Bu sözler Gelecek Partisi lideri Ahmet Davutoğlu’na ait… 20 Mayıs 2021’de KararTV’de yayınlanan konuşmasından aldım.
Gecen Cuma günü Elif Çakır’la KararTV’deki programımızda, Davutoğlu’na bu sözlerini okuyarak meseleyi yine sordum. Yine milliyetçi muhafazakar kesimlerin tepkisizliğinden yakındı. Milliyetçi muhafazakar aydınlara, Nurettin Topçu Hocamızın “İsyan Ahlakı” kitabını hatırlattı…
Ben de Mümtaz Turhan ve Ali Fuat Başgil gibi hocalarımızı hatırlattım…
Topçu’ların, Turhan’ların, Başgil’lerin seviyesi… Ve bugünkü seviye!
“BİZİM” GÜNAHLARIMIZ
AK Parti milletvekilleri, Davutoğlu’nun yolsuzlukla mücadele içeren hükümet programını coşkuyla alkışlamışlardı, Davutoğlu’ndan sonra “yolsuzluk” kelimesine bile yer vermeyen hükümet programlarını da aynı coşkuyla alkışladılar…
İyi mi, kötü mü ne önemi var, “bizim” partimiz çünkü…
Yolsuzluk iddialarından bir tekini bile soruşturma konusu yaptılar mı?
Muhalefeti hainlikle suçlamak bizde yüz yıllık siyasi hastalıktır, şimdi bugünkü iktidarın hastalığı!
AK Parti kurulduğunda bir kesim Amerikan belgelerinden “Yeşil Kuşak” ve “Ilımlı İslam” kavramlarını alıntılayarak bu partiyi “dış güçler”e bağlamıştı…
Şimdi iktidar, muhalefeti “dış güçler”e bağlıyor.
Bunlar siyasi güç kavgasının boş laflarıdır…
SORUN KENDİMİZDE
Siyasi olgunluğa ulaşamamış, hukuku siyasetten üstün olarak kurumlaştıramamış bir toplum düzeyindeyiz. Siyasi partileri medeni rakipler değil, çarpışan kabileler gibi algılıyoruz!
Böyle bir siyasi gelenekte, eski fay hatlarının kabile kavgalarını sürdürmek yerine, farklı renkleri bir araya getiren “Millet İttifakı”nı ve 6 partinin işbirliği yapmasını önemli ve değerli buluyorum.
Sıkılmış yumruklar açılmalı, her siyasi kesim, mahallesinin duvarlarını yıkıp dışarıya açılmalıdır.
“Millet olmak” (uluslaşmak) zaten böyle olur; siyasi vatanseverlik de bunu gerektirir.
Her dönemde kalkınma ortalamamızın “vasat” olmasının bir sebebi, sert siyasi kutuplaşmalar ve bu yüzden hukuk kurumlarının zayıf kalmasıdır. Bunu hiç akıldan çıkarmayalım.
17/01/2022 00:11
Kur koruma maliyeti en az 12.5 milyar TL
82
İktisatçı Prof. Dr. Ümit Özlale, Taha Akyol’un sorularını cevapladı:
"Ortada ‘faiz sebeptir, enflasyon sonuçtur’ Ortada bu tezi destekleyecek herhangi bir veri yok. Esprisini yapıyoruz ama maalesef ülkece Sayın Erdoğan’ın akılla bilimle bağdaşmayan ekonomi anlayışını hayata geçirmesinin ağır faturasını ödüyoruz. Ödemeye de devam edeceğiz gibi duruyor."
"TCMB’nin faizleri indirdiğinde ekonomideki diğer faizlerin de düşeceğini sanan, izlenen politikaların enflasyon-devalüasyon sarmalıyla sonuçlanacağını göremeyen, ülkenin dış finansman ihtiyacını cari açıktan ibaret sanan, istihdamın ve yatırımların sadece değersiz TL ile artacağını düşünecek kadar ekonomiye basite indirgeyen bu anlayışın iktisadi bir akılla hareket ettiğini söylemek güç."
"Çok iyimser bir senaryoyla döviz kurunun 2022 yılında piyasa katılımcıları anketindeki enflasyon beklentisi kadar yükseleceğini varsayalım. Bu koşulda devletin cebinden en az 12.5 milyar TL çıkacak. 2022 bütçesinde tarımsal destekleme bütçesinin 25 milyar TL olduğunu düşünürsek, bütün çiftçilere ödenen destek miktarının yarısını devlet faiz desteği olarak mevduat sahiplerine ödeyecek."
İktisatta ‘faiz sebeptir, enflasyon sonuçtur’ diye bir teori var mı?
Nadiren de olsa yüksek faizin enflasyona sebep olacağı bir makroekonomik ortam var. Kamu borcunun çok yüksek olduğu bir ekonomide (Türkiye’de henüz böyle bir durum yok) sıkı bir para politikası izlenirse (böyle bir durum da yok) artan faizler kamu borcunun finansmanını daha maliyetli getirip borcun sürdürülebilirliği ile ilgili endişeleri arttırabilir. Bu endişe de ülke risk priminin ve sonrasında da döviz kurunun artmasına yol açar. Türkiye gibi döviz kurundan fiyatlara geçişkenliğin yüksek olduğu ekonomilerde de artan döviz kuru enflasyonu arttırır. Özetle, yukarıda bahsettiğim makroekonomik koşullarda yüksek faiz enflasyona yol açabilir ama Sayın Erdoğan’ın “faiz sebeptir, enflasyon sonuçtur” tezini bu yukarıda anlattığım makroekonomik çerçeveye dayanarak ortaya attığını sanmıyorum.
Erdoğan ‘benim tezim’ diyor, bu tezin iktisat teorisi yapılabilir mi?
Yukarıda dediğim tablonun oluşması durumunda sıkı para politikası enflasyona yol açabilir. Türkiye’nin mevcut ekonomik durumu ise bu tabloyla uyumlu değil. Yani Sayın Erdoğan’ın tezi bir iktisat teorisi yapılabilir ama Türkiye’nin mevcut gerçekleriyle taban tabana zıt bir durumu işaret eder.
BİLİMLE ZITLAŞMAK…
“Sayın Erdoğan’a seslenmek istiyoruz, gün piyasayla akılla bilimle ekonominin gerçekleriyle zıtlaşma günü değildir” dediniz. Bu ne demek?
Eylül ayında TCMB’nin faiz kararıyla beraber girdiğimiz kriz ortamı tamamen Sayın Erdoğan’ın akılla bilimle bağdaşmayan iktisat anlayışı sonucu oluştu. O yüzden Gelecek Partisi’ndeki saygıdeğer meslektaşım Kerim Rota’nın bu geldiğimiz durumu “Erdoğan krizi” olarak tanımlaması çok doğru bir tespit. TCMB’nin faizleri indirdiğinde ekonomideki diğer faizlerin de düşeceğini sanan, izlenen politikaların enflasyon-devalüasyon sarmalıyla sonuçlanacağını göremeyen, ülkenin dış finansman ihtiyacını cari açıktan ibaret sanan, istihdamın ve yatırımların sadece değersiz TL ile artacağını düşünecek kadar ekonomiye basite indirgeyen bu anlayışın iktisadi bir akılla hareket ettiğini söylemek güç.
KKM MALİYETİ 12.5 MİLYAR TL
Kur artışı herkesi yakıyor. Kur Korumalı Mevduat ile istikrara kavuştu mu, kavuşur mu?
KKM ile tasarrufunu döviz kurunda değerlendirmek isteyenlere önemli bir alternatif sunuldu. Bu sistem döviz tevdiat hesaplarında bir çözülmeye yol açmasa da dövize yönelebilecek tasarrufların TL’de kalmasını sağlar. İlk gelen veriler de bu yönde zaten. Ama hangi maliyetle? Sayın Nebati geçen gün yaptığı açıklamada sistemde 131 milyar TL biriktiğini söyledi. Çok iyimser bir senaryoyla döviz kurunun 2022 yılında piyasa katılımcıları anketindeki enflasyon beklentisi kadar yükseleceğini varsayalım. Bu koşulda devletin cebinden en az 12.5 milyar TL çıkacak. 2022 bütçesinde tarımsal destekleme bütçesinin 25 milyar TL olduğunu düşünürsek, bütün çiftçilere ödenen destek miktarının yarısını devlet faiz desteği olarak mevduat sahiplerine ödeyecek. Yani uyguladığı politikalarla Türk Lirası’nda güveni tesis edemeyip tasarruf sahibinin dövize yönelmesine engel olamayan ekonomi yönetimi, çiftçiden, öğrenciden, emekliden esirgediği parayla tesis edemediği güvenin maliyetini bizlere ödetecek. Bu servet aktarımından başka bir şey değil.
Üstelik daha önce 1970’li yıllarda denenmiş ve çok yüksek bir maliyetle sonuçlanmış bu sistemin döviz kurunda bir istikrarı tek başına sağlaması mümkün değil. Ekonomi yönetimi şu anda en büyük problem olarak gördüğüm enflasyon-devalüasyon sarmalını çözmek için itibarlı bir enflasyonla mücadele programı uygulamazsa makroekonomik görünümün çok kırılgan bir hal alır. O zaman da yukarıda yaptığım basit hesabın çok ötesinde bir faiz yüküyle karşılaşırız.
FAİZ DEĞİL FAİZLER
Merkez Bankası politika faizini indiriyor, piyasadaki faizler yükseliyor, neden?
Bu sorunun cevabı basit: Ekonomide tek bir faiz yok. TCMB enflasyonun çok altında bir faizle bankalara bir haftalık repo imkanı tanıyınca orta ve uzun vadede enflasyon beklentileri olumsuz etkileniyor. Bu yüzden tasarruflarınızı orta ve uzun vadeli bir TL varlıkta değerlendirmek istemiyorsunuz. Bu da tahvil fiyatlarının düşmesine, dolayısıyla da faizlerin artmasına yol açıyor. İşin ilginç tarafı da biz bütün bu konuları uygulamalı olarak üniversitelerin iktisat bölümlerinde ikinci ya da üçüncü sınıf öğrencilerine öğretiyoruz. Bir başka deyişle, sınıfımızda olsa dersten kalacak öğrencilerin ülkeyi yönetmesinin bedelini ödüyoruz.
PROGRAM SORUNU
Piyasada faizleri düşürmenin yolu ne?
İlk ve en kestirme yolu enflasyonla mücadelede etkili ve itibarlı bir program açıklamak. Orta ve uzun vadeli enflasyon beklentilerini düşürecek bir program açıklanırsa piyasadaki faizler de düşer. Yani kilit sözcük beklenti yönetimi. Ne yazık ki bununla ilgili Sayın Nebati’nin cılız açıklamalarından başka bir şey duymuyoruz. İşin acı tarafı, bu dönemde fiyat istikrarı ile ilgili konuşması gereken ilk (ve belki de tek) kişi olan TCMB Başkanı’nı da ortalıkta göremiyoruz. Maalesef iktidar partisi en iyi bildiği şey olan polisiye tedbirleri enflasyonu düşürmede de kullanıyor. Bunun bir işe yaramayacağını, mağaralarda soğan patates teröristlerine baskın yapılan dönemden biliyoruz.
CB SİSTEMİNİN ETKİSİ
CB sistemi, ekonomiyi nasıl etkiledi? Neden?
Bu soruyu bana geçenlerde bir radyo programında izleyicilerden biri sordu. Ben de kendisine iyiye giden tek bir ekonomik gösterge bulmasını söyledim. Uzun süre sessizlik oldu! Benim aklıma gelen tek bir olumlu gösterge yok. Burada pandemi süreci gerekçe olarak gösterilebilir. Kısmen de olsa katılırım ama ekonomik göstergelerde bozulma (işgücüne katılım, enflasyon, yoksulluk oranındaki artış) pandemiden önce başlamıştı.
NEDEN BAĞIMSIZ MERKEZ BANKASI
Merkez Bankası’nın bağımsızlığı neden önemli? Ekonomiyi nasıl etkiliyor?
Dünyada siyasetçiler kısa vadeli düşünür. O yüzden de çoğu zaman uzun vadede oluşabilecek itibar kaybını ve ekonomik kayıpları gözetmeden kısa vadedeki kazançları tercih edebilirler. Bunun çok güncel bir örneğini yaşıyoruz. Sayın Erdoğan seçim dönemine canlı bir talep ortamı yaratarak girmek istiyor. Gerçi, bu ortamı sağlamak için seçtiği yol da yanlış, ama olsun! Eğer bağımsız bir merkez bankası olsa, bu suni olarak canlandırılmaya çalışılan talebin orta ve uzun vadede yol açabileceği zararları engelleyecek bir para politikası izlenirdi ve sonunda kazanan da Türkiye ekonomisi olurdu. Özetle bağımsız ve liyakat sahibi bir bürokrasiye kısa vadede yeniden seçilmekten başka bir kaygısı olmayan siyasetçileri dizginlemek için ihtiyaç duyuyoruz.
2023’e kadar ekonomiyi nasıl görüyorsunuz?
Öncelikle 2023’e giden süreçte en büyük risk olarak kendi cehaletine hapsolmuş, aldığı keyfi kararların hesabını vermek zorunda hissetmeyen kibirli ekonomi yönetimini görüyorum. Kibarlık olsun diye yönetim dedim ama esasında tek bir kişiden bahsettiğimi anlamışsınızdır. Bu anlayış, faizleri düşürmekle mucizevi bir büyüme sağlanacağını düşünecek kadar ekonomiyi basite indirgeyen, istediği sonuçları alamayınca yanlışında adeta el yükselterek ısrar eden, sığ ve tehlikeli bir anlayış. O yüzden 2023’e kadar geçen süreçte bu adına model denen şeyin yakın zamanda terk edileceğini, bunun sorumluluğunun ekonomi yönetiminden başka herkese yükleneceğini düşünüyorum. Daha sonra alelacele alınmış yeni kararların önümüze yeni mucize reçete olarak sunulması sürpriz olmaz. Beni para ve finans piyasalarındaki bu gelişmelerden daha fazla kadar tedirgin eden gelişmeler ise artan yoksulluk ve fırsat eşitsizliği, mesleksizlik ile beraber gelen istihdam sorunu, olumsuz sonuçlarını sandığımızdan daha erken görmeye başladığımız iklim değişikliği ve değişen demografik yapı. Bütün bu yapısal sorunları konuşacağımız yerde enerjimizin neredeyse tamamını para ve finans piyasalarına vermek zorunda kaldığımız olumsuz bir süreçten geçiyoruz.
NE YAPMALI?
Yetki sizde olsa, ekonomide acilen alacağınız öncelikli üç karar ya da icraat ne olurdu?
İlk olarak ekonomi yönetimine (TCMB, BDDK, Hazine ve Maliye Bakanlığı) liyakati tartışılmayan ve siyasi çıkarlardan bağımsız hareket edecek bir kadro atayıp etkili bir enflasyonla mücadele programı izlerdim. Enflasyonun beraberinde fakirliği ve gelir eşitsizliğini de getirdiğini çoğu zaman atlıyoruz. O yüzden enflasyonla mücadeleyi sadece bir makroekonomik istikrar programının parçası olarak değil, toplumsal bir politika olarak da görmek gerekir.
İkinci olarak üzerinde çalıştığımız ve yakında açıklayacağımız tarımda reform programını başlatırdım. İklim değişikliğiyle uyumlu, çiftçiye hangi ürünü, ne zaman ve nerede ekeceğini söyleyip karşılığında minimum bir kazancı garanti eden bir model hazırladık. Bu modelin ana eksenlerinden birini verimliliği arttırıcı politikalar oluşturuyor. Böylece hem milli güvenlik sorunu olarak da gördüğümüz gıda arzı problemini çözerdim hem de gıda enflasyonunu düşürerek yoksulluğu azaltırdım.
Üçüncü olarak da daha önce duyurduğumuz okulda yemek programını (rüzgar gülü projesi) başlatırdım. Bugün ülkede 7 milyon civarında yoksul çocuğumuz var. Bu çocuklarımız sağlıklı beslenemedikleri için hastalanıyorlar, okula gidemiyorlar, eğitimlerinde başarılı olamıyorlar. Eğer biz devlet okullarında okuyan 15 milyon çocuğumuza sağlıklı bir kahvaltı ve öğle yemeği sağlarsak 1.9 milyon çocuğumuz hastalanmayacak, PISA skorlarında bir aşama kaydedeceğiz ve 1.6 milyon kişi de yoksulluktan kurtulacak. Sosyal bir devlet olmanın gereği olarak çocuklarımıza fırsat eşitliği ilkesi kapsamında sağlıklı bir beslenme imkanı sağlayacak bu projeyi de hemen hayata geçirirdim.
Bunun dışında bir madde de ben ekleyeyim izninizle. ARTAGAN projemizle vergiyi tabana yayıp vergi oranlarını düşürerek ekonomide hakkaniyet duygusunu ve refahı arttırırdım. Meraklı okuyucularınız bu projeyle ilgili de detaylı bilgiyi sosyal medya hesaplarımızdan
öğrenebilirler.
PROF. DR. ÜMİT ÖZLALE KİMDİR?
2001 yılında Boston College'dan ekonomi doktorasını alan Prof. Dr. Ümit Özlale, 2006 yılında doçentlik, 2011 yılında da profesörlük derecesini aldı. Temel çalışma alanları, Türkiye ekonomisi, maliye politikası ve para politikası olan Ümit Özlale, 2003 yılından itibaren çeşitli dönemlerde Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası'na ve Maliye Bakanlığı'na danışmanlık yaptı. 11. Kalkınma Planı çerçevesinde "Enflasyonla Mücadele" Özel İhtisas Komisyonu raporunu kaleme aldı. Halen İYİ Parti Kalkınma Politikaları Başkanı'dır.
18/01/2022 00:02
Müslümanların ‘inanç’ algısı
247
Toplumda bir ölçüde dinden uzaklaşma hissediliyordu; deizm tartışmaları bunun bir dışavurumuydu.
KONDA’ya göre kendisini inançsız olarak tanımlayanların oranı 2008’de yüzde 1.4’ten ibaretti. KONDA’nın son araştırmasında bu oran yüzde 6’ya çıkmış.
Aynı araştırmaya göre kendi hayat tarzını “modern” olarak niteleyenlerin oranı 2012 yılında yüzde 27 iken, 2021’de 31’e çıkmış… “Dindar muhafazakâr” olarak niteleyenlerin oranı ise yüzde 27’den yüzde 24’e inmiş.
Max Weber’in gözlüğüyle bakarsak şehirleşme, eğitim ve piyasa ekonomisi toplumsal sekülerleşme yaratıyor, din inancı bireyselleşiyor... Ama ‘bize ait’ sorunlar da var ve önemli.
SİYASETİN ROLÜ?
Yirmi yıldır Türkiye’yi “dindar nesiller yetiştirme” iddiasındaki bir iktidar yönetiyor.
Necip Fazıl’ın bir felsefe değil, şairane bir hamasetle söylediği “dininin, dilinin, beyninin, ilminin, ırzının, evinin, kininin, kalbinin dâvacısı bir gençlik...” hitabını okuyan Başbakan Erdoğan, buradaki “kin” kelimesini çıkarmaya bile gerek görmemişti.
Şair Necip Fazıl, merhum Erbakan hakkında, hatta merhum Mehmet Akif hakkında bile neler demişti!
Siyasetle ve kinle donatılmış bir din söylemi taraftarlarını motive etse bile, Peygamberimiz’in hadisindeki “korkutmayan müjdeleyen, zorlaştırmayan kolaylaştıran” sıcak bir mesaj değil, kutuplaştırıcı bir atmosfer yaratacağı bellidir.
Bu iktidar döneminde uluslararası şeffaflık indekslerinde “yolsuzluk algısı” tavan yaptı…
Yoksullaşmanın sebebi “nass” olabilir mi?
İşte insanlarda “din buysa…” tepkisi oluşuyor.
Fakat siyaset tek sebep değildir. Müslümanların ciddi bir ‘din algısı’ sorunu vardır…
TALİBAN KAFASI
Din adına kafa kesen, bomba atan nihilist manyaklar bir tarafa, Taliban insanlar için bir kurtuluş hissi verebilir mi? Aksine bir kabus gibi iç karartıyor.
Yüksek din idrakindeki fazilet hissi ile Taliban’da şekillenen din anlayışının ne ilgisi var!
Müslümanlar sorunları için şuna buna “kin” duyacağına, öncelikle bu problemi düşünmelidir.
Eski fetvaları din sanan, tarihi formlarla din arasında ayırım yapacak yüksek düşünceden mahrum Taliban kafasıyla matematik, fizik, kimya, tıp, sosyoloji, ekonomi bilimleri mümkün mü?!
Bu bilimlerle tanımış bir insanın Taliban tarzında ‘inanması’ mümkün mü?!
Silahın varsa savaşmak, gücün yeterse kadın kırbaçlamak kolay!
Zor olan; kullandığın modern araçları yapan endüstrinin temelindeki bilimsel ve felsefi düşüncedir.
DİN VE FELSEFE
YÖK 2013 yılında İlahiyat Fakültelerinde felsefe grubu dersleri kaldırdı! Hatta tefsir tarihi, mezhepler tarihi gibi dersler bile kaldırılmıştı. Çünkü bu dersler İslam’ı anlamada farklı yorumlar olabileceğini gösteriyordu.
Büyük tepkiler üzerine felsefe grubu dersler azaltılarak tekrar konuldu fakat…
İslami İlimler Fakülteleri adıyla, İlahiyat’lardan ayrı, felsefe grubu derslere yer vermeye veya azaltan fakülteler yaygınlaştırıldı. Halbuki…
Modern dönem düşünce tarihimizdeki büyük âlimlerden merhum Prof. İsmail Hakkı İzmirli, 1923’te yayınladığı “Yeni İlm-i Kelam“ adlı eserinde, geleneksel Kelam’ın modern felsefenin gerisinde kaldığına dikkat çekiyordu. “Yeni felsefenin gereklerine eşit bir Kelam ilminin araştırılması” gerektiğini anlatıyordu. (Yeni baskı Ötüken Yayınları)
Merhum İzmirli 1946’da vefat ettiğinde, zamanın büyük âlimlerinden merhum Ahmet Hamdi Akseki, “İzmirli ve felsefe” başlıklı bir makale yazdı: Darülfünun’da İzmirli’nin okuttuğu felsefe grubu derslerin çok zihin açıcı olduğunu anlattı. İzmirli, İslam düşüncesindeki tartışmalı konuları da ders olarak okutmuştu. (Bkz. Ali Birinci ve Yusuf Günaydın, İzmirli İsmail Hakkı, s. 72-75)
KAVGA DEĞİL BİLİM
Bir bu felsefi seviye, bir de 21. Yüzyılda felsefe grubu dersleri makaslayan seviye!
İslam tarihi de bize laboratuvar gibi şu gerçeği gösteriyor: Rönesans’a kaynaklık ettiğini söyleyerek bugün övündüğümüz tarihsel İslam medeniyetini kuranlar hukukta, kelamda, pozitif bilimlerde, dönemin felsefi konularında açık fikirli âlimler ve düşünürlerdi.
İslam medeniyetini batıranlar da Farabi’yi, İbn Sina’yı, İbn Rüdş’ü tekfir edenlerdi.
Müslümanların şefkatli, bağışlayıcı ve hoşgörülü olmaya ihtiyacı var; kin ve kavgaya değil…
Tarihte Müslümanları yükselten felsefi ve ilmi düşüncenin çağımızdaki düzeyine ihtiyacı var. O zaman insanlığın da saygısını kazanırlar.
19/01/2022 00:02
Fikir ve ifade hürriyeti
242
Sanatçı Sezen Aksu, 2017’deki bir şarkısında geçen sözlerden dolayı öfkeli tepkilere maruz kaldı.
Dikkat etmek gereken husus, Sezen Aksu’nun şarkısındaki sözlerini eleştirmekten öteye, nefret kampanyası açılmasıdır.
Tasvip etmediğimiz bir davranışı sakin bir dille eleştirmek, hatta tahammülle karşılamak varken bu öfke niye?
Üstelik bu tek taraflı değil… “Kahrolsun, susturun, söyletmen vurun” sözlerini tarihimizin her döneminde bulabilirsiniz.
Toplumsal gelişmeyle, siyasi ve fikri olgunlaşmayla ilgili bir mesele.
BİLGİ VE ÖFKE
İlahiyatçı Mustafa İslamoğlu Hoca bu vesileyle attığı tivitlerde Kuran-ı Kerim’den Hz. Adem ve Havva’ya ilişkin ayetleri naklederek, Sezen’in şarkısındaki sözlerin hakaret olmadığını belirtti, şunları yazdı:
“Linççi Engizisyon elemanları, Atina’da olsalar Sokrat’ı; Kudüs’te olsalar İsa nebiyi; İskenderiye’de olsalar Hypatia’yı; Mekke’de olsalar Rasulullah’ı; Bağdatta olsalar İmam Azam’ı, Kindi’yi, Taberi’yi; İstanbulda olsalar Molla Lütfi’yi linçe yeltenen ‘kütle’nin içinde olurlardı.”
Bu tivitte ismi geçen öncü şahsiyetlerin nelere maruz kaldığını bilim tarihi okuyarak öğrenebiliriz. Ayrıntılı bilgiler isteyenler Prof. Mehmet Azimli’nin iki cildi yayınlanan “Müslüman Engizisyonu” adlı kitabını okuyabilir.
Osmanlı tarihinde Molla Lütfi’nin idamını okudunuz mu?
Ayrıntılı bilgilere ulaşmak isteyenler Prof. Ahmet Yaşar Ocak’ın “Osmanlı Tarihinde Zındıklar ve Mülhitler” adlı kitabını okuyabilir.
Bilgi birikimi ile değil, öfke ve tutkularla davranan toplumların halini hem tarihten öğrenebiliriz hem günümüz dünyasına bakarak görebiliriz.
İSLAM TARİHİ
Tarihteki İslam Medeniyetini bütün insanlık büyük takdirle kaydediyor. Diyanet İsleri Başkanı Ali Erbaş da son zamanlarda Avrupa Rönesans’ına eski İslam medeniyetinin büyük katkılar yaptığını söylüyor ama o medeniyetin nasıl oluştuğuna ve neden geri kaldığına değinmiyor.
Merhum Hilmi Ziya Ülken hocamız İslam medeniyetinin o dönemlerin şartlarında özgürlük ortamında oluşup geliştiğini anlatır. Bu sayede “felsefede, ilimde büyük eserler” verildiğini belirtir. Bunu sağlayan çok sayıda Kuran ayetlerini nakleder. “Senin görevin açık bir tebliğden ibarettir… Yoksa İnanmaları için insanlara cebir mi edeceksin?.. Kötülüğü iyilikle karşılayınız” gibi.
Hilmi Ziya Hoca 8-14 asırlar arasında İslam dünyasının “teknik, fikir, ilim ve düşünce hürlüğü bakımından Avrupa ile kıyas edilemeyecek halde” olduğunu, fakat sonradan çeşitli sebeplerden dolayı “ilim ve felsefenin gölgelendiğini… taassup ve karanlık devirler” başladığını anlatır. Avrupa medeniyeti ise, Müslümanlardan ve antik medeniyetlerden yapılan tercümelerle “serbest şehirler”de gelişmeye başlayacaktı. (Hilmi Ziya Ülken, İslam Felsefesi, Kaynakları ve Tesirleri, İş Bankası 1967, s. 333-338)
İslam medeniyetini geliştirenler arasında “dehrî” ve “lâedrî” gibi adlarla anılan ‘inançsız’ felsefeciler de vardı.
‘ÖTEKİ’NİN HÜRRİYETİ
Cemil Meriç “diyalog yok, Türk aydınının kaderi mahpesinde şarkılar söylemek” diye yazmıştı. “Zıt fikirlere kulaklarımızı tıkamak kendimizi hataya mahkum etmek değil midir?” diye sorarak uyarmıştı. (Bu Ülke, 54-55)
Bilgi, fikir, muhakeme, müzakere süzgecinden geçmeyen taşkın duyguları herhangi bir davaya hizmet sanmayalım.
Materyalist Abdullah Cevdet’in “İçtihat” adlı dergisi Abdülhamit zamanında yayınlanamazdı! Ama Mehmet Akif’in “Sırat-ı Müstakim” dergisi de yayınlanamamıştı!
İkisi de Meşrutiyet devrinde yayınlandı.
Tek Parti devrinde yine ikisi de yayınlanamadı.
Ali Babacan ve Sezen Aksu aynı hayat tarzlarının insanları değil ama Babacan “şarkı sözlerini çarpıtan zihniyet bu ülkeye sadece kötülük yapmaktadır. Sezen Aksu’nun hedef alınması kabul edilemez” diyerek güzel bir örnek ortaya koydu: ‘Öteki’nin de onurunu ve hürriyeti savunmak!
Yüz yıldır hiçbirimiz öteki’ini yok edemedi. Birlikte yaşamaktan ve bunu sağlayacak bir hürriyet kültüründen başka çaremiz var mı?
21/01/2022 00:05
Erdoğan’ın İsrail politikaları
134
Cumhurbaşkanı Erdoğan, dış politikada bozduğu ilişkileri düzeltmeye çalışıyor. Bu elbette iyi bir haber...
Mısır’daki İhvan-ı Müslimin’e destek uğruna Mısır hükümetine karşı yıllarca kampanya yürütmek, Araplara “topunuz bir Türkiye etmezsiniz” diye seslenmek gibi davranışlar Arapları Yunanistan’ın yanına itti. Ticari ilişkilerimiz de geriledi.
Aslında Türk hükümetleri, Filistin meselesinde daima Arapları desteklemiş ama İsrail’le çatışmamaya da özen göstermişti. İşte Milli Şef İsmet Paşa’nın sözleri:
“Kendileriyle uzun asırlar beraber yaşamaktan doğan gayet tabii ve derin yakınlık duygularıyla bağlı bulunduğumuz Arap devletlerinin emniyet ve selametleri Türkiye için de hayati bir meseledir” (1 Kasım 1949)
Demirel ve Özal hükümetlerinin Arap dünyasına açılmaları Türkiye’ye hem ticari kazanç sağlamış hem Türkiye’nin sahip olduğu “yumuşak güç” faktörünü güçlendirmişti.
İKİ ERDOĞAN
Erdoğan da iktidarının ilk iki döneminde bu geleneksel diplomasiyi sürdürmüş, Arapların iç işlerine karışmamış, Yahudi lobilerinden takdir nişanları almış, hatta Suriye ile İsrail arasında arabuluculuk bile yapmıştı, çünkü Türkiye’ye iki taraf da güveniyordu...
2008 yılında Türkiye, doğu ve batı ülkelerinin desteğiyle, 151 ülkenin oylarıyla BM Güvenlik Konseyi’ne üye seçilmişti. (17 Ekim 2008)
Fakat 2014 Ekimindeki üye seçiminde ise Türkiye ikinci tura kalacak, ikinci turda sadece 73 devletin oyunu alarak seçimi kaybedecekti.
Bu arada, hem Araplarla, hem İsrail’le hem Avrupa ile kavgalarımız olmuştu, daha da tırmanacaktı.
Bugün aday olsa kaç oy alır bilmiyorum!
Dönüm noktası, 2011’deki Arap Baharı’dır. İktidar “gönül coğrafyamız” gerçekleşiyor zannetti. Erdoğan Kahire üniversitesinde “bir asırlık mahkûmiyet sona eriyor” diye konuşuyordu. (30 Eylül 2012)
Bu, İhvan’ı tehdit sayan bütün Arapları aleyhimize çevirdi.
‘ONE MİNUTE’
Hâlâ hafızalardadır. Davos’ta Erdoğan İsrail Cumhurbaşkanı Peres’e şöyle demişti:
“Sesin çok yüksek çıkıyor. Benden yaşlısın... Sesinin benden çok yüksek çıkması bir suçluluk psikolojisinin gereğidir... Öldürmeye gelince, siz öldürmeyi çok iyi bilirsiniz. Plajlardaki çocukları nasıl öldürdüğünüzü, nasıl vurduğunuzu çok iyi biliyorum...” (20 Ocak 2009)
Bu sözlerin nasıl bir heyecan yarattığı da hafızalardadır.
Ben o günlerde “Erdoğan iyi mi yaptı?” başlıklı yazımda Erdoğan’ın tepkisinin haklı fakat “Arap liderlerinden daha sert, öfkeli, keskin” üslubun hatalı olduğunu yazmıştım:
“Hamas’ın peşine takılmamak, İsrail’i de eleştirmek, bir tarafın değil, bütün tarafların güvenine sahip ülke olarak barış işlevinde aktif bir konumda bulunmak!
Başbakan’ın üslubu bundan çok uzaktı.” (Millliyet 31 Ocak 2009)
Gerçi Erdoğan da “Benim tavrım moderatöre oldu... Herhangi bir şekilde ne İsrail halkını ne Peres’i ne de Musevi halkını hedef aldım” diyerek durumu yumuşatmak istemişti ama on yıldır İsrail’e gösterilen haklı tepkilerin aşırı dozu yüzünden Türkiye eski etki gücünü kaybedecek, Mısır’la kavgaların da eklenmesiyle Doğu Akdeniz’de yalnızlığa sürüklenecekti…
‘KAVGA DÖVÜŞLE OLMAZ’
Şimdi Cumhurbaşkanı Erdoğan, İsrail’le ilişkileri geliştirmek istiyor, “siyaset yapacaksak, siyaset kavga dövüşle olmaz” diyor, çok doğru.
Bu sözlerle dış politikada yaklaşık on yıl sürdürdüğü “kavga ve dövüş”ü bıraktığının mesajını veriyor.
Dış politikada yalnızlık, ekonomide yatırımsızlık o kavgaların ağır faturasıdır. Şimdi, petrol zengini BAE ve Suud’dan başlayarak ilişkileri düzeltmek ve swap anlaşmaları yapmak istiyor.
Keşke geçen on yıldaki “kavga ve dövüş” olmasaydı, eleştirilerimiz diplomatik üslup içinde kalsaydı, ilişkilerimiz bozulmasaydı… Ekonomimiz de dış politikada “yumuşak güç” kapasitemiz de bu kadar hasara uğramasaydı, değil mi?
O dönemde Avrupa Birliği’yle de “bunlar haçtı ittifakı” gibi sözlerle kavgalarımız oldu.
Artık “Ey Biden” sözlerini de duymuyoruz. Batı ile ilişkileri düzeltmede demokrasi ve hukuk faktörü önemli, Erdoğan bu konuda henüz bir adım atmış değil.
Cumhurbaşkanı Erdoğan dış politikada bıraktığını söylediği “kavga ve dövüş”ü maalesef iç politikada sürdürüyor.
Onu da bırakmanın zamanı çoktan geldi, inşallah geçmez.
23/01/2022 00:01
AYM’de ‘partili üye’ tartışması
120
Anayasa Mahkemesi’nin yeni üyesi Av. Kenan Yaşar, AK Parti’den üç defa milletvekilli adayı olmuş, AK Parti il başkanlığı yapmış. Meclis’te de iktidar blokunun oylarıyla seçildi.
Cumhurbaşkanı Erdoğan kendi yetkisindeki atamalarda Ak Parti’den milletvekilliği yapmış bir hukukçuyu AYM’ye üye atamıştı, üyeliği devam ediyor.
Yine Erdoğan’ın atadığı AYM üyelerinden biri de Ak parti iktidarında Adalet Bakanlığı’nda Bakan Yardımcısı olarak çalışıyordu.
Bu tablonun yanında AYM kararlarında iki farklı çizgi de giderek belirginleşiyor: “Hak eksenli” yani hak ve hürriyetlere öncelik veren üyeler… Kamu otoritesinin yahut mahkemelerin takdir yetkisine öncelik veren üyeler…
Erdoğan’nın atadığı üyeler arttıkça bu ikinci eğilim güçlenmektedir.
Birçok örnekten sadece çok tipik bir tanesi: AYM’de, başkan Zühtü Arslan dahil, 7 üye Osman Kavala’nın tutukluğunun devam ettirilmesini hak ihlali saymış, ama 8 üye hak ihlali saymayarak tutukluğun devamını uygun bulmuştur. (29 Aralık 2020 günlü karar.)
Ben bir Hukuk Fakültesi’nde hoca olsam bu kararı öğrencilerime ders olarak okutur tartıştırırdım.
ETİK AÇIDAN…
Yeni üye Sayın Kenan Yaşar “muhafazakar Alevi” olduğunu, “hukukçu kimliğini” öncelikli tuttuğunu söylüyor. İsmail Saymaz’a yaptığı açıklamada “iktidarın çoklu baro ve İstanbul Sözleşmesi’nde çekilme hamlelerine de karşı çıktığını” belirtiyor.
Ben peşinen hiçbir şey diyemem, AYM’de de hukukçu kimliğini ön planda tutmasını temenni ederek başarılar dilerim.
Sayın Yaşar, partili kimliği olduğu halde atanmasında hukuki ve etik sakınca görmüyor.
Evet, hukuki engel yok. Etik ise, anlayışa göre…
Bu noktada eski Barolar Birliği Başkanı merhum Av. Özdemir Özok’tan bahsetmek isterim. Cumhurbaşkanı Ahmet Necdet Sezer, merhum Özok’u Anayasa Mahkemesi üyeliğine atamış fakat CHP’li olduğunu belirten Özok “CHP’li oluşunun kendisini seçen Cumhurbaşkanı ile Yüksek Mahkeme’nin ‘tarafsızlığını ve saygınlığını tartışma konusu yapıp yıpratmaması” için görevi kabul etmeyeceğini açıklamıştı. (19 Temmuz 2003)
O zaman ben de Özok’un bu erdemli tavrı için “Cumhurbaşkanı’nın duymadığı bu kaygıyı Sayın Özok’un duyması elbette alkışlanacak bir kişilik ifadesidir” diye yazmıştım. (Milliyet, 20 Temmuz 2003)
Merhum Özok’la hukukun üstünlüğü ve yargı bağımsızlığı konusunda CNN Türk’te mülakat yapmıştım.
Kendisini rahmet ve saygıyla anıyorum.
BAŞKANLIK SİSTEMİNDE YARGI
Demokratik rejimlerde siyasi organlar anayasa mahkemelerine üye seçerken siyasi eğilimlerin etkili olması tabiidir. Fakat bizdeki durum gayri tabiidir.
Başkanlık sisteminde örnek olarak gösterilen Amerika’da, Yüksek Mahkeme üyeleri başkan tarafından atanır. Orada muhafazakar Cumhuriyetçi, liberal Demokrat eğilimler vardır. Fakat hem başkanlar çok defa hukukçu kalitesini gözetirler, hem başkan partizanlık yapsa bile, atama Senato’da Hukuk Komisyonu’nun süzgecinden geçer.
TV’den yayınlanan sorgulamada, atanacak kişinin bütün hayatı, mesleki kariyeri gözden geçirilir. Başkanlar kaliteli isim seçmek zorunda kalırlar.
1979’da Reagan’ın, 2005’te Bush’un, son olarak Trump’un Yüksek Mahkeme’ye atamaları Senatodan dönmüş, ancak daha kaliteli yeni atamalar Senato’dan kabul edilmiştir. Bunun son örneği Bush tarafından atanan saygın yargıç Gorsuch’tur.
Sarkozi’nin “soykırımı inkar suçu” yasasını, Fransız Anayasa Konseyi, kendisinin atadığı iki yargıç dahil, anayasa aykırı bularak iptal etmiştir.
CB SİSTEMİNDE
Bizde ise, Cumhurbaşkanının yargıya yaptığı atamalar bile hiçbir denetime tabi değildir. Bizdeki sistem “dengesiz ve denetimsiz”dir.
Bizdeki sistem Prof. Kemal Gözler’in belirttiği gibi “kuvvetler birliği” sistemidir; organlar elbette ayrı ama siyasi kuvvet sadece Cumhurbaşkanı’ndadır.
Cumhurbaşkanı’nın bütün atamaları Meclis denetimine tabi olmalıydı… Eğer Meclis AYM’ye ve HSK’ya üye seçecekte hem açık Komisyon Denetimi olmalıydı hem en çok oy alanlar iktidar blokuna bırakmamalı, kura çekilmeliydi.
Fakat CB sistemini yazan AK Partili ve MHP’li hukukçular kuvvetler ayrığını seçmediler, yetkileri “tek kişilik hükümet”te topladılar.
Sistem meselesi, hak ve hürriyetlerimizle, adalet ve adil yargılanma hakkı ile ne kadar yakından ilgili görüyorsunuz.
25/01/2022 00:02
Bu nasıl ülke yönetmek?
277
Cumhurbaşkanı’nın Sezen Aksu hakkındaki “dil koparma” sözüyle Sezen’in şarkı güftesi tarzında verdiği cevap 50 dile çevrilip dünya medyasında ve dünya sosyal medyasında yer aldı.
Dünya insanları, bir cumhurbaşkanı böyle demiş, bir sanatçı böyle cevap vermiş diyerek okuyacak.
Sezen’i, sözlerini eleştirmek tabiidir. Ama dil koparmak deyince işin rengi değişiyor.
Nevşin Mengi’nin haberine göre, İletişim Başkanı Fahrettin Altun dikkatli davranmış, o talihsiz sözlerin yazılmamasını istemiş, hiçbir muhabir yazmadı zaten. Ama cami cemaatinden bir vatandaş sosyal medyaya iletince dünya âlem haberdar oldu.
RESMİ CB SİTESİ
Cumhurbaşkanı’nın o sözlerine makamın resmi internet sitesinde de yer verilmedi. Cumhurbaşkanı’nın Meral Akşener hakkındaki yakışıksız sözleri de resmi Cumhurbaşkanlığı sitesinde makaslanmış, konuşmanın diğer kısımları yayınlanmıştı.
Ben bu ‘makaslama’yı takdirle karşılıyorum. Makama yakışmayacak sözleri, o makamın internet sitesine koymuyorlar. Ama iletişim çağındayız, her söz farklı iletişim mecralarında kayda geçiyor.
Kamu kredileriyle büyük medya mülkiyetini değiştirmek umulan kadar işe yaramadı!
Eminim o sözlerinden Erdoğan da çok üzülmüştür, çünkü o sözler değerli sanatçı Sezen’i değil kendisini yıprattı.
Asıl üzerinde durulması, kendisinin de durması gereken sorun şu: Niye bu tür konuşmalar yapıyor, makamının internet sitesinde bile yer verilmeyen konuşmalar…
HAD BİLDİRMEK
Erdoğan, Ak Partiyi iktidara getiren, yüzde 50 oy almasını sağlayan reformist ve kapsayıcı dili ve politikayı 2011 civarında terk etti. Öyle bir özgüvene kapıldı ki, had bildiren, azarlayan, aşağılayan bir söylem başladı. Son örnek dil koparmaktır.
Özgüven patlaması onu bütün yetkileri kendi elinde toplamaya, kamu kurumlarında liyakat yerine sadakati esas almaya yöneltti, kurumların kapasitesi düştü. Şahsi politikalar kurumsal politikaların yerine geçti…
En somut, en vahim örnek; ekonomide durum ortada!
Gerek siyasi gerek bürokratik kadrolarda uzaklaştırılanlara bakın… Ali Babacan, Mehmet Şimşek, Lütfi Elvan… Merkez Bankası’nda Durmuş Yılmaz, Erdem Başçı, hatta Murat Çetinkaya…
Bir de yerlerine getirilenleri düşünün…
Kurumların ne duruma düştüğünü açık sözlü Hazine ve Maliye Bakanı Nurettin Nebati’nin tespitinde görmek mümkün:
’Merkez Bankası’nı ve politika faizini önemsizleştirdik!’’
BÖYLE GİDERSE
Ülke ekonomisini yönetmede en önemli kurumlardan biri Merkez Bankası, en önemli araçlardan biri politika faizidir! Bir hükümet düşünün ki, ekonomiyi yönetmede kullanacağı kurum ve enstrümanları kendisi önemsizleştiriyor!
Elindeki aleti bozmak gibi bir şey bu.
Bakan Nebati dürüstçe söylemiş. CB sistemine geçilirken 9 Temmuz 2018’de çıkarılan 703 sayılı KHK ile Merkez Bankası ve politika faizi önemini kaybetmişti.
İktidar, böyle yönettiği ülkeye yatırım yapması için küresel sermayeye çağrı üzerine çağrı yapıyor: “Gelin bizde yatırım yapın!”
Gelmiyorlar, aksine dışarıya sermaye ve beyin göçü veriyoruz.
Ondan sonra da “on büyük ekonomi arasına gireceğiz!” sözleri…e
Keşke…. Ama dünyanın en iyi 100 üniversitesi sıralamasına birkaç üniversitemiz girmeden olmaz!
Şu Boğaziçi Üniversitesi’ne yapılanlara bakın, hangi devlet bunu yapıyor?
Hele de Şehir Üniversitesi’ne kilit vurulması! 21 yüzyılda örneği var mı?
Böyle giderse işimiz çok zor…
DİL SORUNU
Sedef Kabaş’ın tivitini soran okurlarımı duyar gibiyim. Benim üslubum bellidir. Cumhurbaşkanı’nın da Cumhurbaşkanı hakkında muhaliflerinin de eleştiri dili ölçülü olmalıdır. Ancak Adalet Bakanı ve HSK başkanının, mahkemeden önce suçlama yapması hangi hukuk devletinde görülür?
Bir ülkenin cumhurbaşkanı niye bu kadar polemik yapar? Hangi ülkede 150 bin kişi hakkında cumhurbaşkanına hakaret soruşturması açılmıştır; bunu herkesten önce kendisi düşünmelidir.
Erdoğan, ilk on yılda kapsayıcı ve rasyonel politikalarla Türkiye’de kişi başına gelirin 13 bin dolara çıktığını, kendisinin yüzde 50 oy aldığını… Ama sonraki dili ve politikalarıyla 8 bin dolara düştüğünü, oylarını tutmak için Osmanlı’da bile görülmemiş ifadelerle siyasette kullandığı dinî söylemin hiçbir sorunu çözmediğini, aksine kutuplaşmayı büsbütün arttırdığını görmelidir.
Kutuplaşma herkes için çıkmaz sokaktır.
Netice: “Rabbinin yoluna hikmetle ve güzel öğütle davet et; onlarla en güzel yöntemle tartış.” (Nahl, 125)
26/01/2022 00:01
İktidarın ‘Merkez Bankası’ sorunu
114
İktidar kamu kurumlarının kanunlarla belirlenmiş yetkilerini içine sindiremedi, bütün kamu kurumlarını “milli irade”nin emir ve komutasına bağlamak istedi; çok büyük çapta başardı da bunu.
Merkez Bankası açısından Başbakan ve Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın ve son olarak da Bakan Nurettin Nebati’nin bu yöndeki sözlerini aşağıda ele alacağım.
Muhafazakâr iktidarımız, farkında olmadan, Jakobenizmin “milli irade” teorisini pek seviyor: Jakobenizmdeki kuvvetler birliği anlayışının teori babası Jan Jacques Rousseau’nun deyişiyle: “Kralın’ın yetkileri sınırlanır, halkın yetkileri sınırlanmaz!”
Kralın yetkileri sınırlanır yani meşrutiyet… Halkın yetkileri sınırlanmaz yani devrimci cumhuriyet.
Halk ya da millet seçtiyse veya seçtiği varsayılıyorsa, bütün yetkiler bir elde, bir organda “tecelli ve temerküz” eder…
Halbuki liberal demokraside kuvvetler ayrılığı esastır; yetkiler bir elde, bir kurulda, konseyde, komitede, hakimler ve savcılar kurulunda “temerküz” etmez! Egemenlik yetkileri, “ayrı” organlarda “tecelli” eder, “denetim ve denge” içinde kullanılır.
Çağımızda düzgün devlet yönetiminin başka yolu yoktur.
MERKEZ BANKASI KAVGASI
Bizde Merkez Bankası 1930 yılında kuruldu. Bir gün yazmak isterim, kuruluşu bir destandır… 2001 yılında ‘bağımsızlık’ statüsünü kazandı.
Başbakan Erdoğan’ın Merkez Bankası’yla çatışması 2014’te başladı… Erdoğan, Merkez Bankası’nın faiz indirimine zorluyor, Köln dönüşünde uçakta “yüksek enflasyonun sebebi faizdir, olayı kur’a bağlamak çok yanlış” diyordu. (26 Mayıs 2014)
Merkez Bankası Başkanı Erdem Başçı ise Konya Ticaret Odası’ndaki sunumunda aksini söylüyordu:
“Döviz kurlarının enflasyon üzerindeki etkisi, faizlerin etkilerinden daha baskın; o nedenle, döviz kurunun istikrarını daha fazla önemsiyoruz!” (16 Haziran 2014)
Dövizi dizginlemek için TL’yi kıymetli tutmak, yani enflasyonun üstünde faiz gerekirdi. Başçı, Türkiye’nin 252 milyar doları aşan ihracatının yüzde 70’inin ithal ara mallar ve ham maddeden oluştuğunu, kurdaki arıtışın enflasyonu yükselttiğini ekonometrik olarak anlatıyordu.
Bugün de TÜSİAD Başekonomisti Gizem Öztok Altınsaç aynı şeyi söylüyor.
Fakat Erdoğan ısrarlıdır. Valiler buluşmasında, Merkez Bankası’na yüklenirken şöyle demektedir:
“Vatanı satmak yüksek faizle, yüksek enflasyonla, kötü yönetimle ülkenin ve milletin kaynaklarını heba etmekle olur.” (17 Şubat 2014)
O sırada iktidar kontrolündeki medyada Erdem Başçı’yı boynunda Yahudi yıldızıyla veya Amerikan dolarına yerleştirilmiş portresiyle çizimler görürsünüz.
Ekonomi bakanları Ali Babacan’la Mehmet Şimşek Merkez Bankası’nı savunuyordu.
KANUN NE DİYOR?
Erdem Başçı, iktidarı teskin etmek için faiz konusunda biraz tavizler verdiyse de esastan, bilimsel doğrudan ayrılmadı. Yerine gelen Murat Çetinkaya da bir noktadan itibaren, ipin ucunun kaçacağını görerek direndi. “Laf dinlemedi, görevden aldık” sözü onun için söylendi. (5 Kasım 2019)
CB sistemine geçiş sırasında 703 Sayılı KHK ile, Merkez Bankası dahil, bütün kamu kurumlarında, Cumhurbaşkanına istediği an görevden alma ve yerine atama yetkisi verilmiş, Merkez Bankası’nın bağımsızlığı fiilen kaldırılmıştı. (9 Temmuz 2018)
Ekonomide büyük kayıplar yaşıyoruz, iktidar hâlâ Merkez Bankası’nı “önemsizleştirmek”le övünüyor, Bakan Nebati’nin sözleri:
“Merkez Bankası bağımsızlığı diyeceksiniz ama yok öyle bir şey… Siyasetçi olarak biz sorumluyuz. Faiz artmayacak artık, bunu unutun!”
Ama Merkez Bankası Kanunu’nun 4. Maddesi hâlâ şöyle:
“Banka, bu Kanun ile kendisine verilen görev ve yetkileri, kendi sorumluluğu altında bağımsız olarak yerine getirir ve kullanır.”
'GÜVEN' KAYBI
Güvenilir olmak için hiç olmazsa yürürlükteki kanuna sözlü olarak dikkat etmek veya Meclis’te, milletin gözü önünde kanunu değiştirmek gerekmez mi?
Kanuna mı güven kalır, yönetime mi?!
İktisadi krizin temelindeki asli faktör de bu güven ve öngörülebilirlik kaybıdır. Putin’in sözlerini hatırlıyorsunuz, değil mi?..
Merkez Bankası’nın bağımsızlığının ne kadar önemli olduğu, bu olmadan “kredibilite” yani güven ve öngörü olmayacağı hakkında bilimsel bir kaynak isteyenlere Prof. İlhan Eroğlu’nun “Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası Bağımsızlığı ve Kredibilite” adlı akademik makalesini tavsiye ederim. (İlhan Eroğlu, Türkiye’nin İktisadi Görünümü, Ekin Yayınları)
28/01/2022 00:02
Erdoğan’ın faiz çıkmazı
138
Cumhurbaşkanı Erdoğan özel bankaları “yüksek faizle sömürü çarkını devam ettirmek”le suçladı, düşük faizli kredi için kamu bankalarını adres gösterdi.
Kamu bankları siyasi otoritenin emrindedir. Piyasa, serbest rekabet, iktisadi rasyonalizm, hatta verimlilik ve kârlılık ikinci plandadır. Siyasi iktidar nasıl emrederse kamu bankaları öyle davranır. Zarar ettiklerinde “görev zararı” diye tüm vergi mükelleflerine ödettirilir.
Bu yüzden toplam ekonomide verimlilik ve etkinlik düşer… “Siyasi otorite” fikri bütün tarihimizde ekonomiye musallat olduğu için hiçbir dönemde piyasa ekonomilerinin, mesela Güney Kore’nin iktisadi dinamizmini kazanamadık.
Kamu bankalarının kredi işlemlerin siyasi tercihler büyük önem taşır üstelik; “bizden” olmak öncelik sağlar!
FAİZ ÜZERİNDEN İKİ MESAJ
Tabii Erdoğan’ın “faiz sömürüsü” vurgusunun İslami yönü de var. Zaten kendisi “nass” diyor. Bu söylemle hem düşük faizli krediye muhtaç milyonlarca vatandaşımıza hem haram olduğu için faizden sakınan milyonlarca dindar vatandaşımıza mesaj veriyor: Seçmenin hem cebine hem kalbine sesleniyor.
Ancak şu bir gerçektir ki, bütün tarihimizde hiçbir iktidar, Erdoğan hükümetleri kadar ağır borç ve ağır faiz yükü altına girmemişti.
Erdoğan düşük faiz demekle doğru söylüyor, fakat emirle faiz indirmek gibi yanlış araçlar kullandığı için Türkiye’nin borcunu da faiz yükünü de tırmandırıyor. İşte hükümetin 2022 bütçesinde faiz ödemelerine ayrılan para 240 milyar liradır!
Hangi hükümet bu kadar ‘faizci’ olmuştu?!.
Ama Erdoğan, enflasyonun üstünde faiz uygulayan bankaları “faiz sömürüsü” yapmakla suçluyor.
Halbuki “faizlerin en azından enflasyon seviyesinde tutulma mecburiyeti” olduğunu söyleyen de kendisiydi. (11 Kasım 2020)
'ACI İLAÇ'
Erdoğan şimdi bankalara, “enflasyonun altında faiz işlemi yapın” diyebilir mi? O zaman döviz kaç liraya çıkar?! Kur Korumalı Mevduat mı, diyeceksiniz! Tamam da artacak kur farkının Hazine’ye ve Merkez Bankası’na yükleyeceği maliyet ne olacak? Bunun artıracağı enflasyon?..
ASO Başkanı Nurettin Özdebir, eli taşın altında bir sanayici olarak, gerçeği ifade ediyor:
“Enflasyonu kontrol etmeden atılan adımlar faizde kalıcı düşüş sağlamaz. Önemli olan TL’nin öngörülebilirliğinin artması; bunun da çıpası döviz kurlarıdır.” (26 Ocak)
Evet çıpa, döviz kurlarıdır!
Döviz kurları deyince de ekonomide verimlilik, teknoloji, katma değer, dış politika yani jeopolitik riskler, kurumların güçlü olup olmaması gibi birçok faktör devreye giriyor.
Nitekim Erdoğan’ın “düşük faiz” örnekleri olarak zikrettiği ülkelere bakın; hepsinde liyakat ilkesi, bağımsız Merkez Bankası, objekif ihale kanunları, sağlam kurallar ve kurumlar vardır: Amerika, Almanya, Japonya…
Evet düşük faizin yolu o ülkelerdeki gibi güçlü kurumlardır. Bilhassa Putin’i dinlemeyen Rus Merkez Bankası, Trump’ı dinlemeyen FED kadar bağımsız merkez bankaları…
Bağımsız merkez bankaları faizin “acı ilaç” olduğunu bilir ve oy hesaplarına kapılmadan uygular. Bir yıl önce Erdoğan da “faiz acı ilaçtır” diyordu. (20 Aralık 2020)
BAĞIMSIZ MERKEZ BANKASI
Birinci Dünya Savaşı’nın ardından 24 Eylül’le 8 Ekim 1920 tarihleri arasında toplanan Uluslararası Mali Konferans şu tavsiye kararını almıştı:
“Bankalar ve bilhassa merkez bankaları, her türlü siyasi nüfuzdan sakınmalı ve ihtiyatlı bir mali siyasetin prensiplerinden ilham alınarak idare olunmalıdır… Siyasi mahiyette her türlü nüfuzdan korunmalı ve sırf mali usullere göre işlemler yapması sağlanmalıdır.” (İlhan Tekeli, Selim İlkin, Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası, 1997, s. 242-243)
Bugün artık merkez bankalarının bağımsızlığı ve piyasa ekonomisinin kendi kurumlarıyla ve kurallarıyla çalışması artık modern ekonomik temel kuralı haline gelmiştir.
Erdoğan’ın 16 sene önceki şu sözleri doğruydu:
“İktidara geldiklerinde faizi kaldıracaklarını söyleyenler var, ama faiz bir dünya gerçeği. Bu bir dönem halkın aklına yattı ama dünyanın gerçeği bu değil. Gerçekleşmeyecek şeyleri söyleyip toplumu boş umutlarla oyalamayacağız.” (18 Nisan 2004)
O politikalar Türkiye’yi kişi başına 13 bin dolar gelir seviyesini çıkarmıştı. O politikalardan uzaklaşmak Türkiye’yi 8 bin dolara düşürdü.
Yanlışta ısrarı anlamak mümkün değil.
30/01/2022 00:02
Değişen bakanlar…
241
Adalet Bakanı Abdülhamit Gül’ün istifasını kaygıyla karşıladım, hukuk söylem planında da mı gerileyecek diye… İnşallah yanılıyorumdur.
Gül’le tanışıklığım yok, telefonda bile hiç temasım olmadı.
Şunu da belirteyim, CB hükümet sisteminin son redaksiyonunu yapanlar birkaç isimden biriydi. Bu yüzden tarihin onu sorumlu tutacağını düşünüyorum. Kuvvetler ayrılığı bu kadar hırpalanmamalıydı…
Belki yaşadığı tecrübelerden, belki bakanlığın isminin “Adalet” olmasının verdiği mesuliyet duygusundan, Abdülhamit Gül iktidar kadrosu içinde hukuk diliyle konuşan tek isimdi. Daha önemlisi yargıdaki sorunları açık yüreklilikle dile getiriyordu.
Hakimlerin oraya buraya sürülmemesi için “coğrafi teminat” getirileceğini söylemişti. Bunun için kanuna bile gerek yoktu, başkanı olduğu HSK’nın bir prensip kararı alması yeterdi, yapılmadı sözde kaldı.
TARİHE NOT DÜŞMEK
Ama Gül’ün Yargı Etik Kuralları, Yargı Reform Zirvesi, İnsan Hakları Eylem Planı gibi açıklamaları oldu, hayata yansıması yetersiz kalsa da hukuku savunmak için siyasi referans belgeleridir bunlar.
Gül’ün tarihe not olarak kaydedilen sözlerinden birkaç örnek:
“Temel hak ve özgürlüklere orantısız müdahaleler… yargısal tasarrufların meşruiyetine ve yargıya olan toplumsal desteğe de zarar verebilmektedir.” (29.11.2018)
“Tutuklamayı infaz gibi gören uygulamalar asla kabul edilemez. Çünkü tutuklama istisnai bir tedbirdir, aslolan özgürlüktür.” (6.9.2019)
“Bir profesör birkaç genç akademisyen, böyle hukuk fakülteleri gerçekten üzücü.” (18 Şubat 2020)
“Özel hayatlar iddianame bahanesiyle ortaya saçılıyor… İddianamede suçla ilgisi olmayan özel hayata ilişkin konulara yer veremezsin.” (28 Ocak 2022)
Sayın Gül bu son konuşmasında digital kayıtları, mesela sokak güvenliği için konulan kamera kayıtlarını, adli soruşturma dışında kullanmanın “FETÖ’vari anlayış ve uygulamalar” olarak kararlı bir dille eleştirmişti.
Birçok kimse kamera kayıtlarının İmamoğlu’nu yıpratmak için kullanılmasını hatırladı…
Ve bu, Gül’ün bakan sıfatıyla son konuşması oldu.
VE LÜTFİ ELVAN
Görevden alınan başka bir bakan, Lütfi Elvan’dı. “Reform yapacağız” denildiğinde Hazine ve Maliye Bakanlığı’na getirilmişti. Devletin rasyonel yönetim için güvenilir iletişimin zorunlu olduğu bildikleri için, TÜSİAD’a da giden iki Bakan vardı: Lütfi Elvan ve Abdülhamit Gül.
Ortak akıl ve iktisadi rasyonalizm ümidinin uyanması sebepsiz değildi. Merkez Bankası’nın başına da Naci Ağbal gibi bir prensip insanı getirilmişti.
Bu reform havasında döviz de faiz de Türkiye’nin risk pirimi de aşağıya doğru yönelmişti.
Lütfi Elvan şöyle konuşuyordu:
“Ekonomi ve hukuk alanında yeni bir seferberlik başlattık… Her problemi, piyasa ekonomisinin kuralları çerçevesinde şeffaf, hesap verebilir, rasyonel ve öngörülebilir bir şekilde çözeceğiz.” (8.12.2020)
Sonra, biliyorsunuz karar değişti “rekabetçi kur” denildi… Bu da değişti bugünlerde “liralaşma” deniliyor…
Günün havasına göre de yeni isimler getiriliyor. Kaygım gelenin gideni aratmasıdır.
Dilerim, siyaseti hep hukuktan üstün tutan Bekir Bozdağ bu sefer hukuku siyasetten üstün tutsun… Nurettin Nebati de iktisat bilimini fantezilerden üstün tutsun.
DEVLET KURUMLARI
Merkez Bankası başkanı 22 ayda dört defa değiştirildi. Şimdiki Başkan Prof. Şahap Kavcıoğlu görev gelmeden önce “Merkez Bankasının bağımsızlığını Sorosçular istiyor” diye yazmıştı. (Yeni Şafak, 17 Kasım 2020)
Önceki akşam, TÜİK Başkanı da bir kere daha değiştirildi, evet bir kere daha:
10 Haziran 2018: TÜİK Başkanı Enver Taşçı görevden alındı, Yinal Yağan getirildi.
20 Mayıs 2020: Yinal Yağan görevden alındı, Muhammet Şirin vekaleten atandı.
15 Şubat 2021: Muhammed Şirin görevden alındı, Ahmet Kürşad Dosdoğru vekaleten atandı.
3 Mart 2021: Ahmet Kürşad Dosdoğru görevden alındı, Prof. Dr. Sait Erdal Dinçer atandı.
29 Ocak 2022: Sait Erdal Dinçer görevden alındı; yerine Erhan Çetinkaya atandı.
Bakan yardımcısı atamalarını yazmıyorum.
Görevden alınan Sait Erdal Dinçer on gün önce “85 milyona karşı sorumluyum, rakamları değiştirmem” demişti…
Bundan mı, bilmem ama “liralaşma” sisteminin önümüzdeki aylarda enflasyonu düşürdüğünü göstermeye iktidarın ihtiyacı var.
Özetle, böyle yönetiliyoruz.
01/02/2022 00:02
Bir çocuk ‘hain’ dedi!
272
Evet bir çocuk, bir partinin liderine ‘hain’ dedi… Çocuk yaşında bu şartlandırma vahim, ‘hain’ kavramının bu körpe zihne yerleştirilmiş olması çok daha vahim.
Hatırlayacaksınız, Trabzon’da Erdoğan'ın konuşması sırasında kürsüye gelen küçük bir çocuk, CHP Genel Başkanı Kemal Kılıçdaroğlu için "hain" dedi. İktidar partisine oy istedi. Cumhurbaşkanı ve siyasi ekibi çocuğun bu sözlerini tebessümle izlediler.
Belli ki çocuk önceden ‘tedarik’ edilmişti; öyle olmasa kim Cumhurbaşkanı’nın yanına çıkabilir miydi?..
Belli ki çocuğun ne söyleyeceği de ‘tedarik’ edilmişti; öyle olmasa eline mikrofon verilir miydi?
O yaşlardaki bir çocuğun masumiyeti, telkinlere açık olması ve hele de hükümlü babasının “kurtarılması” için küçücük kalbindeki dayanılmaz arzu…
Siyasette kullanmak ne kadar vahim, değil mi?
Yaşadıklarımla ve okuduklarımla söylüyorum, böylesi hiç olmamıştı.
SİYASİ İHTİRAS
Tac ve taht kavgaları için tarihte az mı kan aktı? Modern çağlardaki giyotinler, idam sehpaları, temerküz ve imha kampları ne içindi?
Adına “dava” denilse de, “devrim” denilse de nihayet siyasi güç kavgasıydı.
Elimden gelse merhum hocam Ali Fuat Başgil’in bir yazısındaki şu cümleyi milyon defa yazmak isterim:
“Siyaset insan ihtiraslarının en çok kabardığı bir sahadır.” (Vatan gazetesi, 29 Ocak 1949)
Merhum Başgil, işte bu sebepten, siyasi gücü sınırlamak gerektiğini vurguluyordu. Kuvvetler ayrılığına, hukukun üstünlüğüne dayalı ve bağımsız yargıyı güçlendiren bir anayasa yapmak gerektiğini anlatıyordu. Bütün ömrünce bunu savundu.
DP lideri Celal Bayar kuvvetler birliğini devam ettirecek, Menderes de kuvvetler ayrılığını savunan birkaç konuşması olduğu halde maalesef ona uyacaktı.
Meşrutiyet’e kadar gitmeyelim, yetmiş yıl oldu, hâlâ kuvvetler ayrılığını, hukukun üstünlüğünü ve bunu hayata geçirecek kurumların tarafsız ve güçlü olmasını sağlayamadık.
Bu yüzden bizde siyaset kendini güçlü hissettikçe “daha fazla güç” tutkusuyla hareket edebiliyor. Muhalefete daha fazla öfke duyuyor, “hain” diyebiliyor; yüz yıllık siyasi hastalığımızdır bu.
‘HAİN’ SÖYLEMİ
Tayyip Erdoğan muhalefetteyken ve ilk iktidar yıllarında, karşıtları onu “Amerika’nın adamı” ilan ederlerdi. AB sürecini destekleyenler “Soros’un çocukları” diye suçlanır, Erdoğan’ı Büyük Orta Doğu Projesinin “taşaronu” diye nitelerlerdi. Bu diplomasi eleştirisi değildi, “dış güçler” ve “hain” suçlamasıydı.
O zaman bu komplo teorilerini eleştirdim. Bugün Batı’dan kopma ve yalnızlık hali, onunla bununla kavga etmenin ne kadar yanlış olduğunu gösteriyor.
Bugün güç Erdoğan’ın elinde, o muhalefeti “dış güçler, hain, terör işbirlikçisi” diye suçluyor. Savcılar “Sorosçular” diye siyasi iddianameler yazıyor. Merkez Bankası Başkanı “kurumun bağımsızlığını Sorosçular istiyor” diye yazı yazabilmiştir.
İttihatçılar da muhaliflerini hain diye suçlardı… Tek Parti Devri’nde muhalefet kafadan hain diye damgalanırdı… Çok partili hayatta hâlâ devam ediyor.
İktidarların somut sorunları gözden uzak tutmak için başvurdukları yüz yıllık söylem!
GELİŞMİŞ ÜLKE OLMAK
Tarih laboratuvarındaki asırlık tecrübemiz hain suçlamasının nasıl vahim kutuplaşmalara yol açtığını göstermektedir. Dahası, “hain” suçlamaları ülkenin gerçek iktisadi, sosyal ve siyasi sorunlarını, hatta yolsuzluk ve iktisadi verimlilik konularını bile medeni üslupla ve rasyonel içerikle tartışılmasını da engelliyor.
Bizde siyasi kavgaların yoğun, ama rasyonellik dozunun düşük olduğunu hiç akıldan çıkarmamalıyız.
Politikanın hırslı, öfkeli “hain” söylemi, maalesef küçücük bir çocuğun dimağına kadar sirayet etmiş!
Bilgilere dayalı soğukkanlı araştırmalar ve rasyonel çözüm programları gerektiren sorunlarımızı, birbirimizi hain diye suçlayarak çözebilir miyiz?! Çözebiliyor muyuz?
Hayati derecede önemli milli bir sorunumuzdur bu!
Sağlam bir anayasal sisteme, güçlü hukuki kurumlara sahip olan Almanya’da Merkel kime hain demişti?!
Almanya, Japonya, hele de çok gerilerimizden gelip bizi çok gerilerde bırakan Güney Kore gibi gelişmiş ülkelere bakın… Ateşli siyasi kavgalarda değil, laboratuvarlarda, araştırma enstitülerinde, üretim ve pazarlama hatlarında ve bu sayede konforda yaşıyorlar; çok da güçlü ülkeler…
02/02/2022 00:02
Erdoğan nereden nereye?
197
Türkiye 2013 yılında dünya üretiminin yüzde 1.23’ünü gerçekleştiriyordu. Ulaşabildiğimiz en büyük seviyeydi. Fakat 2021 yılında dünya üretimindeki payımız yüzde 0.75’e düştü. Mutfaktaki yangınlardan hepimizin yaşadığı gerçek.
Bu rakamlar Tayyip Erdoğan’ın grafiğinin yükseliş ve inişini de yansıtıyor. Rakamları, iktisatçı İbrahim Turhan’dan aldım.
2013 yılında kişi başına gelirimiz 13 bin dolardı, bugün 8 bin dolar!
Hepimiz düşünmeliyiz: Aynı iktidar ama hangi politikalar Türkiye’yi yükseltmiş, ekmeğimizi büyütmüştü? Hangi politikalar ekonomimizi krize soktu, ekmeğimizi küçülttü?
‘BİZDEN’ SORUNU
AK Partiyi, siyasi bir kabile gibi mutlak itaatle destekliyorsak, böyle bir soru aklımıza gelmez. Çünkü önemli olan neyin doğru neyin yanlış olması değil, “bizden” olup olmamasıdır.
Ya da AK Partiye ‘öteki kabile’ gibi peşin husumetle bakıyorsak, yine bu soru aklımıza gelmez. Zira önemli olan neyin doğru veya yanlış olması değil, “bizden” olup olmamasıdır.
En büyük zihniyet sorunumuz: Modern bilimin analitik zihniyetini ve özgür bireysel düşünmeyi özümseyememiş olmak…
Kabile mensubuymuş gibi, tarikat müridiymiş gibi, örgüt aparatıymış gibi hayata ak-kara güzlüğüyle, insan davranışlarına da biz ve ötekiler şartlanmasıyla bakmak!
Partili hayata geçtiğimiz 1908 yılından bu yana, kutuplaşmamızın, hasım kamplar gibi siyasi kabilelere bölünüp kavga etmemizin altındaki sorun, bu zihniyet meselesidir.
Bir, gelişmiş ülkelerdeki partilere ve davranışlara bakın, bir de bize…
EKONOMİ NASILDI?
AK Parti 2002 sonbaharında iktidara geldiğinde, Ecevit koalisyonu döneminde Kemal Derviş reformları yapılmış, makro dengeleri kurulmuş, kurumsal yapısı sağlamlaştırılmış, büyüme yoluna girmiş bir ekonomi devraldı.
Kamu harcamalarına disiplin getirilmiş, Merkez Bankası’nın bağımsızlığı sağlanmış, bankacılık sektörü reformu yapılmış, AB standartlarına uygun Kamu ihale Yasası çıkarılmıştı…
2001 Şubat’ında moratoryum ilan etmenin eşiğine gelmiş olan Türkiye, bu reformlarla ayağa kalkmıştı. IMF ve Dünya Bankası’nın 16 milyar doları aşan desteğiyle oluşturulmuştu program.
2001 krizinde eksi 6 küçülen ekonomi, 2002 yılında yüzde 6 büyüme ile yükselme sürecine girmişti.
Başbakan Erdoğan da “faiz hayatın gerçeğidir” diye konuşuyor; Avrupa kıstaslarına referanslar yapıyor, Ecevit hükümetinin IMF ile imzaladığı 2002-2004 programını itirazsız uyguluyordu.
Siyasi kadroda Abdullah Gül, Ali Babacan, Mehmet Şimşek gibi rasyonel isimler tasfiye edilmemiş, bürokraside henüz ölçüsüz “bizden” atamaları yapılmamıştı… Merkez Bankası’nın başında Ecevit’in atadığı Süreyya Serdengeçti, ondan sonra Durmuş Yılmaz gibi donanımlı ve tecrübeli uzmanlar vardı.
DERVİŞ’İN SÖZLERİ
Her zaman Sosyal Demokrat olduğunu söyleyen Kemal Derviş, 2013 yılında şöyle diyordu:
“Türkiye bir dünya ülkesi olmaya başladı. Nasıl derseniz Afrika’ya yardım eden, Asya’da bir felaket olduğunda yardım eden, daha yoksul ülkelere, insanlara elini uzatan bir ülke olduk. Bu çok güzel, eskiden böyle bir gücümüz yoktu…” (Dünya 5 Aralık 2013)
Derviş’in bu sözleri entelektüel ve akademik dürüstlük örneğidir.
Aynı Derviş bir buçuk yıl sonra şöyle konuşacaktır:
“Ekonomimizi göğsümü gere gere anlatıyordum, şimdi susuyorum… Kamu İhale Kanunu’nda yüz küsur değişiklik yapılmasını çok üzülerek karşılıyorum… Bir kanunun bu kadar değişmesi herkesi şaşırttı. Üstelik güveni de sarstı.” (25 Mart 2015)
Derviş Merkez Bankası’nın bağımsızlığının önemini vurguluyor, kurumsal yapının bozulmakta olduğunu söylüyordu. (5 Nisan 2015)
VE BUGÜNKÜ EKONOMİ
Bakan Mehmet Şimşek de “reform yapılmazsa Türkiye yata kalka gider” diyor, kurumların bozulmaması gerektiğini söyleyerek uyarıda bulunuyordu. (13 Eylül 2015)
Daron Acemoğlu, kurumlardaki bozulmaya dikkat çekiyor, verimliliğin ihmalini eleştiriyor, “bu şekilde Türkiye’nin kendi zenginliğini artırması mümkün değil” diyordu. (24 Kasım 2016)
O yıllarda girilen yol Türkiye’yi bugünkü hale getirdi.
‘Ortodoks’ denilen iktisat biliminin ilkeleriyle değil, el yordamıyla yönetilen ekonomide, 2020 Eylül’ünden bu yana üç defa politika değiştirildi: Acı ilaç, rekabetçi kur, liralaşma…
Kurallı piyasa ekonomisine ve hukuk devletine dönmekten başla çaremiz yok.
06/02/2022 00:02
‘AİHM ne demiş…’
164
Cumhurbaşkanı Erdoğan zaman zaman Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nin ‘bizi bağlamadığını’ söylemişti ama yönettiği devlet AİHM kararları için milyonlarca Avro tazminat ödemeye devam ediyordu. Halen de devam ediyor…
Son olarak şöyle konuştu:
“Bizim mahkemelerimizi tanımayanları biz tanımayız. Bu konuda AİHM ne demiş, Avrupa Konseyi ne demiş bizi çok ilgilendirmiyor.”
Osman Kavala ve Demirtaş hakkında AİHM’nin ihlal kararlarını ‘tanımıyordu’, şimdi de Avrupa Konseyi’nin ve Bakanlar Komitesi’nin başlattığı “ihlal süreci”ni ‘tanımadığını’ söylüyor.
HUKUKU TANIMAK
Öncelikle hukuki bir meseleyi hukuk diliyle konuşmak, hukuk diliyle cevap vermek gerekir. Erdoğan’ın “tanıma, tanımama” söylemi hukuki değildir, siyasi bir polemiktir.
Yargıtay, bir mahkememizin kararını bozduğunda “tanımamış” mı oluyor?
Cumhurbaşkanı bir kanunu Meclis’e geri gönderdiğinde Meclis’i “tanımamış” mı oluyor?
Anayasa Mahkemesi bir kanunu ya da CB kararnamesini iptal ettiğinde Meclis’i ya da Cumhurbaşkanlığını “tanımamış” mı oluyor?
Kaldı ki AİHM’nin “ihlal” kararları hukuken iptal de değildir, bozma da değildir, veto da değildir; “İhlal tespiti”dir ve bizim anayasamıza göre AİHM’nin buna yetkisi vardır.
Hukukun bu tür inceliklerine dikkat etmemek, Türkiye’nin yerlerde sürünen hukuk devleti imajını daha da bozar maalesef.
Cumhurbaşkanı’nın çağrı üzerine çağrı çıkardığı yatırımlar gelmemeye devam eder.
ERDOĞAN’IN İMZASI
Türkiye’nin Avrupa hukukunu benimsemesinde Abdülhamit dahil Osmanlı sultanlarının, Atatürk’ün, İnönü’nün, Menderes’in, Demirel’in, Özal’ın, Ecevit’in imzaları vardır ve…
AİHM’nin bizim mahkeme kararlarımız üzerinde insan hakları denetimini yapmasını ‘tanıyan’ bir imza daha vardır: Başbakan Erdoğan’ın imzası!
Uluslararası hukuku, ‘yerli ve milli’ hukuktan üstün tutan Anayasa’nın 90 maddesindeki hüküm, 2004 yılında Erdoğan’ın imzaladığı teklifle Meclis’te kabul edildi...
Bu sebeple, bizim anayasamıza göre Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi bütün yerli kanunlarımızdan üstündür. O sözleşmeyle Türkiye “Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nin denetleyici yargı yetkisine tâbi olmayı” kabul etmiştir. Sözleşme’nin 46. Maddesine göre, AİHM kararlarını uygulamayan ülkeler hakkında “Bakanlar Komitesi” ihlal sürecini başlatır…
Bugün Türkiye’ye yapılmakta olan budur.
‘ULUSLARARASI YARGI’
Dahası var… Yine Erdoğan’ın imzasıyla Meclis’e sunulan tasarıda, AİHM kararlarına uymayan Türk mahkemelerinin kararları hakkında “yeniden yargılanma” hükmü getirildi. Meclis görüşmelerinde Bekir Bozdağ şu gerçeği söylüyordu:
“AİHM’nin kurulması ve uluslararası denetim mekanizmalarının öngörülmesinden sonradır ki, daha önceleri sadece ulusal düzeyde hukuk öznesi olan bireyler, insanlar, uluslararası düzeyde de hukukun öznesi haline gelmiş; insan haklarıyla ilgili ihlaller, hem ulusal yargı denetimine hem de uluslararası yargı denetimine açılmıştır.” (Zabıt Ceridesi, 3 Aralık 2004, s. 118)
Evet! İnsan hakları konusu sadece bizim mahkemelerimizin denetimine değil “uluslararası yargı denetimine açık”tır!
Kavala, Demirtaş ve daha önce Ahmet ve Mehmet Altanlar, Şahin Alpay’lar bu hakkı kullanarak AİHM’ye gitmişlerdir.
Bozdağ dünkü sözlerine bugün sahip çıkıp AİHM’nin denetim yetkisi vardır diye tavır alabilir mi?!
Bunun da dahası var… 2010’daki “yetmez ama evet” referandumunda Bizim AYM’nin AİHM içtihatları uyması ve AİHM yolunda başvuru mercii olması kabul edildi. Referandum meydanlarında Erdoğan Avrupa hukukunu savunuyordu. Bunun da dahası var…
NEYİ TANIMIYORUZ?
Başbakan Erdoğan 7 Mart 2013 günü kendi imzasıyla Meclis’se bir tasarı sevk etti: Mahkemelerimizin kesinleşmiş yargı kararlarının AİHM kararlarına aykırı olduğu tespit edilirse yine “yargılanmanın yenilenmesi” yoluna gidilecek, mahkememiz AİHM kararı yönünde karar verecektir! Aynı kanun değişikliği ile Avrupa Konseyi’nin ve Bakanlar Komitesi’nin yetkisi de Türkiye tanıdı! (CMK Geçici Madde 2)
Bugün bütün bu Anayasa’nın 90. maddesi ve CMK hükümleri yürürlüktedir ama uygulamaya gelince “tanımıyorum” diyoruz!..
Ekonomide ve dış politikada yol açacağı sorunlardan endişeliyim.
8/02/2022 00:02
Numan Kurtulmuş ne diyor?
122
AK Parti Genel Başkan Vekili Numan Kurtulmuş’un Dünya gazetesinde Maruf Buzcugil ve Canan Sakarya’ya verdiği mülakatı baştan sona okudum.
Kurtulmuş’un iki sıfatı var; partisinin genel başkan vekili; bu sıfatıyla tabii partisinin propagandasını yapıyor. Kurtulmuş aynı zamanda iktisat profesörü, konuşmalarında akademik kavramlara yer veriyor.
Bu mülakatında partisini savunurken artık ayağa düşmüş trol dilini ve cılkı çıkmış hamaset söylemini kullanmamış. “Dış güçler” demagojisi yapmıyor. “Ekonomimiz saldırı altında” demiyor. “Faiz sebeptir” gibi ideolojik sözler etmiyor.
Dilerim, Kurtulmuş’u okuyan Ak Partililer, bu demagojik ve hamasi kavramların sadece siyasi propaganda için söylendiğini fark ederler.
‘ORTODOKS’ POLİTİKALAR
Mülakatta Buzcugil ve Sakarya ‘ortodoks politikalar’ı sormuşlar. Biliyorsunuz, Bakan Nurettin Nebati “ortodoks politikaları terkettik..” demişti. Kurtulmuş ise böyle bir soru sorulmamış gibi, cevap diye neo liberalizm eleştirisi yapıyor!
Zira biliyor ki, “ortodoks politikaları terkettik” dese, dünya ekonomi camiasına ‘keyfî ekonomi’ mesajı vermiş olacak… Aksini söylese Bakan Nebati ile ters düşmüş olacak… Neo liberalizm eleştirisiyle soruyu geçiştirerek Bakan Nurettin Nebati’yle çelişmekten de maharetle sakınmış oluyor.
Kurtulmuş, gelir dağılımını neo liberal politikaların bozduğunu, orta direğin eridiğini söylüyor. ‘Neo liberal’ kavramı üzerine tartışılabilir ama şu soruyu sormak lazım: Gelir dağılımını bozan, orta sınıfı eriten politikaları Türkiye’de kim uyguladı ve bunlar hangi politikalardı?
Türkiye’de gelir dağılımın ‘daha da’ bozulması 2014’ten itibarendir ve bu dönemdeki politikalar neo liberal değil, “faiz sebeptir” iddiasının başladığı ‘heterodoks’ politikalardır.
‘HETERODOKS’ POLİTİKALAR
Ecevit hükümeti dönemindeki 2001 reformlarının mimarı Kemal Derviş’ti. TÜİK verilerine göre, Derviş 2001 yılında eksi yüzde 5.7 küçülmüş olan ekonomiyi, yapısal reformlarla 2002 yılında 6.2 büyümeye ulaştırmıştı. AK Parti iktidarına reforme edilmiş bir ekonomi devretmişti.
Sayın Kurtulmuş, Kemal Derviş’in kendi reform programı hakkında “sosyal tarafı eksik” dediğini söylüyor; bugünkü feci gelir dağılımı bozukluğunun sebebi Derviş’in programıymış gibi...
Halbuki arada 20 yıllık bir AK Parti iktidarı var! İktidarın ilk on yılında hem büyüme dinamiktir hem gelir dağılımında iyileşme trendi vardı. Güçlenen AK Parti 2001 seçimlerinin ardından adım adım, hem otoriterleşmeye hem “heterodoks” politikalara yöneldi, sorunlar derinleşmeye başladı.
O sırada ortaya çıkan sorunları, Sayın Kurtulmuş HAS Parti lideri olarak dile getirmişti.
Prof. Şevket Pamuk, Daron Acemoğlu, Kemal Derviş ve sanayici Rahmi Koç gibi isimlerin de 2014-2016 arasındaki açıklamaları ufukta işaretleri beliren krize ilişkin erken uyarılardı.
Ama iktidar bildiğini okumaya devam etti, bugünkü duruma geldik…
‘VASAT’ PERFORMANS
Amacım polemik değil… Yaşanmışlara laboratuvar gibi bakarak önümüzdeki dönem için dersler çıkarmak istiyorum: Bütün iktidarlar döneminde kamu borçlarını aşırı arttırmak, Merkez Bankası’nın kaynaklarını tüketmek, dış açığı aşırı büyütmek, kurumların kalitesini düşürmek daima krizlerle sonuçlandı…
Sayın Kurtulmuş’un da iyi tanıdığı hocaların hocası merhum Prof. Merih Celasun’un makalelerinde bu ‘sarmal’ çok iyi anlatılır.
‘Dindarların’ farklı olacağı sanılırdı, dünya nimeti karşısında farklı olmadıkları görüldü. Aynı ‘sarmal’ bizi yine ekonomik küçülmeye düşürdü!
İki adım büyüme, bir adım küçülme, bu sarmal sürüp gidiyor.
Dahası, Turgut Özal’ın 1980, Kemal Derviş’in 2001 reform paketi gibi elde kapsamlı bir program yok. İşte Eylül 2020’den bu yana “acı ilaç”, ardından “rekabetçi kur” şimdilerde de “liralaşma” diye birbirini tutmayan politikalar uygulanıyor.
Krizler elbette er veya geç aşılıyor. Ama bu sarmal Türkiye’yi “vasat” performansa mahkum ediyor. Prof. Şevket Pamuk, “Türkiye’nin 2000 Yıllık İktisadi Tarihi” adlı kitabında anlatır bu “vasat” performans sorunumuzu.
Niye bir Güney Kore olamadık, belli değil mi?
Hamasete değil, ‘ortodoks’ iktisada, rasyonel kurumsal politikalara ihtiyacımız var.
09/02/2022 00:01
Erdoğan’ın seçim stratejisinde Öcalan
170
Eski DEP milletvekili Mahmut Alınak’a göre 2023 seçimleri arifesinde Abdullah Öcalan’ın “tarafsız kalın” diye açıklama yapabilir.
Alınak’ın Medyascope’taki sözleri şöyle:
“Öcalan çıkıp seçmene asla ‘CHP veya AKP’ye oy verin’ demez. ‘Bu koltuk kavgasında tarafsız kalın’ diyebilir. Böyle bir çağrısı bana göre büyük anlamda karşılık bulacaktır. Karşılığında Öcalan’ın talepleri de olacaktır. Sadece tecridin kaldırılması değil, bir müzakere başlamış olacaktır.”
Alınak HDP’den daha radikaldir, keskindir. Erdoğan’ın ikinci turda Öcalan’ın desteğiyle seçilirse ortaya çıkabilecek tabloyu şöyle tasavvur ediyor, belki de temenni ediyor:
“Öcalan, seçimde aktif rol alırsa bu seçimin sonucunu etkileyecektir. Cumhur İttifakı belki parlamentoda çoğunluğu kaybedecektir ama cumhurbaşkanlığını alacaktır. Bu da devlet içinde bir çatışma ve kaosa yol açacaktır.”
Cumhurbaşkanı Erdoğan da “Edirne’deki İmralı’ya hesap verecek” diyerek Demirtaş’ın karşısına Öcalan’ı koymuştu.
İSTANBUL SEÇİMLERİ
İmamoğlu’nun 31 Mart 2019’da 30 bin farkla kazandığı İstanbul mahalli seçimleri, siyasi tabloyu görmek bakımından önemlidir:
9 Mayıs: YSK İstanbul seçimlerini anlaşılmaz gerekçelerle iptal etti.
6 Haziran: Binali Yıldırım Diyarbakır’a gitti, TBMM kurulurken Atatürk’ün davet ettiği mebuslar arasında ‘Kürdistan mebusunun da olduğunu’ söyledi. Gerçi ‘Kürdistan mebusu’ kavramı yoktu ama Yıldırım İstanbul’daki Kürt oylarını almak için mesaj veriyordu.
20 Haziran: Akademisyen Ali Kemal Özcan, İmralı’da Öcalan’ın “seçimlerde tarafsız çizgide kalınmasını” isteyen mektubunu açıkladı.
22 Haziran: TRT Kurdî’ye çıkarılan Osman Öcalan, İmamoğlu’nu ve CHP’yi eleştirdi, ‘Kürtler için projesi yok’ dedi, HDP seçmeninin İstanbul seçimlerinde “tarafsız” kalmasını istedi.
Erdoğan ve Bahçeli bunlara hiç tepki göstermedi. İYİ Parti’nin araştırma önergesi de Cumhur İttifakı oylarıyla reddedildi.
23 Haziran: İstanbul seçimlerini 800 bin oy farkıyla İmamoğlu kazandı.
2023 SEÇİMLERİ
Alınak’ın dediği gibi, 2023 seçimlerinde de yine Abdullah Öcalan vasıtasıyla HDP’li seçmenin sandığa gitmemesi çağrısı yapılabilir. Öcalan nasıl bir planla, pazarlıkla bu desteği verir, o da ayrı bir sorun.
2023’teki Cumhurbaşkanı seçimlerinde ilk turda HDP kendi adayını çıkarsa bile ikinci turda HDP seçmeni “tarafsız” kalarak sandığı gitmezse bu, Millet İttifakı’nın Cumhurbaşkanı adayının milyonlarca oy kaybetmesi, Erdoğan’ın ise, oyları artmadığı halde oransal üstünlük elde ederek seçimleri kazanması anlamına gelir.
Erdoğan bu hesabı yapmıyor olamaz, fakat realitedeki durum bu kadar net değil…
İstanbul seçimleri HDP seçmenindeki iktidar karşıtı duyguların Öcalan’ı dinlemeyecek boyutlarda olduğunu gösterdi. Bahçeli’nin HDP’yi kapattırmak istemesi ve iktisadi krizin bu duyguları daha bir güçlendirdiğini söyleyebiliriz. Öcalan devreye girse bile seçimlerde iktidarın işi çok zor olacaktır.
‘HAİN, TERÖR İŞBİRLİKÇİSİ’
Buradan partilerin bugünkü politikalarına bakabiliriz. İktidar, Öcalan’ın bilmediğimiz pazarlıklarla yaptığı açıklamalar ve gerektiğinde AK Partili politikacıların ‘Kürdistan’ kavramını kullanmasıyla DP tabanından oy almaya çalışıyor…
HDP tabanı bütün benzerleri gibi ‘kenetlenmiş’ bir kitledir. Baskılar iktidar karşıtlığını arttırmıştır. İktidar; HDP tabanını Millet İttifakı’nın adayına da oy veremez hale getirmek için Millet İttifakını sürekli “hain, terör işbirlikçisi” diye suçluyor; böyle olmadıklarını göstermek için HDP ile kavgaya tutuşsunlar diye…
Her iki ittifakın da vatanseverliğinden şüphe edilemez; hain, terör işbirlikçisi gibi suçlamalar siyasi güç kavgasının yumruklarıdır, ciddiye almak mümkün değildir.
Ben öteden beri teröre karşı en etkin mücadeleyi ve aynı zamanda HDP’nin sistemden dışlanmamasını savundum. İlk dönemlerde AKP böyleydi. Bugün Millet İttifakı partileri böyle.
Hiç akıldan çıkarmamak lazım; etnik milliyetçilikler dışlanarak körüklenir! Tecrit edilmişlik duygusu öfke ve radikalleşmeye yol açar. Bu hareketler uzun vadede sisteme entegre edilerek birlikte yaşanabilir bir sakinlik düzeyine çekilebilir. “Kürt Aşiretleri” kitabını yazan Ziya Gökalp ve zamanımızdaki bilimsel araştırmalar böyle diyor.
13/02/2022 00:03
Millet İttifakı’nın vebali
224
Dün akşam 6 muhalefet partisinin lideri Kılıçdaroğlu’nun ev sahipliğinde bir araya geldi. Konu güçlendirilmiş parlamenter sistem olsa da partiler arası yakınlaşma bunun ötesinde... Nitekim birlikte manifesto yayınlamak, ortak bir icraat programı yapmak gibi ileri derecede işbirliği gerektiren konulardan bahsediyorlar.
Başarmaya mecburlar, mahkumlar.
Çünkü ister adaylık konusunda, ister ideolojik takıntılardan çıkacak bir başarısızlığın vebali çok ağır olacaktır.
Çünkü Türkiye çok sıkışık durumda. Arkamızdan gelen Bulgaristan ve Romanya’nın son yedi yıl içinde bizi geçmiş olması, ekmeğimizin küçülmesi, milli itibarımızın sarsılması kolay katlanılabilecek şeyler değil.
Çıkış yolunu ortaya koymak, muhalefetin sorumluluğundadır.
GÜVENİLİR POLİTİKALAR?
İktidar ekonomiyi toparlayamaz mı? Keşke… Fakat iktidar “faiz sebeptir” temel yanlışı etrafında dolanıp duruyor, yatırım çekecek politikalar geliştiremiyor.
Ficth adlı kuruluş dünkü açıklamasında “takip edilen politikanın, hedeflenen kredi ve sermaye akışı önlemleri de dâhil olmak üzere, enflasyonu düşürmesinin beklenmediğini” belirtti ve Türkiye’nin derecesini düşürdü.
Ficth, Moody’s, S&P, bunlar “dış güçler” değil mi?!
Realiteye bakalım: Türkiye’nin risk primini düşürerek uygun faizle “kredi” ve “sermaye akışı” gelmesini zorlaştıran iktidarın yanlış politikaları değil mi?
1980’de merhum Turgut Özal, 2001’de Sayın Kemal Derviş Türkiye’ye düşük faizli kredi getirmişler, krizdeki ekonomiyi büyüme ve yatırıma geçirmişlerdi. Çünkü ekonomi diliyle konuşuyorlardı, rasyonel ekonomik programlar ortaya koymuşlardı.
Bugünkü iktidar “benim tezim” diyerek “hererodoks” dille konuşuyor, denenmemiş, teorisi yapılmamış politikalar ortaya koyuyor… Londra’ya kaç defa gidildi, netice ne “kredi” ne “sermaye akışı!”
MİLLET İTİTFAKI
Türkiye’nin denenmiş, bilimsel teori ve sınanması yapılmış temel iktisadi kavramlara, evrensel hukuk devleti ilkelerine dönmesi ve yüz elli yıldır Batı standartlarını hedef alarak geliştirmekte olduğumuz kamu kurumlarını restore etmesi şarttır.
Dış politikanın keza geleneksel eksene oturtulması zorunludur.
Öyle bir noktaya gelinmiştir ki, bunları başarmak büyük kararlılık, yüksek düzeyde uzmanlık bilgileri ve halk desteği gerektirir.
Kendini sağda hissedenler Özal reformlarına, solda hissedenler Derviş reformlarına baksınlar; önyargılarla değil, olguları ve rakamları okuyarak…
Bunun için diyorum ki, başta Kemal Kılıçdaroğlu ve Meral Akşener olmak üzere 6 liderin sorumluluğu büyüktür! Zira seçim kazanmanın ötesinde, bu büyük işi başarmak onların görevidir, vebali 6 liderin omuzlarındadır.
Millet İttifakı kavramı kitlelere yerleşmiştir, “marka” haline gelmiştir. İç işleyişinin temel prensipleri ve siyasetinin ana hatları ise yeterince işlenmiş, metne geçirilmiş değildir.
Bu çalışmaların 6 parti olarak yapılması gerektiği açıktır.
ÖNCE EKONOMİ
Birinci öncelik ekonomi olmalıdır. İYİ Parti lideri Meral Akşener’in belirttiği gibi Türkiye’de bugün “2001 krizinden çok daha büyük bir kriz var.” Ama 2001 reformları ile ülkeyi on yıl sürecek sağlıklı kalkınmayı yoluna koymuş olan rasyonel iktisadi zihniyeti reddeden bir ekonomi yönetimi var.
Millet İttifakı’nın teknik olarak çok iyi hazırlanmış bir program ve yetkin bir kadro ile ekonomiyi düzlüğe çıkarması halinde parlamenter sisteme geçiş için daha büyük halk desteği olacaktır.
Bu noktada, İyi Parti’nin ekonomiyle ilgili iki konferansından bahsetmeliyim. 24 Aralık ve 10 Şubat tarihlerinde “İYİ Kalkınma Kongresi” adıyla bir dizi panel düzenledi. Ekonomi Politikaları Başkanı Prof. Bilge Yılmaz ve Grup Başkanvekili iktisatçı Erhan Usta yönetiminde İstanbul’da yapılan panele katılamadım ama dün akşam YuoTube’dan izledim.
Özal ve Derviş reformlarını iyi incelemiş biri olarak belirteyim, Türkiye’nin her alanda böyle yüksek seviyelerde politikalara ihtiyacı var. Panel metinlerini hiç olmazsa özet olarak yayınlanmasını çok arzu ederim.
Hamasi nutukların, popülizmin ülkeyi ne hale getirdiği belli. En büyük ihtiyacımız itidale ve rasyonel politikalaradır.
Millet İttifakı bu nitelikte bir reform programıyla ve CB adayının yanında güven veren yetkin bir kadroyla milletin huzuruna çıkmalı.
.14/02/2022 00:05
Türkiye Batı’dan Doğu’ya savruldu
124
Emekli Büyükelçi Nacı Koru, Taha Akyol’un sorularını cevapladı.
"Demokrasi ve hukuk devleti uygulamalarındaki sicilimiz Batı’nın benimsediği temel değerlere ve ilkelere açıkça ters düşüyor. Batı’nın, otoriter Doğu’dan farkı işte burada yatıyor. Doğu, menfaati gerektirdiği ve tehdit oluşturmadığı sürece ilkesiz ilişkiden kaçınmaz. Zira inandığı yegâne düsturu, otoriter rejiminin varoluşsal güvenlik kaygılarıdır."
"Türkiye’ye bugüne dek yaşamadığı ölçüde bir yalnızlığı getirdi. Batı’dan yatırımı bir yana bırakın, turist bile alamıyoruz. Unutmayalım, AB Türkiye’yi ciddi ölçekte yaptırım uygulamakla uyardı. Bu nedenle artık Mavi Vatan’ın adı bile geçmiyor. ABD’nin yaptırımları zaten bir yıldır uygulanıyor"
"Rusya ve Çin’le ilişkilerimiz bu ülkelerin temsil ettiği otoriter, içine kapalı, dışlayıcı ve korumacı değerleri sahiplenmeyi, benimsemeyi gerektirmiyor. Batı’yla ilişkilerimiz, aslî ve belirleyicidir; ilkeseldir. Rusya ve Çin’le ilişkilerimiz ise ortak çıkarlara ve saygıya dayalı bir zeminde gelişmelidir."
Cumhurbaşkanı Erdoğan, AİHM’i ve Avrupa Konseyi’nin ‘ihlal süreci’ kararını tanımadığını söyledi. Bu süreç nedir, ne sürede nereye kadar gidebilir?
Sayın Cumhurbaşkanı tarafından yapılan siyasi açıklama bir tutumu ortaya koyuyor. Fakat, mesele öncelikle hukukidir. Türkiye, Avrupa Konseyi’nin kurucu üyesidir. Konsey, demokratik değerler ve ilkeler üzerine kurulmuştur. Konsey’in kurucu üyesi olan bir ülke ilk kez böylesi bir durumla karşılaşıyor. İsmimizi an itibarıyla Avrupa Konseyi’nin tarihine yazdırmayı başardık.
Konsey üyeliğinin askıya alınması hemen olacak bir şey değil, aylar sürecek görüşme ve değerlendirme süreci yaşanıyor. Fakat, bu durumla karşılaşmak Türkiye’ye önemli itibar ve zemin kaybettirir. Demokrasi ve insan hakları alanında konuşamaz hale gelirsiniz.
Taraf olunan ikili ve çok taraflı anlaşmalar anayasa maddesi hükmündedir, ulusal yasaların üzerinde bağlayıcılıkları vardır. Avrupa Konseyi kararlarına uymak mecburiyetindeyiz. Bu, tartışmaya açık bir konu değil. Siyasi açıklamalar, hukuki gerekçeler, hasmane tutum beyanları bu gerçeği değiştirmiyor.
Son tahlilde, Avrupa Konseyi üyeliğinden tek yanlı çekilmek için egemenlik hakkımızı da kullanabiliriz tabiatıyla. Bununla birlikte böylesi bir tasarrufun sonuçlarının ülkemiz için ağır olacağını bilmeliyiz.
BATI-DOĞU FARKI
Batı ile ilişkilerimizde iyileşme mi, daha da bozulma mı görüyorsunuz?
Batı’yla ilişkilerimiz maalesef giderek bozuluyor. ABD ve AB’yle ilişkilerimizin geldiği aşamayı herkes biliyor, görüyor. Bir başarı hikayesinin uzağına savrulduk. Dış politikamızın Batı’yla ilişkiler boyutu tıkandı, ilerleyemiyor. İlişkilerimizi günlük ilişkiler boyutunda alver münasebetine indirgedik. Demokrasi ve hukuk devleti uygulamalarındaki sicilimiz, temel hak ve özgürlüklerdeki kısıtlayıcı tercihlerimiz, siyasi alanı daraltıcı girişimlerimiz Batı’nın benimsediği temel değerlere ve ilkelere açıkça ters düşüyor. Özgürlükçü Batı’nın, otoriter Doğu’dan farkı işte burada yatıyor. Doğu, menfaati gerektirdiği ve tehdit oluşturmadığı sürece ilkesiz ilişkiden kaçınmaz. Zira inandığı yegâne düsturu, otoriter rejiminin varoluşsal güvenlik kaygılarıdır. Batı’da durum farklıdır. Batı’yla ilişkilerimiz bozulurken, Doğu’yla ilişkilerimizin güçlenmesi bir başarısızlığa işaret ediyor. Bu tespiti dürüstçe yapmalıyız.
Bu durum, Türkiye’ye bugüne dek yaşamadığı ölçüde bir yalnızlığı getirdi. Batı’dan yatırımı bir yana bırakın, turist bile alamıyoruz. Unutmayalım, AB Türkiye’yi ciddi ölçekte yaptırım uygulamakla uyardı. Bu nedenle artık Mavi Vatan’ın adı bile geçmiyor. ABD’nin yaptırımları zaten bir yıldır uygulanıyor. Gereksiz hayalciliğe kapılmayalım: Bu aşamanın daha gerisine de düşebilir, yalnızlaşabiliriz. Batı’nın bunu istediğini sanmıyorum, çünkü Türkiye hala değerli bir ortak ve müttefik. Fakat ilişkilerimizde tahammül sınırını zorlarsak, istemediğimiz izolasyon şartlarını kendi elimizle yaratabiliriz.
Batı’nın Türkiye’yle ilişkilerini bekle-gör yaklaşımına bağladığını, aktif bir tutum izlemediğini, bizi izlemeyi tercih ettiğini düşünüyorum. Türkiye’nin Batı’yla ilişkilerde vardığı yol kavşağında önünde duran bir seçenek, dostluk ve işbirliği. Diğer seçenekse, rekabet ve husumet patikası. Sonuçta, tercih bize bağlı olacak.
BOZULAN PSİKOLOJİ
Türkiye 2010’larda Batı ile en sıcak ilişkilere sahip ülkeydi, niye ve nasıl uzaklaştı?
Türkiye, 2010’lu yılların başına kadar Batı nazarında örnek gösterilen bir ülkeydi. Siyaseten ve hukuken geri plana atılmış sorunları çözme, ekonomisini geliştirme, yapısal reformlar yapma, hak ve özgürlükler alanını genişletme, komşularıyla ilişkilerini düzeltme iradesini ortaya koyuyordu. AB’ne tam üyelik müzakerelerini başlatmış, yabancı yatırımın aktığı, kişi başına düşen gelirini 13 bin dolara yaklaştırmış, önüne büyük hedefler ve vizyon koyabilen bir ülke haline gelmişti. Bu iradeyi sergileyebilen benzer durumda çok ülke yoktur.
Son on yılda, yukarıda sıraladıklarımın tamamını aksi yönde, geriye sararak yaptık. Demokrasi, hak ve özgürlükler, hukuk ve adalet, ekonomi ve diğer alanlarda ulaştığımız aşamanın çok gerisine düştük. Her yıl hazırlanan küresel ölçekteki sıralamalar ismini duymadığımız ada devletlerinin bile gerisinden geldiğimizi ortaya koyuyor.
Hesap verebilir şeffaflıktan uzaklaştık. Liyakatin yerini sadakat aldı. Bu hal Türkiye’yi sadece Batı’dan değil, daha vahimi geniş ölçekli küresel çok taraflılıktan, bütünleşmeden ve ortaklıklardan uzaklaştırdı. Bir de garip bir sosyolojik durum oluştu: Türk halkının yarısı Batı’ya şüpheyle yaklaşıyor, fakat sorulduğunda büyük çoğunluk yaşamak için Batı’yı seçeceğini söylüyor. Bu durum toplumsal psikolojinin bozulduğuna işaret ediyor.
Bunlar bizim tercihlerimizle oldu; şimdi neticeleriyle yaşıyoruz. Nedenlere ilişkin çok sayıda varsayım konuşulabilir, fakat sonuç değişmiyor. O halde, başkalarıyla hesaplaşmadan önce kendimizi sorgulamalıyız.
S-400’LER BİZE KAYBETTİRDİ
S-400’ler ne kazandırdı, ne kaybettirdi?
S-400 sistemini satın almakla ben şahsen kazanımımızın olmadığını düşünüyorum. Türkiye’ye yönelebilecek bir hava/füze saldırısı ihtimalini NATO’nun güvenlik şemsiyesi zaten caydırıyor. NATO, bu caydırıcılığı sağlıyor. Türkiye’deki NATO tesisleri bu amaçla kuruldu.
S-400 alımının ne kaybettirdiği gayet açık: ABD ve diğer NATO müttefikleriyle ilişkilerimizde derin bir güven bunalımı yarattık. Şüphecilik, güvensizlik ve aidiyet sorunları yaşıyoruz. Müttefiklerimizden askeri malzeme, teçhizat ve silah alımlarında sorunlarla karşılaşıyoruz. ABD’nin CAATSA yaptırımları bu nedenle uygulanıyor. Dünyanın en gelişmiş 5. kuşak F-35 uçaklarını yine aynı sebeple alamıyoruz. F-16 uçaklarımızı bile yenileyemiyoruz. NATO tarafından Yunanistan’a yapılan askeri yatırımlar bile Türkiye’nin yarattığı güvensizlikle bağlantılı. Bu tablonun yarattığı ciddi güvenlik risklerinin farkına varmalıyız.
NATO ittifakı içindeyseniz, NATO standartlarıyla hareket eder, tercihlerinizi buna göre uyarlarsınız. Türkiye, S-400 satın alan tek NATO ülkesi. Başkalarında kusur aramayalım: Bu yanlış tercihi bilerek yaptık, şimdi beklenen sonuçlarıyla yaşıyoruz.
RUSYA VE ÇİN?
Rusya ve Çin’le ilişkiler geliştirmek, Batı ile ilişkilere alternatif olabilir mi?
Türkiye, Batılı bir ülkedir. Batı’nın temsil ettiği değerler, demokratik, hak ve özgürlüklerin korunmasına dayalı, çağdaş ve evrensel hukuk değerlerini titizlikle koruyan, kanun devleti değil, hukuk devleti olmayı önceleyen; liberal, özgürlükçü, çoğulcu ve katılımcı siyasi, toplumsal ve ekonomik sistemine dayanır. Bu sistem, gelişime, ilerlemeye ve bütünleşmeye açıktır. Bu değerleri korumalı, sahip çıkmalıyız.
Bu anlayışla bakıldığında, Rusya ve Çin’le geliştirdiğimiz ilişkilerin Batı’ya alternatif değil, dış politikamızdaki ilkelerimizi tamamlayıcı nitelikte olması gerektiği sonucuna varabiliriz. Rusya ve Çin’le ilişkilerimiz bu ülkelerin temsil ettiği otoriter, içine kapalı, dışlayıcı ve korumacı değerleri sahiplenmeyi, benimsemeyi gerektirmiyor. Batı’yla ilişkilerimiz, aslî ve belirleyicidir; ilkeseldir. Rusya ve Çin’le ilişkilerimiz ise ortak çıkarlara ve saygıya dayalı bir zeminde gelişmelidir. Burada mesele, ilkesel bir aidiyettir. Türkiye, Batılı bir ülke olma tercihini üç yüzyıl önce yapmıştır. Bu tercih rastlantısal değildir, bilinçli bir tutumu yansıtır.
UKRAYNA’DA ROLÜMÜZ?
Ukrayna krizinde Türkiye arabuluculuk yapmak gibi bir prestiji, bir başarıyı sergileyebilir mi?
Sanmıyorum. Ukrayna krizi, Rusya ile Batı Bloku arasındaki daha geniş hesaplaşmanın önemli bir parçası haline geldi. Bugün Rusya NATO’nun tehlikeli şekilde yakınına sokulduğunu düşünüyor; Avrupa güvenliğinin temel parametrelerinin yeniden tanımlanmasını istiyor. Bunun yolunun öncelikle Ukrayna’nın tarafsızlaştırılmasından geçtiğine inanıyor. Başka talepleri de var. Bunlar, Batı’nın kabul edebileceği şeyler değil. Yapısal ve büyük ölçekli bir meseleden bahsediyoruz.
Çözüm, Batı ve Doğu arasında, son kertede ABD ile Rusya’nın masaya oturarak konuşmalarıyla bulunacak. AB’nin de bu konuda belirleyici etkisi yok, zira AB askeri bakımdan tutarsız, bölünmüş ve zayıf bir yapıya sahip.
Türkiye’nin ferdi sonuç getirmekten uzak bir çıkış aramak yerine, geniş ölçekli bir düzenlemenin etkili üyesi olması, barış ve istikrara katkıda bulunmaya çalışması daha akılcı ve gerçekçi görünüyor.
İSRAİL’LE İYİ İLİŞKİLER?
Türkiye’nin İsrail’le ilişkileri iyileştirme politikasını nasıl buluyorsunuz?
Olumlu karşılıyorum. Türkiye, çok az sayıda ülkenin sahip olduğu müstesna bir konuma sahip. Bu konum, komşularıyla ve bölgesindeki tüm ülkelerle dostane ilişkiler geliştirmeyi gerektiriyor. İsrail, bu bakımdan istisna değil.
Türkiye’nin tarihsel olarak Musevilerle ve İsrail’le dostluk ilişkileri var. İsrail’in Filistin halkına yönelik onaylamadığımız politikaları var. Fakat bu politikalar İsrail’le düşmanlık ilişkilerini mazur göstermez. Dostluk ve işbirliği, ikna edici etki tesis etmemizi kolaylaştırır.
İsrail’in bölgesinde yalnızlaştırılması ne Türkiye’nin ne bölge ülkelerinin çıkarına hizmet eder. Filistin davasına sahip çıkmak önemli ve değerlidir. Bu ilkesel bir tutumdur. Ancak, bunun ötesine geçerek, popülist siyasi yarar sağlamaya dönük bir gayretin içine girmek üretken değildir, kalıcı olamaz, dış politikada zarar getirir.
ARAPLARLA İYİ İLİŞKİLER?
Türkiye Arap Orta Doğusundan da koptu, nasıl oldu bu; şimdi düzeltme çabası beklenen sonucu verir mi?
Diğer ülkelerle olduğu gibi, Arap Orta Doğusu’yla ilişkilerimizi gerginleştirmek, gerilimi yükseltmek akılcı ve kalıcı bir politika değildi, zararlı sonuçlar üretti. Bu politika Türkiye’nin Orta Doğu’da Müslüman Kardeşler’le yakın ilişki geliştirme hedefinin parçasıydı. Ancak bunda bölgesel dengeleri iyi değerlendiremediğimizi düşünüyorum. Tarihi ve bölge ülkelerinin duyarlılıklarını, güvenlik algılarını doğru okumaya çalışmalıyız. Akılcılıktan uzaklaşmamalıyız.
Şimdi açılım politikalarıyla tüm komşularımızla ve Arap Orta Doğusu’yla ilişkilerimizi onarmaya çalışıyoruz. Bu süreç zaman alacak, çünkü gerçek niyetlerimizle ilgili ciddi kuşkular ve güvensizlik yarattık. Şu anda niyetlerimiz ölçülüyor. Zaman, iyi niyet, tutarlılık ve samimiyet gerekiyor. Sabırlı olmalıyız. Uluslararası ilişkilerde dostluk ya da düşmanlık kalıcı değildir, çıkarlar ön plandadır. Bu bir zorunluluktur. Değerler sisteminiz örtüşüyorsa, ilişkiler gelişerek, dostluğa dönüşür.
TÜRKİYE EKSENSİZ KALDI
Türkiye bugün dünyanın neresinde ya da dış ilişkilerde nasıl bir “eksen” sergiliyor?
Türkiye kendine yeni bir eksen yaratmaya çalışırken, eksensiz kaldı. Çıpası kopmuş bir geminin fırtınalı havada açık denizde karşılaştığı çetin sorunları tecrübe ediyoruz. Fırtına dinse, bu defa geminin yelkenlerinin işe yaramayacak ölçüde hasar gördüğünü fark edeceğiz. Sürekli yalpalama halindeyiz, bu durum dost ve müttefiklerimizde güven sorunu yaratıyor. Çok taraflı bir ilişki geliştirelim derken, gündelik ve taktik açılımlar yapıyoruz. Stratejik, hedefleri belirli bir dış politikamız yok. Olsa olsa dış politika yerine belirsiz dış ilişkilerden bahsedebiliriz.
Tarihte pek çok ülke bu tip dönemlerden geçmiştir. Türkiye tekil örnek değildir. Fakat Türkiye’nin yaşadığı zor coğrafya akılcı, belirli, tesadüflere yer vermeyen, iyi düşünülmüş bir dış politikanın üretilmesini ve uygulanmasını zorunlu kılıyor. Son on yıldır dış politikada geçirdiğimiz aşamalar yaşadığımız tutarsızlıkları sergiliyor. AB, NATO, ABD, Rusya, Çin ve komşularımızla yaşadığımız sorunlar ortada. Bu, ne yazık ki bize dış politikada bir başarı öyküsü anlatmıyor.
Bir ülkenin kendiyle barışık ve tutarlı olması, inandırıcılık, saygınlık, güvenilirlik gibi sonuçlar üretir. Türkiye’nin potansiyeli ve deneyimiyle bu sonuçları kolaylıkla üretebileceği açık. Üretemiyorsak, nedenini başka yerde, uzaklarda değil, kendi tercihlerimizde aramak gerekir. Şimdi, kendimizi hapsettiğimiz dar alandan çıkmaya çalışıyoruz.
NASIL BİR EKSEN?
Dış ilişkilerde ya da dünyadaki yeri konusunda Türkiye nasıl bir “eksen” sergilemeli?
İlkeli, ortak çıkar alanları geliştirmeye yönelik, işbirliğine açık, kendini ve yaslandığı değer-ilke sistemini tanımlamış ve özümsemiş bir dış politika geliştirmeli; bu anlayışa bağlı olduğumuzu ortaya koymalıyız. Dostumuz ya da hasmımız olan tüm taraflar nezdinde saygınlık ve nüfuz kazanmamız buna bağlıdır.
Türkiye’nin ekseni temelde Batı aleminin parçasıyken, Doğu’yla, yakın bölgesiyle ve uzak coğrafyasıyla dengeli ilişkiler üzerine oturmalıdır. Güvenlik, istikrar ve refahın ortak zeminde paylaşımını ön plana çıkarmalıdır. Maceracı bir dış politikanın tehlikeli ve zararlı sonuçlarını yaşayarak deneyimledik. Devam eden, ağır maliyetler yükleyen ve zarardan başka bir şey üretmeyen bu uygulamalardan artık uzaklaşmalıyız. Akılcı, yapıcı, üretken ve uzak görüşlü yaklaşımlar sergilemeliyiz. Bunu oluşturabilmek, öncelikle açık fikirli ve şeffaf olmaktan, ardından empati geliştirmekten, yapıcı davranmaktan, liyakatli ve yönetimde deneyimli kadrolara rol vermekten geçer.
Dış politika işbaşında tecrübe edilerek öğrenilecek, bir yap-boz tahtası değildir. Dış politika yoğun emekle, büyük sabırla, zorlukla inşa edilir, ancak yanlış adımlarla kolayca bozulur. Bozgunların maliyeti yüksektir. Bunu akılda tutmalıyız. Sabit fikirli olmamalıyız. Aynı şeyi tekrarlayarak farklı neticeler alınmaz. Yanlışlar tekrarlanarak, doğruya ulaşılmaz.
Türkiye’ye yakışan, dış politika eksenini kişiselleşmiş hezeyandan uzak, kurumsal aklı öne çıkaran, ağırbaşlı bir yaklaşıma oturtmaktır. İttifak ve ortaklık bağlarına saygı duyan, ilkeli ve değerler odalı, çok taraflılık üzerine kurulmuş bir zeminde dış politikayı yeniden inşa etmektir. Bu birikime ve deneyime sahibiz. Kendimize güven duymamız yeterlidir.
NACİ KORU KİMDİR?
Emekli Büyükelçi Naci Koru 1981’de Hariciye’ye girdi. Çeşitli diplomatik temsilciliklerde çalıştı. Chicago Başkonsolosu, Riyad Büyükelçisi, BM Cenevre Ofisi nezdinde Türkiye Daimi Temsilcisi, son olarak Dışişleri Bakan Yardımcısı olarak çalıştı. ‘Diplomasi Günlüğü’ adlı sitesinde dış politika makaleleri yazıyor. (https:// www.nacikoru.com)
15/02/2022 00:02
Erdoğan ve Araplar
161
Cumhurbaşkanı Erdoğan iki günlük gezi için Birleşik Arap Emirlikleri’nde bulunuyor. Gezi şerefine, Dubai’de Burc’el Halife kulesi ışıklı Türk bayrağı ile aydınlatıldı, İstiklal Marşı’mız çalındı.
BAE’nin devlet Başkanı Şeyh Halife bin Zayed el Nahyan’ın adını taşıyan bu yapı, dünyanın en yüksek kulesidir.
Erdoğan Dubai’de en yüksek protokolle karşılandı.
Bunlar memnuniyet veren gelişmelerdir fakat “Orta Doğu” kültüründe dostluklar ve düşmanlıkların kaygan tabiatını da unutmamak lazım.
Aynı kule, 2 Ekim 2020 gecesi Kıbrıs Rum bayrağıyla aydınlatılmıştı. BAE, stratejik ortağı Rum Cumhuriyetinin 1960’taki kuruluşunu kutluyordu. Böyle görkemli kutlamayı Atina bile yapmamıştı. (https://greekcitytimes.com/2020/10/02/burj-khalifa-lights-up-with-the-colours-of-the-cypriot-flag/
‘İHVAN’ POLİTİKASI
Ak Parti iktidarı 2011’deki Arap Baharından sonra adım adım Katar dışındaki hemen bütün Araplarla ihtilafa sürüklendi. İsrail’le neredeyse düşman devletler haline gelmiştik. Şimdi Erdoğan bütün bu ilişkileri düzeltmek istiyor.
Hem diplomatik yalnızlıktan çıkmak hem döviz kaynağı yaratmak için.
Zararın neresinden dönülse kardır, Erdoğan’ın Araplarla ve İsrail’le ilişkileri düzeltmek istemesi doğru bir politikadır.
Yanlış olan; İhvan-ı Müslimin’e destek vermek ve Mısır’daki darbeye karşı çıkmak uğruna bütün kurulu Arap rejimlerini karşımıza almaktı. Darbe demokratik dille elbette eleştirilmeliydi ama dış politikayı on yıl buna kilitlemek yanlıştı.
Çok şey yazılabilir, ben çatışmanın boyutlarını göstermek için sadece sembolik bir tek olaydan bahsedeceğim: Başbakan Erdoğan, darbeye destek verdi diye Ezher Şeyh’ini bile ağır dille eleştirmişti. (25 Ağustos 2013)
Bu, Türkiye başbakanının işi miydi?
Mısır hükümeti de Türk diplomatlara “pasaport izni” çıkarmamış, Türkiye’ye geri göndermişti! (29 Ağustos 2013)
DOĞU AKDENİZ’DE YALNIZLIK
Kurulu Arap rejimleri İhvan’ı tehdit görüyordu. Türkiye’nin İhvan’a böylesine ölçüsüz destek vermesi, hatta topraklarını İhvan üyelerinin propaganda çalışmalarına açması, Arap rejimlerini Türkiye aleyhine çevirdi.
Suud’un ve Körfez şeyhliklerinin Türkiye aleyhine kabul edilemez açıklamalarını buraya almıyorum. Her Arap Ligi toplantısında Türkiye’yi kınadılar…
Türkiye’nin “Arap rejimlerini değiştirmek istediğini” iddia ettiler.
Doğu Akdeniz’de Türkiye’yi dışladılar. 15 Ocak 1919’da Kahire’de kurulan “Gaz Forumu” bu dışlanmanın bir ifadesiydi. Forum, Mısır’la birlikte Yunanistan, Rum Yönetimi, İsrail, İtalya, Ürdün ve Filistin’den oluşuyordu!
Libya açıklarındaki Nemesis tatbikatı, güney Ege’deki bir deniz tatbikat için Suudilerin F-15-C uçaklarının Girit Souda Askeri Üssü’ne konuşlanması gibi çok ortak askeri tatbikatlar da yaptılar.
Türk mallarına açık ve gizli ambargo uyguladılar…
‘TOPUNUZ BİR ARAYA GELSENİZ’
Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın tepkisi şöyle oldu:
“Arap Ligi kalkıyor hala Türkiye aleyhine oradan karar çıkartıyor… Sizin topunuz bir araya gelseniz zaten bir tane Türkiye etmezsiniz. Buna rağmen siz petrolünüzle konuşuyorsunuz, dolarınızla konuşuyorsunuz... Ama Türkiye duruşu ile konuşuyor…” (13 Ekim 2019)
Yürümedi tabii.
2021 Mart’ından itibaren Erdoğan ve Çavuşoğlu Mısır’a sıcak mesajlar vermeye başladılar. Mısır’la görüşmeler devam ediyor.
Erdoğan Ağustos 2021’de Şeyh Tahnun bin Zayed el Nahyan’ı kabul etti. İlişkiler başladı. Swap ve yatırım anlaşmaları imzalandı.
Ankara’nın dolara çok ihtiyacı var… BAE’nin Abu Dabi Kalkınma Holdingi’nin Başkanı Muhammed Hasan el Suwaidi ise “Türkiye’de alım yapmak için harika bir zaman. Varlık Fonu’yla görüşüyoruz” diyor. (Financial Times, 12 Ocak)
Dolar karşısında Türkiye’nin ticari varlıkları ucuzladığı için…
O ZAMAN GÖRMEK LAZIMDI
Bütün bunları öngörmek ve o sert kavgalara girmemek gerekirdi. İdeoloji ve hamaset değil, diplomasi yapmak gerekirdi.
O zaman tecrübeli diplomatlar çok uyardılar. Saygın tarihçi Şükrü Hanioğlu, dış politikada Osmanlı imajı vermekten sakınmak gerektiğini yazdı…
Bunlara kulak vermek gerekirdi.
Batı’dan kopmamak, hiçbir işe yaramayan S-400’leri alma uğruna F-35’leri ve yatırımları kaçırmamak gerekirdi.
Hülasa Türkiye Cumhuriyeti’nin yerleşmiş dış politika geleneğinden ayrılmamak gerekirdi…
Hasarı ağır oldu ama düzeltmeye çalışmak doğru, bundan sonra iyi olur inşallah.
16/02/2022 00:06
Bilimi savunmak
209
YÖK üniversite sınavlarında baraj puanını kaldırdı. Bütün kamu kurumlarında görülmekte olan ‘sadakatin liyakati ezmesi’ bu kararla akademik hayata bir darbe daha indirdi.
WEF’in (World Economic Forum) 2020 “Rekabet Raporu”nda Türkiye’nin alt yapı puanı 67.1’dir ve iyidir, eğitim puanı ise 39’dur ve utanç vericidir. Endonezya’nın eğitim kalitesi bizden 10 puan yüksektir, 49 puandır.
Bu tablo, maliyeti ve verimliliği tartışmalı muhteşem limanlara, köprülere, havalimanlarına, gökdelenlere kaynak akıtırken eğitim ve bilimde dünyadaki gelişme hızının çok gerisinde kaldığımızı da gösteriyor.
YÖK, baraj puanını kaldırmakla liyakat ve kaliteyi popülizme feda etti.
YÖK NEREYE?
Üniversite kalitesi deyince Türkiye’de akla gelen ilk isim, Prof. Ural Akbulut’tur. URAP (University Ranking Academic Performance) koordinatörü Prof. Akbulut şöyle diyor:
“Türkiye’de üniversite sayıları çok arttı ama yeterince kaliteli öğretim üyesi yetiştiremedik. Dolayısıyla yeni kurulan üniversitelerin pek çoğunda eğitimin kalitesi düşüktü. Baraj kaliteyi bir nebze koruyordu… Barajın kalkmasıyla bunların önemli bir bölümü de mezun olacak. Böylece ülke tamamen liyakatsiz, kendi konusuna hakim olmayan insanlarla dolacak.”
Prof. Akbulut “Yekta Saraç Bey zamanındaydı bu barajlar konulmuş, çok doğru kararlar verilmişti” diyor. Yurt dışına lisans ve lisans üste öğrence göndermedeki düzenlemeler gibi…
YÖK eski Başkan Vekili Prof. İsa Eşme’ye ortaya çıkacak tabloyu anlatıyor: “Rastgele işaretlenen 8 sorudan 2 doğru sonuç çıkacağına göre, soruları okumadan bile bir aday 0,5 net soru çözerek önlisans ve lisans programlarına yerleşme hakkı kazanacaktır!”
Prof. Eşme bütün akademik sistemin kalite kaybedeceği uyarısında bulunuyor:
“Baraj puanının kaldırılmasıyla sınavsız geçiş, lisans programlarını da kapsayacak şekilde yeniden getirilmiştir. Gerek yükseköğretimde gerekse ortaöğretimde yol açacağı tahribat daha büyük olacaktır.”
Prof. Eşme soruyor: “Kaliteyi sağlamak için, dönemin YÖK Başkanı Sayın Yekta Saraç’ın gayretleriyle 2016 yılında sınavsız geçiş uygulamasını kaldıran, Tıp, Hukuk, Mühendislik, Öğretmenlik gibi alanlar için başarı sırası barajı getiren YÖK, şimdi, nasıl oluyor da Yükseköğretimde kaliteyi yok edecek böyle bir uygulamaya evet diyebiliyor?”
KALİTE YERİNE KALABALIK
Şu soruyu her alanda hepimiz sormalıyız: Niye hep kalite aleyhine, kalabalık lehine kararlar alınıyor, atamalar yapılıyor, kurallar değiştiriliyor?
Ben şunu da sorarım: Yekta Saraç neden süresi dolmadan görevden alındı? Saraç’a baraj kaldırtılabilir miydi?
Sınav barajının kaldırılması TÜİK istatistiklerine işsizliğin azalması olarak geçebilir; pek çok genç “işsiz” olmaktan çıkıp “öğrenci” olacak…
Siyaset de övünecek; şu kadar milyon üniversite öğrencimiz var!
Bilimsel yayınlarda niye İran’ın gerisine düştük?! Dünyada ilk 500’e giren üniversitelerimize ne oldu? Boğaziçi’nin başına gelenler, Şehir Üniversitesi’nin kapatılması, dünyada örnekleri var mı bu vak’aların?
Ve dünyada milli gelirini yedi yılda 13 bin dolardan 8 bin dolara düşüren bir ülke var mı?
KAÇ ASIR?
Matbaada, okuryazarlıkta, üniversite kurmada kaç yüz yıl geciktik, kaç asır kaybettik hiç düşündük mü?!
Bilim tarihçisi Ekmelettin İhsanoğlu’nun “Osmanlı Modernleşmesinde İlk Adımlar” adlı kitabında okudum. (Ötüken Yayınları)
İlk Türk matbaasının kurulmasından 1839’da Tanzimat’ın ilanına kadarki 112 yılda toplan 28 fen kitabı basmışız, evet sadece 28 tane!
Tanzimat devrinde, 1840-1876 arasındaki 36 yılda bu sayı 242’ye çıkmış!
Modernleşmenin zorluklarını bu yöndeki idealistçe gayretleri görmek için İhsanoğlu’nun bu kitabını tavsiye ederim.
Fakat hiç unutmayalım. Biz 19. Yüzyılda Tanzimat döneminde modern bilimle tanışmaya çalışırken, Descartes’ın “Metot Üzerine Konuşma”sı 1637 yılında matbaa da basılmıştı… Newton’ın “Principia Mathematica”sı 1687’de matbaada basılmıştı.
Milyonlar okuyordu…
Bizde İbn Rüşd’ün felsefeyi savunan “Tehafüt”ünden İstanbul kütüphanelerinde sadece 4 nüsha el yazması vardı, Avrupa’da yine matbaalarda basılıyor, kürsülerde tartışılıyordu!
Hazin olan, 21 yüzyılda popülizme karşı bilimi ve üniversite özerkliğini savunma zorunda kalmaktır.
18/02/2022 00:07
Millet ittifakı ve ‘Batı’ sorunu
214
Kültür ve siyaset hayatımızda derin fay hatları halindeki bölünmelerimizi yansıtan kavramlar vardır: Aşırı Batılılaşma, Batı hayranlığı, taklitçilik, Batı’ya benzemek ya da benzememek, Haçlı ittifakı, özümüze dönmek…
Bunlar duygusal etkisi yüksek fakat akademik içeriği çok zayıf kavramlardır. Bu bakımdan siyasette bir öyle bir böyle coşkuyla kullanılabiliyor.
Cumhurbaşkanı Erdoğan hem “geleceğimizi Avrupa’da görüyoruz” demiştir hem Avrupa Birliği’nin “Haçlı ittifakı” olduğunu söylemiştir.
Millet İttifakı ana ekseninde 6 liderin yayınladığı ortak bildiride ise şu satırlar yer alıyor:
“Avrupa Konseyi ve Avrupa Birliği normları çerçevesinde temel hak ve özgürlüklerin güvence altına alındığı, herkesin kendini eşit ve özgür vatandaş olarak gördüğü, düşüncelerini özgürce ifade edebildiği, inandığı gibi yaşayabildiği demokratik bir Türkiye’yi inşa etmek…”
Partimize göre hizaya geçmeden biraz derinden bakmak, düşünmek gerekiyor.
BENZEMEK / BENZEMEMEK
Yazılarıma gelen okur tepkilerini, Türkiye’nin eğilimler haritası gibi okumaya çalıştım. ‘Bilimi Savunmak’ başlıklı yazıma gelen bir okur tepkisi fay hatlarımızdan birinin ifadesiydi:
“Eğitimde veya diğer alanlarda geri kalmamızın sebebini hâlâ batılılara benzemeyi beceremememizde arıyorsunuz. Hayret yüz yılı aşkın süredir eğitimimizi ve dahi hayat tarzımızı onlara benzetmeye çalıştık üstelik. Yazıyı biraz daha uzatsanız Gazali üzerinden dinimize de yükleneceksiniz gibi...”
Üniversite sınavlarında liyakat mi, kolaylık mı?
Matbaada, okuryazarlıkta, üniversite kurmada kaç yüz yıl geciktik, kaç asır kaybettik?
Batı’daki bilim devrimini izlemede gecikmemizin günümüzdeki etkileri?
İbn Rüşd’ü Müslümanların unutup Avrupalıların okumasının bize anlattıkları?
Yazımın konusu bu sorunlardı.
Şimdi, bu sorunların “Batı’ya benzemek”le ya da “benzememek”le ne ilgisi var?
Modernleşme meselesini “benzemek” veya “benzememek” tartışmasına indirgemek Batı’daki bilim devrimini, modern bilim zihniyetini anlamamızı engelleyen en önemli zihin problemimizdir.
Kaldı ki, Osmanlı’nın geri kalması, 17. Yüzyılda, geleneksel düzen ve değerler devam ederken başlamıştı.
ŞERİF MARDİN’İN TESPİTİ
Merhum Şerif Mardin, modernleşme tarihimizde, uzun geleneğimizdeki “eleştirel düşünce fakirliği” yüzünden Batı’daki gelişmelerin asıl faktörü olan bilimsel zihniyeti kavrayamadığımızı, Batı’yı “sathî bir şekilde okuduğumuzu” belirtir. (Makaleler, cilt 5, s. 242)
Bu yüzden:
“Batıyı felsefe ve iktisadi sistem değil, onu daha çok yüzeysel yönleri, âdab-ı muaşeret usulleri ve Batı’da hakim olan modalar açısından değerlendirenler ve kullananlar olmuştur.” (Makaleler, cilt 4, s. 17)
İşte zihinlerimizi işgal eden “benzeme” ya da “benzememe” tartışması bu düzeyde yani sathî ve bilim zihniyetinden uzak bir hayat tarzı kavgasıdır. Siyasette işe çok yaramakta, kutuplaşmayı derinleştirerek ortalama düzeyde bile analitik rasyonel düşüncenin gelişmesini engellemektedir.
Bugün de temel eksikliklerimiz eğitim, üniversite, teknoloji, hukuk düzeni, kurumlar ve üretim sahalarındaki modernleşme noksanlarımızdır. Bunları görüp gereklerine odaklanmak yerine meseleye hâlâ “benzeme benzememe” diye bakmak yine bir sonuç vermeyecektir.
UFUK AÇMAK
Batılı devletlerle somut ortak ve çatışan menfaatlerimiz var; ona göre diplomasi geliştirilir. Fakat siyasi ve ideolojik Batı düşmanlığı Türkiye’yi dış politikada zaafa düşürdüğü gibi anayasa hukukuna, iktisat ilmine ve genelde modern ilim zihniyetine olan ihtiyacımızı gözden kaçırmakta, ülkenin ufkunu daraltmaktadır.
AK Parti’nin de başarılı yılları AB sürecindeki yıllarıdır; o kıstaslardan uzaklaştıkça hem ekonomi hem dış politika sıkıntılara girdi.
Bugün, kurumlaşmış bir anayasal düzen isteyen 6 partinin ortak bildirilerinde “Avrupa Konseyi ve Avrupa Birliği normları çerçevesinde temel hak ve özgürlükler…” vurgusu yapmaları tarihi bir misyonun, bir sorumluluğun ifadesidir. Bunu bir “eksen düzeltmesi” olarak da anlamak mümkün.
Bildiride “seçimlerden sonra uygulanmaya başlanacak politikalar konusunda ortak çalışma” yapılacağı belirtiliyor. Bu hem ittifak ruhunu güçlendirecek hem bir umut yaratacaktır.
Bilim, hukuk ve özgürlük; bu yönde ufuk açıcı her gayret doğrudur.
Anayasamızın da gereğidir. (Madde 90)
20/02/2022 00:07
Nass bazen var bazen yok mu?
250
Merkez Bankası politika faizini değiştirmedi, yüzde 14’te devam ediyor. Oran yüzde 15 iken nass var, yüzde 14’te devam ederken nass ortadan kalkmış (mensuh) olabilir mi?!
Cumhurbaşkanı ne diyordu?
“Nass ortada olduğuna göre sana bana ne oluyor?!” (21 Aralık 2021)
Erdoğan, artık emrinde olan Merkez Bankasına, iki aydır faiz indirmediği için neden “sana ne oluyor” demedi?
Ticari kredi faizleri yüzde 30’un üstünde seyrediyor…
Daha vahimi, Türkiye’nin yüzde 7.23 gibi çok yüksek, hatta Düyunu Umumiye faiziyle 3 milyar dolar borçlanmış olmasıdır! İslami “Sukûk” senedi satarak Hazine 3 milyar borçlandı, “faiz” denilmiyor, “getiri” deniliyor. Kredinin maliyeti olarak hiçbir farkı yok!
Ekonomimizin “risk primi” o kadar yüksek ki, ancak yüzde 7.25 gibi bir “getiri” yani faiz vererek borçlanabiliyoruz!
FAİZ YÜZDE 6 İKEN
Tarihimizde, Osmanlılar dahil, hiçbir hükümet Erdoğan hükümetleri kadar faiz karşıtı konuşmalar yapmadı ama Erdoğan hükümetleri kadar da ‘faizci’ olmadı!
Başbakan Erdoğan bakın 8 yıl önce yüzde 6 faizi bile fazla buluyordu:
'Yüzde 6'lık faiz yüksek kısa zamanda düşmeli' (Milliyet 5 Nisan 2013)
Yüzde 6 faizi bile yüksek bulacaksın, ama öyle politikalar uygulayacaksın ki, sekiz yılda ülkede kişi başına gelir 12 bin dolardan 8 bin dolara düşecek, dış borçlar 450 milyar dolara çıkacak, resmi enflasyon yüzde 50’yi görecek… Merkez Bankası’nın emirle indirdiği politika faizi yüzde 14, bankalarda ticari kredi faizleri yüzde 30’un üstünde gezinecek…
Niye böyle oldu, nerelerde yanlış yaptık diye düşünmek gerekmiyor mu?
Temeldeki sorun, “faiz sebeptir” diye özetlenen yanlış politikaların makro dengeleri bozmuş olmasıdır.
ERDOĞAN’IN FAİZ SÖYLEMİ
Erdoğan AB sürecinde doğru politikalarla ve doğru ekiple ekonomiyi büyütürken, “faiz hayatın gerçeğidir” diyordu. (18 Nisan 2004)
Ekonomi politikalarında bozulma 2013- 2014 yıllarında “faiz sebeptir” denilerek başladı.
Erdoğan’ın “faiz sebeptir” söyleminin biri siyasi, öbürü İslami iki sebebi var:
• Türkiye sermaye birikiminde en az bir asır geri kalmış bir ülkedir. Düşük faizli krediye ekmek su gibi ihtiyacı olan milyonlara Erdoğan ‘düşük faiz’ mesajı veriyor. Hatırlayın, 2018 seçimlerindeki “bu kardeşinize yetkiyi verin…” konuşmasını. Hiçbir şey düzelmedi, aksine makro dengeler bozuldu.
• Erdoğan nass derken hem inancını ifade ediyor hem dindar seçmenin sadakatini pekiştiriyor. ‘Faizci kapitalistler’ Erdoğan’ı engelliyor, öyleyse desteklemeli!..
“Faizi düşürdük Batı çıldırdı” sözü Erdoğan’ındır. (19 Haziran 2018)
Gerçekçi değildir; Türkiye’ye en yüksek miktarda yatırımlar faizin en düşük, TL’nin en değerli olduğu dönemde geldi.
Sorun İslam’da faizin haram olması değil, faizi indirtmek için uygulanan yanlış politikaların makro dengeleri bozmasıdır.
İSLAM VE FAİZ
İslam’daki faiz yasağının kapsamını fetvalarda bulamayız, kaldı ki para vakıflarının faizle kredi vermesi fetvalarda bile tartışmaIıdır ve genelde kabul edilmiştir.
Modern ekonomide “para politikası enstrümanı” olan faizin işlevlerini öğrenebileceğimiz tek kaynak modern iktisat bilimidir.
Üç yüz elli yıl önce büyük âlimimiz Kâtip Çelebi de bunu anlatmaya çalışıyor, “Peygamberlerin ve Ashab-ı kiramın vazifesi halka dini konuları öğretmek olup eşyanın hakikatini açıklamak onların vazifesi olmadığından…” mesela gök cisimlerini araştırmanın “dini işlerden olmadığını” yazıyordu. (Cihannüma, IBB yayını, s. 124)
İktisat da “dinî ilimler”den değildir, tıp, fizik, kimya, matematik, astronomi gibi “aklî ilimler”dendir.
Mademki Erdoğan düşük faiz diye Amerika’yı, Almanya’yı, Japonya’yı örnek veriyor; öyleyse
“o ülkeler gibi” Merkez Bankası bağımsız olmalı, iktidar firmalar arasında ayırım yapmamalı, oy için borç ve tüketim değil, yatarım için tasarruf teşvik edilmeli, özetle modern iktisat ilmine göre ülke yönetilmedir.
‘Faizsiz’ kurumlar da elbette olmalı. Sermaye birikimine ve finansmana katkı yapan her teşebbüs piyasa ekonomisinde makbuldür.
İktisat biliminde karşılığı olmayan ve on yıldır zararları görülmekte olan kişisel “benim tezim”i denemenin yeri devlet değildir. Faturası çok ağır oldu zaten.
22/02/2022 00:08
Bu çağda bilim sorunu
134
AK Parti genel başkan vekili Numan Kurtulmuş, bir ilimizde partisinin il yönetim kurulu toplantısına katılmış, normal bir olay.
Fakat üniversitenin rektörü de parti il yönetim kurulu toplantısına katılmış!
Rektör atamalarında bilimsel liyakatten önce “bizden” ilkesi uygulanınca böyle şeyler oluyor.
Şerif Mardin’lerin, Mehmet Genç’lerin, Deniz Akarlı’ların, Ergun Özbudun’ların çalıştığı Şehir Üniversitesi’nin kapatılması…
Boğaziçi Üniversitesi’nin başına gelenler…
KHK ile kanun değiştirip “bizden” bir aylık profesörlerin rektör atanması…
Tek bilimsel makalesi bile olmadığı halde sırf siyasi iradenin tercihiyle göreve gelen, “İslami olarak Cumhurbaşkanına itaat farzdır” diyen rektörler…
Akademik liyakat yerine, siyasi sadakat!
Böyle siyaseti ve ideolojiyi bilimden üstün tutunca bilim büyük zarar görüyor.
BİLİMİN NERESİNDEYİZ?
Türkiye Bilimler Akademisi’nin Prof. Ufuk Akçiğit ve Dr. Elif Özcan-Tok imzalı “Türkiye Bilim Raporu” adlı araştırmada indekslere giren bilimsel yayın sayılarını görebilirsiniz. 2020’de yayınlanan rapordan aktarıyorum:
“1985 yılında Türkiye ve Güney Kore’de 1 milyon kişi başına düşen bilimsel yayın sayısı aynı seviyelerde bulunmaktadır. 2015 yılına gelindiğinde ise Güney Kore’de bu oran Türkiye’deki rakamın üç katından fazlasına ulaşmıştır!” (s. 23)
Kendimize yuh dememiz gerekmiyor mu?!
Güney Kore’de fert başına milli gelir, 35 bin dolar; bizde 12 bin dolardı, 8 bin dolara düştü!
Raporda, bilimsel yayın Performansımızın 2006’dan sonra “belirgin bir yavaşlama” dönemine girdiği de belirtiliyor. (s. 24)
“Eğer Türkiye bilimsel üretimde 1985-2000 yıllarında sergilediği artış eğilimini sürdürebilseydi 2015 yılında yüzde 30 daha fazla bilimsel çalışma yapmış olacaktık.” (s. 27)
207 ÜNİVERSİTE!
Raporda “bilimsel katkıyı artırmak için en önemli konu araştırmacı verimliliğinin artırılmasıdır” deniliyor. Bizde ise her ilde birkaç üniversite… Cumhurbaşkanı Erdoğan “Avrupa’da birinciyiz” diyor; bu açıdan haklı:
“Üniversite sayımız 76’dan 207’ye, öğrenci sayımız ise 1 milyon 600 binden 8 milyon 400 bine yükseldi. Bu öğrenci sayısıyla ülkemiz, Avrupa’da üniversiteye erişim konusunda ilk sıraya çıktı.” (4 Şubat 2021)
Bu rakamları Erdoğan’dan duyduğunda Merkel şaşırmıştı; nasıl iş bulacaksınız; bunların bir çoğunu endüstriye yönlendirmiş olmanız lazımdı, diye düşünmüş olmalı. Zira Almanya’da öyle yapıyorlar.
Her ile üniversite açılınca kalite ne hale gelir? Bir örneğini eski Adalet Bakanı Abdülhamit Gül’den dinleyelim:
“Bir tane profesör, 8 tane yeni akademi dünyasına katılmış meslektaşımızın olduğu bir yerde hukuk fakültesi tabelasının asılması, o tabelanın altından geçmek gerçekten bizim için üzücüdür…” (13 Şubat 2020)
Cumhurbaşkanı yine haklı olarak “kalifikasyon noktasında kendini ispat eden genç iş bulur” diyordu. Ama 207 üniversitemizin kaçının mezunları kendilerini “kalifikasyon noktasında” ispat edebilir?
Öbür yanda sanayi “kalifiye eleman bulamıyoruz” diye feryat ediyor.
SİYASET KARIŞMASIN
Üniversite binası yapmak başka, bilim ya da akademik öğretim başka…. Carl Sagan’ın dediği gibi “bilim bir bilgi bütünü olmaktan çok, bir düşünme biçimidir.” Sistematik deney ve gözlem metotlarıyla elde edilen bulguların matematikle yahut sistematik bir teori ile izahı… Yeniden sınanması ve dolayısıyla yanlışlanması mümkündür.
Merhum Hocamız Mümtaz Turhan, bizde bilimin “maverai bir eser sanıldığını” belirtir. Sübjektif kanaatlerin ve objektif verilere dayalı bilimin ayrı şeyler olduğunu anlatır. Gerçek ilmi zihniyete geçebilmek için “bu yanlış telakkilerin ayıklanması gerektiğini” yazar. (Bütün Eserleri, s. 75)
Değerler hayatımızda son derece önemlidir ama ayrı bir alandır.
Siyaset veya ideolojik baskı grupları kendi “kanaatleri” üniversitelere egemen kılmak ister; her devirde görülmüştür bu. Bugünkü iktidarın da yaptığı bu.
Bu tür müdahaleleri önlemek için asırlar içinde “üniversite özerkliği” kavramı gelişti.
1997’de ilk baskısı çıkan “Bilim ve Yanılgı” adlı kitabımda ben de rektör atamalarına YÖK’ün, siyasetin, Cumhurbaşkanı’nın karışmamasını, mütevelli heyet türü akademik kurulların rektör belirlemesini savunmuştum.
Geçen çeyrek asır bir kere daha gösterdi ki, siyaset elini üniversiteden çekmelidir.
Siyaset bilimin ancak hizmetkârı olabilir, âmiri değil.
23/02/2022 00:01
‘Dostum Putin’ ne yapıyor?
148
Ukrayna gerginliğinin mevzii çatışmalar dışında bir savaşa yol açacağını sanmıyorum ve hiç temenni etmiyorum. Bırakın ciddi bir savaşı, gerginliğin tırmanması bile enerji fiyatlarının ve doların yükselmesi Türk ekonomisine zarar vermeye başladı bile .
Turizmden bu sene 35 milyar dolar bekliyoruz; hatta ‘yeni model’in 2023’e kadar sürdürülebilmesi buna bağlı. İnşallah Ukrayna krizinden turizmimiz olumsuz etkilenmez diyelim.
Savaş çıkmasa da Ukrayna krizi Karadeniz’de ve Doğu Avrupa’da güç dengelerini tehdit etmektedir, Rusya lehine değişeceğini göstermektedir. Bu yönüyle Türkiye açısından fevkalade önemlidir.
STRATEJİK ORTAK?!
Ankara S-400’ler alarak savunma sisteminde Rusya’ya kapı açtığı gibi Dışişleri Bakanı Çavuşoğlu’nun ağzından “Rusya stratejik ortağımız” diyerek açıklama yapmıştı. (24 Ağustos 2018)
Bunlar kısa görüşlü savrulmalardı. Rusya bizi demokrasi, insan hakları falan diye eleştirmiyor, kimse bu konuları sormuyordu. Bunlar Putin’in de sevmediği kavramlardır zaten.
Fakat Lavrov “Türkiye stratejik ortağımız değildir” diyerek karşılık vermekle kalmamış, PKK’nın Suriye kolu PYD heyetini bir defa 31 Ağustos 2020’de, ikinci defa 25 Kasım 2021’de makamında ağırlamaktan ve birlikte fotoğraf vermekten çekinmemiştir.
İdlib’de 34 askerimizi Rus uçaklarının şehit etmesi ve Türkiye’nin kontrol alanını daraltması, Eylül 2021’deki Soçi zirvesinin anlaşmazlıkla sonuçlanması gibi olaylar Suriye konusunda da Türkiye ile Rusya arasında önemli ihtilaflar olduğunu gösteriyordu.
Şimdi Ukrayna krizi, Türkiye ile Rusya arasındaki jeopolitik duruş ayrılıklarını büsbütün derinleştirdi.
PUTİN’İN OSMANLI TAKINTISI
Putin, Doğu Ukrayna’da ilan ettirdiği Rusya yanlısı Donetsk ve Lugansk adlı iki ‘Halk Cumhuriyeti’ni önce tanıdı, önceki gün de asker sevketme kararı aldı.
Putin’in gerekçesi şöyle:
“Geçmişte 18. yüzyılda Karadeniz kıyıları Türkiye ve Osmanlı’ya mücadele alanı olarak kullanılmıştı. Karadeniz kıyısını Türklerden biz koruduk. Şimdi bu ismi yok etmek istiyorlar. Ünlü komutanların çalışmalarını yok etmek istiyorlar. Karadeniz’e erişimimizi yok etmek istiyorlar. Geçmişte zaten oluşturulan bir yapı vardı.”
Yaşanmış bitmiş bir tarihin bugünkü istila politikasına gerekçe gösterilmesi vahim bir zihniyettir.
Dahası, bu sözler hem Çarlar hem Bolşevikler döneminde yürütülen ‘Rus jeopolitiği’nin ifadesidir.
Birinci Dünya Savaşı’ndan önce Çarlık Rusya’sının Karadeniz’de dört dretnot inşasına başlaması, bir dretnotluk bu denizdeki askeri hazırlığın hedefini gösteriyordu: Boğazlar ve sıcak denizler...
Osmanlı bu yüzden Almanya ile ittifak zorunda kalmıştı.
Stalin’in de talepleri biliniyor.
Jeopolitiği çok iyi bilen Milli Mücadele liderleri, geleceği de öngörerek Lozan’da Boğazlar Rejmi’ni Rusya ile değil Batı ile birlikte düşünmüştü.
TÜRKİYE’NİN EKSENİ
Bugünkü Rusya’ya Karadeniz’de tehdit oluşturacak hiçbir güç yoktur. Montrö bu bakımdan da bir barış belgesidir. Fakat Putin, Karadeniz’i bir Rus gölü, Mussolini’nin Akdeniz için söylediği terimle bir “mare nostrum” haline getirmek istiyor. Gürcistan politikası, Kırım’ın ilhakı ve şimdi de yeni Karadeniz jepolitiğine referans yaparak Ukrayna’nın doğusunu işgal etmesi.
Batı bir askeri tepki göstermedi. Ayrıca Avrupa, Rus gazına bağımlı. Batı muhtemelen Rusya’ya ambargoyu ağırlaştıracak.
Bu arada Ankara, Kırım’ın Rusya’ya ilhakını tanımadığı gibi, Ukrayna’ya yakın bir duruş gösterdi. Dışişlerinin şu açıklaması, Türkiye’nin dünya diplomasisindeki asli “eksen”in ifadesi niteliğindedir:
“Rusya’nın sözde Donetsk ve Luhansk cumhuriyetlerini tanıması kabul edilemez; reddediyoruz.”
Bu bildiriyi doğru buluyorum.
Türkiye elbette Rusya ile iyi komşuluk ve ileri ticari ilişkilere sahip olmalı, ama Türkiye’nin asli “eksen”i Batı ittifakıdır. İktidar İsrail ve Araplarla bozduğu ilişkileri şimdi nasıl düzeltmeye çalışıyorsa, oraya buraya kaydırdığı “eksen”i de asli çizgisine yerleştirmelidir.
NOT: Gaziantep Üniversitesi Rektörü Sayın Prof. Arif Özaydın dün telefonda şunu söyledi. “Parti toplantısı bir otelde yapılmıştı. Ben toplantıya katılmadım. Sayın Bakan üniversitemizdeki bir toplantıya katılacaktı, saatinin geldiğini söylemek için girdim, söyleyip çıktım.”
Sayın Rektör keşke oraya gitmeyip telefonla veya haber göndererek Bakan’ı bilgilendirseymiş, değil mi?
25/02/2022 01:25
Postmodern Hitler
210
Putin bir Hitler değil, dünya da 1930’lar dünyası değil ama dikkate alınması gereken benzerlikler var.
Putin, daha 2014 yılında yine Ukrayna’yı söz konusu ederek, Moskova’daki yabancı büyükelçilere şöyle diyordu:
“Herkesin anlamasını isterim ki, Rusya dışındaki Rusların haklarını eldeki bütün siyasi ve ekonomik vasıtalardan insani operasyonlara kadar uluslararası hukukun izin verdiği her yoldan savunmaya devam edeceğiz.”
(1 Temmuz 2014)
Putin’e göre Sovyet imparatorluğunun dağılması “yüz yılın en büyük felaketi”dir. (17 Kasım 2017)
Kaliningrad kentindeki toplantısında, Rusya tarihindeki hangi olayı değiştirmek isterdiniz diye sorulduğunda “Sovyetler Birliği’nin çöküşü” cevabını verdi. (4 Mart 2018)
Bu amaçlar için askeri gücünü de geliştirdi. Putin, 2 Mart 2018’de, Rusya’nın yeni geliştirdiği kıtalararası ağır füze, nükleer enerji güdümlü füze, ‘Hançer’ adını verdiği ‘yakalanamaz’ füze dahil 6 yeni silah sistemini açıkladı…
Rus Merkez Bankası bağımsızdır, 634 milyar dolar net döviz rezervi vardır.
RUS İMPARATORLUĞU
Hitler’in yaptığı işgalleri dayandırdığı “hayat sahası” teorisini şimdi Putin tarih referanslarıyla kullanıyor, eski Sovyet imparatorluğu coğrafyasını “hayat sahası” olarak görüyor. Sovyet imparatorluğuna duyduğu özlemin siyasi anlamı budur.
Ukrayna’ya saldırısının gerekçelerinden biri yine Sovyet imparatorluğu referansıdır. Lenin, Sovyetleri Kızıl Ordu işgalleriyle değil, gönüllü olarak kurulmuş bir birlik gibi göstermek için Sovyet anayasasına göstermelik “ayrılma hakkı”nı yazmıştı. Sovyetler dağılırken “ayrılma hakkı”nı kullanan bağımsız cumhuriyetler ortaya çıkmıştı…
Putin, 6 yıl önce şunları söylemişti:
“Lenin’in cumhuriyetlere verdiği bu hak, ülkemize döşenmiş bir mayın oldu. Ülkemiz, bu yüzden bölündü” (26 Ocak 2016)
Bu tarihsel bir analiz midir? Hayır, bu bir politikadır. Ukrayna’yı işgalinden önce yaptığı ‘Ulusa Sesleniş’ konuşmasında da Sovyetler kurulurken sözde anayasaya konulan “ayrılma hakkı”nı dinamit diye niteleyerek şunları söyledi:
“Devletin bağışıklığını zayıflatan, başlangıçta döşenen mayın sadece zamanını bekliyordu. Bu mayın, SSCB’den ayrılma hakkıydı…” (21 Şubat 2022)
PUTİN VE OSMANLI
Putin konuşmasının devamında Ukraynalıların “Rus ve Ortodoks” olduğunu, Bolşeviklerin hatasıyla Sovyet cumhuriyeti statüsü verildiğini söyledi. Besbelli, amaç sadece etnik Rusların bulunduğu Donetsk ve Luhansk bölgeleri değil, tümüyle Ukrayna’dır ve elbette “yarın sıra nerede?” sorusu, bütün eski Sovyet coğrafyasını tedirgin eden çok haklı bir endişenin ifadesidir.
Putin aynı konuşmasında yine Osmanlı’dan da bahsetti:
“18. yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu ile yapılan savaşlar sonucu Rusya’ya katılan Karadeniz bölgesi topraklarına Novorossiya adı verildi.” O topraklara “Yenirusya” diyenler, Putin’in çok sevdiği ve örnek aldığı Çarlardı sadece! Tarih bir ‘kütür mirası’ ve bir ‘zaman şuuru’ değil de böyle günümüz siyasetinin referansı olacaksa hangi asra kadar gitmek lazım?!.Putin, Amerika’nın Tomahawk füzelerinin 35 dakikada Moskova’ya ulaşacağını söylüyor. Putin’in 2018’de imal ettiklerini açıkladığı ‘Hançer’ füzesi de 35 dakikada bütün Avrupa’yı ve Rusya’nın komşularını vurabilir. Rusya, Suriye’deki askeri varlığı ve son derece donanımlı iki üssüyle artık Ortadoğu’ya yerleşmiştir.
MONTRÖ’NÜN DEĞERİ
Putin siyaseti, bütün bölge için bir tehdittir. Batı tarafından ağır ekonomik ambargolarla caydırılmazsa nerede duracağı belli değildir. Zira Abhazya’da durmadı, Osetya’da durmadı, Gürcistan’da durmadı, Kırım’da durmadı, Ukrayna hududunda durmadı…Türkiye’nin tarihten gelen Batı ittifakı ve Batı demokrasisi tercihinin ne kadar haklı olduğu, bir kere daha ortaya çıkmıştır. Başlayan yeni soğuk harp, kapitalizmle komünizm değil, demokrasi ile otokrasi arasındadır. Ayrıca yazacağım, Montrö’nün değeri bir kere daha ortaya çıkmıştır. Türkiye Boğazlardan geçiş veya geçişi engellemesi için baskılara maruz kaldığında, elinde Montrö gibi bir senet ve sistem var.
Ukrayna krizi en çok bizim ekonomimizi vuracak, vurmaya başladı bile. Hamasetten, gösterişten, hesaplanmamış çıkışlardan sakınarak geleneksel diplomasimize ve ekonomimiz için kaynak temin edecek rasyonel reformlara dönmek zorundayız.
“Meral Akşener, dün akşam “Türkiye acilen S-400’lerden kurtulmalı” diye açıklama yaptı. Çok doğru, tamamen destekliyorum. Türkiye’nin geleneksel eksenine dönmesinde büyük bir hamle olacaktır.
27/02/2022 00:02
Montrö’yü anlamak
164
İktidarın ideolojisinde Cumhuriyet dönemine soğuk, Osmanlı’ya sıcak bir bakış var; bu yüzden ikisine de laboratuvar gibi bakmıyor.
Boğazların kapalı olması Osmanlı’nın başına ne belalar açtı, buna bakmıyor… 1936’da imzalanan Montrö Sözleşmesinde net kurallara bağlanan serbest geçiş nasıl bir denge kurdu, buna da bakmıyor.
Cumhurbaşkanı Erdoğan, Lozan hakkında yaptığı gibi Montrö hakkında de ‘şüpheci’ konuşuyor:
“Montrö Antlaşması Türkiye’ye ne kazandırmıştır, ne kaybettirmiştir? Acaba bunu hiç düşündünüz mü? Bunların böyle bir derdi yok. Fakat şimdi Kanal İstanbul’la, işte biz bunu onlara anlatacağız, bunu görecekler.” (23 Aralık 2019)
Montrö neyi kaybettirmiştir? Danışmanları bir açıklasa da hepimiz öğrensek.
ÇAVUŞOĞLU MONTRÖ DİYOR
Putin’in “Rus Ortodoks” imparatorluk tutkularıyla Ukrayna’yı işgali ve Ukrayna’nın Rus gemilerine Boğazların kapatılmasını istemesi meseleyi yeniden gündeme getirdi…
TBMM Başkanı Mustafa Şentop ve Dışişleri Bakanı Mevlüt Çavuşoğlu “her zaman olduğu gibi Montrö Anlaşması’nı tamamen uygulayacağız” diye konuştular.
Çavuşoğlu “Hukukçularımız, askerlerimiz, bakanlığımız, arkadaşlarımızla Ukrayna’dan talep geldikten sonra bunu ciddi şekilde değerlendiriyoruz” dedi.
Güzel… Boş hamaset yerine, Montrö Sözleşmesi’nin vurgulanması, ayrıntılar için hukukçu, asker ve diplomatların çalışma yapması elbette çok iyi.
Keşke “Amiraller Bildirisi”ni zorlama yorumlarla suç saymak yerine Montrö’nün değerini ifade eden resmi bir açıklama yapılsaydı, Türkiye’nin Montrö’ye sadakati teyid edilmiş olurdu.
MONTRÖ NE KAZANDIRDI?
Gün 1 Ekim 1939, Türk Dışişleri Bakanı Şükrü Saracoğlu, Moskova’da Stalin’in Dışişleri Bakanı Molotof’la görüşüyor. Molotov, elindeki notayı Saracoğlu’na uzatarak diyor ki:
“Boğazlar’dan bizim Akdeniz’e geçmemiz serbest olsun, ama Boğazlara yabancı harp gemisi girmesin!”
Bunlar, Putin’in ‘jeopolitik’ hocası Stalin’in talepleridir.
Merhum Saraçoğlu, notayı almıyor, masada bırakıyor, şöyle diyerek kalkıyor:
“Başka devletlerin de imzasını taşıyan Montrö Sözleşmesi’nin sadece Sovyetler Birliği ile değiştirilmesine Türk hükümeti asla razı olamaz!”
O andan itibaren Stalin’in karşısında tek başına Türkiye değil, Montrö’yü imzalayan devletler vardır.
Dış politikada en vahim vaziyet, yalnızlaşmaktır.
İkinci Dünya Savaşı’nda Hitler’in denizaltılarının geçişini Montrö ile önledik… 2008’de Gürcistan krizinde de Montrö hem Amerikan hem Rus baskılarına karşı elimizdeki en güçlü diplomasi zeminiydi.
KANAL İSTANBUL TEHLİKESİ
Bugün Boğazlar’dan geçişler konusunda temel dayanağımız Montrö’dür. 19. Maddeye göre, savaş halinde, savaşan tarafların gemileri askerî harekât için değil, limanlarına dönme amacıyla Boğazdan geçebilir.
Dayanağımız Montrö olduğu için uzmanlar ayrıntıları inceliyor, çeşitli ihtimallere göre tavırlar geliştiriyorlar.
Fakat ciddi bir sorun var: Kanal İstanbul’dan savaş gemileri geçecek mi? Bu soruya Cumhurbaşkanı’nın cevabı şöyle:
“Montrö sadece Boğaz’ı bağlar. Kanal İstanbul, Montrö kapsamında değildir. Ona da o zaman çözüm buluruz. Gerekirse savaş gemileri de (Kanal İstanbul’dan) geçebilir!” (CNN Türk, 5 Ocak 2020)
Kanal İstanbul nasıl da önü arkası, hele de strateji ve güvenlik sorunları düşünülmemiş “inadına” bir projedir, görüyorsunuz. Cumhurbaşkanı “o zaman düşünürüz” diyor.
Kriz zamanlarında Kanal’dan geçiş veya geçişin engellenmesi yönünde Türkiye nasıl baskılara, tehlikelere maruz kalacak açıkça belli!
TÜRKİYE ÇEKİMSER!
Cumhurbaşkanı, Ukrayna olayında NATO’nun ve Batılı ülkelerin kınama ve yaptırım kararlarını yetersiz buluyor, hatta “Hacivat Karagöz cümbüşü” benzetmesi yapıyordu, “NATO’nun daha esaslı adım atması gerekirdi” diyordu.
Görüntü Batılılardan daha “şahin” bir duruştu… Fakat…
Avrupa Konsey’inde Rusya’nın üyeliğinin askıya alınması yaptırımı oylanırken Türkiye “çekimser” oy kullandı!
Rusya ile Ermenistan “red” oyu vermiş Azerbaycan oylamaya katılmamıştı.
NATO ve AB üyesi ülkelerin tamamı dahil toplam 42 devlet yaptırımı onaylarken Türkiye kendini bunlardan ayırdı! ‘Kararlılık’ beyanlarıyla, NATO üyeliğiyle, bizzat Erdoğan’ın “geleceğimiz Avrupa’da” sözleriyle taban tabana zıt bir tavır.
On yıldır bu tür davranışlar yüzünden Türkiye yalnızlığa sürüklenmedi mi?
.28/02/2022 00:03
Çekimser oy faydadan çok zarar verecek
134
Dış politika uzmanı Sinan Ülgen, Taha Akyol’un sorularını cevapladı.
"Avrupa Konseyi oturumu bu yeni denge politikasının vurgulandığı bir an olmamalıydı. Bu tercihin Avrupa toplumları nezdinde Türkiye algısına olan zararın, Rusya ile ilişkilerde beklenen getirisinden çok daha yüksek olduğunu düşünüyorum."
"47 üyeli Konseyde 42 ülke bu öneriyi destekledi. Karşı oy kullanan tek ülke Ermenistan oldu. Çekimser kalan tek ülke de Türkiye oldu. Yani çok yalnız kaldık. Bu durum ister istemez Türkiye’nin asli tutumu hakkında birtakım tereddütlerin oluşmasına neden olacaktır."
"Türkiye Montrö’nün müzakereye açılmasını sağlayacak koşulların oluşmamasına azami dikkat göstermek mecburiyetindedir. Bu da Sözleşmeden kaynaklanan yükümlülüklerimizin kayıtsız şartsız uygulanmasından geçmektedir. Kaldı ki bu karar, Rusya’ya bir yaptırım değildir."
Rusya ile Ukrayna arasında Türkiye’nin durumu nedir?
Bu savaş çıkana kadar Türkiye, Ukrayna ve Rusya arasında dikkatli ve dengeli bir politika yürütmeye gayret ediyordu. Zira bir yandan Rusya ile enerji, ekonomi ve hatta dış politika ve güvenlik alanlarında yürüyen bir işbirliği var. Türkiye’nin tükettiği doğal gazın yüzde 34’u Rusya’dan tedarik ediliyor. Ülkemize turist gönderen ülkeler sıralamasında Rusya birinci sırada. Ayrıca Suriye’de de Rusya’nın siyasi ve diplomatik desteğine ihtiyaç oluştu. Astana süreci ile başlayan bu ortak diplomatik girişim sayesinde, İdlib’deki durum da geçici olarak kontrol altına alınabildi. Rejimin saldırısı sonrasında o bölgede oluşabilecek bir insani kriz ve göç dalgası şimdilik bu işbirliği sayesinde önlenebildi. Öte yandan Ukrayna ile gelişen, savunma sanayi boyutunun ön planda olduğu bir ortaklık mevcut. Gerçekten de Ukrayna’nın bu alanda sahip olduğu kapasite, zaman zaman Batılı ülkelerden teknoloji tedarikinde zorlanan ülkemizin savunma sanayii için kritik öneme sahip olabilir. Nitekim insansız hava araçları gibi bir alanda ortak bir girişim de kuruldu. Dolayısıyla bu denge politikası doğru yaklaşımdı.
‘ÇEKİMSER OY’ HATADIR
Putin’in Ukrayna’ya saldırması karşısında Türkiye’nin durumu?
Ancak Rusya’nın Ukrayna ile bir savaşı tetiklemesi sonrasında, Türkiye de tutumunu değiştirmek zorunda. Türkiye uluslararası hukukun bu şekilde ihlal edilmesine ve uluslararası düzene dair bu nitelikteki revizyonist bir talebin askeri işgal yoluyla kabul ettirilmesi girişimine seyirci kalamaz. Dolayısıyla Türkiye, yeni ve daha farklı bir denge politikası arayışında olacaktır.
Bu denge politikasını oluşturmakta Hükümetin zorlandığını görüyorum. Kolay iş değil tabiatıyla. Ama belli başlı yönelimleri vurgulamak lazım. Öncelikle siyasi düzlemde Türkiye, NATO içindeki müttefikleri ile beraber hareket etti ve Rusya’ya yönelik daha eleştirel bir söylem geliştirdi. Hatta Cumhurbaşkanı Erdoğan 2 hafta önce Kiev ziyaretinde Türkiye’nin Ukrayna’ya SİHA satmaya devam edeceğini ifade etti, ki bu noktada Türkiye’nin birçok NATO ülkesinden daha cesur davrandığı söylenebilir. Nitekim Cumhurbaşkanı Erdoğan geçen hafta içinde NATO’yu etkisiz kaldığı için de eleştirdi. Ama aynı gün Türkiye, Avrupa Konseyinde Rusya’nın üyelik haklarının askıya alınması amacıyla yapılan oylamada çekimser oy kaldı. Bunun işte bu oluşturulmaya çalışılan yeni denge politikasından kaynaklandığını ama bir hata olduğunu düşünüyorum. 47 üyeli Konseyde 42 ülke bu öneriyi destekledi. Karşı oy kullanan tek ülke Ermenistan oldu. Çekimser kalan tek ülke de Türkiye oldu. Yani çok yalnız kaldık.
ÇEKİMSER OY’UN ETKİSİ?
Avrupa Konseyi’nde tek başına çekimser oy vermemizin fayda ve zararı nedir?
Bu durum ister istemez Türkiye’nin asli tutumu hakkında birtakım tereddütlerin oluşmasına neden olacaktır. Üstelik işin bir de kamu diplomasisi boyutu var. Diplomaside bazı işler kapalı kapılar arkasında bazı işler de uluslararası kamuoyunun önünde yapılır. Avrupa Konseyi oturumu bu yeni denge politikasının vurgulandığı bir an olmamalıydı. Bu tercihin Avrupa toplumları nezdinde Türkiye algısına olan zararın, Rusya ile ilişkilerde beklenen getirisinden çok daha yüksek olduğunu düşünüyorum.
‘BOĞAZLARI KAPATMALIYIZ’
Ukrayna Boğazlar’ı kapatmamızı istedi, ne dersiniz?
Bu yeni denge politikasının bir diğer boyutu da Boğazlar konusundaki tutumumuz olabilir. Şöyle ki, birkaç gün önce Ukrayna hükümeti Montrö Sözleşmesi uyarınca Türkiye’nin Boğazları Rus savaş gemilerine kapatması yönünde resmi bir girişim yaptı. Ukrayna’nın talebinin doğru ve meşru olduğunu düşünüyorum. Türkiye Boğazları Rus ve Ukrayna savaş gemilerinin geçişlerine kapatmalıdır. Zaten aslında Montrö Sözleşmesinin 19. Maddesi bu konuda Türkiye’ye bir tercih de bırakmıyor. İlgili madde bir “savaş” olduğu durumda, Türkiye’nin de savaşa taraf olmaması halinde, savaşan tarafların askeri gemilerinin Boğazlardan geçişine izin vermemesini emreder. Bunun yalnız bazı istisnaları vardır. Yani bu karar alınsa bile Türkiye söz konusu gemilerin bağlı oldukları limana dönmesine izin vermek zorundadır.
Anladığım kadarıyla Ankara hala biraz zaman kazanmaya çalışıyor. Ortada bir “savaş” durumu olup olmadığını değerlendirmeye devam ediyor. Ayrıca ve muhtemelen Rusya’nın bir ateşkes müzakeresine ikna edilmesi için yürütülen bir diplomasi var. Ama ben gene de Türkiye’nin harekete geçmesi ve Boğazları kapattığına dair kararını açıklaması gerektiğini düşünüyorum. Günümüz şartlarında Ukrayna’da yaşananların bir “savaş” olmadığını iddia etmek çok zorlama ve uluslararası alanda kabul görmesi de çok güç bir yorum olacaktır. Buradaki risk bu sıcak çatışma günleri geride kaldığında bu sefer Montrö’ye taraf diğer Devletlerin Türkiye’nin Sözleşme’den kaynaklanan yükümlülüklerini yerine getirmediği iddiası ile Sözleşmede tadilat amacıyla bir taraf devletler konferansı düzenlemek istemeleri olacaktır. Bu risk alınmamalıdır. Türkiye Montrö’nün müzakereye açılmasını sağlayacak koşulların oluşmamasını azami dikkat göstermek mecburiyetindedir. Bu da Sözleşmeden kaynaklanan yükümlülüklerimizin kayıtsız şartsız uygulanmasından geçmektedir. Kaldı ki bu karar, Rusya’ya bir yaptırım değildir. Türkiye bunu gerek Rusya’ya gerek uluslararası kamuoyuna, Sözleşmeden kaynaklanan bir yükümlülüğü olarak anlatmak durumundadır.
AVRUPA GÜVENLİĞİ ÖNEM KAZANDI
Putin’in saldırısı genelde siyasi ve askeri dengeleri nasıl etkiler?
Rusya’nın Ukrayna’ya silahlı saldırısının orta ve uzun vadede Ukrayna’nın sınırlarının ötesinde, Avrupa güvenliği açısından kalıcı etkileri olacağı muhakkaktır. Aslında Obama döneminden bu yana, ABD stratejik odağını Çin ve Doğu Asya’ya kaydırmaya başlamıştı. Trump ve Biden dönemlerinde de bu yaklaşım güç kazanarak devam etti. Bu yaklaşımı besleyen temel varsayımlardan biri Soğuk Savaşın odağında olan Avrupa coğrafyasında artık ciddi bir konvansiyonel tehdit kalmadığı idi. Uzun vadeli projeksiyonlarda azalan nüfusu ve hidrokarbon ekonomisine bağımlılığı ile Rusya güç kaybeden bir devlet olarak görülmekteydi. Ama işte o Rusya şimdi Avrupa ve ABD’ye kendini hatırlattı. Dolayısıyla ABD’nin stratejik değerlendirmesi de artık eskisi gibi olmayacaktır. Avrupa coğrafyası bir tehdit alanı olarak yeniden önem kazanacaktır. Bunun ilk sonucu, Soğuk Savaşın sona ermesinden bu yana savunma bütçelerini çok azaltan Avrupa ülkelerinde savunma harcamalarının yeniden artışa geçmesi olacaktır. Bu süreç doğal olarak transatlantik ilişkilerin siyasi-askeri platformu niteliğindeki NATO’yu güçlendirecektir. Nitekim geleneksel olarak NATO üyeliğine soğuk bakan Finlandiya ve İsveç gibi ülkelerde NATO üyeliğine dair hararetli bir tartışma başlamıştır.
TÜRKİYE İÇİN FIRSAT
Türkiye, Batı ile ilişkileri güçlendirerek kazançlı çıkamaz mı?
Evet, bu süreçte Türkiye açısından da bir fırsat penceresi mevcut. ABD’nin stratejik dikkatini bize daha uzak bir coğrafyaya kaydırmasının bir sonucu, Amerikan yönetimlerinin Türkiye ile ilişkilere eskiden sahip olduğu önemi atfetmemeleri sonucunu doğurmuştur. Bir anlamda Türkiye, Soğuk Savaşın sona ermesi ile Washington indindeki stratejik önemini yitirmiştir. Şimdi bu stratejik önem yeniden hatırlanacak. Aslında bu açıdan da Türkiye’nin tarihin doğru sayfasında yer alması ve Ukrayna-Rusya krizinde tutumunu olabildiği kadar sarahate kavuşturması lazım. Denge politikası arayışı belki anlaşılabilir ama bunu S400 kararı gibi geçmiş bazı örneklerin aksine Türkiye’nin uluslararası sistemin üzerinde yükseldiği temel değerlere ve asli İttifakına dair kararlılığının sorgulanmasına yol açmayacak şekilde yapmak lazım. Bu senaryoda ve yürütülecek akıllı bir diplomasi ile Türkiye başta ABD olmak üzere Batı ile ilişkilerinde şikayetçi olduğu güvenlik sorunlarını daha yapıcı bir zeminde çözme imkanına kavuşacaktır. Rusya’nın bu şekilde billurlaşan artan tehdidi karşısında Türkiye’nin jeo-stratejik kartı daha fazla ağırlık taşıyacaktır. Mesele önümüzdeki yıllarda bunu iyi kullanmak olacaktır.
‘YAPTIRIMLAR’ ETKİLİ Mİ?
Yaptırımlar Putin’i caydırır mı?
Batı grubunun Rusya’nın Ukrayna’ya saldırmasını önlemeye yönelik caydırıcılık politikası yaptırımlar üzerinden şekillenmektedir. Batı ülkeleri daha baştan bu ihtilafa askeri olarak taraf olmayacaklarını açıklamışlardır. Ukrayna bir NATO ülkesi değildir ve 5. Madde’nin sağladığı müşterek güvenlik hükümlerinden yararlanmamaktadır. Aslında bir bakış açısı ile Ukrayna’nın NATO üyesi olamamanın faturasını ödemektedir. Ancak bugüne kadar açıklanan yaptırımlar Putin’in Ukrayna üzerindeki emperyal hayallerini hayata geçirmeye çalışmasına engel olamamıştır. Şimdi yaptırımların niteliği değişmekte ve caydırıcılıktan cezalandırma safhasına geçilmektedir. Her gün yaptırım paketi ağırlaşmaktadır. ABD ile AB ülkeleri arasında bir koordinasyon da mevcuttur. Bugüne kadar Putin yönetimine yakın kişilerin mal varlıkları dondurulmuş, Vbank ve Sberbank başta olmak üzere belli başlı Rus bankaları uluslararası finansal sistemden dışlanmıştır. Bu bankaların SWIFT sisteminden dışlanmaları da kısa sürede beklenmelidir. Rusya’ya ayrıca başta teknolojik ürünler olmak üzere ihracat yasakları da uygulanacaktır. Bir diğer tedbir ise Rus Merkez Bankası’nın yurt dışındaki varlıklarının dondurulmasıdır. Ki bu durumda Rusya biriktirmiş olduğu yaklaşık 650 milyar dolar tutarındaki rezervlerin önemli bir bölümünü de kullanamayacaktır.
TÜRKİYE’YE ETKİSİ
Rusya’ya yaptırımların Türkiye’ye etkisi?
Tabiatıyla ve maalesef bu tedbirler Türkiye’yi de olumsuz etkileyecektir. Rusya’nın ve Rus bankalarının uluslararası ödeme sistemlerinden dışlanması, Rusya’nın dolar ve Euro cinsiden dış ticaret taahhütlerini yerine getirmesinde zorluklar oluşturacaktır. Rusya’da iş yapan müteahhitlerimize yapılacak ödemelerden Rus turistlerin Türkiye turlarına organize eden seyahat şirketlerinin ödeme güçleri olumsuz etkilenecektir.
Öte yandan Batılı ülkelerin Rusya’ya getirecekleri ihracat yasaklarından Türkiye’nin de etkilenmesi söz konusu olabilir. Türkiye bir dış politika prensibi olarak Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi tarafından onanan yaptırım rejimlerine taraf olmakta, ABD ve AB’nin yaptırım rejimlerine uyum sağlamamaktadır. Rusya örneğinde de Ankara’nın benzer bir tutum benimseyeceği tahmin edilebilir. Bu konuda Türkiye’ye yönelik baskılar artacak olsa da Türkiye bu kararında ısrarcı olacaktır. Ama özellikle ABD yaptırımlarının “secondary sanctions” denilen bir boyutu vardır. Aslında Türkiye’nin CAATSA kapsamına alınması da bu nedenle tetiklenmiştir. Buna göre yaptırım altına alınan şirket/ ürün gruplarında Rusya ile ticari ilişkilerini devam ettiren kurumların ABD yaptırımlarının kapsamına girmesi riski vardır. O durumda söz konusu şirketler Rusya ile ticari ilişkileri ile ABD ve belki de AB ülkeleri ile ticari ilişkileri arasında bir seçim yapmaya zorlanacaklardır. Türkiye’nin bu nedenle oluşmakta olan bu sert yaptırım rejimini yakından takip etmesi şarttır.
SİNAN ÜLGEN KİMDİR?
Ekonomi ve Dış Politika Araştırmalar Merkezi (EDAM) Direktörü. 1989-2007 yıllarında Dışişleri meslek memuru olarak, Türkiye'nin AB nezdindeki Daimi Temsilciliğinde ve Trablus Büyükelçiliğinde görev yaptı. Kemal Derviş'le 'Çağdaş Türkiye'nin Avrupa Dönüşü' adlı kitabı yazdı. Türkiye'nin nükleer enerji politikası, siber dünyanın yönetişimi ve küreselleşmenin reformu konusunda Carnegie Uluslararası Barış Vakfı tarafından yayınlanmış kitapları var.
01/03/2022 00:02
Önce ekonomi sonra sistem
134
Evvela 6 lideri tebrik ediyorum; bir araya geldikleri için ve kuvvetler ayrılığı ilkesine dayalı ‘Güçlendirilmiş Parlamenter Sistem’ modelini ortaya koydukları için…
Türkiye parçalı ve çatışkan bir toplumdur; ortak normlarımız zayıf ama her birimizin siyasi hırsı kabarıktır.
Öteden beri nasıl dehşetli siyası kavgalar yapıyoruz, değil mi?
Bugün 6 liderin şahsında, tarih boyu çatışmış eğilimlerin bir araya gelmesi ülkenin geleceği için bir ümit yarattı.
Cumhurbaşkanı Erdoğan “kimler kimlerle beraber” diyerek eleştiriyor. Evet, işte bunun için 6 lideri kutluyorum. Artık yüz yıllık hastalığımız “kimler” kavgasını bırakıp “ortak akıl, uzlaşma, kurallar ve kurumlar, kuvvetler ayrılığı” gibi kavramların öne geçtiği bir siyasi kültür seviyesine ulaşmamış lazım. Gelişmiş ülkelerde olduğu gibi.
SİYASİ GANİMET!
Bizde koalisyonlar, bazı istisnaları olsa da genelde kavgalı ve başarısız oldu. Temeldeki sebep, partilerimizi “bizim kabile” gibi gören siyasi kültürdür. Koalisyon dönemindeki tabloyu Kemal Derviş şöyle eleştirmişti:
“Bir kamu bankası bir partiye bağlı, öbür kamu bankası başka partiye bağlı, böyle bir düzen içinde artık gidemeyiz. Bugün sıkıştık, bunalım oldu, 3 ay idare edelim, sonra eski düzene dönelim değil. Kökünden halletmemiz lazım.” (Basın, 17 Mart 2001)
Kökünden halletmenin yolu Merkez Bankası’nın bağımsızlığıydı, bağımsız denetleme ve düzenleme kurumlarıydı, Sayıştay denetimiydi, kurallı piyasa ekonomisiydi, Meclis denetimiydi...
Ama yaşayarak gördük ki, tek parti ve hele de “tek yetkili” sistemlerde bu defa bütün kamu bankaları, YÖK gibi bütün kamu kurumları, HSK gibi yargı yönetimleri tek partiye bağlanıyor.
Seçim zaferlerinin “ganimet”i kurumları, kamu kaynaklarını, rantları, ihaleleri, hatta memuriyetleri “biz”im ele geçirmemiz oluyor!
GÜÇLENDİRİLMİŞ KURUMLAR
Artık siyasi güç kavgaları yerine, kurallara göre işleyen, güçlü kurumlara dayanan, şeffaf bir hukuk devleti anlayışında birleşmek gerekmiyor mu?
Merhum Cevdet Paşa, idealini “devlet-i muntazama” diye tanımlamıştı… Yüz elli yılda çok mesafe aldık ama hâlâ çağın gerisinden gitmek her görüşten hepimizin ayıbıdır.
Güçlendirilmiş Parlamenter Sistem’de kuvvetler ayrılığı ve kurumlar güçlendiriliyor.
Meclis’te “Kesin Hesap Komisyonu” kuruluyor, başkanı mutlaka muhalefetin seçeceği bir isim olacak…
Yargı’da HSK’yı Meclis’teki iktidar blokunun ve partili cumhurbaşkanın belirlemesine son veriliyor. Hakimler ve Savcılar olarak Kurul ikiye ayrılıyor, siyaset Hakimler Kurulundan çıkarılıyor. Üyelerin belirlenmesi ve kaynakları çeşitlendiriliyor.
Merkez Bankası’nın bağımsızlığı Anayasa’ya konuluyor…
Hükümet krizlerini önlemek için, Almanya’da olduğu gibi, bir hükümete güvensizlik oyu vermenin ön şartı yeni bir hükümeti kurmak olacak…
NEDEN ÖNCE EKONOMİ?
Türkiye’nin çağımızda “muntazam devlet” yani “hukuk devleti” haline gelmesi en önemli sorunumuzdur fakat uzun vadelidir. Acil sorun, çöken ekonominin düzlüğe çıkarılması ve sağlıklı büyüme yoluna girilmesidir.
Tıpkı merhum Turgut Özal’ın “24 Ocak Kararları” gibi, tıpkı Ecevit döneminde Kemal Derviş’in “Güçlü Ekonomiye Geçiş” programı gibi teknik olarak çok iyi hazırlanmış, okuyan her ekonomistin ve finans kurumunun doğru bulacağı ayrıntılı bir program ortaya koymak şarttır.
İktidar yüzde 6-7 faizle dışarıya borçlanıyor! Yüzde sıfır küsur veya yüzde 1-2 gibi faizle dış kaynak ve yatırım sermayesi sağlamanın yolu, “güvenilir program” ve “güvenilir kadro” ortaya koymaktır.
Bu günkü iktidarın “faiz sebeptir” söylemi ve bir buçuk yılda üç defa politika değiştirmesi güvensizliği ve risk primini artırıyor: Naci Ağbal ve Lütfi Elvan’la “reform ve acı ilaç”, sonra başka isimlerle “rekabetçi kur” ve ondan sonra da “liralaşma” politikaları! Yarın ne?..
Sayın liderler; Kılıçdaroğlu, Babacan, Uysal, Davutoğlu, Akşener ve Karamollaoğlu… “Yarının Türkiye’si için Mutabakat Metni” ile tarihi bir adım attınız; bunun onurunu hak ettiniz. Fakat daha büyük vebaliniz var: 1980 ve 2001’deki gibi güvenilir bir “ekonomik program” ve ekonomiyi düzlüğe çıkarabileceklerine dünyanın inanacağı “kadro”yu halkın önüne koymak.
Bu olmadan, hiçbir şey başarılamaz.
02/03/2022 00:05
Batı düşmanlığından Putin hayranlığına
294
Batı melek değil. Bütün medeniyetlerin tarihlerinde savaşlar, zulümler vardır. Batı teknoloji kullandığı için çok daha büyük savaşlar, zulümler yaptı. Batı’nın bugün de çok günahı vardır. Ama bu Rusya’yı, Çin’i aklamaz.
Batı düşüncesi hiç olmazsa kendi içinde kuvvetler ayrılığı, bireysel özgürlük, kurallı piyasa ekonomisi gibi kurumlar geliştirdi.
Müslümanlar da kendi ülkelerinden kaçtıklarında hep Batı’yı tercih ediyorlar. Sadece ahali değil; merhum Fazlur Rahman Pakistan’da barınamamış, ilmi araştırmalarına Amerika’da devam etmişti. Tahran Üniversitesi Rektörü saygın bilim tarihçisi ve düşünür Seyyid Hüseyin Nasr, İran devriminden beri Amerikan üniversitelerinde ders veriyor.
Çağımızdaki bu tablo, tarihte İbn Rüşd’ün kitaplarını yakan Müslümanların geri kalmalarına, Batı’nın Rönesans’a giden yolda o kitapları tercüme edip okumasına, gelişen zihin açıklığının Bilim Devrimi’ni başarmasına benzemiyor mu?
BATI BATIYOR MU?
Türkiye’de Batı düşmanlığından Putin hayranlığına savrulanlar var. Putin ne yapsınmış, emperyalist komplolara karşı vatanını savunuyormuş! Hatta NATO, Türk-Rus savaşı çıkarmak istiyormuş!
Putin’in saldırganlığını ve imparatorluk siyasetini göz ardı eden bu komplo teorilerinin altında bir psikoloji var: Batılı demokrasi ve hürriyet fikirlerini kendi otoriter dünya görüşlerine ve statülerine tehdit sayan bir psikoloji…
1997 Aralık ayı, Tahran’da İslam Konferansı… Dini Lider Hamaney Batı’nın ahlaksız, paracı, yozlaşmış olduğunu, çökeceğini söylüyor… Baasçı diktatör Hafız Esat da Batının emperyalist olduğunu anlatıyor…
Bosna Müslümanların bilge lideri merhum Aliya İzzetbegoviç söz alıyor:
“Çok açık konuştuğum için beni bağışlayın. Güzel yalanların yardımı olmaz ama acı gerçekler bir ilaç olabilir. Batı çöküntü içinde ya da dejenere olmuş değil. Kendi kendini kandıran komünizmin ‘çürümüş Batı’ propagandası, bunu acı bir şekilde ödedi. Batı çürümüş değil. Güçlü, örgütlü ve eğitimli. Okulları bizimkilerden iyi, kentleri bizimkilerden temiz, Batı’da insan haklarının düzeyi yüksek…”
Hamaney’le Hafız Esat’ın fikir birliğinde oldukları konu, demokrasi ve hürriyet fikirlerinin, kendi otokratik rejimleri için tehdit olduğunu görüyor olmalarıydı.
YENİ SOĞUK SAVAŞ
Günümüzde Avrasya coğrafyasındaki otokratların, Putin’in, Şi Cimping’in dominant olacakları bir dünyada hukukun, demokrasinin, kişi hak ve hürriyetlerinin, açık toplum değerlerinin hali nice olur?!
Evet zamanımızda demokrasilerde belli bir zaaf, otokratik rejimlerde belli bir enerji gözüküyor.
Kapitalizmle komünizm arasındaki soğuk savaş, komünizmin iktisadi ve fikrî iflasıyla sonuçlandı… Zamanımızda jeopolitik Doğu-Batı çatışması otokrasilerle demokrasiler arasında yeni bir soğuk savaşa dönüşüyor.
Otokrasilerin güç kullanmaktan başka insanlığa söyleyecekleri ne var?
İşte Putin, Ukrayna’ya saldırısını Çarlık imparatorluğuna referanslar yaparak anlatıyor! “Tarihte Ukrayna yoktu” demekle kalmıyor, “Karadeniz’i Türklere karşı savunan Ruslar” diye konuşuyor. Plevne savunmasıyla hafızalarımızda yaşayan savaşın yıldönümünde Rusya Dışişleri Bakanlığı “1878’de Rus askerleri Sofya’yı Osmanlı zulmünden kurtardı” diyerek resmi açıklama yapıyor! (4 Ocak 2022)
Putin’in, Lavrov’un dilinden “Rus, Ortodoks” kavramları düşmüyor.
PUTİN’İN KORKUSU
Ukrayna’nın NATO’ya alınmayacağı çoktan açıklanmıştır. Ukrayna’nın ve hatta Avrupa’nın nükleer askeri güç olan Rusya için tehlike oluşturması düşünülemez. Fakat Büyükelçi Ümit Pamir’in İpek Özbey’e söylediği gibi, Putin ve Rus otokrasisinin hissettiği tehdit; Slav ve Ortodoks Ukrayna’nın Batı’ya girerek demokratik bir ülke halinde “yeni bir modelle ortaya çıkması”dır.
Yine aynı psikoloji: Otokrasinin hürriyet ve demokrasi korkusu.
Şüphesiz Ukrayna’da savaşı dev gücüyle Putin kazanacak ama, faturası çok ağır olacak; iktisadi ve sosyal faturasından bahsediyorum.
Türkiye’nin yeri Batı ittifakıdır…
İktisadi yaptırımlar konusunda bizim ihtiyatlı olmamız, Rusya ile iktisadi ilişkilerimize özen göstermemiz lazım. Fakat Avrupa Konseyi’nde tek başımıza “çekimser” kalmayıp müttefiklerimizle birlikte oy kullanmalıydık; Türkiye’nin dünyadaki yerini göstermek bakımından bunun büyük edğeri olurdu.
Çekimser oy büyük yanlış oldu.
4/03/2022 00:01
İki arada bir derede
135
Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın Ukrayna krizinde ‘denge’ siyaseti gütmek, hatta ‘arabulucuk’ yapmak gibi üst kalite bir diplomasi başarısına imza atmak istediği açık. Elbette Türkiye için çok iyi olur fakat kolay gözükmüyor.
Türkiye’nin her şeyden önce “eksen”ini iyi belirlemesi, bu temel üzerinde günlük sorunları yönetmesi lazım. Stalin öldükten sonra Türkiye, NATO üyesi ve Avrupa entegrasyonu kimliğini hiç aşındırmadan Rusya ile iyi ilişkiler geliştirdi. Doğrusu bu çizgide devam etmekti… Fakat iktidarın son on yıldaki öfkeli, ideolojik ve konjonktürel politikaları Türkiye’nin uzun vadeli duruşu hakkında güvensizlik yarattı.
Uzun vade, yani “eksen” meselesi.
Nitekim bir dönem dış politikamızı simgeleyen “ey…” hitaplarının bugün Türkiye’yi getirdiği vaziyeti, Avrupa Konseyi’nde tek başına kullandığımız “çekimser” oyda görmek mümkündür.
RUSYA, UKRAYNA VE BATI
Erdoğan’ın “Ukrayna’dan da Rusya’dan da vazgeçemeyiz” sözü doğrudur. Merhum Turgut Özal İran-Irak savaşında iki ülkeyle de hem diplomatik hem ticari ilişkiler geliştirmişti.
Bugün sorun sadece Rusya’nın Ukrayna’ya barbarca saldırması değildir. NATO’nun ve Avrupa’nın Rusya’ya ağır yaptırımlar uygulaması uzun vadede daha belirleyici bir faktördür.
Belli ki demokrasilerle otokrasiler arasındaki soğuk savaş derinleşecek, önümüzdeki uzun yılarda fevkalade etkili olacaktır.
Türkiye’nin bunu dikkate alarak geleceğini planlaması, uzun vadeli bakması gerektiği açıktır.
Bu noktada, Erdoğan’ın şu sözünün altını önemle çizmek gerekir:
“Ukrayna’yı AB’ye alma gayretlerini de doğrusu takdirle karşılıyoruz. Bu güzel bir gelişme. Ama AB üyelerine diyorum ki, ‘acaba Türkiye’yi niçin AB’ye almakta tereddüt ediyorsunuz veya almıyorsunuz?”
Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın Avrupa Birliği’ne girme konusunda ne kadar istekli olduğu açık.
Özellikle ekonomide buna çok ihtiyaç var. Yatırım getirmek için Erdoğan ve bakanlar nereye gidiyorlar? Londra’ya, Vaşington’a…
EKSEN SORUNU
Batı’nın suçlarını ve Türkiye’ye karşı yaptığı haksızlıkları eleştirmek başkadır; ve elbette gereklidir… Fakat Avrupa’yı “Haçlı ittifakı” diye nitelemek, “siz kendi yolunuza, biz kendi yolumuza” diyerek ayrı yollarda olma vurgusunu yapmak başkadır.
Hele de ekonomide Batı kaynaklı yatırımların da katkısıyla iyi gittiği dönemlerde “Avrupa Birliğine ihtiyacımız kalmadı” diye konuşmak ama sonra da “geleceğinizi Avrupa’da görüyoruz” demek başkadır.
Bu politikalar Türkiye’yi, Sayın Erdoğan’ın deyişiyle “kendi yağımızla kavrulmak” noktasına getirdi; ekonomik küçülme!
Hukukta… Anayasa’nın 90. maddesinde ve Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 311. Maddesinde, AİHM kararlarının bağlayıcılığını yazan da bu iktidardır, “AİHM kararları bizi bağlamaz” diyen de…
Uluslararası kurumların yetkilerini imzalayan, o kurumların övgülerini hükümet programlarına yazan da bu iktidardır o kurumlardan bir eleştiri geldiğinde “size ne!” diyen de…
Eksen kayması bu… Eksen kaymasının dış politikada özellikle Doğu Akdeniz’de bizi yalnızlaştıran örneklerini saymıyorum.
EKSEN’E DÖNMEK
Erdoğan ekonomi ve güvenlik için Batı’nın önemini çok iyi biliyor, nitekim Batılılara sürekli “Türkiye’ye stratejik gözle bakın” diyor. Ama Batı’da stratejik ve çıkarcı bakışların yanında demokrasi ve özgürlükler açısından bakış da önemlidir.
Türkiye’nin Batı’da her zaman karşıtları olduğu gibi bu açılardan her zaman dostları da olmuştu.
Maalesef son on yılda “eksen” ve “demokrasi” sorunlarımız arttıkça bu dostlarımızı kaybettik.
Rusya’ya yaklaşmak bu sorunları çözmedi, ağırlaştırdı.
İki arada bir derece kalmak ülkemizi dış politikada yalnızlığa, ekonomide krize, hukukta hak ihlallerine sürükledi. AYM Başkanı Sayın Prof. Zühtü Arslan’ın verdiği ihlal dosyası sayılarını burada tekrarlamama ihtiyaç var mı?
Türkiye’nin uzun yıllar içinde, savaş ve barış zamanlarında denenerek asli bir “eksen” haline gelmiş olan ana çizgiye dönmesi lazım: Siyasi ve hukuki değerlerle uluslararası ittifaklar bakımından Batılı Türkiye… Herkesle ticari ve diplomatik ilişkiler.
Önümüzdeki on yıllarda derinleşeceği görülen yeni soğuk savaşta Türkiye’nin yeri bu “eksen” olmak zorundadır; güvenlik için, ekonomi için, bilim ve teknoloji için, temel hak ve hürriyetlerimiz için...
06/03/2022 00:02
Millet İttifakı’na eleştiriler
228
Millet İttifakı’na iktidarın yönelttiği ağır suçlamalar var; illet zillet, ihanet… Fakat bunlara eleştiri demek mümkün değil.
Millet İttifakına muhalefetten gelen eleştirileri ise iki ana başlıkta toplamak mümkün:
. Bazı Atatürkçüler CHP’yi Atatürk çizgisinden uzaklaşmakla, ‘sağcılaşmakla’ suçluyor…
. Bazı solcular da İttifak’ta HDP’nin bulunmamasına öfkeliler. Bunun için İYİ Parti’yi ve Meral Akşener’i suçluyorlar.
ATATÜRK DÖNEMİ ANAYASALARI
Atatürkçü Düşünce Derneği (ADD), 6 partinin açıkladığı “Güçlendirilmiş Parlamenter Sistem” belgesini, “dostça bir uyarı” yayınlayarak eleştirdi.
1921 Anayasasında tabii cumhuriyet ve laiklik kavramları yoktu, vilayetlere de özerklik tanınmıştı. 1924 Anayasası’nda ise hem bu kavramlar vardı hem üniter devlet anayasasıydı.
6 Parti bildirisinde 1921 Anayasası zikredilmiş ama 1924 Anayasasından bahsedilmemişti. ADD, bunu şüpheyle karşılıyor; laikliğe karşı bir niyet mi, bir federasyon iması mı?..
1924 anayasasının zikredilmemesi kesin hatadır, fakat kasıt yoktur. ‘Şeflik’ sisteminin uygulandığı bir anayasaya ‘parlamenter’ denilebilir mi tartışmasını bir sonuca bağlayamadıkları için 1924 Anayasasından hiç bahsetmemişler.
Bir türlü bahsetmek gerekirdi.
Şunu da belirtmeliyim; Mustafa Kemal Paşa 1921 Anayasasını “Kur’an nasları gibi ezberlemek icap ettiğini” söyleyecek kadar önemsemişti. (Bursa, 22 Ocak 1923)
Çünkü hakimiyetin İstanbul’dan Ankara’ya aktarılmasının anayasasıydı. Ama kaldırıldı, yerine 1924 anayasası yapıldı.
Fakat Gazi, 1924 Anayasasını çok da önemsememiş, “inkılabı kanunu” dediği siyasi iradeyi anayasadan üstün tutmuştu.
ÇAĞIMIZDA ANAYASA
Bugün Türkiye’ye siyasi iradeyi kuvvetler ayrılığı ve özgürlüklerle sınırlayan, güçlü hukuki kurumlar düzenleyen bir anayasa lazımdır.
Bu durumda, yeni anayasa herhangi bir ideolojinin anayasası olamaz.
ADD bildirisinde çok övülen 1962 anayasası, kuvvetler ayrılığını getirmek gibi bir meziyeti olmakla birlikte, 27 Mayıs ideolojisinin anayasasıydı, yargıyı bu ideolojiye göre kadrolaştırmıştı, geniş mutabakata dayanmıyordu.
Anayasa’da elbette ülke ve millet bütünlüğü, egemenlik, bayrak, İstiklal Marşı, demokratik laik sosyal hukuk devleti ilkeleri yer alacaktır.
Atatürk, milli kahraman ve devlet kurucusu olarak anayasanın girişinde elbette saygıyla zikredilecektir. Ama Türkiye’de her fikir eşit özgürlüğe sahip olacaktır.
Ufkumuzu geniş tutmak, kuvvetler ayrılığına dayanan Meşrutiyet anayasası dahil, bütün anayasalarımızın tecrübesinden ve evrensel anayasa hukukundan yararlanmak zorundayız.
HDP’NİN YERİ
HDP’nin Millet İttifakı’na alınmasını en çok iktidar istiyor, sebebi açık…
HDP, kurumsal olarak terörle arasına mesafe koyamadı. Hatta KCK’nın etkilerini düşünürsek, HDP’nin Batılı demokrasiyi ne kadar özümsediği de sorulabilir.
HDP sistemden dışlanmamalıdır, her parti gibi TBMM çatısı altında yer almalı, diyalog kurulmalı, yargı kararı olmadan iktidarın kayyım atamasına son verilmelidir.
HDP seçmeni bu ülkenin vatandaşıdır. Bu seçmenden oy almak için Ak Parti neler yapmadı?! Eyalet sistemi övgülerini hatırlayın…
Millet İttifakı’nın oy almak istemesi de tabiidir.
İYİ PARTİ’NİN ÇİZGİSİ
HDP’nin İttifak’a katılmasını engelleyen kendi pozisyonudur. Bunun için Meral Akşener’i suçlamak yanlıştır.
Akşener ve İYİ Parti demokratik değerleri üstün tutan, ‘şehirli’ milletçilik fikrini yansıtıyor. Ziya Gökalp’ten Mümtaz Turhan’a, Erol Güngör’e uzanan sosyologlar çizgisinde milliyetçilik fikri “entegrasyon” ve “modernleşme” kavramlarını içerir.
Millet İttifakı’nın kurulması ve gelişmesinde İYİ Parti’nin rolü ‘olmazsa olmaz’ niteliğindedir.
6 PARTİ İTTİFAKI
Davutoğlu ve Babacan’ın eski hükümetlerdeki görevleri sebebiyle bugün İttifak içinde yer almalarına karşı çıkanlar da var. Halbuki Babacan da Davutoğlu da ilkesel konularda Erdoğan’la çatışarak yollarını ayırdılar.
Beş parti arasında CHP’nin kimliğini kaybedeceğini söyleyenleri anlamak hiç mümkün değil. Bu İttifak olmasa bile CHP eski doktrin kalıplarını aşarak sosyal demokrat kitle partisine dönüşmek zorunda.
Netice: 6 partiyi içeren bir Millet İttifakı, Türkiye için şanstır. Bu partileri bir araya getiren ilkeleri yapıcı eleştirilerle olgunlaştırmak gerekir. “Küçük olsun bizim olsun” psikolojisi yanlıştır.
8/03/2022 00:01
Putin neyin peşinde?
137
Sanılıyordu ki, Putin Doğu Ukrayna’daki Donetsk ve Luhansk bölgelerini işgal ve ardından ilhak ederek yetinecek… Çünkü bu bölgelerdeki etnik Ruslara baskı yapıldığını söylüyordu.
Tarih bilenler Hitler’in Çekoslovakya’da etnik Almanların yaşadığı Südetenland bölgesini, ama ardından tüm Çekoslovakya’yı yuttuğunu hatırlıyorlar tabii.
Putin de Donetsk ve Luhansk bölgelerinde kendisinin kurdurttuğu ‘halk cumhuriyetleri’ni işgalle yetinmedi bütün Ukrayna’yı işgal etmek için 12 gündür savaşıyor; kahraman Ukrayna halkı 12 gündür mukavemet ediyor.
Tabloyu doğru okumak için hem Rus jeopolitiğinin genişleme dinamizmini, hem Putin’in Rus imparatorluğu nostaljisiyle ateşlenmiş hastalıklı narsisizmini iyi ‘teşhis ve teşrih’ etmek lazım.
RUS JEOPOLİTİĞİ
Tarihçiler ve jeopolitik uzmanları Rus coğrafyasının genişlemeye müsait olduğunu anlatırlar. Marcel H. Van Herpen 2015’te çıkan kitabında, Rus coğrafyasında frenleyici doğal sınırlar ve civarda güçlü devletler olmadığı için sürekli genişlediğini yazıyor. Moskova knezliğinin, yüz elli yıl içinde, her bir yılda bir Hollanda kadar genişleyerek imparatorluk haline geldiğini vurguluyor.
Rus imparatorluk coğrafyası, Napolyon ve Hitler’in kendileri için felaketle sonuçlanan geçici işgalleri dışında hiç istila edilemedi.
Rusya’nın Avrupa’da yayılma emelleri 17. Yüzyılda İsveç, Lehistan (Polonya), sonra da sanayileşmiş Bismark Almanyası tarafından durduruldu. Çarlık Rusyası, genişlemesini Ukrayna’da, Kırım’da, Kafkasya’da, Orta Asya’da ve “Pasifiğe kadar” Uzak Doğu’da gerçekleştirdi.
Stalin’in Sovyet imparatorluğu buna Doğu Avrupa’yı kattı fakat ekonomik çöküntü Sovyet imparatorluğunu çökertti.
Rusya tarihinde hangi olayı değiştirmek isterdiniz sorusuna “Sovyetler Birliği’nin çöküşü” diye cevap vermesi, KGB yetiştirmesi Putin’in sadece özlemlerini değil, uzak hedeflerini de yansıtır.
UKRAYNA VE OSMANLI
Putin Ukrayna’yı işgal ederken ‘sınır ötesi terörizm takibi’ yapmıyor; imparatorluk sınırlarını genişletiyor. Bağımsız Ukrayna’yı ve Ukrayna halkını yok sayıyor, onarın da Rus olduğunu söylüyor!
Merhum Akdes Nimet Hocamızın yazdığı gibi, Ukraynalılar kendilerini hiç Rus kabul etmediler. Rus istilasına karşı Norveç, Polonya ve Osmanlı’dan destek istediler. Osmanlı’nın Lehistan seferlerindeki stratejik amaç Ukrayna’da Rus hakimiyetini önlemekti.
Osmanlı’nın zayıflaması ve Lehistan tehdidi üzerine bu defa Ukrayna Çarların himayesini istedi. Çarlık Ukrayna’da hakimiyetini tahkim ettikten sonra Ukrayna dilini yasakladı, Rusçayı mecburi kıldı. Ukrayna milletçiliği böyle başladı. (Akdes Nimet Kurat, Rusya Tarihi, Türk Tarih Kurumu, özellikle s.245-246)
Osmanlı’nın gerilemesiyle Rus orduları İstanbul kapılarına, Yeşilköy’e kadar gelecektir! İstanbul’a “Çargrad” diyorlardı zaten.
Gerileme deyince, ilk Rus matbaası 1553, İlk Osmanlı matbaası 1727; birçok şey buna göre.
BÜYÜK VİLADİMİR!
Putin tarihteki Rus imparatorluğunun genişlemesini bir tarih konferansında anlatmıyor; Ukrayna’ya saldırısını meşrulaştırmak için anlatıyor! Çarlık zamanında Türklerle yapılan savaşlara atıfta bulunmayı da ihmal etmiyor!
Zihninde nasıl bir jeopolitik var, görüyorsunuz.
Sovyet imparatorluğunu sürdürmek için Sovyet diktatörü Brejnev, hürriyetine kavuşmak isteyen Doğu Avrupa ülkelerini Kızıl Ordu ile işgal etmek için “Brejnev Doktirini” uydurmuştu; emperyalizm karşısında sosyalizm tehlikeye düşerse Kızıl Ordu Çekoslovakya’yı işgal edebilirdi!
Stalin’den mülhemdi bu doktrin.
Osetya’yı, Gürcistan’ı, Kırım’ı işgal eden Putin, şimdi ‘zamanı geldi’ düşüncesiyle Ukrayna’yı zalimce işgal ediyor, bu defa ‘tarih doktrini’ uydurarak…
Mesele sadece imparatorluk tutkusu değil… “Büyük Viladimir” olarak anılmaktan nasisist bir haz duyan Putin, narsisit egosuna layık bir zafer peşinde, kendi deyişiyle “her ne pahasına olursa olsun!”
Ukraynalı vatanseverlerin böyle direneceğini, Batı dünyasının bu kadar tepki gösterip Rus ekonomisine ağır darbeler indiren yaptırımlara başvuracağını hesap edememişti.
Bir nükleer savaş deliliğine ihtimal vermiyorum ama insanlığın önünde zor, sıkıntılı, buhranlı bir dönem var. Tabii zaten zor durumda olan Türkiye’nin de…
09/03/2022 00:05
Danıştay ihaleyi iptal etti
128
Danıştay 13. Dairesi, Kanal İstanbul kapsamındaki bir ihaleyi iptal etti. Kanal İstanbul projesini değil, projenin unsurlarından biri olan Halkalı-Ispartakule arasında yapılacak demiryolu ihalesini iptal eden karar hukuki bakımdan son derece önemlidir.
Hatta bir dönüm noktasıdır. Zira iktidarın bundan sonra yapacağı ihalelerde tercih ettiği şirkete değil, hukuka uygun ihaleyi kazanan şirkete ihale vermesi gerekecek…
Danıştay’ın bu kararı ihalelerde yolsuzluk ve keyfilik kapısını kapatma bakımından fevkalade önemlidir.
İLANSIZ PAZARLIK USULÜ
Söz konusu demiryolu ihalesi “pazarlık usulü” ile verilmişti. Ecevit hükümeti zamanında Kemal derviş reformları sırasında çıkarılan İhale Kanunu’na göre, aslolan “açık ihale” usulüdür; ilan edersin, yeterliği olan herkes ihaleye katılır, şeffaflık ve rekabet sağlanır.
Doğal afet, salgın hastalık gibi “ivedi haller”de ise “istisna” olarak, ilan yapılmadan üç firma çağırılarak pazarlıkla birine ihale verilebilirdi.
2008 yılında iktidarın yaptığı değişiklikle, “istisna” genişletildi: Elli milyar liraya kadar olan bütün ihalelerde ilan vermeden pazarlık usulü imkanı getirildi. Elli milyar rakamı sonra tebliğlerle artırıldı.
Bu durumda “pazarlık usulü” deyip ilana çıkmadan, üç şirketi çağırıp birine ihale vermek çok kolaydı…
2003’ten sonra İhale kanunda böyle 200’e yakın ‘kolaylaştırıcı’ değişiklik yapıldı…
Belirli şirketlere, hatta bir hafta önce kuruluvermiş şirketlere pazarlıkla ihaleler veriliyor.
HER TARAFTAN ELEŞTİRİ
TÜSİAD Başkanı Muharrem Yılmaz “ihale yasası onlarca kez değiştirilen böyle bir ülkeye yabancı sermayenin gelmesi mümkün değildir” diyerek uyarıda bulunmuştu. (23 Ocak 2014)
Başbakan Erdoğan, Yılmaz’ın sözlerini yabancı sermayeye ‘gelmeyin’ çağrısı gibi algıladı, “bunun adı ihanettir” diye ağır suçlamada bulundu. (23 Ocak 2014)
Fakat Maliye Bakanı Mehmet Şimşek, aynı yıl, Bütçe Komisyon’unda “elimden gelse Kamu İhale Kanunu’ndaki tüm istisnaları kaldırırım” diye konuştu. (5 Kasım 2014)
İktidarın Maliye Bakanı Şimşek ihanet için olabilir miydi?
AB ilerleme Raporlarında, İhale Kanunu’nda yapılan değişikler sürekli eleştirildi. Uluslararası Şeffalık Derneği “Türkiye’de Kamu İhale Kanunu’nda 200’e yakın değişiklik” yapılmasını eleştirerek Türkiye’nin puanını aşağı çekti. (23 Ocak 2020)
Ahmet Davutoğlu “ihale kanunundaki istisnaların kanunun kendisini fiilen işlemez hale getirmesini” eleştirdi. (22 Nisan 2019)
Nihayet, önceki Hazine ve Maliye Bakanı Lütfi Elvan, düşündükleri reformları anlatırken İhale Kanunu’na değindi, “Kamu İhale Kurumu Başkanı’ndan da istisnalar konusunda çalışma yapmasını ve kurum bazında istisna oranlarının belirlenmesini istediğini” söyledi. (17 Kasım 2020)
Sözü edilen “reformlar”, Naci Ağbal ve Lütfi Elvan’ın görevden alınmasıyla unutuldu zaten.
HUKUKUN KARARI
Danıştay 13. Dairesi, “pazarlık usulü yöntemiyle yapılan ihalede gerekli açıklık ve rekabetin sağlanmadığı… kanunda aranan ivedilik şartını taşımadığı” gerekçesiyle söz konusu ihaleyi iptal etti.
Dikkat eder misiniz; şeffaflık, rekabet ve ivedilik şartları olmadan ilansız ‘pazarlık’ usulüyle yapılan ihale!
Bu ne kadar yaygındır? Elimizde bir rakam yok ama, ihalelerin en çok iktidar yanlılarına gidiyor olması, net bir fikir veriyor.
Varsın olsun mu?.. Varsın her bal tutan parmak yalasın mı?
Her iktidar kendi zenginlerini türetsin mi?
Hem toplumda adalet hissi hem ‘milli dayanışma’ duygusu büyük hasar görüyor. Dahası, şeffaflık ve rekabet olmadan yapılan ihaleler verimliliği düşünüyor, maliyeti kabartıyor.
Yollarımız, köprülerimiz, limanlarımız, kamu binalarımız çok pahalıya mal oluyor.
HUKUK EKMEKTİR
Baktım yılardan beri “hukuk ekmektir” diye yazıyorum… Hukukla ekonomi arasındaki etkileşimi anlatmaya çalışıyorum
Türkiye’nin uluslararası antlaşmaları ve üye olduğu uluslararası kurumlar hukunun üstünlüğünü, denetim ve dengeyi, şeffaflığı gerektiriyor ama bizde siyaset kurallardan ve kurumlardan güçlü olduğu için bunları tam gerçekleştiremiyoruz.
Artık “dava” veya “devrim” diye kendimizi adadığımız duygusal kavramlardan önce, hukuk, şeffaflık, denetim ve denge, verimlilik, hesap verirlik gibi kavramlarla düşünmemiz gerekmiyor mu
11/03/2022 00:02
Türkiye Rusya Çin?
136
Cumhurbaşkanı Erdoğan Putin’le yaptığı telefon görüşmesinde Türkiye ile Rusya arasındaki ilişkilerin ötesinde üçlü bir ticaret modeli önermiş. Abdulkadir Selvi’nin yazdığına göre, Erdoğan’ın sözleri şöyle:
“Biz üç ülke Rusya, Çin ve Türkiye aramızda kendi milli paralarımızla; Ruble ile Yuan’la ve Türk Lirası ile, altınla ticaret yapabiliriz…”
Ukrayna krizi ve Batı’nın yaptırımları karşısında Türkiye ile Rusya arasında nasıl bir ticaret yapılabileceğini görüşmek normal. Dolarla ticaretin yanında milli paralarla ticareti geliştirmeye çalışmak da elbette doğru fakat…
Dünya’da demokrasilerle Rus-Çin ekseni tarafındaki otokrasiler arasında yeni bir kutuplaşma gelişirken, böyle bir öneri dikkat çekicidir.
İKTİSADEN MÜMKÜN MÜ?
Erdoğan altı yıl önce de “Rusya, Çin ve İran ile buralarla da alışverişlerimizi yerli parayla yapmak üzere adımlar attık” diye açıklamıştı. (4 Aralık 2016)
Erdoğan’ın o adımı atması, döviz sıkıntısından kaynaklanıyordu. Aynı konuşmasında ve birçok konuşmasında vatandaşlara “ellerinizdeki dövizleri Türk lirasına döndürün… vatanseversek dolardan çıkın” diye çağrılar yapmıştı…
Halbuki asıl sorun, özellikle 2011’den sonra ekonominin döviz üretme kapasitesinin azalmış olmasıdır. Kaynaklar uzun vadeli gerçek büyüme sağlayan sanayi ve tarım sektöründen ziyade kısa vadede büyüme (ve oy) getiren tüketim ve ranta gitmiş, bu yüzden dış ticaret açığı büyümüştür. Bu gerçek, iktidarın 11. Kalkınma Planı’nda da açıkça yazılıdır. (Paragraf 330 ve 331)
Rahmi Koç’un “yatırımlar taşa toprağa gitti, rekabet gücü kazanmadık” dediği politikalar. (18 Şubat 2016)
Rekabet gücü kazanamayınca, döviz gelirlerimiz de yeterli düzeyde artmadı.
Ama Türkiye ekonomisi büyüdü?.. Doğru, büyüdü, Batı’dan 450 milyar dolar borç alarak! İç kaynakları zorlayarak… Ve son 7 yılda geri küçüldük.
Ciddi teknik zorluklar da var: Rusya ve Çin’in Batı’dan aldığı malları biz satabilir miyiz? Bizim Batı’dan aldığımız malları Çin ve Rusya bize satabilir mi?
OTOKRAT PUTİN
Rus-Çin blokunda siyasi sistemin otokrasi olması uzun vadede ekonomiden daha önemlidir. Rusya’nın Avrupa konseyi üyesi olması, yani Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’ni ve AİHM’nin yetkisini kabul etmesi, otokrasiyi daha karmaşık hale getiriyordu.
Putin’in Ukrayna’ya saldırısı üzerine Konsey, 45 devletten 42’nin oylarıyla Rusya’nın üyeliğini askıya aldı. Türkiye “çekimser” kalan tek ülke oldu maalesef.
Rusya Dışişleri Bakanlığı dün “Avrupa Konsey’inde yer almayacağız” diye açıklama yaptı.
Bu eğer yaptırımlara karşı konjonktürel bir tepki değil de kalıcı bir tavırsa, Putin otokrasisi daha da otoriterleşecektir!.. Putin otokrasisi, ekonomik çöküntünün yaratacağı tepkileri bastırmak için daha da otoriterleşme yolunda gözüküyor.
1999’da bir KGB yetiştirmesi olarak iktidara Putin, araya ‘emanetçi’ Medvedev’i sokarak 2024 yılına kadar ‘başkan’ olmayı garantilemişti… 2020 yılında anayasa değişikliği yaptırtarak 2036 yılına kadar, yani 86 yaşına kadar başkan olmayı garantiledi!
Bu, çarların ve ardından “yoldaş” diktatörlerin “ömür boyu” hükmetme geleneğine uygundur.
Rus halkı hür seçimlerle hiç iktidar değiştirmedi ki…
Putin kaç muhalifi öldürttü, zehirletti, ülkeden kaçırttı, yayınlarını susturdu, değil mi? Ya bir de İnsan Hakları Sözleşmesi ve AİHM geçersiz hale gelince?..
TÜRKİYE’NİN YÖNÜ
Türkiye iktisaden Rusya’ya ve Çin’e ne kadar yakınlaşırsa yayınlaşsın Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin siyasi kapsam alanından hiçbir şekilde uzaklaşmamalıdır. Zira Türkiye 1950’den beri seçimle iktidar değiştirmektedir.
Putin’in yüzde 70’lere varan ve demokrasi değil otokrasi göstergesi olan oylarını Türkiye’de hiçbir lider görmemiştir, görmeyecektir… Türkiye’de her iktidarın mutlaka canlı muhalefeti olacaktır.
Otokratik eğilimlerin Türkiye’yi kutuplaştırmaktan, ekonomiyi zora sokmaktan başka bir sonucu olamaz.
Dolayısıyla, Erdoğan’ın “Türkiye, Rusya, Çin” söylemi dış ticaret bakımından bile çok sınırlı bir niceliği ifade edebilir, siyasi ve hukuki değerler bakamından bir referans olamaz. Hatta iktisadi bakımdan da Erdoğan Beştepe’de Batılı finans şirketlerini ağırlayarak, Londra’ya bakanlar göndererek yatırım çekmeye çalışıyor.
13/03/2022 00:01
Türkiye, İsrail ve Araplar
176
İsrail Cumhurbaşkanı Izaac Herzog’un ülkemizi ziyareti Ukrayna krizinin gölgesinde kalsa da son derece önemlidir, olumludur.
İki ülke de iyi ilişkileri özlemiş anlaşılan. Herzog’un uçağının dış yüzeyinde Ayasofya, Boğaz Köprüsü ve Galata Kulesi’nin çizimleri konulmuş, ‘barış ve işbirliği’ yazılmıştı.
Erdoğan Hirzog’u davet ettiği gibi Beştepe’de de en yüksek protokolle karşıladı.
Son haberlere bakılırsa, Türkiye, Arkeoloji Müzesi’nde bulunan 2 bin 700 yıllık İbranice bir yazıtı İsrail’e vererek jest yapacakmış.
‘ONE MINUTE’
Erdoğan’ın kabaca on yıl süreyle büyük kavgalar yaptığı Araplarla ve İsrail’le şimdi ilişkileri düzeltme çabasını doğru buluyorum.
İsrail’le ilişkilerin kopması, 29 Ocak 2009’da Davos’ta Erdoğan’ın, İsrail Cumhurbaşkanı Peres’e “One minute” çıkışıyla başladı. Gerçekten heyecan verici, oooh dedirten, unutulmaz bir çıkıştı. Kitleleri de coşturmuştu. Ben köşemde, her şeye rağmen İsrail’le iplerin kopmaması gerektiğini yazmıştım:
“Başbakan’ı ‘Davos fatihi, dünya başbakan görsün’ diye pankartlarla karşılayıp coşkulu tezahürat yapan kalabalıklar ‘ipler’in farkında olmasalar da, bu ‘ipler’ çok önemli...” (Milliyet, 2 Şubat 2009)
O yıllarda Türkiye’ye yabancı sermaye yağıyor, ekonomi istikrarlı bir şekilde büyüyordu. İktidarın özgüveni yüksekti.
2011 seçim zaferi… 2011’de başlayan Arap Baharı’nın, Erdoğan’ın sözleriyle “yüz yıllık sınırlar kalkıyor… yüz yıllık esaret bitiyor” diye yarattığı heyecan bu özgüvene eklendi…
ORTA DOĞU’DA YALNIZLIK
Mısır’daki Temmuz 2013 darbesi üzerine Mısır rejimiyle büyük bir kavga başladı. Mısır yanlısı Arap otokrasileri aleyhimize döndü…
Doğu Akdeniz’de yalnız kalmıştık. Ocak 2019’da Mısır öncülüğünde kurulan “Akdeniz Gaz Forumu”nda İsrail, Yunanistan ve Rum yönetimi vardı, Türkiye yoktu.
Birlikte askeri tatbikat ve sismik araştırmalar yapıyorlardı.
Daha ekonomik olan “İsrail-Türkiye Gaz Boru hattı” unutulmuştu.
Cumhurbaşkanı Erdoğan Araplara “topunuz bir Türkiye etmezsiniz” diye tepki gösterdi. (14 Ekim 2019).
Fakat sahadaki durum değişmedi. Dahası, Türkiye, Merkez Bankası’nın ihtiyat akçesini bütçeye aktarmak, “128 Milyar Dolar”ı piyasaya sürmek gibi bir iktisadi sıkıntı sürecine girmişti, ekonomi küçülüyordu…
İbrahim Kalın’ın Orta Doğu hakkındaki “yeni bir sayfa açılmalı” sözü, Beştepe’nin siyasetindeki doğru değişmenin işaretiydi. (3 Mart 2021)
Erdoğan “Mısır’la istihbari, diplomatik ve ekonomik ilişkilerimiz zaten devam ediyor” diyerek “eksen”e dönüşü resmen ifade etti. (16 Mart 2021)
BAE ile yeni sıcak ilişkiler, Suudi Arabistan’a ziyaret açıklaması ve Herzog’un Ankara ziyareti...
EKSEN’E DÖNÜŞ
Erdoğan Herzog’la görüşmesinde, gayet tabii, en çok “enerji işbirliğini” vurguladı. Hatta Doğu Akdeniz’de “sismik araştırmaları birlikte yapabiliriz” diye konuştu. Doğu Akdeniz’deki yalnızlıktan çıkabilmek ne kadar acil ve önemli, görüyorsunuz.
Keşke bu jeopolitik gerçekler baştan düşünülseydi, tepkilerimiz diplomatça olsaydı, değil mi? Evet maliyeti çok ağır oldu ama neresinden dönülse kârdır…
Prof. Bilal Sambur, Herzog’un ziyareti üzerine kaleme aldığı makalesinde şöyle diyor:
“Herzog’un ziyareti, Türkiye’nin İsrail’e meydan okuma iddiasının olmadığı anlamına gelmektedir. Ayrıca Herzog’un ziyareti, popülist muhayyilede kurgulanan One Minute efsanesinin gerçekte hiçbir karşılığının olmadığını göstermesi açısından önem taşımaktadır.” (Independent Türkçe, 12 Mart)
Uğruna canlar verilen inanç ve ideolojilerin fevkalade zengin tarihlerine laboratuvar gibi bakarsak görülür ki, ölümüne kavgalar da vardır, barış ve uzlaşmalar da… İslami terimle “musalaha” yani. Peygamberimizin Hudeybiye barışı mesela.
Doğru olan nerede ne dozda çatışma, nerede nasıl uzlaşma gerektiğini duygularla değil, somut verilerle ve rasyonel akılla kestirebilmektir. Buna diplomasi diyoruz.
Şimdi Erdoğan, Ortadoğu’da Türkiye’nin geleneksel “eksen”ine dönüyor, bunu zaruri buluyor.
Dileyelim, bütün dış politikamız, her alanda geleneksel “eksen”ine dönsün.
14/03/2022 00:05
Yaptırımlar Putin’e büyük darbe
105
Kadir Has üniversitesi Uluslararası İlişkiler Bölümü Öğretim Üyesi Prof. Dr. Mitat Çelikpala, Taha Akyol’un sorularını cevapladı:
"Rusya’nın İkinci Dünya Savaşı’ndan bugüne giriştiği en kapsamlı en büyük askeri operasyon bir tür istila, işgal, ilhak harekâtına dönüştü. Putin, bir tür tarihsel hikâye yazdı ve bunu gerçekleştirmek için harekete geçti. Onun kafasında büyük Rusya, Rusya, Belarus ve Ukrayna’dan oluşuyor."
"Yaptırımlar bir tür ekonomik savaşa dönüştü. Moskova borsası 28 Şubat’tan beri kapalı ve haftaya da kapalı kalacak. Açarlarsa çökecek. Şirketler darmadağın olacak. Halkın yaşam standartları zaten düşüktü daha da düşecek. Sovyetlerin sonu da bu şekilde artan ekonomik sorunlar ve halkın mutsuzluğuyla gelmişti."
"Putin’in bütün hedeflerini elde etmesi mümkün değil. Bir kısmını ede etme yönünde müzakere edecek. Asıl hedef derjava/büyük güç politikası çerçevesinde NATO’nun ‘Açık Kapı’ politikasını sonlandırma ve yakın çevre/arka bahçede güç tesisi. Bunlar büyük ve zor hedefler. Gerçekçi değil."
Rusya’nın güvenlik endişesi bunca yaptırımı göze alarak Ukrayna’yı işgal edecek boyutlarda mıydı gerçekten?
Bu endişeyi sadece Ukrayna’yı odağa koyarak anlayamayız. Rusya bir büyük güç olarak (muhtemelen diğer büyük güçler gibi) kendi güvenliği söz konusu olduğunda paranoyak davranır. 2000’li yıllarda yayınlanan güvenlik, dış politika ya da strateji belgelerine ya da doktrinlerine bakıldığında Rusya’nın bir tür küresel rekabet okuması yaptığı görülür. Ukrayna bu rekabetin son karşılaşma alanı. Ötesi Rusya toprakları. Kırım’ın işgali sonrasında Kiev üzerinde beklenilen siyasi sonuçların elde edilememesi nedeniyle Rusya’nın güvenliğinin önündeki ana tehdit unsuru olarak belirginleşti. Rusya aslında bu süreci neredeyse Sovyetler Birliğinin çöküşünden beri sürekli yöntem değiştirerek ve kartlarını yükselterek yapıyordu. Sovyet döneminden kalma geleneksel araçların yanı sıra seçimlere müdahil olmak ve hibrit yöntemler kullanmak da dâhil olmak üzere eski Sovyet geleneğinde yer almayan, zamanın ruhuna uygun her türlü eski ve yeni yöntemi kullandılar. Ukrayna üzerinde etkili olmaya çalıştılar. Ama Kiev üzerinde umulan nüfuz bir türlü tesis edilemedi. Bu dönemde Batılı aktörler de AB ve NATO genişlemelerinin yanı sıra çeşitli işbirliği programlarıyla etkinliklerini yavaş yavaş da olsa Ukrayna sınırlarına kadar ulaştırırdı. Bu mücadele karşımıza ne Rusya ne de Batı ile ilişkilerinde bir türlü denge kuramayan, seçimden seçime söylem ve vizyon değişikliklerinin yaşandığı istikrarsız ve sıkışmış bir Ukrayna çıkarttı. Ukrayna, Rusya ve Batı dünyası için öncelikli ama beklentilerin gerçekleşmediği bir meseleye dönüştü. Rusya bu çerçevede artık başka bir imkânın kalmadığını düşündüğü için müdahale etti.
PUTİN’İN RUSYASI
Putin’in kişiliği ve sık sık tarihe atıflar yaptığına göre ‘Rusya’ anlayışı nasıl?
Putin için Rusya bir büyük güçtür. Büyük güç kimliğini koruyamaz ise Rusya yok olur. Büyük güç ise başka bir aktöre dayanmadan, danışmadan karar alabilen ve uygulayan aktördür. Bu bakış açısıyla Rusya dışında iki büyük güç var: ABD ve Çin. Putin bunlara bakarak okumalar yapıyor ve politikalar geliştiriyor. Şimdi savaşa dönüşen ve Rusya’nın (Sovyetler Birliği dâhil) İkinci Dünya Savaşından bu güne giriştiği en kapsamlı, en büyük askeri operasyon olan bu operasyon bir tür istila, işgal, ilhak harekâtına dönüştü. Ama Putin kafasındaki Ukrayna’ya saldırdı. Bir tür tarihsel hikâye yazdı ve bunu gerçekleştirmek için harekete geçti. Onun kafasında büyük Rusya Rusya, Belarus ve Ukrayna’dan oluşuyor. Buna aykırı bir Rusya söz konusu olamaz ve Ukrayna bu denklemden çıkarsa Büyük Rusya da söz konusu olamaz. Yani bir tür ‘hayati’ durum söz konusu. Bunun ipuçlarını Putin’in SSCB’nin dağılmasını asrın felaketi olarak nitelediği 2005 konuşmasında, 2007 Münih konuşmasında bulabiliriz. Ağustos 2021 beş bin kelimelik meşhur makalesi ki tüm askeri birliklere de dağıtıldığı belirtiliyor, bu yaklaşımın manifestosu olarak kabul edilebilir.
OTORİTER PUTİNİZM
‘Putinizm’ denilen şey nedir?
Putinizm, aslında Rusya ve Putin üzerine çalışan Batılı analizcilerin Putin’in yönetim tarzını tanımlamak için geliştirdikleri bir kavram. Putin’in birlikte çalıştığı ve çok güvendiği hukuk eğitimli, tercihan istihbarat başta olmak üzere devlete çalışan Türkçeye ‘güçlü adamlar’ şeklinde çevirebileceğimiz Rusça Siloviki denilen ekiple askeri, ekonomik ve siyasi yapıyı kontrol ediyor. Hiyerarşik bir yönetim tarzıyla merkezi, otoriter ve güçler birliğine dayalı bir sistem kurdu. Sorun yaşadığında ve ihtiyaç duyduğunda ufak tefek dokunuşlarla devamlılığı sağlıyor. Kendisini yine kendi getirdiği ve zaman zaman birbirleriyle rekabet eden unsurlar arasında bir tür hakem, arabulucu ve üst otorite olarak tanımlıyor ve hareket ediyor. Partiler üstü kimliğiyle bir tür dokunulmaz, yanlış yapmaz ‘bilge lider’ rolünü yükleniyor. Gücün vurgulanması, ‘Büyük Güç Rusya’ söylemi altında her türlü büyük güç ile rekabet, nüfuz alanlarının korunması gibi söylemler de hem dış hem de iç politikayı belirliyor.
ZELENSKİ’DE LİDER KUMAŞI
Zelenski nasıl bir lider? Bu kadar cesur ve mücadeleci çıkması bekleniyor muydu?
Zelenski, siyasete hırslı ve Batı dünyasıyla kurduğu ilişkilerle yeni devrin adamı olarak girdi. Kendisini partisinin adında da yer aldığı haliyle. Halkın hizmetkarı olarak tanımladı. Yolsuzlukların esiri haline gelen Ukrayna’yı dengeli ve çalışır bir sisteme kavuşturma söylemiyle geldi. Batı dünyası ile ilişkileri korurken başkanlık seçimi kampanyasında siyasette temizlik ve doğu bölgelerine barış getirmeyi vadetti. Bunu denedi de. Ama Rusya’nın tavrı, içerideki muhalif grupların faaliyetleri bunu engelledi. Zaman zaman bir devlet adamı olarak ağırlığını koyamamakla eleştirilen Zelenski’nin bu eksikliği yine siyasi tecrübesizliğine bağlandı. Ama mücadeleci tavrıyla lider kumaşına sahip olduğunu gösterdi. Becerilerini siyasi alana aktardı.
GERÇEKÇİ DEĞİL
Putin, Ukrayna’da hedeflerine uygun bir sonuç alabilir mi?
Putin, hedefleri arasında Ukrayna’ya tarafsız statüsü kazandırma, ülkeyi askersizleştirme, Kırım’ın ve Donbas’ın şu andaki statüsünün kabulü ve federal bir Ukrayna yaratma yer alıyor. Ama bunu aslında şu şekilde okumak lazım. Ukrayna tarafsız olmasın, Rusya’nın nüfuz alanında kalsın, Batı ile ya da AB/NATO ile ilişkilerini geliştirmesin, bir tür Finlandiya’dan ziyade Belarus olsun. Bunların hepsini elde etmesi mümkün değil. Bir kısmını ede etme yönünde müzakere edecek. Asıl ya da büyük hedef derjava/büyük güç politikası çerçevesinde NATO’nun açık Kapı politikasını sonlandırma ve yakın çevre/arka bahçe de güç tesisi. Bunlar büyük ve zor hedefler. Gerçekçi değil.
Ukrayna’nın bu kadar direneceğini Putin ve dünya bekliyor muydu?
Bence hayır. Beklentisi Gürcistan ve Kırım’da olduğu gibi sınırlı askeri harekâtla hızlı bir yıldırma ve Ukrayna’nın çözülmesi, Batılı muhataplarının da masaya oturmasıydı. Bu olmadı. Ukrayna askeri ve siyasi olarak direniyor. Batılılar da sürecin arkasında duruyor. Bu elbette Kiev için büyük maliyet ama Putin’in de bütün hikâyesine büyük bir darbe oldu.
SOVYETLERİN SONU DA …
Yaptırımlar Rus ekonomisini nasıl etkiler?
Yaptırımlar artık yaptırım olmaktan çıkarak bir tür ekonomik savaşa dönüşmüş durumda. Moskova borsası 28 Şubattan beri kapalı ve haftaya da kapalı kalacak. Açarlarsa çökecek. Şirketler darmadağın olacak. Bu bile yatırımların etkisini gösterir. Biliyorsunuz Rusya’nın en büyük ihraç kalemleri doğal gaz, petrol ve yan ürünleri, bunlar Rusya ihracatının yaklaşık yüzde 60’ı. Mineraller ve madenler de bunu takip ediyor. Bu alanda henüz yaptırım yok ama ABD’nin ambargo kararı yeni süreci başlatmış olabilir. Almanya başta Avrupa’da Yeşil Mutabakat sürecini hızlandırma ve yeni teknolojilere kayma eğilimi var. Rusya’nın ihracatının yaklaşık yüzde 40’ı da Avrupa pazarına. Bu alan gittikçe daralacak ve bunun terine koyulacak yeni piyasalar kısa ve orta vadede yok. Belli alanlarda işbirliği ve üretim şimdiden durmuş vaziyette. Rusya adeta yalnızlaştırıldı. Bu durum Rusya’nın özellikle iş dünyasını, yönetici kitleyi ve varlıklı kesimini etkisi altına aldı. Yani “biz içeride baskıcı, otoriter yönetimi sürdürelim, bu sayede paramızı da kazanalım sonrasında ailece Batılı ülkelerde ev alır, çocuklarımızı okuturuz rahat rahat yaşarız” söylem ve politikasının sonu geldi. Olumsuzlukların sıradan halka yansımaları tedricen olacak. Bu süreç tüm dünyayı örneğin enerji maliyetleri gibi birçok alanda etkiliyor ama Rusya’yı daha fazla etkileyecek. Yalnızlaşma kabul edilemez ve devam ettirilemez. Bu çerçevede ekonomik daralmalar elbette bir süre sonra siyasi alanı da etkisi altına alacaktır. Halkın yaşam standartları zaten düşüktü daha da düşecek. Çin’in bu boşluğu kapatması uzun vadede mümkün elbette ama Rusya Batı’yı tehdit görürken Çin’in bu kadar etki alanına girmek ister mi? Ya da Çin Moskova’yı sırtında taşımak ister mi soruları akla geliyor. Bunlar büyük sorunlar ve biliyorsunuz Sovyetlerin sonu da bu şekilde artan ekonomik sorunlar ve halkın mutsuzluğuyla gelmişti.
RUSYA YALNIZ KALDI
Batı çok kararlı ve sert tepki gösterdi. Demokrasiler ile otokrasiler arasında yeni soğuk savaş görüşüne ne diyorsunuz?
Bunu söylemek için çok erken. Bu gelişmeler Rusya’yı yalnızlaştırdı. Rusya’nın yanında başka bir cephe oluşmuyor. Kuzey Kore, Suriye, Ermenistan ve Belarus ile bir cephe oluşmaz. Bu aktörlerin bir tür Soğuk Savaş çıkartıp diğer taraf ile rekabet etmesi mümkün değil. Sonuçta bu ülkelerin demokratikleşeceğini elbette söylemiyorum ama bu türde bir mücadele cepheleri oluşur demek istemiyorum.
TÜRKİYE DOĞRU YAPIYOR
Türkiye’nin Ukrayna krizindeki politikasını nasıl buluyorsunuz?
Türkiye’nin şimdiye kadar izlediği yaklaşımın isabetli, dengeli ve gerçekçi olduğunu düşünüyorum. NATO üyesi Batılı bir aktör olan Türkiye, coğrafi konumunun yanı sıra Rusya ve Ukrayna ile kurduğu siyasi, ticari, ekonomik, güvenlik bağ ve ilişkileri nedeniyle bu mücadelenin odağında yer alıyor. Ankara’nın gelişmeleri kendi çıkar, beklenti ve tercihlerine göre denge içinde ele alıp alamayacağı, süreci istediği gibi yönetip yönetemeyeceğine dair spekülasyonlar daha ilk günden itibaren gündemi doldurmaya başladı. Nitekim Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın “Ne Ukrayna’dan ne de Rusya’dan vazgeçeriz” yönündeki açıklaması, konunun Ankara’da hassasiyetle değerlendirildiğine işaret ediyor. Bu zorlu bir süreci karşımıza çıkartıyor. Türkiye 2014’ten bu güne Ukrayna ve Karadeniz’e ilişkin konular gündeme geldiğinde Rusya ile ilişkilerindeki dengeleri gözetmekle birlikte Ukrayna’nın egemenlik ve toprak bütünlüğüne özellikle vurgu yaptı. Tarafları Antalya’da bir araya getirdi. Bu aktif ve yapıcı bir yaklaşım ve bu politika devam edecektir, etmelidir.
TÜRKİYE BATILI AKTÖR
Türkiye önümüzdeki yıllarda Rusya’ya mı, potansiyel ‘Rus tehdidi’ düşüncesiyle Batı’ya mı yaklaşmalı?
Türkiye dengeli konumunu korumalı. Zaten NATO üyesi Batılı bir aktör. Oradan uzaklaşmanın bir gereği ve anlamı yok. Bu türde bir hareket tarzı elbette mümkün ama belirsizlik ve engeller de bir o kadar çok. Ankara Batılı ülkelerin Rusya’ya uyguladığı yaptırımlara katılmamakla birlikte Batılı müttefikleriyle benzer söylemi kullandı ve Rusya’nın beklediği yönde hareket etmedi. Her fırsatta ve en üst düzeyde Türkiye’nin NATO üyesi olduğu dile getirildi, NATO şemsiyesi altında alınan kararlara destek verildi ve tatbikatlara aktif olarak katılındı. Ama Rusya ile stratejik ilişkilere de sürekli atıf yapıldı. Bölgesel gelişmeler çerçevesinde değerlendirildiğinde Türkiye ile Rusya’nın zaman zaman sorunlarla karşılaşılsa da Karadeniz güvenliği, Kafkasya ve Suriye’deki dengelerinin ne olacağı henüz tamamen belirsiz. Türkiye ve Rusya’nın bu bölgelerde, yer yer de Doğu Akdeniz’de sorunlar yaşayarak rekabet etseler de işbirliği yaptıkları görülmekteydi. Savaşın uzaması ve maliyetlerin artması, Batılı aktörlerin yaptırımlarının da sertleşmesi ile birlikte Rusya’nın farklı bölgelerde nasıl bir tavır takınacağına dair soruların cevaplanması şu aşamada çok da kolay değil. Türkiye’nin Rusya ve Ukrayna’ya yönelik genel yaklaşımının, Ankara’nın güvenlik kaygıları ile NATO üyesi kimliği dikkate alındığında, Türkiye ve Rusya’nın işbirliğinden ziyade rekabetin daha ağır bastığı bir denkleme doğru kayması beklenebilir. Sürecin nükleer boyutu da içerdiği düşünüldüğünde ve Türkiye’nin gelişmelerin seyrine göre NATO içinde alınacak kararlara uyumlu hareket edeceği beklendiğinde, zorlu ve uzun bir süreç ile karşılaşacağımız söylenebilir. Ankara bir yandan müttefiklerinin diğer yandan da Rusya’nın Türkiye algısındaki değişimi dikkatle izlemek durumunda. Bu bağlamda Ankara, kendi isteği ve beklentileri dışında birtakım kararlar almak durumunda kalabilir.
PROF. DR. MİTAT ÇELİKPALA KİMDİR?
Kadir Has Üniversitesi Uluslararası İlişkiler Bölümü Öğretim Üyesi. Eski Sovyet coğrafyası ve Kafkasya, diyaspora çalışmaları, Karadeniz Bölgesi ve güvenliği, Türk-Rus ilişkileri, enerji güvenliği, kritik alt yapı, güvenliği ve terörizmle mücadele gibi konularında bilimsel araştırmalarıyla tanınıyor.
15/03/2022 00:03
Seçim kanunu ile oynamak
166
İktidarın hazırladığı seçim kanunu değişikliği, açıkça muhalefetin aleyhine, iktidarın lehine tasarlanmış bir siyasi mühendislik metnidir.
Seçimlerin “hür ve âdil” yapıldığına milletin büyük çoğunluğunun güvenmesi gibi yüksek felsefi ve siyasi etik değerlerden ziyade, “bizi kazandırsın” düşüncesiyle hazırlanmış bir kanun teklifidir bu.
Dört noktada ciddi surette sakıncalı buluyorum…
PARTİLİ CUMHURBAŞKANI
Mevcut seçim kanuna göre seçim dönemlerinde “başbakan ve bakanlar” seçim çalışmalarında resmi araçlarını kullanamazlar, resmi protokol uygulanamaz, karşılama törenleri yapılamaz… (Madde 65)
Buradaki amaç seçimlerde sadece partilerin yarışması, “devlet”in karıştırılmamasıdır.
İktidarın teklifinde, “CB sisteminde başbakan yok” denilerek bu haklı yasak sadece bakanlara uygulanıyor.
Peki, partili ve dahası parti lideri Cumhurbaşkanı?!.
Cumhurbaşkanlığı forsuyla, cumhurbaşkanlığı protokolüyle, bütün kamu kurumların cumhurbaşkanına arz edeceği saygı ve itaatle hatta gerektiğinde cumhurbaşkanlığı bütçesiyle seçim döneminde faaliyetlerde bulunabilecek!
Başbakan’ın durumundan daha ağır bir şekilde “devlet”in seçime sokulmasıdır bu! Zira CB sisteminde, başbakandan daha çok daha ileri dozda “devlet” ve “parti” aynı şahısta birleşmiştir.
TEMSİLDE ADALETSİZLİK
Teklifine göre ittifaka giren partilerin çıkaracağı milletvekili sayısı, ittifakın oylarıyla değil, teker teker partilerin oylarıyla belirlenecek. Bunun anlamı, Millet İttifakı’nı oluşturan partilerden belli bir büyüklüğe ulaşamayanların oylarını boşa çıkarmaktır.
Öyle bir durumda oransal dağılım AK Parti’ye yarayacaktır. Millet İttifakı ise alacağı toplam oydan daha az oranda milletvekili çıkarabilecektir.
Muhtemelen HDP Meclis’te kanunların kabul ve reddinde kilit parti olacaktır.
Güç hırsı nasıl bir sistem tıkanması yaratabilecek, görüyorsunuz.
Siyaset bilimci Prof. Tanju Tosun, Millet İttifakı’ndaki partilerin ortak adaylar, hatta ortak listeler hazırlamak gibi çok zor bir durumla karşı karşıya kalabileceğini belirtti. “Zaten böyle bir iktidarın adil oynamasını kimse beklememeliydi” diye de yazdı.
Görüşmemizde Prof. Tosun, sadece Millet İttifakı’ndaki küçük partilerin değil, illerde ikinci sırada gelememesi durumda MHP’nin de kaybedebileceğini, iller düzeyindeki oy dağılımın belirleyici olacağını belirtti.
Her durumda temsilde adalet daha da bozulacak.
KIDEMLİ HAKİM YERİNE KURA
Teklif il seçim kurullarında başkanların “en kıdemli hakim” uygulamasına son veriyor, onun yerine, birinci sınıf hakimler arasından kura çekilecek… Niye?..
AK Parti iktidarında bilinen sınav sitemleriyle atanmış yargıçlar birinci sınıf hakim statüsüne geldilerse kurada çıkıp il seçim kurulu başkanı olabilsin diye.
Diyeceksiniz ki, itiraz mercii olarak Yüksek Seçim Kurulu var…
YSK’nin nasıl bir yapılanmaya getirildiğini İstanbul seçimlerinin iptalinde gördük. Saygın anayasa hukukçularımızdan Prof. Kemal Gözler’in “Türkiye Nereye Gidiyor” adlı değerli eserinde “YSK’nın bağımsızlığı üzerine gözlemler ve değerlendirmeler” bölümü okumanızı tavsiye ederim.
GRUP YETKİSİ
Yeni bir partinin seçimlere girmesi için Grup kurmuş olması yetmeyecek, teşkilatlanma düzeyine bakılacak…
Seçime girmesi engellenmek istenen İYİ Parti bu yolla seçimlere girmişti, başka bir ‘sürpriz’ istemiyor iktidar.
İktidarın kaygı boyutlarını görüyorsunuz.
ANAYASA’YA AYKIRI
Teklifin, demokrasinin can damarı olan seçimleri büyük çoğunluğun güveneceği ve uzlaşmayla benimsenmiş kurallara göre değil, kendi çıkarına öncelik vererek düzenlemek istendiği açık.
Halbuki, Anayasa Mahkemesi’ne göre:
“Hukuk devletinin tanımına giren birçok unsurlardan birisi de kamu yararı düşüncesi olmaksızın, başka deyimle, yalnızca özel çıkarlar için veya yalnızca belli partilerin veya kişilerin yararına olarak herhangi bir yasanın kabul edilmeyeceğidir. Kamu yararı bulunmayan bir kanun, Anayasa’nın 2. maddesi hükmüne aykırı nitelikte olur ve dâva açıldığında iptali gerekir.” (27 Haziran 1967, K. 1967/20)
Hatta, “Temsilde adaletin ağırlığı, yönetimde istikrarın temel koşuludur. Adalet istikrar sağlar…” (18 Kasım 1995, K. 1995/59)
Teklif yasalaşırsa bugünkü AYM iptal eder mi?
AYM’nin üye kompozisyonu “hak eksenli” hukuk anlayışından “otoritenin takdir yetkisi” anlayışına doğru değişmekte olduğu için emin değilim.
Fakat ben yazmaya devam edeceğim.
16/03/2022 00:05
Rusya örneğinde otokrasi
219
Çarlığın otokrasi geleneği nasıl oldu da komünizm ve bugünkü federasyon dönemlerinde devam ediyor?
Komünizm döneminde uzaya ilk insanı gönderen, nükleer silah teknolojilerinde ABD ile boy ölçüşen, Kızıl Ordu ile Avrupa’yı titreten Sovyet imparatorluğu hangi sebeplerden kendiliğinden çökmüştü?
Sovyetolojinin en büyük uzmanı Zbigniev Brzezenky’ye göre, Sovyet sistemi 1928-1940 arasında yıllık elektrik üretimini 5 milyar kilovat saatten 48.3 milyar kilovat saate çıkarmıştı. Motorlu araç üretimi yine yılda 8 binden 145 bine ulaştırmıştı. Batılı bazı aydınları bile büyüleyen bu muazzam dinamizm neden bir süre sonra mecalsizlikten çökmüştü?
Yine Brzezinky’ye göre, milyon kişiye düşen araştırmacı, mühendis ve akademisyen sayısı Avrupa’dan 1-3 kat yüksekti; bu muazzam bilim birikimi Sovyetleri neden kurtaramamıştı?
KOMÜNİZMDEN PUTİNİZME
Türkiye’de sağcılar da solcular da Sovyetlerin bütün bu alt yapıya rağmen niye çöktüğü üzerinde ciddi araştırmalar, tartışmalar yapmadı. Sağcılar bir beladan kurtularak rahatladılar, Marksistler “Rusya gerçek sosyalist değildi ki” tesellisine kapıldılar…
Bütün yetkileri “Merkez Komitesi”nde ve Genel Sekreter denilen otokratın elinde toplayan Sovyet sisteminde ekonomi sadece askeri ve uzay teknolojisini geliştirmişti. Bütün ekonomik birimler devlet dairesine dönmüş, serbest piyasa, hür teşebbüs ve hür düşünce olmadığı için sivil ekonomi gelişmemişti.
Sovyet kumanda ekonomisinin 1960’lardan itibaren nasıl yığılıp kaldığını, hiçbir reformun kâr etmediğini en iyi anlatan, sosyalist iktisatçı Sayın Korkut Boratav’ın “Sosyalist Planlamada Gelişmeler” adlı baş eseridir.
Rus otokrasisinin 21. Yüzyıldaki versiyonu olan Putin rejimi 2018 yılında Batı’dan daha ileri 5 yeni füze sistemini açıkladı ama tabii bunları Ukrayna’da kullanamıyor, zira nükleer savaş insanlığın sonu olur. Bu durumda Rus ordusu Ukrayna’da üç haftadır sonuç alamıyor; Batı ambargosu karşısında ekonomisi çöküyor, korkudan borsasını açamıyor.
Parti kodamanlarının yerine oligarkları koymakla ekonomi gelişmiyor tabii.
Bugün gaz ve petrol dışında “Rus ekonomisi” nedir ki?
‘BİZDEN’ OLMAYAN FİKİRLER
Brzezinky Sovyetlerin askeri teknoloji ve bilim birikimine rağmen iktisadi mecalsizlikten çökeceğini 1976’da yayınlanan “İki Çağ Arasında” adlı eserinde öngörmüştü. Bu değerli eser dilimize çevrilmedi maalesef.
1989’da yayınlanan ve dilimize çevrilen “Büyük Çöküş” adlı eserinde Brzezinski, Sovyet sosyolog
Yevgeni Afanasyev’in bir konuşmasını nakleder. Sovyet toplumunun “gönüllü” (?) izolasyon içinde yaşadığını, şuurun “tek yönlü” geliştiğini anlatan Afanasyev şöyle diyor:
“Yani toplum Batı’ya dair hiçbir şey bilmeden yaşadı. Max Weber, Durkheim, Freud, Toynbee veya Spengler hakkında düşünmezdik. Bunlar sadece isimler değil, arkalarında dünyalar ve dünya sistemleri vardır. Bir toplum bu dünyaları tanımadan kalırsa 20. Yüzyılın gerisinde kalır…”
Evet bütün tarih tanıktır, “bizim fikrimiz”, ancak farklı yani bizden olmayan fikirlerle tanışarak, tartışarak, etkileşim sağlayarak gelişir.
HÜR FİKİRLER
Çağımızda otokratik rejimler, dünkü Sovyetler ve bugünkü Çin gibi bir süreliğine iktisadi başarı gösterse de hukuk, hür düşünce, yaratıcı düşünce, temel hak ve hürriyetler gibi yüksek değerleri geriletiyorlar. Bu tuzaktan sakınmak gerekir.
Putin’in dünyada yalnız kalması, tepkilerin genişliği, Çin’in bile aktif destek görüntüsü vermekten sakınması iyi işaretlerdir.
Uygurlara yaptığı zulüm, Çin için fazlasıyla utanç vericidir, yüz kızartıcıdır.
Elbette Batı’nın sömürgecilik, emperyalizm, işgaller gibi büyük suçları vardır, buna kızıp Putin’in otokratik rejimine ve saldırganlığına göz yummak kabul edilemez.
Batı’ya tepki duyarak demokrasiye, fikir ve ifade hürriyetine, modern bilimlere ve modern hukuka husumet duymak Afanasyev’in söylediği gibi bir “izolasyon” olur ve sonucu da aynı olur: Çağın gerisinde kalmak…
Merhum hocamız Şerif Mardin tâ 1966’daki makalesinde şu uyarıyı yapmıştı:
“Türkiye’de muhalefetin sürekli boğazının sıkılmasının yol açtığı en önemli kayıp, sosyal ve iktisadi yaratıcığın engellenmesi olmuştur.” (Türk Modernleşmesi, İletişim Yay. S. 191-192)
18/03/2022 00:03
Kurallar yerine kişisel ilişkiler
267
Hazine ve Maliye Bakanı Nurettin Nebati’nin yabancı yatırımcılara söyledikleri, iktidarın yönetim tarzı ve genelde siyasi kültürümüz açısından son derece değerli bir veridir. Sayın Nebati’nin Türkiye’de yatırım yapmaları için güven vermek istediği yabancı yatırımcılara söyledikleri şöyle:
“Bir problem yaşadığınızda bize hemen ulaşırsınız. En sevmediğim konu da şu; yatırımcılara zorluk çıkaran mevzuat ya da bürokrasidir. Hep beraber kavga edelim, bürokrasiyi alaşağı ederiz, arkamızda cumhurbaşkanımız var rahat olun, mevzuatı da değiştiririz. Cumhurbaşkanlığı sisteminde hızlı adımlar atıyoruz…”
Sayın Bakan Türkiye’deki kuralları, kurumları, izlenen iktisat politikasının rasyonellerini anlatarak yatırımcıya güven ve kâr perspektifi vermek yerine, “Türk misafirperverliğinden”, en yetkili yerlere “hemen ulaşma” kolaylığından, hatta yatırımcı isterse “mevzuatı değiştirmek”ten bahsediyor, tek yetkilinin Cumhurbaşkanı olduğunu da “arkamızda cumhurbaşkanımız var, rahat olun” diyerek ifade ediyor.
KAYIRMA KÜLTÜRÜ
Bu ifadelerin kültür sosyolojisindeki karşılığı “kurallar ve kurumlar” yerine “şahsi ilişkilerin” ön palanda olduğu bir yönetim anlayışıdır.
Günlük hayatımızda da devletle bir işimiz olduğunda “bir adamını bulmak” yahut "bizden bir yetkili” ya da “dayı, akraba, hemşeri” aramak yoluyla yani “özel ilişkiler”le işimizi yapmak şeklinde ortaya çıkan bir kültür…
Düşünelim: Sayın Nebati’nin dürüstçe tanımadığı ilişkiler düzeninde, “bizden” olanlar mı “yukarıya” daha kolay ulaşır yoksa teknik kalitesi, liyakati yüksek olanlar mı?
Nebati’nin kendisinin de mesela MÜSİAD’a ve TÜSİAD’a davranışı farklıdır, MÜSİAD hakkında övgüleriyle ortaya koymuştu bunu.
28 Şubat’ta ise durum tersineydi.
Görüyorsunuz, kurallar ve kurumlar yerine bizde “ilişkiler”in önemini…
Diyelim, yerli yahut yabancı A firması yukarıya “kolayca ulaştı”, işini çözdü… Bunu duyan “bizden” bir firma yine yukarıya ulaşarak o işi bozup kendisi alamaz mı?..
Hele de Kamu İhale Kanunu 190 defa değiştirilmiş ve “istisnalar” kaide haline getirilerek oluşan ‘istediğine ihale verme düzeni’nde kurallar, çok defa “ilişkiler”in kılıfı olarak kalmaya mahkumdur.
ATAERKİL İLİŞKİLER
Akrabalık, hemşerilik ve aşiret ilişkilerinden tutun da ideolojik ve siyasi “bizden” kayırmasına kadar bir destek-nimet mekanizması…
Bu kültüre ataerkil (patriarkal) deniliyor. Siyasi yönetim söz konusu olduğunda tarihteki durumlar için “patrimonyal”, günümüzde devam eden davranış kalıpları için “neo patrimonyal” deniliyor.
Patron-mülk karması bir ilişkiler ve nimetler hiyerarşisi.
Halbuki modern hukuk kuralların üstünlüğü ve kurallar karşısında eşitliği gerektirir… Modern ekonomi ise kurallı piyasa ekonomisi ve rasyonalite gerektirir.
Prof. Yekta Saraç’ın editörlüğünde yeni yayınlanan “Sosyal Bilimler Ansiklopedisi”inde (TÜBİTAK) “patrimonyalizm” maddesine baktım. Gül Kurtoğlu Eşkişar yazmış, kısa bir madde. Özellikle patrimonyalizmin çağımızda “iyi yönetişimi destekleyen kurumlaşmaya ve hukuk devletinin oluşumuna olumsuz etkilerine” belirtmesi önemlidir. (Cilt 3, s. 263-267)
Hukuk devletin gelişmini engellediği gibi, yolsuzluklara, nepotizme geniş bir yol açıyor.
Gerçekten, yetkililere “kolay ulayanlar” mı, yoksa kanunla belirlenmiş objektif ölçülere göre liyakati olanlar mı?..
HUKUKUN ÜSTÜNLÜĞÜ?
Böyle bir yapı, yatırımcı için güven veremez. Çünkü bir yatırımcı için, öbür yatırımcıların güvendiği “mevzuat”, bir gecede kararnameyle değiştirilebilir...
Yabancı bir firmanın Türkiye’de iş yapmak için “kişisel ilişkiler”in bu kadar etkili olduğunu Bakan ağzından işitmesi maalesef büsbütün güven sarsılması yaratır.
Aksine Türkiye’de tarafsız uygulanacağından emin olunan ve evrensel normlara uygun kanunlara ve kurulların bağımsızlığına güven duyulması lazım.
Bir de uygulanan ekonomi politikalarının “benim tercihim” diye değil, yine evrensel iş ve iktisat kurallarına göre oluştuğuna inanması lazım.
Ama maalesef cumhurbaşkanlığı hükümet sisteminde Cumhurbaşkanına “denetimsiz ve dengesiz” yetkiler verilmesi, kurumların “bizden” haline getirilmesi, ihale kanununun keyfiliğe uygun hale getirilmesi, Sayıştay denetimlerinin kısıtlanması yatırımcıdaki kuşkuyu büsbütün artırıyor…
Ve yatırım gelmiyor işte.
Onun içindir ki on yıldır “hukuk ekmektir” diye yazıyorum. Partimonyal etkilerden, kayırma ve ayırımcılıktan arınmış modern hukuk devleti… “İlişkiler” yerine “kurallı” piyasa ekonomisi…
20/03/2022 00:02
Çanakkale’de siyaset!
280
Çanakkale Zaferi ve Milli Mücadele, milletçe mutabakat halinde olduğumuz az sayıdaki değerlerimizden ikisidir. Fakat siyasi kutuplaşma hastalığımız bu iki milli değerimize de bulaşıyor.
Şanlı Çanakkale zaferini sadece Atatürk’le anlatmak veya Atatürk’ü yok sayarak anlatmak bunun bir örneği.
Benim hayatımda Çanakkale zaferi hiç parti propagandasında kullanılmamıştı, maalesef artık buna da şahit oluyoruz.
İKİ KUMANDAN
Diyanet’in hutbesine bakarsınız Çanakkale zaferini anarken Mustafa Kemal zikredilmese de olur.
Diyanet İşleri Başkanı Ali Erbaş’ın tiwiti ise şöyle:
“Çanakkale Zaferinin 107. yıldönümünde başta Anafartalar komutanı Gazi Mustafa Kemal Paşa olmak üzere Çanakkale’yi düşmana geçilmez kılan, istiklal ve istikbalimiz için canlarını ortaya koyan tüm şehit ve gazilerimizi rahmet ve minnetle yad ediyorum.”
Prof. Erbaş, bu mesajında Mustafa Kemal’i Sakarya savaşında ulaşacağı en yüksek askeri unvan ve rütbesiyle anıyor.
Mustafa Kemal Çanakkale’de Yarbay rütbesindeydi.
Çanakkale zaferi söz konusu olduğunda sadece Mustafa Kemal’den bahsetmek, onun sonraki Milli Mücadele liderliği ve Cumhuriyet’in kurucusu olmasıyla ilgilidir. Bu hemen bütün kurucu liderler hakkında yapılan ‘tarihi geriye doğru düşünme’ örneğidir.
Tarihi gerçeklikte ise iki kumandan ön plana çıkar: Biri 18 Mart Çanakkale Deniz Zaferi’ni yöneten Müstahkem Mevki Kumandanı Cevat Paşa…
Öbürü Anafartalar Grup Kumandanı Yarbay Mustafa Kemal…
Biri Çanakkale’yi denizden, öbürü karadan “geçilmez” yapan kahramanların kumandanları…
DENİZ VE KARA SAVAŞLARI
Dönemin saygın gazetelerinden Tesvir-i Efkâr, Osmanlı’nın savaşa girişinin 1. Yıldönümü münasebetiyle 29 Ekim 1915 günlü sayısında bu iki kahramanı anlatıyordu: Miralay Mustafa Kemal Beyefendi ve Mirliva Cevat Paşa…
31-002.jpg
Denizden Çanakkale’yi geçemeyen Müttefikler, 25 Nisan’da Gelibolu yarımadasında Arıburnu bölgesine asker çıkarmaya başladılar. Karşılarında güçlü askeri birlikler yoktu. Yarbay Mustafa Kemal kendi inisiyatifiyle 57. Alay’ı ve bir dağ bataryasını Arıburnu’na sevk etti…
Burada kendi kararıyla inisiyatif alarak Müttefiklerin kara saldırısını püskürtmesi son derece önemlidir. Bunun üzerine Albaylığa terfi ettirildi.
Çanakkale deyince Cevat Paşa da Mustafa Kemal de unutulmamalıdır.
Tarihi kendi tarihselliği içinde görmek, kutuplaşma malzemesi yapmaktan sakınmak lazım.
MİLLİ TÖREN?
Çanakkale zaferinin yıldönümünde elbette muazzam bir eser olan 1915 Çanakkale Köprüsü’nün açılışı parti faaliyeti midir, devlet faaliyeti mi? Açılışı milli bir tören olarak yapmak, bütün partilerin katılımını sağlamak gerekirdi. Halbuki sadece AK Parti ve MHP vardı.
CB sistemiyle ilgili referandum kampanyasında da Çanakkale zaferi ve Mehmet Akif’in emsalsiz destanı kullanılmıştı. Sistem meselesinin Çanakkale ile ilgisi olmadığı gibi hayır diyenler de aynı Çanakkale hassasiyetine sahiptir.
Cumhurbaşkanı Erdoğan genel başkan olarak parti faaliyetleri ile, devlet başkanı olarak resmi faaliyetler arasında bir çizgi çekmelidir.
ÜÇ çeyrek asır önce ‘Milli Şef’ İsmet Paşa, 1946’dan sonra bütün resmi törenlere Celal Bayar ve arkadaşlarını davet etti. Yurt gezilerinde yanına DP milletvekillerini aldı. Valilere tarafsız olmaları yolunda emir verdi. Bu konuda benim “Kuvvetler Ayrılığı Olmayınca” adlı kitabımda ayrıntılar vardır.
Bugün 2022 yılındayız.
Köprüler, havaalanları gibi büyük kamu yapılarında maliyet ve fayda analizleri ile eleştiriler yapılması normal, hatta gereklidir. Bu da bir kamu denetimidir çünkü.
Hazine yüzde 8 dolar faiziyle borçlanıyor; Düyunu Umumiye faizinden bile yüksektir bu! Temeldeki sebep kaynak israfı ve verimsizliktir. Bunlar konuşulmalı ki Türkiye layık olduğu gelişme seviyesine daha fazla gecikmeden ulaşsın...
23/03/2022 00:01
Mazlumlar zalim olabilir mi?
193
Adana’da polisin Furkan Vakfı mensuplarını dayaktan geçirmesi ve hele de türbanlı bir polisin, türbanlı bir kadını coplaması bu meseleyi yeniden gündeme getirdi: Mazlumlar zalim olabilir mi?
Gücü ele geçirince elbette zalim olabilir. Çünkü güç zehirlenmesi insan tabiatında vardır.
Tarih laboratuvarının öğrettiği ders şudur: Sınırlanmayan, denetlenmeyen, dengelenmeyen güç yozlaşır, zalimleşir…
İşte Ak Parti’nin dönüşümü: Baskılardan yakınarak iktidara geldi, AİHM kararlarının bağlayıcılığını Anayasa’nın 90. Maddesine yazdı. Ama “gücünden” emin hale geldikten sonra “AİHM kararları bizi bağlamaz” sözüyle somutlaşan baskılara yöneldi.
‘GÜÇ BOZAR’
Tarihçi Lord Acton, kralların ve papaların yolsuzluklarını, zulümlerini araştırıyordu… Yakın dostu Başpiskopos Mandell Creighton endişeliydi; krallara ve papalara halkın saygı ve güveni sarsılmamalıydı…
Lord Acton “ben her şeyden önce bir tarihçiyim” diyerek, Başpiskopos’a gönderdiği 5 Nisan 1885 tarihli uzun mektupta şöyle diyordu:
“Kralların ve papaların hata yapmayacakları şeklindeki bir önkabulle onları diğer insanlardan farklı değerlendirmenizi kabul edemem… Güç bozar, mutlak güç mutlaka bozar.”
Muaviye’yi Bizans İmparatoru’na özendiği için eleştiren ve kendisi sıradan bir insanın mütevazi hayatını yaşayan Hz. Ömer’ler bütün insanlık tarihinde istisnai ahlak ve adalet örnekleridir.
Evet, güç zehirlenmesi yükseklerde daha kolaydır. Onların gücünü zulüm ve haksızlık yapamayacakları şekilde sınırlamak, denetlemek ve dengelemek şarttır; yani kuvvetler ayrılığına dayalı modern hukuk devleti.
DEVLETİN GÜCÜ
MHP Lideri Bahçeli “devlet yaptırım gücünü gösterdi” diyor, her zamanki gibi Süleyman Soylu’ya sahip çıkıyor.
İçişleri Bakanı Soylu’nun şu sözleri hem iktidarın güç kullanma anlayışını hem polisin her muhalif tezahürde aşırı güç kullanmasının ‘motivasyon’ kaynağını yansıtmaktadır:
“Arkadaş sen gece yık, mahkeme kararı arkadan gelsin. Kim yıktı biz nereden bilelim!” (28 Ekim 2011)
Abdülhamit Gül, Adalet Bakanı’na yakışan bir tavırla buna karşı çıkmıştı, Gül görevden alındı… Soylu yaklaşık altı yıldır en güçlü bakan…
Sistemin tercihi açık.
Anayasaya göre silahsız ve saldırısız toplantı ve gösteri yürüyüşü yapmak izin bile gerekmez; hukuk böyle ama uygulamada göz açtırılmaz, “aşırı güç kullanımı” ile dağıtılır.
Tek imzalı Cumhurbaşkanı Kararı ile kanun değiştiren tek ülke de biziz!
Ülkeye zarar veriyor bu otoriter tavırlar. İşte hukuk indekslerindeki sıramız en aşağılara düşerken, paramızın değeri de en aşağıya düştü. Bakan Nurettin Nebati “TL şu an en zayıf durumunda, gideceği yer yok!” diyor.
HAYATİ YAZICI’NIN SÖZLERİ
Hayati Yazıcı değerli bir hukukçudur. Ak Parti’nin liberal değerlere geniş ölçüde yer veren ilk programının hazırlanmasında büyük katkısı olanlardan biridir.
Parti disiplini maalesef hukukçuları da susturabiliyor ama Yazıcı AİHM kararları konusunda önemli bir açıklama yaptı.
Hürriyet’ten Hande Fırat’a, AİHM kararlarına rağmen Selahattin Demirtaş ve Osman Kavala’nın tutuklu yargılanması hakkında, “AİHM’in gereklerini karşılayacak bir formülasyon bulunmalıdır” diye konuştu.
Türkiye’nin iktisadi ve diplomatik sıkışıklıktan çıkması, tekrar yükselişe geçmesi için hukuk devleti olması şarttır, bunun bir yolu da AİHM hukukunun ülkemizde geçerli olmasıdır. 2010 yılında Erdoğan da bunu söylüyordu.
Yazıcı’yı tebrik ediyorum.
NOT: Ulaştırma Bakanlığı Basın Danışmanı Mehmet Cemal Öztürk telefon etti. 1915 Çanakkale Köprüsü’nün açılışına muhalefetin davet edildiğini ama gelmediklerini söyledi, teşekkür ederim.
Ben de zaten davetten bahsetmediğimi, “katılımları sağlanmalıydı” diye yazdığımı. Her gün hakaret, “daha neler olacak dur bakalım” tehditleri, sonra da davet…
Doğrusu kutuplaşmayı terk edip partiler arasında medeni ilişkiler geliştirmektir ve Cumhurbaşkanı’nın parti faaliyetleriyle devlet faaliyetlerini ayırmasıdır.
25/03/2022 02:01
Din öğrenimi ve bilimler
247
Yüksek din öğretiminde felsefe ve bilim karşıtlığı ciddi bir sorundur. 2013 yılında YÖK kararıyla İlahiyat’larda felsefe grubu derslerin kaldırılması, sonra da yoğun tepkiler üzerine makaslanarak tekrar konulması bunun bir örneğidir.
Türkiye’de İlahiyat ve İslami İlimler adlı fakültelerin sayısı 115’tir! Tıpkı 85 Hukuk Fakültesi açmak gibi, 115 İlahiyat ya da İslami İlimler fakültesi de bilimsel kaliteyi vahim surette düşüren popülizm örnekleridir. Fakülteler enflasyonu diplomalı işsizler yetiştirmekten başka neye yarıyor?
Yüksek din öğretiminde kalitenin düşmesi ise başka sorunlara da yol açıyor: Felsefe grubu derslerin makaslanmasıyla modern bilimlere ilgisiz, hatta reddeden Selefi zihniyet genç beyinlere belletiliyor.
FELSEFE DÜŞMANLIĞI
Independent Türkçe’de Gülseven Özkan bu konuda öğretim üyeleriyle görüşerek çarpıcı bir haber yaptı. Ankara İlahiyat’tan Prof. Dr. İbrahim Maraş’ın sözlerini buraya alıyorum:
“Bir yandan İslami ilimler isminin ısrarla/zorla, İlahiyatlara kabul ettirilmesi söz konusu. Diğer yandan bazı İlahiyatlarda kız-erkek ayrı sınıflar var, bazı erkek hocalar kız öğrencilerin sesi haram diye derslerde söz almamalarını istiyor, bazı kadın hocalar erkek sınıflarına girmek istemiyor. Okula aynı otobüs ve dolmuşla gelen öğrenciler derslerde ayrılıyor. Dini ve zihni yönden, tarihte görülmemiş bir ‘İslam Orta Çağı’ ve Selefi bir yapı yaratılmaya çalışılıyor…”
Sayın Prof. İbrahim Maraş’ın şu satırları özellikle önemli:
“Birtakım dini yapılanmalar, ilahiyatların medreseleşmesini istiyor. Bu proje, tam anlamıyla akılsız İlahiyat projesi. Sınıfların kızlı erkekli ayrımının arkasında bu dini yapılanmalar, bazı tarikat ve cemaatler var.”
Yüksek Din Öğretimi Çalıştay Bildirisi’nde İlahiyat dekanları da bu yolla ve şişirilen kontenjanlarla “ilahiyat gibi hassas bir alanın niteliksizleştirilmesi tehlikesi”ne dikkat çekilmişlerdi. (29 Mayıs 2019)
TARİHİN DERSLERİ
Felsefe grubu derslere düşmanlık sadece felsefe tarihini değil, dinler tarihi, mezhepler tarihi, kelam tarihi gibi dersleri de makaslıyor! Zira tarihsel İslam düşüncesindeki fevkalade zengin çeşitliğin ve zaman içindeki değişimlerin görülmesi, “çağımızda ise…” düşüncesine yol açar… Bunu engellemek istiyorlar işte.
Hadis âlimi muhterem hocamız Prof. Mehmed Said Hatiboğlu’nun eserlerini ve özellikle “Kültürel Mirasımızı Tenkid Zarureti” adlı kitabını önemle tavsiye ederim. (Otto Yayınları)
Bir rivayete göre, Peygamberimiz, Hz. Ali’nin dizine başını dayayıp uyumuş, ikindi namazının vakti geçmiş… Uyandığında güneş geri gelmiş, ikindi namazını kılmış…
Hambeliler bu hadisin uydurma olduğunu yazmışlar. Kuran’da da gök cisimlerinin yörüngelerinin değişmez olduğu belirtilir ama mistik düşünce evliya kerametleriyle aya, güneşe, yıldızlara taklalar attırmıştır!
Medreseden aklî ilimlerin “felsefiyattır deyû” dışlanmasının nasıl bir cehalete yol açtığını 17 Asırda Katip Çelebi yazmıştı…
Ve, Bilim Devrimi’ni rasyonel analitik düşünceyle Batı yaptı, sonuçları malum…
İBNİ SİNA, FARABİ…
Değerli hocamız Hatipoğlu, tarihte bu rivayeti hadis diye kitaplara geçirenlerin, “matematik ve astronomi alimleri ne diyor” diye düşünmemiş olmalarına dikkat çekiyor:
“11. Asrın İbni Sina’larıyla, Biruni’leriyle bu konuları müzakere etme ihtiyacını duymuş bir müfessir, muhaddis ve fakihimize rastlayabilmiş değiliz.” (s. 56)
Prof. Hatiboğlu hocamız, Medrese geleneğinde İbni Sina’nın, Farabi’nin nasıl tekfir edildiğini, “şeytan” sayıldığını anlatır.
Kütüphaneler dolusu araştırmalara konu olan “Müslümanlar neden geri kaldı?” sorusunun cevaplarında biri, bu olayda yatmaktadır: İslam tarihinde dini ilimlerle aklî ilimlerin yollarının ayrılmış, akli ilimlerin bastırılmış olması…
21. Yüzyılda Talibanların ortaya çıkmasının böyle tarihsel kökleri vardır.
Tarihte İslam düşüncesi Yunan, Hint, Süryani felsefe ve bilimleriyle tanışarak, özümseyerek kendi medeniyetini kurmuştu.
Müslümanlar çağımızda da ancak modern bilim zihniyetiyle, felsefeyle, modern hukukla tanışarak, özümseyerek bir medeniyet hamlesi yapabilirler. Dini koruma zannıyla İslam düşüncesini dogmatizm fanusuna kapatmak isteyenler İslam’a zarar veriyor.
27/03/2022 00:01
Otoriter kültür
153
Evren Balta ve Hatem Ete’nin siyasi kültür araştırması niye bir türlü düzgün devlet yönetimi, verimli bir idare gerçekleştiremediğimize ışık tutuyor. Ankara Enstitüsü ile İstanbul Politikalar Merkezi'nin yayınladığı araştırma “Türkiye’de Demokrasi, Güvenlik, Devlet Algısı” başlığını taşıyor.
Ortaya çıkan tablo, temel değerlerde, kurallarda anlaşamamış, kimlikler, partiler etrafında kümelenmiş, ‘bölünmüş’ bir toplum olduğumuzdur.
Yüzde 40’ımız “devletin güvenliği vatandaşların haklarından önce gelir” diye inanıyor. Balta ve Ete bunu “hakların vazgeçilmez olmaması” diye yorumluyor, doğrudur. ‘Devlet güvenliği’ kavramını devleti yöneten siyasetçiler belirleyeceği için, son derece muğlak bir kavramdır. Hakların nasıl “vazgeçilebilir” olduğunu Türkiye’de yaşamamış nesil yoktur.
Hakların “vazgeçilebilir” olduğunu gösteren son tecrübe, OHAL döneminde KHK’larla ana kanunlarda bile değişiklikler yapılarak hiçbir hukuk denetimine tabi olmayan yaygın hak ihlallerinin icra edilmesi oldu.
‘DEVLETİN GÜVENLİĞİ’
Toplumumuzun her kesimden büyük çoğunluğu, sorunların ancak seçilmiş iktidarlar tarafından çözülebileceğine inanıyor, askeri müdahaleyi reddediyor. Bu elbette memnuniyet verici bir olgu.
Fakat seçilmiş iktidarın demokrasi puanı deyince, işler karışıyor. İktidar “bizden” ise demokrat sayıyoruz, değilse aksi…
Demokrasiyi ve hukuki kavramları ilkelere göre değil, yetkililerin “bizden” olup olmamasına göre algılayan bir siyasi kültür.
AK Partililerin yüzde 65’i “devletin güvenliği vatandaşların haklarından önce gelir” diyor.
Bu oran MHP’lilerde yüzde 67…
Peki, muhafazakarlar 28 Şubat’ta da mı böyle diyorlardı?!
O zaman tablo tersineydi!
Devletin güvenliğinin vatandaşların haklarından önce geldiği fikri, saltanat asırlarından ve Tek Parti rejiminden gelen bir kültürdür.
Muhafazakârlar Tek Parti otoriterliğini eleştirmeyi pek severler. Ama kendilerini iktidarda sağlam hissetmeye başladıkça aynı şekilde otoriterleştiler.
BATI’DAKİ DEMOKRATİK KURALLAR
Araştırmadaki sorulardan biri şöyle: “Batı ülkelerindeki tüm demokratik kurallar Türkiye’de de uygulanmalı mıdır?”
Bu soruya evet diyen AK Partililerin oranı yüzde 31’de kalıyor. MHP’lilerde yüzde 28.
Halbuki AK Parti’nin 2001 kuruluş bildirisinde Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi özgürlüklerin temel dokümanı olarak tanımlanmıştı. AİHM kararlarının bağlayıcılığını Anayasa’nın 90. Maddesine ve Ceza Muhakemeleri Kanunu’na koyan da 2004 yılında AK Parti iktidarıydı!
Bugün ise “AİHM kararları bizi bağlamaz” diyor!
Batı ülkelerindeki tüm demokratik kuralların ülkemizde uygulanmasına evet diyenlerin oranı muhalefet partilerinde yüzde 70-74 arasında…
Birkaç asırdan beri devlet yönetimi konusunda temel değerlerde anlaşamamış, kuralları oturtamamış, hukuku üstün hale getirememiş bir toplam manzarasıdır bu. Hukuk anlayışı, güç sahibi olup olmamaya göre değişiyor!
Ak Parti’de de evrensel anlamlarıyla demokratik hukuk devleti, temel hak ve hürriyetler gibi kavramların özümsenmiş değerler değil, yerine göre kullanılan ‘siyasetler’ olduğu bellidir
HUKUKU BENİMSEMEK
12 Eylül’ün yarattığı tepki dinamiği ile değerli bir demokratik kurumlaşma sürecine girmiştik. Bilhassa Özal ve Ecevit dönemleri ile 2010’a kadar da AK Parti döneminde önemli gelişmeler kaydetmiştik…
Son on yılda vahim surette geriye gittik.
Evren Balta ile Hatem Ete’nin araştırmasında bunun grafiği görülüyor; 1980 sonrasından 2010’a kadar yükseliş, sonra hızlı düşüş: “Özellikle 2013 sonrası halkı iki ayrı kamp olarak gören popülist ilkelere daha çok vurgu…2016 yılından itibaren Türkiye’nin demokrasi eğrisi 1980 askeri darbesi dönemine son derece yakınlaşmış durumda.”
Cevdet Paşa yüz elli yıl önce amaç olarak “devlet-i muntazama” yani düzenli devlet kavramını yazmıştı.
21. yüzyıldayız, kendimize soralım: Çağın neresindeyiz?
Sadece ekonomimiz değil, siyasette hukuk kültürümüz de çağın gerisindedir. Gelişmiş ülkelerin çok özendiğimiz refahına ve gücüne ulaşmanın yolu şu veya bu ideoloji değildir; denemediğimiz kalmadı zaten.
Bu yol demokratik hukuk devletidir, hukuku ideolojilerden ve “biz”lerden üstün bir değer olarak benimsemektir.
28/03/2022 00:05
Putin puslu havayı seviyor
62
Emekli Büyükelçi Ümit Yardım, Taha Akyol’un sorularını cevapladı.
"Rusya’nın siyasi/sosyal zihin yapısında genişleme, mücavir bölgeleri etki ve denetim altına alma anlayış ve düşüncesi her zaman oldu… Uzun asırlar boyunca çoğu kadim Türk Müslüman coğrafyalarda, günde ortalama 50 km2 kadar genişleyen bir emperyal anlayış…"
"Milyonlarca Rus’un oy verdiği bir ankette Stalin birinci çıkmıştır. Ancak milyonların katlinin müsebbibi bir ismin ilk sırada çıkmasının bazı olumsuz yansımaları olabileceği endişesiyle siyasi baskılarla Prens Nevski ile Pyotr Stolypin’in altında 3. sıraya yerleştirildiği söylenir."
"Putin mevcut küresel sistem içinde ülkesi için zihninde çok net ve sarsılmaz hedefleri bulunan, bunları gerçekleştirme zemini bulabildiğinde de şartları azami ölçüde zorlayarak her adımı tereddütsüzce atabilecek bir isimdir. Kurtların puslu havayı sevmesi gibi küresel durumu izlemekte ve şartlar elverdiğinde gereğini yapmaktadır."
"Putin için Rus devleti her şeyin üzerindedir ve bu amaca giden yolda hangi yöntemlerin uygulandığının önemi yoktur. Ülke içinde farklı görüşlerin, demokrasi, insan hakları vb. gibi akımların da etkisi çok sınırlıdır."
"1917’den itibaren ülkede hakim olan bolşevik/komunist devlet merkezli ekonomi sisteminden oligark merkezli sisteme geçilmiştir… Milovan Djilas’ın yeni komünist sınıf tanımı gibi bugünün yeni gücü de büyük ölçüde oligark sınıfıdır. Putin orkestra şefidir."
"Rusya’yı ekonomik düzlemde çok büyük sorunlar beklemektedir. Ancak asıl siyasi alanda zorlukları yaşayacaktır… Rusya bugün neredeyse hemen her uluslararası kuruluştan dışlanır, sorgulanır hale gelmesi önemlidir ve bunun altından kolayca kalması mümkün olamayacaktır."
"Bugünkü muhalefet sosyal medya, Batı desteği gibi önemli güç araçlarına sahipse de Rusya’da orta vadede kritik tarih kırılmalarına yol açabilecek çapta görünmüyor. Yakın dönem Rusya’sında Putin ve bu güç ekolünden isimlerin liderlik yapması daha baskın bir ihtimaldir."
"Türkiye’nin içinde bulunduğu “değerli yalnızlıktan” kurtulması önemli şartlardandır. Bu süreçte popülizm, günübirlik tepkisellik, tehdit söylemleri değil, gerçekçilik, sağduyu, rasyonellik ve kısa/orta/uzun vadeli bir dış politika vizyonu ikili/bölgesel/küresel ilişkilerin geleceğine bakışta esas olmalıdır."
Siz 2014’te Moskova’da Türk büyükelçisi olarak göreve başladınız. Rusya’nın siyasi atmosferinde bir istila, genişleme mistisizmi hissediliyor muydu?
Rusya Türkiye’nin dış politikası bağlamında her zaman özel önem taşıyan ülkelerden biri olmuştur. Çok geniş bir Avrasya coğrafyasında bugünkü Rus kültür/medeniyetinin kodlarının temellerinde asırlarca söz konusu ortak coğrafyada hakim olmuş Türk kimliğinin özel bir yeri olduğunu da görürüz. Bazıları şaşırabilir ancak yine de bugün için dünyada İran’la birlikte Türk kimliğinin en güçlü ve belirgin olduğu coğrafyanın SSCB’nin onca değer yıkımına karşın yine de Rusya olduğunu düşünüyoruz. Rusların meşhur sözüdür “Rusya’da kimin kimliğini kazırsanız kazıyın altından mutlaka bir Tatar (Türk) çıkar” deyimi burada akla geliyor.
Böylesine bir ülkede SSCB döneminde 3 yıl genç bir diplomat, 2016/17’da da büyükelçi olarak görev yapmış olmak büyük bir şanstır. Adeta John Reed’in “Dünya’yı Sarsan On Gün” ünün ikinci cildi 1990’da yazılmış ve bizler de bunu bizzat içinden yaşamışızdır.
Bu teorik ve pratik gözlemlerimiz içinde, Rusya’nın siyasi/sosyal zihin yapısında genişleme, mücavir bölgeleri etki ve denetim altına alma anlayış ve düşüncesinin her zaman olduğunu, Rus dünyasının derinliklerine nüfuz edilebildiği ölçüde de bunu sezme, görme ve hissetmekte bir zorluk çekilmeyeceğini rahatlıkla belirtebiliriz. Uzun asırlar boyunca çoğu kadim Türk Müslüman coğrafyaları olmak üzere günde ortalama 50 km2 kadar genişleyen bir emperyal anlayışın Sovyetler Birliği’nin dağılması sonrasında oluşan yeni gerçeklerle kolayca bağdaşabileceğini düşünmek mümkün değildir ve bilhassa 20. yüzyıl Sovyet/Rus tarihi ve komünist/liberal her türlü düşünce yapısı hakkında bir nebze bile bilgi sahibi olanlar bunu görecektir.
YAKIN ÇEVRE DOKTRİNİ
Ukrayna saldırısı Putin’in son hedefi mi? Başkaları da var mı?
Ukrayna’nın işgali tabiatı itibariyle çok özel şartlar taşımaktadır. Sovyetler’in dağılması sonrasında Moskova’nın küresel ölçekte en iddialı, Gürcistan veya Kırım’ın ilhakından bile daha meydan okuyucu bir atağıdır. Rus derin düşüncesi perspektifinden yaklaştığımızda Ukrayna’nın son hedef olarak tanımlanması mümkün ve gerçekçi olmayacaktır. Moskova’nın 1990’lardan itibaren geliştirdiği “yakın çevre doktrini” dahil bütün dış politika, güvenlik vb. stratejilerinde bu hedefler bazen imalı bazen açıkça ortaya da konulmuştur. Bu düşünce sistematiğinden beslenen siyasi bakışın işaret ettiği her yer “kurtarıcı Rusya” için doğal ilgi alanıdır. Sadece şartlara bağlı olarak bazı duraksamalar gösterebilir.
STALİN KÜLTÜ
Kitabınızda Rusya’da Stalin’in “en büyük Ruslar” anketinde birinci seçildiğini sonra 3. yapıldığını yazıyorsunuz? Bu nasıl bir siyasi kültür?
Stalin, tarihin en büyük Rusları arasında sayılır. Küçük bir hatırlatma gerekirse, özetle, bir TV kanalının öncülüğünde ülkede yapılan çok geniş kapsamlı, milyonlarca Rus’un oy verdiği bir ankette Stalin birinci çıkmıştır. Ancak hangi gerekçelerle olursa olsun milyonların ölümünün/katlinin müsebbibi böylesine bir ismin ilk sırada çıkmasının bazı olumsuz yansımaları olabileceği endişesiyle siyasi baskılarla alt sıralara indirildiği ve Prens Nevski ile Pyotr Stolypin’in altına, 3. sıraya yerleştirildiği söylenir. Doğru veya yanlış bilemeyiz. Ancak herhalükârda Büyük Katerina ve Sovyetler Birliği’nin kurucusu Lenin’in bile üzerindedir. Aslına bakılırsa birçok Rus Moskova önlerine gelmiş Nazi savaş makinesini Berlin’e kadar geri püskürtmüş, yeni bir ülke/devlet yaratmış Stalin’in şahsında güçlü ve muazzam bir Rusya görmektedir. Putin de buna dahildir! Kurucu Lenin’den daha çok Stalin’e öykünmektedir. Kudretli bir devlet anlayışının her şeyin üzerinde görüldüğünün tipik bir göstergesidir bu anket.
PUTİNİZ NEDİR?
Putinizm nedir? Bu kültürle ilişkisi?
Viladimir Putin işte bütün bu unsurları şahsında birleştiren sentez isimdir. Nevski, Stolyapin, Ilyin, Savitski, Stalin, Surkov, (ülkemizde bazı çevrelerce neden ilgiyle izlendiğini bilemediğim ve Türkiye hakkındaki görüşlerini bir kez daha değerlendirmelerini tavsiye ettiğim!) Dugin ve nice isimler ona ilham verebilmektedir. Putin mevcut küresel sistem içinde ülkesi için zihninde çok net ve sarsılmaz hedefleri bulunan, bunları gerçekleştirme zemini bulabildiğinde de şartları azami ölçüde zorlayarak her adımı tereddütsüzce atabilecek bir isimdir. Kurtların puslu havayı sevmesi gibi küresel durumu izlemekte ve şartlar elverdiğinde gereğini yapmaktadır. Olumlu/olumsuz güçlü bir liderdir. Rus devleti her şeyin üzerindedir ve bu amaca giden yolda hangi yöntemlerin uygulandığının önemi yoktur. Ülke içinde farklı görüşlerin, demokrasi, insan hakları vb. gibi akımların da etkisi çok sınırlıdır.
Bilhassa “egemen demokrasi” kavramının anlaşılması Rusya/Putin analizlerini kolaylaştırır. Kimin için nasıl bir demokrasi? Cevap; Rus devlet anlayış ve sisteminin sınırlarını ihlal etmeyen bir demokrasi. Geçmişte Putin’in Ukrayna politikalarından da sorumlu olan (Kırım da onun döneminde işgal edilmiştir) ‘gri kardinal’ lakaplı Surkov’un bu demokrasi anlayışı geniş Rus çevrelerince de benimsenmiştir.
Putin de bu anlayışa uzak bir lider değildir. Devlet güçlü olmalıdır, binlerce yıllık hedefleri vardır ve demokrasi de ancak bu vizyona hizmet ettiği ölçülerle sınırlıdır.
OLİGARK EKONOMİSİ
Ekonomiyi nasıl kontrol ediyor? Serbest Piyasa Ekonomisi denilebilir mi?
Rus ekonomisini değerlendirirken çok güçlü bir devlet ekonomisi geçmişinin bulunduğunu da hatırlamak gereklidir. Bu anlamda baktığımızda 1917’den itibaren ülkede hakim olan bolşevik/komunist devlet/merkezi ekonomi sisteminden oligark merkezli sisteme geçilmiştir. Devasa bir varlık yapısı 30 yıllık tarihi geçiş sürecinde el değiştirmiş ve bu ekonominin bütün araç ve unsurları yeni bir sınıfın eline geçmiştir. Milovan Djilas’ın yeni komünist sınıf tanımı gibi bugünün yeni gücü de büyük ölçüde oligark sınıfıdır. Oligarklar; silovikiyle, siyasetle vb. iç içedir ve birlikte var olabilmektedirler. Ve bu birliktelik diğer bazı güç odaklarının da katılımıyla devletin ta kendisi olmaktadır. Sistemin orkestra şefi ise Putin’dir. Ancak karıştırılmasın, Yeltsin değil, Putin tarzı liderlikten bahsediyoruz.
Böyle bir ekonominin serbest piyasa ekonomisi olarak tanımı doğal olarak mümkün değildir. ‘Egemen demokrasi’ gibi Rusya şartlarına uyumlu bir ekonomik modeldir bu. Sisteme uyum sağlayamayan veya sınırlarını aşan oligarkların hemen sistem dışına çıkarıldığının örnekleri de çoktur.
Sovyet sisteminden serbest piyasa ekonomisine geçiş arayışındaki Yavlinski, Gaydar gibi önemli siyasetçi ve ekonomistler için pek öngörülemeyen bir ekonomi modeli bugün ülkede hakimdir. Önemli serbest pazar ekonomistlerinden A. Çubais’in Rusya’nın Ukrayna’ya saldırısıyla başlayan günlerde istifa ettiği, hatta kayıplara karıştığı iddiaları bu anlamda ilginçtir. Belki işgali bir rüyanın sonu, bir felaketin de başlangıcı olarak görmüş olabilir !
YAPTIRILARIN ETKİSİ
Yaptırımların Rus ekonomisine etkisinin boyutları?
Yaptırımların Rus ekonomisine güçlü etkilerinin olduğunu, ilerleyen zamanda bu etkinin daha da ağırlaşacağını bizzat Rus yetkililer ifade etmektedirler. Aslında bu etkiyi sadece ekonomi ile sınırlı tutmamak, sonuçları itibariyle çok daha geniş alanları içereceğini söylemek belki daha gerçekçi olabilecektir. Yaşamın bütün alanlarına yayılan bir etkiden bahsediyoruz. İşin acı tarafı sıradan insanların da maalesef bu etkiyi giderek daha fazla hissedecek olmalarıdır.
Rusya’ya uygulanan yaptırımlar İran, K. Kore, Suriye vb. yaptırımlarının çok daha şiddetlisi ve eşgüdümlüsüne dönüşmüştür. Muhtemelen sonuçları da aynı ölçekte olacaktır. Açık söylemek gerekirse, değil enerji zengini Rusya’nın, çok daha güçlü ekonomilerin bile bu tür yaptırımlardan etkilenmemesi zordur.
Bu savaşın gidişatı bağlamında da iki temel faktör önemli, hatta belirleyici olacaktır. Ukrayna’nın Rus işgaline göstereceği direnç ile yaptırımların kesintisiz, gevşemeden uygulanması.
TOPARLANMASI ZOR
Rusya kolay toparlanır mı?
Rusya’yı ekonomik düzlemde çok büyük sorunlar beklemektedir. Ancak asıl siyasi alanda zorlukları yaşayacaktır. Rusya ne Sovyet döneminde ne de 30 yıllık Rusya tarihinde en üst sıralarda bir ekonomi gücü olmamıştır. Sovyetler Birliği yıkıldığında yeni Rus liderler ülkenin İspanya hatta Portekiz ekonomilerinin düzeyini yakalayabilmesinin on yıllar alabileceğinden endişe etmekteydiler. Bu ülkeyi asıl güçlü yapan veya gösteren bilhassa askeri yapısı ve propaganda yeteneğidir. Geçmişte TASS, bugün Russia Today. Dolayısıyla Rusya bugün neredeyse hemen her uluslararası kuruluştan dışlanır, sorgulanır hale gelmesi önemlidir ve bunun altından kolayca kalması mümkün olamayacaktır. AK, UAD, BM İHK, UCD, DTÖ vb. İlginçtir bugün bazı çevrelerde Rusya’nın nasıl BM’den ihraç edilebileceği spekülasyonları dahi yapılıyor ve Rusya’nın cevabı ise şu oluyor “BM Güvenlik Konseyi’nde veto yetkimiz var. Böyle bir karar çıkmaz” Rusya artık sadece veto gücünün arkasına saklanabilir hale gelmiş. İşte 1945 sonrası yeni küresel sistemin (sözde) koruyucularından bir küresel gücün geldiği aşama.
MUHALEFET GÜÇSÜZ
İşgali protesto eden Ruslar da var. Rusya’da muhale1et potansiyeli nedir? Zamanlı yeni Putin’ler mi çıkar, demokrat liderler mi?
Rusya’da işgali protesto eden güçler şüphesiz var. Bu muhalif güçler geçmişte Sovyetler döneminde de vardı. SSCB’nin dağılışında etkili aralarında Kırımoğlu, Elçibey gibi Türk muhaliflerin, Baltıklarda milliyetçi Halk Cephelerinin bulunduğu güçler vb. dahil. Bugünkü muhalefetin sosyal medya, Batı desteği gibi önemli güç araçlarına sahipse de Rusya’da orta vadede kritik tarih kırılmalarına yol açabilecek çapta görünmüyor. Bunun küçük çaplı bir örneği geçtiğimiz yıl Belarus’da da yaşandı. Tarihin akışı içinde şüphesiz her türlü senaryo her zaman mümkündür. Ancak önümüzdeki yakın dönem Rusya’sında Putin ve bu güç ekolünden isimlerin liderlik yapması ve ülkenin kaderini ellerinde tutmaları daha baskın bir ihtimal gibi gözüküyor.
S-400 SORUNU
S-400 almamız neye yaradı?
Ülkemizin içinde bulunduğu güvenlik şartları itibariyle hava savunma dahil kapsamlı bir güvenlik sistemine sahip olması gerektiği çok açıktır, bunun tartışması bile genel anlamda gereksizdir. Ancak bunun da rasyonel ve gerçekçilik vizyonunda olması, tepkisel/kişisel tercihleri içermemesi şarttır. 2014’den bugüne kadar altında Türkiye’nin de imzalarının bulunduğu temel NATO strateji belgeleri Rusya’yı ana tehdit kaynağı görmektedir. Rusya’nın ittifak içinde görüş ayrılıklarını istismarına karşı durulması ve müttefikler arası dayanışmanın artırılması gereği belirtilmektedir. Bu durumda S400 satın alımının stratejik bir derinliği mi yansıtmaktadır, yoksa örneğin Batı ile gergin ilişkiler bağlamında tepkisel boyutu da mı vardır. Her türlü spekülasyona açık bir durum. Faturası F35 projesinden ihracı ve diğer yaptırımları da içermektedir. Herhalükârda halen taraflar arasında önemli bir sorun olarak konumunu korumaktadır. Önümüzdeki dönem Türk dış/savunma politikalarında S400’ler sorununun nasıl çözülebileceği sorusu epeyce baş ağrıtıcı olacaktır.
TÜRKİYE’NİN SORUNLARI
Türkiye’nin Ukrayna ve Rusya arasındaki ‘denge’ siyaseti, Batı’yla ilişkilerini nasıl etkiler? Türkiye’nin dış politikası nasıl olmalı?
Türkiye’nin önümüzdeki dönemde dış politikada bazı kesin tercihler yapma kavşağına gelmesi, bugünkü tutumunu sürdürmekte epeyce zorlanması beklenebilir. Gürcistan, hatta Kırım işgali sonrasında bile taraflar arasındaki dengelerde nispeten daha rahatken (Türkiye’nin Kırım işgaline karşı çıkması bir söylemden öteye geçmemiştir) Ukrayna işgaliyle birlikte artık yeni gerçekliklerle karşılaşılacaktır.
ABD başta önemli Batılı ülkelerle ilişkilerin sorunlu hali, “sözde müttefiklik” durumu, AB ile ilişkilerin derin dondurucuda bulunması, NATO’da bile sorgulanır hale gelmişlik, üyesi bulunduğumuz NATO’nun gelecek doktrinlerinde Rusya’ya bakış, kurucusu olduğumuz Avrupa Konseyi de ihlal sürecinde bulunulması vb. gibi kayda değer sayıda başlıktan kaynaklanan baskılar bazı tercihleri kaçınılmaz kılacaktır. Böyle bir tercihe bağlı olarak önümüzdeki dönemde Türkiye-Rusya ilişki ve işbirliğinin stratejik düzlemde derinleştirilmesi kolay olmayacaktır.
Türkiye’nin içinde bulunduğu “değerli yalnızlıktan” kurtulması önemli şartlardandır. Bu süreçte popülizm, günübirlik tepkisellik, tehdit söylemleri değil, gerçekçilik, sağduyu, rasyonellik ve kısa/orta/uzun vadeli bir dış politika vizyonu ikili/bölgesel/küresel ilişkilerin geleceğine bakışta esas olmalıdır.
ÜMİT YARDIM KİMDİR?
Emekli Büyükelçi Ümit Yardım, çeşitli konsolosluk ve büyükelçiliklerden sonra 2014-2016 yıllarında Türkiye’nin Moskova Büyükelçisi, Dışişleri Bakanlığı Müsteşar Yardımcısı ve Viyana Büyükelçiliği görevlerinde bulundu. “İmparatorluklardan Cumhuriyete: Üç Ülke Üç Başkent” adlı kitabında Tahran, Moskova ve Viyana izlenimlerini yazdı. Halen Gelecek Partisi Dış İlişkileri Başkanı.
29/03/2022 00:02
Erdoğan’ın enflasyon çıkmazı
149
Doların yükselmesini önlemek için getirilen Kur Korumalı Mevduat (KKM) sistemi, Hazine’ye ilk üç ayda 17 milyar lira yük getirmiş. Prof. Şenol Babuşçu’ya göre, dolar haziran sonuna kadar ayda 50 kuruş artarsa Hazine’ye binen yük 63.1 milyar liraya, ayda bir lira artarsa 74 milyar liraya çıkacak!
Cumhurbaşkanı Erdoğan Tokat’ta misafir olduğu çiftçilere “tarıma desteği 25 milyar liradan 29 milyar liraya çıkardık” diyordu.
Bütçede faiz ödemelerine 240 milyar lira ayrıldığını da belirtelim; KKM sisteminden ayrı olarak!
Kaynaklar nasıl yanlış yerlere akıyor, enflasyon nerelerden geliyor, görüyorsunuz.
‘FAİZ SEBEP’ Mİ?
Türk ekonomisinin üç asırlık sorunu tasarruf yani sermaye birikimi yetersizliği ile sürekli dış ticaret açığıdır. Her devirde yabancı sermaye ve dış krediye ihtiyaç duymamız bundandır.
Özal’ın 24 Ocak 1980 programı ile Ecevit ve Kemal Derviş’in 14 Nisan 2001 programı çözüm yolunda ciddi yapısal reformlardı.
AK Parti iktidarı, Kemal Derviş reformlarının ve AB sürecinin gerektirdiği disiplinle ekonomiyi on yıl başarıyla yönetti. Ekonomi büyüdü, faiz yüzde 7’ye indi. Ak Parti’nin 2001 Programında da “IMF ve Dünya Bankası’yla ilişkilerin sürdürüleceği” yazılıydı. (Bölüm III, parg. 7)
Fakat Başbakan Erdoğan’ın 2011’de “faiz sebeptir” ve “sıfır reel faiz” diyerek konuşması, politika değişikliğinin, ‘hetorodoks’ politikalara yönelişin işaretiydi. (Bloomberg HT, 29 Nisan 2011)
Uzun vadeli reformlardan kısa vadede piyasayı canlandırıp oy getiren tüketim (borçlanma) ve inşaat öncelikli politikaya yöneliş başlıyordu.
Maliye Bakanı Mehmet Şimşek 2015 yılında alarm vermişti:
“Reformlar uzun vadede sonuç veriyor diye kaçınılıyor… Reform yapılmazsa Türkiye yata kalka gider ama o bizi bir yere götürmez. 90’lı yıllar bunun en güzel örnekleriyle doludur.” (13 Eylül 2015)
Bugün canavara dönüşmüş olan enflasyonun sebebi faiz değil, işte budur.
DÇM DERSLERİ
Borçlanmayı arttırarak, ‘128 Milyar Dolar’ı ve Merkez Bankası’nın ihtiyat akçesini sarf ederek bir yere kadar gidilebilirdi… TL eriyor, dolarizasyon artıyordu…
Kur Korumalı Mevduat, dövizi frenlese de Hazine’nin yükünü arttırdı. İşte iktisatçılar, Kur Koruma için Hazine’den çıkan milyarlarla iki Çanakkale köprüsü, dört Avrasya Tüneli yapılabilirdi diye hesaplar çıkarıyorlar.
Tarihin tekerrürü!.. 8 Haziran 1967’de Demirel Hükümeti “Dövize Çevrilebilir Mevduat” tebliğini yayınlamıştı. Avrupa’daki Türk işçileri dövizlerini Türk bankasına yatırırlarsa geri çektiklerinde döviz değeri üzerinden paralarını alacaklardı. 1973’e kadar 463 milyon dolar geldi, o zaman iyi paraydı.
Bugün iktidarın “dövizi istikrara kavuşturduk” diye sevinmesi gibi o zamanki iktidar da çok sevinmişti. Fakat yıllar içinde faturası büyüdü, ödenemez hale geldi. Başbakan Turgut Özal, 1989’da DÇM’lerin tamamen ödenerek tasfiye edildiğini açıklarken şöyle diyordu:
“İnşallah gençlerimiz bundan ders alır. Bir daha böyle hesapsız kitapsız hatalar yaparak, gelecek nesilleri zor taşınan yük altına sokmaz. 84-89 arasında bu ödemeleri yapmasaydık aile başına herkese 1 milyon TL para ödeyebilirdik. 9 bin ilave okul, 900 orta boy fabrika, 500 hastane ve 4 bin km otoyol daha yapardık. 100 bin insan iş sahibi olabilirdi. İşte geçmişin hatalarının bir topluma ne kadara mal olduğunun basit bir bilançosu budur.” (17 Eylül 1989)
Şimdi de vatandaşa, eğitime, fabrikaya, tarlaya gitmesi gereken milyarlar faize ve KKM’ye gidiyor!
Erdoğan’ın gündeminde ise Özal gibi, Derviş gibi veya kendisinin ilk on yılı gibi rasyonel reformist politikalar yok; bu noktaya getiren politikalarda ısrarlı…
Rasyonel reformist politikalar ortaya koymak muhalefetin görevi
30/03/2022 00:02
Dış güçler paranoyası
208
Altı Parti liderinin açıkladığı güçlendirilmiş parlamenter sistem raporu hakkında Cumhurbaşkanı Erdoğan “yurt dışında hazırlandı” demişti! Delilsiz, mesnetsiz bir iddiaydı bu. Hükümetin en güçlü bakanı Süleyman Soylu geride kalır mı? Bu metni Kılıçdaroğlu’nun bir büyükelçiliğe gönderip “düzelttirdiğini… redakte ettirdiğini” söyledi!
Soylu, CHP’li Faik Öztrak’tan cevabını aldı.
Ben bütün siyasi tarihimizi zehirleyen ‘dış güçler’ paranoyası üzerinde durmak istiyorum.
İktidarın CB sistemini, muhalefetin parlamenter sistemi savunması normaldir. Anormal olan, sistem sorununu hukuk ve siyaset bilimi verileriyle tartışmak yerine, ‘dış güçler’ söylemiyle muhalefeti hain gibi göstererek kutuplaşmayı körüklemek, sağlıklı tartışmayı engellemektir…
‘KÜRESEL EMPERYALİST FAŞİST’
CB Başdanışmanlarından Mehmet Uçum’un şu sözlerine bakın:
“Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemini bozma veya tasfiye hedefiyle Türkiye’yi yeniden küresel emperyal-faşist güç odaklarına ve iç uydularına teslim etme çabasına halkımız asla geçit vermez.” (3 Temmuz 2019)
Erdoğan Türkiye’yi 14 yıl parlamenter sistemle yönetmedi mi? Saygın anayasa hukukçusu Ergun Özbudun ve arkadaşlarına parlamenter sistem anayasası hazırlattırmadı mı? O zaman “Türkiye’yi küresel emperyal-faşist güç odaklarına ve iç uydularına teslim” mi etmişti?!
CB sisteminde Türkiye Düyun-u Umumiye faizinden daha yüksek faizle ‘dış güçler’e borçlanır hale gelmedi mi?
Uçum’un sözlerinin sebebi, Milli Gazete’de “Cumhurbaşkanlığı sisteminin mimarının ABD’li McKinsey şirketi olduğu ortaya çıktı” diye bir haberin yayınlanmış olmasıydı. Buna tepki olarak da Uçum, CB sistemine karşı çıkanları “küresel emperyal-faşist güç odakları ve iç uyduları” diye suçlamıştı.
Boş komplo teorileri bunlar.
‘Dış güçler’ söylemi nasıl her şeye yapıştırılabilen ucuz ve bayağı bir etikettir, görüyorsunuz.
Sistemlerin muhtevasını, denetim ve denge mekanizmalarını, işleyişteki sonuçlarını araştırmak ve tartışmak yerine ‘dış güçler’ diye damgalamak!
Analitik düşüncenin yeterince gelişmediği toplumumuzda, çok kolay ve yaygın bir çamur atma usulü…
SORUNLARIN ÜSTÜNÜ ÖRTMEK
Siyasi tarihimize bakın, kendini güçlü hisseden bütün iktidarlar, muhalefetleri hain diye suçladı! Siyaset kör döğüşüne, ülke darbelere sürüklendi. Aynı vatanın çocukları, komünizme karşı veya emperyalizme karşı ülkeyi savunma duygusuyla birbirini öldürdü!
Kimler AK Partiyi “Bizans’ın çocukları” diye suçlamıştı?!.
AK Partiler kimleri “Pontusçu” diye suçlamıştı?!
Toplumsal enerjimiz nasıl paranoyakça kavgalarla israf ediliyor, açık değil mi?
Bu paranoya, sistem gibi hayati bir meseleyi de bilimsel verilerle konuşmamızı engelliyor.
CB sisteminde ciddi sakatlıklar olduğunun ispatı sadece ülkenin dört yılda düştüğü durum değildir. Devlet Bahçeli’nin 4 Mayıs 2021’de açıkladığı yeni anayasa önerisinde de açıkça görülür: Bahçeli Meclis denetiminin ve kamu kurumlarının güçlendirilmesi, Cumhurbaşkanı yardımcılarını halkın seçmesi, Liyakat Kurumu kurulması, Merkez Bankası’nın statüsünün anayasaya yazılması gibi önemli düzeltmeler istiyor.
Bir yıl doluyor, bu ağır sorunlar konusunda Beştepe ortaya bir metin koymadı, hatta gündemde bile değil.
‘Dış güçler’ suçlamasıyla sorunların üstü nasıl örtülüyor, görüyorsunuz.
6 LİDERİN İTTİFAKI
Ekonomik sorunlar, hele de iktidarın krize yol açan yanlışlarının da üstü “hain, dış güçler, saldırı, üst akıl” gibi heyecan veren ama iktisat-dışı efsanevi kavramlarla geçiştiriliyor. İktidarın 2001 reformu ve AB süreci kıstaslarıyla ekonomiyi iyi idare ettiği ilk on yılda “dış güçler” söylemi yoktu… Hatta ülkeye 220 milyar dolar dış yatırım gelmişti. Yanlış ve kişisel politikalar yüzünden ekonomi sıkıştıkça “dış güçler” retoriği geliştirildi. Reform ve kurumlaşma ihtiyacı da böylece gündemden çıkarıldı… Sonuç ortada.
Sistemiyle, ekonomisiyle, daha önemlisi yönetim zihniyetiyle krize girmiş bir Türkiye var!
Çözümü rasyonel ekonomi politikaları, kurumlaşma, hukuk ve daha fazla dışa açılmaktır. Devleti bu liyakate sahip kadrolarla teçhiz etmektir.
Altı liderin bu konuda tarihi sorumluluğu vardır. Doğru yoldalar. Sonuç almak için ortaya ekonomik program ve liyakatli kadro koymaları her şeyden önemli… Önümüzdeki günlerde bu konuları yazacağım.
.01/04/2022 00:03
Merkez sağ?
141
Türkiye’deki yapısal siyasi istikrarsızlığın sebeplerinden biri, demokrasinin temel dayanakları olan merkez sağ ve merkez sol kanatların istikrarsızlığıdır.
CHP’nin sosyal demokrasiye dönüşerek geniş kitlelere açılmasının gecikmesi, siyasi hayatımızı sağ partilere bağımlı hale getirdi.
Merkez sağda ise kitle partilerinin darbelerle kapatılması kurumlaşmayı engelledi. Demirel’in ve Özal’ın partileri kendilerinden sonra dağıldı. Daha öncesine gitmesek bile Demokrat Parti 1960 darbesinde kapatılmasıydı çoktan kurumlaşmış, parti içi demokrasi gelişmiş olacaktı.
Siyasi hayatımızda lider kültü de artık bu kadar etkili olamayacaktı.
Gelişmiş demokrasilerin çoktan geride bıraktıkları kurumlaşma sorunlarını biz hâlâ yaşıyoruz!
Sadece partiler düzeyinde değil; gelişmiş demokrasilerde Merkez Bankasının bağımsızlığını kaldırmak hayal bile edilmez. Ama bizde bir KHK ile ile yaptık bunu.
AK PARTİ VE MERKEZ SAĞ
Bugün sağdaki büyük parti AK Parti’dir. Bu partinin kabaca 2011’den sonra ortaya çıkan ideolojik kavramları Demokrat Parti’den, Adalet Partisi’nden, Doğru Yol Partisi’nden, Anavatan Partisi’nden çok farklıdır. Erdoğan Avrupa Birliği için “Haçlı ittifakı” dedi, “ihtiyacımızın kalmadığını” söyledi, Şanghay Beşlisi gibi arayışlara yöneldi, “faiz sebeptir” politikası uyguladı, “Çin böyle kalkındı” diye konuştu. Devleti “anonim şirket gibi yönetmek”ten bahsetti…
Menderes’e, Demirel’e, Özal’a hiç “ümmetin lideri” denilmemişti.
Bunlar, merkez sağın lügatinde bulunmayan kavramlardır; yol açtığı krizler de ortada.
AK Parti’nin oy tabanındaki çözülmede öncelikle merkez sağ seçmenin uzaklaşması bu uyumsuzluğu yansıtıyor. Ülkenin istikrarlı yönetilebilmesi için merkez sağda bir toparlanmaya ihtiyaç olduğu hem ‘rasyonel’ hem ‘olgusal’ bir gerçektir.
Kılıçdaroğlu liderliğinde CHP’nin sosyal demokrasiye dönüşme ve farklı kitlelere açılma çabası elbette olumludur ancak henüz amacına ulaşmamıştır. Merkez sağdaki toparlanma ihtiyacı ise apaçık ortadadır.
İYİ PARTİ’NİN YERİ
Merkez sağda toparlanma deyince ilk akla gelen, İYİ Parti’dir. Zira İYİ Parti değişik kesimlerden oy alarak oylarını artırabildiği gibi Meral Akşener’in ideolojik sloganlardan uzak ve doğrudan halkla birebir temas ederek siyaset yapması merkez sağ tarzıdır. Parti olarak çatışmacı değil kapsayıcı bir milliyetçilik anlayışı, dış politikaya bakışları ve partinin siyasi ve akademik kadrosu ‘merkez sağ’ karakterini yansıtıyor. Böyle bir İYİ Parti olmasaydı, kim kiminle Millet İttifakı kurabilir, büyükşehirleri kazanabilirdi.
Bütün muhalefet için kazanılabilecek oylar merkezdeki oylardır.
İYİ Partinin düzenlediği “İYİ Kalkınma Kongresi” dizisi dikkat çekicidir. Zengin bir iktisatçılar kadrosu oluştu. Bunlardan Kalkınma Politikaları Başkanı Prof. Ümit Özlale’nin koordinasyonunda yapılan kongrelerin üçüncüsü dün yapıldı. Grafiklerle sunulan tebliğlerde dikkatimi çekti: Sanayi ihracatımızda ileri teknolojili ürünleri payı yüzde 3.6’dan son yıllarda yüzde 2.98’e düşmüş, başka ülkelerde yükselirken!
Yani daha ucuza daha çok mal satmışız, o yüzden reel gelirimizi artırmamış!
Kalkınma hamasetle ve “bizden" kadrolarla olmuyor. Yüksek uzmanlık düzeyinde ayrıntılı politikalar ve uygulayacak liyakatli insan gücü gerekiyor.
YÖNETEN DEMOKRASİ
Türkiye, yelpazedeki parçalanmanın yarattığı uyumsuz koalisyonlar dönemindeki “yönetemeyen demokrasi” yüzünden 1970’li ve 1990’lı yıllarını kaybetmişti. Buna tepki olarak ölçüsüz yetkileri tek elde toplamak da Türkiye’yi bu defe otoriter bir “yönetemeyen demokrasi”ye sürükledi. Yaşamakta olduğumuz krizdeki milli gelir kaybını geçmişin hiçbir krizinde yaşamamıştık.
Türkiye, demokrasiyi “yöneten demokrasi” olarak düşünmek ve gerçekleştirmek zorundadır. Uçlara yönelen ideolojik fikirler değil, temel anayasal değerleri esas alan “merkez” çevresindeki fikirler, merkez sağ ve merkez sol...
Almanya’ya bakın, merkez sağ ve merkez sol, kavgasız bir koalisyonla ülkeyi yönetebildiler; çünkü rejim, sistem, özgürlükler gibi konularda mutabıklar.
Radikal, aykırı, denenmemiş fikirler entelektüel planda tartışılsın, ufuk açıcı olur. Fakat devlet yönetimi kurallar ve kurumlarla, rasyonel akılla mümkündür.
6 Partili ittifak değerlidir, nihai amaç sağlam bir merkez siyasetinin inşası olmalıdır.
3/04/2022 00:02
Türkeş ve merkez sağ
125
Bugün köşemi meslek büyüğümüz merhum Yılmaz Çetiner ağabeyimize bırakıyorum. Alparslan Türkeş’in 4 Nisan 1997’de vefatı üzerine yazdığı bir yazıdır. Merhum Türkeş’in farklı dönemlerde nasıl farklı politikalar uyguladığı konusunda maalesef akademik araştırmalar yapılmamıştır. Yılmaz Çetiner’in “Türkeş ve Merkez sağın birleşmesi” başlıklı yazısı araştırmalar için kaynak olacak değerdedir. Aynen buraya alıyorum:
“Türkeş ve merkez sağın birleşmesi
Milliyet, 9 Nisan 1997
ALPARSLAN Türkeş’in ardından yapılan açıklamalar hiç bilinmeyen, gizli şeyler değil!.. Türkeş’in, merkez sağı birleştirme, güçlendirme ve sağlam bir iktidar kurma arzusu çok yerde konuşuluyor, olay kırık bir vazo gibi masanın üzerinde duruyordu ama nedense bir el çıkıp da bu dağılmış parçaları bir araya getiremiyordu!.. Şimdi yakınlarından ve araştırmacı yazar arkadaşımız Hulusi Turgut’un açıklamalarından öğreniyoruz... Türkeş önümüzdeki günler, inatçı, iki partinin inatçı iki lideri ile görüşüp kendisiyle beraber aynı şemsiye altında toplanma eylemini teklife hazırlanıyormuş!
Çok yazık böyle bir fırsat kaçtığı için!.. Yılmaz - Çiller çatışması bu ülkeye çok pahalıya mal oldu, bundan sonra da çıkacak faturanın bedeli meçhul!.. Evet, nasılsa bir süreç içerisinde işler yoluna girecek, huzura ve istikrara kavuşacağız ama dileriz milletçe bunun için çok yüksek bir fiyat ödemeyelim!..
Bu bakımdan, deneyimli ve en yaşlı parti lideri olan; dürüst, ülkesini ve milletini çok seven Alparslan Türkeş’in ölümü demokrasimiz için büyük şanssızlık olmuştur...
***
TÜRKEŞ Almanya’dan bir gün önce geliyor, Amasya’ya gidiyor partilileri ziyaret için... Akşam da bir dostunun çocuklarının nişanına. 80 yaşında Türkeş’in kafası hep politika ve memleket meseleleriyle dolu...
Masada yakınında oturan Köksal Toptan ile sohbet ederken görüşlerini açıklamak gereğini duyuyor, zira Toptan’ın söylediğine göre daha önce de bir dost meclisinde bir araya gelmişler, 3 saat aynı şeyleri konuşmuşlardır...
- Eğer diyor Türkeş DYP ile MHP ve ANAP bir araya gelirse güçlü bir iktidar çıkar ortaya... İstikrarlı bir 10 yıl Türkiye’nin sorunlarını halleder!..
- Efendim, bu buyurduğunuz kompozisyon Adalet Partisi demektir... Oyların yüzde 51’i demektir...
Köksal Toptan’ın bu sözlerine karşı Türkeş gülüyor...
- Elbette diyor ben de bunu söylemek istiyorum!..
Yine bir başka örnek; Edirne milletvekillerinden biri, DYP’liymiş ANAP’a geçmiş... Türkeş bu zatı soruyor... Köksal Toptan durumu tekrarlayınca, Türkeş tebessüm ediyor.
- Onun babası da bizim partinin ilçe başkanıydı.. Şu dağınıklığı görüyorsunuz ya, diyor... Baba, oğul, kardeş merkez sağ partiler nasıl dağılmış... Onları toparlamak lazım...
***
ALPARSLAN Türkeş’in koyduğu teşhisle, parti programında yaptığı değişiklikler, yumuşamalar MHP’yi gittikçe merkez sağa doğru yaklaştırıyordu... Üstelik, MHP’li kitleler sandık başlarında oylarına sahip çıkan sağlam vatandaşlardı... Refahçıların en çok çekindikleri, bu devlete sadık, bilinçli milliyetçi ve muhafazakar MHP’liler olmuştur...
Gayet mantıklı, yumuşak ve yapıcı konuşmalarıyla göze çarpan oğlu Tuğrul Türkeş’in geçenlerde söylediği gibi, “MHP’lileri artık, bıyıkları dudaklarından aşağı sarkan vatandaşlar olarak görmemek lazımdı... Onlara partinin bir rengi, havası denilebilirdi...
Türkeş’ten sonra bugün açık ve seçik olarak durum çıktı ortaya... Merkez sağda iki milyondan fazla (oyların yüzde 8’i) oyları olmasına rağmen Meclis’e giremeyen MHP kadroları ve temsil edilemeyen vatandaşlar gayet olgun ve yapıcı davrandılar...
Yapılacak ilk seçimlerde, DYP’nin veya ANAP’ın MHP’ye el uzatacağı muhakkak!.. Daha önce oyların yüzde 8’ini alan MHP’nin bu kez en az yüzde 10 oy alarak barajı aşmak ihtimali çok yüksek!.. Çünkü; sağı birleştirici ve akılcı gayretleriyle istikrar arayışları ve yapıcı tutumuyla Alparslan Türkeş, fevkalade olumlu bir Meclis dışı muhalefet sınavını verdi... Kazandı ama sonucunu göremeden gözlerini yumdu...
Merkez sağ kadroların inşallah akılları başlarına gelir, MHP’yi de aralarına alarak aynı çatı altında buluşur, ülkeye huzur ve istikrar getirirler...”
NOT: Bu yazıyı okurken, 1990’lı yılların yelpazedeki aşırı parçalanma yüzünden nasıl “kayıp yıllar” olduğunu, Türkiye’nin neler kaybettiğini hatırlamak gerekir.
5/04/2022 00:02
Müslüman milliyetçi devrimci...
138
Yüz yıldır uğrunda kavgalar ettiğimiz kavramlar... Batıcı, ulusalcı, sosyalist gibi kavramları da ekleyebiliriz.
Yüzyıldır siyasi kavgalarımızın özü iktidarı, devleti ele geçirmekti. Çoook büyük bir gücü ele geçirmek için verilen kavgalar çok ateşli, çok dehşetli olmaz mı? Öyle de oldu. Hatta kavgalara bazen idam sehpaları eşlik etti.
Bakın siyasi tarihimize, öfkeli dönemlerimiz daha çoktur.
Kavgalarımızı hep vatanımızı, halkımızı emperyalizmden, hainlerden “kurtarmak” için yaptık. Tek vatansever “biz”, bize karşı olanlar “hain”di!
Gençler birbirini öldürürken Meclis’te partiler uzlaşarak bir cumhurbaşkanı seçememişti!..
KOALİSYON KRİZLERİ
Radikaller bir tarafa; meşru partilerimiz bile bu çatışmacı kültürden kendini kurtaramadı. Koalisyonlardaki partiler bile çok defa kavga ettiler. İşte 1970’li yıllardan bir manşet:
14.jpg
Koalisyonlarda da “daha çok güç” tutkusu hakim oldu. Her parti payına düşen kamu kurumlarını ve bankaları “bizden” kişilerle donattı. Siyasi rant dağıtarak oy kazanmak reform yapmaktan daha önemliydi!
O yıllarda “yönetemeyen demokrasi” diye yazardım.
Kemal Derviş’in 17 Mart 2001 günlü basında çıkan açıklamasına bakın:
“Bir kamu bankası bir partiyle bağlı, öbür kamu bankası başka partiye bağlı, böyle bir düzen içinde artık gidemeyiz… Kökünden halletmemiz lazım.”
Merhum Ecevit başkanlığındaki DSP, MHP, ANAP koalisyonu fevkalade ağır bir kriz patlak verince bu reformlara yöneldi. Bankacılık sektörü reorganize edildi, Merkez Bankası’na bağımsızlık verildi. Türkiye düzlüğe çıktı.
Halbuki aklın ve siyasi olgunluğun gereği ekonomi batmadan bu reformları yapmaktı. Koalisyonların bunu yapamamasının faturası 1979, 1994 ve 2001 krizleri oldu.
CB SİSTEMİ KRİZİ
Ak Parti’nin 2002’de iktidara gelmesinde koalisyonların olumsuz imajı büyük rol oynadı. Tek parti iktidarıyla koalisyonlardan kurtulacaktık… AK Parti de programında AB dilini kullanıyor, hatta “IMF ve Dünya Bankası ile ilişkiler”den bahsediyordu.
2001 reformlarının inşa ettiği sağlam kurumsal yapı da hazırdı. AK Parti on yıl ekonomiyi iyi idare etti.; milli gelirimiz 12-13 bin dolara çıktı.
Koalisyonlarda partiler kamu kurumlarını bölüşüyordu; tek parti ise bütün kamu kurumlarını “bizden”leştirdi! Siyasi rant iktisat politikalarına hakim oldu.
Koalisyon dönemlerinde hiç olmazsa ‘iktisat teorisi’nde kavga yoktu. 2011’den itibaren Erdoğan’nın “faiz sebeptir” ve “sıfır reel faiz” konuşması iktisat teorisinde de ‘ayrı’ bir yola girildiğinin işaretiydi. (29 Nisan 2011)
Erdoğan partide ve devlette bütün yetkileri eline aldı. Türkiye bir uçtan öbür uca kaymıştı; uyumsuz koalisyonlardan kişisel yönetime…
Kurallar ve kurumlar yine etkisizleşti. Merkez Bankası artık laf dinleyen uysal bir memuriyet makamıdır.
Hem iktisat teorisinde ‘heterodoksi’nin hem yönetimde kişiselleşmesinin faturası, yaşamakta olduğumuz krizdir. “Yönetemeyen demokrasi”nin CB sistemi versiyonu…
KİM SUÇLU?
Suçlu kim? Hiç kimse ya da hepimiz. Değerlerimizi siyasi kavga konusu yapmak yüz yıllık hastalığımızdır. Halbuki değerlerimizin alanı özgür tefekkür, edebiyat, sanat alanıdır…
Merhum Erol Güngör’ün uyardığı gibi siyasi kavga entelektüel enerjimizi tüketti. İşte bu kadar kavga ettik ama dünya çapında kaç üniversite geliştirdik? Kaç fikir, sanat ve edebiyat eseri verebildik?
İktisadi performansımız da her devirde “vasat” oldu.
YÖNETEN DEMOKRASİ
Devleti iyi yönetmek ayrı bir alandır: Objektif hukuki kurallar, “bizden” değil yüksek uzmanlık kalitesine sahip kurumlar… Hamasi değil rasyonel programlara dayalı politikalar gerekir. Değerler kavgasını devlete karıştırmaktan sakınmalıyız.
Türkiye Almanya gibi Japonya gibi “yöneten demokrasi” içinde bilim ve teknoloji üreten bir toplum olmalıdır.
Bunun için Türkiye “güçlendirilmiş parlamenter sisteme” geçmeli, aynı zamanda rasyonel müzakere ve uzlaşma kültürünü hakim kılmalıdır.
Çağımızda vatanımıza en büyük hizmet bunu başarmak olacaktır. Öncelikle “6 lider”in ahlaki vazifesidir bu.
06/04/2022 00:02
Macaristan’da popülizmin zaferi
133
Macaristan’da otoriter popülist Başbakan Victor Orban’ın Hıristiyan Demokrat Halk Partisi (Fidesz) dördüncü defa seçimleri yüzde 54 gibi yüksek bir oranla kazandı.
2010’da iktidara gelerek otoriter popülizmin önde gelen örneklerinden birini inşa eden Orban dört yıl daha ülkesini yönetecek.
Bizdeki ‘Millet İttifakı’na benzeyen 8 partili “Macaristan için Birlik” ittifakının adayı Marki-Zay yüzde 34.4’te kaldı. Halbuki Ekim 2015’te Budapeşte Belediye seçimlerini muhalefet ittifakının adayı Gergelly Karacsonnny kazanmış ve “İstanbul seçimlerini örnek aldık” diye konuşmuştu. Ama genel seçimleri kaybettiler.
‘MÜSLÜMAN İŞGALİ’
Bizdeki iktidar yanlısı medyanın bir kısmı Trump gibi Orban’a da pek bir sempatiyle bakıyor. Orban “Brüksel bürokratları” dediği Avrupa’ya meydan okuyor ya; tamam!
Ve de Putin dostudur Orban; tıpkı aşırı sağcı Fransız lider Marine Le Pen gibi… Otokratlar arasında böyle bir adı konulmamış bir ‘yoldaşlık’ var.
Aslında Trump gibi Orban da İslamofobik bir liderdir. 2018’de bütün Avrupa’ya yaptığı çağrı şöyledir:
“Büyük şehirlerimiz günden güne İslamlaşıyor… Böyle devam ederse bugünkü şekliyle tanıdığımız kültürümüz, kimliğimiz ve uluslarımız kaybolacak. En kötü rüyalarımız gerçeğe dönüşecek. Avrupa bu işgalin farkında bile değil… Tel örgü inşa ederek, hukuki ve fiziki sınır korumasıyla biz güney sınırlarımızı korumayı başardık. İslam dünyasının Güney’den bizi istila etmesini engelledik. Bu bölgede Latin yani Batı Hristiyanlığının son ülkesiyiz…” (AA, 18 Şubat 2018)
Göçmen sorunu çok boyutlu, karmaşık ve ciddi bir sorundur. Orban’ın militarist dil kullanması ve dinler savaşı tablosu çizmesi vahimdir, ilkeldir, saldırgandır, tahrikçidir.
Seçim kampanyalarında da hep böyle tehlikelerden, Sorosçu hainlerden bahseder. Halbuki kendisi Soros’un bursuyla Oxford’da okumuştu.
BAĞIMLI YARGI
Orban 2010 yılında yüzde 45 oyla iktidara geldikten sonra kamu kurumlarını adım adım siyasallaştırdı. İttifak arkadaşlarının desteğiyle Ekim 2011’de anayasada değişiklik yaptı, yargıçların emeklilik yaşını ve görev süresini aşağıya çekti. Böylece kıdemli yargıçlardan 228’i emekli edildi. AYM üyesi ve bizdeki HSK benzeri Milli Adalet Konseyi büyük çapta boşaldı ve tabii yerlerine Orban yanlıları atandı.
Macar filozof Gaspar Tamas, “Macar parlamentosu içi boş bir kabuk haline geldi” diyerek durumu tanımlamıştı.
Macar AYM Başkanı Andras Baka, ismini hukuk tarihine şerefle yazdırmış bir yargıçtı. AİHM’ye başvurdu. Tabii AİHM anayasa değişikliklerini denetleyemez ama “kanun yoluyla kompozisyonunu değiştirerek yargı bağımsızlığının ihlal” edildiğine karar verdi. Tümü 112 sayfada 192 paragraftan oluşan bir evrensel hukuk âbidesidir bu karar. (Büyük Daire, Case of Baka, 23 Haziran 2016, B. No: 20261/12)
Yolsuzluk iddiaları, AB üyeliğinin askıya alınması gibi başka ciddi sorunlar da var.
Bu durumda Orban niye kaybetmedi?
NEDEN ORBAN?
Orban’nın Batı düşmanı ve Putin dostu duruşuna karşı, muhalefet ittifakının lideri Marki-Zay, “Avrupa mı, Rusya mı?” diye doğru bir slogan ortaya atmakla kalmadı… NATO’nun Ukrayna’da askeri müdahalede bulunması, Macaristan’ın harekatta yer alması gibi saçma sapan laflar etti. Kendini maceracı durumuna düşürdü…
Kitlelerin bilinçaltını çok iyi koklayan Orban hemen kükredi:
“Petrol ve gaz olmazsa, Macar ekonomisi durur, fabrikalar kapanır, kitlesel işsizlik olur. Ukraynalılar Macar ekonomisini durdurmak, yıllarca süren kalkınmayı kaybettirmek ve Macaristan’daki üretimi azaltmak istiyor!”
Bu defa dış güçlere “Ukraynalılar”ı eklemişti!..
Elindeki devlet ve medya gücüyle ve sınırsız mali kaynaklarla muazzam propaganda yaptı.
Seçim zaferini de dış güçlere, uluslararası odaklara karşı bir zafer gibi ilan etti.
Daha önemlisi, kitleler için özgürlük değil, ekmek ve güvenlik önceliklidir. Orban ekonomiyi bozmadı, yabancı sermayeyi ürkütmedi. AB üyesi olarak kişi başına gelir 18 bin dolar, dünyada 61. sırada… Orban da ‘dış güçler’e karşı Macaristan’ın güvenliğini sağlayan, kaosu önleyen ve de Müslüman “işgalini” durduran bir “Hünyadı Yanoş” rolünü oynuyor!
Muhalefet daha etkin bir lider çıkararak Macaristan için daha özgür, daha refahlı, daha itibarlı bir gelecek vaad edemedi ya da inandıramadı.
8/04/2022 00:03
Dış güçler propagandası
238
Cumhurbaşkanı Erdoğan, 6 muhalefet partisinin anayasa taslağının “dışarıda hazırlanıp ellerine tutuşturulduğu” iddiasını yine tekrarladı.
Anlaşılan 2023 seçimlerine kadar bunu tekrarlayacak.
Fakat bütün “ispat et” çağrılarına rağmen “dışarı”nın neresi ve kimler olduğunu söylemiyor. Muhalefeti dış güçlerin oyuncağı, hain, terör işbirlikçisi gibi gösterme propagandasının bir parçası bu.
Anayasa ve sistem tartışmaları “dış güçler – iç güçler” kavgasına indirgenirse, ülke yararına iyi sonuçlar verecek bilimsel bir tartışma yapılabilir mi? Böyle bir tartışma sürecinden geçmeksizin sadece “daha çok güç” duygusuyla hazırlanan CB sisteminde Türkiye’nin risk primi 600’e kadar büyüdü, kişi başına milli gelir üç yılda 10.500 dolardan 8 bin dolara düştü.
2013 yılını baz alırsak 12 bin dolardan 8 bin dolara düştü.
UYDURMA KOMPLO TEORİLERİ
Bu “dış güçler” söylemi bizim eski hastalığımızdır. Rasyonel düşünce ve verilere dayalı araştırmalar yerine, duygusal tepkilerle davranan toplumlarda yaygındır bu.
AK Parti’nin Amerika’nın “Ilımlı İslam” projesine göre kurulduğu, ABD desteğiyle iktidara geldiği iddiası “dış güçler” paranoyasının bir örneğiydi.
Bakan Berat Albayrak kamu maliyesinin denetimini Amerikan McKinsey şirketinin yapacağını açıklamıştı. Milli Gazete’ye göre “16 bakanlık ABD’ye bağlandı” idi. (28 Eylül 2018)
Dahası, aynı gazetede, “ismini açıklamayan bir AK Partili”ye dayandırılan haberlere göre , CB hükümet sistemini ünlü Amerikan McKinsey şirketi hazırlamıştı. Revizyonunu da McKinsey şirketi yapacaktı. (3 Temmuz 2019)
Şimdi Erdoğan, aynı metodla, aynı düşünceyle muhalefeti suçluyor. Muhalefetin sistem önerisinin “dışarıda hazırlandığını” söylüyor! Muhalefeti sürekli ihanet içinde ve terör işbirlikçisi diye suçluyor.
Komplo teorileri nasıl mesnetsiz ama nasıl ‘kullanışlı’, görüyorsunuz.
YANLIŞLARI DÜZELTMEK?
Halbuki Erdoğan, 2001’de Kemal Derviş’in hazırladığı programı on yıl süreyle uyguladı. İlaveten, “AB süreci”ni de katarak ekonomiyi rasyonel kavramlarla yönetti. Bu on yılda kişi başına gelirimiz 3 bin dolardan 12 bin dolara çıktı.
O zaman “mandacı iktisatçılar, küresel sermaye saldırısı, dış güçler, üst akıl” gibi heyecan verici komplo teorileri yoktu. Küresel güçler Türkiye’ye 220 milyar dolar yatırım yapıyordu.
Erdoğan kişisel yönetimle kuralların ve kurumların rolünü aşağı çektikçe ekonomide sorunlar büyümeye başladı. “Dış güçler, hainler, kültür ajanları” söylemi ile sorunlar gözden uzak tutuldu. Daha önemlisi, rasyonel tartışmalarla ve muhalefetin eleştiriyle yanlışların görülerek düzeltilmesi imkanı engellendi.
Muhalefet haindir çünkü bizim geleneğimizde!
Karl Popper, demokrasinin “yanlışların düzelmesini sağlayan rejim” olduğunu söylemişti; özgür tartışma ve eleştiri mekanizmasıyla…
Bunun engellenmesiyle, geldiğimiz durum ortada! Mesela Romanya on yılda 9 bin dolardan 12 bin dolara çıkarken, biz 12 bin dolardan 8 bin dolara düştük.
SEBEP-SONUÇ?
EN vahim mesele budur: Sorunlarımız fevkalade ciddi bilimsel verilerle ve yüksek uzmanlık düzeyinde çalışmalar gerektiriyor. Fakat siyasetin komplo ve düşman algısına dönüşmesi yüzünden sorunlarımızı soğukkanlı konuşmak bile mümkün olmuyor.
Şimdi de sistem meselesini “dış güçler”e bağlıyoruz. Çünkü sistem meselesi bilimsel ve olgusal verilerle ve rasyonel akılla konuşulursa, CB sisteminin ağır sorunları ortaya çıkacak. Bakın, AK Parti bir yıldır yeni anayasa taslağını açıklamıyor!
Sadece bu mu?
2020 sonbaharında Erdoğan faizin “acı ilaç olduğunu” söyleyerek “ekonomide ve hukukta reform dönemi” ilan etmişti, ama dört ay sürdü… Bunu “rekabetçi kur” ve “Çin böyle kalkındı” söylemi izledi: TL değer kaybettikçe ihracatımız artacak, dış ticaret fazla verecek, bu da enflasyonu aşağı çekecekti…
Tam tersi oldu, doların fırlaması enflasyonu patlattı… Bunun üzerine “liralaşma” ilan edildi… Bu “sebep”lerin “sonucu” şu oldu: Enflasyon fiilen üç rakamlı, resmen yüzde 60… Dış açık büyüyor, dünyadaki payımız 1980 yılının düzeyine düştü.
Bunu dış güçler mi yaptı, muhalefet mi?
İktidarın da Türkiye’nin de demokratik değerlere, rasyonel ekonomiye, hukuki kurum ve kurallara dönmekten başka yolu yok.
0/04/2022 00:01
Despot…
226
Merhum Cemal Kaşıkçı, nişanlısı Hatice Cengiz ile yapacağı nikahın işlemleri için 28 Eylül 2018’de İstanbul’da Suud Başkonsolosluğuna gitti. Kendisine 2 Ekim’de gelmesi söylendi…
Başkonsoloslukta görevli İstihbarat Şefi Abdullah el Muzaini hemen ertesi günü, 29 Eylül’de Sabiha Gökçen’den Riyad’a uçtu. Belli ki cinayetin planı yapılacaktı.
2 Ekim günü iki özel jet uçağıyla 15 kişilik infaz ekibi sabaha karşı İstanbul’a indi, saat 10.00 sularında konsolosluğa girdiler.
Merhum Kaşıkçı saat 13.14’te konsolosluğa girdi ve bir daha çıkamadı. 7 dakika içinde boğulmuş, elbiseleri çıkarılmış, infaz ekibindeki Adli Tıp Uzmanı Salah Muhammed Abduh et-Tubeyki tarafından cesedi parçalara ayrılıp deri çantalara yerleştirilmişti.
Dublör Muhammed Al Madani, merhum Kaşıkçı’nın elbiselerini giyip dışarı çıkacak, Kaşıkçı çıktıktan sonra ortadan kaybolmuş olacaktı. El Cezire’ye göre ise parçalar asitle eritilerek yok edilmişti.
Ortadoğu siyasetinde, Rus, İran, Çin, İsrail istihbaratlarının muhalifleri yabancı ülkelerde “infaz” etmesi zaman zaman görülen iğrenç bir metottur.
NEDEN KAŞIKÇI?
Merhum Cemal Kaşıkçı, Arap kimliğini ve Filistin davasını kuvvetle savunan fakat despotizmi kararlılıkla eleştiren demokrat bir aydındı. Washington Post’ta yazıyor, TV’lerde, sempozyumlarda konuşuyordu.
Despot Prens Muhammed bin Salman kadınların araba sürmesine izin vermek gibi göstermelik adımlarla Batı’da “reformist” kimliği kazanmaya çalışırken, Kaşıkçı şöyle yazmıştı:
“Prens, gerçek ‘reformist’ olduğunu ispat etmek için medyada kamuya açık müzakere ve tartışmalara izin vermeli, görüşlerinden dolayı hapsedilenleri serbest bırakmalıdır.” (WP, 28 Şubat 2018)
Bir başka yazısında, “Suudi Veliaht Prens, Putin gibi hareket ediyor” diyordu. (WP, 5 Aralık 2017)
Merhumun, Suud parasıyla ve baskısıyla, Arap medyada yazılarının yasaklanmasını anlatan yazısı, Arap dünyasında despotizmin ‘sınır aşan’ niteliğini görmek bakımından bir belge niteliğindeydi. (WP, 11 Eylül 2017)
Kaşıkçı’nın Suudi hanedanının servetini ve suiistimalini anlatan makaleleri de az değildir.
Her yıl “80 – 100 milyar dolar iktisadi olmayan şekilde sarf ediliyor”du! Prens için yapılan özel havaalanı gibi…(WP, 5 Aralık 2017)
Despot Prens, vahşi bir infazla bu sesi susturdu işte.
Çok isterim ki, Kaşıkçı’nın makaleleri üniversitelerimizde birkaç master ve doktora konusu yapılsın…
DESPOTİK REJİM
BM raporunda yer alan kayda göre, Kaşıkçı’yı vahşice infaz etmek için Prens Bin Salman tarafından görevlendirilen infaz timinin kendi aralarında, “kurbanlık hayvan geldi mi?” diye konuştuklarını Türk istihbaratı tespit etmiş ve uluslararası belgelere geçmiştir. (AA, 19 Haziran 2019)
İtiraf gibi değil mi?
Hukuk ve insan hakları kültürünün gelişmediği eski eski geleneksel toplumlarda ve modern diktatörlüklerde otoritelerin muhaliflere bakışı böyledir.
Çağımızda o boyutlarda değil ama bütün otoriter sistemlerde siyasi otorite hukuktan üstün olmaya, özgürlükler ihlal edilmeye, aykırı sisler şu veya bu ölçüde susturulmaya devam ediyor. Zira “güç bozar, mutlak güç mutlaka bozar.”
Otoriter rejimler arasında Suudi rejimi pek ‘orta çağ’ karakterinde… Orta çağda olduğu gibi devlet ve doğal kaynaklar, bu arada petrol Suud ailesinin mülkü! (Partimonyalizm)
Petrol, dospotizmin finansman kaynağı…
TÜRKİYE’NİN TAVRI
Hukukta, kamu düzeni nerede ihlal edildiyse oranın mahkemesi yetkilidir. Türkiye doğru bir kararla Kaşıkçı cinayetini soruşturmuş ve yargılamaya başlamıştı. Ama dosyayı Suudi Arabistan’a devrediyor!
Döviz için tabii.
Bu karar “Eyyy…” döneminin nasıl bittiğinin bir örneğidir bu. Mısır ve İsrail’le neler söyledik, şimdi nasıl davranıyoruz, değil mi?
Ermeni sorununa “soykırım” diyen Biden’a bile “eyyy…” diyemediğimiz bu dönemde, Kaşıkçı dosyasının Suudi faillere teslim edilmesi sürpriz değil.
128 milyar doları harcadık, swap işlemleriyle döviz bulmamız lazım.
Dünyaya meydan okumak da yanlıştı şimdiki aşağıdan alma tavrı da…
Türkiye’nin yüz elli yıllık diplomasi “eksen”ni bozmamak lazımdı. O hataların faturasını şimdi ekonomik krizle, dış politikada düzeltme çabalarıyla ve bir simge halinde, Kaşıkçı dosyasını faillerine teslim etmekle ödüyoruz.
11/04/2022 00:03
Etkili aday olmazsa muhalefet kaybeder
185
Siyaset bilimci Prof. Tanju Tosun, Taha Akyol’un sorularını cevapladı:
"Erdoğan gibi seçmenle kurduğu özdeşlik ilişkisi güçlü, karizmatik, popülist bir aday karşısında, rakibin kim olacağı son derece önemli. Muhalefetin adayı tüm muhalif seçmen kitlesinin beklentilerini temsil edebilmeli, mobilize edebilmelidir."
"Erdoğan karşısında muhalefetin adayı kim olursa olsun kazanır’ düşüncesi büyük bir yanılgı olur. Muhalefetin adayı bu anlamda salt liderlerin değil, tüm politik-sosyolojik unsurların süzgecinden geçirilerek belirlenmelidir."
"AK Parti iktidarı siyaset bilimi literatüründeki ‘popülist’ tanımına tam anlamıyla uyuyor. ‘Bizden olanlar’ın yararına kaynak transferleri, yoksullukla mücadele yerine sosyal yardımlar, ‘millilik-yerlilik’ söylemi, liderin kurtarıcı retorik olarak öne çıkması..."
"Parti değiştiren ‘oynak seçmen’ oranı ekonomik kriz nedeniyle artacak. Yüzde 20’lerin üzerine çıkabilir. İktidarın araştırmalara yansıyan oy kaybı durdurulamazsa, seçmenin eğiliminin Millet İttifakı yönünde olması sürpriz olmaz."
Macaristan’da otoriter popülist Viktor Orban neden sürekli seçim kazanıyor?
Orban’ın sürekli seçim kazanan lider olması kendisi kadar, ‘zamanın ruhu’ ve otoriter-popülist iktidarların kendine has özellikleriyle ilgili. Günümüzde insanların politikaya olan ilgisi zayıflıyor, politikadan uzaklaşıyorlar. Bu da popülist liderlerin politikada hakimiyetini kolaylaştırıyor. Siyasi analist Valentin Naumescu, Orban’ın tekrarlanan seçim başarısından çıkarılacak dersi “bir şey yapabilecek olanların olaylara bulaşmadığı, karışmadığı ve başkalarının işi üstlenmesini beklediği ya da iyi niyetli insanlar bir alternatif oluşturmaya çalıştığında burun kıvırdığı bir durumda, siyasi olarak harekete geçemeyen bireylerden oluşan rahat toplumun ödediği büyük bedel” olarak değerlendirir. Seçimli-otoriter rejimlerde iktidara ele geçirenler ya taraftarlarına maddi kaynak dağıtma ile onları ödüllendirmekte, ya da güç kullanmayla rıza üretmekte, kendilerini bir partiyle tanımlamayanlar ise ekonomik koşulları kötüleşmediğinde alternatif görmedikleri için işbaşındaki iktidarları desteklemektedir. Funke, Schularick ve Trebesch’in popülizmin maliyetlerini inceledikleri çalışmalarına göre popülistler iktidardan demokratik yollarla kolay gitmiyor. Nitekim 41 popülist iktidarın sadece dokuzunda popülistler olağan yollarla görevi bırakırken, büyük çoğunluğunda (32) popülizmden çıkış istifa, koltuğu bırakmayı ya da seçim sonuçlarını kabul etmeme durumunda koltuktan zorla indirilmeyle gerçekleşmiş.
‘BÜYÜK MACAR DAVASI’
Macaristan’da nasıl bir siyasi ve toplumsal yapı var?
Macaristan parti sistemindeki parçalanmışlık, toplumdaki derin sosyo-kültürel, ideolojik bölünmeler, Macar toplumunu yücelten, diğerlerini ötekileştiren popülist retorik, yoksulları, orta sınıfı destekleyen eşitsiz kaynak dağıtım politikaları, muhafazakâr söylem ve politikalar, muhalefete karşı dışlayıcı, baskıcı politikalar, iktidar kontrolündeki medya sahipliği Orban’ın gücünü her seçimde pekiştirmesine yaramıştır. Macar toplumu bugün gelinen noktada ne bir “sosyalist ütopya” ne de ‘Avrupa değerleri’ ütopyası istemeyip, pragmatizm temelinde işleyen, bağımsız bir Macaristan talep etmekte, Orban halkın bu talebini büyük Macar davası adına her seçimde seferber etmeyi başarmaktadır.
MACARİSTAN’DA MUHALEFET
Macar muhalefetinin zaafları ya da hataları nelerdir?
Orban karşısında muhalefetin başarılı olamamasında muhalefetin kendisinden kaynaklanan hataları da mevcuttu. İdeolojik olarak türdeş muhafazakâr-milliyetçi popülist Macar Yurttaş Birliği ve Orban karşısında, sosyal demokrat, liberal, sosyalist, yeşiller gibi heterojen yapı seçmen karşısında güçlü bir birlik görüntüsü verememiştir. Kampanya süreci söylem birliğine dayalı yönetilmediği gibi muhalefetin adayı bu birlik görüntüsünü vermekten uzaktı. Marki Zay muhafazakâr bir adaydı. Muhalefetin yanılgısı Orban’ın ideolojik kimliğine uzak olmayan bir adayla yenileceğiydi. Aday belirleme yönteminde de hatalar vardı. Kayıtlı seçmenin ancak yüzde 5’ine ulaşan bir çoğunlukla 2. turda başbakan adayının belirlenmesi demokratik temsil açığına yol açtı. 50.000 nüfuslu bir ilde belediye başkanlığı yapmış ve siyaset tecrübesi fazla olmayan bir yerel siyasetçinin aday gösterilmesi hataydı. Aday faktörü dışında, Orban karşıtlığı, AB taraftarlığı, yolsuzlukla mücadele dışında Macar seçmeninin aklına ve duygularına aynı anda hitap eden söylem ve politika önermeleri geliştirilememesi bir zaafiyetti. Adeta Orban ne söylediyse onu eleştirmenin ötesine geçilemedi.
AK PARTİ POPÜLİST Mİ?
AK Parti iktidarı ‘popülist’ tanımına ne ölçüde uyuyor?
AK Parti iktidarı siyaset bilimi literatüründeki ‘popülist’ tanımına tam anlamıyla uyuyor. Kendi seçmen tabanını genişletmek, var olanı konsolide etmek, seferber etmek için popülist retorik sürekli yeniden üretilmekte ve içeriği de çeşitlendirilmektedir. “Yerlilik-millilik” etiketiyle inşa edilen, popülizmin temel referansı gerçek halk “Biz” ve “Ötekiler”, şeklindeki kategorik ayrıştırma stratejisiyle ‘BİZDEN olanlar”ın yararına kaynak transferleri, yoksullukla mücadele yerine sosyal yardımlar ve transferlerle yoksulluğu yönetme, ‘BİZ’ denen halk kategorisini ödüllendirme stratejisiyle kendi tabanına dahil etme aynı zamanda muzaffer demokrasiyi inşa etme iddiası popülist tanımıyla örtüşmektedir. Popülizmin sınıf, ulus gibi birleştirici kavramlar yerine, halkın söylemlerle, lider ve parti marifetiyle inşa edildiği gerçeğinin Ak Parti iktidarının yakın döneminde sıklıkla üretildiğine tanık oluyoruz. Popülizmde liderlerin dışlanmış bir halk isteği esastır. Ak Parti ve liderinin okumuşlar karşısında, ezilen, dışlanan halkla beraber, onların çıkarları için olma iddiası ve sıradan kalabalıklar karşısında azınlık elitler ayrıştırması da tanıma denk düşüyor. Yine, liderin kurtarıcı retorik olarak öne çıkması, iktidarın her daim yanlarında olması, eski müesses nizama dönülmeyeceği sözü de bu bağlamda düşünülmelidir. Nadia Urbınatı’nın belirttiği gibi, popülist rejimler halkın adını alırlar, lidere ait yüz, bir tescil yüzeyi olarak işlerken, “toplumun düzensizliği ve heterojenliği, özdeşleşmeyi liderin adında bulur, bu lider halkı dışarıya taşır ve onun sesiyle sureti olur . Bu çıkarsama kanımca Türkiye’deki popülist iktidar ve rejimi yeteri ölçüde tanımla buluşturmaktadır.
OYNAK SEÇMEN NE KADAR?
Liberal Perspektif’te yayınlanan raporunuzda, partisini değiştiren “oynak seçmen”den bahsediyorsunuz. Bunlar ne kadar?
“Oynak” seçmenden kastettiğimiz; parti tercihinde süreklilik olmayan, kendisini belirli bir partiyle özdeşleştirmeyen, bir seçimden diğerine bir partiden diğerine yönelen seçmen. Bu seçmen kategorisinin ağırlığı parti sistemlerinin istikrar/istikrarsızlığına ilişkin en temel göstergelerden biri. Meslektaşlarımız Gülgün Erdoğan Tosun, Yusuf Can Gökmen’le hazırladığımız “Türkiye Parti Sisteminde İstikrar Sorunu” isimli rapordaki oynaklık oranlarına baktığımızda, hesaplamamıza göre, bir seçimden diğerine 2002’den 2018’e ortalama her 100 seçmenden 12’si parti değiştirmiş. Bir diğer husus; sağ bloktaki oynaklığın sola kıyasla neredeyse 2 kat daha yüksek olması. Nitekim 2015’te sol blokta oynak seçmen % 3,8, sağda 6,5 idi.
MİLLET İTTİFAKI
Oynak seçmenlerin 2023 seçimlerinde eğilimi ağırlıklı olarak ne tarafa? Cumhur mu, Millet İttifakı mı?
İktidar partisinin 2002-2018 dönemindeki politika performansına bağlı olarak oy performansındaki yükseklik muhtemelen önümüzdeki seçimde düşecek, oynak seçmen oranı ekonomik kriz nedeniyle artacaktır. Tabii ki şimdilik ağırlıklı olarak kararsız görünen bu seçmenin hangi ittifak ve partilere yöneleceği, bunların önümüzdeki süreçte seçmenle kuracağı temsiliyet ilişkisine bağlı. Partilerin oy güçleri araştırmaların ölçtüğüne benzer şekilde sandığa yansırsa, oynak seçmen oranı %20’lerin üzerine çıkabilir. İktidar bileşenlerinin araştırmalara yansıyan oy kaybı durdurulamazsa, seçmenin eğiliminin Millet İttifakı yönünde olması sürpriz olmayacaktır.
KİME YARAYACAK?
Seçim kanundaki değişiklik hangi partilere yarar? Parti büyüklüğünü AK Parti, CHP, İYİ Parti, MHP diye düşünürsek durum ne olur?
Kanun değişikliği 24 Haziran seçimleri öncesinde yapılsa ve seçime bu değişiklikle gidilseydi, ittifak oyları dikkate alınmayacağı için özellikle AK Parti’ye yarayabilirdi. Fakat iktidar bileşenlerinin oy oranlarındaki düşme nedeniyle, bu değişikliğin yaptığımız senaryolara göre Cumhur İttifakında bir miktar MHP’ye yarayacağı anlaşılıyor. Hatta, AK Parti ve Cumhur İttifakının toplam milletvekili sayısının azalmasına rağmen. Partilerin milletvekili dağılımında değişikliğin asıl etkisi iller düzeyinde partilerin oy güçleri belirleyici olacak. Değişiklikle, hesaplama yönteminde sadece parti oyları dikkate alınacağı için, iller düzeyinde 1. ya da 2.parti oluşu, 3.ve 4.partinin ilk 2 partiyle aralarındaki oy farkı değişikliğin kime yarayacağını belirleyecek. Seçim coğrafyasında AKP’nin iller düzeyinde oy gücünün azalması durumunda CHP ve İYİ Parti’ye daha fazla yaraması da olası görünüyor.
HDP ETKİLENMEZ
Seçim kanunu HDP’nin seçim performansını etkiler mi?
Değişikliğin HDP’nin seçim performansını normal koşullarda etkilemesi mümkün değil gibi. Bunun nedeni, HDP’nin Türkiye’de yakın dönem itibarıyla İYİ Parti’yle birlikte en fazla kemikleşmiş seçmene sahip parti olması ve oylarının belirli seçim çevrelerinde (Güneydoğu Anadolu ağırlıklı ve bir miktar İstanbul, İzmir, Mersin gibi büyük kentler) güçlü biçimde yoğunlaşması, buralarda milletvekili çıkarabilecek oy gücüne sahip olmasıdır. Ayrıca, sol, sosyalist partilerin HDP ile ittifak yapması HDP’nin milletvekili sayısında çok sınırlı artış da sağlayabilir.
6 PARTİLİ İTTİFAK
6 partili ittifak’ın kârlı çıkması için ne yapması lazım?
Bunun için önemli olan nasıl bir ittifak modelinin kurgulanacağı, nasıl bir strateji ve kampanya ile seçim sürecinin yönetileceğidir. 6 partinin kuracağı bir ittifak, mevcut Cumhur İttifakı karşısında kendilerinin en fazla kazanacağı, rakibe ise en fazla kaybettirecek modeldir. Bu, 6 partiden CHP ve İYİ Parti listelerinden oy oranı düşük partilerin aday göstermesi ya da küçük sağ partilerin ideolojik türdeşlik açısından İYİ Parti listelerinden aday göstermesiyle iki partiden oluşan alt kümeli ittifak modeli şeklinde işleyebilir. Küçük partilerin oy oranı düşük düşüncesiyle, büyük partilerin küçük partileri yutmaması, hatta ortak listelerde ittifakın seçim sonrasında da sürdürülebilmesi için küçük partilerin bir miktar kayırılması çarpan etkisi yaratabilir.
ERDOĞAN FAKTÖRÜ
CB seçimlerinde Erdoğan’ın şansı nedir? Karşısında kimin olduğu ne ölçüde önemli?
Cumhurbaşkanlığı seçimlerinde Erdoğan’ın şansının şimdilik kaydıyla zayıf olmadığı, araştırmalara göre oy performansının ve görev onayının özellikle Ukrayna-Rusya savaşıyla birlikte bir miktar artışından anlaşılıyor. Diğer yandan, kamuoyu araştırmalarında ismi öne çıkan isimler karşısında araştırmaların yapıldığı tarih itibarıyla araştırmaların temsil kabiliyeti sınırları içerinde kalmak koşuluyla birkaç puan geride olduğu da görülüyor. Kanımca Erdoğan gibi seçmenle kurduğu özdeşlik ilişkisi güçlü, karizmatik, popülist bir aday karşısında, rakibin kim olacağı son derece önemli hatta belirleyicidir. Erdoğan’a rakip olacak aday tüm muhalif seçmen kitlesinin beklentilerini temsil edebilmeli, mobilize edebilmelidir. Yoksa, ‘Erdoğan karşısında muhalefetin adayı kim olursa olsun kazanır’ düşüncesi büyük bir yanılgı olur. Muhalefetin adayı bu anlamda salt liderlerin değil, en ücra seçim çevrelerinden yerel teşkilatlara, genel merkezlere, Altılı Masa etrafında bir araya gelen liderlere kadar olan tüm politik-sosyolojik unsurların süzgecinden geçirilerek belirlenmelidir.
Muhalefetin ortak CB adayı göstermesi kesin gibi. Kolay mı? Özellikle “oynak seçmen”i nasıl bir CB adayı etkileyebilir?
Muhalefet liderleri Güçlendirilmiş Parlamenter Sistem raporunu uzlaşarak kamuoyuna açıkladıkları gibi toplantılar muhalefetin uzlaşı konularını genişletmek için sürüyor. Sistem değişikliği ancak parlamentoda çoğunluğu sağlama, rakip Cumhurbaşkanı adayının seçim kazanmaması ile mümkün olacağına göre, bence bu saatten sonra geriye dönüş olmaz. Muhalefetin demokratik gerilemeyi durdurma, yeni bir sisteme geçme, refahı arttırma gibi uzlaşı sağladıkları taahhütleri mevcut. Cumhurbaşkanı adayı belirlenirken, partizan seçmenler kadar, “oynak/uçarı” tabir edilen seçmenin de nasıl bir Cumhurbaşkanı adayı istediğinin çok iyi araştırılıp, analiz edilmesi gerekiyor. Benim görebildiğim kadarıyla, kutuplaştırıcı, çatışmacı değil, uzlaştırıcı, birleştirici, ekip çalışmasına, kurullarla çalışmaya önem veren, demokratik değerleri içselleştirmiş, tüm seçmen gruplarına eşit mesafede duran, politik deneyimi olan, aynı zamanda karizmatik, popüler, Erdoğan’la seçim rekabetinde başa baş kampanya yürütebilecek, genç seçmenle de özdeşlik ilişkisi kurabilecek bir aday profili oynak seçmende ‘bizim adayımız’ diyebilecek politik kanaat oluşturabilir ve başarılı bir kampanya ile bu kanaatler tercihe dönüştürülebilir.
12/04/2022 00:02
İktidarın öngörü zaafı
148
İktidarın temel problemlerinden biri ekonomideki öngörü zayıflığıdır. Bu bir zihniyet meselesi olduğu için ciddiyetle üzerinde durulmalı, tahlil edilmelidir.
Evvela “2023 Hedefleri”ne bakalım... 2011 Seçim Bildirisi’nde yer alan bu hedeflere göre mesela kişi başı gelirimiz 25 bin dolara çıkacaktı. Aksine, 8 bir dolara düştü!
Çünkü iktidar 2011 yılında “2023 Hedefleri”ni açıklamış fakat bu hedeflere götürecek sanayi, tarım, eğitim, dış politika gibi alanlarda izlenecek politikalara dair teknik programlar ortaya koymamıştı. Yol haritası yoktu.
İddialı hedefler hatta siyasette hamasi ufuklar ortaya koyan ama “metot” içermeyen, “rasyonel” planlama yapmayan bir düşünce biçimi. Zihniyet dediğim, bu.
‘RASYONEL’ PROGRAM FAKTÖRÜ
2003 Hedeflerine göre 500 milyar dolar ihracat yapacaktık! Bu hedefe ulaşmak için dış politika planlaması yapılsaydı, mesela Mısır’la yedi yıl süreyle kavga ederek doğu Akdeniz’de yalnızlığa sürüklenir miydik? Mallarımıza boykotlar yapılır mıydı?
“Faiz sebeptir” gibi dünyada hiçbir ekonominin kabul etmediği politikaları uygulamaya kalkar mıydık?
Bu kadar ihracat yapmak için tarım ve sanayide sektörel bazda verimlilik, teknoloji ve üretim programları yapmak gerekmez miydi? Halbuki İktidarın kendisinin hazırlandığı 2019 tarihli 11. Kalkınma Planı’nda, 2014-2018 döneminde “yüzde 4.9 olan ortalama büyümenin 3 puanının tüketimden, 1 puanının ihracattan, 1.3 puanının sabit sermaye yatırımlarından geldiği” belirtilmektedir.
2023 hedefleri için programlanmış bir ekonomi politikasında, bunun tersine, en büyük payın sabit sermaye yatırımları olması gerekmez miydi? Gerekirdi ama daha fazla borçlanarak tüketimi artırmak daha fazla oy getiriyordu.
Yine aynı düşünme tarzı: İnsanlarda umut yaratan, hatta “yeniden büyük devlet oluyoruz” şeklinde milli duygularımızı okşayan hedefler… “Eyy” hitaplarının bu duyguyu beslemesi…
Ama o hedeflere götürecek “rasyonel” programların yokluğu… Sonuç, kriz…
TAM TERSİ OLDU
Daha yakına gelelim. “İhracatta her ay bir rekor kırıyoruz, ihracatımız 200 milyar doları aşıyor” müjdesi… (5 Temmuz 2021)
TL’yi ucuzlatıp ihracatı artırarak enflasyonu da yenecektik. “Çin böyle kalkındı” idi. (3 Aralık 20121)
Fakat dün açıklanan dış açık rakamları bunun aksini gösteriyor. Enerjideki fiyat artışlarını çıkarsak bile durum iç açıcı değil.
İhracatı şahlandıracak olan asıl faktörün TL’yi ucuzlatmak değil, teknoloji, verimlilik, yüksek katma değer gibi politikalar olduğunu daha başta “öngörmek” gerekmez miydi?
Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın “faizde düşüşe geçiyoruz, enflasyonda düşüşü de göreceğiz” sözünü hatırlıyorsunuzdur. (4 Ağustos 2021)
Sayın Erdoğan bu konuşmayı yaparken, 12 aylık enflasyon oranı resmen yüzde 19.25’ti… Bugün 12 aylık enflasyon oranı resmen yüzde 61.14 ve geçen 20 yılın rekoru!
Bütün iktisatçılar, emirle faiz indirtme yüzünden enflasyonun tırmanacağını söylerken, Erdoğan “enflasyonda düşüş” başladığını söylüyordu çünkü “faiz sebeptir” diye düşünüyordu. Faizi indirttik öyleyse “enflasyonda düşüşü de göreceğiz” idi… Aksi oldu, enflasyon şahlandı.
‘Faiz sebeptir’ şablonu, öngörüyü ve dolayısıyla doğru politikaları engelliyor, görüyorsunuz. Hem de 2011’den itibaren adım adım…
MODERN İKTİSAT
Niye böyle?.. Modern iktisat biliminde bütün bunlar yazılı olduğu halde ve saygın iktisatçılar bütün bu sonuçları öngörüp uyardığı halde niye bu öngörü eksikliği?
Bu sualin cevabı, Sayın Nebati’nin şu sözlerindedir:
“Biz, bize öğretilmiş şeyleri yapmaktan vazgeçme zamanının geldiğine inanıyoruz..." (23 Aralık 2021)
Bakan Nebati, uyguladıkları politikaları “müthiş bir paradigma değişikliği” diye niteliyor.
İşte öngörü mesafesini daraltan, öngörülerin yanlış çıkmasına ve bu yanlış öngörülere dayalı politikaların krize sürüklenmesine yol açan asli zihniyet faktörü budur!
Yüzlerce yıl on binlerce ekonomik olayda test edilerek sınanmış modern iktisadı bırakıp hiç denenmemiş, teorisi yapılmamış, bu yüzden öngörü kazandırmayan “benim tezim”le ekonomi yönetmek! Neticesi, kriz.
Halbuki ‘ortodoks’ politikalar bu iktidarın ilk on yılında milli gelirimizi kişi başına 12 bin dolara çıkarmıştı, heterodoks politikalar ise 8 bin dolara düşürdü… Özeti bu.
13/04/2022 00:01
‘Cumhurbaşkanımıza kabinesine ve bürokrasisine güvenin’
191
Hazine ve Maliye Bakanı Nurettin Nebati, ekonomideki temel sorunun, güvensizlik olduğu gerçeğini görüyor.
Burada kastedilen, ekonomi aktörlerinin yani yatırımcının, piyasanın, üreticinin, tüketicinin güvenip güvenmemesidir.
Sayın Nebati bu güvensizliği gördüğü için güven talep ediyor, “Cumhurbaşkanımıza, onun kabinesine ve bürokrasisine güvenin” diyor.
Hemen belirtmeliyim CB sisteminde “kabine” yoktur, sadece teker teker bakanlar vardır.
İktisadi anlamdaki güvensizliğin somut kanıtı risk primimizin çok yüksek olması ve bu yüzden yurt dışında ancak Düyunu Umumiye faiziyle kredi bulabilmemizdir.
HANGİ POLİTİKAYA GÜVEN?
Öncesini bırakalım, CB sisteminde ana yetkiler tek elde toplandı. Cumhurbaşkanı’nın hiçbir yetkisi hiçbir denetime tâbi değildir, demokratik dünyada benzeri yoktur. Bu bakımdan CB sistemi “şahsi yönetim” sistemidir.
Şahsi yönetim kolayca görevli değiştiriyor. Üç buçuk yılda 7 bakan görevden “affedildi” yerine yeni 7 isim getirildi.
Kolayca politika da değiştiriyor. Bu bir meziyet değil, zira politikalarda istikrarsızlık yaratıyor.
2018-2020: Berat Albayrak dönemi. ‘Rekabetçi kur’ politikası denildi, aynı zamanda kuru istikrarlı tutmak için 128 milyar dolar sarf edildi. Türkiye ödemeler dengesi kriziyle karşılaşmak üzereydi ki…
2020 Ekim: ‘Faiz acı ilaçtır’ denildi, reform söylemi ön plana çıktı. Naci Ağbal ve Lütfi Elvan gibi liyakatli isimler göreve getirildi. Döviz, gösterge faizi, risk primi ve enflasyon beklentisi düşmeye başladı. Ümitler yeşeriyordu ki…
2021 Mart: Ağbal azledildi, Merkez Bankası’nın başına Şahap Kavcıoğlu atandı. Emirle faiz indirtme politikasına geri dönüldü. Aralık ayında Elvan’ın da görevden alınmasıyla reform ve rasyonalizasyon sözde bile terk edildi. Hem faiz indirtilecek hem ‘liralaşma’ sağlanacaktı, nasıl olacaksa?!
Ve, Hazine’ye dört aylık maliyeti 40 milyar TL olan Kur Korumalı Mevduat… Enflasyon resmen yüzde 61...
Halbuki en azından “Orta Vadeli Program” kavramı bile asgari üç yıllık bir öngörülebilirlik kazandırmalıydı, değil mi?
KURUMLARA GÜVEN?
Kurumlar, mesela Merkez Bankası… Sayın Kavcıoğlu’na göre “Sorosçu güçler” Merkez Bankası’nın bağımsızlığını istiyor! Bağımsız mı olmalı, bağımlı mı olmalı? Bunlar bilimsel verilerle tartışılmalı değil mi? Kavcıoğlu’nun bu konudaki bilimsel görüşü nedir ben bilmiyorum.
Kanıtsız komplo kurguları inandırıcı olamaz.
Merkez Bankası’nın bugünkü durumunu en iyi ifade eden, Sayın Nebati’nin “Merkez Bankası’nı ve faizi önemsizleştirdik” sözüdür. (24 Ocak 2022)
Merkez Bankası’nın önemsizleştirildiği doğru… Merkez Bankası’nın para politikalarına kim güvenir bu durumda?
CB sisteminin verdiği benzersiz yetkilerle yirmi iki ayda dört Merkez Bankası Başkanı, değiştirildi. Bugünkü TÜİK Başkanı, yedi yılda 6. Başkandır!
Erdal Sağlam’a göre Merkez Bankası’nın insan kadrosu yüzde 90 oranında değiştirildi!
Kolaylaştırılan sınavlar ve siyasi mülakatlar yoluyla bürokraside liyakatli isimler kenara itildi, “bizden” isimler yetkilendirildi. SWP adlı Alman araştırma kuruluşu, CB sistemi hakkındaki uzun raporunda, “kamu ile parti arasındaki sınırın buharlaştığını” ve “kamu görevlisi olmak ile parti üyesi olmak arasındaki sınırların da neredeyse ortadan kalktığını” yazıyor. (DW, 8 Nisan 2021)
Derecelendirme kuruluşlarının raporlarında 2014’ten beri “kurumsal bozulma” eleştirileri var…
GÜÇLÜ TÜRKİYE, NASIL?
Efendim onlar “dış güçler” değil mi? Erdoğan’ın deyişiyle, “Hans ne der, Corç ne der biz buna bakmayız” mı? (1 Ağustos 2018)
Fakat Londra’ya giderek yahut Amerikan şirketlerini Beştepe’de ağırlayarak Türkiye’ye yatırım yapmaların istediğimiz dev finansman kuruluşları, politikacılardan ziyade uzman kuruluşların ve kendi uzmanlarının raporlarına bakıyorlar…
Bizim yatırımcımız bile çekiniyor.
Halbuki iktidarın ilk on yılında o raporlar Türkiye’yi övüyordu, ülkemize 220 milyar dolar yatırım gelmişti.
Sayın Nebati’nin “güvenin” sözü güven yaratmaya yeter mi?
Hukuk devletine, kurallar ve kurumlar sistemine, rasyonel politikalara yönelmedikçe “güçlü Türkiye”, özlemimiz olarak kalacak maalesef.
15/04/2022 00:02
Müslümanların ‘itaat’ sorunu
314
Saadet Partisi lideri Temel Karamollaoğlu ile Karar TV’de yaptığımız programda Müslümanlardaki ‘itaat kültürü’nü sordum. Zamanımızda bunun örneği, Erdoğan’a partisinde ve hatta seçmen tabanının önemli bir bölümünde mutlak itaat edilmesidir. Ekonomide vahim bir düşüş yaşıyoruz, bu sorun Ak Parti’de değil tartışma, soru konusu bile yapmıyor.
Soruma Sayın Karamollaoğlu şöyle cevap verdi:
“İslam’da itaat ‘mâruf’ yani doğru olanıdır. Lider doğru kararlar aldığında veya alenen temel hükümlere karşı gelmemek kaydıyla bir karar aldığı zaman ona itaat edilir. Birlik böyle sağlanır ama alenen hakkı, hukuku çiğniyorsa, yolsuzluklar kural haline gelmişse, israfı bir prensip olarak benimsemiş ise bir iktidar, onun aldığı kararlar beni bağlamaz...”
Temel Bey, Erdoğan ve arkadaşlarının, “itaat” kavramını eleştirerek Erbakan’a karşı çıktıklarını hatırlattı. “O zaman emre itaat doğru değildi, şimdi emre itaat doğru oldu” diye konuştu.
Gerçekten AK Parti ve Erdoğan 2001’de “lider sultası”nı eleştirerek yola çıktı. Bunu parti program ve tüzüğüne yazdılar. Erdoğan lider egemenliğini eleştiren konuşmalar yaptı. O metinleri okusanız başka bir parti, liberal bir parti sanırsınız.
YÜZYILLARDAN BUGÜNE
İslam’daki “ulul emre itaat” kuralının Ortadoğulu yorumu antik itaat kültürünü dinî bir “nass” gibi ruhlara işledi.
Antik Ortadoğu kültürü diyorum, mesela ateşe tapan Sasani hükümdarları, kisralar, “Tanrı’nın yer yüzündeki gölgesi”ydi, bu Müslümanlara geçti. İslam tarihini ‘laboratuvar’a bakar gibi okuyanların dikkatini çekmiştir, Muaviye’den itibaren, halifelere, hükümdarlar, İran kisralarına, Bizans imparatorlarına özendikleri için eleştiriler yapılmıştır. Bunun ilki, büyük devlet adamı Hz. Ömer’in Muaviye’yi eleştirmesidir.
İbni Haldun, bunu anlatırken, mesela aslında rızai bir işlem olan “biat” kurumunun “el etek ve ayak öpmek suretiyle hükümdarlara Kisralar gibi davranmaya” dönüştüğünü yazmıştır. (Mukaddime, Uludağ tercümesi, I, s. 580)
Zamanımızda hadis âlimi muhterem hocamız Prof. Said Hatiboğlu’nun “İslami Tenkid Zihniyeti” adlı eserini bütün Müslümanlara tavsiye ederim. (OTTO Yayınları)
Hocaların hocası Hatiboğlu, imparatorlaşma sürecinde emîrlerin, hükümdarların otoritesini güçlendirmek için uydurulmuş hadisleri anlatır. Mesela “Emîri dinler ve itaat edersin, sırtına vurulsa, malın alınsa dahi dinle ve itaat et!”
Kanlı aşiret ve mezhep kavgalarını bastırmak ve otoritelerini kutsallaştırmak için Emevi ve Abbasi halifeleri bu yola başvurdular, böyle bir ‘itikat’ teşekkül etti, asırlar içinde edilgen bir Müslüman tipi oluştu.
Asırları kapsayan itaat kültürü yirminci yüzyılda ‘inkılapçı’ CHP’de, 1950’lerden beri de geleneksel sağ partilerde lider kültü halinde ortaya çıktı. Bütün yetkiler liderde toplanır. Parti kurulları ve üyeleri ise “davanın neferi” olarak hizmet ederler.
HÜRRİYET FELSEFESİ
İnkılapçı Falih Rıfkı Atay, kalemşörlüğünü yaptığı Tek Parti devri CHP’sinin şu görüntüyü verdiğini yazmıştı:
“Yukarıdan aşağı buyurma, aşağıdan yukarı boyun eğme sistemi…” (Ulus, 13 Temmuz 1947)
21. Yüzyılda hangi partiler böyle, herkes partisine bir baksın!
Lider elbette önemlidir, etkili de olmalıdır ama ‘otokrat’ değil!
Dikkat ediniz; ister inkılap, ister din, ister milliyetçilik, ister sosyalizm adına olsun, söz konusu olan mutlak itaatçi bir emir-kumanda kültürüdür. İster istemez dogmatiktir ve lider kültü üretir.
İster inkılap, ister din, ister milliyetçilik, ister sosyalizm adına olsun bu kültürde eksin olan hür insandır, hürriyet kavramıdır. Böyle olunca da hukuk hak ve hürriyetleri korumak için değil, otoriteyi takviye etmek için kullanılır. 21. yüzyılda CB hükümet sisteminin temelinde bu var.
İster inkılapçı, ister dindar, ister milliyetçi, ister sosyalist olalım, artık inanç ve ideolojimizi temel hak ve hürriyetler felsefesiyle yoğurmak zorundayız. Evrensel hukuktaki temel hak ve hürriyetler ile temelindeki felsefi değerler.
Siyasette davanın, devrimin neferi değil, demokratik partilerin fikri hür, vicdanı hür üyeleri olmak özetle.
Genelde Müslümanları, özelde vatanımız Türkiye’yi muasır medeniyete ulaştıracak insan tipi.
17/04/2022 00:01
Türkiye’nin ‘yönetim’ sorunu
335
Milliyetçiler, İslamcılar, Atatürkçüler, sosyalistler yahut iktisadi deyişle piyasacılar, devletçiler Türkiye’yi kurtarmak için kavga ediyor fakat ülkeyi gelişmiş ülkeler düzeyine çıkaracak uzun vadeli temel bir program oluşmuyor. Ülke sürekli “vasat” düzeyde kalıyor.
Osmanlılar zamanında ve Cumhuriyet’in bütün dönemlerinde ortalamamız “vasat”tır.
Hızlı kalkınma dönemlerimiz var fakat bu dönemleri krizler, küçülmeler takip etti.
2002-2011 hızlı kalkınma dönemlerimizden biriydi fakat son on yılda geriye gittik. Arkadan gelen ülkeler son yılda bizi geçti. Endonezya, Malezya, Bulgaristan, Romanya, Meksika gibi.
NEDEN BÖYLE?
Şimdi, bütün kimlik ve ideolojik şablonlarımızın dışına çıkıp “neden böyle?” diye düşünmemiz gerekiyor. “Vatan için” birbirimizle coşkuyla kavga ederken bakıyoruz ki, vatanımızı gelişmiş ülkeler seviyesine çıkaracak bilgileri, yöntemleri, kurumsal ve hukuki sistemleri bir kenara atmışız.
Hamaset, öfke, karizma, nefret, sevda duyguları zihnimizi böylesine istila etmiş.
Yüz on yıl önce Ziya Gökalp “milli vicdan”ın teşekkül etmesi, yani hepimizi kapsayan ortak bir “doğru” ile “yanlış”ı ayırd edebilme şuurunun oluşması ihtiyacını yazmıştı… Bugün keskin kutuplaşmalarımızın temelinde bu ortak vicdan eksikliği var.
Descartes’in “Metot Üzerine Konuşmalar” kitabını yüz otuz yıl önce dilimize çeviren İbrahim Edhem Mesut (Dırvana), zihnimizin “şiir ve hayalllerle” dolu olmasından yakınmış, rasyonel düşünmeyi savunmuştu. Tabii çok yol aldık ama ne ölçüde? Hamaset ve husumet hala çok etkili… “Zillet, alçak” gibi lafları hangi gelişmiş ülkede duyabiliriz?
NEREDE YANLIŞ YAPTIK?
İktisat tarihçisi Şevket Pamuk, Türkiye’nin “yüzyıl boyunca eğitimde kendi gelir grubundaki ülkelerin gerisinde kaldığını”, bunun da etkisiyle yüz yıllık kalkınma performansının “vasat” olduğunu anlatır.
Prof. Pamuk, 2014’te yayınlanan kitabında, olumlu gelişmeleri anlatıyor ama “Türkiye’nin orta gelir tuzağına yakalanma olasılığının azalmadığını, aksine arttığını” rakamlarla ortaya koyuyordu. (Türkiye’nin 200 Yıllık İktisadi Tarihi, s. 339-353)
Sekiz yıl önceki bu uyarının ne kadar isabetli olduğu yaşamakta olduğumuz krizle, iktisadi küçülme ile doğrulandı maalesef.
Her uzun dönem bizde kalkınma-küçülme sarmalını yansıtır.
Artık nasıl davranmak gerektiğini rasyonel verilerle konuşmalıyız, değil mi? Ama hem kutuplaşma hem otoriterleşme bunu engelliyor. ‘Dış güçler, hainler’ dediğinizde “nerede yanlış yaptık?” rasyonelliğine yer kalmıyor.
Bu siyasi kütür sorunu ya da zihniyet problemi bizim fay hatlarımızdan geliyor. Yüz yıl önceki kavgalarla siyaset yapmak.
Hepimiz itiraf edelim, bizde rasyonalite, müzakere, uzlaşma, işbirliği kültürleri yeterince gelişmemiştir. Eğitimin rolünü hatırlatmaya gerek bile yok.
‘YÖNETEN DEMOKRASİ’
Bu yüzden bizde koalisyonlar hep kavgalı oldu. Koalisyon ortakları devlet kurumlarını bölüştü, hepsinin “bizden” kamu kurumları vardı!
Bu fenalıklar anlatılarak “tek kişilik hükümet” getirildi. Bu defa devlet kurumları bölüşülmedi, tamamı “bizden” yapıldı, kurumların kalite kaybı Afrika ülkeleri seviyesine düştü, kutuplaşma büsbütün derinleşti, kriz Cumhuriyet tarihindeki en büyük milli gelir kaybına yol açtı.
Hangi sistem olursa olsun hamaset, çatışma, kutuplaşma, güç tutkusu… Bunu kolaylaştıran denetim ve denge eksikliği, müzakere ve uzlaşma kültürünün zayıflığı…
Hangi ideoloji için kavga etsek körüklemiş oluyoruz!
Siyasette rasyonellik, müzakere, uzlaşma ve işbirliği zihniyetini geliştirmek zorundayız.
Bu açıdan Millet İttifakı ve 6 Partili ortak çalışmalar umut vericidir.
Türkiye uçlardan, radikalizmden, partizanlıktan sakınarak güçlü bir “merkez” inşa etmek zorundadır; hem toplumsal anlamda hem devlet kurumlarının hukuk statüsü ve liyakat kalitesi anlamında…
Niye Almanya’da, Japonya’da siyaset bizdeki gibi “kefen, ölüm, hainler, alçaklar” söylemiyle yürütülmüyor? Niye iktidar değişikliği gelenler için “ganimet”, gidenler için “kazanımların kaybı” olmuyor?
Türkiye’de de demokrasiyi “yöneten demokrasi” olarak düşünmek zorundadır: Sağlam hukuki kurumlar, siyasi istikrar, temel hak ve hürriyetler… Sağlıklı iktisadi büyüme için de bu şart.
19/04/2022 00:02
Particilik fikirleri boğuyor
226
Siyasetin güç kavgasına ve lidere sadakat duygusuna indirgenmesi fikirleri öldürüyor. Fikirler taraftarlarımızı ateşleyecek, karşıtlarımızı aşağılayacak kızgın sloganlara dönüşüyor.
Altmış yıl önce yazılmış şu satırlara bakın:
“Demokratik terbiye yokluğu. İşte, Türkiye’de eskiden olduğu gibi bugün de noksan olan şey budur. Her türlü demokratik hayatın temelini teşkil eden bu duygu ve terbiyenin yokluğu neticesinde geriye karşılıklı hakaret, kin ve düşmanlık kalmıştır…”
Bu satırları merhum Ali Fuat Başgil’in “27 Mayıs İhtilali ve Sebepleri” adlı kitabından aldım. (sf. 64)
Merhum Başgil’in vefatının 55. yılındayız. Politikacılara, hukukçulara, fikre değer veren herkese hatırlatmak istedim.
‘ÖLÜMLE TEHDİT’
Bugün muhafazakâr camiada Başgil deyince iki husus akla gelir: Biri onun “Din ve Laiklik” adlı eseri, öbürü 1961 yılında Cumhurbaşkanlığına aday olduğunda askerler tarafından zorla vazgeçirilmesi.
Başgil’in çoğunluk istibdadı, kuvvetler ayrılığı, yargı bağımsızlığı, hürriyet felsefesi gibi konulardaki fikirlerinin unutulup “din ve laiklik” ile “darbe” konularının zihinlerde kalmasının sebebi, bu iki hususun siyasette kullanışlı olmasıdır!
Evet, Başgil, 1961 seçimlerinde Samsun’dan senatör seçilmiş ve askerlerin 1961 anayasasına uygun olarak cumhurbaşkanlığına aday olmuş ama ölüm tehdidiyle vazgeçirilmiştir.
Cuntacılardan General Sıtkı Ulay 1986 yılında Milliyet’te yayınlanan anılarında bunu itiraf etmiştir:
20.jpg
Darbeler ekonomisiyle ve kurumlarıyla “az gelişmiş ülkeler”de olur. Türkiye’nin önündeki sorun demokratik kültürü güçlendirmek, ekonomiyi geliştirmektir.
KUVVETLER AYRILIĞI
Başgil’in bugün Türkiye’de yol gösteren fikirlerinden biri kuvvetler ayrılığıdır. 1959’da yazdığı “Esas Teşkilat Hukuku” adlı ders kitabında, Montesqiueu’yü anlatırken şunları yazmıştır:
“Ezeli bir tecrübe ile sabittir ki, kuvvet sahibi herkes bunu kötüye kullanmaya meyleder… Siyasi iktidar bir elde toplanmamalıdır, bilakis hakimiyetin birer branşını kullanan otoriteler birbirinden ayrılmalı ve birbirine karşı serbest ve özerk bir durum almalıdır. Bu sayede ayrılan kuvvetler birbirini tartmalı ve durdurmalıdır… Hak ve hürriyetler ancak böyle mutedil ve dengeli bir hükümette gün görür. Bunun aksine olarak, bütün kuvvetler bir elde ve bir başta toplanırsa bu el ister bir şahıs ister bir heyet olsun, taşkın bir otoriteye sahip olacağı için kabına sığmaz bir hal alır… bir tek irade ve tek bir ferman haline gelir...”
Başgil temel hak ve hürriyetler için “milli hakimiyet, milli irade” kavramlarının güvence olmadığını da anlatır:
“Hakimiyetin kraldan alınıp millete mal edilmesi vatandaş haklarını, emniyet ve huzurunu temin bakımından kâfi bir tedbir değildir. Hakkın ve hürriyetin esas teminatı kamu iktidarının bir adamın veya bir heyetin avuçları içine düşmemesindedir.” (s. 363)
CB sistemini kaleme alan ‘partili’ hukukçular bu donanıma sahip olsaydı, ortaya böyle bir sistem mi çıkardı?!
KÜLTÜREL ZENGİNLİK?
Ülkeye büyük hizmetleri geçmiş olan merhum Menderes’in, Celal Bayar’a uyarak kuvvetler birliğini savunması, hatta karanlık bir dönem olan Takrir-i Sükun dönemini bile gerekçe göstermesi ne feci ıstıraplara yol açtı, değil mi?
Meşrutiyet dönemde belli bir düzeyde yerleşmeye başlayan kuvvetler ayrılığı kültürünün Tek Parti devrinde unutturulması siyasi kültürümüzdeki otoriter rengin önemli sebeplerinden biridir.
1957 yılına kadar kuvvetler ayrılığını savunan, sadece Osman Bölükbaşı’ydı.
Bu gerçeğin yanında, İnönü liderliğindeki CHP’nin 1953 kurultayından başlayarak 1930’ların ideolojik kavramlarını terk ettiğini, 1957’den itibaren de istikrarlı şekilde kuvvetler ayrılığını savunduğunu belirtmek gerekir.
Dünün kavgalarını bugün sürdürmek yerine, tarihe laboratuvar gibi bakarak dersler çıkarmalıyız.
Fikirler liderlerin günlük polemiklerine hapsolmamalı… Her akım büyük düşünürlerden, büyük felsefelerden gıda almalıdır. “Demokrasi terbiyesi” için bu zaruri bir ihtiyaçtır.
Böyle kültürel zenginlik olmayınca, siyasette elimizde kalan “karşılıklı hakaret, kin ve düşmanlık”tır hâlâ!
22/04/2022 00:05
İktidarda vicdanın sesi?
225
İktidarda pahalılıktan yakınanlar, bir vicdan tepkisi yerine oy endişesiyle konuşuyorlar. “Üç kilo et yerine yarım kilo et yeriz” lafı bu duyarsızlığın simgesi olacak bir laftır. “Mini mini zam geldi” lafı da böyle.
Bülent Arınç’ın sözleri yakınmanın ötesinde bir vicdan isyanıdır. “Enflasyon resmi rakamlarla yüzde 60’ı bulmuşsa milleti hitabet ile coşturamaz, konuşmayla aldatamazsınız” sözü bunun bir örneği.
Fakat AK Parti’nin geleneğinde, sorunlar üzerine grupta genel görüşme açma, yanlışları dile getirerek çözümler üretme geleneği yoktur. Lidere itaat esastır. Bu bakımdan parti içinde politika değişikliği yönünde bir hareket olması hiçbir şekilde beklenemez.
Serbest müzakere olmayınca da iktisadi krizin sebepleri ortaya konulamıyor, “dış güçler” gibi komplo teorileriyle rasyonellikten büsbütün uzaklaşılıyor.
GEZİ, DARBE, PAPAZ
AK Parti Kayseri Milletvekili İsmail Tamer de vicdanlı konuştu. “Dürüstlükle her şeyi ortaya koymaya çalışıyorum” diyerek üreticinin de tüketicinin de vahim sorunlarını açıkça dile getirdi. Ancak, Tamer’in şu sözlerini mutlaka tahlil etmek gerekir:
“2013 Mayıs ayında yükselme devrine girmiş bir Türkiye vardı. Sonrasında Gezi olayları, FETÖ darbe girişimi ve papaz olayı ile Türkiye’nin önü kesilmek istendi.”
Sanki iktidarın yanlış ekonomi politikaları değil de bu olaylar Türkiye’yi krize sokmuş gibi!..
Gezi olayları Haziran 2013’te başladı birkaç ay devam etti. İktidara göre, olayların ekonomideki tahribatı çok büyüktü. Fakat Başbakan Erdoğan’ın 17 Eylül 2014 günlü açıklamasında Türkiye’nin ekonomik büyümesinin devam ettiğini, 2014’ün ilk çeyreğinde büyüme rakamlarının yüzde 4’ü geçtiğini belirttiğini unutmamak gerekir.
Başbakan Binali Yıldırım da 15 Temmuz ihanetinden on gün sonra, “öyle ekonomiyi alt-üst edecek, bütün değerleri alt-üst edecek bir değişim yaşamadı, hiç panik olmadı, işler normale döndü” açıklaması yapmıştı. Yıldırım, haklı olarak, “Bizim tek problemimiz var, tasarruflarımız istediğimiz seviyede değil” diyordu, yani sermaye eksikliği. (Bloomberg, 25 Temmuz 2016)
Papaz Brunson olayı?.. “Al papazı, ver papazı” politikasının yanlışlığı bir kenara, bir ekonomi böyle bir sebepten “yolu kesilmiş” olabilir mi? Nitekim Brunson krizi yaşanırken Türkiye’nin Merkez Bankası’nda “128 milyar dolar” bulunuyordu.
MOODY’S RAPORU
Moody’s adlı derecelendirme kuruluşu, daha 2015’te Türkiye’yi “en kırılgan ülkeler” arasında açıklamıştı. Moody’s tarafından gösterilen sebep “Türkiye’nin finans piyasalarındaki türbülansa en açık ülkelerden biri” olmasıydı! Türkiye’nin “en büyük zayıflığı düşük tasarruf oranı” ve “döviz rezervlerinin, finansman ihtiyacına oranla yetersiz” bulunmasıydı! (Bloomberg HT, 4 Kasım 2015)
Moody’s ‘dış güçler’ değil mi?!
Tasarruf yetersizliği konusunda Binali Yıldırım’la aynı şeyi söylüyordu. Dış finansmana böylesine bağımlı olmayın diyor, döviz rezervlerini arttırmamızı tavsiye ediyordu!
İktidar ne yaptı? Değil tasarrufu, aksine tüketimi körükledi. Bu iktidarın Temmuz 2019’da kabul ettiği 11. Kalkınma Planında, büyümenin üretimden değil, tüketimden geldiği açıkça itiraf edilir! (Paragraf 131)
Çünkü yaratılan dopingli refah oy getiriyordu.
İktidar başka ne yaptı? Rezervleri büyütmedi, aksine “128 milyar dolar”ı harcadı. “Demir bir yumrukla doları 5 liraya indirdik” diye övündü üstelik. (3 Mart 2019)
BÜYÜYEN YANLIŞLAR
Borçlanarak yapıldı bunlar. “Küresel sermaye”ye borcumuz 450 milyar dolar!
Şimdi Merkez Bankası net negatifte ve dövizi tutmak için dört ayda 40 milyar lira ödüyoruz, mevduat faizinin üstüne!
Dün açıklandı, Türkiye’nin borç stoku 3 trilyon 109 milyar liraya çıktı. Rubil Gökdemir hatırlattı, CB sisteminin başladığı 2018 Haziran’ında 969 milyar liraydı bu!
Nasıl ödeyeceğiz? İşte risk primini yansıtan bu soru yüzünden bugün Türkiye yüzde 8 faizle dolar borçlanıyor; 19. Yüzyıldaki Düyun-u Umumiye faizidir bu!
Verimlilik ve sanayileşme içermeyen, rant ve tüketim politikası 2011’den sonra artarak Türkiye’yi bugünkü krize sürükledi.
‘Dış güçler’ deyince hem bu gerçeğin üstü örtülüyor, hem doğru ‘ortodoks’ politikalara dönmek mümkün olmuyor.
Hem ‘vicdan’ hem ‘rasyonellik’ acil ihtiyaç…
24/04/2022 00:01
Türkiye’de hakimler var!
175
Cemal Kaşıkçı dosyasının Adalet Bakanlığının kararıyla Suudi Arabistan’a devrilmesi adalet tarihimize düşen lekelerden biridir. Siyaset yine hukuka galabe çalmıştır.
Evet bakanlığın kararı “kanuna uygun”dur, fakat kanun dosyanın devrilmesini emretmiyor, “devredilebilir” diyordu, bakanlık hukuku üstün tutabilirdi, tutmadı.
Siyaset, dün Arap ülkelerine “topunuz bir Türkiye etmezsiniz” diye meydan okuyordu. (14 Ekim 2019)
Merkez Bankamızdaki 128 milyar dolar henüz erimemişti…
Şimdi öyle mi? Boşalan rezervlerin yerine swaplarla dolar koymak lazım. BAE’den başlayarak Petrol emirleriyle, krallarıyla iyi ilişkiler kuruyoruz…
İsrail bile artık “başka” oldu iktidarın gözünde.
Feda olsun Kaşıkçı dosyası…
O meydan okumalar yanlıştı… Bu aşağıdan alışlar da yanlış.
DOSYA KATİLLERE TESLİM
Türkiye’de yargının hali malum. CB Yardımcısı Sayın Fuat Oktay’ın “yargıya güven yüzde 20 değil, yüzde 38” diye övündüğü bir ülke! (21 Temmuz 2019)
Evet, ama her şeye rağmen, Türkiye’de hakimler var.
Cemal Kaşıkçı dosyasının Suudi’lere devredilmesine karşı “muhalefet şerhi” yazan İstanbul 12 Ağır Ceza Mahkemesi Başkanı Nimet Demir, hukuk fakültelerinde okutulması gereken yüksek akademik değerdeki uzun gerekçesinde şöyle diyor:
“Davanın devri her şeyden önce adaletin tahakkuku amacıyla oluşturulan 6706 Sayılı Kanun’a haksızlık teşkil edecektir. Bu çerçeveden baktığımızda, söz konusu davanın devri, sanıklar açısından ‘kendi davalarının yargıcı olmak’ sonucunu doğuracaktır…”
Evet cinayetin azmettiricileri olan Suudi egemenleri ,şimdi davanın yargıcı olarak karar verecekler!
Halbuki evrensel hukukun kadim ilkesi: “Kimse kendi davasının yargıcı olamaz.” (Nemo judex in causa sua).
SUUD ADALETİ!
Anadolu Ajansı’nın haberine göre, merhum Cemal Kaşıkçı’nın oğlu Salah, aile adına, babalarının katillerini affetti, bunu “Allah rızası için yaptıklarını” açıkladı! Kuran-ı Kerim’den de affı öven bir ayet okudu! Kral Salman aileye başsağlığı diledi. Salah’ın çok endişeli olduğu görülüyordu. (22 Mayıs 2020)
Bu durumda fıkıhta “kısas” düşer, uygulanmaz. Böylece katiller, Suudi hukukunda idamdan kurtuldular.
Kaşıkçı ailesine milyar dolarlık lüks evler ve binlerce dolarlık maaşlar da bağlandı. (AFP, 22 May 2020)
İdam cezası düştükten sonra “tâzir” denilen ceza uygulamasıyla, Riyad Mahkemesi’nde 5 kişi 20’şer yıl, 3 kişi ise 7 ile 10 yıl arasında hapis cezasına çarptırıldı. (7 Eylül 2020)
Lüks villalarında hapis yatıyorlar! Bir süre sonra da “veliyy’ül emr” affı çıkacaktır eminim.
Kaşıkçı’yı vahşice öldürecek infaz timini örgütleyip Türkiye’ye gönderen İstihbarat Örgütü Başkan Yardımcısı El Asiri, Riyad Ceza Mahkemesi’nde “öldürün demedim, yakalayıp getirin dedim” diye konuşmuş ve beraat ettirilmiştir!
Emri kimden aldığı, amirlerine haber verip vermediği sorulmamıştı! Sorulamazdı tabii…
Değerli yargıç Nimet Demir’e göre, Asiri en azından “kastın aşılması suretiyle adam öldürme” suçundan mahkum edilmeliydi; 16 yıla kadar hapistir cezası.
İşte Kaşıkçı dosyasını bu ellere devrediyoruz!
HUKUKUN ÜSTÜNLÜĞÜ?
Adli İşbirliği Kanunu’na göre, bir devlette “ölüm cezası veya insan onuru ile bağdaşmayan bir ceza gerektiren suçlara ilişkin olması” halinde o devletle ‘adli işbirliği’ yapılamaz! (Md.11/d)
Bizim Anayasa Mahkemesi, İran’ın “iade” taleplerini bu gerekçeyle defalarca reddetmiştir. Bakanlık dosya devrinde de bu hassasiyeti göstermeliydi.
Sayın Yargıç Nimet Demir şöyle yazıyor:
“Olayımızda davanın naklinde, nakledilen ülkenin yargısının, nakleden ülkenin yargısından daha iyi olması gerekir şartı tahakkuk etmediğinden, davanın nakli kararı bu haliyle de yanlış olmuştur.”
Siyaset yargıyı ne duruma düşürebiliyor, görüyor musunuz?
Dahası, Yunan Yargıtay’ı, Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın mitinglerde “idam cezasının getirilmesi”nden söz etmesini gerekçe yaparak, 15 Temmuz darbe girişiminin rütbeli sanıklarının Türkiye’ye iadesini reddetmiştir! (BK. İzzet Özgenç, Suç Örgütü, s. 82-83)
Artık görülmelidir; Hukuk siyasetten üstün olmalıdır. Ülkenin ekonomisi de itibarı da hukukun üstünlüğüne bağlıdır.
Son sözü değerli yargıç Nimet Demir’e bırakıyorum: “Bu tarz devir kararları ile uluslararası alanda insan hakları ve hukukun üstünlüğü ilkelerine göre teamül oluşturma fırsatı da heba edildi.”
26/04/2022 00:02
Erdoğan faize ‘getiri’ dedi
143
Cumhurbaşkanı Erdoğan geçen grup konuşmasında “yurt dışında yaşayan vatandaşlarımıza ve dostlarımıza” yeni bir uygulamanın haberini verdi…
İktidar medyasında “Başkan Erdoğan’ın bugünkü müjdesi” diyerek takdim edilen yeni uygulama, yurt dışından Türk bankalarına döviz mevduatı yatıranlara “yüzde 4 getiri” verilmesidir. Buna kısaca “YUVAM hesabı” deniliyor:
“Yurt dışında yaşayan vatandaşlarımızın, mavi kart sahiplerinin, bankalarımızda hesap açtırma şartlarına sahip yabancı ülke vatandaşlarının yararlanabileceği YUVAM hesabı döviz cinsinden yüzde 4 getiri garantisi veriyor.”
Madde bir: Bu “getiri” faiz değil mi?
Madde iki: Ekonomi ne kadar sıkışmış görüyor musunuz? 1970’lerin DÇM’lerine döndük!
‘NASS VAR NASS’
Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın “Nass var” sözünü hatırlarsınız. “Getiri” deyince mesele kalmıyorsa, baştan “getiri” denilseydi de bir “faiz sebeptir” sözü uğruna ekonomi on yıldır adım adım krize sürüklenmeseydi, değil mi?
İslam düşüncesinin önündeki sorundur: Kişiler arası ödünç işlemlerindeki “riba” ile, modern ekonomideki “finansman, sermaye birikimi, yatırım, para politikası araçları” bağlamındaki faiz aynı mıdır?
En önemlisi, faizleri aşağı çekmenin yolu, Merkez Bankası’na emir vermek midir?
Bütün tarihimizde “faiz”le en çok sözel mücadele veren bu iktidardır, rasyonel ekonomi yolu izlenmediği içindir ki, bütün tarihimizdeki en ‘faizci’ iktidar da bu iktidardır! 2022 bütçesine “244 milyar lira” faiz ödeneği koydu! 270 milyara çıkacağını söyleyenler var.
Yeni “YUVAM hesabı” da faize dayanıyor: Yurt dışından döviz getirip Türk bankalarına yatıranlara yüzde 4 faiz verilecek! Dolar veya Avro ya da Pound üzerinden yüzde 4 gibi akıl almaz bir faiz!
DÇM’LER GİBİ
Prof. Yalçın Karatepe Medyascope’ta anlattı. Almanya’da mevduat faiz oranları yüzde 1 bile değil, binde küsur… Orada bankaya 100.000 Avro yatırırsan alacağın faiz 50 Avro, bize getirip YUVAM’a yatırırsan alacağın faiz 4.000 Avro! “Seksen kat fazla!”
Sayın Karatepe ve bütün iktisatçılar YUVAM’ı 1970’lerdeki DÇM’lere (Dövize Çevrilebilir Mevduat) hesabına benzetiyorlar.
Benim yeni çıkan “Laf Dinlemedi, Merkez Bankası Nereden Nereye?” adlı kitabımda DÇM’ler hakkında geniş bilgi vardır. Kitap için yaptığım araştırmalarda gördüm ki, kurumların zayıf, siyasetin de oy öncelikli ekonomi politikaları izlemesi daima krizle sonuçlanıyor.
DÇM’lerin de sebebi, Almanya’daki Türk işçilerinin Mark hesaplarını Türk bankalarına çekmek ve döviz sağlamaktı; tıpkı YUVAM gibi.
Fakat DÇM’ler hazineye öyle ağır bir yük getirdi ki, Turgut Özal ancak 1989 yılında kapatabildi. Merhum Özal, DÇM’lerin yuttuğu kaynağı şöyle açıklıyordu:
“Aile başına 1 milyon TL para ödeyebilirdik. 9 bin ilave okul, 900 orta boy fabrika, 500 hastane ve 4 bin kilometre otoyol daha yapardık. 100 bin insan iş sahibi olabilirdi… İnşallah gençlerimiz bundan ders alır.” (17 Eylül 1989)
Ders alınmadı, tekerrür ediyor…
YAPISAL REFORM
AK Parti ilk on yılında, Kemal Derviş reformlarından devraldığı sağlam kurumsal yapı sayesinde ve buna AB politikalarını da ekleyerek ülkede sağlıklı bir büyüme sağladı.
Fakat son on yılda yetkileri kendi elinde toplayıp iktisadi düşünce alanında da “benim tezim” diyerek ‘heterodoks’ politikalara yöneldi, kurumları “bizden”leştirdi, yanlışlar büyüdü.
Reform ve rasyonel iktisat kavramları terk edildi, ideoloji ağır bastı ve…
Sadece TÜSİAD değil… TOBB Başkanı Rifat Hisarcıklıoğlu sekiz yıl önce uyarmıştı:
“Maalesef son altı yıldır yerinde sayıyoruz. Bunun sebebi reform yapmasını unuttuk. Birbirimizle uğraşmaya başladık… Hizmetler sektörünün payı yüzde 67, sanayi sektörünün payı ise yüzde 28. Sanayinin payını arttırmadan zenginleşemeyiz.” (26 Kasım 2014)
Zenginleştik; rant ve borçla… Ama sonucu kriz, küçülme, yoksullaşma oldu.
Bütün iktisat tarihi dopingli büyümeleri izleyen kriz dersleriyle doludur. Bunun içindir ki merkez bankaları bağımsızlaştırıldı, kurumlar güçlendirildi. En önemlisi modern iktisattaki yeni gelişmeler oldu.
Türkiye için tek yol yüksek katma değerli ihracat sağlayacak bir sanayi hamlesidir. Bunun da yolu Özal imzalı 24 Ocak Kararları gibi, Derviş imzalı 14 Nisan 2001 Kararları gibi esaslı bir yapısal reformdur.
27/04/2022 00:01
Ağırlaştırılmış müebbed
211
Osman Kavala Gezi davasında Ağır Ceza Mahkemesi’nce darbeye teşebbüs suçundan ağırlaştırılmış hapse mahkûm edildi. Mücella Yapıcı, Çiğdem Mater, Hakan Altınay, Mine Özerden, Can Atalay ve Yiğit Ali Emekçi de darbe teşebbüsüne yardımdan 18’er yıl hapis cezasına çarptırıldı.
Hakan Altınay şahsi dostumdur; hepsine geçmiş olsun diyorum. Hukukçu kimliğimi ortaya koyarak diyorum ki: Bu dava Yargıtay’dan dönmezse AYM’den dönecektir. AYM’den de dönmezse AİHM’den mutlaka dönecektir.
Niye bu kadar uzun bir hukuki süreçten bahsediyorum? Çünkü belirli davalarda siyasi etkilerle yargı sistemimizde “öngörülebilirlik” hayli azaldı. Yerleşik içtihatlara uyulursa, bu dava Yargıtay’dan döner.
Enver Altaylı hakkındaki mahkumiyetin de aynı şekilde Yargıtay’dan döneceğine inanıyorum.
DARBEYE TEŞEBBÜSTEN BERAAT
Kavala davasının toplumda ve demokrasi dünyasında bu kadar ilgi görmesinin sebebi, demokrasinin ve hukuk devletinin çağımızdaki sınırlarıyla ilgili bir dava olmasıdır. Sınır dediğim, kuvvetler ayrılığıdır, yargı bağımsızlığıdır…
Osman Kavala ve Gezi olayları için “darbeye teşebbüs” suçlamasını iktidar ortaya attı, dal budak salarak büyüdü, mahkeme kararları bile değişti.
İstanbul 13. Ağır Ceza Mahkemesi, Gezi olaylarının darbeye teşebbüs olmadığına, her bir failin eyleminden sorumlu olacağına karar vermişti; karar tarihi 29 Aralık 2015. Bu karar beş yıl Yargıtay’da bekleyecekti…
Şubat 2019’da Osman Kavala ve arkadaşları hakkında Gezi olayları dolayısıyla “darbeye teşebbüs” soruşturması açıldı, Savcı Gezi olaylarının darbeye teşebbüs olduğunu söylüyordu. Fakat 18 Şubat 2020’de, dosyada “darbe teşebbüs”ü gösteren bir delil olmadığı için beraat ettiler. Kavala için tahliye kararı verildi. (Karar No. 2020/34)
CASUSLUKTAN TUTUKLAMA
Ertesi gün Cumhurbaşkanı Erdoğan “Soros’un Türkiye ayağı malum içerideydi, bir manevrayla dün beraat ettirmeye kalktılar” diyerek tepki gösterdi. HSK da beraat kararı veren hakimler hakkında soruşturma açtı. (19 Nisan 2020)
Saygın ceza hukuku profesörlerimizden Adem Sözüer, şu tiviti attı:
“Sırf beraat verdi diye soruşturma hem hukuka aykırı hem hakime gözdağıdır.
Beraat edeni, tahliye olduğu başka soruşturmada tutuklamak ise ‘teferruat doktrini’ uygulamasıdır.” (20 Şubat 2020)
Böyle dava bir aşamaya daha girmişti. Kavala, beraat sebebiyle tahliye beklerken bu defa “casusluk”tan suçlanarak tutuklandı!
Artık Kavala casusluk tutuklusudur!
Efendim; Kavala’nın Hanry Barkey adlı bir CIA danışmanıyla lokantada karşılaşması ve aynı baz istasyonunda telefonlarının olması, dün “darbe hazılığı”nın deliliydi, şimdi “casusluk” delili oluvermişti. Halbuki HTS raporunda “konuşmadılar” diye yazıyordu.
PARDON, DARBE İMİŞ
Bu arada Yargıtay, beş yıldır bekleyen Çarşı davasındaki beraat kararını bozdu. Yargıtay, Kavala ve Gezi dosyalarının birleştirilmesini gerekli görmüştü. (28 Nisan 2021)
Dosyalar birleştirildi. Kavala hem casusluktan hem arkadaşlarıyla birlikte “darbeye deşebbüs”ten yargılanıyordu.
Önceki gün sonuçlandı, casusluktan beraat kararı verildi, halbuki “casus” diye tutuklu bulunuyordu. Mahkeme başa döndü, Kavala ve arkadaşlarını, 18 Şubat 2020’de beraat ettikleri “darbeye teşebbüs”ten mahkûm etti.
DELİL DURUMU
Kavala iki defa AYM’ye başvurdu. İki defasında da bir tek oy farkıyla AYM “tutuklama hak ihlali değil” kararı verdi. AYM Başkanı Prof. Zühtü Arslan 55 paraftan oluşan uzun karşı oy yazımında, dosyada, bırakın ağırlaştırılmış müebbet hapsi, tutuklama için bile delil olmadığını yazdı:
“Soyut ve genel suçlamalarla değil, somut bilgi ve olgulara dayanılarak gösterilmesi lazım…” (Prgf. 25)
“Başvurucunun ikinci ve üçüncü kez tutuklanmasına karar verilirken H.J.B (Hanry Barkey) ile ilişkisinin mahiyetine ve içeriğine dair herhangi yeni bir bulgu ortaya konulamamıştır…” (Prgf. 38)
“Tutuklama nedenlerini varlığını ve tutuklama tedbirinin ölçülü olduğunu gösteren deliller somut olarak gerçekleştirilerek açıkça gösterilebilmiş değildir.” (Prgf. 54)
Ama böylesine boş bir dosyada ağırlaştırılmış müebbed ve 18 yıl ağır hapis cezaları verilebilmiştir.
Siyasetin etkisi açık; AİHM kararında da yazıyor.
Siyasetin elini HSK’dan çıkarmadıkça yargı bağımsızlığı inandırıcı olamaz.
29/04/2022 00:03
Yargıda siyasi atamalar
142
Osman Kavala ve arkadaşlarına verilen akıl almaz cezalar, Türkiye’de yargı bağımsızlığı ve yargıda partili atamalar sorununu yeniden gündeme getirdi.
Hiçbir hukuki delile dayanmayan mahkûmiyet kararını veren hakimlerden biri 2018 yılında AK Parti’den milletvekili adayı olmuş, seçilememişti. Avukatlara hakimlik yolu açılınca hakim olarak atanmış, İstanbul gibi bir yerde Ağır Ceza Mahkemesi üyeliğine kadar terfi etmişti.
Türkiye’de ağır bir yargı bağımsızlığı sorunu olduğu gibi, bu örnekten bağımsız olarak Türkiye’de bir yargıda siyasi atamalar sorunu da vardır. Maalesef yüksek yargıda bile AK Partili siyasi geçmişe sahip üyelerin atandığı görülmektedir.
OHAL HUKUKU
15 Temmuz ihaneti ve yargıdan FETÖ unsurlarının bir yargı denetimi olmaksızın tasfiye edilmesini, hükümet hukuku güçlendirmek için değil, kamu kurumlarına ve yargıya “bizden” atamalar yapmak için değerlendirdi. CB hükümet sistemi de ülkeye böyle geldi.
Değerli anayasa hukukçusu Prof. Kemal Gözler, yargıda, 15 Temmuz’dan önce ve sonra, 2011-2017 yılları arasındaki 6 yılda çıkarılan dört kanunla, Yargıtay ve Danıştay üyelerinin sayısını azaltarak, sonra artırarak, sonra tekrar azaltarak yüksek yargı üyelerinin “yüzde 50’sini geçen miktarlarda” değiştirildiğini yazıyor. “Yüksek mahkemelerin üye sayılarıyla siyasi nedenlerle böylesine kolayca oynanabildiği bir ülkede yargı bağımsızlığı olamaz” diye belirtiyor. (Kemal Gözler, Türk Anayasa Hukuku, 2018 basım, s. 992-996)
Bunun yapılabilmesinde OHAL şartları, KHK’lar ve hepsinden önemlisi atamaları yapan HSK’nın tamamen siyasetçe belirlenen bir organ olması en önemli faktörlerdir.
Anayasa Mahkemesi’nin maalesef KHK’ları yetki sınırı bakımından incelemeyi reddetmesi de hukukun üstünlüğü adına başlı başına bir talihsizlik oldu…
Ülke idarede, ekonomide, hukukta bugünkü duruma geriledi.
PARTİLİ ATAMALAR
Hakim ve savcı alımları için yapılan yazılı sınavlarda en az 70 puan zorunluluğu vardı. Bu zorunluluk 680 sayılı KHK ile kaldırıldı! (6 Ocak 2017)
Liyakatin ne kadar aşağıya çekildiğini görüyorsunuz. Abdülhamit Gül’ün gayretiyle 20 Şubat 2019’da 70 puan zorunluluğu tekrar getirilinceye kadar, hukukî liyakati “vasat” olan yeni mezunlar ve avukatlar “mülakat” yoluyla hakim ve savcı olarak atandı.
Nasıl bir “mülakat” yapıldığını tahmin etmek zor değildir. Bunlardan bir örnek, 24 Nisan 2017’de yapılan avukatlıktan hâkimliğe geçiş sınavında ataması yapılan 1.341 hâkim ve savcının yüzde 90’ının AKP’nin il ve ilçe teşkilatlarından veya cemaat vakıflarından seçildiği basına yansıdı; CHP’li Barış Yarkadaş uzun bir isim listesi de açıkladı. (4 Mayıs 2017)
O günlerde böyle başka “AK Partili yargıçlar” diye listeler de açıklandı, tekzip gelmedi.
AYM ve AİHM kararlarına uymayı reddeden yargıçlar bu dönemde çıktığı gibi bu tavrı alkışlayan Adalet Bakanı da bu dönemde görüldü. Açıkça iktidar partisini veya “reis”i öven, muhalefet liderlerini aşağılayan tweetler yargıda bu dönemde atıldı.
Hoşa gitmeyen kararları veren hakimlerin HSK tarafından bir gecede başka görevlere atandığı yahut yine sırf kararlarından dolayı haklarında soruşturma açılarak hakimlere baskı yapıldığı da bilinmektedir.
Kavala’ya beraat kararı veren yargıçlar hakkında HSK’nın soruşturma açması bunun bir örneğidir.
ÖLÇÜ: HUKUK
Bütün bunlara rağmen, gerek kıdemli hakim ve savcılar, gerek bu iktidar döneminde göreve başlamış kaliteli, onurlu hakim ve savcılarımız inanıyorum ki büyük çoğunluktur.
Ölçü nedir? Savcı veya hakimin “bizden-sizden” olması değildir. Kararlarının hukuk teorisine, yerleşik içtihatlara ve AİHM içtihatlarına uygun olup olmamasıdır.
İddianame veya kararlarında “somut, delillere dayalı, olgusal” gerekçe yazan savcı ve hakimler Türkiye’nin yüz akıdır.
Ama Abdülhamit Gül’ün haklı eleştirisinde belirttiği gibi “efsane ve anlatılanlara” dayalı iddianame veya karar yazılamaz. (4 Şubat 2020)
“Efsane ve anlatılanlara” dayalı iddianame veya karar yazan savcı veya hakim sadece kendi itibarına zarar vermekle kalmaz, adalete güveni sarsmak gibi ağır bir sorumluluğu da yüklenmiş olur.01/05/2022 00:35
Yeni dostumuz Prens!
226
Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın Suudi Arabistan ziyareti ve özellikle Veliaht Prens Muhammed bin Selman’la kucaklaşması, dış politikamızı resmeden önemli fotoğraflardan biridir.
Aynı zamanda Türkiye Cumhuriyeti’nin yerleşmiş dış politika ekseninde bu iktidar döneminde yaşanan kaymalara, gelgitlere de bir örnektir.
Dönüm noktası 2011 yılıdır. Seçim zaferi muazzam bir özgüven yaratmıştır. Arap Baharı da “gönül coğrafyamız”a ilişkin duyguları körüklemiştir.
İhvan iktidarı sırasında Erdoğan’ın Kahire gezisindeki şu sözler bunun ifadesidir:
“Bu yapay sınırlar bizi de bir asırlık bir mahkumiyete, bir hasrete mahkum etti. Allah’a hamdolsun işte bugün kardeş ülkeler, kardeş halklar arasındaki bu yapay bariyerler tek tek ortadan kalkıyor…” (17 Kasım 2012)
Bu politika, İhvan karşıtı olan bütün Arap rejimlerini aleyhimize çevirdi. Temmuz 2013’te Mısır’daki askeri darbeden sonra Türkiye karşıtlığı daha da sertleşti.
Suriye politikasını Erdoğan’ın “güvenlik” kavramı ile yetinmeyip “Şam’da namaz kılmak”la açıklaması da bu dönemdedir. (9 Eylül 2012)
ARAP TEPKİSİ
Bu politikanın sonuçlarını Sabah yazarı Prof. Burhanettin Duran şöyle anlatır:
“Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın güçlü liderliği ve proaktif dış politikası Körfez başkentlerini kaygılandırmıştır. Bu kaygı Körfez elitleri nezdinde Türkiye’nin de sınırlandırılması gereken bir ülke olarak konumlandırılmasına sebep olmuştur…” (2020 Dış Politika Yıllığı, 2020, s. 13)
Prens Bin Salman Arap TV’lerinde şöyle laflar ediyordu:
"Erdoğan’ın yönettiği Osmanlılar, Müslüman Kardeşleri de kullanarak halifeliği yeniden getirmek istiyor. İran ideolojik devrimini yaymak istiyor… İran, Katar ve Türkiye bir şer eksenidir.” (6 Mart 2018)
Osmanlı’dan kalma Ecyad kalesinin yıkılması, Suud’da, Mısır’da, Körfez’de Türk mallarına boykot, Türk dizilerinin yasaklanması, BAE Dışişleri Bakanı Abdullah bin Zayed’in Osmanlı tarihini karalayan konuşmaları hep bu dönemdedir.
Türkiye Doğu Akdeniz’de ve Orta Doğu’da yalnızlaşmakla kalmadı, Arap-Yunan ittifakı oluştu, Türkiye gaz aramalarında dışlandı.
Arap Birliği örgütü sürekli Türkiye’yi suçlayan açıklamalar yaptı.
KAŞIKÇI VE PRENS
Böyle bir gerginlik döneminde merhum Cemal Kaşıkçı İstanbul’da Suudi Başkonsolosluğunda, Suudi infaz timi tarafından vahşice katledildi. (2 Ekim 2018)
Bu konuda Erdoğan’ın açıklamaları:
“Hadiseden haberdar olduğumuz andan itibaren, Kaşıkçı cinayetini aydınlatmak için tüm imkanlarımızı seferber ettik… Bizim için bu olay alçakça bir cinayettir ve öyle de kalacaktır… Bu kişilerin Türkiye’de yargılanmalarının uluslararası toplumda oluşabilecek soru işaretlerinin ortadan kaldırılmasına faydalı olacağına inanıyorum” (2 Aralık 2018)
Erdoğan, katillerin “veliaht Prensin en yakınında olanlar” olduğunu belirterek şunları söylüyordu:
“İslam dünyasında bazı kesimler ve ülkeler ne yazık ki Doların veya Riyalin kurbanı olanlar bu olaylar karşısında hakkı ve hakikati adalet çerçevesi içerisinde söylemediler. Batı dünyasında da aynı şekilde birçok baronlar, onlar da bunu söyleyemiyor. Niye? Dolarlar gelecek.” (14 Aralık 2018)
Erdoğan, Türkiye’yi Suriye’de işgalci diye suçlayan Arap Birliği’ne de şöyle tepki gösteriyordu:
“Hepiniz bir araya gelseniz zaten bir tane Türkiye etmezsiniz.” (13 Ekim 2019)
Erdoğan’ın, “medeniyet projesi” dediği Avrupa Birliği için “bunlar Haçlı ittifakı” demesi de bu dönemdeki dış politikayı yansıtan ifadelerdendir. (26 Mart 2017)
AĞIR FİNANSMAN SORUNU
Aynı dönem Batı’dan uzaklaşma, iç politikada da otoriter CB sistemine geçiş dönemidir.
Ama bir de baktık ki, Türkiye’nin müzmin “dış finansman” sorunu var…
128 milyar dolar bitmiş, rezervler de ekside…
Erdoğan “geleceğimizi Avrupa ile birlikte kurmayı tasavvur ediyoruz” diye konuşmalar yaptı. (21 Kasım 2020)
Batılı şirketlere çağrılarda bulundu, Amerikan şirketlerini Beştepe’de ağırladı. Ama gelmiyorlar; hukuk, öngörülebilirlik, rasyonel iktisat gibi laflar ediyorlar, Merkez Bankası’nın konumuna falan bakıyorlar…
Şimdi Arap sermayesini getirmek istiyoruz.
Türkiye böyle savrulmalara maruz kalmamalıydı.
Türkiye dış politikada geleneksel “eksen”ine dönmeli, içeride kurallar ve kurumlar yönetimini tesis etmeli.
3/05/2022 00:04
İstibdat...
303
Müslümanların mübarek Ramazan bayramını kutluyorum; güzel, mutlu nice bayramlar diliyorum…
Müslümanlar olarak asırlardan beri bunu diliyoruz. Ama bugün bilimler alanında başarılı tek İslam ülkesi yok. Verimlilikle, endüstri ve teknolojisiyle ekonomisi gelişmiş tek İslam ülkesi de yok…
Hukukun üstünlüğü zaten söz konusu değil!
AK Parti ilk on yılında yarattığı umutları, ikinci on yılında kendi eliyle tahrip etti.
Müslümanların, asırların içinden gelen istibdat ve itaat geleneğini sorgulamadan bir gelişme yolu bulamayacakları apaçık ortada…
FİKİR ÖNCÜLERİ
Uzun istibdat asırları çekingen, durgun, edilgen zihinler ve insanlar yaratmış, gelişme, ilerleme mümkün olmamıştı.
Türkçülük akımında yer alan Ahmet Ağaoğlu, Miladi takvimle 26 Şubat 1914 günlü İslam Mecmuası’nda bütün Müslümanların geriliğine dikkat çekiyordu. Hıristiyanlarda gelişmiş ve az gelişmiş ülkeler vardı. Uzak Doğu’da öyleydi ama gelişmiş tek Müslüman ülke yoktu. Sebep İslam mıydı?
İslamın ilk dört asrında bilim ve felsefe alanındaki gelişmeleri hatırlatan Ağaoğlu, sebebin din olarak İslam değil, “hakim sınıfların istibdadı” olduğunu yazıyordu; Umera, ulema ve kalemiyenin istibdadı…
Osmanlı milliyetçisi Namık Kemal’i, Türkçü Ziya Gökalp, Yusuf Akçura gibi isimleri hatırlatmama gerek bile yok.
İslamcılık akımının öncülerinden Said Nursi, 1911’de Hutbe-i Şamiye’de Müslümanların geri kalmasının 6 sebebini sayıyor, bu arada, “çeşit çeşit bulaşıcı hastalıklar gibi yayılan istibdat”ı zikrediyordu.
İslamcı aydınlardan Filibeli Ahmet Hilmi Bey, 1910 yılında Hikmet dergisinde, Emevilerle başlayan istibdat asırlarını hatırlatarak şöyle yazıyordu:
“Bu uzun istibdat devirleridir ki bütün Müslümanlara fena alışkanlıklar vermiştir. Fakirlik ve miskinliği yüceltme, riya, boyun eğen bir itaat vesaire gibi.”
SİYASET VE ‘DAVA’
Bugün milliyetçiler ve İslamcılar arasında particiliğin “dava” sanılması yaygındır. Bu yüzden
“Fikir” siyasetin sıradan bir aleti durumuna düşüyor. Siyasi güç yine sorgusuz sualsiz itaat istiyor.
Halbuki bu iki büyük fikir akımının büyük öncüleri, yukarıda örneklerini gördüğümüz gibi “inhitat” dedikleri çöküşümüzün sebeplerini araştırırlar ve “istibdad”a dikkat çekerlerdi.
Günümüzde Prof. Hayrettin Karaman’ın tavrı önemli bir veridir. Prof. Karaman, ilk baskısı 1993’te çıkan “Ana Hatlarıyla İslam Hukuku” adlı eserinde, Peygamberimizden otuz sene sonra “saltanat ve istibdadın” hakim olduğunu, “fikir hürriyetine meydan vermediğini” ve bu yüzden fıkıhta kamu hukuku konularının gelişmediğini yazar. (cilt I, s. 165-166)
Kamu hukuku gelişmemiş olan fıkıh sistemine dayalı bir devlet çağımızda mümkün mü?! Siyasal İslamcı hareketlerin başarısızlığının birçok sebeplerinden biri budur.
Bunu sorgulayan ve AK Parti iktidarının kamu hukuku alanındaki ihlallerini eleştiren, CB sisteminin yol açtığı sorunları tahlil eden bir ‘İslamcı’ görüyor muyuz?
Aksine, Sayın Prof. Karaman’ın muhalefete fırsat vermemek için iktidarın eleştirilmemesini istemesi, siyasi tarafgirliğin, particiliğin İslami düşünceyi de nasıl kısırlaştırdığına dair hazin bir örnektir.
İSTİBDAT VE HÜRRİYET
Muhafazakârlar hemen meseleyi “Ulu Hakan”a bağlıyorlar. Şüphesiz büyük bir diplomat ve modern eğitimci olan Abdülhamit yine şüphesiz bir istibdat rejimi kurmuş, İslamcı yayınlara bile izin vermemiş, hatta Mecelle Cemiyeti’ni dağıtarak Mecelle’nin eksik kalmasına sebep olmuştur.
Tunuslu Hayrettin Paşa’nın önerdiği kurumlaşma reformlarını da reddetmiştir.
Mehmet Akif’in dergisi Sırat-ı Müstakim ancak Ağustos 1908’de, Safahat’ın ilk kitabı da 1911’de yayınlanabilecekti.
Tarihe “Ulu Hakan” ve “Ulu Önder” gözlükleriyle bakmak, laboratuvar gibi bakmamızı engelliyor. Devirlerin sorunlarını ve imkanlarını, gelecek nesillere ne gibi sorunlar ve imkanlar devrettiklerini düşünmüyor, araştırmıyoruz.
Zaten amaç da düşünmeden taraftarlar yaratmaktır.
Çok uluslu imparatorluğun devamı mümkün değildi.
Meşrutiyet hiç olmazsa sonraki nesillere kamu hukukunda milli hakimiyet, milli irade, meclis, seçim, kuvvetler ayrılığı kavramlarını, fikir hayatında da bugünkü seviyemizin çok üstünde zengin bir fikir mirasını bıraktı.
Meral Akşener’in “kahrolsun istibdat, yaşasın hürriyet” diye konuşması iyi oldu, umarım bu iki kavram üzerinde bilgi sahibi olmamıza ve düşünmemize yol açar.
4/05/2022 00:01
S-400 çıkmaz sokak
189
Ukrayna savaşında, Türk yapımı Bayraktar TB2’ler karşısında S-400’ler kendi Rus mevzilerini ve Moskva adlı savaş gemisini koruyamadı.
Böylece S-400’lerin teknik kapasite zaafı da ortaya çıktı.
Daha önemlisi, Rusya’dan iki adet S-400 savunma sistemi almak, Türkiye’yi bir çıkmaz sokağa sürükledi. Ne kullanabiliyoruz ne de üstüne kilit vurabiliyoruz. Üstelik bu yüzden F-35 projesinden dışlandık…
Bu kayıpların bedeli milyarlarca dolar…
Hepsi bu değil. Dış politikada “eksen kayması”, diğer bir deyişle yalnızlaşma işte bu S-400’lerle pekişti…
NİSAN 2020
Mart 2015’te Suriye’nin Reyhanlı’ya füze atması üzerine hava savunma sistemimizdeki zaaf önem kazanmış, Batılılarla anlaşamayınca Ruslarla anlaşıp S-400’leri almıştık. Halbuki S-400’ler Batı’dan gelecek füze saldırılarına göre kurgulanmıştı. Büyükelçi Naci Koru’nun dediği gibi, “S-400’ler bizi kimseye karşı koruyamaz”dı. (Karar, 10 Mayıs 2021)
Yine de aldık S-400’leri…
Buna karşı Batı’dan ve NATO’dan gelen tepkileri hesaplamak gerekirdi ama bunu yapmadık. Henüz “eyy…” duygusu azalsa da devam ediyordu, dünyaya meydan okuma gücüne ulaştığımızı sanarak devam ettik…
Hatta Erdoğan tarih verdi:
“S-400 şu anda artık bizim malımız. Nisandan itibaren de artık faal hale gelecek.” (6 Mart 2020)
Tam iki sene geçti, bırakın faal hale gelmesini, akıbeti hala meçhul… Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın, Şansölye Olaf Scholz’a söylediği şu:
“Rusya’dan aldığımız silahlar noktasında bunun cevabını merak ettiğinizi görüyorum. Şu andaki şartlar içerisinde gelecek ne gösterir onu şu an konuşmak erken olur. Şartlar ne getirir ne götürür bunu görmek lazım.” (14 Mart 2022)
Bu sözler S-400’ler konusunda Türkiye’nin nasıl bir çıkmaza girdiğinin beyanıdır.
EN BÜYÜK KAYIP
Ankara bu kadar angaje olduğu, 2.5 milyar dolar ödediği, aktive etmek için tarih verdiği S-400’leri neden “bakalım ne olacak” durumunda tutuyor?
Cevabı belli: S-400’ler Türkiye’ye siyasi ve stratejik olarak çok pahalıya mal oldu! Bu çok ağır maliyetin daha da ağırlaşmasından endişe ettiği için ‘bakalım’ noktasında tutuyor.
Türkiye için F-35’lerden dışlanmış olmak akıl almaz bir kayıptır.
EDAM’da silah ve strateji uzmanı Dr. Can Kasapoğlu uzun tahlilinde şöyle diyor:
“Türkiye, söz gelimi Arap Emirlikleri gibi F-35’i hazır satın alacak bir ülke değildi, üretici konsorsiyumun üyesiydi. Türkiye için F-35 sadece bir savaş uçağı değil, Türk savunma eko sisteminin yüz milyonlarca dolarlık bir portföye sahip olduğu, binlerce kişiye istihdam oluşturan bir proje idi. Dolayısıyla, Türkiye’nin kaybının, sadece platformun askeri artı ve eksileri üzerinden değerlendirilmesi isabetli değildir. İştirakçi her bir Türk firmasının endüstriyel kayıpları da dikkate alınmalıdır.” (https://edam.org.tr/f35-tr/)
Bu akıl almaz kaybımıza karşılık daha alt kademedeki F-16’ları satın almak için ABD Kongresinden onay bekliyoruz!
Kongre’deki eski dostlarımızı da kaybettik geçen on yılda!
ENDÜSTRİYEL TOPLUM
Burada bilhassa “endüstriyel kayıp” kavramına dikkat çekerim. F-35 projesinde ortaklığımız devam etseydi savunma sanayiinde ileri teknolojilerin ortağı olacaktık. Bu alandaki firmalarımız büyüyecek, istihdam artacak, iyi eğitimli gençlerimiz Türkiye’de hem iş bulacaklar hem bilgi ve becerilerini geliştireceklerdi.
Bayraktar TB2’ler elbette milli bir gururumuzdur. Fakat birkaç çiçekle bahar gelmiyor. “Endüstriyel toplum” bilgi ve uzmanlık odaklıdır. Gelişmiş ülkeler seviyesine ulaşmak için önümüzde çoook uzun bir yol vardır: İlmi zihniyet, yüksek kalitede üniversite, enstitü, laboratuvar, iyi eğitimli işgücü, kurumlar, kurallar…
Fakat böyle uzun vadeli perspektifler yerine, iktidarın Rusya’dan S-400 almasındaki gibi kısa vadeli politikaların cazibasi tipik bir örnektir. S-400’ler nasıl bir “öngörü” ile alındı ki, 2,5 milyar dolar verdik, bir işe yaramıyor, dahası F-35’leri kaybettirdi bize!
Seçim ve ideoloji odaklı politikalar uzun vadede “öngörülebilirliği” ortadan kaldırıyor, “yatırım güvenliği”ni aşağı çekiyor.
Dış politikada da ekonomide de geldiğimiz yer ortada.
İktidarın dış politikayı uzman diplomatlarla, ekonomiyi iyi eğitimli gerçek ekonomistlerle, partiden bağımsız kurumlarla yürütmesi şart.
06/05/2022 00:01
Erdoğan ne demişti?
190
Cumhurbaşkanı Erdoğan, yaklaşık bir yıl önce, faizleri düşürmesi için Merkez Bankası Başkanı ile görüştüğünü söylemişti. Enflasyon da faiz de inecekti. Erdoğan’ın sözleri şöyleydi:
“Ben yine aynı iddianın peşindeyim. Hatta bugün Merkez Bankası başkanımızla görüştüm. Maliyet enflasyonunu tetikleyen faiz olduğu için inşallah orada da bir rahatlama dönemine girmiş olacağız. Bütün mesele maliyet enflasyonundan faiz yüküne kaldırmaktır.” (1 Haziran 2021)
Erdoğan, “Ağustos’u geride bıraktığımızda enflasyonda düşüşü göreceğiz… düşük faiz düşük enflasyonu getirecektir” diye de öngörüde bulunmuştu. (4 Ağustos 2021)
Halbuki TÜİK’in dünkü açıklamasına göre, Nisan ayı tüketici enflasyonu yüzde 7.25’e çıkmıştır! Yıllık enflasyon ise yirmi yılın rekorunu kırarak yüzde 69.97’ye çıkmış bulunmaktadır. Üretici enflasyonu ise, yine Erdoğan’ın öngörünün aksine, çok daha yüksektir, TÜİK’e göre yüzde 121.86!
Bağımsız ENAG’a göre her iki enflasyon da çok daha yüksektir.
DIŞ FAKTÖRLER?
Dünyada da enflasyon yükseliyor ama Avrupa’nın yüksek enflasyonu yüzde 4-5 civarında! Amerika’da yüzde 7 ve aşağı çekmek için faizleri artırmaya başladılar. Bizim aylık enflasyonumuz “faizci kapitalist sistem” ülkelerindeki yıllık enflasyondan fazladır!
Rusya’nın Ukrayna’ya saldırarak başlattığı savaşın da elbette olumsuz etkileri var. Fakat bizde enflasyon çok daha öncelerden yükselerek geliyor…
Rusya’nın Ukrayna’ya saldırısı 24 Şubat 2022’de başladı. Erdoğan’ın 2021 yılında “Ağustos’u geride bıraktığımızda enflasyonda düşüşü göreceğiz” demesinden sonra enflasyon yükselmeye devam etmiş, Ocak 2022’de aylık enflasyon yüzde 11’e, yıllık enflasyon yüzde 48.69’a çıkmıştı!
Enflasyon konusundaki öngörü yanılmaların da enflasyonla mücadeledeki başarısızlığın da birinci sebebi, ekonomi yönetiminin iktisat anlayışıdır: “Faiz enflasyonun sebebidir” diye inanıyorsanız, Merkez Bankasına faizi indirttiğinizde enflasyonun inmesini beklersiniz ve yanılırsınız!
Yıllardır böyle üstelik.
2011’DEN İTİBAREN
Erdoğan 2011 yılında 2023 hedeflerini açıklarken; 2022 yılında Türkiye’nin ağır krizin ortasında olacağını, ekonominin küçüleceğini elbette aklının kenarından geçirmiyordu. Aksine, kendi ekonomik tezlerine güveniyor, geleceğe de o güven açısından bakıyordu.
İlk defa 2011 yılında, “halka ben hesap veriyorum, Merkez bankası değil” diyerek faizin aşağı çekilmesi için Merkez Bankasına baskı yapmaya başlamıştı. (AA, 5 Mayıs 2011)
Faizi aşağı çektirip yatırımları hızlandıracak, böylece Türkiye 2023 yılında kişi başına 25 bin dolar gelire ulaşacaktı.
25 bin dolar için nasıl bir eğitim, nasıl bir üniversite, nasıl bir Merkez Bankası, nasıl bir teknoloji, nasıl bir sanayi politikası lazımdı? Bu soruların programa bağlanmış cevapları yoktu!
Ucuz faiz baskısı, bol borçlanma, görkemli dev yapılar… Ve kriz..
Ali Babacan ve Mehmet Şimşek’in tasfiye edilmesi, CB Sisteminde Berat Albayrak’ın ekonominin başına getirilmesi ve Merkez Bankası’nın bağımsızlığına son verilmesi iktisadi rasyonalizmden heterodoksiye dönüşün olgularıdır.
KRİZ DERSLERİ
Erdoğan’ın faizleri emirle indirterek yatırımları arttırma politikasının ekonominin seyrini etkilediğini, yaşanmışlara laboratuvar gibi bakarak tahlil etmek gerekir. Benim “Laf Dinlemedi, Merkez Bankası Nereden Nereye” adlı kitabımda, Türkiye’nin üç büyük iktisadi krizini bu gözle inceledim:
• 1979 krizi ve Özal’ın 24 Ocak 1980 reformlarıyla düze çıkış…
• 1994 Krizi; siyasi dağınıklık… Kayıp yıllar.
• 2000 ve 2001 krizleri; Kemal Derviş reformlarıyla düze çıkış… AK Partinin ilk on yılında bu zemin üzerine AB sürecinin katkısıyla sağlıklı büyüme…
• Ekim 2019’da Yeni Ekonomik Program’la somutlaşan ve derinleşerek devem eden kriz. Erdoğan, “enflasyon 2020’de tek haneye inecek” diyordu. (16 Kasım 2019) Tam tersi olacaktı.
Naci Ağbal ve Lütfi Elvan’ın tasfiye edilmesi, reform umudunun dört aylık ömrünün de sona ermesiydi.
Merkez Bankası artık “laf dinlediğine” göre faizi indirilecek, enflasyon da inecekti; tam tersi oldu.
Demek ki yanlıştı…
Türkiye’nin rasyonel ekonomiye, liyakatle donatılacak bağımsız Merkez Bankasına, ‘idare-i şahsiye’ yerine kurallar ve kurumlar yönetimine geçmekten başta çaresi yok.
NOT: İki hafta izne çıkıyorum, görüşmek üzere.
25/05/2022 00:01
İttihatçılar ve İslamcılar
284
Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın Seçim kampanyasında II. Abdülhamid faktörünü de kullanacağı anlaşılıyor. İYİ Parti lideri Meral Akşener, bugünkü otoriter uygulamaları eleştirmek için “kahrolsun istibdat, yaşasın hürriyet” dedi ya, Ak Parti lideri Erdoğan bunu “Abdülhamid’e dil uzatma” olarak niteledi.
“Ulu Önder” kavramına karşı Necip Fazıl’ın inşa ettiği “Ulu Hakan” kavramının muhafazakâr camiada nasıl yoğun bir duygusallık konusu olduğu biliniyor. Erdoğan bunu oya tahvil etmekle yetinmiyor, Saadet, Gelecek ve Deva partilerinin de Akşener’e tepki göstermesini isteyerek 6’lı Masa’da bölünme yaratmayı da amaçlıyor.
Ülkenin temel meselelerine odaklanmak gerekirken, bir tarih yorumunu propaganda malzemesi yapmanın çok da etkili olacağını sanmıyorum.
‘İSTİBDAT’ KAVRAMI
Abdülhamid’in diplomasi ve eğitim alanında, şartlar elverdiğince büyük hizmetler yaptığı bir gerçektir. Ancak meclisi kapatıp anayasayı askıya almasına, İslamcı yayınları bile yasaklamasına İkinci Meşrutiyet İslamcıları da “istibdat” diyordu. İşte Mehmet Akif, Filibeli Ahmet Hilmi, iManastırlı İsmail Hakkı, Said Nursi…
Bugünkü İslamcıların romantik bir duyguyla idealize ettikleri o devri, o zamanki İslamcılar bilfiil yaşayarak bunalmışlardı.
Milli irade şehidi Ali Şükrü Bey’in de Abdülhamit dönemi için “istibdat” kavramını kullandığını bugünkü İslamcılara hatırlatmak isterim. (Zabıt Ceridesi, 17 Ocak 1923)
Ama bizde siyaset maalesef böyle! Bir şeyin gerçek olup olmaması değil, siyaseten “işimize yarar” olup olmaması önemli
İTTİHATÇILARDAN BUGÜNE
Ahmet Şükrü (Esmer) Bey, 27 Ekim 1923 günlü Vatan gazetesinde, Talat Paşa’nın, muhalefeti bastırmakla ne büyük hata ettiklerini anlatan sözlerini kaydederek şöyle yazıyordu:
“İttihat ve Terakki bir vatanperverler fırkası (parti) olarak iktidara geçti… İttihatçılar memleketi ikiye taksim etmişlerdi: Vatanseverler, memleketin terakki ve tealisine taraftan olanlar ve hainler. Kendilerine göre birinci sınıf İttihatçılar, ikinci sınıf da İttihatçılardan gayri adamlardı. Yani her İttihatçı vatanperver, her vatanperver İttihatçı idi…”
Uzun yazısında Ahmet Şükrü Bey, bunun “herkesçe malum olan feci neticeler husule getirdiğini” hatırlatarak 1923’te Meclis’e mutlak hakim olan Halk Fırkası’na (parti) şöyle sesleniyordu:
“Şimdi Halk Fırkası aynı suretle bir vatanperverler fırkası olarak İttihat ve Terakki kadar kuvvetli olarak iktidara geçmiştir… Şayan-ı temennidir ki İttihat ve Terakki’nin hatalarından ders almış olması lazım gelen Halk Fırkası erkânı bir zaman Talat Paşa’nın söylediği sözleri onun gibi iş işten geçtikten sonra tekrar etmek lüzumunu hissetmesinler.”
Ama maalesef Halk Fırkası 1925’teki Takrir-i Sükûn kanunu ile aynı yola girecek, Karabekir’in partisini “hain” diyerek kapatacaktı! Sonuçlarını yaşayarak gören İsmet Paşa muhalefet partilerini kapatmakla hata ettiklerini 1947’de söyleyecektir. Basının susturulmasında simge isimlerin biri olan Hüseyin Cahit hakkında da “zulmettik” diyecektir.
BUGÜN AK PARTİ
Tarihi şartlar tartışılabilir, ayrı konu… Muhalefeti hain görmek, göstermek, sesini kısmak, basını kontrol altına almak, devlet kurumlarını “bizden”leştirmek… İttihatçılarda ve Tek Parti devrinde gördüğümüz bu otoriter siyasi kültür bugün nerede kendini gösteriyor? AK Parti iktidarında…
Çünkü mesele, “güç” meselesidir. Gücün hukukla ve özgürlüklerle sınırlanması geleneğinin zayıf olduğu toplumlarda, kim iktidara sağlam yerleşirse bunu “ganimet” sayıyor, bırakmamak için rakiplerini hainlikle suçluyor...
İktidardan gitmeyi de “kazanımların kaybı” korkusuyla karşılıyor.
Gelişmiş demokrasilerde böyle ganimetler de korkular da yok!
Asıl görmemiz gereken işte bu budur: Hukukun siyasetten üstün olup olmaması.
Bu yüzden bizde siyaset yaklaşık yüz elli yıldır çok haşin geçiyor; beşeri enerjimizi israf ediyor.
İnançlarımız, hayat tarzlarımız, tercihlerimiz siyasi kavgaların değil, özgürlüklerimizin konusudur. Siyasetin işi, hukukun üstünlüğüne tâbi olarak, özgürlükleri korumak, ekonomik ve sosyal gelişmeyi sağlamak, bilimi, eğitimi geliştirmektir.
İktidarların bu alanlarda başarısız kaldıkça otoriterleştikleri de bir gerçektir.
27/05/2022 00:05
İmtiyazlı şirketler vakıflar
254
TÜRGEV ve ENSAR adlı vakıfların ABD’deki TÜRKEN vakfına değişik zamanlarda toplam 60-70 milyon dolar gönderdiğini kamuoyu CHP lideri Kılıçdaroğlu’nun konuşmasından öğrendi. Gizli de değil; bankalar üzerinden resmi işlemlerle gönderilmiş. Sayın Kılıçdaroğlu, bu belgeleri, Erdoğan’ın ve yakınlarının yurt dışına kaçış hazırlığı olarak kamuoyuna takdim etti.
Fakat böyle bir para transferinin ‘yurt dışına kaçış’ hazırlığı olduğunu düşündürecek bir veri ortada yok.
Ancak ‘kaçış’ iddiasının zayıflığı, böyle bir paranın hangi kaynaklardan sağlandığı sorusunun ciddiyetini ve önemini azaltmaz. Adı geçen iki vakıf, Türkiye’deki bütün giderlerini karşıladıktan sonra yurt dışında destekledikleri TÜRKEN vakfına bu çapta büyük bir miktarı gönderecek kadar bir mali gücü hangi kaynaklardan temin etmiştir? Üzerinde durulması gereken sorun budur.
‘BİZDEN’ POLİTİKASI
Amerika’daki TÜRKEN vakfının ENSAR ve TÜRGEV tarafından kurulduğu, bu vakıfların yönetiminde iktidarla birinci derecede akrabalık ve siyasi aidiyet gibi somut ilişkilerin bulunduğu biliniyor
Dahası, iktidar yanlısı vakıflardan bazılarının Milli Eğitim Bakanlığı ile işbirliği protokolleri imzaladıkları, eğitime ‘karıştıkları’ da biliniyor.
Devletin personel alımlarında şu veya bu ölçüde etkili de oluyorlar.
İktidarın desteği olmadan bunlar mümkün değildir.
Devletin vatandaşlar karşısında tarafsızlığı, kamu kaynaklarının ve imkanlarının ayırımsız ve objektif kriterlere göre ve mutlaka şeffaf dağılımı ve denetimi gibi ilkeler özellikle son 6-7 yılda bir hayli gölgelenmiştir.
Bu, son derece ağır bir sorundur, bir yozlaşma tablosudur. Kamu kurumlarının “bizden”leştirilmesi, İhale Kanunu’nda yolsuzluklara kapı açılması, belli şirketlerin ihalelerde hep aslan payını alması, belirli vakıfların iktisaden ve siyaseten olağandışı şekilde güç ve nüfuz kazanması ulusal ve uluslararası raporlara da geçmiştir.
İHALELERDEKİ MİLYARLAR
Fıkıh profesörü Hayrettin Karaman şöyle yazmıştı:
“İhale almış, para kazanmış bir kimseyi, iş olup bittikten sonra bir yetkili, bir hayır kurumuna yardıma davet ederse ve o da yardım ederse bu rüşvet olmaz' dedim, yine diyorum.” (Yeni Şafak, 24 Ocak 2014
Bunun suistimale ne kadar açık olduğunu izah etmeye gerek var mı? İktidardan ihaleler alıp iktidar yanlısı kuruluşlara “yardım” etmenin en azından etik kurallara aykırı olduğu açıktır.
Kaldı ki, Durmuş Yılmaz’a göre “Kamu İhale Kanunu’nu 191 kere değiştirilerek kaynak tahsisi bozulmuş ve yolsuzluklar artırmıştır.” (6 Aralık 2020)
Bu değişikliklerle, “davet usulü ihale” genel kural haline gelmiş, merkezi idare de belediyeler de “istediğine ihale verme” imkanını elde etmiştir.
Böyle “davet edilen” şirketler milyarlarca ve miyarlarca dolarlık merkezi ve yerel yönetim ihaleleri alır da istenilen vakfa, derneğe, kuruluşa “yardım” etmez mi?!
Son üç yılda devlet 201 milyar lira değerinde ihale yaptı, bunun 143 milyarlık bölümü davet usulüyle, “kapalı kapılar ardında” yapıldı! (İsmail Şahin, Sözcü, 2022.3.23)
Kaldı ki imtiyazlı vakıflara taşınmazlar, arsa ve binalar tahsis edilerek kamu kaynaklarından destek verildiği de bilinmektedir.
GRİ LİSTE!
Bu çağda bunlar uluslararası kurumların gözünden kaçmıyor. AB İlerleme Raporlarında Türkiye, yolsuzlukla mücadele ve şeffaflık Kanunlarını çıkarmadığı için 8 yıldan beri eleştiriliyor!
Davutoğlu’nun hükümet programındaki “yolsuzlukla mücadele ve şeffaflık” bölümü, kendisiyle birlikte tasfiye edildi…
Uluslararası Şeffaflık Derneği, “yolsuzluk algısı” indeksinde Türkiye’nin, son bir yılda 10 basamak birden düşerek, 100 üzerinden 38 puanla dünyada 96. Sıraya düştüğünü açıkladı. (25 Ocak 2022)
Ve, içim yanarak yazıyorum, Türkiye, uluslararası bir kuruluş olan Mali Eylem Gücü tarafından “kara para aklanması ve terörizmin finansmanını engelleme konusunda eksikler olduğu için” gri listeye alındı. (21 Ekim 2021)
Ekonomi niye kiriz içinde, niye yatırım gelmiyor, niye Türkiye’nin risk primi 700 puanın üstüne çıktı, niye yolsuzluk ve adaletsizlik algısı zirveler yapıyor?
Açık değil mi?
29/05/2022 00:02
Abdülhamit’ten bugüne krizler
308
Abdülhamit döneminde 1881 yılında Düyunu Umumiye (Kamu Borçları) adıyla yabancıların yönetiminde bir müessese kurulması iktisat tarihimizin en önemli ve ders verici konularından biridir.
Mahfi Eğilmez’in “II. Abdülhamid ve Osmanlı Maliyesinin İflası” adlı yazısı büyük ilgi gördü. Tarihte kalmış bu olayın bugünkü kriz ortamında böylesine ilgi çekmesi tabiidir.
Türkiye bugün elbette o durumdan uzaktır ama “kriz” kavramı açısından yine de alınacak dersler çoktur. Cumhuriyet devrindeki 1979, 1994 ve 2001 krizlerini de hatırlamak ve ders almak gerekmektedir.
DÜYUNU UMUMİYE
Sanayileşmiş Avrupa karşısında Osmanlı, 1852 yılında Avrupa piyasalarında tahvil satarak borçlanmaya başlamıştı. Ancak aldığı borçları verimli yatırımlarda kullanamadığı için, ödeyemez hale düşmüştü. Abdülhamit 1881 yılında “moratoryum” ilan etmiş, alacaklılarla masaya oturarak, devletin 6 kalem vergisinin toplanmasını borçlara karşılık olarak “Düyunu Umumiye İdaresi”ne devretti.
Bu güvenceyi verince Osmanlı borçlarının faizleri yüzde 12’lerden kademeli olarak yüzde 4’e kadar inecekti. “Risk primi” azalmıştı çünkü.
Devlet asayişi sağlamakta bile zaaf halinde olduğu için, Abdülhamid 1903 yılında Rumeli’de İtalyan General Di Giorgi Paşa (Emilio Degiorgis) kumandasında yabancı bir jandarma gücü kurulmasını da kabul etmişti.
Bugün ‘devleti İttihatçılar yıktı’ propagandası zırvadır. İttihatçıların hataları ayrı bir konu, devleti yıkan asıl faktör, bilim ve sanayi devrimlerini kaçırmasıydı. Osmanlı’nın mali iflasa sürüklenmesi ve aldığı borçları verimli kullanamayışı da bulunla ilgilidir. Türk dostu tarihçi Justin MacCarty “Türkler iktisat bilmiyorlardı” diye de yazar.
Evet şairler, edebiyatçılar, siyasetçiler, hukukçular, maarifçiler, kumandanlar… Ama iktisatçılarımız? Bu konuda Prof. Ahmet Güner Sayar’ın “Osmanlı İktisat Düşüncesinin Modernleşmesi” adlı kitabını önemle tavsiye ederim.
KRİZLER REFORMLAR
Türkiye’nin ekonomide üç asırdır müzmin sorunu, sanayileymiş bir ülke olmadığı için daima dış ticaret açığı vermesi ve bunun da döviz krizlerine yol açmasıdır. Hükümetlerin popülist politikaları da enflasyonu körüklemektedir.
1979 krizi böyleydi; Özal’ın reformları Türkiye’yi düze çıkarmıştı.
1994 Krizi böyleydi. Sorun yine döviz krizi, popülist politikalardı…
2001 krizi böyleydi; Ecevit hükümeti döneminde Kemal Derviş’in reformlarıyla Türkiye büyüme yoluna girecek ve AK Parti bunu on yıl süreyle devam ettirecekti.
Özelikle 2014 civarından itibaren Erdoğan hükümetleri büyümede sanayiden çok rant ve tüketime öncelik verdi. Bunu 2019 Temmuz’unda kendilerinin çıkardığı 11. Kalkınma Planı açıkça yazmaktadır. (Paragraf 130 ve 131)
Düyunu Umumiye ve krizler tarihimiz konusunda benim “Laf Dinlemedi…” adlı kitabıma bakabilirsiniz.
KRİZE DOĞRU
Merkez Bankası eski başkanı Erdem Başçı, daha 2014’te “mümkünse tüketerek değil üreterek büyüyelim” diye uyarmıştı. (16 Haziran 2014)
Bugün siyasetin dilinde “mandacı iktisatçılar” diye suçlananlar böyle yıllar önce uyarılarda bulunmuşlar ama dinleyen olmamıştı.
Faizi baskılayıp ucuz kredilerle borçlanarak tüketimi attırmak oy getiriyor ama sonunda kriz yaratıyor. Merkez Bankaları bütün dünyada bunu önlemek için bağımsızdır!
Bizde de Merkez Bankası’nın baskılanmasıyla ekonomik göstergelerdeki bozulmalar el ele gitti.
Sonuç belli: Tarihte olduğu gibi yine döviz yetersizliği, enflasyon, kabaran “kamu borçları” ve yine kriz. Bugün Türkiye’nin dış borçları 450 milyar dolardır ve Hazine yüzde 8 faizli dolar borçlanması yapıyor!
Risk primimiz 700’ü geçti!..
İKTİSADİ RASYONELLEŞME
Bugün geldiğimiz noktayı Merkez Bankası eski Başekonomisti Prof. Hakan Kara şöyle anlatıyor:
“Artık bütüncül bir programla desteklenmeden faiz tek başına çözüm olmayabilir ama bunun nedeni faizin etkisiz olması değil, gereksiz ısrarla egzozun uzun süre tıkalı tutulmasıdır."
Bütüncül program, yani 1980’de Turgut Özal’ın “24 Ocak Kararları” gibi, 2001’de Kemal Derviş’in “Güçlü Ekonomiye Geçiş” programı gibi esaslı bir iktisadi rasyonelleşme paketi… Birinci maddesi elbette Merkez Bankası’nın liyakatli iktisatçılarla donatılması ve yeniden bağımsızlaştırılması…
Hamaset tarihe bakarken de günümüze bakarken de aklın gözlerini perdeliyor; tarihten ders almamızı da bugün rasyonelleşmemizi de engelliyor.
Son 6-7 yılda İktidar doğru yolda olsaydı ülke bu hale gelir miydi?
31/05/2022 00:03
Batı düşmanlığı ve Kuvayı Milliye
175
Batı ile sorunlarımız konusunda tavır almakla Batı’ya düşmanlık yapmak çok ayrı şeylerdir.
Batı ile ihtilaflı olduğumuz konular; terör tanımı, Kıbrıs ve Ege sorunlarındadır. Bu sorunlarda bütün hükümetlerimiz haklarımızı kararlılıkla savunmuştur. Bu sebepten sorunlar karşı tarafı memnun edecek şekilde noktalanmamıştır, devam etmektedir. Bu bir maratondur.
Bütün hükümetler, aynı zamanda, Batı ile ilişkileri geliştirmenin, Batılı kurumlarda yer ve yetki sahibi olmanın, Batı biliminden, ekonomisinden ve hukukundan yararlanmanın önemini hiç gözden kaçırmadılar. Türkiye her devirde dünyaya ‘Batılı’ diplomasi imajı verdi ve bunun yararını gördü. Buna AK Parti iktidarının ilk on yılı da dahildi…
Fakat son 6-7 yılda iç politika popülizmiyle Avrupa’yı “Haçlı ittifakı” diye nitelemeye ve hatta iktidar blokundan “NATO’dan çıkma, üsleri kapatma” söylemlerine kadar uzanan bir Batı karşıtlığı sergileniyor.
HANGİ ATATÜRK?
CHP lideri Kılıçdaroğlu’nun da nüanslı ifadelerle de olsa bu söyleme yönelmesi hayret vericidir. Kılıçdaroğlu o açıklamalarında “Kuvayı milliye ruhu”na atıfta bulunuyor…
Bir numaralı Kuvayı Milliyeci Mustafa Kemal Paşa, Milli Mücadele döneminde Bolşevik Rusya’dan silah ve para yardımı almak için Batı karşıtı konuşmalar yapmıştır. Rahmetli Atilla İlhan, “Hangi Atatürk” adı eserinde, bir “Galiyevci Mustafa Kemal” kültürü yaratmak için hep Gazi’nin o beyanlarını seçmişti.
Benim “Ama Hangi Atatürk” adlı kitabımın konusu budur.
Sol Kemalizmde Kuvayı Milliye kavramı Batı’ya ve kendi deyişleriyle “sandıksal demokrasi”ye karşı bir referanstır. Halbuki…
Mustafa Kemal Paşa’nın bir Fransız gazetesine verdiği mülakattaki şu sözlerini, 11 Şubat 1924 tarihli muhafazakâr Tevhid-i Efkâr gazetesinden aktarıyorum. Gazete, bu bölüme “memleketin asrileştirilmesi” ara başlığını koymuştu:
16.jpg
“Bu maksatlardan Fransa’da pek büyük memnuniyetle malum olacak şey siyasetimizin, geleneklerimizin, menfaatlerimizin bizi fikir ve temayül itibariyle bir Avrupa Türkiyesi, daha doğrusu Batı’ya yönelmiş bir Türkiye arzu etmeye meylettirmiş olacaktır.”
Böyle çok konuşmaları vardır. 1930’larda İngiltere ve Fransa ile ittifak siyaseti yürütmüş, ömrü vefa etmediği için 1939’da imzayı İsmet Paşa atmıştır.
HANGİ ABDÜLHAMİT?
Atatürk dedi diye değil, tarih, jeopolitik ve modernleşme zarureti bunu gerektirdiği için Batı ile ilişkilerimiz son derece önemlidir.
Abdülhamit de İngiltere ile ittifak yapmayı çok istemişti. Fakat İngiltere sanayileşen Almanya’ya karşı Rusya ile ittifak yapınca Abdülhamit Almanya’ya yönelmişti.
Adülhamit Meclis-i Umumi’yi açış nutkunda “medeniyet aleminin terakkilerine yetişemediğimiz” için zayıf düştüğümüzü anlatıyor, “Avrupa medeniyetinin en evvel ülkemize dahil edilmesi” gerektiğini belirtiyordu. İcraatı da o günkü şartlarda bu yönde olmuştu.
Modernleşmenin otoriter modelleri geride kalmıştır. Zamanımızda belli bir ekonomik cesametten itibaren iktisadi kalkınma, hukuk, özgürlük ve bilim ancak birlikte gelişmektedir.
Bilim, hukuk, teknoloji, piyasa ekonomisi, sermeye deyince, bunlar Batı’yla ilişkilerle gelişmektedir.
LABORATUVAR DENEYİ GİBİ
Batı ile siyasi ihtilaflarımızı oy için hamasi sözlerle körüklemek… Yahut Batılıdan gelen hukuk ve demokrasi eleştirilerine öfkelenip Batı’yı toptan Türkiye düşmanı gibi göstermek maalesef ilişkileri olumsuz etkilediği gibi hukuk, demokrasi, özgürlük kavramlarının Batı komplosu sanılmasına da yol açıyor.
Batı’da her zaman Türkiye karşıtları gibi Türkiye taraftarları da olmuştu; şimdi niye onları kaybettik?
Bun durumdan Yunanistan ustaca yararlanıyor. Araplarla kavgalarımızdan da Yunanistan ustaca yararlanıyor…
İyi mi yapmışız Yunan’a bu fırsatı vermekle?
Batı kurumlarındaki yerlerimizi güçlendirdiğimiz ve hukuk standartlarımızı kabul edilebilir düzeylere yükselttiğimiz zaman Batı ile sorunlarımızda da elimiz daha güçlü oluyor. Popülist davranışlar ise diplomasiye de ekonomiye de ciddi zarar veriyor.
Tarihin asırlık tecrübeleri bir tarafa, AK Parti iktidarının ilk on yılındaki iktisadi yükseliş ile son 6-7 yıldaki düşüş farkının devasa büyüklüğü de bunun laboratuvar deneyi gibi ispatıdır.
01/06/2022 00:05
‘Ya zır cahil yahut hain’
258
Cumhurbaşkanı Erdoğan, yirmi yıllık iktidarının kabaca son on yılında ekonomide de dış politikada da Türkiye’nin yerleşik geleneklerinden farklı politikalar izliyor. Sistemi bile değiştirdi, Cumhurbaşkanlığı hükümet istemini getirdi.
Hemen belirtmeliyim, CB sistemi bir ‘başkanlık sistemi’ değildir. Bu konuda Prof. Kemal Gözler’in “Elveda Anayasa” adlı eserini mutlaka tavsiye ederim. CB sistemi “kuvvetlerin cumhurbaşkanı elinde toplandığı kuvvetler birliği sistemi”dir. (s. 55-86)
Erdoğan’ın etkili bir karizmaya, güçlü bir iradeye sahip olduğu açık. Üst üste kazandığı seçimlerin ve sistemin verdiği güç muazzam bir özgüven, bir tür “yanılmazlık” duygusu yarattı. İşte kendisinin sözleri:
“Hatalarımız elbette olmuştur ama asırlık reformlar yanında bunlar devede kulak.” (14 Mayıs)
Böyle bakınca, ülkeyi kişi başına 12 bin dolardan 8 bin dolara düşüren yanlışları görmek ve dönüp düzeltmek mümkün mü?
NEREDE YANLIŞ YAPTIK?
Milyonlarca aile yoksulluğa düşmüş, enflasyon TÜİK’e göre bile yüzde 70’e çıkmış, risk primi 700 puanı aşmıştır. Bu sebepten yüzde 8 dolar faiziyle borçlanıyoruz; Yunanistan yüzde 1 faizle kredi buluyor!
Nerede yanlış yaptık diye düşünmek, bağımsız iktisatçıların eleştiri ve uyarılarını ciddiye almak gerekmiyor mu?
Fakat “hatalarını devede kulak” gören aşırı özgüven, buna engeldir. İşte bu yanlışları eleştiren bağımsız iktisatçılar hakkında Sayın Erdoğan’ın sözleri:
“Gösterge faiz-enflasyon dayatmasını tek kurtuluş reçetesi gibi önümüze getirenlerin bir kısmı zır cahil bir kısmı ise alenen haindir…” (27 Mayıs 2002)
Amerikan, Avrupa, Japon Merkez Bankaları’nın ‘ortodoks’ iktisatçıları, bizde dünya iktisat çevrelerinde itibar gören ‘ortodoks’ iktisatçılar, dev şirketlerin başarılı ekonomistleri “zır cahil” mi?..
Beş yıl süreyle başarılı Merkez Bankası başkanlığı yapan Durmuş Yılmaz, Erdoğan tarafından atanan ve iktisat âleminde güven yaratan Naci Ağbal, Lütfi Elvan “zır cahil” mi? Tabii “hain” nitelemesi asla söz konusu olamaz.
Kaldı ki o sırada Sayın Erdoğan’ın kendisi “acı ilaçları içmemiz gerektiğinin farkındayız; faiz artırımını bu çerçevede değerlendiriyorum” diyerek ortodoks iktisat tedbirlerini savunuyordu. (21 Kasım 2020)
MANDACI İKTİSATÇILAR?
AK Parti’nin 2001 Programı halen yürürlüktedir. “Partimiz Avrupa Birliği, Dünya Bankası, IMF ve diğer uluslararası kuruluşlarla olan ilişkilerimizin, ekonomimizin ihtiyaçları ve ulusal çıkarlarımız doğrultusunda sürdürülmesi gerektiğine inanır” diye yazılıdır. Bunu “hainler” mi yazmıştı?!
Kemal Derviş’in IMF desteğiyle uyguladığı yapısal reform programını Başbakan Erdoğan itirazsız uygulamış, üstelik IMF programına AB politikalarını eklemiş, bu doğru politikalar sayesinde enflasyon yüzde 5’e kadar düşmüş, ekonomi sağlıklı büyümüş, ülkeye dış yatırım akmaya başlamıştı.
Bu programı hazırlayan Derviş ve ekibine, AK Parti iktidarında Ali Babacan’a, Mehmet Şimşek’e “mandacı iktisatçılar” denilebilir mi?
Aksine, o politikalar ekonomiyi sağlıklı büyütmüştü.
Dış borcun 450 milyar dolara çıkması, faizin anaparayı geçmesi, 2022 bütçesinde faize 240 milyar lira ayrılması, risk priminin 700 puanı aşması o politikaların değil, 2018’de CB sistemine geçtikten sonraki politikaların sonucudur.
Zaten Erdoğan “mandacı iktisatçılar” sözünü ilk defa Kasım 2021’de kullandı. “Evvel yoğ idi işbu rivayet yeni çıktı.”
YAPISAL REFORM
Türkiye’de muhalefetin ve eleştirilerin “hain, ihanet” diye suçlanması İttihatçılar’la 1930’lar otoritarizminin devam eden kötü alışkanlığıdır. Zamanımızda Erdoğan ekonomide farklı politika önerileri “hain, mandacı, işbirlikçi” diye suçlamakla “alternatif çözüm”leri kapatıyor, kriz derinleşiyor
Cumhurbaşkanı, 2018’de başlattığı ve “rekabetçi kur, kendi yağımızla kavrulma, Çin böyle kalkındı, ucuz faiz yatırımdır” gibi sözlerle uyguladığı politikanın sonuçları ortada!
Türkiye, Turgut Özal’ın 24 Ocak 1980, Kemal Derviş’in 14 Nisan 2001 programları gibi bir reform paketiyle ve AB kriterlerine yönelerek hızla ayağa kalkar…
ASO Başkanı Nurettin Özdebir’in dediği gibi “ekonomi yönetimi yapısal sorunların çözümü noktasında yetersiz kalmış, yapısal dönüşüme ve üretime odaklanılması zaruri hale gelmiştir.
.3/06/2022 00:03
Seçim güvenliği
152
Muhalefet 70 yıllık çok partili hayatımızın hiçbir döneminde bugünkü kadar “seçim güvenliği” endişesine düşmedi.
Adalet Bakanı Bekir Bozdağ ise, "Türkiye'nin en güvenli yaptığı işlerden birisi seçim işidir" diyor. Ben bunu “evet öyle idi” diye okuyorum...
Bugünkü iktidar, anayasa değişikliğiyle, OHAL kararnamesiyle, Meclis çoğunluğu eliyle kanun çıkararak seçim mevzuatında endişelere yol açan değişiklikler yaptı.
Türkiye’nin iyi geleneklerinden biri Seçim Kanunu’ndaki önemli değişiklerin iktidar ve muhalefet uzlaşmasıyla yapılmasıydı, AK Parti bunu bozdu, muhalefeti dışlayarak, sadece kendi çıkarlarına göre Seçim Kanunu’nda değişiklikler yaptı…
ANAYASA DEĞİŞTİ
Başka bir örnek anayasa değişikliği… 1961’den beri anayasal olarak, Adalet, İçişleri ve Ulaştırma Bakanları seçim dönemlerinde istifa eder, partisiz kamu görevlileri geçici olarak atanırdı…
Siyasi tecrübeler bu bakanlıkların seçimleri etkileyebileceğini göstermiştir.
Anayasalarımızdaki bu yaklaşık altmış yıllık uygulamayı bu iktidar CB sistemi referandumuyla kaldırdı! Etkileri de polisin seçmen kontrolü yapması, ilçe seçim kurulu başkanı bazı yargıçlar hakkında inceleme başlatılması oldu. Hiçbir sonuç çıkmadı ama bunlar adı geçen bakanlıkların seçimlerde nasıl kullanılabilir olduğunun örnekleridir.
CB sistemine geçerken seçim güvenliği ve seçim adaleti için bu bakanlıklar hakkında özel düzenleme yapılmalıydı; zira parlamenter sistem anayasalarında aynı amaç için özel düzenleme yapılmıştı.
KHK İLE KANUN DEĞİŞTİ!
Seçim güvenliği birçok tedbir ve düzenlemeden oluşan bir bütündür. Parça parça değiştirilmesi endişe yaratıyor.
Seçim Kanunu’nun 149/A maddesi YSK’nın belirlediği âdil seçim ilkelerine aykırı yayın yapan, yani parti organı gibi çalışan TV’lere yaptırım öngörüyor, ölçülü yayın yapılmasını gerektiriyordu. Erdoğan bu ‘adil seçim’ amaçlı kanun uygulamasını sert dille eleştirmişti! (18 Kasım 2015)
OHAL döneminde fırsat doğdu, 647 Sayılı KHK ile Seçim Kanunu’nun bu maddesi yürürlükten kaldırıldı! (9 Şubat 2017)
RTÜK denetimindeki TV’lerle ölçüsüz derece iktidar yanlısı, hatta muhalefete hakaret eden yayınlar bu sayede mümkün oluyor.
SON DEĞİŞİKLİK
İktidar Seçim Kanunu’ndaki son değişikle seçim kurulları başkanının “en kıdemli hakim” olması kuralını kaldırdı. Bu, en tecrübeli ve oradaki en güvenceli hakimin seçim kurulu başkanı olması demekti. 1950’den beri yürürlükte olan bu kural, hiçbir devirde eleştiri konusu bile olmamıştı. Ama iktidar bu kanun hükmünü kaldırdı, “birinci sınıf hakimler arasında kura çekilmesi” hükmünü getirdi.
Resmi gerekçede bir gerekçe gösterilmiyor.
Bunun kura çekimlerinde “bizden” hakimler çıkabilir beklentisinden başka bir manası var mı?
Düşük puanla ve mülakatla kabul edilmiş hakimlerden…
Hayati Yazıcı değerli bir hukukçudur, bu değişikliği savunabilir mi?
İttifak oylarının değerlendirmesini de iktidar kendi çıkarına göre değiştirdi.
İSMET PAŞA DÖNEMİNDE
Cumhuriyet tarihinin 1946’ya kadar olan dönemi Tek Parti rejimidir, resmen Parti Devleti dönemi vardır. Demokrasi ve hür seçimler için hiçbir yönden referans olamaz.
Fakat çok partili hayata geçiş kararı verildikten sonra, özellikle de partili Cumhurbaşkanı İnönü 12 Temmuz 1947 Beyannamesi ile tarafsızlık ve güvenli seçim teminatı verdikten sonra durum hızla değişti.
İnönü valilere “partiler karşısında tarafsız davranın” talimatı verdi…
Şubat 1950’de iktidarla muhalefet bir araya gelerek birlikte seçim kanunu hazırladılar. Seçimlerin yargı denetiminde yapılması o zaman kabul edildi ve bunun için Yüksek Seçim Kurulu kuruldu. Menderes buna “demokrasinin Sakarya zaferi” demişti. “Kuvvetler Ayrılığı Olmayınca, Otoriter Demokrasi 1946 – 1960” adlı kitabında ayrıntıları okuyabilirsiniz.
Yetmiş yıl sonra YSK ilk defa güven aşınmasına maruz kaldı, hukukçuların ciddi eleştirilerini çekti.
Böyle bir ‘mevzuat’ tablosuna “iktidarı bunlara bırakamayız” sözleri ve şüpheli paramiliter yapılar eklenince kaçınılmaz olarak seçim güvenliği endişesi oluşuyor. Nitekim “Altılı Masa”nın kurduğu dört komisyondan biri seçim güvenliğiyle ilgili.
Bu, çok önemli ve mutlaka kaçınılması gereken bir sorundur. İktidar kaygıları giderecek somut davranışlar yapmalı.
05/06/2022 00:01
Erdoğan başarabilir mi?
245
Pek az devlet yöneticisinin sahip olduğu güçleri elinde bulunduran Erdoğan, öngörülebilir bir gelecekte enflasyonu yenebilir mi?
Erdoğan Meclis’ten istediği kanunu çıkarttırabilir, emrinde Meclis çoğunluğu var... Kamu kurumlarını istediği gibi değiştirebilir, CB sistemi kamu kurumlarını tek imzalı kararnameyle düzenleme yetkisi vermiştir… Yirmi iki ayda dört Merkez Bankası başkanı değiştirdi, halbuki kanunda Merkez Bankası başkanları 5 yıl süreyle atanmaktadır! Kanunu aşan bir CB Kararnamesi sorunu var bu sistemde.
Yargı konusunda ise, böyle genel değil ama istediği kararları çıkarttırdığını olaylarla biliyoruz.
Böylesine muazzam bir kudret, enflasyonun üstesinden gelemez mi?
Enflasyonla mücadele konusuna iki açıdan bakılabilir. Biri, siyasi güç açısı, bu güç Erdoğan’da fazlasıyla var… Diğer bakış açısı, enflasyonla mücadele programının teknik kalitesi, iktisat bilimi açısından güvenilir olması; işte bu yok…
‘GÜÇLÜ LİDER…’
İktidar hemen her konuya güç açısından bakıyor. Hazine ve Maliye Bakanı Nebati, küresel sermayeyi Türkiye’ye davet ederken “bürokrasiyi alaşağı ederiz, arkamızda cumhurbaşkanımız var rahat olun, mevzuatı da değiştiririz” demişti. (16 Mart)
Kurallar, kurumlar değil, güç…
Eski Başbakan Binali Yıldırım’ın sözleri:
“Cumhurbaşkanımız Recep Tayyip Erdoğan ve ekibi olarak bizler, bugüne kadar birçok badireden ülkemizi çıkarttığımız gibi bu badireden de elhamdülillah çıkartacağız.” (30 Mayıs)
İktidar kesiminden her yetkili “cumhurbaşkanımızın güçlü liderliğiyle, cumhurbaşkanımızın talimatıyla” diye konuşuyor.
Evet, bu sistemde böyle, 1950’den beri hiçbir başbakan ya da cumhurbaşkanı bu kadar güçlü olmadı.
Fakat bu güç yoğunlaşması, “kurallar”a ve “kurumlar”a güveni sarsıyor.
Sayın Nebati’nin “Merkez Bankasını ve faizi önemsizleştirdik” sözü, kurumların nasıl önemsizleştiğinin samimi bir ifadesidir. (22 Ocak)
Biraz iktisat tarihi karıştırmış biri olarak belirteyim ki, Merkez Bankası’nın bağımsızlığını kaldırarak istikrarlı büyümüş tek örnek yoktur… Merkez Bankası bağımsız olmadan yüksek enflasyonu yenebilmiş bir örnek de yoktur.
Sonuç ortada zaten.
BAŞARILI ÖRNEKLER
Enflasyonla mücadelede asıl faktör ortaya güvenilir, tutarlı, iktisat biliminin gereklerine uygun (ortodoks) bir program konulmasıdır.
Sık sık hatırlatma ihtiyacı duyuyorum: Merhum Turgut Özal’ın 1980’deki “24 Ocak Kararları” böyleydi. Merhum Ecevit’in Başbakanlığı döneminde, 2001 yılında Sayın Kemal Derviş’in 14 Nisan 2001 programı da böyleydi.
Onlar azınlık ya da koalisyon hükümetleriydi üstelik!
Her iki program da iktisat biliminin gereklerine uygun olduğu için ve de programın başında iyi iktisatçılar bulunduğu için güven yarattılar. Hem ekonominin iç yapılarını reforme ettiler, hem dış borçları ertelettiler, çok ucuz kredi sağlayarak dış kaynak tıkanmasını çözdüler. Türkiye böyle düze çıktı.
Bugün ise iç yapılar deforme olduğu gibi, aşırı faizle dış borç artışı devam ediyor!
Yunanistan yüzde 1, Türkiye yüzde 8.6 hatta bazı kalemlerde daha yüksek faizle dolar borcu alıyor!
Çünkü kurallara ve kurumlara güven sarsıldığı gibi hükümetin iktisat politikaları da güven vermiyor. Dört yıl içinde, önce “rekabetçi kur”, sonra tam tersine “faiz acı ilaç”, onun ardından yine “rekabetçi kur, Çin böyle kalkındı”, sonra “liralaşma” politikaları?
Kim rasyonel ve istikrarlı diyebilir? Politikalar güven vermediği için “risk primi”miz 700 puanı aştı zaten.
MODERN İKTİSAT
Modern iktisadı doğuran sanayi çağının üç yüzyılı iktidarların böyle gelgitleriyle, ekonomik krizlerle ve sağlıklı büyümelerle doludur. Bu derslerle ekonomi ve hukuk bilimlerinde üç yüz yılda “kuvvetler ayrılığı, denetim ve denge, idarenin kanunla düzenlenmesi, Merkez Bankası bağımsızlığı, bağımsız Düzenleme ve Denetleme kurumları” gibi felsefeler ve kurumlar gelişti…
Erdoğan ise, “devlet anonim şirket gibi yönetilmeli” diyor. (15 Mart 2015)
Nereye geldiğimiz açık.
Erdoğan, yetkilerini olağan düzeye indirmeyi, kurumların bağımsızlığını, kamu görevlerinin kanunla düzenlenmesini, ordodoks iktisada uygun ve uzun vadeli bir iktisat programını ve başına Özal ve Derviş gibi, bugün Naci Ağbal gibi ‘saf iktisatçı’ bir ismi getirip yetki devretmeyi içine sindirebilir mi?.. Bunu yapmadığı sürece toparlayamaz, başaramaz.
Bu ülke bizim, inşallah yanılıyorumdur.
6/06/2022 02:14
Heves ve hayalle dış politika olmaz
78
Diplomat Aydın Sezgin, Taha Akyol’un sorularını cevapladı.
"Ukrayna savaşında Rusya’nın zaafları ortaya çıktı. Öncelikle, Rusya’da tek adam rejiminin ne denli sakıncalı olduğu, bunun doğru karar verme mekanizmalarını nasıl akamete uğratabildiği çok açık şekilde ortaya çıktı. Rejimin ideolojik dayanaklarının zafiyeti de belirginleşti."
"S-400’lerin şimdi adeta baş belasına dönüştüğünü iktidar da fark ediyor. S-400’lerin Türkiye’nin hava savunma ağının parçası olan NATO radar sistemine uyarlanması mümkün değil. Buna rağmen gidip S-400 alınca ortaklarınız nezdinde güven kaybına uğruyorsunuz."
"Hükümetin NATO’da İsveç ve Finlandiya’yı veto etmesi özü itibariyle doğru, usul itibariyle yanlış. Maalesef üsluptaki yanlışlık Türkiye’nin haklı savlarını sarstı. Son yıllardaki diplomasimizin ayırt edici özelliklerinden biri bu üslup ve yöntem hataları."
UKRAYNA SAVAŞINDA RUSYA’NIN ORTAYA ÇIKAN ZAAFLARI NE ÖLÇÜDE CİDDİ?
Rusya’nın ortaya çıkan zaafları çok ciddi. Bu büyük devleti ve halkını tanıyanların bildiği zaaflardı bunlar. Öncelikle, Rusya’da tek adam rejiminin ne denli sakıncalı olduğu, bunun doğru karar verme mekanizmalarını nasıl akamete uğratabildiği çok açık şekilde ortaya çıktı. Rejimin ideolojik dayanaklarının zafiyeti de belirginleşti.
Rusya’nın Ukrayna’ya karşı tutumunu kadın cinayetlerinin arkasındaki ruh haliyle kıyaslıyorum. Putin’in geçtiğimiz Temmuz ayında yayınladığı, Ukrayna kimliğini inkar eden makalede ima ettiği gibi; sen bana aitsin, hatta bensin, ben olmak istemiyorsan, bana ait değilsen hiçsin, yok olmalısın.
Rus iç ve dış istihbaratı bir efsane haline getirilmiştir. Çok önemli yeteneklere sahip olduğu da doğrudur. Bu örgütlerin en rahat hareket edeceği, doğru bilgiye erişebileceği ülke Ukrayna’dır. Buna rağmen Ukraynalıların duyguları, düşünceleri, direnme azmi hesaba katılmamıştır. Bu da rejimin ve hakim ideolojinin zaafıdır.
Kremlin, Batı’nın tepkisini de ölçemedi. Savaş başlamadan önce televizyonlarda canlı yayınlanan Ulusal Güvenlik Konseyi toplantısında Batı’yla ilişkilere açık bir mizaca sahip olan eski Cumhurbaşkanı ve Başbakan Medvedev, “Siz Batı’ya bakmayın, Gürcistan harekâtı sırasında da atıp tuttular, getirdikleri yaptırımların bir etkisi olmadı, sonra da kaldırdılar” gibi bir yorumda bulundu. Halbuki Rusya’nın Ukrayna’ya saldırısı aynı zamanda Batı’ya ve uluslararası düzene bir meydan okuma, demokratik rejimlerin yaygınlaşmasına itirazdır. Batı’nın bu defa farklı tepki vereceği beklenmeliydi.
Savunma sanayii ve nükleer sektör bir yana, Rus ekonomisi üreten bir ekonomi değildir. Çok değerli doğal kaynaklara ve iyi eğitimli nüfusuna rağmen zayıf bir ekonomidir ve bugünkü koşullarda bunun sıkıntıları yaşanmaya başlanmıştır. Ekonomik sorunlar zaman içinde daha da büyüyecektir.
TÜRKİYE’NİN NATO VETOSU
İSVEÇ VE FİNLANDİYA’NIN NATO ÜYELİĞİNİ TÜRKİYE’NİN VETO ETMESİNİ NASIL KARŞILADINIZ? ARTISI, EKSİSİ?
Bu soruya verilebilecek en kısa cevap özü itibariyle doğru, usul itibariyle yanlış şeklinde olacaktır. Maalesef üsluptaki yanlışlık Türkiye’nin haklı savlarını sarstı. Son yıllardaki diplomasimizin ayırt edici özelliklerinden biri bu üslup ve yöntem hataları. Bu da uluslararası ilişkilerimizde iç siyaset hesaplarıyla hareket etmekten veya düpedüz hoyratlıktan kaynaklanıyor. Biz, her iki ülkeyle yaşadığımız sorunları, diğer üye ülkelerle yaşadığımız benzer sorunları, hatta başka meselelerimizi, örneğin Kıbrıs’la ilgili bazı konuları NATO içinde sessiz diplomasi yoluyla müzakere edebilir ve beklentilerimize yakın sonuçlar alabilirdik. Bu aleni hamleyle Rusya’yla mücadele eden NATO’nun görüntüsü zayıflatılmıştır. NATO bizim dışımızda bir örgüt değil ki. NATO’nun zayıflaması Türkiye’nin de zararına. NATO ülkelerinin büyük çoğunluğu bu iki ülkenin katılımını tarihsel bir adım ve Rusya’nın meydan okumalarına karşı çok anlamlı bir hamle olarak görüyorlardı. Maalesef izlenen üslup NATO üyesi ülkelerin kamuoylarında Türkiye’ye hasım çevreler tarafından istismar edilmektedir.
SURİYE’DE ABD İLE SORUN
TÜRKİYE İLE ABD’NİN ARASININ AÇILMASINDA SURİYE SORUNU VE ABD’NİN PYD/YPG’YE DESTEĞİNİN ROLÜ?
ABD’nin PYD/YPG ile işbirliğini sürdürmesi Türkiye’nin önemli bir milli güvenlik önceliğinin kâle alınmaması, haklı endişelerine saygı gösterilmemesi anlamını taşır ki, bu kabul edilemezdir. ABD, PYD/YPG’nin terör örgütü PKK’nın bir uzantısı olduğunu gayet iyi bilmektedir. Ancak, Suriye krizinde Rusya’nın da ABD’nin de Suriye’de bulunuyor olmasında Türkiye’nin büyük sorumluluğu var. Bir de Suriye konusunda 2014’e kadar işbirliği yaptığımız ABD’nin PYD/YPG’ye yönelmesini niye engelleyemediğimiz de sorgulanmalı. Evet, Obama dış politikada birçok yanlış adım attı, ama bizim de Suriye’de savaş savaşkan kadrolar gerektirir anlayışıyla hiç de makbul olmayan bazı aşırıcı gruplarla işbirliği yaptığımız, IŞİD’e karşı özellikle 2014 Kobani/Ayn Al Arab hadisesi sırasında vaktinde tedbir almadığımız da bir gerçek.
İktidarın, Suriye politikasında ve genelde uluslararası ilişkilerde gösterdiği istikrarsızlık ve yarattığı güven eksikliği aleyhimize gelişmelere yol açıyor. Aslında, ABD ile ilişkilerimizde 2014’den önce de ciddi sorunlar vardı, bugün sorunlar artmış ve derinleşmiştir, PYD/YPG’ye verilen destek de en önemli sorundur.
S-400 BAŞ BELASI
HÜKÜMETİN S-400’LERİ ALMASI DOĞRU BİR DAVRANIŞ MIYDI? ETKİLERİ NE OLDU.
Kesinlikle yanlış bir karardı. Bunu İYİ Parti olarak defalarca tekrarladık, TBMM çatısı altında da gündeme getirdik, Hükümeti uyardık. S-400’lerin şimdi adeta baş belasına dönüştüğünü iktidar da fark ediyor. S-400’lerin Türkiye’nin hava savunma ağının parçası olan NATO radar sistemine uyarlanması mümkün değil. Yani, kullansak bile kapasitesinden tam olarak yararlanamayacağız. Bilhassa 2014’den beri NATO zirvelerinde bizim de onayımızla kabul edilen metinlerde Rusya bir tehdit olarak tanımlanıyor ve üyelerin Rus silah sistemleri temin etmemeleri kararı yer alıyor. Buna rağmen gidip S-400 alınca ortaklarınız nezdinde güven kaybına uğruyorsunuz. Ukrayna’ya saldırı bu tercihin yanlışlığını teyit etmiştir.
İktidar ABD’nin bize Patriot satmadığını, Avrupalıların SAMP/T sistemini vermediğini öne sürüyor. Bu doğru değildir. ABD Patriot’lar için teklifte bulundu, ama başta teknoloji transferi olmak üzere istediğimiz koşulları sağlamadı. Ben Sayın Milli Savunma Bakanına, ABD’nin Patriot teklifinde bize sağlanmayan hangi koşullar S-400 sözleşmesinde taahhüt edilmiştir diye sordum, cevap alamadım. Fransız/İtalyan ortak yapımı SAMP/T sistemi için ilgi firma bize orta ve uzun vadede ortak çalışma, sistemi müştereken geliştirme ve üretme öneriyordu. Hem Rus hem Türk tarafınca yapılan açıklamalara göre S-400’lerde teknoloji transferi ve ortak üretim öngörülmüyor. Muhtemelen operasyonel hale getirmeyeceğimiz S-400’ler nedeniyle F-35 projesinden dışlandık. Böylece, TSK savaş uçağı özellikleri ötesinde gerçek bir savaş platformundan yoksun kaldı, Milli Muharip Uçak projemize sağlanabilecek teknolojik girdileri feda ettik, milyarlarca Dolar tutarındaki “yedek parça” üretimi anlaşmalarını kaybettik.
İKTİDAR HUSUMETE DÖNÜŞTÜRDÜ
TÜRKİYE ABD VE AVRUPA İLE İLİŞKİLERİNİ, SORUNLARA RAĞMEN DAHA İYİ BİR DÜZEYDE YÜRÜTEBİLİR MİYDİ?
Şüphesiz yürütebilirdi. Evet, ABD de AB de Türkiye’ye karşı büyük yanlışlar yaptılar, vizyon hatalarına düştüler. Bunların hepsinin karşılığı verilebilirdi. Geçmişte de gerektiğinde ciddi misillemelerde bulunuldu. Ancak, o dönemlerde Türkiye dış politikasında savrulmalar yaşamıyordu. Ulusal çıkarlar neyi gerektiriyorsa o yapılıyor, alınan kararlar sonuna kadar uygulanıyordu. Dünyada ülkeler birbirleriyle rekabet halindedir. Müttefikseniz dahi aranızda rekabet vardır. Bu bir veridir. Bunu bilip kurallara göre hareket edersiniz. Mevcut iktidarda bu rekabeti husumete dönüştürme refleksi var. Gereksiz bir ‘sizin medeniyetiniz bizim medeniyetimiz’ didişmesi söz konusu.
Bir yandan da NATO uluslararası kimliğimizin parçası, AB üyeliği stratejik hedefimiz deniyor. Uygulamada ise bir aidiyet, bir kimlik sorunu yaşanıyor gibi ve uzun vadeli politikalar yerine transaksiyonel diye adlandırılan al-ver ilişkileri tercih ediliyor.
Bunda bir de dünyada ekonomik eksenin Doğu’ya doğru kaymasını hızla gerçekleşecek mukadder bir gelişme olarak görenlerin yarattığı iklimin de etkili olduğu anlaşılıyor. Sayın Cumhurbaşkanının ŞİÖ tutkusunu hatırlayalım. Elbette yeni gerçeklere uyum sağlayacağız ama bunun hesapsız kitapsız, heves ve hayallerle yapılmaması gerekiyor.
YUNAN, ABD VE ARAPLAR
TÜRKİYE DİPLOMASİDE YALNIZLAŞIRKEN YUNANİSTAN HEM BATI’YLA HEM ARAPLARLA YOĞUN İLİŞKİLER GELİŞTİRDİ. NE DERSİNİZ?
Yunanistan tarihinden kaynaklanan ciddi tortular yaşayan, uluslaşma aşamasında Türkiye korkusunu ve husumetini kültürünün parçası haline getirmiş bir ülke. Türkiye düşmanlığı iç politikada çok prim yapıyor. Atina bizim ABD ile aramızda oluşan soğukluğu tüm imkanlarını seferber ederek değerlendirdi. Hem bölge ülkeleriyle ilişkilerinde hem de ABD’yle ilişkilerini geliştirerek.
Dış politikasında attığı her adımda bir Türkiye hesabı yapan Atina’yı bizim de gerçekçi bir şekilde, olayları abartmadan izlememiz ve ona göre tedbir almamız gereklidir. ABD’ye sağladığı askeri üs ve tesisler hiç şüphesiz Yunanistan-ABD ilişkilerini kuvvetlendirmiştir. Mitçotakis’in ABD ziyareti bu ilişkileri daha da pekiştirmiştir. Ziyaret ABD Yönetimi’nin bizimle ilgili politikalarına tesir etmez, ancak Kongre’nin etkilenmiş olması mümkündür. İktidar Kongre’yle ilişkileri önemsiyorsa bazı tedbirler almalıdır. Mitçotakis’in belki yaklaşan seçimlerin tesiriyle şaşırtıcı ölçüde saldırgan tavrı ikili ilişkilerimizi gerginleştirmiştir.
ERDOĞAN’IN “BENİM İÇİN ARTIK MİTÇOTAKİS YOK” TEPKİSİ?
Sayın Cumhurbaşkanı’nın Mitçotakis’e verdiği tepki ise hem yakışık almamıştır, hem de pek gerçekçi değildir. Tepkinin dili farklı olmalıydı. Yunanistan’la mevcut gerginliğin Atina tarafından sıcak çatışmaya dönüştürüleceğini sanmıyorum. Bununla beraber, aramızda bu kadar sorun olan bir ülkeye karşı özellikle Ege’deki kuvvet üstünlüğümüzün en titiz şekilde korunması gerekir. Üstünlüğümüz sürmekle birlikte Yunanistan lehine gelişmeler yaşanmaktadır. Biz F-35’lerden mahrum kaldık fakat Yunanistan yaptırıma tâbi değil, ABD yönetimi uygun görürse Yunanistan bu uçakları edinebilir. Yunanistan Fransa’dan da Rafale uçakları alıyor. Toplam 24 adet edinecek. Bu uçakların bizim Ege’deki hareket kabiliyetimiz açısından yarattığı bazı sıkıntılar var. Milli Muharip Uçağımızın 2030’dan önce hazır olması mümkün görünmediğine göre, bizim Ege’deki hava üstünlüğümüzü koruyacak imkanların sağlanması gerekiyor. Bu konuyu da TBMM’de dile getirdik.
‘İHVAN SEVDASI’
ARAP DÜNYASI NEDEN TÜRKİYE’YE MESAFELİ, YUNANİSTAN’A YAKIN?
Bu soru, son on yıl içinde ortaya çıkan bir soru. Diplomasinin önemli bir işlevi, en zor ve çetrefil koşullar altında dahi muhatap olduğunuz ülkelerle ilişkilerin derin bir şekilde bozulmamasını sağlamaktır. Oysa iktidar, önce diplomatik akıldan koparak ilişkileri bozuyor ve Türkiye’ye bu bozulan ilişkilerin ağır maliyetini yaşattıktan sonra itfaiyeci olarak diplomasiyi devreye sokuyor. Bazı Arap ülkeleriyle yaşanan budur. Geçmişte Türkiye bölgede ittifaklar, uzlaşılar kurardı. Böylece, bir yandan karşılıklı çıkarları besleyen ilişki modelleri geliştiriliyordu, diğer yandan Türkiye’ye karşı husumet oluşmasının önüne geçiliyordu. Dış politika Arap sokağının eğilimlerine göre belirlenmezdi. Dış politikamıza ideolojiler hükmetmezdi, aleni şekilde önderliğe soyunmazdık. O kadar savrulduk ki, birçok Arap ülkesiyle aramızda husumete yol açtık ve karşımızda bir cephe yarattık. Yunanistan hem bizim yokluğumuzda boşluğu doldurdu, hem de Türkiye’ye karşı bir cephenin oluşmasında başat rol oynadı. GKRY’yi de buna dahil etti. B.A.E. ve Suudi Arabistan’a yönelik barış hamlemiz birçok çelişki ihtiva ediyor. Yine de bu adımların Türkiye’nin çıkarlarına hizmet etmesini diliyoruz. Umarım Mısır’la da ilişkilerimiz kesin anlamda düzelir ve bundan sonra İhvan sevdası ulusal çıkarlarımızın önüne geçmez.
DIŞ POLİTİKA KİMLİĞİ?
TÜRKİYE’NİN NASIL BİR DIŞ POLİTİKA YÜRÜTMESİ LAZIM?
Nasıl bir dış politika sorusuna nasıl bir Türkiye ile cevap vermek gerekir. Türkiye’nin büyüklüğüne yakışan dış politika, demokrasinin, insan haklarına ve temel özgürlüklere saygının, hukukun üstünlüğü ilkesinin egemen olduğu ve ulusal çıkarları esas alan bir devletin dış politikası olmalıdır. NATO’nun Türkiye’nin uluslararası kimliğinin bir parçası olduğunu söyleyen hükümete, buna itirazımız yok, peki Avrupa Konseyi uluslararası kimliğimizin neresinde diye sorduk, cevap alamadık. Evet kurucuları arasında olduğumuz Avrupa Konseyi’ni ve değerlerini uluslararası kimliğinin bir parçası olarak gören bir dış politika gerekmektedir. Türkiye’nin dış dünyaya bakışı ve ilişkileri normalleşmelidir. Biz dış ilişkilerimizde anomi yaşıyoruz. Cumhuriyetin geleneksel dış politikası hem günün gerçeklerini göz önünde bulundurmuş hem de Osmanlı Devleti’nin tecrübelerinden esinlenmiştir. Uluslararası ilişkilerimiz bu anlayış ışığında yeniden dış politika olarak yapılandırılmalıdır. Türkiye’nin demokrasi coğrafyasına aidiyeti ve Batı’ya yönelik istidadı kesinleştirilmelidir. Bu yapılırken tabii ki çok yönlü dış politika izlenmelidir. Pasifik bölgesinde olup biteni, Afrika’daki vecibelerimizi ve imkanları göz ardı etmek zaten mümkün değildir.
AYDIN SEZGİN KİMDİR?
İlk ve orta öğrenimini Ankara ve Paris’te, yüksek öğrenimini Hacettepe Üniversitesi’nde tamamladı. Üniversite sonrası Paris’te yüksek lisans yaptı. Dışişleri’nde Uluslararası Ekonomik İşler Genel Müdürlüğünde göreve başladı. Moskova ve Roma’da Büyükelçi, FAO nezdinde Daimi Temsilci olarak görev yaptı. Halen İYİ Parti Aydın milletvekili.
07/06/2022 00:02
Erdoğan’ın dili
191
Cumhurbaşkanı ve iktidar partisinin genel başkanı sıfatları Erdoğan’ın kelimeleri seçerek, kavramlara özen göstererek konuşmasını gerektirir.
Elbette siyasetin abartı, polemik, heyecan, hatta hamaset yönü de vardır. Fakat bu sürekli, hele de ‘fazla’ hale gelmemeli. Özellikle Lozan, Montrö, son iki asırlık tarihimiz gibi konularda objektif ve polemikten uzak bir dille konuşması gerekir.
Dış politikada ise ‘diplomasi’ dili devlet adamları için olmazsa olmazdır.
Erdoğan iktidarının ilk döneminde dikkatliydi. Kemal Derviş’in iktisat programını uyguluyor, Avrupa Birliği standartlarına göre reformlar yapıyor, buna uygun bir dil kullanıyordu. Hatta Bahçeli’nin sert ve aşağılayıcı üslubunu eleştiriyordu…
ÇATIŞMACI DİL
Erdoğan’ın “hain, alçak, nankör, kanalizasyon çukurunda debeleniyorlar, edepsiz kadın” gibi sözleri 2011 yılı civarında başladı, giderek dozunu arttırdı. Son olarak Gezi’den bahsederken, kendi medyasında bile yer verilmeyen malum sözleri söyleyebildi ve “güçlü lider” imajı sarsılmasın diye, düzeltmek yerine, “milletimizin dilini kullanıyorum” diyerek savunmaya geçti.
Her milletin dilinde argodan yüksek edebi ve felsefi düzeye kadar on binlerce kelimeler vardır, uygun kelime ve kavramlarla konuşmak gerekmez mi?
Erdoğan, Cumhurbaşkanı sıfatının ön planda olduğu konuşmalarında bile daima gergin, sinirli, sürekli muhalefete ağır sözlerle hücum ediyor.
Dış politikada ise diplomasi dilinde görülmeyen “ey” haykırışları, “bunlar Haçlı ittifakı” gibi sözler, Araplara “sen benim muhatabım olamazsın” yahut “topunuz bir Türkiye etmezsiniz” hitapları…
Fakat “Ey Obama”dan sonra “Ey Biden” nidaları gelmedi; “soykırım” demesine rağmen üstelik…
Arap başkentlerini ziyaret ediyor, swaplar yapıyor. İsrail’in cumhurbaşkanını ağırlıyor. Hakkında çok ağır ifadeler kullandığı Sisi’yle ilişkileri düzeltme yolunda…
Çünkü ağır ekonomik kriz ve Doğu Akdeniz’deki yalnızlık, “yedi düvelle mücadele”nin yanlış olduğunu maddi olarak, somut olarak, kaynakları tüketerek gösterdi.
ÖZGÜVEN PATLAMASI
Kabaca 2011’e kadar izlenen rasyonel ekonomi politikaları ve AB reformları ile sağlanan başarılar Erdoğan’da özgüven patlaması yarattı. Bu özgüven patlamasıyla önce partisinde tek karar verici hale geldi. Abdullah Gül, Ali Babacan, Mehmet Şimşek, sonra Ahmet Davutoğlu gibi isimleri siyaseten tasfiye etti… Bunu CB sistemiyle ülkede tek karar verici hale gelmesi izledi.
Buyurgan konuşma ve tavırları, CB sisteminde büsbütün arttı. Hatalarının “devede kulak” olduğunu söylüyor… Hele de “Dünyada her kim bu kardeşinize saldırıyorsa aslında Türkiye'ye saldırıyor demektir” demesi de kendisini nasıl gördüğünün ifadesidir.
Erdoğan Türkiye değildir, Türkiye’nin, anayasal şartları ve süresi belli cumhurbaşkanıdır. Kendisini Türkiye görmek muhalefete hain diye bakmasına yol açıyor… Diplomatik bir sorunla karşılaştığında veya dışarıdan kendisine eleştiri olduğunda bunu “yedi düvel saldırıyor” diye algılıyor, diplomasinin yerini öfkeli davranışlar alıyor.
Siyaset biliminde buna “hubris sondromu” deniliyor, kibir demek… Uzun süre yüksek makamlarda bulunmanın, güç kudret sahibi olmanın yarattığı duygu…
Bunun taraftarlara yansıması, lider kültü; milletvekilleri de kendisini “yedi düvele meydan okuyan lider” diyerek yüceltiyor! (2 Aralık 2020) “Ümmetin lideri” de deniliyor!
‘AŞIRI GÜÇ’
Ekonomide bozulmanın, dış politikada yalnızlaşmanın önemli bir sebebi yetkisi tutkusu ve herkesten uysallık bekleyen “ben” duygusudur. Merkez Bankası yöneticileri kanunen beş yıllığına atanır ama tek imzalı CB kararnamesiyle iki yılda dört başkan değiştirildi. İktisat ilminde yeni olmayan, “benim tezim”i yani “faiz sebeptir” tezini uyguluyor... Sonuçları ortada, vahim…
Grafiklerin yukarı doğru gittiği ilk on yıldaki ihtiyatlı Erdoğan… Grafiklerin aşağı doğru gittiği son 6-7 yılda yetki ve gücün zirvesinde tek karar verici Erdoğan….
Bu “aşırı güç” Erdoğan’da “hubris” yaratmakla kalmadı, ağır siyasi güç kuralları, kurumları zaafa uğrattı.
Halbuki ekonomi de diplomasi de kuralların ve kurumların etkin olduğu ‘yönetişim’ alanlarıdır. Güven yaratmanın tek yoludur.
Erdoğan, kendi deyişiyle devleti “anonim şirket gibi yönetmek” ve bunun için CB sistemini getirmekle “aşırı güç” sorununa, kendi başarısızlıklarına kendisi yol açtı. Bu yüzden sürekli gergin, dili de buna göre...
7/06/2022 00:02
Erdoğan’ın dili
191
Cumhurbaşkanı ve iktidar partisinin genel başkanı sıfatları Erdoğan’ın kelimeleri seçerek, kavramlara özen göstererek konuşmasını gerektirir.
Elbette siyasetin abartı, polemik, heyecan, hatta hamaset yönü de vardır. Fakat bu sürekli, hele de ‘fazla’ hale gelmemeli. Özellikle Lozan, Montrö, son iki asırlık tarihimiz gibi konularda objektif ve polemikten uzak bir dille konuşması gerekir.
Dış politikada ise ‘diplomasi’ dili devlet adamları için olmazsa olmazdır.
Erdoğan iktidarının ilk döneminde dikkatliydi. Kemal Derviş’in iktisat programını uyguluyor, Avrupa Birliği standartlarına göre reformlar yapıyor, buna uygun bir dil kullanıyordu. Hatta Bahçeli’nin sert ve aşağılayıcı üslubunu eleştiriyordu…
ÇATIŞMACI DİL
Erdoğan’ın “hain, alçak, nankör, kanalizasyon çukurunda debeleniyorlar, edepsiz kadın” gibi sözleri 2011 yılı civarında başladı, giderek dozunu arttırdı. Son olarak Gezi’den bahsederken, kendi medyasında bile yer verilmeyen malum sözleri söyleyebildi ve “güçlü lider” imajı sarsılmasın diye, düzeltmek yerine, “milletimizin dilini kullanıyorum” diyerek savunmaya geçti.
Her milletin dilinde argodan yüksek edebi ve felsefi düzeye kadar on binlerce kelimeler vardır, uygun kelime ve kavramlarla konuşmak gerekmez mi?
Erdoğan, Cumhurbaşkanı sıfatının ön planda olduğu konuşmalarında bile daima gergin, sinirli, sürekli muhalefete ağır sözlerle hücum ediyor.
Dış politikada ise diplomasi dilinde görülmeyen “ey” haykırışları, “bunlar Haçlı ittifakı” gibi sözler, Araplara “sen benim muhatabım olamazsın” yahut “topunuz bir Türkiye etmezsiniz” hitapları…
Fakat “Ey Obama”dan sonra “Ey Biden” nidaları gelmedi; “soykırım” demesine rağmen üstelik…
Arap başkentlerini ziyaret ediyor, swaplar yapıyor. İsrail’in cumhurbaşkanını ağırlıyor. Hakkında çok ağır ifadeler kullandığı Sisi’yle ilişkileri düzeltme yolunda…
Çünkü ağır ekonomik kriz ve Doğu Akdeniz’deki yalnızlık, “yedi düvelle mücadele”nin yanlış olduğunu maddi olarak, somut olarak, kaynakları tüketerek gösterdi.
ÖZGÜVEN PATLAMASI
Kabaca 2011’e kadar izlenen rasyonel ekonomi politikaları ve AB reformları ile sağlanan başarılar Erdoğan’da özgüven patlaması yarattı. Bu özgüven patlamasıyla önce partisinde tek karar verici hale geldi. Abdullah Gül, Ali Babacan, Mehmet Şimşek, sonra Ahmet Davutoğlu gibi isimleri siyaseten tasfiye etti… Bunu CB sistemiyle ülkede tek karar verici hale gelmesi izledi.
Buyurgan konuşma ve tavırları, CB sisteminde büsbütün arttı. Hatalarının “devede kulak” olduğunu söylüyor… Hele de “Dünyada her kim bu kardeşinize saldırıyorsa aslında Türkiye'ye saldırıyor demektir” demesi de kendisini nasıl gördüğünün ifadesidir.
Erdoğan Türkiye değildir, Türkiye’nin, anayasal şartları ve süresi belli cumhurbaşkanıdır. Kendisini Türkiye görmek muhalefete hain diye bakmasına yol açıyor… Diplomatik bir sorunla karşılaştığında veya dışarıdan kendisine eleştiri olduğunda bunu “yedi düvel saldırıyor” diye algılıyor, diplomasinin yerini öfkeli davranışlar alıyor.
Siyaset biliminde buna “hubris sondromu” deniliyor, kibir demek… Uzun süre yüksek makamlarda bulunmanın, güç kudret sahibi olmanın yarattığı duygu…
Bunun taraftarlara yansıması, lider kültü; milletvekilleri de kendisini “yedi düvele meydan okuyan lider” diyerek yüceltiyor! (2 Aralık 2020) “Ümmetin lideri” de deniliyor!
‘AŞIRI GÜÇ’
Ekonomide bozulmanın, dış politikada yalnızlaşmanın önemli bir sebebi yetkisi tutkusu ve herkesten uysallık bekleyen “ben” duygusudur. Merkez Bankası yöneticileri kanunen beş yıllığına atanır ama tek imzalı CB kararnamesiyle iki yılda dört başkan değiştirildi. İktisat ilminde yeni olmayan, “benim tezim”i yani “faiz sebeptir” tezini uyguluyor... Sonuçları ortada, vahim…
Grafiklerin yukarı doğru gittiği ilk on yıldaki ihtiyatlı Erdoğan… Grafiklerin aşağı doğru gittiği son 6-7 yılda yetki ve gücün zirvesinde tek karar verici Erdoğan….
Bu “aşırı güç” Erdoğan’da “hubris” yaratmakla kalmadı, ağır siyasi güç kuralları, kurumları zaafa uğrattı.
Halbuki ekonomi de diplomasi de kuralların ve kurumların etkin olduğu ‘yönetişim’ alanlarıdır. Güven yaratmanın tek yoludur.
Erdoğan, kendi deyişiyle devleti “anonim şirket gibi yönetmek” ve bunun için CB sistemini getirmekle “aşırı güç” sorununa, kendi başarısızlıklarına kendisi yol açtı. Bu yüzden sürekli gergin, dili de buna göre...
10/06/2022 00:02
Tarhan Erdem ağlıyordu
52
Merhum Tarhan Erdem biz gazetecilerin ağabeyi, aynı zamanda onurlu bir entellektüel, dürüst bir siyasetçiydi.
Bizde, gerekli bilgilere sahip olmadan ve de araştırma ihtiyacı bile duymadan ahkam kesmek yaygındır. Böyle bir toplumda Tarhan Ağabey’in KONDA’yı kurarak toplumsal araştırmalarda çığır açması, bu ülkeye başlı başına büyük katkıdır.
Araştırma, sorgulama, entellektüel dürüstlük, gerektiğinde kendi mahalleni eleştirme, bir parti ya da lidere yapışmak yerine, prensiplere sarılmak… Bu değerlere çok ihtiyacımızın olduğunu; partiler tarihimizin siyasi kabileler savaşı şeklinde cereyan etmesinde görmek mümkündür.
BİR SEÇİM GECESİ
Mayıs 2007 seçimleri… Tarhan Erdem, KONDA olarak, seçimlerden önceki araştırmasında AK Partinin açık ara önde olduğunu belirterek oranlar vermişti. Seçim akşamı CNN Türk’teki yayınımızda Tarhan Erdem de bulunuyordu. Milliyet’teki köşemde şöyle anlatmıştım:
“Seçim gecesi, CNN Türk’ün stüdyosundayız. Sandıklar açılmaya başlamış. İçimizde en gergin insan, Tarhan Erdem...
Çünkü, Radikal gazetesinde yayımlanan kamuoyu araştırmasında AKP’yi yüzde 44-48 arasında göstermiş ve bundan dolayı ‘satılmış, yalaka’ diye bir yığın hakarete uğramış! Bir de şimdi sandıktan onu mahcup edecek bir sonuç çıkarsa?!. Erdem’i boğarlar alimallah!
Erdem ikinci bir sebepten dolayı da gergindi: Türkiye genelinde ‘örneklem’ olarak tespit ettiği 480 sandığın sonuçlarına göre, seçimlerin geneli hakkındaki tahmini CNN Türk’te yayımlanacaktı.
Yine, ya ters bir sonuç çıkarsa?!
Sonra, sandıklardan gelen sonuçlar Erdem’in bulgu ve açıklamalarını, artı ve eksi hata payları içinde, doğruladı! Stüdyoda Erol Tuncer, Hasan Cemal, Ferhat Boratav, ben, diğer arkadaşlar Tarhan Erdem’i kutladık!”
ÜSTÜNDEN DAĞ KALKMIŞTI
Yazım şöyle devam ediyordu:
“Tarhan Ağabey gözyaşlarını tutamadı! Ağlıyordu! Tarhan Bey’in üzerinden koca bir hakaret ve iftira dağı kalkmış; ahlaken dürüst, teknikçe doğru bir araştırma yaptığı ortaya çıkmıştı!
Bu gözyaşları sevinç gözyaşlarıydı!
‘Metot’ fikrinden yoksun ideologların hücumları karşısında Erdem, ‘saha araştırması’ denilen bir sosyal bilim usulünün bulunduğunu da ispatlamış oluyordu! Elbette bunun da haklı sevincini yaşıyor, sevinç gözyaşlarını döküyordu.
Tarhan Erdem’e uzun yıllardan beri duyduğum saygının bilhassa arttığını belirtmek isterim: Hücumlardan, iftiralardan sakınmak için bile ‘kenara çekilme’yi reddeden dürüstlüğünü yakından gördüm... Yaptığı işin, bilimsel ve teknik metotları konusunda nasıl titiz davrandığını da gördüm, elbette saygım arttı.
Anketlerde yanılmalar olur elbette... Hatta ciddi anketlerde ‘artı, eksi hata payı’nın ne olduğu da belirtilir. Önemli olan, temel eğilimlerin makul alt ve üst sınırlar içinde bulgulanmasıdır.
Bazı anketler şişirme de olabilir. Bu bilim dalına biraz aşinalığı olanlar bunu sezerler. Eleştirilerini de teknik dille yaparlar. İnanmadıklarını da söylerler elbette...
Ama suçlamak, hakaret etmek?! ‘Erdemli tarhana, hormonlu anket, Soros’un çocukları, demek ki Türk halkının yarısı cahilmiş!’ gibi sözlerle saldırmanın neresinde bir metot fikri var?! Düpedüz bağnazlık!..” (Milliyet, 27 Temmuz 2007)
İLKELİ AYDIN
Ortak zihniyet sorunumuzu görüyor musunuz; “Soros’un çocukları” suçlamasını bugün muhafazakâr muktedirler yapıyor!
Bütün mahallelerimizin müzmin hastalığıdır hakikat tekelciliği…“Araştırma, metot, bilgi, veri, tahlil” bunlara ihtiyacımız yok! Karşı olduklarımıza “hain, dış güçler, Sorosçu, mandacı” gibi çamurlar atmak yaygındır!
Merhum Tarhan Erdem ağabeyimiz ‘kime yarar’ diye çıkar hesabına girmeden sadece “hakikat”in, “bulgu”nun peşinde koşan gerçek bir araştırmacıydı. Özgürlükçü fikirlerini hem kendi mahallesine, hem bütün iktidarlara karşı, böyle acılar çekerek, ‘kahramanca’ savundu…
Dürüstlük, ilkeli davranış, araştırmacılık, bilgi ve etik gibi değerleri nesillere miras bırakarak gitti.
Nuri Çolakoğlu YetkinReport’ta yazdı; son zamanlardaki merakı şuydu: “Ben Türkiye’nin bu badireden çıkışını görebilecek miyim?”
İstanbul dışında olacağımdan maalesef cenazesine katılamayacağım. Tarhan Ağabeyime Allahtan rahmet, yakınlarına başsağlığı diliyorum, hatırası önünde hürmetle eğiliyorum. Nur içinde yatsın.
14/06/2022 00:03
Karaman Hoca ne diyor?
289
Fıkıh Profesörü Hayrettin Karaman 2009’daki yazısında devletin “Gelire Endeksli Senet” (GES) çıkarmasını uygun bulmuş, bunun faiz olmadığını yazmıştı. İki gün önceki yazısından ise bunun faiz olduğunu yazıyor. (Yeni Şafak, 12 Haziran)
Hukukta da fıkıhta da insanlar fikir değiştirebilir. Ayrıntıda tanımı değiştiren farklar da olabilir. Hayrettin Hoca’nın yazısının önemi, bu çağda fıkıhla devlet idare edilemeyeceğini göstermesidir. Zaten Hoca’nın kendisi müstebit hükümdarlar yüzünden fıkıhta kamu hukukunun gelişmediğini yazmıştır. Kamu hukuku olmadan devlet yönetilebilir mi?!.
FIKIH TARTIŞMASI
Mesele fıkıhta asırları kapsayan bir tartışmanın şimdi GES’lerde ortaya çıkmasıdır: Altın, gümüş, para, buğday vs. gibi “misli” denilen değerlerin borç verilmesinde, bunların kullanımı karşılığında “getiri” alınması faiz sayılmış ve haram olduğu ifade edilmiştir.
Ama “mal” kullanımı karşılığı alınan “getiri” kira oluyor, faiz sayılmıyor...
Karaman Hoca devletin gelir karşılığı borç alamayacağını, bunun faiz olduğunu yazıyor. Fakat o geliri sağlayan mesela Hava Meydanları’nın hisse senetlerini süreli olarak satmak suretiyle devlet kaynak sağlayabilir… Hoca’nın deyişiyle, “Süre dolunca devlet, senetlerin bedelini ödeyerek malı geri alır. Kâr garanti edilemez.”
Böyle düşünenler elbette kâr ortaklığı denilen finans kurumları kurabilirler. Fakat devlet ve ekonomi böyle yönetilemez.
Meselenin fıkhî yönünü fıkıh hocaları tartışsın… Fakat iktisat tarihini ve modern ekonominin dinamiklerini dikkate aldığımızda, “kaynak yaratma”yı böyle dar kurallara bağlanmanın ekonomik gelişmeyi frenlediği açık bir gerçektir.
FİNANSMAN İHTİYACI
Batı’nın iktisadi üstünlüğü ele geçirmesinde, 13. Yüzyıldan itibaren gelişen finans kurumları büyük rol oynadı. Küçük tasarruf sahipleri yastık altında tutmak yerine birikimlerini şirketlere ve bankerlere faiz karşılığı yatırdılar. Sermaye birikimi gelişti. Bu sayede, 16 yüzyılda Avrupa’da faizler yüzde 5 civarında iken, Kanuni Süleyman döneminde Osmanlı’da faiz resmen yüzde 12 idi.
1500’lü yıllarda Avrupa’da artık bankalar vardı. Bu konuda Fernand Braudel’in “Maddi Uygarlık ve Kapitalizm” adlı iktisat tarihini tavsiye ederim. (Cilt II, s. 383-405)
Osmanlı’da ise para vakıfları para toplayamıyor, sadece zenginlerin bağışladığı paraları faizle kredi veriyordu. Devlet ise önceleri Galata Bankerlerine, sonra Avrupa piyasalarına borçlanıyordu, sonu Düyunu Umumiye olacaktı.
20. Yüzyılın başında gazeteci Hüseyin Cahit şöyle yazıyordu:
“Memleketimizde icrayı faaliyet eden birçok bankalar ve şubeleri mevcut olduğu halde bunların içinde hakikaten Osmanlı ve milli addedilebilecek hiçbir müessese mevcut olmaması cidden akıllara hayret verecek garabetlerdendir…” (Tanin, 18 Kasım 1916)
Avusturya’nın işgaline uğrayan Bosnalı Müslümanlar banka kurmak için bizim Şeyhülislamdan fetva istemişler, ama “hile-i şeriye” şartıyla karşılaştıkları için vazgeçmişler, Avusturya bankalarına muhtaç duruma düşmüşlerdi. Devrin açık fikirli ulemasından Mahmud Esad Efendi bunu ağır dille eleştirir. Esad Efendi’nin “Tarih-i İlm-i Hukuk” adlı ufuk açıcı eserini bütün hukukçulara ve özellikle fıkıhçılara tavsiye ederim. (Yetkin Yayınları)
Cumhuriyet niye hemen 1924’te İş Bankası’nı, 1930’da Merkez Bankası’nı kurmuştu?.. Açık değil mi?
ERDOĞAN NE YAPAR?
Bugün iktidar kamu kaynaklarını rant ve tüketim ekonomisinde harcadı. Merkez Bankası’nın kaynaklarını da tüketti, 128 milyar dolar olayı gibi… “Kur Korumalı Mevduat” bütçeye büyük yük getiriyor. İktidar yeni kaynaklar yaratmaya çalışıyor, GES böyle bir şey.
Heterodoks model yanlış olduğu için kaynak dayanmıyor!
Ekonomide sıkışan Erdoğan’ın “getiri” demesi, Hayrettin Hoca’yı ikna etmemiş. Erdoğan üç sene önceki “İslam güncellenmeli” sözünü mü tekrar eder, yoksa Diyanet’e “TOKİ fetvası” gibi bir açıklama mı yaptırır?
Siyaseti dinleştirmek dine nasıl zarar verir, siyaseti de nasıl kuralsızlaştırır, görüyorsunuz.
Dini kültürümüz “makasıd” yani nasslardaki “maksatlar”a göre “tecdit” edilmeli, bu çağda devlet ve ekonomi yönetimi için “demokratik laik sosyal hukuk devleti”nden başka bir yol olmadığını artık herkes görmeli.
15/06/2022 00:01
Hukuk devleti böyle mi olur?
131
Anayasa Mahkemesi Başkanı Prof. Zühtü Arslan’ın konuşmaları akademik tebliğ kalitesini taşıdığı gibi ülkemizde hukukun halini de gözler önüne seriyor.
Siyasi polemik yapmıyor, ‘hak eksenli hukuk’ felsefesini yansıtıyor. Bazı yüksek yargı başkanlarının konuşmalarında gördüğümüz “kuvvetler ayrılığı fazla vurgulanıyor” gibi esef verici laflar etmiyor, aksine hukuk devletinin bu tür temel ilkelerini savunuyor.
Son konuşmasında “bireysel başvuru”yu şöyle tanımladı:
“Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ve Anayasa’mızda ortaklaşa korunan hak ve özgürlüklerin ihlal edildiği iddiasıyla Anayasa Mahkemesine herkesin şikâyette bulunabilmesi…”
Evet, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi Türkiye için anayasa düzeyinde ve anayasa değerinde bağlayıcıdır.
Bir hukuk devletinde bir kimse, bu arada Cumhurbaşkanı, “AİHM kararları bizi bağlamaz” derse, bu siyasi bir sözdür, hukukta karşılığı yoktur.
RAKAMLARIN DİLİ
Prof. Arslan, yine rakam vererek, Türkiye’de hak ve hürriyetlerin ihlali gerekçesiyle Anayasa Mahkemesi’ndeki derdest başvuru sayısının 110.000’e yaklaştığını söyledi.
Türkiye, böyle kamu otoriteleri tarafından bu çapta hak ve özgürlük ihlalleri yapılan bir ülke, demektir bu.
Prof. Aslan’ın şu sözleri de hatırlayalım:
“Ocak 2022 tarihinde bize gelen başvuru sayısı 12 bine yakın. Yani yılın ilk ayı bize 12 bin bireysel başvuru geldi. Bu sayı Almanya ve İspanya Anayasa Mahkemeleri’ne yılda gelen başvuru sayısından daha fazla.” (14 Şubat 2022)
Bu gerçekler Türkiye’nin hukuk ve demokrasi fotoğrafıdır! Gelişmiş demokrasilerde bir yılda meydana gelen ihlal şikayetlerini bizde kamu otoriteleri bir ayda icra ve ifa ediyorlar!
Bunun bir sebebi, otoriter siyasi kültürdür. İkinci sebebi, AYM ve AİHM’nin verdiği kararların yeterli etkinlikle uygulanmamasıdır. Başkan Zühtü Arslan, mahkeme kararlarına atıfta bulunarak şöyle diyor:
“Anayasa Mahkemesinin bireysel başvurular sonucu verdiği ihlal kararlarının yerine getirilmemesi ‘hukukun üstünlüğü ilkesinin ve bu ilkenin temel alındığı anayasal düzenin ağır bir biçimde ihlali anlamına gelmekte’dir.”
SİYASİ ÖDÜLLENDİRME
Türkiye’de iki defa Adalet Bakanlığı yapan zat, AYM’nin bir ihlal kararı için “hukuk cinayeti” diyebilmiştir. (10 Mart 2016)
AYM kararı için “yetki gaspı” diyerek uymayı reddeden yargıç, ödüllendirilerek Adalet Bakan Yardımcısı makamına yükseltilmiştir! (2 Haziran 2022)
Halbuki Cumhurbaşkanı Erdoğan, törenle açıklanan Yargı Reform Belgesi’nde “hâkim ve Cumhuriyet savcılarının terfi incelemesi ve denetimlerinde AYM ve AİHM kararlarına uygunluğun” gözetileceğini söylemişti. (30 Mayıs 2019)
Bakan Yardımcısı, eski AK Parti milletvekili, resmen AK Parti teşkilatında görev almış birçok isim yüksek yargıya ve adli yargıya üye olarak atanmış bulunuyor; burada isimler yazmıyorum.
Bunun etkileri, siyasetin yakından ilgilendiği dosyalarda HSK’nın atamalarıyla ve çıkan kararlarla açıkça görülüyor.
Halbuki tarafsızlık ancak kurulların çoğulcu olmasıyla mümkündür.
Yüksek Yargıda üst üste dört defa kadro kanunları çıkarılarak ve görev süreleri değiştirilerek nasıl kadro oluşturulduğu konusunda saygın hukukçu Prof. Kemal Gözler’in “Türk Anayasa Hukuku” adlı eserini mutlaka okumak gerekir. (2018 basım, s. 992-999)
HUKUK EKMEKTİR
Bu durum yargıda hem tarafsızlık hem liyakat sorunlarını derinleştirdi. Varsın olsun denilebilir mi?!
Konuyla ilgili akademik araştırmalar yapan Doç. Dr. Ramazan Arıtürk “Fakülteden Adliyeye Yargının Yeniden Yapılandırılması” adlı kitabında şu tespiti yapıyor:
“Öncelikle hakimlerin ehliyet ve liyakat sahibi olanlar arasından herhangi bir referans aranmaksızın ve herhangi bir gücün etkisinde kalmaksızın atama ve terfilerinin yapılması gerekmektedir. Ehliyet ve liyakati olmayandan adalet beklemek hayaldir… Ancak ehliyet sahibi olanlar dirayetli ve bağımsız olabilirler. Ehliyet ve liyakatten mahrum olanlar veya başkasının desteğiyle atanan yahut terfi edenlerin, hangi siyasi ya da sosyal görüşte olduğu fark etmeksizin, hukuku ve adaleti değil kendi destekçilerinin isteklerini önceleyecekleri aşikardır…” (s. 42)
Böyle bir hukuk düzeni hak ihlallerinin yanında, yatırım güvensizliği de yarattığı için yatırım gelmiyor, ekmeğimiz küçülüyor işte.
17/06/2022 00:02
Ekonomi eleştiri cibilliyet
155
İktidarın sorunlara bakış tarzına dair tipik bir örnek: Bütün dünyada enflasyon üç beş puan yükseliyor ve iktidar hemen her gün “dünyada da enflasyon var” diye bağıra bağıra ifade ediyor.
Ama bütün dünyada Merkez Bankaları enflasyonu dizginlemek için faizleri yükseltiyor, iktidarda çık yok! Aksine, Cumhurbaşkanı hâlâ “faizi indirmeye devam edeceğiz” diyor. (6 Haziran)
Sürekli söylenen “faiz sebep, enflasyon sonuçtur” ifadesi, iktisattaki karmaşık sebep-sonuç ilişkilerini tersinden okumanın vecizesidir.
Sebep sonuç ilişkisini yanlış okuma; olaylara “laboratuvar” gözlüğüyle değil, ideoloji ve “bizden” olup olmama gözlüğüyle bakmaktan ileri geliyor.
Erdoğan gelişmiş ülkelerde faizin negatif veya yüzde birkaç olduğunu defalarca söylemişti. Ama o ülkelerde Merkez Bankalarının bağımsız olduğunu hiç söyledi mi?
GEZİ OLAYLARI VE EKONOMİ
Sebepler-sonuçlar ilişkisi yanlış kurmanın başka bir örneği; Sayın Erdoğan diyor ki:
“Milli gelirimizi 958 milyar dolara kadar çıkarmışken Gezi olayları ile başlayıp hala süren çok yönlü saldırılar sebebiyle hedefimizin gerisine düşmüştük. Şayet bu engeller olmasaydı bugün milli gelirde 1.5 trilyon dolar sınırını aşmış olacaktık.” (13 Haziran)
Yani, başarısızlığın sebebi dış saldırılar!
Hatırlayalım, Gezi olayları 2013 Mayıs-Temmuz aylarındaydı. Türkiye, TUİK’e göre 2012’de yüzde 2.2 büyümüştü. (BloombergHT, 1 Nisan 2013)
Gezi olaylarının yaşandığı 2013 yılında, yine TÜİK’e göre ,Türkiye’nin büyüme oranı yüzde 4 olmuştu. (BloombergHT, 3 Mart 2014)
Bizzat Başbakan Erdoğan da 17 Eylül 2014’teki açıklamasında “Türkiye’nin ekonomik büyümesinin devam ettiğini” belirtmişti. (17 Eylül 2014)
Gezi olayları ile ekonominin performansı arasında bir sebep-sonuç (nedensellik) ilişkisinin bulunmadığı açık.
EY TÜSİAD
TÜSİAD bir açıklamasında, TL’de şiddetli değer kaybının “enflasyonda hızlanma, yatırımları, büyümeyi, istihdamı baskılama ve en önemlisi ülke olarak fakirleşme riski”ne yol açtığını belirterek “genel kabul görmüş iktisat bilimi kurallarına hızla dönülmeli” demişti. (18 Aralık 2021)
Geçen beş ayda bu risk büsbütün büyüdü. Böyle eleştiriler dikkate alınmalıydı, değil mi?
Erdoğan ise şu tepkiyi vermişti:
“Ey TÜSİAD ve yavruları sizin tek göreviniz var, yatırım, istihdam ve büyüme. Kalkıp da hükümete saldırmanın yollarını aramayın. Sizin cinsinizi de cibilliyetinizi de iyi biliyoruz.” (19 Aralık 2021)
TÜSİAD’ın yeni Başkanı Orhan Turan, “fakirleşerek büyüme” olgusuna dikkat çekti. Enflasyona karşı dünyada faizlerin yükseltildiğini, bu durumda Türkiye’nin dış kaynak bulmasının daha da sıkıntılı olacağını söyledi. Bunlar son derece önemli uyarılardır.
İsveç ve Finlandiya’nın NATO üyeliği sorununda “Türkiye’nin dile getirdiği sıkıntıların ve taleplerin müzakere yoluyla, karşılıklı anlayışı geliştirerek ve ittifak ruhuna uygun şekilde çözülebileceğini ümit” ettikleri söyleyen Turan’a Erdoğan’ın tepkisi:
“Ey TÜSİAD siz onların yanında yer alabilirsiniz biz şehitlerimizin kanını yerde bırakmayacağız. TÜSİAD böyle giderse bu iktidarın kapısını hiç çalmasın. Bu kapı, yerli milli duruş sergileyene açıktır, sergilemeyene kapalıdır.”
ELEŞTİRİNİN DEĞERİ
Yabancı sermaye ve mesela Erdoğan’ın Beştepe’de ağırlayarak yatırım istediği Amerikan şirketleri yerli ve milli mi?.. Devlet kapısı herkese açık değil mi? Anayasa’nın eşitlik ilkesi?
Devletin kendisi “müzakere” yapmıyor mu, gerektiğinde “ittifak ruhu” demiyor mu?
Demokrasinin bir hikmeti de eleştirilerle ‘ortak aklın’ gelişmesi ve yanlışların düzeltilebilmesidir. Ama eleştirileri düşmanlık gibi görüyorsanız, ‘düzeltme’ mümkün olmaz.
Olmuyor işte…
Mesele TÜSİAD değil… Mesele; eleştirilere ‘düşman’ muamelesi yapan düşünce biçimidir. Kemal Derviş, Şevket Pamuk, Daron Acemoğlu, Durmuş Yılmaz gibi iktisatçılar daha 2014’lerden itibaren verimsizliğe, kaynak israfına, rant ekonomisine, kurumların aşınmasına, TL’nin değer kaybına, enflasyon işaretlerine dikkat çekerek uyarılarda bulunmuşlardı. İktidar bunları dinlemediği gibi kendi içinde da rasyonel ekonomi seslerini susturdu. Sonuç ortada: Kriz, küçülme…
Merhum Hocam Ali Fuat Başgil yetmiş yıl önce uyarmıştı: “Yer yüzünde zararlı tek fikir, eleştiri süzgecinden geçmeyendir.” (İlmin Işığanda, s. 178)
19/06/2022 00:01
Yunanistan haddini aşıyor
107
Yunanistan’la ilişkilerin yeniden çok gerginleştiği bir konjonktürden geçiyoruz. Meseleler hem Ege hem Kıbrıs ve tüm doğu Akdeniz’le ilgilidir.
Türkiye’nin hangi ülkeyle ilişkileri bozulursa Yunanistan hızla ilişkiler geliştiriyor…
Türk ve Yunan dış politikalarının bu dönemdeki davranışlarını tahlil etmeden önce temel bir gerçeği tespit etmeliyiz: Bu gerçek Yunan kimliğindeki Türk düşmanlığıdır. Mora yarımadasındaki küçük Yunanistan, Osmanlı’dan topraklar alarak bugünkü sınırlarına ulaşmıştı... Hala bunun hamasetini yaşıyorlar…
YUNAN HAYALLERİ VE AKILCILIK
İnebahtı deniz savaşında Haçlı donanmasının Osmanlı donanmasını yakmasının 450. Yıldönümünü The Times’ın dikkatini çekecek bir tantanayla kutladılar. (11 Ekim 2021)
Yunan tarihçi Dimitri Pentzopoulos, 2002’de yayınlanan kitabında Yunan kimliğinde antik Atina’dan çok Bizans’in yer tuttuğunu, “her Yunanlının kalbinde Bizans’ın daha canlı olduğunu” yazıyor. (The Balkan Exchange of Minorities and its Impact on Greece, s. 26.)
Bu hayaller onları “Anadolu macerası”na, kendileri için felakete sürüklemişti. Bu konularda benim “Türk’ün Ateşle İmtihanı” kitabıma bakabilirsiniz.
Fakat Yunan milliyetçiliğinin ham hayallerine bakıp “İstanbul’u istiyorlar” gibi bir paranoyadan sakınmak, diplomasimizi akılcılıkla yürütmek zorundayız.
Bunun örnekleri, harp meydanlarından gelen Atatürk’le mağlup Yunan Başbakanı Venizelos arasında kurulan dostluktur; Faşist İtalya’ya karşı Balkan Paktı böyle inşa edilmişti. Diğer bir örnek Turgut Özal’ın barış taarruzlarıyla Yunan Başbakanı Andreas Papanadreu’yu köşeye sıkıştırmasıdır. Başka bir örnek Dişleri Bakanı İsmail Cem’in Yunan mevkidaşı Yorgo Papandreu ile kurduğu sıcak dostluktur ve bunun Türkiye’ye AB ile müzakere yolunu açmadaki katkısıdır.
YUNAN DİPLOMASİSİ
Bugün, Türkiye’yi yalnızlaştırmayı amaçlayan Yunan diplomasisi, bizim kavgalı olduğumuz Arap devletleriyle siyasi, iktisadi ve askeri ilişkiler geliştirdi.
Biz şimdi Araplarla ilişkileri düzeltmek için Kaşıkçı cinayetini azmettiren Prens’i Ankara’da ağırlayacağız!..
ABD öteden beri, NATO üyeleri Türkiye ile Yunanistan arasında “7’ye 10” oranını gözetirdi. Askeri bakımdan NATO çerçevesinde Türkiye’nin 10, Yunanistan’ın 7 gücünde olması… Hatta Obama, Yunanistan’a uğramadan Ankara’yı ziyaret etmiş, Türkiye’nin değerini vurgulayan gerçekçi konuşmalar yapmıştı.
.
Şimdi ise durum malum; Miçotakis Amerikan Kongresinde konuşuyor, Türkiye’ye saldırıyor, bizim elden kaçırdığımız F-35’leri istiyor, “Türkiye’ye F-16’ları vermeyin” diyor…
Bizim başkandan-başkana bir diyalogumuz yok, Kongre’deki eski dostlarımızı da kaybetmiş durumdayız. Halbuki ABD’nin terör örgütü YPG’ye desteğini kesmek için de Türkiye’nin ABD’deki eski dostlarını kazanması lazım.
MİÇOTAKİS’İN İMAJ SAVAŞI
Batı’yla ve de Araplarla ilişkileri geliştiren Miçotakis, Türkiye’ye karşı diyor ki:
“Güçlü müttefiklerimiz var!” (31 Mayıs)
Yunanistan buna güvenerek haddini aşan işlere girişiyor.
Miçotakis, Erdoğan’a “ilişkilerimize üçüncü ülkeleri karıştırmama” sözü verdiği halde, bunu çiğneyerek “müttefiklerimiz var” tavrından vazgeçmiyor… Erdoğan “dürüst olmayan Miçotakis benim için yok” diyerek tepki gösterdi. Yunanistan’la olan “Yüksek Düzeyli Stratejik Konsey Toplantısı da yapmayacağız” diye belirtti.
Miçotakis buna “Diplomatik sınırları aşan söylemlere sakin bir kararlılık ve soğukkanlılıkla her zaman karşı çıkacağız… diplomatik kanalları açık tutmamız gerekir” diye cevap verdi.
Miçotakis’in dünyaya nasıl bir Yunanistan, nasıl bir Türkiye imajı sunmak istediği açık!
CUMHURİYET DİPLOMASİSİ
Değerli tarihçi Esra Özsüer’in, Yunan belgelerine dayanan “Türkokratia” adlı eserini, herkese tavsiye ederim. “Eli kılıçlı Türk” imajını Yunanistan’ın nasıl kullandığını olaylarla, belgelerle anlatıyor.
Türkün elinde kılıç varken, dünyada herkesin elinde kılıç vardı. Tanklar, bombalar, füzeler ise daha çok Batı’nın elindedir. Cumhuriyet Türkiyesinin ilkesi “yurtta sulh, cihanda sulhtur.” Cumhuriyet hükümetleri Batıda ve Arap dünyasında dostlara sahip olmayı, güçlü ittifaklar kurmayı, Yunan diplomasisini sonuçsuz bırakmayı başarmışlardır.
Miçotakis yakaladığı konjonktrün kalıcı olacağı hayalinde, hayır… Megali idea’dan Türk dostluğuna evrilen Venizelos’u bir gün o da anlayacaktır.
21/06/2022 00:03
İnsan hakları ve polis
137
İstanbul Milletvekili Mustafa Yeneroğlu, değerli bir hukukçu ve aynı zamanda bir insan hakları savunucusudur. Almanya’da Milli Görüş’ten gelen bir demokrattır. Almanya’daki Türkler arasında sahip olduğu geniş sempati sebebiyle, AK Parti, Yeneroğlu’nu üç seçimde aday gösterdi, kazandı, 2015’ten bu yana milletvekili…
Hatta partinin en yetkili organı MKYK’ya da üye seçildi.
Fakat demokrat görüşleriyle AK Parti’de daha fazla barınamadı. Sonunda "Sayın Cumhurbaşkanımızın talebi doğrultusunda AK Parti’den istifa ediyorum” diyerek partiden ayrıldı. (30 Ekim 2019)
Şimdi DEVA Partisi’nde “Hukuk ve Adalet Politikaları” başkanı. Bu sıfatı onun hem birikimini hem mücadelesini anlatıyor.
Susabilir, AK Partili olmanın herkesçe bilinen tadını çıkarabilirdi; hayır, o prensiplerini tercih etti; nihayet Süleyman Soylu’nun bakanlığına bağlı bir polis amirinin hakaretine maruz kaldı…
SOMALİLİ İKİ GÖÇMEN
Olayı biliyorsunuz… Kızılay’da Somalili Müslümanların açtığı restoranlar var, polis baskı yapıyor…
Olayı Meclis’e getiren Yeneroğlu Saab Restoran’ın açılışına katılıyor. Restoranın tabelasını polisin istediği şekilde değiştirmişler. Kendileri; Türkiye'de iki üniversite bitirmiş Somalili Mohamed Bey ile Etiyopya uyruklu Türk vatandaşı Mesaret Hanım.
Açılışta tartışma çıkıyor… Bir emniyet amiri, Milletvekili Yeneroğlu’na çirkin sözlerle “Ahlaksız sensin lan, , sus lan, adam gibi konuş, haddini bileceksin, senin gibi tiplere ne olacağı belli”” diyerek çirkin bir harekette bulundu, göz dağı verdi!
Emniyet Genel Müdürlüğü ise makul ve gerilimi yumuşatacak bir açıklama yerine, bir milletvekiline söylemiş bu çirkin sözleri “nahoş” ve “istemediğimiz karşılık” diye hafifletmeye çalışıyor, milletvekilini ise polis düşmanı ilan ediyor.
Tam Soylu üslubu… İçişleri Bakanı Soylu’nun AYM Başkanı Sayın Zühtü Arslan’a sözlerini biliyorsunuz. Kamu görevlisi polislere “mahkeme kararı sonradan gelir, yıkın” diye hitap ettiğini, buna Adalet Bakanı Abdülhamit Gül’ün tepki gösterdiğini hatırlarsınız. Aşağıda da bir emniyet amiri bir milletvekiline böyle davranıyor…
Şüphesiz, böyle olaylar dışında, canını ortaya koyarak terörle mücadele eden polisimiz saygıya layıktır.
HUKUKSUZLUĞUN SIRADANLAŞMASI
Mustafa Yeneroğlu’nun doktora tezi kalitesinde bir araştırması vardır. “Hukuksuzluğun Sıradanlaşması: Silahlı Terör Örgütü Üyeliği Yargılamaları“ adlı araştırmaya göre:
• 2016 ile 2019 yılları arasında toplamda, silahlı örgüt suçu bağlamında en az 1 milyon 367 bin 733 adet soruşturma açılmıştır!
• İki yıl süren OHAL’de, toplam 32 adet Olağanüstü Hal KHK’sı çıkarılmış, 125.000’den fazla kamu görevlisi ihraç edilmiştir. Öğrencilerle, mezuniyeti iptal edilenlerle, diğer kurumlarda işlerine son verilenlerle sayının 250.000’i geçtiği anlaşılmaktadır.
Bu tasarrufların hiçbiri yargı kararına dayanmadığı gibi, yargıda beraat edenler bile aynı muameleye maruz kalmıştır.
KHK’lılar, hala kanayan yaradır.
Tabanında 1.5 milyona yakın ‘şüpheli’ bulunun bir ‘terör örgütü’ anlayışı terör kavramının sulandırılmasıdır, inandırıcılığını kaybetmesidir, maalesef.
Kamu gücü, OHAL döneminde yargı denetimi de olmadığı için, nasıl kullanılmış görüyorsunuz! “Hukukun sıradanlaşması” nasıl bir refleks haline gelmiş, besbelli.
Yeneroğlu da böyle bir reflekse maruz kaldı: Hukuksuzluğun sıradanlaşması.
TEMELDEKİ SORUN
Meselenin iki temel boyutu var; biri iktidarın göçmenlere yaptığı açık davetlerle ülke kapasitesinin üstünde göçmen yahut sığınmacı gelmesi… Öbürü iktidarın otoriterleşmesi.
Cumhurbaşkanı Erdoğan, 2011 yılından beri “Suriyelilere kapımız açık” diyor. (8 Haziran 2011)
Tabii ki “muhacir – ensar” benzetmeleri de teşvik edici oldu
Beklentiye göre Esat çabuk devrilecek, Şam’da AK Partiye dost bir rejim kuracaktı; olmadı…. Ağır bir göç yükü altında kaldık.
Otoriterleşme ve kamu kurumlarının partizanlaştırılması ise uluslararası belgelere geçmiş bir gerçektir.
Çözüm polis eliyle veya tepkilerle göçmenleri taciz edip kaçırmak değildir; bu toplumsal gerilimi artırır, ülkenin imajını daha da bozar. Çözüm, hedefleri ve kaynakları belli bir göçmen politikasıyla sayıyı aşağıya çekmektir. Böyle bir politikanın olmadığı; Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın çelişkili beyanlarından ve büyümekte olan sorundan bellidir, maalesef.
24/06/2022 00:01
Prens gelmese miydi?
143
Türkiye’nin ekonomide ne kadar sıkışık, dış politikada ne kadar yalnız olduğu gözler önünde; böyle bir dönemde Suudi Prens gelmese miydi? Başbakan Yardımcısı statüsündeki Prens’i Cumhurbaşkanı Erdoğan krallar gibi karşılamasa mıydı?..
ABD Başkanı Biden bile petrol fiyatlarının inmesi için Prens’e gitmeyecek mi? Şu sıkışık zamanda Prens hazretleri Türkiye’ye şu veya bu miktarda dolar sağlasa iyi olmaz mı?
Bu soruların hiçbirine hayır diye cevap verilemez ve zaten temeldeki sorun da dış politikamızın ve ekonomimizin stratejik vizyonunu kaybederek nokta atışı şeklindeki böyle tekil olaylara sıkışmış olmasıdır.
ARAPLARIN TAVRI
Araplarla ilişkilerdeki gerilim biliniyor. Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın Mısır’da İhvan’a verdiği aktif ve sürekli destek öbür Arapları aleyhimize çevirmişti. Sabah gazetesinde Prof. Burhanettin Duran da yazdı bunu.
Arapların Türkiye karşıtı tavırlarına Erdoğan sert tepki göstermişti: Sisi’ye yedi yıl süren tepki, Mısır’la ilişkilerin kesilmesi… Birleşik Arap Emirlikleri’ne, “ey bize bühtanda bulunan zavallı” diye hitabı. (20 Aralık 2017)
Arap Birliği’ne “hepiniz bir Türkiye etmezsiniz” diye seslenmesi. (13 Ekim 2019)
Arap ülkeleri Türkiye’ye ticari boykot uyguladılar ve Doğu Akdeniz’de Yunanistan’ın yanında yer aldılar. Batıyla da ilişkileri bozulan Türkiye, Doğu Akdeniz’de yalnızlığa sürüklenirken, ekonomisi de bozuluyordu.
2021 Aralık’tan itibaren Erdoğan İsrail’le ve Araplarla ilişkileri düzeltme çabasına girdi. İlk orak BAE’ ile karşılıklı ziyaretler oldu…
7 Nisan 2022’de Türkiye, Kaşıkçı Dosyası’nı Suudi Arabistan’a devretti. Erdoğan 29 Nisan’da Suud’u ziyaret etti, Prens’le kucaklaştı…Hemen ardından bir Suudi yetkilinin “zafer kazanmış gibi” sözleri The Guardian’da yayınlandı:
“Erdoğan’ın bize, bizim ona olandan daha fazla ihtiyacımız var ve bize gelen de o. Duruşu ona, milyarlara mal oldu. Yapılacak herhangi bir ticaret bizim şartlarımızla olacak.” (BBC, 1 Mayıs 2022)
Özellikle “bizim şartlarımızla” sözündeki kibir çok dikkat çekicidir.
PRENS’İN FOTOGRAF OYUNU
Prens’in Ankara ziyaretinde de Suudi resmi ajansı kibirli bir fotoğrafı yayınladı. Erdoğan’ın aşağıya bakan bir anını yakalayan Suudi fotoğrafçı, ‘saygılı Erdoğan, dik duruşlu Prens’ imajı veriyordu! Beştepe’nin dağıttığı fotoğrafta ise ikisi de eşit duruş halinde objektife poz veriyorlar.
Dış ilişkiler uzmanı Murat Yetkin, yorumunda her iki fotoğrafı da yayınladı. (YetkinReport).
Erdoğan gibi izzet-i nefsine olağanüstü düşkün bir liderin, kibirli Prens’in bu fotoğraf kurnazlığından son derece rahatsız olduğunu tahmin etmek zor değil. Fotoğraflarda çok gergin zaten.
Ayrıca Prensin, Türkiye’ye yaptığı gezinin, Yunanistan’la Kıbrıs Rum Yönetimini de içine alan bir dizi olduğunu, bunun da bir mesaj olduğunu akıldan çıkarmamak lazım.
Doğu Akdeniz’de Rum Yönetimi’yle ve Yunanistan’la sarmaş dolaş haldeler zaten.
Mısır da hâlâ kendini ağır satmaya çalışıyor, Ankara’nın ilişkileri düzeltme çabası pek yavaş ilerliyor.
LABORATUVAR GİBİ
Yaşananlara laboratuvar gibi bakalım: Batı’yla ve Araplarla ilişkilerde, her tekil sorun çıktığında ilişkilerin tümüne meydan okuma, hatta aşağılama üslubuyla yaklaşmanın ne kadar yanlış olduğu görülüyor. Aynı şey ekonomide de bir “faiz sebeptir” ısrarı yüzünden bütün ekonomi krize girdi…
Bir CB sistemiyle kamu kurumlarını “bizden”leştirmenin faturasının ne kadar ağır olduğu da ortada: Putin Rus Merkez Bankası’nın bağımsızlığını vurgularken, “yoksa Türkiye gibi oluruz” dedi!
Asıl sorun Türkiye’nin ekonomide krize girmiş, dış politikada geleneksel ittifak ilişkilerini sarsarak yalnızlaşmaya sürüklenmiş olmasıdır. Yunan da petrol zengini Araplar da bu durumumu istismar ediyorlar
Erdoğan “düşman değil, dost kazanma süreci” diyor. (1 Mayıs)
Çok doğru ama çok geç...
Türkiye Cumhuriyeti’nin gelenekleşmiş, kurumlaşmış diplomasisinden ayrılmamak lazımdı: Yani Batı ile ittifak ekseni… Araplar arası sorunlara karışmadan ilişkileri geliştirmek…
Ekonomide de kuralları ve kurumları bozmamak, iktisadi rasyonalizmden ayrılmamak…
İdeolojik ve şahsi politikaların ağır faturasını yaşıyoruz.
geleneksel diplomasiye, yeniden iktisadi rasyonalizme ve kişisel yönetim yerine de kurallar v e kurumlar sistemine dönmekten başka çaremiz yok.
.26/06/2022 00:01
İktidar önünü göremiyor
138
Türkiye’nin ‘orta gelişmişlikte ülke’ olmasından kaynaklanan yapısal sorunlar bir tarafa, yaşamakta olduğumuz ağır güncel sorunların temelinde, iktidarın önünü görememesi yatıyor. Dış politikadaki yalnızlığın da ekonomideki ağır krizin de büyük ölçüde sebebi bu.
Erdoğan on bir yıl önce, 29 Nisan 2011 günü TÜMSİAD konuşmasında “enflasyon, faizin sonucudur, vatandaşımızı faize ezdirmeyeceğiz” diyerek ‘heterodoks’ bir yola girerken doğru yaptığını düşünüyordu. Fakat 2022 bütçesine 224 milyar lira faiz ödeneği koymak zorunda kalacağını elbette öngörmüyordu.
Bu kadarını kimse öngöremez ama 2014’ten itibaren ‘ortodoks’ iktisatçılar, mesela Kemal Derviş mesela Daron Acemoğlu, mesela TÜSİAD uzmanları verimliliği arttırmadan tüketim ve rantı körüklemenin ağır enflasyon ve döviz sıkıntısı yaratacağını öngörmüşler ve uyarmışlardı.
EK BÜTÇE BELGESİ
Geçen Aralık ayında Cumhurbaşkanı Erdoğan “enflasyon ve fiyat artışları hızla düşecek derken temennimizi değil, teknik bir hakikati, mutlaka olması gereken bir durumu ifade ediyoruz” diyordu. (31 Aralık 2021)
Bu anlayışla, 1 trilyon 750 milyar liralık bütçe yapıldı ama enflasyon şahlandığı için beş ayda tüketildi, şimdi “ek bütçe” ile 1 trilyon 80 milyar lira daha istiyor. 2022 bütçesi çıkacak 2 trilyon 830 milyar liraya!
Bu nasıl bir öngörü? Hem de “bütçe” gibi en temel dokümanda!
Aralık ayında 2022 bütçesi görüşülürken, bakın, Samsun milletvekili iktisatçı Erhan Usta ne demişti:
“Getirdiğiniz bütçenin üçte biri çok kısa süre içerisinde eridi… Yanlış borçlanma politikanız yüzünden 39 günde Hazine’nin borcu 606 milyar lira arttı…” (9 Aralık 2021)
İstanbul Milletvekili iktisatçı Akif Hamzaçebi kur, faiz ve enflasyon rakamlarını vererek şöyle demişti:
“Hem harcama tarafını hem gelir tarafını düzenleyen hem bu çerçevede borçlanma dengesini yeniden kuran ek bir bütçeye mutlaka ihtiyaç var.” (20 Aralık 2021)
Görüyor musunuz iktisat ilminin nasıl gerçek “öngörü” kazandırdığını?
‘MANDACI İKTİSATÇILAR’
Sıkı particilik ya da ideoloji gözlüğüyle bakmak objekitf gözlem ve öngörüyü engelliyor.
İktidar da mesela Mısır’la yıllar boyu kavga ederken Doğu Akdeniz’de yalnızlığa sürükleneceğimizi öngöremedi. Ekonomide tüketimi körüklerken bunun enflasyonu patlatacağını öngöremedi.
Yukarıda sözlerini aktardığım iktisatçılar Erhan Usta İYİ Parti, Akif Hamza Çebi CHP adına o konuşmayı yaptılar. Belli ki doğruyu, maddi gerçeği dile getirmişler.
Ama “mandacı iktisatçılar” diye, “faizciler” diye damgalarsanız kendi zihninizi doğru bilgiye, uyarıya, öngörüye kapatmış oluyorsunuz.
Bilim zihniyetinin, analitik düşüncenin gelişmediği toplumlarda, ister sağ, ister sol, yaygın bir düşünce biçimidir. Oy getirebiliyor. Hele de güç hırsı eklenince büsbütün katılaşıyor, adeta ideolojik dogmatizm haline gelebiliyor.
‘NASS VAR NASS’
Siyasi ve sosyal fikirleri “nass var” diyerek takdim etmek veya reddetmek de böyle. Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın sözlerini hatırlıyorsunuz:
“Nass ortada olduğuna göre, sana bana ne oluyor?” (17 Kasım 2021)
Fıkıhta naslarla ilgili içtihatlar tartışmasına girmeyeceğim. Hangi faiz diye de sormayacağım. Yalnız ortada çok ciddi bir soru var: Faizi aşağı çekmenin yolu siyasi emir vermek mi? Merkez Bankası’nın bağımsızlığını bitirmek mi? Yüzde 11 dolar faiziyle “küresel sermaye”ye borçlanmak mı?.. Olmadığı görüldü.
2022 bütçesine 240.4 milyar lira faiz ödeneği konulmuştu. Ek Bütçe ile buna 89.4 milyar daha ekleniyor, toplam 330 milyara yakın faiz edecek iktidar!
Tarıma desteği 104 milyara çıkardık diye övünüyorlar!
REFORM YOLU
Heterodoks iktisat, yanlış öngörülere, tersine sonuç veren önlemler… Sonuç ortada, hepimiz ekmeğimiz küçülerek yaşıyoruz bunları.
2002’de reforme edilmiş sağlam bir ekonomik yapı devralan iktidar, o çizgide on yıl iyi götürdü, çizgiden ayrıldığı son on yılda ‘heterodoks’ yanlışlar yüzünden küçülmüş ve reforma muhtaç bir ekonomiye getirdi ülkeyi.
Türkiye’nin çıkışı 1980’de Turgut Özal’ın, 2001’de Kemal Derviş’in yaptığı gibi yapısal reformlardır. Geciktikçe faturası büsbütün ağırlaşıyor maalesef.
28/06/2022 00:01
‘Kahrolsun IMF’
134
Bugün siyasetteki idam istismarını yazacaktım: Türkiye’nin hukuk imajını bozan ama hiçbir kazanç sağlamayan bu istismar, orman yangınlarıyla yeniden gündeme geldi. Başka bir gün yazacağım.
Bugün, Ekonomi ve Dış Politika Araştırmalar Merkezi EDAM’ın araştırmasından bahsedeceğim. Türk halkının uluslararası kurumlara, NATO’ya, BM’ye, AB’ye, IMF ve Dünya Bankası’na, Rusya’ya, Çin’e bakışına dair araştırma…
Dün sabah bir grup gazeteciyle birlikte Doç. Dr. Çiğdem Üstün’ün yönettiği araştırmanın sunumunu izledim. Diplomat Sinan Ülgen’in de yorumları sunumu zenginleştirdi.
DIŞ GÜÇLER VE AİHM
Bir çoğumuzun verilerden, somut olgulardan ziyade duygularla davrandığı bir kere daha görülüyor: Türk Devletleri İşbirliği Teşkilatı, kısaca Türk Konsey; bunu duyanların, bildiğini söyleyenlerin oranı yüzde 26, fakat “en çok güvenilen uluslararası kurum” olarak görenlerin oranı yüzde 46…
2018-2021 döneminde kamuoyu değişimlerini slaytlarla anlatan Can Selçuki, “hükümet söylemi mesela Batı karşıtlığında etkili oluyor; fakat olayların etkisiyle Batılı kurumlara bakışta olumlu bir değişim de var, bölünmüş bir toplum manzarası.” dedi.
“Dış güçler”i önemseyenlerin oranı 2018’de yüzde 35.6 iken, 2021 sonunda yüzde 47.4’de çıkmış. Ekonomik kriz derinleştikçe hükümetin “dış güçler” söylemini arttırmasına paralel bir sonuç bu.
Ama aynı zamanda, NATO üyeliğini Türkiye’nin güvenliği için gerekli bulanların oranı yüzde 30’dan yüzde 51.3’e çıkmış. Dış politikadaki yalnızlaşma karşısında bir ittifak içinde bulunma duygusunun güçlenmesi…
Demokrasi ve özgürlükler açısından Avrupa Konseyi’ne olumlu bakanların oranı artarken, “temel haklara saygıya dayalı yaşam standartları elde etmek için, Türkiye’nin Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi kararlarına koşulsuz biçimde uyması gerektiğini” düşünenlerin oranı %62,8 olarak çok yüksek. Bu da içeride yargıya güvenin nasıl sarsıldığını göstermektedir.
PARA NEREDEN?
Piyasa ekonomisi içinde tecrübelerimiz arttıkça, toplumda kredi ve kaynak ihtiyacı daha gerçekçi bir şekilde algılanıyor.
Dış kaynağın ya da kredinin Rusya’dan alınabileceğini düşünenlerin oranı 2018’de yüzde 21 iken, 2021’de 6.7’ye düşmüş. Şimdilerde çok daha düşmüş olmalı…
Çin konusunda da böyle.
Gerçek yaşayarak anlaşılıyor, hayal ederek değil.
Kaynak ya da kredinin IMF’den alınabileceğini düşünenlerin oranı ise aynı dönemde yüzde 25.3’ten yüzde 42.9’a çıkmış.
İktidar IMF’ye gitmiyor, IMF “dış güçler” tabii… Zorunlu kaynak ya da krediyi uluslararası piyasalarda yüzde 10 civarında dolar faiziyle borçlanarak alıyor!
Düyunu Umumiye faizinden yüksek!
Hangisi “mandacı” davranıştır?.. IMF’den ucuz kredi mi, uluslararası finansörlerden yüksek faizli kredi mi?! Mandacı nitelemesi her ikisi için de yanlıştır…
IMF’NİN ŞARTLARI
Tarihimizde IMF ile ilişkilerde olumsuz örnekler var; 1994 ve 2000 krizlerinde IMF ile yapılan anlaşmalar gibi.
Ama iki büyük başarı da var: Turgut Özal’ın 1980’de, Kemal Derviş’in 2001’de IMF ile anlaşarak yaptıkları reformlarla ucuz ve uzun vadeli kredi temin ederek ekonomiyi düze çıkarmaları.
1980’de piyasa ekonomisine geçiş reformları, 2001’de ise Merkez Bankası’nın bağımsızlığı, şeffaf ve rekabetçi Kamu İhale Yasası, kamu bankalarının siyasi alet olmaktan çıkarılması gibi kurumsal reformlar IMF’nin koştuğu şartlardı.
Özal ve Derviş kendi hazırladıkları reformları IMF’ye sundular, şartları yumuşatmak, krediyi daha uygun hale getirmek için IMF ile çatır çatır pazarlık ettiler, başardılar.
Sokaklardaki “kahrolsun IMF” gösterileri, para gelmeye başlayınca kendiliğinden sona erdi.
Türkiye bir yılda sağlıklı büyümeye geçti. Bugünkü gibi müzmin ve dengesiz “enflasyonlu büyüme” değil, bir yılda enflasyonu aşağıya yönelten, ekonomiyi sağlıklı raya oturtan büyümeydi onlarınki. Benim “Laf Dinlemedi” kitabımda ayrıtılar vardır.
Bugün iktidar, istediğine ihale veremeyeceği bir Kamu İhale Yasası’nı, elindeki Merkez Bankası’nın bağımsızlaşmasını, kamu bankalarının elinden çıkmasını kabul eder mi? Etmiyor, piyasaya borçlanıyor yüksek faizle.
IMF şart değil, ekonomiyi dünya ekonomisinde güven yaratacak, kaynak çekecek bir rasyonalizmle ve kurumsal liyakatle yönetmek şart.
Kitaplardaki bu gerçeği, yaşadıklarımızla öğreniyoruz diye düşündüm, sunumu izlerken.
29/06/2022 00:01
İdam popülizmi
100
Orman yangınları elbette vahimdir, fakat idam cezasının caydırıcı olacağını sanmak da o kadar yanlıştır.
Menfur 15 Temmuz darbe girişimden sonra da günlerce kalabalıklardan “idam!.. İdam!...” sesleri yükseldi. Cumhurbaşkanı Erdoğan, “parlamento önüme getirirse imzalarım” diyerek defalarca olumlu karşılıklar verdi ama emrindeki partisi parlamentoda tek adım atmadı.
Hatta, Amerika’nın yüz karası olan Guantanamo gibi, darbe sanıklarına turuncu kıyafet giydirileceğini bile açıklamıştı.
Hepsi unutuldu gitti… Çünkü idam da Kuantanamo modeli de düşünüp taşınarak, ilmi araştırmalarla oluşmuş, tartışmalarla olgunlaşmış bir fikir değildi.
Şimdi orman yakanlar için idam konuştuğumuz bir konjonktürden daha geçiyoruz.
İYİ HUKUKÇULAR BİLİR
Marmaris’teki feci orman yangını üzerine Cumhurbaşkanı “burada Cumhur İttifakı olarak AK Parti, Milliyetçi Hareket Partisi yerlerini aldılar, buradaki süreci sonuna kadar takip ettiler” diyerek siyasi propagandayı da ihmal etmeden sözü idam cezasına getirdi:
“Caydırıcı bir ceza. Ucu nereye dayanıyor, idama mı? İdam olmalı…”
Elbette Süleyman Soylu aynı kanaatte. MHP lideri Bahçeli her zamanki gibi destek verdi. Adalet Bakanı Bozdağ her zamanki sadakatiyle hemen açıklama yaptı:
“Cezaların yeniden ele alınmasında biz de Adalet Bakanlığı olarak fayda görüyoruz. Sayın Cumhurbaşkanı’mızın konuşmaları bizim için ayrıca talimattır, Bakanlık olarak çalışmaya başladık.”
Evet cezalar artırılsın ama göreceksiniz Adalet Bakanlığı’ndaki hukukçuların hazırlayacağı metinde idam cezası olmayacaktır!
Çünkü idam cezası anayasaya aykırıdır. İyi hukukçular bilir ki, idam cezasının özel bir caydırıcılığı yoktur… Yine iyi hukukçular bilir ki, oy uğruna veya ânın öfkesiyle devlet adamlarının idamdan bahsetmesi Türkiye’nin hukuki itibarına zarar vermektedir…
İDAM LAFI NEYE YARIYOR?
15 Temmuz darbesinin toplumda yarattığı haklı infial, geniş kitlelerde idam talebi yarattı… Ama zaman geçti, ne toplumda bu yönde bir hareket, ne de AK Parti ve MHP’nin parlamentoda bir teşebbüsü var…
Öyleyse niye bir vesile çıktığında “idam” diyorlar?... “Siyaset yapıyoruz” da ondan.
Evet ‘siyaset’ yapıyorlar, önünü arkasını düşünmeden!
Bu idam sözleri, Yunan Yargıtay’ının eline koz verdi. Yunanistan’a kaçan 15 Temmuz sanıklarının Türkiye’ye iadesini istemiştik normal olarak… Yunan Yargıtay’ı, 19-25 Ocak 2017 tarihleri arasında verdiği kararla mahalli mahkemelerin iade kararlarının tamamını iptal etti. Yunan Yargıtay’ının gerekçesi şöyle:
“Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı tarafından ölüm cezasının geri getirilmesi yönünde devam eder mahiyette yapılan açıklamaların, idam cezası geri getirilirse bunun geçmişe yürütülebileceği hususları endişeyi mucip olmakta…”
Bu konuda değerli hukukçu Prof. İzzet Özgenç’in “Suç Örgütleri” adlı kitabını önemle tavsiye ederim. (10. Bası, s. 86-87)
Bizim AYM’nin de mesela İran’da idam cezası olduğu gerekçesiyle, sınırdışı işlemlerini iptal eden kararları vardır. (B. No: 2015/19133)
DÜNYADA YERİMİZ NERESİ?
Evet, böyle bir dünyada yaşıyoruz. Böyle bir dünyada hukukun üstünlüğü ülkeler için hem en önemli itibar faktörü, hem en önemli yatırım güvencesidir. Birçok ülkede orman yangınları ve terör eylemleri oluyor, gelişmiş bir ülkede politikacının idamdan bahsettiği hiç görülmüş müdür?
İkide bir idamdan bahsetmek, Türkiye’nin zaten hayli gerilemiş olan “hukuk devleti” itibarını büsbütün sarsmaktadır. Başbakan Tayyip Erdoğan, AB sürecini “Cumhuriyet’in kuruluşundan sonra en büyük modernleşme hamlesi” olarak tanımlamıştı. (6 Temmuz 2011)
O süreçte yatırım yağıyor, Türkiye kişi başına gelirde 3 bin dolardan 12 bin dolara gidiyordu.
Hukuk devleti, kuvvetler ayrılığı, fikir ve ifade hürriyeti gibi konularda AB’dan gelen eleştirilerine tepki olarak o süreçten ayrıldıktan sonra, aynı iktidar yönetiminde, Türkiye’nin ekonomide, hukukta, dış politikada geldiği yer ortadadır.
Avrupa etnik terörü bitirdi, adam asarak değil! Nasıl, düşünmek gerekmez mi?
Caydırıcılık idamda değil, suçlunun er geç yakalanacağını düşündüren “etkin soruşturma”dır…
Orman yangınıyla mücadelede de baş mesele, yeterli teknik donanımdır.
Artık hukuk rehberimiz olsun.”
01/07/2022 00:01
Zafer mi diyeceğiz hezimet mi?
155
Erdoğan’ın Madrid NATO zirvesinde İsveç ve Finlandiya ile vardığı sonuçlar zafer mi, hezimet mi?
Cumhurbaşkanı Erdoğan “diplomatik zafer” ilan etti; Erdoğan’ın hangi dış politikası zafer değil ki?!.
Karmaşık diplomatik olaylara ak ya da kara damgası vurulmasını bekleyen bu soru kökten yanlıştır.
İşin gerçeği, Madrit’te bir “orta yol” bulunduğudur.
Erdoğan zirve öncesi, “Türkiye gibi bir gücü NATO kaybetmeyi göze alabilir mi?" demişti. Erdoğan da NATO’dan çıkmayı göze alamazdı; Türkiye çok büyük zarar görürdü. Bir S-400’ler macerasının bize neler kaybettirdiği ortada.
ABD FAKTÖRÜ
Finlandiya ve İsveç’in NATO üyeliğini kabul eden Türkiye zirvede ne kazandı?
En önemlisi ABD’den almak istediğimiz F-16’lar konusunda ortaya çıkan gelişmedir. F-35’leri elinden kaçıran Türkiye F-16’ları alabilecek!
Aylardır Erdoğan’la görüşmeyen Biden, Madrid zirvesi öncesinde Erdoğan’ı aradı, “görüşmeyi dört gözle bekliyorum” diye konuştu… Değerli diplomat Namık Tan’a göre, Türk-Fin-İsveç zirvesinden sonuç çıkmazsa, “Biden’ın, Erdoğan’la görüşmeyebileceğine işaret eden” haberler de sızdırıldı. (YetkinReport)
Ve, Biden, zirveden sonra “Türkiye’ye F-16 satmalıyız” diye açıklama yaptı.
Erdoğan, Finlandiya ve İsviç’in NATO üyeliğini veto etseydi, F-16’lar çıkmaza girebilir, döviz kurları çıldırabilirdi, Batı ile mesafe büsbütün açılırdı…
Bütün bu riskler dikkate alındığında, Erdoğan’ın iç kamuoyuna dönük yüksek perdeden konuşmaları bir tarafa, Madrid’de uzlaşmayı tercih etmesi kaçınılmazdı.
Erdoğan duygularını bastırıp Türkiye’nin NATO kimliğini güçlendiren başka adımlar da atarsa, özellikle Yunanistan’ı dengelemek gibi başka olumlu gelişmeler de sağlanabilir.
‘TERÖR’Ü KABUL ETTİLER Mİ?
Bütün NATO devletleri PKK’yı terör örgütü sayıyor zaten. Fakat, Erdoğan “zafer” dese de Türk-Fin-İsveç zirvesinde kabul edilen mutabakat metninde YPG ve FÖTÖ için “terör örgütü” denilmiyor… Zaten İsveç Dışişleri Bakanı Ann Linde “Erdoğan’a boyun eğmedik” diye konuştu. Fin Cumhurbaşkanı Sauli Niinistö, YPG’ye insani yardımın devam edeceğini ve mutabakat metninin YPG’nin terör örgütü olarak kabul edilmeyeceği bir ifadeyle yazıldığını söyledi.
Ancak mutabakat metninde şöyle maddeler de var:
“Milli güvenliğine yönelik tüm tehditlere karşı Türkiye’ye tam destek verirler. Bu çerçevede Finlandiya ve İsveç PYD/YPG ve Türkiye’de FETÖ olarak tanımlanan örgüte destek sağlamayacaklardır.” (Madde 4)
Mutabakat metninde PKK ve “diğer tüm terörist örgütlerin, bunların uzantılarının faaliyetleri ile iltisaklı kuruluşlar ve paravan örgütler içerisinde yer alan veya bu terör örgütleriyle bağlantısı bulunan şahısların faaliyetlerini engelleyeceklerini taahhüt eder” maddesi de yer alıyor. (Madde 5)
Evet, Erdoğan bu örgütlerin “terör örgütü” olduğunu kabul ettirememiştir, bardağın bu tarafı boş… Fakat böyle bir siyasi taahhüt almak, olumlu bir gelişmedir, bardağın bu tarafı dolu.
HUKUKİ DURUM
Türkiye’nin elindeki teröristler listesinde yer alan isimlerin Türkiye’ye iadesine nihai olarak Fin ve İsveç mahkemeleri karar verecek.
Bizim Yargıtay’ın şöyle bir içtihadı var:
“Örgüte sadece sempati duymak, yada örgütün amaçlarını, değerlerini, ideolojisini benimsemek, buna ilişkin yayınları okumak, bulundurmak, örgüt liderine saygı duymak gibi eylemler, örgüt üyeliği için yeterli değildir.” (16 Ceza Dairesi, K: 2017/5155)
AİHM’nin tanımıdır bu.
Halbuki Erdoğan’ın “terör” tanımı çok geniş... Ana muhalefeti bile terörü desteklemekle suçluyor!
Evrensel hukuka göre, “suçluların iadesi” mekanizmasının işlemesi için, kişinin ya terör eyleminde bulunması veya terör eylemlerinin resmen onanmış terör örgütlerinin propagandasını yapması gerekir. Mahkemeler buna göre karar verecektir.
Erdoğan sürekli “Batı’nın Türkiye’ye stratejik bakmasını” istiyor ama Batılı kurumlar “demokrasi” açısından da bakıyorlar. Zira Türkiye Suudi Arabistan değildir, bütün Batılı uluslararası kurumlara üye, hatta kurucu üyedir, bu değerleri Anayasasına yazmıştır.
Türkiye yargı bağımsızlığı ve kavramların evrensel hukuktaki tanımlarını benimseyen bir ülke haline geldiğinde, tezlerinde inandırıcılığı artacağı gibi terörle mücadelede demokratik ülke olmanın prestijini kazanacaktır.
Türkiye, son on yıldaki savrulmalardan sıyrılarak, ekonomide de dış politikada da başarısı kanıtlanmış reform ruhuna yeniden dönmek zorunda.
03/07/2022 00:01
Türk Ocakları ve particilik
175
İstanbul Türk Ocağı, yıllardan biri değerli dostum Cezmi Bayram başkanlığında yüksek düzeyli kültürel hatta akademik çalışmalar yapmaktadır. Fikir hareketlerinin particilik seviyesine düştüğü zamanımızda yüksek düzeyli fikrî çalışmaların değerini belirtmeme gerek yok. Particilik ayrı bir faaliyet sahasıdır. Hür bağımsız olması gereken yüksek düzeyli fikri çalışmaların değerine dikkat çeken birçok yazı yazdım, sonuncusu “Particilik fikirleri boğuyor” başlıklı yazımdır. (Karar, 19 Nisan 2022)
Böyle yüksek düzeyli fikri çalışmaların bir örneği, İstanbul Türk Ocağı’nın “Günümüz İslam Dünyasında Meseleler ve Çözüm Yolları” adlı uluslararası sempozyumdu. CHP lideri Kemal Kılıçdaroğlu sempozyuma davet edildi, Canan Kaftancıoğlu ile birlikte geldi, Kılıçdaroğlu ve Ekrem İmamoğlu protokol bölümünde birer konuşma yaptılar. Önce MHP lideri Bahçeli sert tepki gösterdi. Sonra, Türk Ocağı Genel Merkezi, alelacele İstanbul Türk Ocağı yönetimini görevden aldı. Görevden almanın hukuki olmadığı yolunda itirazlar var...
ULUSLARARASI SEMPOZYUM
Önce sempozyuma bir göz atalım. Bu aynı konudaki sempozyumların ikincisi… Sempozyuma tebliğ sunarak ya da müzakereci olarak katılan çok sayıdaki isimden birkaç örnek: Ali Bardakoğlu, Sami Selçuk, , Hayri Kırbaşoğlu, Mustafa Çağrıcı, Hamdi Kâşif Okur, İlhami Güler, Zeki İşcan, Caner Taslaman gibi kamuoyunda eserleriyle bilinen saygın isimler… Yurt dışından Tunus eski Kültür Bakanı sosyolog Mehdi Mabrouk başta olmak üzere Türk ve Arap dünyasından akademisyenler…
Dr. Sokol Brahaj’ın “Balkanlarda Bektaşiliğin durumu ve problemleri”, Prof. Salahaddin Sourchi’n “Tunus’ta tehdit altındaki demokratik geçiş süreci ve ölümcül hatalar” tebliğleri gibi çok önemli sunuşlar, tartışmalar oldu…
Zihinler nasıl açılır, ufuklar nasıl genişler? İşte böyle...
HAYATİ SORUNLAR
Sempozlumun “Sonuç Bildirisi”nden birkaç madde:
“Günümüz İslam dünyasının en önemli sorunlarının başında dini anlamadaki yöntem sorunu gelmektedir. Bunun için bilgi üretme ve yorum yönteminin güncellenerek yaşanan hayatın gerçeklerini dikkate alan olgu merkezli bir dini bilgi üretiminin gerçekleştirilmesine ihtiyaç vardır.”
Metindeki ‘yöntem’ ve ‘olgu’ kavramlarının önemine dikkat çekmek isterim.
Bildiride “İslam dünyası, çok boyutlu ahlâkî ve dinî yozlaşma, genç kuşaklarda dine karşı kayıtsızlık, din dilinin yenilenmesi ve dini anlayışın hayatın gerçeklerinden uzaklaşması gibi sorunlar” vurgulanıyor.
Bildiriden bir başka madde:
“İslam dünyasının kurtuluşu, ancak ve ancak akıl, ahlak, bilim ve hukukun, bilhassa da kamu hukukunun geliştirilmesiyle mümkün olacaktır.”
Evet, elbette evet, “akıl, ahlak, bilim ve hukukun, bilhassa da kamu hukukunun geliştirilmesi.”
Bu sütunda defalarca fıkıhta kamu hukukunun gelişmediğini yazdım.
Sayın Cezmi Bayram’dan sempozyum metninin yayınlanmasını önemle rica ediyorum.
MİLLİYETÇİLİK VE PARTİCİLİK
Böyle bir sempozyuma, CHP liderinin davet edilmesi ve İBB’nin destek olması, takdir edilecek davranışlardır. CHP’nin eski kalıplar içinde kalması ülkeye hiçbir şey kazandırmaz, eski kavgaları körükler sadece… Kılıçdaroğlu’nun partisini farklı fikirlere ve kitlelere açması değerli bir davranıştır.
Aynı şekilde “bu taraf”ın da eski kalıpları, eski kavgaları aşması, yaşamakta olduğumuz zorlu sorunlar üzerine odaklanması gerektiği açık.
Siyasetin çıkarı ise, aksine, tabanını pekiştirmektir. Bu yüzden yüz yıldır bizde iktidarlar muhaliflerine ‘hain’ diyor, kavga bitmiyor.
Halbuki ‘milletleşme’nin yolu kitleleri kutuplaştırmak değil, mahallelerin kapılarını sonuna kadar açarak iletişim ve kaynaşmayı geliştirmektir.
Bütün ömrünü geniş ufuklu bir kültürel milliyetçiliğe ve Türk Ocaklarına adayan Cezmi Bayram ve arkadaşları hakkındaki görevden alma kararının, Genel Başkan Prof. Mehmet
Öz’ün de içine sindiğini sanmıyorum. Öz’ü, asistanlığından tanırım. Akademik çalışmalarında görüyorum ki, kaliteli bir tarihçidir.
Son sözü, merhum Erol Güngör’e bırakıyorum:
“Fikir hürriyeti konusunda hiçbir sınırlamaya taraftar değilim... Fikir daima serbestlik, esneklik ve açıklık ister! Partizanlığın olduğu yerde fikir olmaz…” (Sosyal Meseleler ve Aydınlar, s. 477-478)
05/07/2022 00:01
Kurumlara güven sorunu
122
TÜİK’e göre enflasyon haziran ayında aylık yüzde 4.94 artarken, yıllık bazda yüzde 78.62 artmış! Fakat bağımsız araştırma grubu ENAG’a göre aylık enflasyon yüzde 8.31, yıllık enflasyon yüzde 175.55’tir!
Hangisine inanacağız?
Vatandaşların, piyasanın ve uluslararası yatırımcıların zihninde böyle ciddi sorular var. Türkiye’nin önündeki en büyük sorunlardan biri budur: Türkiye’nin yüzlerce yıllık bilimsel ve kurumsal birikiminin son 6-7 yılda ağır surette aşınması, güven kaybı…
TÜİK’in maruz kaldığı atama operasyonlar, Merkez Bankası’nın bağımsızlığının kaldırılması, hemen tüm kamu kurullarındaki liyakat kaybı çok ciddi sorunlardır, düzeltilmesi de kolay değildir.
Kurumlara ve verilere güven sarsılması, yatırımları kaçırdığı gibi, bizatihi iktidarın kendisi de bu yüzden bir türlü isabetli öngörü yapamıyor, öngörüleri çok defa yanlış çıkıyor.
KURUMLAR NASIL AŞINDI?
Türkiye orta gelişmişlikte bir toplum. Böyle toplumlarda kurumların önemi gereken ilgiyi görmüyor. Particilik, karizmatik liderler ve ideolojiler ağır basıyor.
Halbuki kurumların önemini dünya biliyor.
Moody’s adlı derecelendirme kuruluşu, 2014 yılında Türkiye’yi “yatırım yapılabilir ülke” ilan etmişti. (5 Kasım 2014)
Bu; 2001 yılında kurumları güçlendiren Kemal Derviş reformlarıyla, AK Parti’nin AB sürecindeki reformlarının Türkiye’yi yükselttiği iyi bir seviyenin ifadesiydi: Moody’s, dış açık sorunlarına dikkat çekmekle beraber “kurumsal güçlülük konusunda Türkiye diğer ülkelere bakıldığında daha iyi bir performans sergiliyor” diye yazmıştı.
Ülkeye dış yatırım yağıyordu, kişi başı gelirimiz 12 bin dolara ulaşmıştı…
Sonra adım adım otoriterleşme…
Moody’s 2017 yılında “Türkiye’nin kurumsal gücündeki erozyon devam ediyor” diye yazarak notu düşürdü. (18 Mart 2017)
Türkiye Nisan 2017 referandumunda CB sistemini kabul etti…
Moody’s 2018’de Türkiye’nin kredi notu’nu “Ba1”den “Ba2”ye düşürdü. (8 Mart 2018) Moody’s bu açıklamasında, “kurumların direncindeki düşüş, parasal politikanın etkinliğindeki ilave aşınma ve yapısal reformlardaki ek gecikmelere” dikkat çekiyordu…
DIŞ GÜÇLER
Moody’s Türkiye’ye düşman bir ‘dış güç’ mü? Ama 2014’e kadar hep olumlu derecelendirme yapmıştı; diğer kuruluşlarla beraber.
Üstelik derecelendirme kuruluşları, 2012’den itibaren hep “dış açık” uyarısında bulundular; hükümet bunu dikkate alsaydı bugünkü döviz sorunları olur muydu?
Dahası, Moody’s raporunda, mesela, yerel mahkemenin Anayasa Mahkemesi kararını uygulamayı reddetmesi, not düşürme gerekçeleri arasında yer alıyordu; hukuk devletinde böyle bir şey olabilir miydi?
Ama 2022 yılında iktidar, AYM kararına uymayı reddeden bir yargıcı terfi ettirecekti!
Dünyanın hukuk standartlarına, kurumlar ve kurallar kalitesine aykırı giderseniz, yatırım konusunda dünyaya güven veremiyorsunuz. Bizzat Erdoğan, sonra Berat Albayrak ve Nurettin Nebati kaç defa Londra’ya giderek “küresel sermayedarlar”ı ülkemize çağırdılar, gelen yok, aksine dışarı çıkış devam ediyor.
Kurumlar ve kurallarla güven verilmedikçe, yatırım mümkün olmuyor.
RAKAMLARLA OYNAMAK
Kurumlar deyince, yargı, TÜİK ve Merkez Bankası üzerindeki siyaset gölgesi bilhassa önemlidir.
HSK siyasi bir kurum haline geldi. TÜİK ve Merkez Bankası yönetimleri kanuna göre en az beş yıllığına atanır ama tek imzalı 3 Sayılı CB Kararnamesi ile Cumhurbaşkanı’na istediği an yönetici değiştirme yetkisi verildi.
Sonuç belli: Sayın Nebati’nin deyişiyle, “Merkez Bankası’nı önemsizleştirdik.” TÜİK’i de oraya doğru itiyoruz: 7 yılda 6 TÜİK Başkanı ve daha çok sayıda TÜİK görevlileri değiştirildi!
Dünyada örneği var mı?!
Ve işte insanlar ENAG gibi, İTO gibi kurumların enflasyon rakamlarını daha ciddiye alıyor.
Rakamlarla oynamanın ne tür iktisadi felaketlere yol açacağı konusunda, Prof. Veysel Ulusoy’un “Ekonominin Pusulası” adlı kitabını önemle tavsiye ederim. Rakamlarla oynamak Arjantin ve Yunanistan’ın başına ne belalar getirmiş, anlatıyor. (Doğan Kitap)
NOT: Bazı okurlarım uyardı, MHP’nin İstanbul Türk Ocağını suçlayan bildirisi, Ocak Genel Merkezi’nin görevden alma kararından sonradır.
6/07/2022 00:01
Erdoğan toparlar mı?
284
Hazine ve Sanayi Bakanı Nurettin Nebati, Diyarbakır’da iş insanlarıyla buluşmasında “enflasyonu kontrol altına aldık” diye konuştu. Partisinin tabanına da şu sözlerle seçim müjdesi verdi:
“Size ve sayın Cumhurbaşkanı’mıza söz verdim. Aralık ayından itibaren enflasyonun düşüşünü hissede hissede göreceğiz ve sizi seçime o noktada götüreceğiz…”
Bakan, bu konuda yalnız değil, Cumhurbaşkanı Erdoğan da aynı şeyi söylüyor:
“Aralık ve Ocak gerçekleşmeleriyle enflasyonun sırtımıza bindirdiği kamburdan kurtulacağız, 2023 Şubat ve Mart aylarından itibaren önemli ölçüde geride bırakmış olacağız.”
Yandaş ya da karşıt olma duyguları bir tarafa, “nasıl?” diye sormak en doğrusu…
ERDOĞAN’IN ÖNGÖRÜLERİ
Evet, nasıl? Zira araçlarını ortaya koymadan falanca hedefe gideceğimizi söylemek kolay ama daha kötü bir yere sürüklenmek de mümkün. Bunu 6-7 yıldır yaşıyoruz
Erdoğan 2019 yılındaki konuşmasında, enflasyonun “2020’de tek haneye ineceğini” söylemişti. (16 Kasım 2019) Ama yüzde 14.6 olmuştu. Bu yine de küçük bir sapma…
İçinde bulunduğumuz 2022 yılına girerken Erdoğan’ın öngörüsü şöyleydi:
“Enflasyon, düşüşe girmiştir, girecektir. Bu bir defa kesin. Ama faizde de artık düşüşler başladı. Aceleci olmadan kur da düşecek, faiz de aynı şekilde düşecek ve 2022 bizim en parlak yılımız olacak inşallah.” (18 Ocak 2022)
Erdoğan bu sözleri söylerken dolar 13.50 idi. Kur Korumalı Mevduat davul zurna ile kutlanmıştı…
Bugün dolar yine 17 lirayı gördü. İneceği söylenen enflasyon TÜİK’e göre bile yüzde 78.6’dır!
Öngörülerdeki bu yanılmaların sebebi, faiz indirtilirse enflasyonun düşeceğini sanmalarıdır.
Yanlış öngörülerle geleceğe dair doğru hesap yapılamayacağını, ekonominin doğru yönetilemeyeceğini 6-7 yıldır yaşayarak görüyoruz.
2001 KRİZİ
AK Partili Bülent Turan, bugünkü krizin Ecevit zamanındaki 2001 kriziyle mukayese edilmesini istiyor, “üretim durmuş, bankalar batmaya başlamıştı” diyor. Hafızasıyla konuşuyor, 2001 krizini incelememiş.
Doğru, 2001 krizinde yeni kurulmuş ve küçük bankalar batmıştı, bugün çok şükür bankalarımız sağlam; 2001’deki yapısal reformlar sayesinde.
İki kriz mukayese edildiğinde, bugünkü daha ağırdır, bu bir… İkincisi, 2001 krizinde Kemal Derviş ve ekibinin “Güçlü Ekonomiye Geçiş Programı” adlı reform paketiyle, hızla krizden çıkılmıştı. Bugün kriz sürüp gidiyor.
İktisatçı Prof. Fatih Özatay şöyle yazıyor:
“2001 krizinde en yüksek enflasyon yüzde 73,2 düzeyindeydi. Bu Ocak 2002’nin enflasyonu. Sonra, Güçlü Ekonomiye Geçiş Programı sayesinde hızla aşağıya indi. Oysa şimdi yüzde 78.6 olarak gerçekleşen enflasyon bu zirvenin 5,4 puan üzerinde. O da şimdilik. Gidişat bu farkın açılacağı yönünde.” (YetkinReport)
İŞTE REFORM
İktisat biliminin, uzman iktisatçıların yazdıkları, söyledikleri… İktidar bunlara “mandacı” damgası vurarak kulağını kapatıyor. Ama hiç olmazsa tarihimizdeki iki büyük krizden ve o iki büyük krizden nasıl süratle çıktığımızdan ders alması gerekmez mi?..
Buna da kibir engel oluyor sanıyorum.
Biri Özal reformları, öbürü Derviş reformları...
2001 krizinin hatırlanması çok iyi oldu; keşke inceleseler.
Prof. Özatay’ın deyişiyle enflasyonu “hızla” aşağıya çeken 2001 reformlarını iki ana başlıkta özetlemek mümkün:
Yapısal reformlar: Merkez Bankası bağımsızlığı, AB standartlarında İhale Yasası, bağımsız Düzenleme ve Denetleme kurumlarının takviyesi, kamu bankalarının siyasi alet olmaktan çıkarılıp rasyonalize edilmesi, bankacığın evrensel kurallara bağlanması… Böyle 15 Kanun çıkarılmıştı…
Bunlar Türkiye’de zaten iş alemini ve iktisatçıların istediği reformlardı…
Dış kaynak: Böyle bir program ve iş başında güven veren iktisatçılar olunca IMF çok düşük faizli, uzun vadeli 48 milyar dolar kredi verdi, muhtelif kalemler halinde…
AK Parti reforme edilmiş, büyümeye geçmiş, enflasyonu ve faizi iniş sürecine girmiş bir ekonomi devraldı. Bu konularda benim “Laf Dinlemedi” adlı kitabında geniş ayrıntılar vardır.
Bugün yapısal bir reform, Türkiye’yi IMF’siz düze çıkarır ama iktidar yüzde 10 dolar faiziyle borçlanmayı, 128 milyar doları tüketmeyi, swapları, enflasyonu tercih ediyor!
Onu için kriz uzun süreli, 2023’e toparlayabileceğini sanmıyorum.
08/07/2022 00:01
Kürtler ve partiler
151
İktidar da ve muhalefet de HDP tabanından oy almak istiyor; bu açıdan hiç farkları yok. İktidarın muhalefet terör destekçisi diye suçlaması, propagandadır.
Kürt siyasi hareketinde ise iki eğilim göze çarpıyor:
• Öcalan’ın iktidarla diyalogu: İstanbul seçimlerinde iktidarın organizasyonuyla Öcalan’ın “seçimlerde tarafsız kalın” diyen mektubunun kamuoyuna duyurulması bunun örneğidir. İstanbullu Kürt seçmen sandığa gitmeseydi İBB’yi AK Parti kazanacaktı…
• Demirtaş’ın muhalefet çizgisi: Buna karşılık Demirtaş, Erdoğan’a karşı sert muhalefet çizgisini sürdürüyor. Demirtaş’ın son “iğne çuvaldız” başlıklı yazısı da aslında bu çizgidedir.
Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın, “Edirne’deki İmralı’ya hesap verecek” demesi bu iki eğilime nasıl baktığını yansıtmaktadır.
ÇÖZÜM SÜRECİ DÖNEMİ
Çözüm süreci denilen politika, 21 Mart 2013 Nevruzunda Diyarbakır’da onbinlere hitaben Öcalan’ın mektubunun okunmasıyla başlamıştı. Öcalan “silah değil, siyaset” diyor; PKK’nın Türkiye’den çıkmasını istiyordu. Çözümler ondan sonra gelecekti.
Fakat, PKK’nın stratejisi çözüm değildi. PKK ‘Rojava devrimi’ni (iç savaşı) Türkiye’ye getirmek için tüneller ve sığınaklar kazmaya, silah ve mühimmat depolamaya devam etti. Başbakan Erdoğan, süreç uğruna, “hazmedilemeyen bazı durumlara rağmen operasyon yapmıyoruz” diyordu. (22 Ağustos 2013)
Bir süre sonra tabii teröre karşı operasyonlar başlayacaktı.
Öcalan’la Demirtaş arasındaki tavır farklı o dönemde ortaya çıktı.
Sürecin hazırlık temasları sırasında Öcalan, HDP heyetine “Biz Tayyip Bey’in başkanlığını destekleriz. Biz AKP ile bu temelde bir başkanlık ittifakına girebiliriz” diye açıklama yapmıştı (İmralı Tutanakları, 23 Şubat 2013)
Halbuki Demirtaş, 2015 seçimlerinde “seni başkan yaptırmayacağız” diye kampanya yürütecekti. (15 Mart 2015)
SEÇİMLERDE ÖCALAN VE DEMİRTAŞ
Gündemdeki mesele, önümüzdeki seçimlerde seçmen tavrının ne olacağıdır. Eski DEP milletvekili Mahmut Alınak şöyle diyor:
“Öcalan çıkıp seçmene asla ‘CHP veya AKP’ye oy verin’ demez. ‘Bu koltuk kavgasında tarafsız kalın’ diyebilir. Böyle bir çağrısı bana göre büyük anlamda karşılık bulacaktır. Bunun karşılığında Öcalan’ın talepleri de olacaktır. Sadece tecritin kaldırılması değil, bir müzakere başlamış olacaktır.” (7 Şubat 2022)
İktidarın 2023 seçimleri için Öcalan faktörünü bu şekilde devreye sokması sürpriz olmaz, İstanbul seçimlerinde yaptı bunu zaten.
Buna karşılık Demirtaş, HDP’nin Altılı Masa dışında bırakılmasında “yegâne sorumlunun Altılı Masa olmadığını, HDP’nin de eksikliği ve sorumluluğu olduğunu” yazıyor.
Demirtaş’ın şu tespitleri önemlidir:
“Eğer diğer muhalefetten Kürt açılımı bekliyorsak biz de HDP olarak Türkiye açılımı yapmak zorundayız… Siyasetin ve şiddetin bir arada olamayacağını bizim de bildiğimizi, bütün sorunlarımıza Türkiye’nin bütünlüğü içinde çözüm aradığımızı ve onurlu bir barış için ciddiyetle çalıştığımızı tüm Türkiye’ye en uygun dille, söylemle anlatmamız gerekir.” (T24, 5 Temmuz)
Hangisi etkili olur? Ekonomi öncelikle belirleyici olacaktır. İstanbul’da Öcalan etkili olmadı.
OBJEKTİF GERÇEKLER
Bu tabloda hepimizin, 85 milyonun düşünmesi gereken gerçekler vardır:
• Öncelikle HDP’liler ve Kürt aktivistler şunu görmeli: Terör artık tıkanmıştır. Öcalan’ın tavrı da Demirtaş’ın tavrı da bunu gösteriyor. 1970’lerin “halk savaşı” denilen terör metotları bugünkü dünyada demodedir. Sadece yabancı devletlerin lokal çıkarlarına taşeronluk yapıyor. Medeni dünyada etnik terör bitmiştir.
• PKK, Çözüm Süreci sırasında silahlanmayı sürdürerek süreci sabote etmekle barışa inanmadığının belgesini ortaya koymuştur. Kürt siyasetçiler de o zaman kötü sınav verdiler, Kandil’in “çekilmiyoruz” açıklamasını, hatta KCK’dan Beşe Hozat’ın “devrimci halk savaşı” açıklamasını bile eleştirmediler. Evet, demokrasiden bahseden HDP, elbette önce “çuvaldızı kendine” batırmalıdır. Demirtaş bu çizgisini ısrarla sürdürürse, “Türkiye açılımı”nı HDP’nin gündemine yerleştirebilir, yerleştirmelidir.
• İktidar da muhalefet de HDP tabanını dikkate almadan, bu tabana mesaj vermeden seçim kazanma stratejisi kuramıyor. Bu durum, siyasi Kürt hareketinin terörden arınıp “Türkiye açılımı” yapması için hem HDP bakımından hem Türkiye bakımından bir fırsattır. Bunu terör engelliyor.
• Ekonomisiyle, hukukuyla, demokrasisiyle gelişmiş ülkeler düzeyine çıkacak bir Türkiye, bütün vatandaşlarını mutlu eden bir Türkiye olacaktır, buna çalışmalıyız.
10/07/2022 00:01
Erdoğan’ın ekonomi modeli
201
Cumhurbaşkanı Erdoğan partili arkadaşlarına hitap ederken “artık kaybedeceğimiz çok şey var” diyor. Gerçekten, Erdoğan Türkiye için ucu bucağı, hesabı kitabı belli bir program ortaya koymuyor, taraftarlarını ‘aman kaybetmeyelim’ duygusuyla motive etmeye çalışıyor.
Krize girmiş bir ekonomi için ortaya konulacak bir programın evvela “kaynak” sorununa çözüm göstermesi lazım. Halbuki Erdoğan’ın iktisat politikaları “kaynak” yaratmıyor: İç kaynakları tüketerek, dışarıya aşırı yüksek faizle borçlanarak çarkları çeviriyor. Nereye kadar?..
İKTİDARIN DÖNEMLERİ
AK Parti 2002 yılında liberal ekonomi dilini kullanarak, hatta IMF ve Dünya Bankası ile mevcut ilişkileri devam ettireceğini parti programına yazarak iktidara geldi. Kemal Derviş’ten devraldığı IMF destekli programa AB faktörünü de ekleyerek ekonomik gelişmeyi hızlandırdı. O dönemde Erdoğan’ın dilinde “dış güçler, mandacı iktisatçılar, emperyalizmin uşakları” gibi kavramlar yoktu.
Hatta “faiz hayatın gerçeğidir, bunu iktidarda gördük” diyordu. (18 Nisan 2004
İktisatçı Prof. Ozan Bakış, 2002-2013 yıllarını “reform dönemi”, 2014-2018 yıllarını ise “duraklama dönemi” olarak niteliyor. Bütün veriler bunu doğruluyor.
Duraklama döneminden gerilemeye kayılmasında temel faktör; üretim yerine, daha çabuk oy getiren tüketim ve rantla büyüme politikası oldu. Bu gerçeği, itiraf gibi, iktidarın hazırladığı 11. Kalkınma Planı da yazmaktadır. (Paragraf 130 ve 131)
GERİLEME DÖNEMİ
2018 yılı hem CB sistemine geçişle, hem ekonomideki yapısal bozulmalarla “gerileme dönemi” başladı.
İçerideki değirmenin suyu çarkları çevirmeye yetmiyordu. Reform döneminde bol bol sağlanan “dış kaynak” artık sağlanamıyordu, iktidar Merkez Bankası’nın ve Hazine’nin kaynaklarını sarf ediyordu artık. Merkez Bankası’nın bağımsızlığının sıfırlanması ve ‘128 milyar dolar’ın harcanması 2019’de gerçekleşti, iç kaynakları sarf etmede çığır açtı!
Dış politikadaki ideolojik gerilimler “bunlar Haçlı ittifakı” yahut “dış güçler” türü söylemler, kurumların aşındırılması ve yetkilerin tek elde toplanması iç ve dış yatırımcıyı ürküttü. Artık “para politikası” gibi son derece karmaşık ve son derece kritik bir alanda “nass var, sana bana ne oluyor” deniliyordu, “faiz hayatın gerçeğidir” sözü on beş yıl geride kalmıştı.
Tabii iç kaynakları kullanmanın da biri sınırı vardı. Bu yüzden yetersiz kalıyor, döviz ve enflasyon tırmanıyordu…
‘ENFLASYONLU BÜYÜME’
2020 sonbaharında Naci Ağbal ve Lütfi Elvan gibi rasyonel ve ilkeli iki ekonomist göreve getirildi ve “reform dönemi” ilan edildi. Göstergeler iyileşmeye başladı. Fakat bu dört ay sürdü. Ağbal’ın yerine Kavcıoğlu, Elvan’ın yerine Nebati’nin getirilmesiyle bugünkü konjonktüre girdik.
Sayın Nebatı dürüstçe anlatıyor:
“Dövizi düşürmek için yüksek faiz artışı yapabilirdik. Ama o zaman üretim bundan olumsuz etkilenirdi. Biz bir yol ayrımına gittik. Enflasyonla birlikte büyümeyi tercih ettik.” (6 Haziran)
Doğru fakat eksik… Kurumlara ve ekonomi politikalarına güvenin eridiği bir ortamda faizi arttırmak çözüm değildir. ‘Yükselme dönemi’nin dinamiklerini yakalamak için Merkez Bankası’nın bağımsızlığı şarttır, Ortodoks iktisat politikaları şarttır. ‘Bizden’ değil liyakatli kadrolar şarttır. İşte iktidar bunu göze alamadığı için “Enflasyonlu büyüme” yanlışını tercih etti, vaziyet ortada. İhracatçılar bile ciddi sıkıntı sinyalleri veriyor.
İKTİSAT BİLİMİ
Saygın iktisatçılarımızdan Prof. Selva Demiralp, aynı gün uyarmıştı:
“‘Enflasyonla birlikte büyüme’ talebin şişirilmesidir, sürdürülebilir değildir. Üretim kapasitesini artırmaz, verimliliği teşvik etmez. İstihdama yansıması sınırlıdır. Bu tür şişkinlikler daha fazla enflasyon, gelir dağılımında bozulma, yatırım iştahında azalma olarak geri döner.” (6 Haziran)
Demiralp’in söylediği gerçekleri aynen yaşıyoruz. İktisat bilimi nasıl öngörü kazandırıyor, görüyorsunuz.
Erdoğan, politikalarını alternatifsiz göstermek için, rasyonel politikaları “mandacı, dış güç, emperyalist uşağı” falan gibi ideolojik sözlerle suçluyor.
Halbuki, 2002-2013 dönemi dahil, bütün Cumhuriyet tarihimizdeki iktisadi yükselme dönemlerini sağlamış olan rasyonel politikalara, kurallar ve kurumlar yönetimine geçmekten başka çaremiz yok. Geciktikçe yoksullaşmamız artıyor.
NOT: Bütün okurlarımın, bütün Müslümanların kurban bayramını tebrik ediyor, nice mutlu,huzurlu bayramlar diliyorum.
12/07/2022 00:01
Ekonomide ‘icat çıkarmak’
86
Türkiye derin ve müzmin bir iktisadi krizden geçiyor, sorun sadece fiyat artışları değil. Fiyat artışlarına karşı faiz bir acı ilaçtır fakat bizdeki kriz zamanında çözülmediği için derinleşerek fiyat artışlarının ötesine geçmiştir. Artık faizi artırmakla çözme imkanı yoktur.
Bugünkü kriz 1979, 1994 ve 2001 krizlerimiz gibi yapısaldır. Hatta ekonomiye kaynak sağlamak açısından bugün krizimiz daha sıkıntılıdır; dış politikada ‘eksen kayması’ yüzünden.
Böyle bir ortamda hem anlık çözüm beklentileri hem kafa karışıklığı akıl almaz çözümler ‘icat’ ediyor: “Faiz sebeptir…” böyle bir icattı. Zaten Cumhurbaşkanı Erdoğan “bu benim tezim” diyerek, “faiz konusunda yalnız kaldım” diyerek durumu anlatıyor.
Kimseye inandırıcı gelmeyen böyle bir formül, güven yaratarak yatırım çekebilir mi?!
KAMULAŞTIRMA YANLIŞ
Bu durumda muhalefetin iktisadi görüşleri daha bir önem kazanıyor. Fakat CHP’nin ara sıra dile getirdiği, KOİ ile yapılmış yol ve tesisleri kamulaştırma düşüncesi 21. yüzyılda yanlış bir ‘icat’tır.
Milyarlarca dolar tutacak kamulaştırma bedellerini, eldeki tesisleri kamulaştırmak için harcamak yerine tarıma yatırıp üretimi arttırmak daha verimli olmaz mı? Kamulaştırma yerine, sözleşmeleri revize ederek maliyetini azaltmak, ekonomiyi canlandırarak da Hazine’nin geçiş garantilerini aşağıya çekmek daha ‘ekonomik’ olmaz mı?
Sayın Deniz Baykal da 1978 yılında merhum Ecevit hükümetindeki Enerji Bakanlığı sırasında madenlerin devletleştirilmesi için kanun çıkarmıştı… Sonra Ecevit de Baykal da devletleştirmeyi ağızlarına almadılar.
Bu fikirler “Atatürk Devletçiliği” anlayışından geliyor. 1930’ların yoksul köylü toplumunda devletçilik doğru bir fikirdi ancak Başbakan İnönü tarafından uygulanan devletçiliğin iktisadi ‘genişleme’ imkanlarını daralttığı yönünde sadece liberal iktisatçıların değil, Şevket Süreyya Aydemir’in de önemli ve haklı eleştirileri vardır.
Kaldı ki bir kavramın başına ‘Atatürk’ yazmakla o kavram ezeli ebedi bir doğru haline gelmez.
Erdoğan’ın “nass var, nass” demesinin “faiz sebeptir” diye uyguladığı politikaların yanlışını doğru kılmadığı gibi…
Çağımızdaki kriz ve kalkınma sorunlarına “kurallı piyasa ekonomisi” perspektifinden bakmalıyız.
BUGÜNKÜ KRİZ
Bugünkü krizin kapsamlı olmasının asli sebebi CB sisteminde kurumların ve makro dengelerin bozulmuş olmasıdır.
Saygın iktisatçılarımızdan, Prof. Osman Cevdet Akçay bakın ne diyor:
“Enflasyon dinamiklerinde benim daha önce görmediğim şiddette bir bozulma yaşanıyor… Bu enflasyonu kırmak oldukça zor, çünkü klasik talep ya da maliyet kaynaklı enflasyon gibi değil. Çok ciddi kredibilite, inandırıcılık ve yetki/vekalet algısı gerektiriyor. Ve bunlar gerekli ama yeterli değil; bunun yanında tasarımı doğru yapılmış, çıpa ve çıkış koşulları iyi tanımlanmış kapsamlı bir program gerekecek.” (serbestiyet.com, 8 Temmuz)
Evet, önceki krizlerimizden daha şiddetli… Kredibilitesi, inandırıcılığı çok ciddi bir ekonomi yönetimi lazım, fakat iktidar hem krizin bu derinliğini görmüyor, hem yapısal politikaları reddediyor…
MUHALEFETİN SORUMLULUĞU
İşte bu sebepten muhalefetin, “çok ciddi kredibilite, inandırıcılık” yaratacak, bunu sağlamak için de “çıpa ve çıkış koşulları iyi tanımlanmış kapsamlı bir program” ortaya koyması şarttır.
İster Cumhuriyet, ister İslam tarihi olsun, bugünle hiç alakası olmayan iktisadi politikalarla, ideolojik referanslarla rasyonel bir iktisadi reform programı yazılamaz.
Tarihimizde Turgut Özal’ın 24 Ocak 1980 kararları ile Kemal Derviş’in 14 Nisan 2001 kararları başarılı reform örnekleridir. O dönemlerde en saygın iktisatçılarımızdan merhum Prof. Merih Celasun ile merhum Prof. Oktay Yenal, tıpkı bugün Osman Cevdet Akçay’ın yazdığı gibi teşhişler koymuşlar, yapısal reformların şart olduğunu belirtmişlerdi.
Özal ve Derviş yapısal reformlarla Türkiye’yi krizden çıkarmışlardı: Yapısal reform yani kurumları ve kanunları iktisadi rasyonalizmin gereklerine göre düzenlemek ve liyakatli kadrolarla teçhiz etmek…
Bunun yarattığı inandırıcılıkla hem ucuz dış kaynak sağlamışlar hem yatırımları artırmışlardı.
Bugünün şartlarında bir yapısal reform programı ortaya koymak, muhalefetin en önemli sorumluluğudur.
13/07/2022 00:01
AİHM karşısında vatanseverlik?
163
Osman Kavala’nın tutukluluğu konusunda AİHM’nin yine Türkiye için “hak ihlali” kararı vermesi üzerine düşündüm… AİHM’ye hak mı vermeli, Türkiye’yi mi savunmalı? Vatanseverliğin gereği hangisidir?
Bu sualin cevabı, “vatanseverlik” kavramı içinde hukuka verdiğimiz yerle ilgilidir.
Hukuka değer vererek baktığımızda, asıl sorgulanması gereken husus; Türkiye’nin dünya gözünde, hak ihlallerinin yaygın olduğu bir ülke durumuna düşmesidir. AYM Başkanı Zühtü Arslan açıklamıştı: “Anayasa Mahkemesi’ne neredeyse tek başına AİHM’in 47 ülkeden aldığı kadar bireysel başvuru oluyor” (14 Şubat 2022)
Bu bir vatanseverin savunabileceği bir tablo değildir.
DAVALAR ZİNCİRİ
Osman Kavala, Gezi olayları ile hükümeti devirmeye teşebbüs suçlamasıyla 1 Kasım 2017 günü tutuklandı. Dosyada ciddi delil olmadığı için tutuklama sürekli tartışma konusu oldu.
Anayasa Mahkemesi, Kavala’nın başvurusunu oy çokluğuyla reddetti. Beş üye “hak ihlali” yönünde karşıoy (muhalefet şerhi) yazdı. AYM Başkanı Prof. Zühtü Arslan, 18 paragraftan oluşan karşıoy yazısında “olayların suç teşkil eden boyutu ile başvurucu arasındaki ilişkiyi gösteren kuvvetli belirtilerin gösterilmediğini” yani dosyada delil olmadığını yazdı. (AYM, B. No. 2018/1073)
Dosya AİHM’ye gitti. AİHM de dosyada delil bulunmadığı gerekçesiyle, Kavala’nın derhal tahliyesine karar verdi. (No.28749/18)
Fakat bizim mahkemeler buna uymadı, tutukluluğu devam ettirdiler. AİHM bu defa tekrar ihlal kararı verdi. (10 Aralık 2019)
Bizim mahkemeler buna da uymadı!
Ve, 30. Ağır Ceza Mahkemesi Kavala’nın ve tüm sanıkların darbeye teşebbüs suçundan beraatına ve tahliyesine karar verdi, (18 Şubat 2020) Fakat…
TEK DOSYA İKİ KARAR!
Aynı gün akşam, Kavala hapishaneden dışarıya adım atmadan, İstanbul savcılığı, yine aynı dosyadan ve yine aynı suçlamayla Kavala’nın “gözaltına alındığını” açıkladı!..
Tek dosya iki karar: Önce beraat, ardından tutuklama… Hukuk bunu kabul edemez. Bunun modern hukuk tarihinde bir örneği var mı, bilmiyorum!
Ertesi gün Cumhurbaşkanı Erdoğan, “Soros’un Türkiye ayağı malum içerideydi, dün bir manevrayla beraat ettirmeye kalktılar” diye konuştu. (19 Şubat 2019)
HSK da beraat kararı veren hakimler hakkında soruşturma açtı!
İktidarın iddiasına göre Kavala hakkındaki bu beraat kararıyla, güya, AİHM’nin kararı uygulanmış, bitmiş oluyordu. AİHM ve Avrupa Konseyi bizim Adalet Bakanlığının bu iddiasını kabul etmedi.
Dosyaya tek kelime yeni delil konulmadan yapılan yeni yargılama sonunda, Kavala’ya ağırlaştırılmış müebbet, Mücella Yapıcı, Tayfun Kahraman, Çiğdem Mater, Hakan Altınay, Mine Özerden, Can Atalay, Yiğit Ali Emekçi’ye 18 yıl hapis mahkumiyeti verildi ve tutuklandılar! (25 Nisan 2022)
Bir hakim, dosyada delil bulunmadığını belirterek karara karşıoy (muhalefet şerhi) yazdı. Mahkumiyet kararı veren iki hakimin AK Parti olduğu yolunda medyada haberler çıktı…
AİHM KARARLARI BAĞLAYICIDIR
Cumhurbaşkanı Erdoğan defalarca “AİHM kararları bizi bağlamaz” dediği için, olaya bu açıdan bakalım.
Beştepe hukukçularının “AİHM kararları bağlayıcı değil, yol göstericidir” diye konuşmaları ancak mizah konusu olabilir.
Türkiye’nin imzaladığı Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesinin 46. Maddesine göre, imzacı devletler AİHM kararlarına uymayı “taahhüt” etmişlerdir. Aynı maddeye göre uymazlarsa, Avrupa Konseyi’nin Bakanlar Komitesi, o ülke hakkında “ihlal süreci”ni başlatır. Çok itibar sarsıcı bir süreçtir bu. Azerbaycan yarı yolda AİHM kararını uygulayarak kurtuldu. Başka bu duruma düşen ülke de yok dünyada.
Dahası… Ak parti iktidarı zamanında Anayasa’nın 90. Maddesine yapılan eklemeyle, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi yerli kanunlarımızdan üstün hale getirildi…
Yine Ak Parti iktidarında Ceza Muhakemeleri Kanunu’na eklenen bir hükümle, AİHM kararlarına uymayan Türk mahkemesinin kararları için “hükümlü lehine yargılanmanın yenilenmesi” kabul edildi. Türk mahkemeleri AİHM kararına uygun karar vermek zorundadır. (Madde 311/f)
Dün bu reformları imzalayan Erdoğan, bugün “AİHM’lik iş kalmadı, bitti” diyor. Hayır, önümüzde uzunca bir yol olsa da “hükümlü lehine yargılanmanın yenilenmesi” var.
Bu böyle devam edemez. Türkiye “hukuk devleti” seviyesine er geç yükselecektir. Hukuk mücadelesi vatanseverliğin de gereğidir.
15/07/2022 00:01
Kim değil, nasıl?
167
Sanayi ve Teknoloji Bakanı Mustafa Varank’ın sözlerini, ‘zihniyet analizi’ bakımından önemli buluyorum. Zira toplumumuzda yaygın bir düşünme tarzını yansıtıyor.
Sayın Varank’ın sözleri şöyle:
“Sayın Cumhurbaşkanımız, şimdiye kadar siyasi geçmişiyle elde ettiği başarılarla ve siyasetteki tecrübelerle Allah’ın izniyle bu dalgalı denizden de bu gemiyi çıkarabilecek tek liderdir.” (11 Temmuz)
Erdoğan hayranları bu söze katılır, karşıtları reddeder. “Kim”e sempati veya antipati duyduğumuza göre değişir cevaplar…
Böyle “kim?” diye değil de “nasıl?” diye düşünmeyi deneyelim: Türkiye’yi bu durumdan çıkarmak için “nasıl?” bir program lazım?!.
ZOR SORU
Fakat “nasıl?” diye sorulduğunda, cevap verebilmek için iktisadi krizler hakkında verilere dayalı bilgilerimizin olması lazım. Dahası, çözüm için yine verilere dayalı bilgilere sahip olmak şarttır.
İşte bu zor!
Herkesin iktisatçı olması, iktisat tarihi okuması beklenemez. Ama bu işlerden anlayan iyi eğitimli girişimcilerin, işletmecilerin, iktisatçıların ve bağımsız düşünceli aydınların topluma lokomotiflik edecek büyüktlüke ve etkinlikte olması lazım.
Bu kesimler yetersizse veya bastırılmışlarsa, İranlı sanatçı Hamid Bazrafkan’ın karikatüründe olduğu gibi, gemi su alırken bile itaatkâr toplumlar hamasi nutuklarla avunmaya devam eder:
11-001.jpg
Ve, çözüm üretilemez. Bu karikatürü İranlı bir sanatçının çizmesi elbette anlamlı. “Onlar da Kahramandı” adlı kitabımın kapağına koymuştum bu karikatürü.
MODERN İKTİSAT
Derdimiz asırların içinden geliyor. Osmanlı tarihindeki en saygın bilginlerimizden Kâtip Çelebi, 1650’lerde kaleme aldığı “Cihannümâ” adlı emsalsiz eserinde astronomi ve coğrafya alanında yeni bilimsel gelişmelere dikkat çekerek şöyle diyordu:
“Bu fenleri araştırma ve ortaya koymada Hıristiyanların hem dikkat ve maharet göstermelerini, Müslümanların ise inkâr ve ihmallerini, bu konulardaki bilgisizliklerini ve tembelliklerini görüp üzülürdüm…” (İBB yayınları 2010, s. 44)
Modern ekonomi ilmini özümsemedeki gecikmemizi görmek için de Prof. Ahmet Güner Sayar’ın “Osmanlı İktisat Düşüncesinin Çağdaşlaşması” adlı eserini okumak lazım. (Ötüken Yay.)
Gerçi hâlâ mesafeyi kapatamadık ama önemli bir gelişmeyi de başardık. Bugün piyasa ekonomisinde, yani bireylerin kazancını piyasadan sağlayarak modern ekonomi pratiğini edinmesinde ve akademik iktisat ilminde Türkiye hayli mesafe almıştır.
Türkiye genel akademik yayınlar indeksinde 2011 yılından beri İran’ın gerisinde olduğu halde ekonomi bilimleriyle ilgili yayınlarda Türkiye 18. sırada, İran ise hayli gerimizde 26. sıradadır. (Scimago Journal & Country Rank 2021)
Fakat sorun şu ki, iktidar bu kapasiteyi en azından son 6-7 yıldır dışlıyor, dışladıkça da ekonomi bozuluyor…
İKTİDAR NE YAPIYOR?
Türkiye’nin bu akademik iktisat birikimi ile Erdoğan’ın son 6-7 yılda irtibatı nedir? Dünyada saygı gören iktisatçılarımızla hiç toplantılar yapıyor mu, raporlar alıyor mu?
Türkiye’de reform tecrübesine sahip teknokratlarla teması nedir?
‘Bizden’lerin dışında Türkiye’nin sanayicileriyle, iş dünyasıyla ilişkileri nasıldır?
Dahası, dünyada geçerli ve dünyada güven yaratacak iktisat diliyle iktidarın iktisat dili uyuşuyor mu? “Faiz sebeptir, Çin böyle kalkındı, KKM, enflasyonlu büyüme” sözleri neden bekleneni yaratmıyor, hatta olumsuz etkiler yaratıyor?..
Her “kim?” olursa olsun, ülkeyi krize sokan bu ‘heterodoks’ politikalarla Türkiye’yi düze çıkaramaz.
Erdoğan’ın ilk on yıldaki başarılı ‘ortodoks’ ve AB destekli politikalara döneceğinin hiçbir işareti yok, aksine o politikalara artık ‘mandacı’ falan diyor.
Türkiye ancak modern iktisat bilimine uygun, dünyada güven yaratarak kaynak sağlayabilecek bir yapısal reformla düzlüğe çıkabilir. Bunu yapabilecek iktisat kadroları bazı muhalefet partilerinde hem de yeterli sayıda ve yüksek kalitede mevcuttur. Bunları müşterek bir siyasi irade ile seferber etmek Türkiye’yi yeniden atılıma geçirir. Özal’ın ve Derviş’in yaptığı gibi…
17/07/2022 00:01
15 Temmuz ve sonrası
299
15 Temmuz darbe teşebbüsü önceki darbelerden farklıdır. Evvela, Türkiye’nin demokraside daha bir yol aldığı 21. Yüzyılda yapıldı. Daha önemlisi ilk defa 15 Temmuz darbesinde Meclis bombalandı, halka ateş açıldı…
Ve en önemlisi, tarihimizde ilk defa darbe, halkın direnişiyle karşılaştı…
Hem bu faktörleri çok iyi tahlil etmek gerekir, hem 15 Temmuz’a karşı halkta uyanan haklı tepkinin, ülkede demokratik kurumları güçlendirmek için değil, CB Hükümet sistemini kurmak için kullanılmasını da gözden kaçırmamak gerekir.
KÜLTÜREL HASTALIKLARIMIZ
Orduda FETÖ örgütlenmesi olmasaydı bu darbe teşebbüsü olamazdı. Fethullah Gülen hareketinin iyi eğitimliler arasında bu kadar taraftar toplaması mistik motiflerle nasıl kolay yoğrulabilir insanlarımız olduğunu gösterir. Bağımsız birey kültürü zayıf olunca, ister seküler, ister dinî, çeşitli otoriter örgütlenmeler toplumda kolayca insan malzemesi bulabiliyor.
Diğer önemli bir sorunumuz “devleti ele geçirme” hastalığımızdır. Bu hastalıklı kültürde devlet, eşit vatandaşları / paydaşları olan en yüksek hukuk kurumu değil, ‘fethedilmesi’, ele geçirilmesi gereken “en büyük güç”tür!
Gülen hareketini zehirleyen de bu hastalık oldu. Dindar ve aynı zamanda modern davranışlı, iyi eğitimli bir sosyal hareket olarak kalsaydı, yani göründüğü gibi olsaydı, takdire layık olurdu. Fakat “kâinat imamı” kavramında somutlaşan akıl almaz narsisizm devleti ele geçirme amacıyla resmi kurumlarda örgütlenmişti. Felaketlere sebep oldu.
Doğu toplumlarında Marksizmin bir felsefe hareketi değil, bir “devrim” mistisizmiyle örgütlenmesi aynı hastalıklı kültürün diğer bir versiyonudur.
Hukukun “dava” ve “devrim” karşısında ne değeri olabilir? ki!
DARBEYE KARŞI
İnsanların hayatlarını tehlikeye atarak tankların önünde durması elbette şanlı bir davranıştır; 251 şehit, 3 bine yakın yaralı!..
Darbenin kitlevi direnişle karşılaşmış olması, böyle şanlı bir örnekle hafızalara yazıldı.
Fakat olay bundan ibaret değil; darbenin bastırılmasını siyasi otoriterleşmenin izlemiş olması da bir gerçektir.
OHAL 20 Temmuz 2016’da, Anayasaya göre 3 ay için ilan edildi, gerekli idi. Başbakan Yardımcısı Numan Kurtulmuş “OHAL’i 40-45 gün içinde kaldırmayı planladıklarını” açıkladı. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesinin ilgili maddelerinin askıya alındığını söyledi. Kurtulmuş, bunun için Fransa’daki OHAL’i örnek veriyordu. (21 Temmuz)
Fakat OHAL 2 yıl devam ettirildi! OHAL tasarrufları için anayasal ve idari yargı yollarının kapalı olması iktidara istediği gibi tasarruf yapma imkanı verdi. Cumhurbaşkanı Erdoğan şöyle diyecektir:
“Şu andaki süreç içerisinde normal zamanlarda yapamayacağımız birçok şeyi hamdolsun yapabilme imkanına, gücüne sahip olduk…” (22 Eylül 2016)
OHAL TASARRUFLARI
OHAL döneminde 36 adet KHK yayınlandı. Bu KHK’larla, OHAL gerekçeleriyle hiçbir ilgisi bulunmayan Seçim Kanunu’nda ve YÖK Kanununda bile değişiklikler yapılarak iktidarın TV’ler üzerindeki baskısı güçlendirildi, üniversitelerde rektör aday seçimleri kaldırıldı…
İstanbul Milletvekili Mustafa Yeneroğlu’nun akademik nitelikli araştırmasına göre, 125 binden fazla kişi kamu görevinden atıldı. Kapatılan kurum ve kuruluşlar, okulları kapatılan ve mezuniyetleri geçersiz sayılan askeri ve polis okulları öğrencileri, diğer kamu ve özel kurumlarda işlerine son verilenler ve ruhsatları iptal edilenler dikkate alındığında idari yaptırımlara doğrudan maruz kalanların sayısının 250.000’i geçtiği anlaşılmaktadır. 2016 ile 2019 yılları arasında toplamda en az 1 milyon 367 bin 733 kişi terör soruşturmasından geçirildi!...
Eleştiriler-tepkiler sürecinde Türkiye’nin Batı ile siyasi ve iktisadi ilişkileri de bozuldu.
Referandum ve seçimler OHAL altında yapıldı. CB sisteminde 3 Sayılı Kararnameyle “üst kademe kamu yöneticileri ile ilgili atama usûl ve esasları” değiştirildi, kanunda yazılı görev süreleri ne olursa olsun Cumhurbaşkanı’na istediği an yönetici değiştirme yetkisi verildi.
Sonuçlar ortada…
Keşke 85 milyonu birleştirebilecek olan “Yenikapı Ruhu” devam ettirilse, muhalefetin de katılımıyla hukuki kuralları ve kurumları güçlendirilmiş bir demokratik hukuk devleti inşa edilseydi… Bugün krizde değil çok iyi bir iktisadi seviyede olurduk.
Milletçe önümüzdeki görev bu.
19/07/2022 00:01
Dış politikada neredeyiz?
80
Cumhurbaşkanı Erdoğan bugün Tahran yolcusu. Hem Türkiye- İran Yüksek Düzeyli İşbirliği Konseyi Yedinci Toplantısı’na katılacak, hem daha önemlisi, Astana formatında 7. Üçlü Zirve Toplantısı’na iştirak edecek. Türkiye’nin gündemindeki en önemli mesele, Suriye’de özellikle Münbiç ve Tel Rifat yörelerinde terör örgütü PKK/YPG’nin saldırılarının artmasıdır.
Erdoğan, buralara operasyon yapılacağını söylüyor… Fakat hem Rusya, hem ABD, hem İran buna karşı…
Türkiye’nin dış politikadaki yalnızlığı, böyle bir konuda bile karşımıza çıkıyor.
Hem ekonomide hem dış politikada Türkiye sorunlar yaşarken, Yunanistan’ın sesini yükseltmesi sürpriz değil…
GÜVENLİ BÖLGELER ŞERİDİ
Türkiye 2015 ve 2020 arasında Fırat Kalkanı, Zeytin Dalı, Barış Pınarı gibi kapsamlı harekatlarla, Kuzey Suriye’de Afrin’den Tel Abyad’a kadar bir güvenlik şeridi kurmuştu. Bu şeridin bazı yerlerinde Türk ve Rus birlikleri devriye gezecek, Amerika ve Rusya PKK/YPG güçlerini 30 km. kadar aşağıya çekeceklerdi.
Dışişleri Bakanı Çavuşoğlu’nun dediği gibi, “Amerika da Rusya da sözünü tutmadı.” (11 Ekim 2021)
Rusya zaten PKK’yı bile terör örgütü saymıyor, Moskova’da şube açmış bulunuyor.
PKK/YPG, bu şeridin al tarafında bulunan Tel Rifat ve Membiç PKK/YPG kontrolünde! Doğrudan askerlerimize veya TST kontrolü altındaki sivil halka füzeli saldırılar düzenliyorlar! Amaçları, Türkiye’nin kontrolüne karşı tepki yaratmak ve güven sarsmak…
Rusya’nın da Amerika’nın da “durun!” demediği açık.
OLAYLARIN AKIŞI
25 Mart 2018: Cumhurbaşkanı Erdoğan, partisinin Trabzon il kongresinde ““Fırat Kalkanı Harekâtı ile ilk darbeyi vurduk. Ardından Zeytin Dalı Harekâtı ile terör koridorunu Akdeniz’e bağlama çabasını kestik. Kısa sürede Tel Rıfat’ı da kontrol altına alıp bu harekâtı amacına ulaştıracağız” diye konuştu.
18 Nisan 2022: PKK/PYD saldırılarına karşı asker, Kuzey Irak’ta Pençe-Kilit operasyonunu başlattı.
24 Mayıs 2022: Erdoğan, “Güney sınırlarımız boyunca 30 km derinliğinde güvenli bölgeler oluşturmak için başlattığımız çalışmaların eksik kalan kısımlarıyla ilgili yeni adımları da atmaya başlıyoruz” diye açıklama yaptı.
29 Mayıs 2022: El Cedid adlı Katar gazetesi, Türkiye’nin Kuzey Suriye’de yapacağı harekatı ertelediğini yazdı.
1 Haziran 2022: Erdoğan partisinin grup toplantısında “30 kilometre derinliğinde güvenli bölge oluşturma kararımızın yeni bir safhasına geçiyoruz. Tel Rıfat ve Münbiç’i teröristlerden temizliyoruz” diye konuştu.
2 Haziran 2022: ABD Dışişleri Bakanı Blinken “Türkiye’yi Suriye’nin kuzeyine askeri operasyon düzenleme planları konusunda uyararak böyle bir adımın “bölgeyi riske atacağını” söyledi.
3 Haziran 2022: Rus Dışişleri Sözcüsü Maria Zakharova, “Ankara’nın Suriye’deki mevcut zor durumu tehlikeli bir şekilde daha da kötüleştirecek eylemlerden kaçınmasını umduklarını” kaydetti, Esat rejimine referans yaptı.
DIŞ POLİTİKA GELENEĞİ
ABD ve Rusya’nın aynı şekilde başka açıklamaları da var. Dahası, Rusya Türkiye’nin operasyon yapabileceği yerlere Rus askerleri yerleştiriyor! Türkiye’nin kontrolü altındaki yerlere de Esat kuvvetlerinin yerleşmesini öneriyor; yani Türkiye’nin çekilmesini!
Bu tablodan cesaret alan Esat, muhtemel bir Türk harekâtına “karşılık vereceklerini” söyledi! (10 Haziran)
Ve dün, hem Rusya ile hem ABD ile ‘işi yürüten’ PKK/PYD terör örgütü, Münbiç’in kuzeyindeki Kobani’ye Suriye bayrağını dikerek, Esat’ın “karşılık veririz” sözüne destek verdi!
Bu tablo, “bir sabah ansızın gelebiliriz”in niye bu kadar geciktiğini anlatıyor.
Türkiye Tahran’da böyle bir tabloda, haklı olduğu operasyon için Rusya ve İran’ı en azından yumuşatmaya çalışacak...
Öte yandan Avrupa ve ABD ile ilişkilerimizde de ciddi sorunlar var. Araplar da Türkiye’nin bütün operasyonlarına karşı çıktıkları gibi Doğu Akdeniz’de Yunanistan’la işbirliği yapıyorlar.
Düşünün, 1923’ten bugüne Yunanistan Türkiye’ye karşı hiç bu kadar ‘agresif’ olabilmiş miydi?! Bu, ayrı bir yazı konusu.
Türkiye’nin yanında hangi ülkeler var?!
Geldiğimiz bu noktada, dış politikamızı gözden geçirmek ve asırlar içinde denenmiş diplomasi geleneğimize dönmek zorunludur.
20/07/2022 00:01
Bu eğitimle nereye?
243
İki gün önce açıklanan Yükseköğretim Kurumları Sınavı’nda, yaklaşık 3 milyon 250 bin öğrenci, 40 matematik sorusundan ortalama sadece 6.9’unu, diyelim sadece 7’sini doğru cevaplayabildi! Büyük çoğunluğu 2 doğru cevap bile yazamadı.
Temel Yeterlik Sınavı’nda Türkçe testindeki 40 soruya ortalama 17.7 doğru cevap verildi. Sosyal bilgilerde bu rakam 7.9’a düşüyor…
Uzatmıyorum. PISA sınavlarından da bahsetmeyeceğim. Milli Eğitim’in ABİDE (Akademik Becerilerin İzlenmesi ve Değerlendirilmesi) araştırmasının 2019 raporundan bir cümle almakla yetineceğim:
“Türkçede öğrencilerin yüzde 66,1’i orta düzey ve altında. Bu öğrenciler deyimleri, atasözlerini, hiciv ve nüktelerdeki mesajları anlayamıyor. Neden-sonuç ilişkisi kuramıyor.” (AA, 3 Temmuz 2019)
ELLER GİDER MERSİNE
Bu vahim vaziyetimizde asırların vebali var ama biz bugünkü iktidardan başlayalım. Erdoğan’ın kendisi defalarca eğitimde başarısız olduklarını söyledi. Böyle bir eğitimle “2023 Hedeflerine” ulaşamayacağımız belliydi.
Teknolojinin en büyük üretim faktörü olduğu çağımızda gelişmenin ön şartı yüksek kalitede eğitimli işgücüdür. Ak Parti çok okul ve üniversite açtı ama bu gereği yerine getirmedi. Bizden geride olan Endonezya, Malezye, Bulgaristan, Meksika gibi ülkeler ekonomide bizi geçti.
Sadece Wold Economic Forum (WEF) raporundan bahsedeceğim: 2008 raporunda Türkiye eğitim kalitesi ölçümünde 91 sıradaydı. 2018 raporunda ise 101. sıraya düşmüş bulunuyoruz. Hele Matematik ve Fen Bilimleri’de 104. Sıradayız! (WEF Competitive Report, 2018, s. 292)
Yükseköğretimde, OHAL Kararnemesi ile YÖK Kanunu’nu değiştirmek, Şehir Üniversitesi’ni kapatmak, “kayyım rektör” kavramınızı dilimize armağan etmek, nasıl netice verebilir ki?!
Prof. Kemal Gözler’in “Akademinin Değersizleşmesi” adlı makalesini okuyun lütfen. (https://www.anayasa.gen.tr/degersizlesme.htm)
ESKİ HASTALIK
Osmanlı da cumhuriyet de mesela Japonya’nın performansını gösteremedi.
Medrese, özerk kurumlar olmadığı için asırlar içinde hür tartışma ve araştırmalarla üniversiteye dönüşemedi. Osmanlı’nın modern bilimleri almada ve modern üniversite kurmada nasıl zorlandığını görmek için bilim tarihçisi Prof. Ekmeleddin İhsanoğlu’nun “Fenler Evi Dârülfünun, Müslüman Dünyasının İlk Modern Üniversitesi” adlı kitabını tavsiye ederim. (Doğan Kitap)
Cumhuriyet 1933 reformuyla Dârülfünun’u üniversiteye dönüştürdü. Kurumsal yapısı modern bir üniversite… Fakat özerk değildir, Milli Eğitim’in emrinde bir devlet dairesidir.
Önceliği de dönemin Eğitim Bakanı Reşit Galip’in deyişiyle “ilim değil, inkılap zihniyeti”ydi. 151 profesör ve doçentten 92’si tasfiye edildi! Tasfiye edilenler arasında Alman üniversitelerinde ders veren kanser uzmanı Prof. Hamdi Suat (Aknar) ve anayasa profesörü Ağaoğlu Ahmet Beyler de vardı. Konuyu merak edenler, Prof. Emre Dölen’in “Türkiye Üniversite Tarihi”ni mutlaka okumalıdır. (Bilgi Üniversitesi Yayınları, cilt 3, s. 233 vd.)
AKADEMİK STANDARTLAR
Bu tasfiye geleneği 27 Mayıs, 12 Mart, 12 Eylül, 28 Şubat dönemlerinde tekerrür etti. Bu iktidar da OHAL KHK’larıyla tasfiyeler yaptı, İbrahim Kaboğlu FETÖ’cü olabilir miydi?! Siyasi rektör atamalarıyla üniversiteleri “bizden”leştirme çabası sürüyor.
Görülüyor ki, ‘yok aslında birbirinden farkımız.’ Siyaset ve ideolojiyi hukuktan ve akademik değerlerden üstün tutan geleneğimiz, hepimizi bir ölçüde zehirlemiştir. Sonucu, ülkede bilim zihniyetinin, analitik düşüncenin yeterince gelişmemiş olmasıdır. Öğretmeni de üniversite yetiştiriyor nihayet.
Türkiye elbette yüz elli yılda çok mesafe aldı. Bugün üniversitelerimizin arasında saygın olanlar var, değerli bilim insanlarımız var. Ama arayı kapatamadık. Gelişmiş ülke olmak için hukukun, akademik değerlerin, analitik düşüncenin ‘olmazsa olmaz’ olduğunu artık hepimiz anlamış olmalıyız.
Özerk üniversiteyi ve üniversitede siyasetin, ideolojinin, akrabalığın değil, sadece akademik standartların belirleyici olmasını hepimiz içimize sindirmeliyiz, özellikle de muktedirler…
22/07/2022 00:01
Ey Danıştay
107
Danıştay 10. Dairesi, İstanbul Sözleşmesi’ne ‘hayat verdi’. Meclis’in kanunla onayladığı bir uluslararası antlaşmanın tek imzalı bir “Cumhurbaşkanı kararı” ile yürürlükten kaldırılmasını uygun buldu!
Ankara Barosu Cumhurbaşkanın bu kararının iptali için dava açmıştı. Danıştay 2 muhalif üyeye karşı üç oyla reddetmek suretiyle, Meclis’in kanun çıkararak onayladığı uluslararası antlaşmaların Cumhurbaşkanı kararı ile “Türkiye bakımından feshedilebileceği” şeklinde bir içtihat icat etti.
Bir üye daha anayasaya aykırı bulsaydı, Cumhurbaşkanının bu kararı iptal edilecek, İstanbul Sözleşmesi hayata dönecekti.
Hukukta böyle bir tek oy’un belirleyici olması normaldir, sorun yaratmaz. Fakat öteden beri yargıyı “bizden” üyeler atayarak etkimiz altına almak gibi bir sorunumuz olduğu için Danıştay’ın kararı yoğun tartışmalara yol açtı.
SİYASAL YARGI!
Tek Parti devri bir kenara, 27 Mayıs darbesi, yargıda ‘beğenmediği’ isimleri tasfiye ederek, yerlerine “devrimci” üyeler koyarak yargıya ilk “siyasallaşma” zehrini enjekte etti. Yargıtay üyesi merhum Vedat Ardahan, kendisi de 27 Mayıs yanlısı olduğu halde, darbenin yargıdaki tasarruflarına karşı bir broşür yayınlayarak yargı bağımsızlığını ve hakim teminatını savunmuştu. Merhum Vedat Ardahan’ı derin bir saygıyla, rahmetle anıyorum.
27 Mayıs’ın yargıyı siyasallaştırmasıyladır ki, merhum Bülent Ecevit, 1971’de yayınladığı “Atatürk ve Devrimcilik” adlı kitabında “yargı organları geniş ölçüde devrimci, ilerici unsurların elindedir” diyerek bu gerçeğini ifade etmiştir. (sf.106)
Elli yıl sonra ise Türkiye’de başka yönde bir yargımız var… Önce FETÖ kendi yargısını örgütledi… Sonra bugünkü iktidar, üst üste çıkardığı dört kanunla Yargıtay ve Danıştay kadrolarını azaltarak, ardından yeni üyelerle çoğaltarak yargıyı kendi doğrultusunda yeniden yapılandırdı. Prof. Kemal Gözler, çıkarılan bu dört kanunla nasıl bir yargı yapılanması yapıldığını ayrıntılı olarak yazmıştır. Prof. Gözler’in “Türk Anayasa Hukuku” adlı anıtsal eserini önemle tavsiye ederim. (Türk Anayasa Hukuku, 2018, s. 992-996)
Ülkemizde siyaset kavgaları çok haşin geçiyorsa, bunun bir sebebi, yargının tarafsız olamayışı, siyasi güce göre el değiştirmesidir.
Diyorum ya, ‘yok birbirimizden farkımız’!
HUKUK NE DİYOR?
İstanbul Sözleşmesi hakkında Danıştay’ın verdiği kararı, peşinen bu soruna bağlamak istemiyorum ancak eleştirilerle bu dile getirildi. Siyasi eleştirilerden bağımsız olarak, sırf hukuki açıdan baktığımızda:
• Danıştay üyeliği de yapmış olan saygın hukukçularımızdan Prof. Ali Ulusoy, uzun eleştirisinde şöyle diyor:
“Danıştay 10. Daire kararı, hem esas yönünden değerlendirme gerekçesinin idare hukuku teorisi açısından vahameti, hem de usulde paralellik ilkesini açıkça göz ardı etmesi yönlerinden bence ciddi biçimde sorunlu.” (T24, 20 Temmuz)
• Seçkin ceza hukuku profesörü İzzet Özgenç’in tiviti:
“Türkiye Büyük Millet Meclisine ait olan bir yetkinin Cumhurbaşkanı tarafından kullanılmasıyla ortaya çıkan yetki gaspını görmezlikten gelen Danıştay Dairesinin beş üyesinden üçünün kararıyla, sadece yürütmeye Hukuk dışına çıkma konusunda cesaret verilmiştir.”
Görüyorsunuz vahameti!.. Danıştay kararı, yürütme erkine yani iktidara nasıl aşırı geniş bir tasarruf yolu açıyor!
Ben de şunu ekleyim: Halk tarafından seçilmiş olmak cumhurbaşkanına anayasanın verdiği somut yetkilerin ötesinde yetki kazandırmaz. Nitekim uluslararası anlaşmaları “onaylamak ve yayınlamak” konusunda, eski parlamenter sistemle şimdiki CB sistemi arasında hiçbir fark yoktur. (Madde 104)
NEYE YARADI?
Cumhurbaşkanı Erdoğan, aslında kendisinin eseri olan İstanbul Sözleşmesi’ni niye iptal etti? Merhum Oğuzhan Asiltürk’ün ve cemaatlerin isteğiyle… Yani prensip değil, oy hesabı…
Halbuki aile sorunlarının sebebi Sözleşme olmadığı gibi, Sözleşme feshedilince de cemaatleri memnun edecek hiçbir sosyal gelişme olmadı. Aksine, kadına karşı şiddet ve cinayetler artmaya devam etti.
İptalin vahim bir sonucu da Türkiye’yi evrensel hukuktan daha da uzaklaştırmak oldu. Sadece kadının statüsü değil, ülkenin itibarı ve ekonomik kredibilitesi de bir yara daha aldı…
Hepimiz “bizden” değil, bağımsız ve tarafsız yargı felsefesini içimize sindirmek zorundayız.
24/07/2022 00:01
İki Erdoğan
258
Tahıl Koridoru anlaşması, milyonlarca insanı aç kalmaktan kurtarabilecektir. Bunda Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın başarısını teslim etmek hem dürüstlük hem objektiflik gereğidir. Fakat… Türkiye’nin dış politikada sürüklendiği yalnızlığı ve bunun yarattığı hasarı dile getirmek de objektiflik ve dürüstlük gereğidir.
Rusya ve Ukrayna Türkiye’nin ve BM’nin arabuluculuğu ile iki gün önce, Dolmabahçe’de “Tahıl ve Yiyecek Maddelerinin Ukrayna Limanlarından Emniyetli Sevki Girişimi Belgesi”ni imzaladılar. 25 milyon ton buğday Boğazlardan dünyaya ihraç edilecek.
Şimdiden ABD piyasasında buğdayın fiyatı yüzde 5, mısırın fiyatı yüzde 1 düştü.
Batılı hükümetler ve basın bile Erdoğan’dan takdirle bahsediyorlar; ‘bile’ diyorum çünkü Erdoğan, somut sorunlar dışında bile sürekli Batı karşıtlığı yapıyor, Batı da Erdoğan’ı otokrat olarak görüyor.
GÜVEN FAKTÖRÜ
Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın politikalarını destekleyen Prof. Burhanettin Duran, dün Sabah’ta şöyle yazdı:
“Tahıl koridorunun açılması Türkiye’nin hem Ukrayna hem de Rusya ile müzakereleri yürütebilen güveni sağlayabilmesi ile mümkün oldu…”
Doğru… Tahıl Koridoru olayı, Türkiye’nin dengeli, taraflara güven veren, sonuç odaklı diplomasi metotlarıyla dış politikada başarılı olabileceğinin somut bir örneğidir.
İşin içinde BM’nin de olması elbette çok önemli bir faktör.
Erdoğan, Rus saldırısının başladığı 21 Şubat’tan beri Moskova ile Kiev arasında ‘mekik diplomasisi’ denilen ilişkiler yürüttü. Putin uzun süre direndi. Erdoğan süreç boyunca soğukkanlı davrandı, Kiev’de de Moskova’da da tepki yaratacak tavırlardan sakındı. İlk defa 13 Temmuz’da Ukrayna ve Rusya heyetleri İstanbul’da bir araya geldi.
Ekonomide kriz, dış politikada ‘eksen’ sorunları yaşayan Erdoğan’ın hem buğday ithalatına zorunlu ihtiyacı vardır hem dış ilişkilerde bir prestij sergilemeye… Malum seçimlere bir yıl var, ekmek fiyatları 5 lira!.. Erdoğan duygularıyla da çözüme odaklandı… Bunu vurguluyorum çünkü Erdoğan’ın tavırlarında duyguları çok etkili oluyor.
YALNIZLAŞAN TÜRKİYE
Gerçekten, Uluslararası ilişkilerde “güven sağlayabilmek” diplomasinin birinci şartıdır.
Şu doğru tespit de Sayın Duran’ın:
“Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın güçlü liderliği ve proaktif dış politikası Körfez başkentlerini kaygılandırmıştır. Bu kaygı Körfez elitleri nezdinde Türkiye’nin de sınırlandırılması gereken bir ülke olarak konumlandırılmasına sebep olmuştur…” (SETA, Türk Dış Politikası Yıllığı 2020, s. 13)
Evet, Türkiye Doğu Akdeniz’de böyle yalnızlığa sürüklendi. Temel sebep, Erdoğan’ın Mısır’daki İhvan-ı Müslimin’e verdiği “proaktif” destektir. Darbeyi kınamakla yetinmeyip Mısır hükümetine karşı sürekli kampanya yürütmesi, Türkiye topraklarını İhvan’a açması gibi politikalar, Arap rejimlerini “kaygılandırdı”, onları Yunanistan’ın yanına itti.
Sisi’nin seçilmesini protokol gereği kutlayan Abdullah Gül’ü bile eleştirmişti Erdoğan!
Erdoğan’ın bu politikası yer yüzünde hangi devletle ilişkilerimizde “güven” yarattı?!
Prof. Duran bunun ilişkilerde “güven sağlayan” bir politika olduğunu söyleyebilir mi?
Tahıl Koridor’u nasıl rasyonel diplomasinin başarısı ise, bu da ideolojik ve duygusal politikanın yarattığı ağır hasardır.
REFORM DÖNEMİ?
İleride bugünleri yazacak tarihçiler ‘iki Erdoğan’dan bahsedecek: Biri ilk on yıldaki ihtiyatlı, rasyonel davranışlı, AB yönünde reformist Erdoğan…
Öbürü, o Erdoğan’ı bastıran ideolojik, ben-merkezli, güç-odaklı Erdoğan… CB sistemi bu Erdoğan’ın somutlaşmasıdır.
Batı’nın sermayesini ısrarla isteyen bu Erdoğan, Batı’nın insan hakları, özgürlükler ve hukuk eleştirilerinden “şahsen” rencide oluyor… Dün göklere çıkardığı AB için “Haçlı ittifakı” diyor.
Durumu bugün toparlayabilir mi?
Nasıl ki, ekonomide reformun ön şartı Merkez Bankası bağımsızlığı, şeffaf İhale Kanunu gibi yapısal reformlardır; ama Erdoğan bunları kendi elinde tutmak istiyor…
Batı’yla ilişkileri eski düzeye çıkarmanın da yolu, AİHM kararlarının bağlayıcılığı, özgürlükler, hukuk gibi bizim anayasanın da emri olan değerler… Ama Erdoğan bu alanlarda da son sözü elinde tutmak istiyor.
İkinci Erdoğan’ın birincisine dönmesi kolay gözükmüyor. Kendisi bunu 2020 son baharında “faiz acı ilaçtır, reform dönemine giriyoruz” diyerek denedi, dört ayda vazgeçti zaten.
26/07/2022 00:01
Lozan ve Erdoğan
199
Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın Lozan’la ilgili çeşitli ve çelişkili açıklamaları var. Resmi bir metin mi, bir miting konuşması mı olmasına göre içeriği değişen açıklamalar…
Bazı konuşmaları var, şöyle diyor:
“Birileri bize Lozan’ı zafer diye yutturmaya çalıştılar. Şöyle bağırsan sesinin duyulacağı adaları biz Lozan’la verdik…” 29 Eylül 2016)
Hatta Erdoğan bu iddiasından emindi:
“Adaları siz verdiniz, siz. Sizin partinizin başında olanlar verdi ve şimdi tarihi dosyaları hazırlatıyorum ve o tarihi dosyaları, Lozan da dahil olmak üzere bunların önüne de milletime de bunları o belgelerle anlatacağız.” (27 Ocak 2018)
Dört yıla yaklaştı hâlâ “dosyalar” ortaya konulmadı, çünkü yok böyle bir şey.
Cumhurbaşkanı, Lozan’ın bir yıldönümünde şöyle mesaj da yayınlamıştır:
“Dünyanın en güçlü ordularına karşı verdiğimiz Milli Mücadele, ülkemizin bağımsızlık belgesi olan Lozan Antlaşması’yla taçlanmıştır…” (24 Temmuz 2019)
DENİZ SINIRLARI?
Erdoğan’ın birçok konu gibi Lozan konusunda da açıklamaları ‘siyaset’e göre şekilleniyor. Fakat bu sene Lozan’ın yıldönümünde yayınladığı mesajı, diplomatik bakımdan son derece önemli buldum. Mesajın bu bölümü şöyle:
“Lozan Barış Antlaşmasıyla kara sınırlarımız çizilmiş, kapitülasyonlar kaldırılmış, Yunanistan’da kalan Türk azınlığının hakları güvenceye alınmış, kıyılarımıza yakın Yunan adalarının gayri askeri statüsü teyit edilmiştir.”
Doğru… Bu gerçekleri Erdoğan’dan duymak memnuniyet verici… Fakat neden “sınırlarımız” gibi genel bir kavram yerine, “kara sınırlarımız” diye vurgulanmış?
Deniz sınırları yani adaların statüleri Lozan’dan önce Osmanlılar zamanında belirlendiği, Lozan’da sadece teyit edildiği için mi?
Yoksa, deniz sınırlarımız hâlâ sabitleşmiş sayılmıyor mu?
Mesajdaki bu ifadenin bir sürç-i lisan olduğunu düşünüyorum. Adaların silahsızlandırılması konusunda Erdoğan’ın Lozan’a atıf yapılması elbette olumlu… Yine de Ege’deki “deniz sınırları” konusunda tereddüt yaratacak, hatta istismara açık bu sürç-i lisan yapılmamalıydı. Yunan propagandasının Türkiye’yi Ege sorunlarında saldırgan gösterme çabası dikkate alınmalıydı.
YUNANİSTAN NE YAPIYOR?
Bugün dış politikada en önemli sorunlardan biri, Yunan diplomasisinin ittifaklar ve ilişkiler ağını Türkiye aleyhine genişletmekte olmasıdır. Ankara Araplarla kavga etti, Atina Araplarla enerji anlaşmaları imzaladı, hatta ortak askeri tatbikatlar bile yapıyorlar…
Ankara Avrupa’da ve Amerika’da eski dostlarını kaybetti; zaten etkin olan Yunan lobisi bundan istifade ediyor.
Biz hiçbir işe yaramayan S-400’ler yüzünden F-35’leri kaybettik… Yunan Başbakanı Miçotakis, Mayıs ayındaki ABD ziyaretinde açıkça dile getirdiği gibi, hem bu F-35’leri alma, hem Türkiye’nin F-16’lar almasını engelleme peşinde. Miçotakis’ Türkiye’ye husumet ifade ederken “güçlü müttefiklerimiz var” diye konuşuyor! (31 Mayıs 2022)
Türkiye’nin müttefikleri?..
Türkiye’nin son on yılda hayli gevşemiş ittifak ilişkilerini ve hayli bozulmuş diplomatik münasebetlerini önceki yıllarda olan seviyeye çıkarması şarttır. Fakat bu sadece diplomasiyle olmaz, ülkenin iç düzeninde kurallar ve kurumların güvenilirliğini yükseltmek ve konuşmalarda hamasetten sakınmak da şarttır.
TARİHİN UYARISI
Lozan’ı tarihçiler elbette tartışabilir. Fakat devlet adamlarının Lozan’ı çekiştirmesi ‘akademik’ olmaz, ‘siyasi’ olur! Öteden beri ciddi gerginliklere yol açan Ege sorunlarında Türkiye için en sağlam hukuki ve ahdî zemin, Lozan Antlaşmasıdır. Nasıl ki Lozan’a göre Ege adalarının özelliği vardır ve bu yüzden silahlandırılamaz; aynı özellikten dolayı kara suları, kıta sahanlığı ve münhasır ekonomik bölge sorunlarında da genel hükümler değil, Lozan’ın hükümleri esas olmadır. Bu tezi güçlendirmek için
Ankara Lozan’ı değil hırpalamak, aksine dört elle sarılmalıdır.
Hamasetin ‘düşman arttırmaktan başka bir şeye yaramadığı görülmüş olmalı. İsmet Paşa’nın, Meclis’teki Lozan müzakereleri sırasında söylediği şu sözler dış politikayla ilgili herkese tarihin uyarısıdır:
“Daha başta, akıtılacak kan ve istihsal edilecek netice mutlaka mukayese olunmak lazımdır… Harekât-ı Milliye’nin hiçbir safhasında hesapsız bir karar ve hesapsız bir cüret yoktur…” (Zabıt Ceridesi, 23 Ağustos 1923, sf. 70)
27/07/2022 00:01
Yerli ve milli?
132
Cumhurbaşkanı Erdoğan yerli ve milli bir politika izlediği için mi dış politikada Türkiye yalnızlığa sürüklendi? Bu yüzden mi Türkiye çok cephede diplomatik savaş vermek zorunda kalıyor?
Bunu savunan yazarlar var; Erdoğan Batıcı değil, Batı karşıtı da değil, “yerli ve milli” olduğu için dış politikada bu sorunlar çıkıyormuş… Sayın Erdoğan’ın kendisinin de “yedi düvel” kavramını nasıl sevdiği bilinmektedir.
Aynı soruyu ekonomide de sormak lazım… Şu sözler Erdoğan’ın
“Anayasa değişikliği yaparken nasıl ‘Türk modeli’ dediysek bu ekonomi politikamızın adı da ‘Türkiye modeli’dir.” (25 OCAK 2021)
Erdoğan, politikalarının yanlış olduğunu söyleyenlere ise “mandacı” gibi etiketler yapıştırıyor.
Bu yüzden de yanlışların tartışılması mümkün olmuyor…
SİSTEM VE EKONOMİ
Türkiye CB sistemiyle dünya sıralamasında Türkiye’nin yerini yükselten bir sisteme geçmedi, aksi oldu. Juan Linz’in otuz sene önce Latin Amerika modelleriyle anlattığı, “yetkilerin tek elde toplanması”nın bir örneğidir CB sistemi. Sonuçları da ortada: Türkiye’nin hukuk, demokrasi, özgürlükler alanlarındaki sıralamalarda yaşanan büyük düşüşler.
Erdoğan’ın güven vermek için Londra’lara gittiği, Beştepe’lerde ağırladığı yabancı sermaye ülkeden uzaklaşıyor…
Enflasyonun sebebi faiz ise, Merkez Bankası’na emir verip politika faizini indirtince enflasyonun düşmesi lazım değil mi? Ama aksi oluyor, 2011’den itibaren ağırlaşarak bu sorunu yaşıyoruz.
İktisadi trendlere “faiz sebeptir” diye bakarsanız, sebep-sonuç ilişkilerini doğru öngörmek mümkün olur mu? Olmuyor işte:
Erdoğan, “2020’de enflasyon tek haneye inecek” demişti. (16 Kasım 2019)
“Ekonomik tuzağı bozduk” demişti. (12 Şubat 2020)
“2021 şahlanış yılı olacak” demişti. (2 Ocak 2021)
“Faiz ve kur düşüşe geçti” demişti. (18 Ocak 2022)
“Cari fazla vermeye başlayacağımız günler yakındır” demişti. (28 Aralık 2021)
Hepsi tersine sonuçlar veriyor. Hatta, vurgulamak istemiyorum, cari açıktaki öngörülmeyen artış yüzünden Türkiye’nin ödememeler dengesi krizine girebileceği uyarısı yapan yerli ve yabancı iktisatçılar ve kuruluşlar var.
‘MANDACI İKTİSATÇILAR’
İktidarın ilk on yılındaki rasyonel politikalarla kişi başı gelirde 12 bin dolara çıkmış olan Türkiye, CB sisteminde hızlanan gerilemeyle 8-9 bin dolara düştü. Son on yılda Endonezya, Malezya, Bulgaristan, Romanya, Meksika bizi geçti!
Bu sisteme ve bu yanlış politikalara “milli ve yerli” etiketi yapıştırmak, Türkiye’nin kayıplarını telafi etmeyeceği gibi, doğru politikalara dönülmesini de zorlaştırıyor.
Türkiye’nin risk primini 900’lere, dış borçlanmasını dolar faiziyle yüzde 11’e çıkaran, bu iktidar mı, politikaları eleştiren “mandacı iktisatçılar” mı?
TÜSİAD, daha 2014 yılında, milli gelirde endüstrinin payının azalma eğiliminde olduğunu belirterek, böyle gidilirse 2023 hedeflerine ulaşılamayacağını söylemişti. (23 Mayıs 2014)
Büyümeyi tüketimle körükleyerek bugünkü krizinin yolunu açmak yerine, TÜSİAD’ın bu uyarısını dinleyip sanayi ve teknolojiye öncelik vermek gerekiyormuş değil mi?
Merhum Turgut Özal’ın, 1989’daki Dövize Çevrilebilir Mevduat uyarısını dikkate alan bir iktidar, bugün ekonomiyİ Kur Korumalı Mevduat sarmalına sokar mıydı?
Mısır’daki İhvan için Araplarla ilişkileri bozmak “milli ve yerli” bir davranış mıydı?
Listeyi uzatmıyorum…
RASYONELLİK VE BİLİM
Şunu vurgulamak istiyorum: Politikaların iyi mi, kötü mü sonuç vereceğini tahlil ederken, doğru ölçü “yerli ve milli” kavramı değildir. Uhrevi veya ideolojik etiketler değildir.
Doğru ölçü rasyonel tahlil metotlarıyla düşünmek ve konu hakkındaki bilimsel verilere, tecrübelerle oluşmuş ilkelere uygunluk veya aykırılıktır.
‘Yerli ve milli’ elbette değerli bir kavramdır… Toplulukları uluslaştıran kültürel unsurların başında yerli, tarihsel, milli değerler, gelenekler, kurumlar, hatıralar, duygular birinci planda gelir. Bu değerleri politika etiketi haline getirmek hem bu değerleri yıpratıyor, mesela “din buysa…” söylemi yaygınlaşıyor… Hem yanlışların üstünü örterek düzelmesini zorlaştırıyor.
29/07/2022 00:01
İslam’a uygun mu?
179
Tunus’ta ‘tek adam’ rejimi referandumda kabul edildi. Seyyar satıcı Muhammed Buazizi’nin 17 Aralık 2010’da diktatör Bin Ali’yi protesto ederek kendisini yakmasıyla başlayan Arap ayaklanmaları, sadece Tunus’ta demokrasiyle sonuçlanmıştı. Bu, İslamcı ve laik kesimlerin uzlaşmasıyla başarılmıştı.
Fakat demokratik iktidarlar halkın iktisadi sorunlarına çözümler getiremedi…Tunus Cumhurbaşkanı Kays Said, yetkilerini zorlayarak, 26 Temmuz 2021’de Başbakanı azletti, yetkileri fiilen elinde topladı.
Güç hırsı böyle bir şey; doymayı bilmez.
Başta İslamcıların bilge ve âlim lideri Gannuşi olmak özere, demokratların direniş çağrısına halk karşılık vermedi. Kalabalıkların derdi demokrasi değildir! Tunuslu Prof. Munsif Merzuki’nin yazdığı gibi, Arap dünyasının çıkmazı, her krizde çözüm için “âdil diktatör” beklemesidir. “Çoban” da diyebilirsiniz.
Nihayet geçen pazartesi günü yapılan referandumda, Kays Said kendi hazırladığı “tek adam” anayasasını kabul ettirdi. Katılım yüzde 27, kabul yüzde 92.
Kays’ın bu davranışı İslam’a uygun mu aykırı mı?
TEK ADAM ANAYASASI
Referanduma katılımın çok düşük olmasında, hem muhalefetin boykot çağırısının hem ilgisizliğin, ümitsizliğin etkisi var. Ahlaken kaybedilmiş bir referandum ama “atı alan Üsküdür’ı geçti.”
Siyaset bilimci Nate Grubman, Tunus’un yeni sistemini şöyle özetliyor:
“Başkan’a sadece yürütme üzerinde değil, parlamento ve yargı üzerinde de aşırı yetkiler veren bir süper başkanlık sistemi…”
Arap Reform İnisiyatifi’nden siyaset bilimci Sahbi Khalfaoui, Kays Said’in anayasasını, 18. yüzyılda referandumla kabul edilmiş “Napolyon anayasası”na benzetiyor. Fransız edebiyatçı Chateaubriand, Napolyon’un nasıl bir despot olduğunu anlatır. Bizim Namık Kemal de Napolyon’dan “despot” diye bahseder.
Müslümanların 21. Yüzyıldaki şu talihsizliğine bakın; Afganistan’da Ortaçağ, Tunus’ta 18. Yüzyıl…
İBNİ HALDUN VE HAYRETTİN
Tunus, sevdiğim dost ülkelerden biridir. Kendi tarihimizin uzaktan da olsa bir parçasıdır. İslam düşüncesinde en yüksek zirvelerden ikisi, 14. Yüzyılda İbni Haldun, 19. Yüzyılda Tunuslu Hayrettin Paşa gibi iki dehanın ülkesi…
Tarihi anlamak için İbn Haldun’u okumak lazım… Modern çağda gelişme yollarını anlamak için Tunus’ta Tanzimat reformlarının öncüsü, bizde kısa süreli sadrazam Hayrettin Paşa’yı okumak lazım. Bekir Karlığa hocamızın “Islahatçı Bir İslam Düşünürü Tunuslu Hayreddin Paşa ve Tanzimat” adlı eserini tavsiye ederim. (Mahya Yayınları)
Çok çeşitli ve karmaşık sebeplerden hiçbir İslam ülkesi bir Japonya, bir Güney Kore olamadı. Arap dünyasının genel tablosunu Tunuslu düşünür Munsif Merzuki “Diktatörlük ile Devrim Arasında Arap Dünyasının Krizleri” adlı eserinde, istibdat – yolsuzluk sarmalı olarak tasvir ediyor:
“Zenginleşmek için siyasi sistemin bir parçası haline gelmek gerektiği kanaati yaygın. Bu şekilde yozlaşma, rüşvet ve yolsuzluk bütün toplum için tepeden tırnağa bir hayat tarzına, bir geçim kaynağına dönüşüyor… Kısaca istibdat, hastalıkların hastalığıdır.” (Zahide Tuba Kor tercümesi, s.42)
İSLAM AÇISINDAN
Baştaki sorumuza dönelim: Kays’ın davranışları İslam’a uygun mu değil mi?
Derim ki uygun da değildir, aykırı da değildir. Çünkü bunlar “dinî” konular değildir. Bunlar “siyasî” konulardır. Sıffın’de de dinî değil, siyasî idi mesele.
Kays ve benzerlerinin hareketlerini İslam’daki “ulul emre itaat, fitneden sakınma” gibi prensipleri istismar ederek savunabiliriz… Karşı isek, İslam’daki “adalet ve iyilik” gibi prensipleri, ilk halifeleri örnek göstererek İslam’a aykırı diye itham edebiliriz.
Bir sonuca varılamaz, kavga sürer gider; asırlarca olduğu gibi.
Müslümanların “hukukun üstünlüğü, kuvvetler ayrılığı, denetim ve denge, şeffaflık, hesap verirlik, yönetimde verimlilik” gibi insanoğlunun uzun asırların tecrübeleriyle ulaştığı rasyonel ilkelere ihtiyacı var.
Bunları anayasalara yazmak yetmez. Kurumlaştırmak, hayata geçirmek lazım… Hatta bu da yetmez; siyaset sınıfının kalitesi, ahlakı, bilgi ve donanım seviyesi, sorumluluk duygusu her şeyden önemlidir.
Kolay değil diyenleri duyuyorum.
Elbette kolay değil ama boş kavgalarımızı bırakıp gelişmiş ülke olma ideali yüreklerimizi ve beynimizi ateşlerse, kolaydır.
31/07/2022 00:01
Liyakat, lütuf, ihanet
220
Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın Babacan ve Davutoğlu için “ihanet” nitelemesi yapması, günlük siyasi kavgaların ötesinde, son derece önemli bir sorunumuzu yansıtıyor: Sadakat ve itaat odaklı siyasi kültürde denetim ve denge mümkün olmuyor. Eleştirilerle, müzakerelerle önlenebilecek hatalar düzeltilemiyor, krizle sonuçlanıyor…
Kamu görevlerinde “sadakat” esas alınırsa, liyakat düşüyor. Kamu kurumlarının hem verimliliği hem güvenliği azalıyor.
Bakan Nebati, “Merkez Bankası’nı ve politika faizini önemsizleştirdik’’ demişti. (24 Ocak 2022) Evet aynen böyle; hem kurumlar önemsizleşti, hem devlet, ‘para politikası’ gibi araçları önemsizleştirerek ekonomiyi düzenleme kapasitesini kendi eliyle zaafa düşürdü.
Sonuç ortada; kriz!
‘BEN’ SİSTEMİ
Erdoğan’ın “benim valim, benim bakanım” hatta, “benim savcım” sözlerini hatırlayın… Beştepe’de valilere şöyle hitap etmişti:
“Tayyip Erdoğan için el, göz, kulak, ayak sizsiniz. Başbakanımız için sizsiniz. Bakanımız için sizsiniz. Siz varsanız bizim ayağımız, gözümüz var. Siz yoksanız orada biz olmayız…” (10 Ocak 2017)
Kaymakamları seslenişi:
“Mevzuat şöyledir, böyledir, yeri geldiği zaman koyun mevzuatı bir kenara, kendi zihinsel inkılabınızı devreye sokun. ‘Ben bunu bu şekilde yaparım’ deyin ve yapın.” (26 Ocak 2016)
Türkiye böyle idare ediliyor gerçekten. Bu yüzden kurallar muğlak kurumlar zayıf…
Önemini koruyan bir kurum kaldı mı?
Böyle bir kamu bürokrasisinde, CB Yardımcısı Fuat Oktay’ın tanıklığıyla, “beyefendi böyle istedi, böyle talimat verdi” anlayışı hakim oluyor, çarklar gereğince dönmüyor. (5 Ekim 2019)
Erdoğan’ın şu sözlerinin de altını çizmek lazım:
“Dünyada her kim bu kardeşinize saldırıyorsa aslında Türkiye’ye saldırıyor demektir.” (5 Haziran 2022)
Bu durumda Erdoğan’ın yanlışlarını söylemek, itiraz etmek ihanet oluyor. Muhalefet zaten hain!...
HAYATİ KONULAR
Babacan ve Davutoğlu, hangi konularda Erdoğan’la çatıştıklarını anlatıyorlar. Erdoğan ise “ihanet ettiler” demekle yetiniyor, hangi konularda ayrıldıklarını söylemiyor.
Halbuki hangi konulardaki ihtilaflar yüzünden yolların ayrıldığının açıkça ortaya konulması hem siyasetin rasyonelleşmesi için hem ‘kamu denetimi’ için zorunludur: Yolsuzlukla mücadele, Merkez Bankası’nın bağımsızlığı, rantların vergilendirilmesi, hukuk devleti gibi konularda Erdoğan’ın tavrı neydi, Davutoğlu ve Babacan’ın tavırları neydi?
Yolsuzluk konusu önemsiz olabilir mi? Türkiye 2021 yılında “gri liste”ye alındı!
Rant ekonomisinin ülkeyi nereye getirdiği belli değil mi?..
Ama sadakat ve itaat kültürü bu gibi sorunların zamanında konuşulmasına, çözüm aranmasına imkan vermedi.
Bu yüzden, bugünkü krizlere yol açan yanlış politikalar on yıl önce oluşmaya başladığı halde, düzeltmek mümkün olmadı.
Muhafazakârların bu gerçeği görmesi lazım; sadakat ve itaat kültürü eleştiriyi, müzakereyi engelliyor, yanlışların devam etmesine hatta sorumsuzluğa yol açıyor.
MODERN DEVLET
Bireysel hatta dostluklara sadakat elbette önemli bir değer. Geleneksel sosyal bağların şehirleşme sürecinde çözüldüğü zamanımızda daha bir ihtiyaç… Fakat siyaset ayrı bir alan. Devlet yönetimi, milletin geleceği siyasetin elinde. İktidara sadakat göstermekten çok, iktidarı denetlemek, yanlışlarını açıklayıp düzeltmeye zorlamak hem daha ahlakidir, hem daha rasyonel.
Geçmiş asırların yöneticilere itaat ve sadakat telkin eden menkıbeleri, bu çağda bizi yanıltmamalıdır.
Çağımızın devlet yönetiminde başarı, kurallar ve kurumlarla mümkün.
Eski Milli Eğitim Bakanı Prof. Ömer Dinçer, “Kamu Yönetimi Âdâbı” adlı kitabını, geleneksel devletle modern devlet arasında farkı anlatmak için yazdığını söyler.
Kitabında şöyle diyor:
“Geleneksel dönemlerde insan birey olarak değil, bir aileye, bir aşirete, bir ülkeye veya dine mensup olarak vardır… Geleneksel devlet yapısı içinde insan eşref-i mahlukat olarak tanınsa da birey olarak haklara sahip değildir…
Modern devlette ise insanlar vatandaş olarak devlet karşısında haklara sahiptir. Seçme, seçilme, yöneticileri denetleme ve hesap sorma bu haklardan bazılarıdır…” (s. 34-44)
Bütün meselemiz bu değil mi?
02/08/2022 00:01
CHP karneyle ekmek yedirmişti
287
Cumhurbaşkanı Erdoğan zaman zaman CHP’nin “karneyle ekmek yedirdiğini” hatırlatır. Üç gün önceki açıklamasında da 1979 yılındaki Ecevit’in koalisyon hükümeti zamanında benzenin karneyle verildiğini hatırlattı:
“Yıllarca bu ülkeyi tek parti yönetimiyle milli iradeyi yok sayarak, koalisyonlarla siyaseti felç ederek, mezhebi gerilimlerle milli bünyemizi zayıflatarak… CHP’nin karneyle benzin, ekmek dağıtılan dönemleri vardı ya, bizim iktidarımızda böyle bir şey var mı? Yok.”
Bu sözleri iki açıdan önemsiyorum. Birinci derece önemli olan “tarih”in günlük siyaset için kullanılmasıdır. İkincisi, yıllar önceki krizleri hatırlatarak “bizim iktidarımızda böyle bir şey var mı, yok” diye konuşmasının ortaya koyduğu durumdur: Erdoğan’ın enflasyona dair söyledikleri yıllardan beri gerçekleşmiyor, geleceğe dair bir umut yaratamayınca geçmişi hatırlatarak destek bulmaya çalışıyor.
Öncelikle ‘tarih sorunu’na bakalım.
KARNEYLE EKMEK
Evet , Milli Şef İsmet Paşa devrinde 13 Ocak 1942’den itibaren dört yıl süreyle ekmek karneye bağlanarak tüketimi daraltıldı. 14 Ocak 1942 günlü Yeni Sabah gazetesinin manşeti şöyledir:
gorsel.jpg
Şimdi ben kalkıp da “İsmet Paşa ekmeği karneyle yedirdi ama ekmeğin fiyatı 12.5 kuruştu, Erdoğan Türkiye’sinde ise 5 lira!” dersem, saçmalamış olurum!
Çünkü şartlar, dahası, devirler, ekonominin yapası, milli gelir, üretim kapasitesi, satın alma gücü, nüfus kompozisyonu gibi asli veriler mukayese edilemeyecek kadar farklıdır. Şartları tahlil etmeyen her ideolojik ya da siyasi tarih iddiası saçmadır.
Fakat, 21 yüzyılda savaş olmadığı halde ekonomimizin 2016’dan itibaren kriz işaretleri verdiğini söylersem doğru demiş olurum.
İkinci Dünya Savaşı yıllarında, nüfusunun yüzde 80’i köylü olan Türkiye, fazladan 800 bin genci tarladan çekip silah altına almıştı. Yağışların etkisinin yanında, 1942 yılına kadar ortalama 8 milyon ton olan buğday üretimi, tedricen düşmüş, 1945 yılında 4 milyon tona inmişti! Ekmeği karneye bağlamak, günde 75 bin kilo buğday tasarruf sağlamış, açık İngiliz buğdayıyla karşılanmıştı.
Savaş şartlarında Türkiye ekonomisi ve hükümet politikaları hakkında İlhan Tekeli ve Selim İlkin’in “İkinci Dünya Savaşı Türkiye”si adlı eserini önemle tavsiye ederim. (2. cilt, İletişim Yay.)
TARİHİ ‘ANLAMAK’
Zihnimizde “şartlar” diye soru işaretleri ve “değişenler” diye bir pusula olmayınca, tarihi anlamıyoruz, sadece “sizden bizden” diye ezberlerimiz oluyor. Hayranı olduğumuz tarihi liderlerin peşine düşüyoruz bu çağda.
Böylece analitik düşünceden büsbütün uzaklaşıyoruz. Tarihe anlamak için değil, kavgalarımıza malzeme toplamak için bakıyoruz.
Sayın Erdoğan, CHP’li koalisyonların “siyaseti felç ettiğini” söylüyor. Ama felç edenler arasında ‘bizim’ “Milliyetçi Cephe”ler de vardı, değil mi?!
Erdoğan eski krizleri hatırlatıyor fakat o krizlerden bugün kendisinin “mandacı iktisat” dediği reform paketleriyle çıktığını, Turgut Özal ve Kemal Derviş reformlarını görmüyor.
Tarihe, günlük siyasete destek sağlamak için tek taraflı bakışının tipik örnekleri…
‘VASAT PERFORMANS’
Siyasi tarihimizin hemen her devirde sert kavgalarla, “hain” ithamlarıyla dolu olması da bu yüzden. Yine bu yüzden üniversitelerde bilim insanı kıyımları, yurt dışına beyin kaçışları tarihimizin bütün baskıcı dönemlerinde yaşandı. İktisadi gelişmemiz de bütün dönemler ortalamasında “vasat” kaldı. Osmanlı ya da Cumhuriyet, modern tarihin hiçbir döneminde Uzak Doğu performansını gösteremedi. Bu konuda Prof. Şevket Pamuk’un “Türkiye’nin 200 Yıllık İktisadi Tarihi”nde, bu “vasat performans”ı rakamlarla görürsünüz. (İş Bankası Yay.).
İşte Erdoğan da yıllaaar öncesiyle mukayese ediyor... Gerilerimizden gelip son on yılda bizi geçen Malezya, Bulgaristan, Romanya gibi ülkelerle ile mukayese etmiyor!
Evet, bu ülkeler nasıl gelişti, biz on yılda ne yanlışlar yaptık; hayati soru bu değil mi?
Artık bu fuzuli siyaset ve ideoloji kavgalarından zihinlerimizi kurtarmalıyız. Gelişmiş ülke olmanın tek yolunun iktisadi rasyonelleşme, kaliteli eğitim, yüksek standartta üniversite, hukukun üstünlüğü, güçlü kurallar ve kurumlar olduğunu görmeliyiz.
.3/08/2022 00:01
İktidarlar nasıl yozlaşır?
171
Anayasa Mahkemesi, kamuya ait bazı limanların sözleşme süresinin ihalesiz olarak 49 yıla uzatılmasını öngören kanunu iptal etti.
2001 reformlarında Kamu İhale Kanunu Avrupa standartlarına göre hazırlanmıştı. “Şeffaflık ve rekabet” esasına dayanıyordu. Fakat 2002’den sonra AK Parti iktidarı, Durmuş Yılmaz’a göre İhale Kanunu 191 defa değiştirdi. “Davet usulü” ile istediğine ihale verebiliyor.
AYM’nin bu kararı, modern kamu hukukun eseri olan “yargı denetimi”nin ne kadar önemli olduğunu da gösteriyor.
YARGI NE DİYOR?
Bir limanı işleten şirketin sözleşmesini, ihalesiz, yani başkalarının da ihaleye girmesine, serbest rekabetin oluşmasına imkan vermeden 49 yıl uzatılmasını iptal eden AYM diyor ki:
“…Özelleştirmede hâkim olması gereken serbest rekabet ve eşitlik ilkeleriyle bağdaşmamakta olup limanların gerçek özelleştirme değerlerine ulaşılmasını da engelleyebilecek niteliktedir…” (Paragraf 37)
İptal kararı oybirliğiyle alınmış. Yeni üye İrfan Fidan ve geçmişinde resmen AK Partili olmuş üyeler de iptal yönünde oy kullanmışlar.
Anayasanın eşitlik ve şeffaflık ilkesine o kadar aykırı ki, başka türlü bir yorum imkanı yoktu.
Danıştay da Kanal İstanbul kapsamındaki bir demiryolu ihalesinin “pazarlık usulü” ile yapılmasını “gerekli açıklık ve rekabetin sağlanmamış” olduğu için iptal etmişti. (7 Mart 2022)
Görüyor musunuz, modern hukuk devleti, işlediğinde, siyasetçinin hukuka aykırı yönlere yürümesine “ayak bağı” oluyor.
GEÇMİŞTE NASILDI?
Bütün milletlerin, bütün dinlerin tarihinde, hem hukuk bugünkü kadar gelişmemişti, hem “kamu yararı” bugünkü anlayış düzeyinde değildi.
Dindar okurlarıma hatırlatmak isterim, fıkıhta müstebit hükümdarlar yüzünden kamu hukukunun gelişmediğini Hayrettin Karaman da yazmıştır.
İlhami Güler Hocamızın “Müslüman dünyada ve Türkiye’de ‘kamu’ hukuku neden zayıf?” başlıklı makalesini okuyun lütfen. (Karar, 18 Nisan 2020)
İslam tarihinde ilk hükümdar Muaviye’nin bir Cuma hutbesindeki şu sözlerine bakın:
“Devletin bütün malı bizimdir, ganimet bizimdir, dilediğimize verir, dilediğimize de vermeyiz!” (İ. Süreyya Sırma, Müslümanların Tarihi, III, s. 296)
İslam’dan önce Bizans ve Sasani imparatorluklarında, mutlak krallıklar döneminde Avrupa’da da aynen böyleydi. Dinden değil, sosyolojiden kaynaklanır.
AHBAP ÇAVUŞ KAPİTALİZMİ
Siyaset biliminde “patrimonyalizm” (mülk-devlet) denilen bu anlayış Avrupa’da Fransız İhtilali’ne, bizde hukuken Tanzimat’a kadar devam etti. Fakat derin izler bıraktı.
Çağımızda hukuki kuralların, kurumların, denetim ve dengenin, sivil toplumun zayıf olduğu “orta gelişmiş” toplumlarda, iktidarların kendi zenginlerini yaratması tarzında devam ediyor. (Neo partimonyalizm)
Gelişmiş ülkelerde hiç böyle oluyor mu?
Bu, kurallı piyasa ekonomisi değildir, keyfî “ahbap çavuş kapitalizmidir.” (Crony capitasim)
Taraftar kitleler de iktidara getirdikleri partiden bunu istiyorlar!
Erdoğan’ı destekleyen pazarcının sözlerini hatırlıyorsunuz, değil mi?
“Ben her şeyi bu adamın sayesinde kazandım. ‘Çalıyorlarmış’ benim sorunum değil kardeşim. Biz de çalıyoruz. Biz de vergi kaçırıyoruz burada. 100 tane mal satıyoruz, 20 tane fiş kesiyoruz. Yalan mı kardeşim. Çalmayan var mı Allah aşkına?”
Bu yapı, seçen-seçilen ilişkisini kamu kaynakları üzerinden bir çıkar alışverişine dönüştürerek demokrasiyi yozlaştırıyor. İktisadi rasyonelleşmeye ve verimliliğe zarar veriyor.
ÇÖZÜM: MODERN DEVLET
Başbakan Ahmet Davutoğlu “Şeffaflık Paketi”ni gündeme getirdiğinde Cumhurbaşkanı Erdoğan, “böyle yaparsanız, görev alacak il ilçe başkanı bulamazsınız” diyerek karşı çıkmıştı, değil mi? (18 Ocak 2015)
Avrupa Birliği yıllardan beri iktidarı yolsuzlukla mücadele yasalarını çıkarmadığı için eleştiriyor… Uluslararası Yolsuzluk Algı İndeksinde Türkiye 2012 yılında 54. sıradaydı, 2022 raporunda 96. sıraya indi! FATF tarafından “gri liste”ye alındı…
Lord Acton’ın yüz elli yıl önce yazdığı gibi, “güç bozar, mutlak güç mutlaka bozar.”
Çözüm, gücün yozlaşmasını önleyecek şekilde sınırlandırılması ve denetlenmesidir.
“Modern devlet” yani kuvvetler ayrılığı, yargı bağımsızlığı, yargı denetimi, bağımsız ve geniş yetkili Sayıştay, hür medya, faal sivil toplum…
Zihnimizde bu kavramların ne kadar yeri var, bir düşünelim!
5/08/2022 00:01
Ey Sayıştay
115
Cumhurbaşkanı Erdoğan, Sayıştay Başsavcılığına yine partisinden adayı olmuş bir ismi atadı. Üstelik iki defa aday olarak siyasete ve AK Parti’ye ilgisini teyit etmiş bir isim.
Bu, istisnai ya da tekil bir atama değil…
Anayasa Mahkemesi’ne bile partisinden aday olmuş, milletvekili olmuş isimler atadı.
HSK’ya atamayla üye belirlenirken, partisinin il teşkilatından isimler atadı.
Birçok eski milletvekili ve bakan banka yönetim kurulu üyeliklerine ve Merkez Bankası başkanlığına atandı. Eskiden ‘profesyonel’ bir liyakat makamı olan müsteşarlıklar CB sisteminde kaldırıldı, yerine siyasi nitelikli Bakan Yardımcılıkları oluşturuldu. İlgili bakanlığın hizmet kademelerinden geçmeden nasıl siyasi atamalar yapıldığı biliniyor.
Böylece yüz elli yıllık idare tarihimizin gelişme çizgisinin aksine, yeni bir personel tanımı oluştu: Siyasi iktidarla bir türlü irtibatlanmış, Cumhurbaşkanı’nın çalışma ekibinden, siyasi yol arkadaşlarından, ‘bizden’ isimler…
SAYIŞTAY RAPORLARI
Sayıştay Başkanı seçimlerini hatırlıyor musunuz? Meclis’te iktidar blokunun oylarıyla, Cumhurbaşkanlığı Personel ve Prensipler Genel Müdürü geçen yıl Sayıştay Başkanlığına seçilmişti. (22 Haziran 2021)
DEVA Partili İstanbul Milletvekili Mustafa Yeneroğlu, Meclis’teki basın toplantısında şu değerlendirmeyi yapmıştı:
“Hiyerarşik olarak Cumhurbaşkanına bağlı olan ve ondan doğrudan emir ve talimat alan bir kişinin başkanlığa seçilmiş olması Sayıştay’ın zaten sınırlı olan tarafsızlığı ve bağımsızlığını tamamen ortadan kaldıracaktır.”
CHP’li Zonguldak milletvekili Deniz Yavuzyılmaz, Sayıştay raporlarını titizlikle izliyor. Onun tespitlerine göre, Sayıştay denetim raporları, yıldan yıla küçülüyor, ayrıntılardan kaçınıyor. Mesela Devlet Hava Meydanları işletmesi hakkında Sayıştay denetim raporu 2016 yılında 274 sayfaydı, yıldan yıla küçülerek 2020 yılında99 sayfaya düşmüş… Belediyelerin can damarı olan İller Bankası hakkındaki denetim raporu 221 sayfadan 76 sayfaya düşmüş…
‘DENETİM’ FONKSİYONU
İktidarın “denetim” kavramını sevmediği, “ayak bağı” saydığı bilinen bir gerçek. Bugünkü para ile trilyonlar değerinde “Türkiye Varlık Fonu” (TVF) kanunla kuruldu. Kanunu’nun 8. Maddesinde Sayıştay denetimine tabi olmadığı yazılıdır! Cumhurbaşkanı’nın atadığı denetçiler denetliyor, onların raporu Meclis’e geliyor.
Cumhurbaşkanı hem yönetici, hem denetçi!
TVF İhale Kanununa da tabi değil!
Cumhurbaşkanı’nın Sayıştay’da yaptığı konuşmayı hatırlıyorsunuz, değil mi?
“Sayıştay’ın icracı kurumlardaki denetiminin açık arama ve ceza penceresinden bakarak yapmaması gerektiğin düşünüyorum. Doğru olan yaklaşımın icracı kurumların iş ve işlemlerin hukuka uygunluğunu kolaylaştırıcı, yol gösterici bir anlayışla denetim faaliyetlerinin yürütülmesi olduğuna inanıyorum.” (30 Mayıs 2022)
Halbuki, Sayıştay açık aramalı, Sayıştay’ın yargı yetkisine sahip olması bunun içindir zaten.
DÜŞÜK PERFORMANS
Sayıştay Tanzimat reformlarından biri olarak Sultan Aziz’in tuğrasıyla 1862 yılında kurulmuştur. Personel kalitesiyle ve mevzuatıyla dünya standartlarında bir kurumumuzdur. Devletin temel direklerinde biridir.
Cumhurbaşkanı, aynı konuşmasında 2006 ve 2010 yıllarında çıkardıkları kanunlarla Sayıştay’ın denetim yetkisini “daha da güçlendirdiklerini” söyledi. Doğrudur, AB sürecindeki önemli reformlardan biriydi.
Fakat 2012’de iktidar, çıkardığı kanunla Sayıştay’ın denetim yetkisini daraltmak istedi. Bu yön değişmesinin bir simgesiydi. O zaman Anayasa Mahkemesi ders kitabı gibi bir kararla bunu iptal etmişti. (K: 2021/207)
İktidarda “reform” ve “Avrupa standartları” motivasyonun yerini, yine Sayın Cumhurbaşkanı’nın ifadesiyle “ben yönetirim” motivasyonu ağır bastıkça, reform ruhundan da o standartlardan da uzaklaşıldı. Hukuk devleti, şeffaflık, hak ve hürriyetler gibi standartlardan da uzaklaşıldığı gibi.
Kamu kurumlarında “bizden” personel yapılanması, incelip broşüre dönen denetim raporları, Merkez Bankası örneğinde “önemsizleşme” sorunları ve düşük performans…
Krizin sebeplerinden biri kurumlardaki bu vaziyettir şüphesiz.
07/08/2022 00:04
Kahraman yargıçlar
133
Cemal Kaşıkçı dosyasını kapatıp Suudi Arabistan’a devretmek, iktidarın kararıydı. Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın bu vahşi cinayet hakkında neler söylediğini, sonra dosyayı Suudilere gönderip Prens’i en yüksek protokolle karşılayıp uğurladığını yazacak değilim. Çok yazıldı çizildi, anlatıldı…
Bir hakim hakkında yazacağım bugün. HSK tarafından sürgün edilmesi üzerine emekliğini isteyen İstanbul 12 Ağır Ceza Mahkemesi Başkanı Nimet Demir.
Cemal Kaşıkçı dosyasını Suudlara devretme kararını Adalet Bakanlığı vermiş, İstanbul 12. Ağır Ceza Mahkemesi bunu uygun bulmuştu. Mahkeme Başkanı Nimet Demir “muhalefet şerhi” yazarak, devretme karanının hukuka aykırılığını tescil etmişti.
Tabii beklenen olmuş, HSK böyle durumlarda hep yaptığı gibi Nimet Bey’i Kahramanmaraş’a sürmüş, o da emekliğini istemişti.
DÜNDEN BUGÜNE YARGI
Hakim Nimet Demir muhalefet şerhinde dosyayı “sanıkları himaye eden ülkeye devretmenin” anayasaya, kanuna ve evrensel hukuka aykırı olduğunu anlatıyordu. Anayasa’daki “hakim kanuna, hukuka ve vicdanına göre karar verir” maddesini Nimet Demir şöyle yorumluyordu:
“Anayasa ve kanundan maksat yürürlükteki mevzuat; hukuktan gaye evrensel ilkeler; vicdandan kasıt ise adalet, eşitlik, dürüstlük gibi değer yargılarıdır.”
Sayın Demir’in Karar gazetesinde, bir hukuk kitabı gibi öğretici ve ufuk açıcı makalesi yayınlandı. Sayın Demir’in felsefi derinlik, yüksek adalet duygusu ve engin bir kültürle kaleme aldığı yazının başlığı “Krizdeki yargı”dır. Sorun sadece yargının “idari, mali, akademik bağımsızlığının” HSK eliyle ezilmesi değildir:
“Geçmişte yargı ideolojik dayatmaların hegemonyası altındaydı. Günümüzde ise ideolojinin yerini etnik ve dini belirlenimler almış bulunmaktadır.”
Örnekler veriyor. Geçmişteki Yassıada kararları, Deniz Gezmiş ve arkadaşları hakkındaki idam kararları, AYM’nın Refah Partisi’ni kapatması…
Bugün ise, mesela, bir ağır ceza mahkemesinin, “evrensel insan haklarının ülkemiz için bol olduğuna, daha dar çerçevede milli bir insan hakları anlayışına ihtiyaç duyulduğuna” karar vermiş, verebilmiş olmasıdır.
Demir haklı olarak “mihenk taşı, çağdaş hukuk felsefesidir” diyor.
BİR YARGITAY BAŞKANI
Göze girmeyi becerip yüksek mevkilere uçan hakimler, savcılar, hukukçular her zaman oldu ama çok şükür ki Nimet Demir gibi hukuku her şeyin üstünde tutan bilgili, bilge ve onurlu hukukçular da oldu.
Benim “Kuvvetler Ayrılığı Olmayınca” adlı kitabım için araştırma yaparken görmüştüm. Yargıtay Başkanlarımızdan Halil Özyörük… İsmet Paşa’nın en yakınındaki isimlerden Nihat Erim’e gider, Milli Şef’in “teveccühünü” sorar, saygılarını sunar, Yargıtay başkanlığı süresinin uzatılması için istirhamlarda bulunurdu. Birkaç ay sonra Demokrat Parti’den İzmir adayı oldu, seçildi, Adalet Bakanı oldu ve müessif Tahkikat Komisyonu’nu bile destekleyerek yangını körükledi.
Durmuş Yılmaz’ın sözü bir vecizedir; Merkez Bankası Başkanlığını devrederken halefine şöyle demişti:
“Yaranma duygusu yanlış yaptırır!” (19 Nisan 20211)
TARİHE GEÇMEK
Abdülhamid, Namık Kemal’in mahkum edilmesini istediğinde, “Hünkâr’dan büyük Allah var” diyerek Sultan’ın bu talebini reddeden Beyoğlu Ağır Ceza Reisi Abdüllatif Süphi Paşa…
Abdülhamid söz dinlemeyen bu yargıca dokunmadı. Abdülhamid’in uzun yıllar Adalet Bakanlığını yapan Abdurrahman Nurettin Paşa, dönemin şartlarında, yargı bağımsızlığına titizlikle sahip çıkardı.
CHP’li Turhan Feyzioğlu, 1955’teki bir makalesinde, Halil Özyörük’ü eleştirirken, övgüyle bahsettiği Abdurrahman Nurettin Paşa’yı örnek göstermişti. (T. Feyzioğlu, Demokrasi ve Diktatörlüğe Dair, 1957, sf. 163)
Yargıtay Bakanlığı deyince, Prof. Sami Selçuk’u zikretmeden geçmek kıymet bilmezlik olur. 2000 Adli Yıl açış konuşması, doktora tezi kalitesindeydi. 28 Şubat hukukuna da bugün siyasallaşmış hukuka da karşı çıktı, eserler verdi. “Yargıya güven yüzde 30'larda, kahraman yargıçlar aramaya sürüklenmiş bir toplumda ne hukuk vardır ne adalet” feryadı onundur.
Hakim, savcı, avukat… HSK, Anayasa Mahkemesi, Yargıtay, Danıştay üyesi veya yönetici hukukçular… Yarınki tarihçiler de bugünleri yazacak. Tarihe nasıl geçmek istersiniz?
09/08/2022 00:01
Aleviler
243
Tüm tarihte oluk oluk kan akmasına sebep olan çatışmalardan biri, mezhep ihtilaflarıdır.
Yakın zamandaki Kahramanmaraş, Çorum ve Sivas katliamları alnımızdaki kara lekelerdir.
Son zamanlarda Cemevlerine saldırılar aynı kanlı şartlanmanın işaretleridir fakat çok şükür ki, ‘açık toplum’ haline geldikçe bu tür bağnazlıkların yerini, birlikte yaşama kültürü alıyor. Cemevleri’ne yapılan saldırılar karşısında bütün partilerin hassasiyet göstermesi sevindiricidir.
Bu çağda mezhep ve inanç farklarını sorun saymak, ahlaka ihanet, Türkiye’nin geleceğine sabotajdır.
DİN ADINA GÜÇ KAVGASI
Bütün dinlerin, bütün milletlerin tarihinde kanlı mezhep çatışmaları vardır. Avrupa’da tarihi binaların alnında, “tek inanç, tek kral, tek hukuk” diye mermere kazınmış sloganlar görürsünüz. Toplumsal düzenin ‘tek inançlı’ olmakla sağlanabildiği, iktidarların dinden meşruiyet aldığı eski çağlar…
Tahrihçi Holt, o çağlarda Fransa’daki Katolik-Protestan çatışmasının 60 yıllık bilançosunu verir:
“Katoliklerden ve Protestanlardan 765 200 kadın ve erkek hayatını kaybetti... 12 300 kadın ve kızın ırzına tecavüz edildi, 9 şehir ve 252 köy yakıldı ya da haritadan silindi, 4 256 ev yakıldı, 180 000 ev tahrip edildi.”
1572’deki Saint-Barthélemy katliamında, Hugeonot’lar denilen on bin Protestan boğazlanmıştır! Tarihçi Holt, din savaşlarının teolojik tartışmalardan değil, “ötekini kendi kutsalına karşı tehdit” görmek şeklindeki hastalıklı duygudan kaynaklandığını anlatır. (The French Wars of Religion 1562-1629, s. 190, 1195)
Her milletin tarihinde böyle vahim olaylar vardır ama bugün sorun, 21. Yüzyılda bu hastalığı yaşamaktır..
MUAVİYE VE MUHALİFLER
Tarihte iktidarlar ve itirazlar dine dayandırıldı, siyasi kavgalar böyle mezhep kavgası halinde ortaya çıktı.
Cevdet Paşa, “Muaviye saltanat sevdasına düştü” diye yazar. Muaviye’nin şu sözlerine bakın:
“Yemin ederim ki eğer her hangi biriniz burada bana itiraz edip karşı çıkan bir söz söylerseniz, ikinci bir söz söylemeye fırsat bulamadan boynu kılıçla vurulur!“ (Prof. Hakkı Dursun Yıldız, İslam Tarihi, cilt 2. Sf. 311)
Muaviye de bu güç ve tahakküm hırsını meşrulaştırmak için kendisini “halifetullah” (Allahın halifesi) olarak niteledi, iktidarı kendisine “Allah’ın verdiğini” söyledi. Bu yönde vaazlar yaptırdı, kitaplar yazdırdı. Hz. Aliye camilerde hakaretler yaptırdı.. Prof. Vecdi Akyüz hocamızın “Hilafetin Saltanata Dönüşmesi” adıl eserini önemle tavsiye ederim.
Buna karşılık Şia, iktidarların gayri meşru olduğunu, sadece Hz. Ali ile onun soyundan gelen “İmam”ların (12 İmam) meşru olduğunu söyledi.
Buna göre karşılıklı tefsirler yazıldı, hadisler de uyduruldu.
ALEVİ İSLAM
Emevi ve devamı iktidarların zulmü karşısında mağduriyet ve mazlumiyet hissedenlerin Sünni doktrinine itirazları anlaşılabilir bir olaydır. Alevilikte de elbette derin, ulvi, uhrevi ve de bazı kollarında tabiat üstü bir Hz. Ali ve Ehli Beyt ve 12 İmam inancı vardır. Fakat Şiilikten farklı olarak bunlar inançtır, “fıkıh” değildir.
Konar göçer hayat tarzının, yerleşik devlet düzenleriyle çatışması da Alevilerin sürekli baskı görmelerinin bir sebebidir. Şah İsmail’in devleti, Yavuz Selim’in devletinden daha haşin davrandı Türkmen aşiretlerine. Bu konuda, değerli tarihçi Reha Çamuroğlu’nun “İsmail” adlı eserini tavsiye ederim.
Aleviler tarihin her devrinde otoritelerden ve çoğunluklardan baskı gördü.
Yezidler elinde müşkül halımız
Münkir münafık ferş etti yolumuz
Bu beyit, Erzurumlu Noksani’ye attir.
GELECEĞE BAKMAK
Artık tarihin köleleri olmayı reddetmeliyiz. Eşit vatandaşlık, temel hak ve hürriyetler bunların ifadesi olarak özgürlükçü laik devlet ve davranışlarda da karşılıklı saygı tarihten gelen sorunlarımızın çözüm formülüdür.
Biz bir “millet” isek, herkesin mezhebi kendisi için doğrudur ve özgürlük alanıdır.
Alevi İslamın ruhaniyetini ve deruni kültürünü devam ettiren Cemevleri ibadethane midir? Buna karar verme yetkisi sadece Alevilerindir, bu bakımdan elbette ibadethanedir.
Bu konuları araştırdığım “Osmanlı’da ve İran’da Mezhep ve Devlet” adlı kitabımı, tarihçi Leon Halkin’in bir sözüyle bitirmiştim:
“Tarihin bilinmesi geleceği düşünmek için zaruridir… İnsan geçmişini ne kadar iyi tanırsa, o ölçüde daha az kölesi olur.”
12/08/2022 00:01
Vatanseverlik ve IMF
102
Hazine ve Maliye Bakanı Nurettin Nebati, Kur Korumalı Mevduat konusunda Kılıçdaroğlu’nun sözlerinin “vatanseverlikten uzak” olduğunu söyledi.
Kılıçdaroğlu’nun sözleri şöyleydi:
"Kur korumalı mevduat ekonominin kalbine yerleştirilmiş atom bombasıdır. KKM sahipleri bizim iktidarımızda sadece ve sadece faizi alacaklar…"
Bakan Nebati bu sözleri “finansal istikrarı ve finansal güveni zedeleyici” sayıyor ve “vatanseverlikten uzaktır” diye suçluyor.
İktidar dövizi frenlemek niyetiyle KKM uyguluyor… Bunu desteklemek mi vatanseverliktir, yoksa buna karşı çıkmak mı?!
Olaya böyle bakmak, soruyu böyle sormak yanlıştır!..
SİYASETTE RASYONELLEŞME
İktidar Nebati’nin yaptığı gibi ‘finansal istikrar ve güven’ gerekçesiyle KKM politikasını vatanseverlik diye savunabilir… Muhalefet ise KKM’nin hazineye getirmekte olduğu yük açısından bakarak bunun ekonomiyi tahrip edeceği uyarısında bulunmayı vatanseverlik diye savunabilir.
Bir sonuca varılamaz…
Konuyu iktisat ilminin kavramlarıyla ve verileriyle tartışmak gerekir; ancak o takdirde bir perspektif kazanabiliriz. Aksi halde siyaset, “hain” suçlamalarına boğulur, öyle de oluyor zaten.
Yüksek bir ahlaki sorumluluk şuuru olan vatanseverlik, siyasette istimara ne kadar müsait, görüyorsunuz. Bunun içindir ki, siyasetimizde yaygındır maalesef.
Tarihimizde kendini güçlü ve yerleşmiş hisseden bütün iktidarlar daima muhalefeti ‘hain’ diye suçladı, gücü yeterse susturdu. Günümüzde susturmak mümkün değil; hamasi duygularla kenetlenmiş seçmen tabanı oluşturmak için kullanılıyor.
Bu davranış siyasetimizin normalleşmesini, rasyonelleşmesini geciktiriyor. Hala soğukkanlı ve teknik kavramlarla siyasi bir tartışma yapamıyoruz işte.
FAİZ İHANET Mİ?
Faiz tartışması tamamen teknik bir konudur. Hiçbir modern iktisat doktrininde faiz övülmez, sadece enflasyona karşı “acı ilaç” olarak görülür.
Ama Sayın Erdoğan’a göre “yüksek faiz de vatanı satmaktır.” (27 Şubat 2015)
Peki bugün Erdoğan hükümetinin, içeride Merkez Bankası’na emirle faiz indirtirken, yurt dışından yüzde 10-12 gibi çok yüksek dolar faiziyle borçlanmasına ne diyeceğiz? Duyunu Umumiye faizinden yüksektir bu!
Hayır, ihanet değil, fakat teknik olarak yanlış politikaların maliyetidir bu! İktisat diliyle konuşulması gereken bir kriz tablosudur. Dahası, bir ara Erdoğan da “yüksek faiz acı ilaçtır” dememiş miydi?! (21 Kasım 2020)
Yine Sayın Erdoğan’a göre, “birileri hâlâ ‘IMF ile anlaşın' diye bas bas bağırıyor, vatana ihanet ediyorlar.” (10 Aralık 2016)
Peki, Demirel hükümetinde Turgut Özal 24 Ocak 1980 programıyla, Ecevit hükümetinde Kemal Derviş 14 Nisan 2001 programıyla hazırladıkları yapısal reformları IMF’nin çok düşük faizli kredileriyle hayata geçirerek Türkiye’yi kısa sürede krizden çıkardıklarında “vatana ihanet” mi etmişlerdi?!
VATANA EN BÜYÜK HİZMET
Başbakan Erdoğan’ın kendisi, 2002’de Kemal Derviş’ten reforme edilmiş ve büyümeye geçmiş bir ekonomi devraldı, 2006 yılına kadar Derviş’in İMF ile hazırladığı programı aynen uyguladı; çok da doğru yaptı.
O dönemde Erdoğan “faiz hayatın gerçeği” diyordu. (15 Nisan 2004)
AK Parti’nin kuruluş programında da AB, IMF ve Dünya Bankası ile ilişkilerin “ekonomimizin ihtiyaçları ve ulusal çıkarlarımız doğrultusunda sürdürülmesi gerektiği” yazıyordu.
Bugün de ilişkilerimizi “ekonomimizin ihtiyaçları ve ulusal çıkarlarımız doğrultusunda sürdürülmesi” gerekmiyor mu?
Yüzde 10 civarında dolar faiziyle borçlanmak mı, yüzde 1 gibi faizle finansman sağlamak mı? Ama şartlar koşacaklardır; 2001’de olduğu gibi: “Merkez Bankası bağımsız olacak, Kamu İhale Yasası şeffaf ve rekabetçi olacak, kamu bankaları iktidarın emrinden çıkacak…” şeklinde yapısal reformlar. 2001’de Türkiye bu şekilde 15 kanun çıkarmıştı, çok da iyi etmişti.
Bu reformları bugün bizim en saygın iktisatçılarımız da savunuyor…
Türkiye’ye 450 milyar dolar kredi vermiş olan ‘dış güçler’ bu paralarını batırmak için ekonomimize saldırıyor, olabilir mi?! Nebati dürüstçe “dış saldırı yok” dedi zaten. (13 Aralık 2021)
Politikacılar konjonktüre ve oy hesaplarına göre şuna buna ‘ihanet’ diyebilir… İhanet kavramı bu kadar değişken, bu kadar kaygan olabilir mi?
Doğrusu; siyasi tartışmaları rasyonel kavramlarla yürütmektir. Vatana en büyük hizmet siyasetimizin normalleşmesi, rasyonelleşmesi olacaktır.
14/08/2022 00:24
Dış güçler yine saldırıyor
179
Derecelendirme kuruluşu Moody’s Türkiye’nin notunu B2’den B3’e düşürdü. Ekonomistler B3 notunun Nikaragua, Kırgızistan gibi ülkeler için verildiğini söylüyor.
Haber bu… İki türlü düşünebiliriz:
• Diyebiliriz ki, dış güçler yine saldırıyor. Cumhurbaşkanımız “2022 yılı en parlak yılımız olacak” dedi. (18 Ocak) Gerçekten de ilk çeyrekte büyümemiz yüzde 7.3 olarak gerçekleşti. Bizi kıskanıyorlar. Not düşürme, dış güçlerin yeni bir saldırısıdır.
• Ya da analitik bakabiliriz: Moody’s hangi gerekçelerle notumuzu düşürmüş, o gerekçeler doğru mu? O gerekçeler doğru ise not kıracak ağırlıkta sorunlar mı?
ANALİTİK DÜŞÜNMEK
Birinci tarz düşünme kolaydır; kime inanıyorsanız onun dediğini doğru sayarsınız. Doğru çıkmazsa dış güçler, üst akıl, dava, devrim, emperyalizm falan gibi soyut gerekçeler zaten şablonda hazırdır…
İkinci tarz yani analitik düşünme ise evvela sorgulayıcı zihin gerektirir. Asgari bilgi yoksa zaten ‘doğru mu?’ sorusu zihinde doğmaz. Dahası, araştırma gerekir.
Türkiye’de 1939 yılında ilk defa toplanan Maarif Şurası’nda yine ilk defa özgür konuşmalar yapılmış, tören nutuklarında göklere çıkarılan eğitimin ağır sorunları ortaya konulmuştu.
Alman Prof. Ernst Hirsch, uzun konuşmasında, Türk öğrencilerde merak ve araştırma ruhu olmadığını, ders notlarını ezberlemeyi ‘çalışmak’ sanmaları yüzünden gerçek anlamda ‘öğrenme’nin gelişmediğini anlatmıştı.
Asırların oluşturduğu bu zihin yapısının sonuçlarını, bugün PISA sınavlarında, bir facia tablosu olan LGS sonuçlarında görüyoruz.
Siyaset ve ideolojideki karşılığı ise kör taraftarlıktır.
Gelişmiş ülke olmamızın önündeki en büyük engelin bu zihin yapısı olduğunu düşünüyorum; her sorunumuzdan daha önemli…
MOODY’S NE DİYOR?
Bu açıdan baktığımızda, Moody’s notumuzu iki sebepten düşürmüş:
-Bir, ödemeler dengesi üzerinde artan baskılar ve döviz rezervlerindeki sürekli düşüş…
Bunlar maddi gerçekler değil mi? İktidarın ekonomi politikası, TL’ye değer kaybettirip ihracatı artırarak dış ticaretin fazla vermesi, ülkenin döviz kazanması olduğu halde, daha üç gün önce bizim Merkez Bankası açıkladı: 8 aydır üst üste açık veren cari denge 14 ayın zirvesine çıktı, 32.7 milyar dolara ulaştı!
Moody’s de bunu söylüyor!
Döviz rezervleri mi? “128 Milyar dolar” tüketildikten sonra, dövizi dengeleyebilmek için 70 milyar dolar daha tüketildiğini, üstelik KKM için Hazine’ye şimdilik 40 milyar TL yük bindiğini bizim iktisatçılar söylüyor.
Yine, Moody’s de bunu söylüyor!
-İki, hükümetin ‘alışılmışın dışında ekonomi politikası’ uygulaması…
Bu yüzden ekonomi politikaları kalıcı güven ve istikrar yaratmıyor. Hem “Faiz sebeptir” diye direteceksiniz, hem buna inanmayan, yüzlerce yıllık ekonomik tecrübelerle oluşmuş klasik iktisada göre hareket eden iç ve dış ekonomi dünyasına ‘gelin yatırım yapın’ diyeceksiniz! Olur mu?.. Olmadığı ortada…
OLMAZSA OLMAZ!
Sayın Erdoğan’ın, derecelendirme kuruluşları hakkında, “Hans Corc ne derse desin… Bunların hedefi benim… Yüzde 7 büyüdük, işlerine gelmiyor” gibi açıklamaları var.
Halbuki büyüme kredi pompalayarak şişirilmiş ise, bunun krize yol açacağı, iktisat ilminin gerçeğidir.
Hemen bütün derecelendirme kuruluşları on yıl önce Türkiye’ye “yatırım yapılabilir ülke” notu vermişti. Gerekçeleri şuydu:
“Türkiye’nin makul ve azalan borç yükü, güçlü bankacılık sistemi, orta vadedeki olumlu büyüme görünümü ve görece zengin ve çeşitlenmiş ekonomi…” (6 Kasım 2012)
Hani bunlar ‘dış güçler’di?..
Milyar dolarlık şirketler olan bu kuruluşlar, teknik hata yapabilirler ama bir ülkeye düşmanlık ederek o ülkeye milyarlar yatırmış, borç vermiş müşterilerini aldatmayı göze alabilirler mi?
Şunu önemle belirteyim; yargı bağımsızlığı, yargı kararlarına iktidarların uyup uymaması, Merkez Bankası’nın hali gibi “kurumsal” faktörler ülke değerlendirmelerinde çok etkili olmaktadır. Benim “Laf Dinlemedi” kitabımda ayrıntılar, örnekler görebilirsiniz.
Netice: Rasyonel analitik düşünce ve güçlü kurumsal yapılar, olmazsa olmazdır. Özal ve Derviş gibi yapısal, kurumsal reformlar olmadan olmuyor zaten.
16/08/2022 00:20
50 milyar dolar gelir mi?
106
Seçimlere kadar Türkiye’ye dışarıdan 50-55 milyar dolar geleceği ve Erdoğan’ın bununla seçim kazanabileceği konusunda bir süredir söylentiler, tahminler, yorumlar çıkıyor.
İktidarın ölçüsüz harcamaları sadece Merkez Bankası’na banknot bastırarak sağlanabilir mi? Bir dış kaynak beklentisi olsa gerek, değil mi?
Erdoğan “topunuz bir Türkiye etmezsiniz” diye hitap ettiği petrolcü Arap prens ve şeyhlerini boşuna mı ağırladı, ziyaretlerine gitti, kucaklaştı?
Arapların şirket ve değerli taşınmazlar alma hevesi biliniyor. BAE’ye ait Kalkınma Holdingi Başkanı Hasan el Suwadi, Türk mallarının çok ucuzladığını hatırlatarak “Türkiye’den alım yapmak için harika bir zaman” dememiş miydi? Demişti, Varlık Fonu ile görüştüklerini de söylemişti… (12 Ocak 2022)
Yahut Kanal İstanbul yeniden mi ısıtılacak?
Bunların hepsi akla gelen fakat spekülatif sorular, olur mu, olmaz mı, göreceğiz. Ben daha önemli bir sorun üzerinde duracağım: Şeffaflık, kurallar, kurumlar…
DIŞ KAYNAK İHTİYACI
Türkiye’nin üç asırdır dış kaynağa ihtiyacı vardır. Sebep, bilim ve sanayi devrimlerini kaçırmış olmamızdır. Abdülmecid’den sonra bütün padişahlar, Cumhuriyet devrinde Atatürk dahil bütün devlet adamlarımız yabancı sermaye getirmek, ihtiyaca göre de kredi almak için gayret etmişledir.
Başarı; kaynağı ucuz sağlamaya, verimli kullanmaya bağlıdır.
Bugün Türkiye’ye yatırım sermayesi gelmiyor… Borçlanma konusunda ise, Yunanistan yüzde 1, biz yüzde 10 faizle dolar borcu alabiliyoruz, çünkü bizde ekonominin makro dengeleri bozuk, enflasyon çok kötü…
Böyle durumlarda ne yapılabilir?
Gereken “acı ilacı” kendin uygularsın veya IMF ile anlaşarak sağlayacağın krediyle uygularsın.
Zaten IMF böyle durumlar için İkinci Dünya Savaşı sonrasında kuruldu.
Türkiye bugün istese Araplara ihtiyaç duymadan IMF’den çok düşük faizli ve yeterli miktarda kredi alabilir. Fakat IMF’nin sert şartları olur… Mesele, bu şartlardır…
IMF’NİN ŞARTLARI
Konu demagojiye çok açıktır; emperyalizm, dış güçler, mandacı iktisatçılar…
IMF’nin şartlarının ne olabileceğini, 2001 krizinden çıkmak için Kemal Derviş’in IMF ile müzakereler yaparak sağladığı anlaşmaya bakarak kestirebiliriz.
Kemal Derviş “15 Kanun” çıkarma konusunda IMF ile anlaşmıştı. Bunlar zaten IMF’den önce bizim iktisatçıların istediği reformlardı. Osman Arolat, Erdal Sağlam gibi iktisatçı yazarların yazıları ve iş dünyasının açıklamaları gazete arşivlerinde mevcuttur.
Bu kanunların bir kısmı o dönemin sorunlarıyla ilgiliydi; bütçe, bankacılık, şeker, tütün gibi kanunlar…
Bir kısmı ise yapısal reformlardı: Merkez Bankası’nı bağımsızlaştıran kanun, Kamu İhale Yasası’nı uluslararası standartlara göre şeffaf ve rekabetçi hale getiren kanun, kamu bankalarını düzenleyen kanun, uluslararası tahkim kanunu…
Ekonomi bu kanunlarla öyle reforme edildi ki, bağımsız Merkez Bankası Başkanı Süreyya Serdengeçti, “devletin parasıyla oy toplama devri kapandı” diyordu. (26 Nisan 2001)
Ak Parti, böyle reforme edilmiş, delikleri kapatılmış bir ekonomi devralmış, on yıl iyi götürmüştü.
KURALLAR KURUMLAR
Diğer örnek Kamu İhale Kanunu… Ak Parti öyle değişiklikler yaptı ki istediğine ihale verebiliyor. TÜSİAD Başkanı Muharrem Yılmaz, “onlarca kez ihale yasası değişen ülkeye yabancı sermaye gelmez” diye uyarmıştı. (23 Ocak 2014)
Başbakan Erdoğan, yabancı yatırımcıyı ürkütüyor diye TÜSİAD’ı “ihanet”le suçlamıştı. (28 Ocak 2014)
2020 sonbaharında ise Cumhurbaşkanı Erdoğan “reform dönemi” başlattığını söyleyerek Naci Ağbal ve Lütfi Elvan’ı göreve getirdi, ekonomide reform umutları doğdu... Lütfi Elvan, yapacakları reformları anlatırken “bizim Kamu İhale Yasamızın gözden geçirilmesi gerekiyor” diye konuştu. (17 Kasım 2020)
Fakat Elvan gitti, İhale Kanunu kaldı… Vaziyet ortada…
Netice: ‘Bedeli’ni öderseniz para bulursunuz.
Önemli olan, ekonominizde deliklerin kapalı, popülizmin tıkalı, zihniyetin rasyonel, kuralların ve kurumların şeffaf ve sağlam olmasıdır. Bunu sağlayacak bir reform iradesi hem ucuz hem üretken kaynak bulur.
Özal bulmuştu, Derviş bulmuştu. İnandırıcı bir reform iradesi bugün daha kolay bulur.
Tercih bize kalmış: İhale ve yüksek faiz gibi yollarla ile para bulmak mı, şeffaf kurallar ve kurumlarla kaynak getirmek mi?
17/08/2022 00:01
İktidarın yirmi yılı
237
Cumhuriyet tarihimizde yirmi yıl sürebilmiş bir iktidar yoktu. Atatürk 15 yıl, İnönü 12 yıl, Menderes 10 yıldır.
Yirmi yılda iktidar neler yaptı, neler yapmadı, yapamadı? Aynı yirmi yılda diğer ülkelerdeki iktisadi gelişme, hukuk ve özgürlük indeksleriyle bizdeki gelişmeleri mukayese edersek nasıl bir tablo ortaya çıkar?
Siyasi kültürümüzün rasyonelleşmesi bakımından en önemli soru şudur: İktidarın ilk on yılında hangi politikalarla Türkiye’ye iktisaden büyümüştü, sonra hangi politikalarla krize düştük, milli gelirimiz küçüldü?.. Dışarıda, Türkiye’nin Güvenlik Konseyi üyeliğine seçilmesini ve AB adaylığı statüsünü kazanmasını sağlayan dış politikalar nelerdi?.. Sonra hangi dış politikalar Arapları bile Yunanistan’ın kucağına itti?..
İKİ AYRI POLİTİKA
Cumhurbaşkanı Erdoğan yirmi yılın tümünde doğrular yaptığını, yanlışlarının “devede kulak” olduğunu söylüyor. Muhalifler de tam aksini söylüyor. Halbuki sorulara ancak analitik bakarak cevap aranabilir: Bu iktidarın devraldığı reforme edilmiş ekonomi ile, ilk on yılda, kişi başına gelirimizi 3 bin dolardan 12 bin dolara çıkardığı gerçektir, yanlış politikalarla 8 bin dolara düşürdüğü de gerçektir.
Türkiye’nin Avrupa Parlamentosunda Türk bayraklarıyla ve “evet” oylarıyla alkışlanmasını sağlayan dış politika ile, Avrupa Birliğine “haçlı ittifakı” diyen dış politika aynı iktidarındır ama ayrı politikalardır. Üstelik Türkiye’nin haklı, Avrupa’nın haksız olduğu Kıbrıs gibi milli bir meseleden dolayı değil, referandum propagandası yaptırmadıkları için.
Bir Türkiye vardı, Merkez Bankası Başkanı Ueromoney tarafından “Yılın Merkez Bankası Başkanı” seçilmişti, Durmuş Yılmaz dönemi… Bir de aynı iktidar öyle bir Merkez Bankası oluşturdu ki Putin bile “Türkiye gibi oluruz” diyerek kötü örnek gösterdi.
Yirmi yıl; “nerelerde yanlış yaptık” diye ciddi bir muhasebe çıkarmak ve düzeltmeye yönelmek için yeterli bir “laboratuvar müddeti”dir ama “hatalarımız devede kulak” deyince hiçbir kurulda müzakere ve düzeltme teşebbüsü olmuyor, yanlışlar “inatla” sürdürülüyor, ülke zarar görüyor.
Enflasyondaki patlama ve milli gelirdeki düşüş bu gerçeğin aritmetik kanıtlarıdır.
MESELA EĞİTİM
Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın 21. Kuruluş yıldönümünde yaptığı konuşma tipiktir: AK Parti'nin hizmetlerini sıralıyor, doğru… Fakat 450 milyar dolar dış borç gerçeği ile son on yılda Malezya, Bulgaristan ve Romanya gibi ülkelerin geriden gelip bizi geçtiğini unutmamak gerekir. Gerçek, ancak mukayeselerle görülebilir.
Evet zaten Erdoğan’ınki bir parti konuşması… Fakat 6-7 yıldır olumsuz sonuçlar doğurmakta olan politikaların gözden geçirileceğine dair bir işaret yok. Kendisinin 2019 ve 2020’de yapacağını ilan ettiği reformlar bile yok bu konuşmasında.
Bir örnek olarak eğitim… Kendisinin daha önce “başarısız olduk” dediği eğitim meğer çok başarılıymış. “Profesörü ve doçenti öğrencinin ayağına götürdük” diyerek üniversite politikasını savunuyor.
Bu politikanın, mesela hukuk öğretiminde nasıl kalite kaybettirdiğini Abdülhamit Gül anlatmış, “tabela asmakla Hukuk Fakültesi olmuyor” diyerek öğrenci sayısının ihtiyaca göre azaltılmasını savunmuştu, haklı olarak. (13 Ocak 2022)
Uluslararası atıf indekslerinde İran bizim epey gerimizdeydi; bugün İran bizim iki basamak üstümüzdedir!
DENENMİŞ DOĞRULAR
Verimliliğine bakılmayan dev tesisler, öğretim kadrosunun standardına bakılmayan üniversiteler, ilköğretime kadar müdürleri değiştirilen okullar…
WEF’in (Wold Economic Frorum) 2020 raporunda, Türkiye’nin alt yapıyı geliştirme puanı 67.1’dir çok iyi… Yaşı gelmiş çocukların ortaöğretime devamını sağlama(okullaşma) sıralamasında Türkiye 37. sıradadır, çok iyi…
Fakat… Eğitim sisteminin kalitesi sıralamasında dünyada 101. sıradayız! Araştırma-Geliştirme puanımız 28.9’dan ibaret!
Buna göre de bir yanda diplomalı işsizler ordusu, öbür yanda sanayiin nitelikli işgücü açığı!
Ve kaçınılmaz olarak, Toplam Faktör Verimliliğindeki düşüş, risk primindeki yükseliş, bizi geçen ülkeler, küçülen ekonomimiz…
Bu ülke bizim, hepimizin. Doğruluğu denenmiş rasyonel politikalar, hukukun üstünlüğü, güçlü kurumlar ve kurallar… Ancak böyle kalkınabileceğimiz bilimsel bir gerçek.
Başka yolumuz yok.
19/08/2022 00:01
Dış politikada 20 yıl
188
İktidarın yirmi yılı diğer alanlarda olduğu gibi dış politikada da çan eğrisi şeklinde: Yükseliş ve iniş…
Yükseliş ve inişi, simgeleyen iki olay: Türkiye 2008 Ekim’inde 191 ülkeden 151’inin oylarını alarak birinci turda BM Güvenlik Konseyi geçici üyeliğine seçilmiş, Başbakan Erdoğan bunu “uluslararası toplumun Türkiye’ye olan itimadı” olarak nitelemişti. (17 Ekim 2008)
Doğruydu bu. O dönemde Türkiye, AB sürecinde de önemli gelişmeler kaydediyor, ülkeye yatırım akıyordu.
2014 yılında ise Türkiye yine Konsey’e aday oldu ve ikinci turda 61 oy alarak kaybetti. Erdoğan’ın ifadesiyle, dış politikamız “uluslararası toplumun itimadını” kaybetmişti!
ULUS DEVLETLER ÇAĞI
Körü körüne alkışlamak veya karalamak yerine yine aynı “analitik” soruyu sormalıyız: Hangi politikalar başarıya, hangi politikalar başarısızlığa yol açmıştı?
2011 dönüm noktasıdır: Erdoğan’ın seçim zaferi, yükselen ekonomi, Arap Baharı ve Mısır’da İhvan’ın iktidara gelmesinin AK Parti iktidarında yarattığı duygular: “Yüz yıllık esaret sona ediyor, suni sınırlar kalkıyor”du.
Suriye politikasında, “Emevi camiinde namaz kılmak” şeklindeki ifadeler de aynı dönemin dünyaya bakışını yansıtır. Suriye’de, Azez’de “Osmanlı millet Parkı” kurmak da bunun devamı…
“Ümmet” ve “İmparatorluk” gözlükleri, ulus devletler çağının gerçeklerini küçümsemişti. Değerli tarihçi Şükrü Hanioğlu’nun belirttiği gibi, Türkiye’nin “Neo Osmanlı imajından sakınması gerekir”di. (Karar, 11 Ocak 2021)
Arap ülkeleriyle ilişkileri geliştirmek çok doğrudur ama aralarındaki kavgalarda taraf olmak ve ideolojik izlenim yaratmak yanlış ve faturası ağır oldu.
Erdoğan şimdi vaziyeti toparlama çabasında, demek ki o politikalar yanlışmış.
‘STRATEJİK BAKMAK’
AB’la ilişkilere gelince; çan eğrisi yükselirken, yani doğru politikalar izlenirken Erdoğan AB sürecinin “medeniyet projesi” olduğunu söylüyordu. “Bunlar Haçlı ittifakı” sözü ise iniş döneminin bakışını yansıtır.
Erdoğan “AB Türkiye’ye stratejik baksın” diyor ama AB’yle ilişkilerde İlerleme Raporları’na geçen hukuk ve özgürlükler gibi sorunlar var… Batı ile ‘ittifak’ ve ‘üye adayı’ ilişkilerimiz söz konusu olduğunda “stratejik” faktör sadece güç dengeleri değildir, hukuk ve demokrasi konuları da “stratejik”tir. İktidar bunu görmek istemiyor.
Bakın, “AİHM kararları bizi bağlamaz” politikası Türkiye’yi Avrupa Konseyi’nden dışlanma riskine maruz bıraktı.
Rusya ise tabii ki Türkiye ile ilişkilerine “stratejik” bakıyor; hukuk ve özgürlük konuları Rusya için sorun değil zaten. Fakat S-400’leri almakla Türkiye bir şey kazanamadığı gibi, ortağı olduğumuz F-35’leri kaybettik, şimdi eski F-16’ları satın almaya çalışıyoruz. Rus TASS ajansı “Türkiye ile ikinci S-400 anlaşması imzalandı” diye üst üste ‘haber’ yayınlıyor, Türkiye’yi F-16’dan da mahrum ederek NATO’dan uzaklaştırıp Moskova’nın dümen suyuna çekmeye çalışıyor.
SURİYE ÇIKMAZI
Bugün Suriye politikamızda müttefiklerimiz kim?!. Hangi hükümetlerin diplomatik desteğine sahibiz?!.
Mısır’la nasıl yedi yıl kavga ettiysek, Esat’la da öyle on yıl kavga ettik, ilişki kurmak gerekebileceğini öngöremeyen, esneklikten uzak, kapıları tüm kapatan kavgalardı bunlar.
Nihayet Mısır’la barışmak gerektiği ancak 7 yıl gecikmeyle fark edildi; Yunanistan Araplarla ilişkileri geliştirdi, biz Doğu Akdeniz’de yalnızlaştık.
Şimdi, on yıl kavgadan sonra, Esat’la diyalogdan söz ediliyor. Bahçeli de bunu destekliyor. Çok gecikilmedi mi?
Suriye’de o kadar ‘angaje’ olmuşuz ki, Dışişleri Bakanı Çavuşoğlu “Muhalefetle Suriye rejimini bizim bir şekilde anlaştırmamız lazım” diye konuşunca, yıllardan beri destekleyip beslediğimiz ÖSO içindeki birtakım unsurlar Azez ve Cerablus’ta bayrağımıza saldırdı!
Bu kadar angaje olmak gerekli miydi? Milyonlarca mülteci gelmesini mi, PKK’nin terör bölgesi kurmasını mı engelledi?!.
Cumhurbaşkanı Erdoğan, 1 Haziran’da “Münbiç ve Tel Rifat’ı teröristlerden temizliyoruz” diyerek operasyon işareti vermişti. İki buçuk ay geçti, olmadı… Zira Rusya da Amerika’da karşı, hatta devriyelerini takviye ettiler!
Erdoğan’ın on dört yıl önceki doğru ifadesiyle “uluslararası toplumun Türkiye’ye olan itimadı” büyük sonuçlar doğuruyor, eğrinin yükselmesi veya inmesi… İnişin hasarı ağır oldu. Türkiye’nin geleneksel dış politikasına dönmesi zorunluluktur.
23/08/2022 00:24
‘Gidiyorlarsa gitsinler’
219
Türkiye’den yurt dışına beyin göçünün hızlanmış olması, ülkemizin geleceği bakımından bir ‘facia’ alarmıdır. Sadece gelecek nesiller için değil…
Bunun acı sonuçlarını iki alanda bugünkü nesiller de yaşıyor: Biri tıptır, hekim açığımız büyümektedir… Öbürü iktisattır; krizin önemli sebeplerinden biri, dünyaca saygın iktisatçılarımızın dışlanmış, kamu kurumlarında kenara itilmiş olmasıdır.
Ekonomi yazarı Erdal Sağlam’a göre, Naci Ağbal tasfiye edildikten sonra, Merkez Bankası’nda 90 civarında atama yapılarak personel kadrosu önemli oranda değiştirildi. (DW, 26 Haziran 2021).
Sayın Bakan Nurettin Nebati’nin “Merkez Bankası’nı ve politika faizini önemsizleştirdik” sözü bütün tabloyu anlatıyor.
DOKTOR AÇIĞI
Genel Sağlık-İş Başkanı Derya Uğur’un dünkü açıklamasına göre, emekliye ayrılan ve istifa eden doktor sayısı 10 bini aşmış bulunuyor. Yurt dışına çıkmak için belge isteyen hekim sayısı, yine kriz yılı olan 2002’de 59 iken, 2022’nin yedi ayında 402’ye çıkmıştır!
Yurt dışına yerleşmek için başvuran doktor sayısı daha vahimdir. İYİ Parti’den Aytun Çıray’a göre, 2012’de sadece 59 doktor yurt dışına taşınma amacıyla başvuru yaparken 2021’in ilk 11 ayında bu sayı 1200’ü aşmış, geçtiğimiz Aralık ayı itibariyle 1400 e dayanmıştır. (28 Ocak 2022)
Cumhurbaşkanı Erdoğan elbette durumun farkında… Hastane kapılarında sıra bekleyen veya aradığı hekimi bulamayan vatandaşların ıstırabı elbette onu rahatsız ediyor. Fakat tepkisini biliyorsunuz:
“En az alan doktor ne alıyor dedim, ‘8-9 bin’ dediler. En fazla alan ne alıyor dedim, ‘25-30 bin’ dediler. Özel sektör çok veriyormuş, oraya gidiyorlar. Açık konuşuyorum, varsın gidiyorlarsa gitsinler. Bizler de üniversiteyi yeni bitiren doktorlarımızı istihdam ederiz.” (9 Mart 2022)
Ama olmuyor iste… Uzmanlığın, tecrübenin, kariyerin yeri dolmuyor.
Yurt dışına gidenleri ise ülkemiz, hepimiz kaybediyoruz.
‘YURT DIŞINDA OKUMAK’
Ekonomik kriz her devirde ve ülkede insanları yurt dışında bir iş veya daha iyi bir iş aramaya sevk eder. Gelişmiş ülkelere doğru genel bir beyin göçü de vardır.
Vahim olan, siyasi atmosferin bunu kolaylaştırmasıdır.
Hekim, mühendis, öğretim üyesi, araştırmacı, girişimci; bir ülkenin asli serveti bu tür beyinlerin toplamıdır.
Türkiye yurt dışındaki kaliteli üniversite ve enstitülere daha çok öğrenci, özellikle de daha çok yüksek lisans öğrencisi göndermelidir. Akademik bilimi ve teknolojiyi onlar getirecektir.
Sayın Erdoğan “ilim ve fen tahsili için Batı’ya gönderilenlerin çoğu zaman Batı’nın sadece kültürünü alarak, benliklerini de kaybederek” hatta “Batı’nın gönüllü kültür ajanı” olarak ülkeye döndüklerini söylemişti. (21 Eylül 2021)
Bu sözler siyasi bir tepkinin ifadesidir. Modernleşme tarihimizde Şerif Mardin’in deyişiyle bir “Aşırı Batılılaşma” sorunu elbette vardır ama Çanakkale ve Sakarya’da her kademedeki kumandanların modern okullardan mezun olduğunu, ilk araştırma enstitülerimizi, tıp, mühendislik ve diğer modern bilim kurumlarımızı Batıda okumuş vatanseverlerin kurduğunu unutmamak lazım.
BİLİMİN DEĞERİ
Modern bilimi kavrama ve hayata geçirmede mesela Uzak Doğulular kadar başarılı olamadığımız doğrudur.
• Merhum Hilmi Ziya Ülken hocamıza göre tarihi sebeplerle zihnimizde siyasetin ağır basması bilimi kavramamızdaki engellerden biriydi.
• Merhum Şerif Mardin hocamıza göre, geleneksel kültürümüzde “felsefi arka plan” olmayışı, modernleşmeyi bilimsel zihniyete ulaşma olarak değil, “âdab-ı muaşeret” (hayat tarzı) gibi anlamamıza sebep olmuştu.
• Merhum Mümtaz Turhan hocamıza göre, modern bilimin de “maverai” (metafizik) bir şey olduğunu zannetmek onun analitik ve tecrübî özünü anlamamızı zorlaştırmıştı.
Bu açılardan baktığımızda sadece “aşırı Batılılaşma”yı değil, ideali geçmişte arayan sıkı gelenekçiliği de eleştirmek, modern bilimsel zihniyetin gereğidir.
Artık 21. Yüzyıldayız… Bilimin ve hukukun siyasetten ve ideolojiden üstün olduğunu, ülkenin gelişmesinin ancak çağın bilgileriyle donanmış beyinlerle ve beyinlerce yönetilen kurumlarla mümkün olacağını bütün hücrelerimizle kavramalıyız.
Bu yola girecek bir Türkiye, dışarıdan beyin çekmeye bile başlar. Hem iktisadi cazibesiyle hem bilime değer verildiğini hissettirecek ferah siyasi atmosferiyle…
24/08/2022 00:01
Erdoğan ‘diplomasi’ diyor
128
Cumhurbaşkanı Erdoğan Mısır ve Körfez ülkelerinden sonra şimdi de Esat’la da diyalog kuracağına dair işaretler veriyor.
Erdoğan üç aydır Münbiç ve Tel Rıfat’a “bir gece ansızın” operasyon yapacağını söylüyor fakat buna sadece ABD değil, Rusya ve İran’da karşı çıkıyordu. 5 Ağustos’taki Soçi Zirvesi’nde Erdoğan onları ikna edebilir miydi? Haber İran basında çıktı: Soçi Zirvesi’nde hem Putin hem Ruhani, Erdoğan’a Esat’la görüşmesini tavsiye etmişlerdi.
Sonra Erdoğan açıklama yaptı:
“Devletler arasında hiçbir zaman siyasi diyalog veya diplomasi kesip atılamaz… Bizim Esed’i yenmek, yenmemek gibi bir derdimiz yok ki…” (19 Ağustos)
Dahası da var; Ukrayna dönüşü uçakta yaptığı açıklama:
“Hiçbir ülkeye husumet beslemiyoruz. Her ülke, toplumla mümkün olan en ileri, iyi, samimi ilişkileri kurmak, geliştirmek istiyoruz. Amacımız yakın komşularımızdan başlayarak çevremizde barış ve işbirliği kuşağı tesis etmektir.”
Bunlar çok doğru sözler, fakat…
İSLAM VURGUSU
Sayın Erdoğan’ın son on yıldaki politikaları, diplomasinin kavramının tersine, Batı’yla da Araplarla da çatışarak Türkiye’nin iki asırlık diplomatik çizgisinde kırılmalara yol açmıştı.
Arap Baharı ayaklanmaları Suriye’ye intikal ettikten sonra, Erdoğan hükümeti, özellikle Dışişleri Bakanı Davutoğlu, Esat’ı demokratik reformlara ikna etmeye çalışmış, mümkün olmamıştı. Ondan sonra da Türkiye’nin dengeli bir diplomasiyle ittifaklar geliştirmesi gerekirdi. Fakat hamaset, diplomasiyi bastırdı:
“O gün yakın. İnşallah Selahaddin Eyyubi’nin kabri başında Fatiha okuyacak, Emevi Camisi’nde namazımızı da kılacağız. Bilali Habeşi’nin, İbn-i Arabi’nin türbesinde, Süleymaniye Külliyesi’nde, Hicaz Demiryolu İstasyonu’nda kardeşliğimiz için özgürce dua edeceğiz” (5 Eylül 2012)
Başbakan Erdoğan, İhvan’ın iktidara geldiği Mısır’da, Kahire’de yaptığı konuşmalarda da “bir asırlık ayrılık, bir asırlık mahkumiyet sona eriyor… yapay sınırlar kalkıyor” diyordu. (30 Eylül 2012).
İktidar dünyaya ‘İslamcı dış politika’ mesajı veriyor, Türkiye Batı’da, Arap dünyasında ve Doğu Ak Deniz’de yalnızlaşmaya gidiyordu.
ESED’İ DÜŞÜRMEK
Esat gidince Mısır gibi Suriye’de de İhvan iktidara gelecek, Türkiye dostu bir rejim kurulacak, Suriye’nin etnik bölünmesi önlenecek, Türkiye’nin güvenliği güçlenecekti. Bu beklenti, “ümmet coğrafyası” hamasetiyle de örtüşüyordu.
Erdoğan, “zalim Eset gidici” diyordu. (6 Eylül 2012)
Bunu hızlandırmak için “eğit donat, ÖSO” gibi formüllerle Suriye muhalefetini silahlı olarak da destekledi. Şu sözler kendisinindir:
“Devlet terörü estiren zalim Esed’in hükümranlığına son vermek için biz oraya girdik, başka bir şey için değil.” (29 Kasım 2016)
Rusya’nın Eylül 2015’te askeri olarak Esat lehine Suriye’de denkleme ağırlığını koymasından sonra bari Suriye politikasını düzeltmek, ittifak ilişkilerimizi güçlendirmek gerekirdi.
Fakat Erdoğan Batı’dan gelen demokrasi, hukuk, insan hakları eleştirilerine öfke duyuyor, Şanghay Beşlisi gibi seçenekler arıyordu! “Şanghay Beşlisi’nde yer almak Türkiye’yi rahatlatır” diyordu! (26 Kasım 2016)
Şanghay Beşlisi ile Avrupa Birliği ile ölçülebilir mi?!
‘DOSTUM PUTİN’
Türkiye’nin Batı’dan ve Arap ülkelerinden uzaklaşmasını, “Dostum Putin” bir fırsat olarak iyi değerlendirdi. S-400’ler diplomatik çizgimizdeki en vahim kırılmalardan biridir.
Son olarak Putin, Erdoğan’ı, Taşkent’teki Şanghay İşbirliği Teşkilatı toplantısına davet etmiş, Erdoğan “Putin’in ricasıyla” katılacağını söyledi…
Bu noktada, Erdoğan’ın “diplomasi” ve “en ileri ilişkiler” vurgusunda öncelikler nedir, sorusu fevkalade önemlidir. Bu, Putin ve Esat’la sınırlı kalırsa, Türkiye Batı’dan daha da uzaklaşır, bunun on yıldır yarata geldiği sorunlarımız büsbütün ağırlaşır.
TÜRKİYE’NİN GELECEĞİ
Özellikle Putin’in, Batı ambargosunu delmek için Türkiye’den istifade etmesinin Türkiye’yi nelere maruz bırakabileceği konusunda çok dikkatli olmak, ülkemizi bundan sakınmak şarttır.
Rusya’ya bu kadar yakınlaşmak beş on aylık, bir yıllık rahatlama sağlayabilir ama Türkiye’nin geleceğini karartır. Ne Şanghay Beşlisi ne de Rusya Türkiye’nin ihracat, sermaye, teknoloji, bilim, yatırım, hukuk ve güvenlik ihtiyacını karşılayamaz.
Yaşamakta olduğumuz krizin siyasi sebeplerini bir düşünelim!
Türkiye’nin önünde evet, on ay sonra bir seçim var ama seçimlerden sonra on yıllar ve yüzyıllar var; bunu riske atmanın sorumluluğundan sakınmak gerekir.
26/08/2022 00:01
Devlet ve lider
127
Her çağda liderlik önemli oldu. Demokratik olsun, otokratik olsun liderler toplumların kaderini etkiliyor, hatta kaderine hükmedebiliyorlar.
Tayyip Erdoğan’ın karizmatik bir lider olduğu kesin. Hatta Berat Albayrak’ın deyişiyle “aya çifte yol yapacağız” dese inanacak kitleler var. (31 Mayıs 2018)
Bakanların ve vekillerin sadakati ve övgüleri de artık rutin haline geldi. Süleyman Soylu’ya göre Erdoğan “dünyanın karşısında mum gibi durduğu” bir liderdir.
İtikadi terimlerle yapılan ululaştırmaları buraya almıyorum.
Nihayet “şeyh uçmaz, müritleri uçurur” kültüründen geliyoruz.
Cumhurbaşkanlığı hükümet sistemi de buna göre inşa edildi; Erdoğan’a, demokrasiler dünyasında emsali olmayan yetkiler verildi.
Halbuki modern devlette kuvvetler ayrılığı ve kurumların fonksiyonel özerkliği esastır.
MESELA MERKEZ BANKASI
Ekonomik zaruretler göstermiştir ki, para politikasını hükümdarın veya seçilmiş iktidarın arzusuna ve ihtiyacına göre değil, orta ve uzun vadeli ekonomik hedeflere göre belirlemek lazım… Bunun için Merkez Bankalarının bağımsızlığı artık modern ekonomi biliminin temel ilkelerinden biridir.
Yıllardan beri bunu savunuyorum. İki gün önce Karar TV’de Elif Çakır’la yaptığımız programda, İYİ Parti lideri Meral Akşener’e de bunu sordum.
Sayın Akşener, partisindeki iktisatçıları ismen zikrederek şu cevabı verdi:
“Merkez Bankası'nı emrime almaya kalkarsam, diyelim ki Merkez Bankası bizde, ben de genel başkanım, emrime almaya kalkışayım, bakın Durmuş Yılmaz, Bilge Yılmaz, Ümit Özlale, Erhan Usta, Cihan Paçacı, Ayfer Yılmaz, vallahi ellerimi arkadan bağlarlar.”
Akşener’in bu cevabında birkaç unsur var: Ekibini öne çıkaran bir lider… Ekonomi bilimini kuvvetle savunan, gerektiğinde lidere itiraz eden, uzmanlığı siyasetten üstün tutan iktisatçılar…
Merhum Turgut Özal da böyleydi. Ekrem Pakdemirli, Hüsnü Doğan, Rüşdü Saracoğlu gibi isimler rahatça Özal’a itiraz ederler, tartışırlar, tartışmalarla sonuca varırlardı.
İKİ DÖNEM, İKİ ÖRNEK
Özal’ın beyin takımından Hüsnü Doğan, “Merdiven; Hatıralar ve Görüşler” adlı kitabında, Özal’ın kaliteli uzmanlarla çalıştığını ve onlara yetki verdiğini anlatır. Özal “bizden mi?” diye değil, “uzmanlığı nedir?” diye bakardı. Doğan şöyle yazıyor:
“Sistemin verimliliği toplam inisiyatifin miktarıyla ölçülür. Yetki ve sorumluluk çok büyük oranda tepede muhafaza edilirse, alt kademenin inisiyatif alması mümkün olmaz, sadece tepenin emir ve direktiflerini yerine getiren kişiler haline gelirler…” (s. 108)
Şimdi CB Yardımcısı Sayın Fuat Oktay’ın kurumların işleyişine dair sözleri:
“İşine gelince işi hallediyorlar, işlerine gelmeyince 'Külliye'ye soralım' diyorlar. Bazı inisiyatif almayan, almak istemeyen yöneticilerden de kaynaklı olduğunu gördük…” (11 Mart 2021)
Bugün Merkez Bankası, kanuni görevi olan “enflasyonla mücadele”yi iktidarın seçim hesaplarına aldırmadan, orta ve uzun vadeli olarak ekonomi biliminin gereklerine göre uygulayabilir mi?!
GELENEKSEL-MODERN FARKI
Prof. Ömer Dinçer “Kamu Yönetimi Âdabı” adlı kitabında “geleneksel devlet”le “modern devlet” farkını anlatır.
Geleneksel devlette hükümdarın otoritesi, kişisel egemenliği esastır. Modern devlet ise kişisel değildir, en yüksek hukuki tüzel kişiliktir. Prof. Dinçer, devletin tarihsel evrimini “yönetici devletinden, devlet yöneticisine” diyerek özetliyor.
Şahsi otoriteden, hukuki-kurumsal otoriteye geçiş de diyebiliriz.
“Geleneksel devlet hükümdarın şahsıyla bütünleşiktir, devlet hükümdar demektir, hükümdar ömrünün sonuna kadar iktidarda kalır… Modern sistemlerde ise devlet ile siyasi iktidar ayrıdır. Devlet kalıcıdır, çoğu kez seçimle gelen iktidarlar geçici…”
Modern devlette siyasi lider tipi de eski “hükümdar”dan farklıdır: Ulu, kahraman, yüce, ‘devletpenah’ değildir. Eleştirilebilir, itiraz edilebilir. İktidara geldiğinde kamu kurumlarının “sahibi” olmaz, koordinatörü olur.
Çağımızda uzmanlık son derece işlevsel olduğu için de, devleti yönetmede başarının şartı, liderin, uzmanlarla, uzman kamu kurumlarıyla birlikte ve yetki paylaşımı yaparak çalışmasıdır. Çağımızda devlet idaresi kişiselleştikçe başarısız oluyor, değil mi?
28/08/2022 00:01
Yine yargı sorunu
238
Sanatçı Gülşen’in tutuklanması, siyasallaşmış yargı sorunumuzun dışavurumlarından biridir. Gülşen’in İmam Hatipliler hakkındaki sözü çirkindir, kınanmayı hak etmektedir. Hiçbir camia hakkında böyle sözler söylenmemelidir.
Ancak eleştirilmeyi, kınanmayı hak eden her çirkin davranış, tutuklanmayı hak etmiş sayılamaz. Tutuklama kişi haklarını tahdit eden ağır bir tasarruf olduğu için modern devletlerde anayasa ve kanunlarla şartlara bağlanmıştır.
Anayasa’nın 19. Maddesi “tutuklamayı zorunlu kılan” hallerden bahsetmekte ve Anayasa Mahkemesi burada “zorunlu” kavramının altını çizmekte, tutuklama konusunda savcı ve hakimlerin “özgürlüklere özen gösterme yükümlülüğü” olduğunu belirtmektedir. Bu kararı Adalet Bakanı Bozdağ da okusun isterim. (11 Ocak 2018, B.No: 2016/16092)
OHAL YETKİLERİ
Bu tutuklama “zorunlu” mu idi? Tutuklamayı alkışlayan iktidar sözcüleri “zorunluydu” diyebilir mi? Tutuklanmasaydı savcının elindeki bant kaydını yok edip delil mi karartacaktı?! Bir yerlere saldırıp kamu düzenini mi bozacaktı?!
Burada son derece ciddi iki sorunumuz karşımıza çıkıyor:
Çirkin davranışlarımızı eleştirilerle düzeltme, zamanında özür dileyerek telafi etme gibi medeni davranışlar gelişmiyor, aklımıza hemen “cezalandırma” geliyor. Bu “söyletmen, vurun” geleneğinde güç kimdeyse o galip geliyor.
Güç deyince yargı çok önemli tabii. Takrir-i Sükûn kanunu, isyanı bastırmaktan ziyade muhalefeti susturmak için uygulanmıştı. OHAL yetkileri de darbecileri ayıklayıp adalete teslim etmenin ötesinde, YÖK Kanunu’nu, Seçim Kanunu’nu, adli mevzuatı, kamu kurumlarını “bizim” lehimize değiştirmek için kullanıldı.
Hakim ve savcı sınavlarında en az 70 puan almak lazımdı, 50’ye indirildi, sonra malum “mülakatlarla” binlerce hakim ve savcı alındı.
Hakim ve savcı yapılan Ak Parti’li avukatların listeleri yayınlandı…
Yüksek kaliteli bir sınavla her eğilimden hukukçular hakim ve savcı olabilmeli, “hukuk” fikri öne geçmeliydi.
HSK SORUNU
Gülşen hakkında tutuklama talebinde bulunan savcı, 2018 mezunuymuş, yıldırım hızıyla terfi etmiş. Özel kararnameyle Basın Suçları bürosunda görevlendirilmiş. Sezen Aksu’ya “dillerini keseceğiz, beyinlerine sıkacağız” diye bağıranları fikir ve ifade hürriyeti kapsamı içinde görmüştü.
Yargıdaki bir başka sorun, HSK’nın siyasi davranışlarıdır. Verdikleri kararlardan dolayı sürgün edilen hakim ve savcılar uzun bir liste oluşturur. HSK’nın iktidar yansılı bir kuruluş haline geldiği, artık uluslararası raporlara geçmiş bir gerçektir.
İktidarın Suudi Prensle kucaklaşmasından etkilenmeksizin, Kaşıkçı dosyasının devredilmesine karşı, hukuk âbidesi değerinde bir “muhalefet şerhi” yazan 12. Ağır Ceza Mahkemesi Başkanı Nimet Demir gibi birinci sınıf bir hakim, neden Kahramanmaraş’a sürüldü de meslekte daha bir yılını doldurmamış bir savcı neden İstanbul basın suçları bürosunun başına getirildi?
Bunlar bugün günlük eleştiriler, yarın tarihçiler ayrıntılarıyla yazacaklar ve hükmünü vereceklerdir.
EMİR VE TALİMAT…
Adalet Bakanı Bekir Bozdağ “yargıya emir ve talimat verilemez, telkin yapılamaz” şeklindeki anayasa maddesini okudu. Bu evrensel bir hukuk kuralıdır. AB sürecinde bizim Ceza Kanunu’muza da bir madde konulmuştu: “soruşturma ve kovuşturma” aşamasında savcı ve hakimleri “etkilemeye teşebbüs” suç idi. (Madde 277)
Fakat iktidar 18 Haziran 2014’te torba yasa ile madde metninden “soruşturma” kelimesini çıkardı! Bugün savcıya veya sulh ceza hakimine, kudret sahiplerinin “şunu tutukla, bunu bırak” diye emir ve talimat vermesi resmen suç değildir!
Bu yargı hakkında bir niyet beyanıdır!
2022 yılındayız, hâlâ değiştirilmemiştir.
Bu bakımdan Anayasa’nın “emir ve talimat verilemez…” maddesini okuyup durmanın bir anlamı yok.
Türkiye vesayet yargısını gördü, cemaat yargısını gördü, siyaset yargısını yaşıyor; bunu da aşacaktır.
Türkiye eminim ki evrensel hukuk yani Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ve onun yargı kolu olan AİHM içtihatları anlamında bağımsız ve tarafsız yargıya da ulaşacaktır.
Gelişmiş ülke seviyesine çıkmanın başka yolu yok.
Zaten belli; bu iktidar o yolda reformlar yaparken kişi başına gelirimiz 12 bin dolara ulaşmıştı, kişisel yönetim (idare-i şahsiye) yoluna girmesi bizi 8 bin dolara düşürdü.
30/08/2022 00:01
Müslüman vicdanı…
306
Yolsuzluk iddiaları ayyuka çıkıyor; ne iktidardan bir hassasiyet, ne de yargıdan bir hareket…
Dün muhalefet partileri suç duyurusunda bulundular
Sedat Peker’i aşağılayarak iddiaların üstü örtülebilir mi? İddialar hukukun mutlaka ciddiye alması gereken ayrıntılar içeriyor. İsim, mekân, zaman belirtiyor. Rakamları ortaya dökülen servet ve rüşvetler… Tanık gösterilen isimler… Siyaseten güçlü isimlerle ilişkiler…
İsimlerden biri yurt dışına yurt dışına kaçacakken havaalanında yakalandı.
“Şüpheli kişilerin sermaye piyasası ile ilgili olarak bu piyasanın araçlarını kullanmak suretiyle piyasa dolandırıcılığına sebep oldukları, aynı zamanda nüfuzlarını kullandıkları, bu nüfuzlarını kullanarak kişileri menfaat temin etmeye zorladıkları ve kişilerden menfaat temin ettikleri, sahte haciz işlemleri yaptıkları…”
Suç duyurusu böyle devam ediyor.
İktidara destek vermeyi dini bir vecibeymiş gibi gösterenler ne diyor? “Bizden” olunca mübah mı?!
Hz. OSMAN DÖNEMİNDEN…
Hz. Osman’ın “beytülmal görevlisi”, yani devlet hazinesinin başındaki yetkili, Abdullah bin Erkam isimli bir sahabeydi. Osman, devlet hazinesinden çeşitli kişilere yüksek miktarda ödemeler yapmasını emrettiğinde Abdullah bunu reddeti; devlet parası kişilere ‘ihsan’ edilemezdi.
Hz. Osman, Abdullah’ı azarlamıştır:
“Sen benim emrettiklerimi teslim eden hazine görevlimsin.”
Abdullah’ın cevabı:
“Ben Müslümanların beytülmalinin gözeticisiyim, senin sülalenin hazine bekçisi değilim!”
Abdullah istifa etmiş, hazinenin anahtarını mescide asmıştı! (Murat Akarsu, Kabile Bürokrasisi ve Hz. Osman, Ankara Okulu Yayınları, s. 189)
Bütün dinlerin, bütün milletlerin tarihinden fazilet örnekleri çıkarmak da yolsuzluk ve zulüm örnekleri çıkarmak da mümkündür. Çünkü tarih nihayet ‘insanoğlu’nun eylemleridir. Sorun şurada ki, İslam dünyasında “itaat” kültürü ağır bastı, “Müslüman vicdanı” deyince akla gelebilecek dürüstlük ve hakkaniyet değerleri tarih içinde hukuka dönüşmedi! Fıkıhta kamu hukuku gelişmediği gibi “iktidarın sınırlanması, denetlenmesi, kuvvetler ayrılığı” gibi düşünceler de gelişmedi. Sorun, hala devam ediyor.
GÜÇ BOZAR
Zalim iktidarın aleti olmayı reddettiği için İmam A’zam zindanda kırbaçlanarak katledildi. Müslümanlar bu olaylardan, “iktidarın zulüm ve yolsuzluk yapamayacak kadar sınırlanması ve denetlenmesi” düşüncesine geçemedi.
Ama İngiltere’de 16. Asırda, kanaatleri ve itikadı yüzünden Thomas More’un kafasının kesilmesi hürriyet fikrini ve iktidarın denetlenmesi düşüncesini ateşleyen pek çok olaydan biridir. Thomas More, insanoğlunun yolunu aydınlatan meşalelerden biri oldu.
1748’de Montesquieu, Kanunların Ruhu adlı çığır açan eserinde “kuvvetler ayrılığı” prensibini yazdı. Bu olmazsa iktidarların müstebitleşeceğini, yolsuzluğa da batacağını tarihî mukayeselerle anlattı.
Kilise otoritesini savunan Başpiskopos Criegton’a cevaben, liberal Lord Acton, 5 Nisan 1887 günlü mektubunda, denetimsiz dini otoritenin de tarihte yozlaştığını hatırlatarak ünlü ‘keşfini’ yazdı: “Güç bozar, mutlak güç mutlaka bozar!”
AK Parti iktidarının da özellikle son 6-7 yılda yaşadığı budur; gücü arttıkça denetimsizliği de arttı, yolsuzluk grafiği yükseldi…
DÜNYANIN NERESİNDEYİZ?
Yolsuzluk insanoğlunun tabiatında var; güç tutkusunun bir dışavurumudur… Osmanlı tarih yazımlarına bakın, ilk dönemlerde yolsuzluk, rüşvet anlatımları yoktur veya çok azdır, bir de 17. yüzyıldaki “Cihan Devleti”nin nasıl “bozulduğunu” Koçi Bey’den okuyun!
Zamanımızda, 2001 yılında AB standartlarına göre yasalaştırılmış olan Kamu İhale Kanunu’nda farklı yıllarda neden 190 değişiklik yapıldı?!
Son üç yıldaki 201 milyar liralık ihalelerin 143 milyarlık bölümü neden “davet usulü” yapıldı?!
AB’nin istediği “Yolsuzlukla Mücadele Yasaları” on yıldır neden çıkmıyor?!
Uluslararası Şeffaflık Derneği’nin “Yolsuzluk Algısı” araştırmasında Türkiye neden 96. sıraya düşerek “son on yılda en çok puan kaybeden ülkeler” arasında yer aldı? (25 Ocak 2022)
‘Dış güçler’ diyerek yahut hamaset yaparak bu sorunlar çözülür mü?
Modern hukuk devleti, kuvvetler ayrılığı, güçlü kamu kurumları, liyakat ve şeffaflık… Başka yolumuz yok; bu değerleri kalplerimize, beyinlerimize sindirmezsek, çoook uzun yıllar “orta gelir, orta demokrasi” tuzağında debelenip duracağız diye korkuyorum.
31/08/2022 00:01
Erdoğan’ın tarih söylemi
164
Tarihe bakışta muhafazakarların, liberallerin, milliyetçilerin, inkılapçıların, Marksistlerin farklı önceliklere sahip olması, farklı yorumlar yapması normaldir.
Fransız ihtilalini muhafazakar Pierre Gaxotte ile devrimci Albert Mathiez’den okuduğunuzda büyük fark görülür. Olayları tahrif etmezler, fark yorumlarındadır. Mathiez’in kitabını dilimize Atatürk’ün İçişleri Bakanı Şükrü Kaya’nın çevirmiş olması ‘eşyanın tabiatı’na uygundu.
Zamanla “revizyonist tarihçiler”in araştırmalarıyla Fransız ihtilali tarihçiliği zenginleşti, devrim - karşıdevrim klişesi aşıldı.
Biz ise Cumhuriyet tarihimize bakışta bu seviyeye ve bu zenginliğe ulaşamadık. Hâlâ kavga ediyoruz; Ulu Önder ya da Ulu Hakan… Onuncu Yıl veya Mehter marşı…
SİYASETİN TARİHE MÜDAHALESİ
Yakın tarih konusunda Tarık Zafer, Zafer Toprak, Mete Tunçay, Şükrü Hanioğlu, Ahmet Demirel gibi tarihçilerimiz yetişmiştir. Osmanlı tarihi konusunda Halil İnalcık, Ömer Lütfi Barkan, Mehmet Genç, Ahmet Yaşar Ocak, İlber Ortaylı, Cemal Kafadar, Feridun Emecen gibi tarihçilerimiz var.
Tarihi tarihçilerden öğrenmeye başlamıştık…
Fakat siyaset müdahale etti: 28 Şubat’ın “topyekun savaş” zihniyeti ve karşıt olarak Erdoğan’ın 2010’larda başlattığı ideolojik söylem… Erdoğan, CHP’nin Esat’la görüşmesini eleştirirken şöyle diyordu mesela:
“Kendileri her zaman, tarihleri boyunca zalimlerin yanında yer aldılar. Bu ana muhalefet, Hitler’in, Mussolini'nin, Stalin’in yanında yer aldı. Her zaman halkına zulmedenlerin yanında yer aldılar.” (25 Aralık 2012)
Halbuki o ilişkiler diplomatik olduğu gibi, Atatürk Mussolini’ye karşı Balkan Paktı’nı, Doğu Akdeniz’de Sadabat Paktı’nı kurmuş, İnönü Hitler ve Stalin’e karşı 1939 antlaşmasını imzalayarak ilerideki NATO üyeliğinin yolunu açmıştı.
Rejimlerin otoriterliğini demokratik kavramlarla eleştirmek başkadır, bugünün siyaseti için tarihi ‘kullanmak’ başka.
MALAZGİRT’İ UNUTTURMAK
Cumhurbaşkanı Erdoğan ilk on yılında uzak durduğu ideolojik söylemi, son on yılda gittikçe koyulaştırdı. Bir yandan artan güç duygusu, diğer yandan ağırlaşan sorunlar karşısında tabanı tutma kaygısı ideolojik söylemi büsbütün ağırlaştırdı: Hainler, düşmanlar karşısında “tıpkı Sultan Alparslan gibi tıpkı Osmangazi’nin, tıpkı Fatih’in, Yavuz’un, Sultan Süleyman’ın yaptığı gibi bugün de er meydanında her türlü mücadeleyi veren” bir iktidar imajı anlatıyor.
Sayın Erdoğan’ın bu sözlerini, son Malazgirt konuşmasından aldım. Aynı konuşmasında “Ülkemizde bir dönem milli her hasretimiz gibi Malazgirt’in de unutturulmaya çalışıldığı günler yaşanmıştır. Malazgirt’i unutturmayacağız” diyordu..
Hayır, Türkiye’de “Malazgirt’i unutturmaya çalışanlar” hiç olmadı ama hepimiz Malazgirt’in vatan kurucu işlevini çok geç öğrendik.
Abdülhamit zamanında Şemseddin Sami Bey’in yayınladığı “Kamus’ül Âlâm” adlı ansiklopedinin Malazgirt maddesinde sadece Malazgirt ilçesi anlatılır. “Alb Arslan” maddesinde askeri zafer anlatılır, Anadolu’nun Türkleşmesine yol açtığından bahsedilmez, çünkü bilinmiyordu.
CUMHURİYET DÖNEMİNDE TARİHÇİLİK
Atatürk, “Türk milleti” kavramına laik bir derinlik vermek duygusuyla, tarihten ziyade antropolojiye, hatta tarih-öncesine yöneldi. Tarih ilminin bizde derinleşmemiş olması, o yıllarda bunu kolaylaştırdı. “Güneş Dil Teorisi” gibi bilimle ilgisiz kurgular savunuldu…
Fakat Atatürk’ün emriyle kurulan Dil ve Tarih Coğrafya Fakültesi’nde yine Atatürk’ün emriyle “Ortaçağ Türk-İslam Tarihi” kürsüsünün kurulması ve başına Fuat Köprülü’nün getirilmesi, tarihe yönelişin kapısını açtı. Bizde Selçuklu araştırmalarının en büyük tarihçisi olan merhum Prof. Osman Turan hocamız burada yetişti
İsmet Paşa’nın 28 Temmuz 1942’de, Selçuklu tarihinin öncü hocası merhum Mükrimin Halil Yinanç’ı çağırıp Selçuklu Tarihi yazmasını istemesiyle araştırmalar hızlandı.
Malazgirt’in ‘vatan kurucu’ vasfını, bu çalışmalarla Cumhuriyet dönemi tarihçiliği tespit etmiş ve kutlanmaya başlamıştır. Hiç kimse unutturmaya kalkmamıştır.
Keşke Erdoğan, miting konuşmalarının ötesine geçip, yirmi yıllık iktidarında uluslararası bir Malazgirt sempozyumu düzenleyip dünyanın en saygın uzman tarihçilerini davet ederek elimize çok boyutlu ilmî bir Malazgirt külliyatı bıraksaydı.
Tarih kültürüne ve şuuruna hizmet ilmi araştırmalarla olur, değil mi
02/09/2022 00:01
Bekir Bozdağ haklı!
171
Adalet Bakanı Bekir Bozdağ, adli yıl mesajında “benim yargıya, yargı görevi yapanlara inancım tamdır” diyor. Haklı çünkü Tek Parti rejimi hariç, Türkiye’de hiçbir iktidar partisi yargıdan bu kadar memnun olmamış, kendisine memnuniyet veren bir yargı yapılanmasını başaramamıştı.
Öyle ki Sayın Bakan “Türk yargısını eleştirmek, Türk yargısına saldırmak büyük bir haksızlıktır” diyor. Elbette “saldırmak” yanlıştır, haksızlıktır ama “eleştirmek” deyince Bozdağ’ın, selefi Abdülhamit Gül’ün samimiyetle söyleyip büyük ölçüde başaramadığı ‘reformlar’ listesine bir bakması lazım; yargının eleştiriyi hak eden yönlerini bir ölçüde görecektir.
Anayasa Mahkemesi Başkanı Prof. Zühtü Arslan’ın “Masumiyet karinesi ve yargı bağımsızlığı” konulu akademik tebliğine bir baksa, “hakim ve savcılarımızın, anayasal ve yasal yetkilerini aşabilecek ve yargıyı siyasi polemik içinde çekebilecek söz, tutum ve davranışlardan kaçınması gerekir” uyarısını da görecektir. (8 Kasım 2021)
HSK’DA SİYASETİN ROLÜ
Yeryüzünde yargısının bağımsız olmadığını söyleyen iktidar yoktur. Çünkü bağımsız bir yargıya sahip olmak ülkeler için büyük itibar kazandırdığı gibi yatırım güvenliğinin de ön şartıdır. Fakat “bizim yargımız bağımsızdır” diye milyon defa tekrarlamak inandırıcı olmuyor. Yargı bağımsızlığının evrensel kıstasları vardır: Türkiye açısından en önemli ikisini görelim: Biri HSK’nın siyasileştirilmesi, diğeri hakim teminatının çiğnenmesi
HSK üyelerinin belirlenmesinde siyasi iktidarların rolü çok sınırlı olmalıdır. Öyle ki Fransa, 2007 anayasa reformu ile partili cumhurbaşkanını, Adalet Bakanını ve Müsteşarını HSK’dan çıkardı. Fransız yargı yönetiminde, yüksek yargı belirleyicidir.
Bizde ise HSK üyelerinin tamamı veya tamamına yakın bölümü, partili cumhurbaşkanı ile partisinin Meclis grubu tarafından atanmaktadır!
HSK eliyle yargı kadrosunun, üst üste çıkarılan dört kanunla nasıl değiştirildiği konusunda, Prof. Kemal Gözler’in “Türk anayasa Hukuku” kitabında ayrıntılı bilgiler vardır. (2018 basım, s. 992-999)
Fetöcüler somut delillerle ayıklanmalı, yargıda siyasallaşma yapılmamalıydı.
Hakim ve savcı alımlarına da siyasi iktidar karar vermektedir. Yazılı sınavda 95 puanla Türkiye ikincisi olan İrem Melis Akgün’ün mülakatta harcanması son örnektir.
COĞRAFİ TEMİNATSIZLIK
Hakim ve savcıların coğrafi teminatı ne demek? Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın şu sözleri doğru tanımdır:
“Hakim ve savcılar için coğrafi teminat getiriyoruz. Mevcut tayin sistemi mesleki verimliliği olumsuz etkiliyor. Coğrafi teminat hakim ve savcıların isteği olmaksızın çalıştığı yerden başka bir yere tayin edilememesi anlamına geliyor." (30.05.2019)
Erdoğan bu sözleri, Beştepe’de Yargı Reformu Strateji Belgesi açıklamasında söylemişti. Görkemli bir toplantıydı; yargı mensupları yine ayakta alkışlamıştı.
Ama yaklaşık iki buçuk sene geçti, lafı bile unutuldu.
Meslektaşlarını savunması gereken Yargıtay başkanları bile “coğrafi teminat” kavramını ağıza almıyor.
Ve, HSK, bir yılını doldurmamış taze savcıları İstanbul’a atıyor… AYM kararına uymayı reddeden yargıçları terfi ettiriyor… Ama birinci sınıfa yükselmiş kırk yıllık hakim Nimet Demir’i Kaşıkçı dosyasındaki muhalefet şerhi yüzünden Kahraman Maraş’a sürüyor. İktidarın önem verdiği davaların hakimleri defalarca başka yerlere atanıyor. Soma davası, Man adası davası, Berberoğlu davası, Gezi ve Osman Kavala davaları…
REFORM VE DÖNÜŞLER
Sayın Adalet Bakanı elbette bu yargıya inanacak, güvenecek. Diyeceksiniz ki, hem Cumhurbaşkanı hem Adalet Bakanı, bu iktidarın yargıdaki reformlarından da bahsetti…
Doğrudur, ilk on yıl ekonomide de hukukta da reformlar dönemiydi. AİHM kararlarının bağlayıcı olduğunu Anayasa’nın 90. maddesine bu iktidar yazmıştı, muhalefetin de desteğiyle… Hatta bu iktidar, AİHM kararlarına aykırı düşen yerli mahkeme kararlarına karşı, “yargılanmanın yenilenmesi” yolunu getirmiştir. (CMK, madde 311)
Ama bugün “AİHM kararları bizi bağlamaz” diyen de bu iktidar!
Hepimiz şunu görmeliyiz: Hukukun üstünlüğü yönündeki reformlar bizi hep ileri götürdü, o reformlardan dönüşler ve baskı eğilimleri bizi hep geriletti. Kişi başına gelirimizin 12 bin dolara yükselmesi, sonra 8 bin dolara düşmesi de bu gerçeğin rakamlarla ifadesidir.
4/09/2022 01:11
Hukukun hali
147
Bir hukukçu olarak, bu seneki Adli Yıl açılış törenini TV’de izlerken, Türkiye Barolar Birliği Başkanı Av. Erinç Sağkan nasıl konuşacaktı, merak ediyordum. Ama yoktu! Adli yıl toplantısına gelmemiş olabilir miydi?.. Sonra anlaşıldı, toplantıya gelmiş ve konuşma yapmış ama yayınlanmamıştı.
Konuşması uyduya verilmemiş, salondakiler dışında kimse dinleyememişti. Açıkçası sansürlenmişti!
Kimin işiydi bu? Kimseden çık yok.
Beştepe’nin ve Yargıtay’ın bir açıklama yapması, en azından üzüntü beyan etmesi gerekmez miydi? Hadi diyelim Beştepe nihayet partili bir makam, konuşması da iktidar konuşmasıydı… Ya Yargıtay?...
AİHM KARARLARI
TBBB Başkanı Sağkan’ın konuşmasını sonradan, medyada çıkan yazılı metinden okudum. AİHM kararlarının bağlayıcı olduğunu vurguluyor, hükümetin uymamasını eleştiriyor. Hukuki gerekçesini de söylüyordu: Anayasa’nın 90. Maddesi ile Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin 46. ve 19. Maddeleri…
Yargıtay Başkanı Sayın Akarca’nın AİHM kararları uygulanmıyor diye bir derdi yok. Konuşmasında bu yönde tek kelime etmedi. Ama AİHM kararlarını Almanya ve Fransa gibi ülkeler uygulamadığı zaman sorun çıkmadığını söyleyerek destek bile verdi.
Hemen belirteyim, Sözleşme’nin 18. Maddesinde düzenlenmiş olan “siyasi tutuklama”, olağanüstü dozda bir insan hakları ihlali sayılıyor bu maddeden ihlallerin devamı halinde ülkeler hakkında “prosedür” başlatılıyor.
İster Yargıtay, ister Adalet Bakanlığı, İster Beştepe, Almanya ve Fransa gibi ülkelerin 18. Madde’den “ihlal” aldıklarını ve uygulamadıklarını göstersinler, AİHM’yi ben onlardan daha ağır sözlerle eleştireceğim.
İNSAN HAKLARI SÖZLEŞMESİ
Cumhurbaşkanı Erdoğan konuşmasında “Temel hak ve özgürlüklere ilişkin anlaşmaları iç hukukumuzun bir parçası hâline getirdik” dedi, doğruydu. Bunların en önemlisi Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’dir. Fakat Erdoğan Kamu Denetçiliği ve Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumlarının kurulmasını örnek verdi…
Bu kurumlar ne kadar etkin, ayrı bir konu… Türkiye’de iç hukukun parçası haline getirilen en önemli antlaşma, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’dir. Keşke Erdoğan asıl bunu vurgulasaydı. Ama böyle bir vurgu, AİHM kararlarının bağlayıcı olduğunu kabul etmesi anlamına gelecekti. Bu yüzden mi Sözleşme’den bahsetmedi bilmiyorum.
Bizzat Başbakan Erdoğan kendi imzasıyla, 2013 yılında AİHM’ye “ülkemiz aleyhine yapılan yaklaşık 16.900 başvuru bulunmaktadır” diye yakınıyor, AİHM kararlarının Türkiye’de daha etkin uygulanmasını sağlamak için Ceza Muhakemeleri Kanunu’na “yargılanmanın yenilenmesi” hükmünün konulmasını öneriyordu. (7 Mart 2013)
Reform yıllarının Erdoğan’ı öyleydi gerçekten.
Şimdi ise durum çok daha kötüdür: AYM Başkanı Zühtü Arslan’dan dinleyelim:
“İspanya ve Almanya Anayasa Mahkemelerine yapılan beş-altı bin civarındaki yıllık başvuru Mahkememize neredeyse bir ayda yapılan başvuru sayısına tekabül etmektedir. Dahası Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine (AİHM) kırk yedi ülkeden yapılan başvurudan daha fazlası Anayasa Mahkemesine yapılmaktadır.” (23 Eylül 2021)
Bugün AİHM’deki 70 bin 150 başvurunun 15 bin 250’si Türkiye hakkında; adaya AYM süzgeci olduğu halde!
Ve bugünkü Erdoğan “AİHM kararları bizi bağlamaz” diyor.
HUKUK ÖĞRETİMİ?
2019’daki Yargı Reform Strateji Belgesi’nde bizzat Cumhurbaşkanı ifade etmişti: Üniversite giriş sınavlarında yüz bininci sıranın altında kalanlar hukuk fakültelerine giremeyecekti…
YÖK Başkanı Yekta Saraç bunu hemen karar haline getirmişti.
Fakat, 2022 sınavlarında bu baraj 125 bine indirilmiştir!
TBB Başkanı Sağkan, “YÖK kararı ile bir gecede hiçbir gerekçe gösterilmeden yeniden 125 bine düşürülen hukuk fakültesi başarı sıralaması şartının ivedilikle 50 bin sınırına yükseltilmesi” gerektiğini belirtiyor.
Hakim savcı sınavlarındaki mülakatlarda “bizden” diyerek yapılan tercihler ülkemizde adaletin en vahim sorunlarının başında gelir.
Bu hazin tabloya, bir de Prof. Kemal Gözler’in yazdığı “hukukçu olmayan hukuk fakültesi dekanları” sorununu eklemek lazım! 2020 yılında 15 hukuk fakültemizin dekanları hukukçu değildi; kimyacı, ilahiyatçı, işletmeci vs. idi. (https://www.anayasa.gen.tr/yok-hukuk.htm)
Ülkenin hali ortada… Yargının hali de ortada…
06/09/2022 00:01
Rakamlarla itiraf
148
Yeni açıklanan Orta Vadeli Program, yirmi yıllık iktidarın yükseliş ve düşüşünün rakamla itirafıdır. Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın imzasıyla iki gün önce Resmi Gazete’de yayınlanan yeni Orta Vadeli Program’a göre kişi başına gelirimiz bu yıl 9 bin 485 dolara çıkacak, 2023 yılında 10 bin 71 dolara ulaşacağız.
Erdoğan bu rakamları başarı göstergeleri olarak açıklıyor.
Halbuki Türkiye’de kişi başına gelir 2013 yılında 12 bin 615 dolardı! 9 bin 500’e düşerek nasıl fakirleşmişiz, kendi rakamlarıyla ortada!
Çok daha önemlisi hangi politikaların bizi 12 bin dolara çıkardığı, hangi politikaların 8-9 bin dolara düşürdüğü konusunda bir muhasebe, bir muhakeme, bir özeleştiri yapmamasıdır.
2023 HEDEFLERİ?
Sadece bu değil… 2023 Hedefleri’nin niye yarısının bile tutturulamadığı konusunda da bir muhasebe, bir muhakeme, bir özeleştiri olması gerekmez mi? Ama yok! Hâlâ “2023 hedefleri…” diye propaganda devam ediyor, tabii artık seçim hedefleri anlamında!
2011 seçim Bildirisinde açıklanan “2023 Hedefleri”ne göre, dünyanın en büyük 10 ekonomisi arasında girecektik, aksine 17. sıradan 22. sıraya düştük… Gerimizdeki ülkeler bizi geçti…
Milli gelirimiz 2 trilyon dolara çıkacaktı, 1 trilyona ulaşmamız zor gözüküyor.
Kişi başına gerilimiz 25 bin dolara çıkacaktı, aksine, 8 bin dolara düştü, şimdi 9.500 dolar oldu diye seviniyoruz!
İhracatımız 500 milyar dolar olacaktı, yarısının biraz üstündeyiz o da TL’nin değerini düşürerek…
2023 Hedefleri abartılıydı ama 2001-2010 arasındaki iktisadi dinamizm böyle hedefleri düşünmeyi mümkün kılıyordu. Bugün iktidarın “2023 Hedefleri” kişi başına 10 bin dolar!
BU NASIL FAİZ?
Yeni Orta Vadeli Program’a göre, 2022 yılında hükümetin faiz harcamaları 329 milyar lira olacak! Faiz harcamaları 2023 yılında 565 milyar, 2024 yılında 697 milyar, 2025 yılında 774 milyar liraya çıkacak!
Faize karşı bu kadar laf edip cumhuriyet tarihinin en ağır faiz borçlusu olmak, üzerinde düşünülmesi, tahlil edilmesi, sebeplerinin ortaya konulması gereken çok ciddi bir problem değil midir?!
Hiçbir “mandacı iktisatçı” politika, Türkiye’yi böyle ağır bir faiz yükünün altına sokmamıştı.
Bugün Erdoğan’ın “mandacı iktisatçılar” diye suçladığı iktisatçıların elinde, Kemal Derviş’in 2001 reformları uygulanırken, yani bu iktidarın ilk on yılında, yıllık faiz yükü elli milyardan ibaretti! Bugünkü iktidar yüzde 10, hatta yüzde 12 dolar faiziyle borçlanıyor, tarihimizde hiç böylesi de olmamıştı
İslami açıdan, “nass var nass, sana bana laf düşmez” deyip faiz yükünü böylesine ağırlaştırmak da üzerinde düşünülmesi, tahlil edilmesi, sebeplerinin ortaya konulması gereken çok ciddi bir problem değil midir?!
ASIL MESELE
Ortada rakamlara yansıyandan daha önemli bir sorun var: Yükseliş ve iniş halinde yirmi yıllık bir çarpıcı tecrübeler yığını ortada olduğu halde iktidarda bir muhasebe, bir muhakeme, bir özeleştiri, geçen yirmi yıla bir ‘laboratuvar gibi bakış’ yok.
Aksine, ‘ne yapsak doğrudur’ zihniyeti hakim. Bu yüzden “nerede yanlış yaptık?” sorusu zihinlerde oluşmuyor, ya da çıkıp kimse bunu sormuyor…
Evet, “nass var nass” ama nassın haram kıldığı faizi asgari düzeye çekmenin ve onu “para politikası aracı” olarak istihdam etmenin yolu modern iktisat ilminde yazılıdır.
Halbuki iktidar “faiz sebeptir” diyerek, “bize öğretilenleri uygulamayacağız” diyerek iktisat ilmine en azından uzak duruyor.
Bu yanlış düşüncenin son icadı “enflasyonlu büyüme” illüzyonudur: Borç ve tüketimle ekonomiyi şişirmenin akıbetini düşünmüyorlar.
1994 krizi sırasında da faizleri indirtmek isteyen Başbakan Çiller ile ortodoks iktisadı savunan Merkez Bankası’nın bağımsız Başkanı Bülent Gültekin anlaşamamışlar, dünyaca saygın iktisatçı Prof. Oktay Yenal Hoca’yı davet etmişlerdi. Merhum Oktay Yenal, ‘enflasyonlu büyüme’yi eleştirerek şu uyarıda bulunmuştu:
"Unutmamak gerekir ki, dünyada kalkınmasını yüzde 60-70 enflasyon ile sürdürebilmiş ve sonunda yumuşak iniş yapabilmiş ülke yoktur."
Ben de bundan korkuyorum; borç ve enflasyonla yapılan bu uçuşun inişi nasıl olacak?
(1994 krizi ve Prof. Yenal raporu hakkında benim “Laf Dinlemedi” kitabıma bakabilirsiniz)
07/09/2022 00:01
Tarih ve hamaset
222
Dünkü yazımda ekonominin AK Parti iktidarının ilk on yılında yükseldiğini, sonraki on yılda gerilediğini kendilerinin resmi rakamlarıyla yazmıştım.
Aynı iktidarın ülkeyi yükselten doğru politikaları, gerileten yanlış politikaları...
Erdoğan hayranı bir okurum şu tepkiyi yazmıştı:
“He ya, Cumhurbaşkanı bilmiyor ama sen allamesin!”
Bunu çok önemsiyorum. Zira toplumumuzda çok yaygındır: Konulara, verilere, bilgilere göre düşünmek yerine, zihnimizdeki şablonlarla ve bağlandığımız lidere göre düşünmek!.. “Bir bildiği vardır” diyerek müzakereye, araştırmaya zihin pencerelerimizi kapatmak…
AKLÎ İLİMLER?
Çok eski bir zihnî alışkanlığımızdır bu. İslam düşüncesinin yükselişi “rey ve içtihat” denilen rasyonel düşünceyle olmuş, düşüncenin otoritelerce konulmuş kalıplar içinde kalmasıyla gerileme başlamıştı.
Tarihçi Ahmet Yaşar Ocak’ın “Osmanlı İmparatorluğu ve İslam” adlı eserini okumayan, Osmanlı tarihi hakkında ahkâm kesmesin. (Alfa yayınları)
Prof. Ocak, İslam medeniyeti tarihindeki üç ana damardan bahseder:
“Biri Mısır, Suriye gibi daha muhafazakâr, ikincisi Irak ve İran gibi daha müsamahakâr ve tasavvufî, üçüncüsü ise daha felsefi ve akılcı bir zihniyetin temsilcisi olan Maveraünnehir olmak üzere üç önemli bilimsel damar…” (sf. 187)
Osmanlı’nın bu fikrî ve kültürel miras üzerinde kurulduğunu belirten Prof. Ocak, Osmanlı medresesinin bu mirası “belli bir ölçüde geliştirdiğini, lakin geleneği sürdüren muhafazakar çizginin pek dışına çıkmadığını” belirtir..
Bunun neticesi: “1470-1603 yılları arasında Sahn medreselerinde ulemanın yazdığı 189 kitaptan sadece 20 tanesi akli ilimlere, geri kalanı din, tasavvuf, tarih, edebiyata aittir.” (s. 208)
Maveraünnehir çevresindeki bilimsel gelenek ve çöküşü konusunda Rrederick Starr’ın “Kayıp Aydınlanma” kitabını okumak lazım. (Kronik Yay.)
YÜKSELİŞ VE DÜŞÜŞ
Biz o aydınlığı kaybederken, Avrupa’da ticaret devriminin geliştirdiği sosyal değişme sürecinde Galileo, Brahe, Kopernik, Kepler çıkmıştır, bilim devrimi gelişmektedir. Bizdeki durumu, 17. Yüzyılda büyük âlimimiz Katip Çelebi şöyle anlatır:
“Bu fenleri araştırma ve ortaya koymada Hıristiyanların dikkat ve maharet göstermelerini, Müslümanların ise inkâr ve ihmallerini, bu konulardaki bilgisizliklerini ve tembelliklerini görüp üzülürdüm…” (Cihannüma, İBB yayınları 2010, s. 44)
Mesafeyi kapatabildik mi?!
Türkiye tarihsiz, tarihini reddeden bir toplum olamaz; bu, manevi kültürel varlığımızın reddi olur. Selçuklu, Osmanlı, Cumhuriyet birbirinin içinden çıkmıştır. Tarihe suçlamak için de değil, hamaset yapmak için de değil, yükseliş ve düşüşlerimize bir laboratuvar gibi bakarak dersler çıkarmak için bakmalıyız.
Yükselişler daima o çağlardaki ihtiyaçlara cevap veren kurumlar, hukuk sistemi, organizasyon ve bilimlerle mümkün olmuştu. Modern bilim, modern kurumlar, modern hukuk karsısında yetersiz kalmak da “az gelişmiş” duruma düşmenin temeldeki sebebidir. Bu konuda merhum Erol Güngör’ün “İslam’ın Bugünkü Meseleleri” kitabını tavsiye ederim.
UYGUN SİYASİ İKLİM?
Bugün Türkiye’de okul ve üniversite açmak yetmez. Hatta okul ve üniversite sayısı artarken kalitenin düşebileceğini de gördük. Şehir Üniversitesi’ni kapatmanın, Boğaziçi Üniversitesi’nde siyasi operasyon yapmanın, yayınsız rektörlerin akademik tahribatını kaç taze üniversite tabelası telafi edebilr ki?!
Bilimsel düşünceyi ve bilime ilgiyi teşvik eden bir siyasi iklim yaratmak Türkiye’nin geleceği için şarttır!
Selçuklu tarihinin en büyük hocası merhum Prof. Osman Turan, fikren milliyetçi-muhafazakardı. DP milletvekiliydi. DP iktidarının baskılarına karşı çıkarak DP Grubunda merhum Menderes’e hitaben şöyle konuşmuştu:
“Üniversitenin özerkliğine zerre kadar halel gelirse o memlekette ilim olamaz, ilim olmayan bir memleketin ise istikbali manen tehlikededir.” (21 Haziran 1954)
Büyük kitleleri hamasetle veya husumetle motive ederek ilim hayatının gerektirdiği rasyonel düşünme, verilerle, bulgularla, araştırmalarla düşünme alışkanlığını toplumda geliştirmek mümkün olmaz.
‘Büyük Türkiye’ dediğimiz ‘gelişmiş ülkeler’ seviyesine çıkmanın yolu… Anadolu’da bir Almanya, bir Japonya seviyesinde bir ülke haline gelmenin yolu ne hamasettir ne de husumet… Bilimdir, hukuktur, özgürlüktür…
11/09/2022 00:01
Putin mecbur kalmış
140
Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın Batı’ya öfkesi, Putin’le dostluğu güçlendirdi. Rusya doğal gaz sevkiyatını kestiği için Avrupa’nın soğuk bir kış geçirecek olmasını Erdoğan şöyle yorumladı:
“Avrupa ektiğini biçiyor. Sayın Putin’e karşı Avrupa’nın yaptırım uygulamaları, ister istemez Putin’i onlara karşı ‘siz böyle yapıyorsanız ben de böyle yaparım’ noktasına getirmiştir.” (6 Eylül)
Sanki Batı durup dururken Rusya’ya yaptırımlar uyguluyor.
Kaldı ki, Erdoğan başlangıçta Batı’yı ve NATO’yu, Ukrayna konusunda Rusya’ya sert tepki göstermiyor diye eleştiriyordu!..
‘HACİVAT KARAGÖZ CÜMBÜŞÜ’
Rusya-Ukrayna gerilimi 2010’lara kadar gider. 2019’da Zelenski’nin hür seçimlerle iş başına gelmesiyle Rusya’nın tehditleri başladı… Batılılar Putin’i işgalden caydırmak için yaptırım açıklamaları yaptılar, Doğu Avrupa ve Balkanlarda ABD ve NATO üslerini takviye ettiler…
8 Aralık 2021’de Biden ve Putin telekonferansla iki saat görüştüler, Beyaz Saray’ın açıklamasına göre, “Biden, Rusya’nın Ukrayna’da askeri gerilimi artırması durumunda ABD ve müttefiklerinin güçlü ekonomik ve diğer önlemlerle yanıt vereceğini açık şekilde dile getirdi.” (8 Aralık 2021)
Bu uyarılara rağmen Putin 64 km uzunluğundaki bir askeri konvoyla 24 Şubat 2022’de Ukrayna’yı işgale başladı…
Ertesi gün Cumhurbaşkanı Erdoğan şu açıklamayı yaptı:
“Bizim bugüne kadar NATO’nun tavrı ile alakalı tavrımız çok net, açıktı. Yani sıradan bir kınama cümbüşüne dönmemeli. Daha kararlı bir adım NATO’nun atması gerekirdi… Hacivat Karagöz cümbüşüne döndürmemek gerekir.” (AA, 25 Şubat)
Erdoğan’a göre her durumda sorumla olan Batıdır; önce “cümbüş” yaptığı için, şimdi “yaptırım” uyguladığı için…
PUTİN VE PUTİNİZM
Tabloya gerçekçi bakabilmek için iki unsuru dikkate almak gerekir: Biri Putin, Putinizm… Öbürü Türkiye’nin Batı’yla ilişkileri…
Putin, “seçimli otoriter sistemler” denilen anti demokratik rejimlerin tipik örneğini oluşturan otokrat bir liderdir.
Putinizm Rus-Slav milliyetçiliğinin ve Rus imparatorluk kültünün de lideridir: Ukrayna’yı işgalinden üç gün önce yaptığı uzun ‘Ulusa Sesleniş’ konuşmasında, Rus imparatorluk geleneğini savundu, daha çok Lenin’i, daha az Stalin’i eleştirdi; sebebi Sovyet rejimini ‘halklar’ kavramını kabul ederek Ukrayna Sovyet Cumhuriyeti’ni kurmuş olmalarıydı. Halbuki Ukrayna “kan ve aile bağları” ile Rusya’nın parçasıydı. Putin, Ukrayna milletine “bunu size göstermeye hazırız” diyordu.
Üç gün sonra Ukrayna’yı işgale başlayacaktı.
Muhaliflerini susturması, bazıları suikastle ve zehirleterek öldürtmesi, yarattığı ‘oligark’larla piyasayı ve kaynak dağılımını kontrol etmesi Putinizm’in diğer bir özelliği.
BATI: SORUNLAR İMKANLAR
Batı ile elbette sorunlarımız var: Kıbrıs sorununda Türkiye’nin ve KKTC’nin uluslararası belgelere dayalı haklılığını kabul etmemeleri… ABD’nin Suriye’de Kobani olayından sonra PKK / YPG’yi desteklemesi… Doğu Akdeniz’deki yalnızlığımız… ‘Terör’ kavramının hukuki tanımında anlaşmazlık… Liste uzatılabilir.
Fakat Erdoğan’ı Batı’ya karşı sert tepkiye sevk eden bir faktör, Batı’nın “hukuk, özgürlükler, kuvvetler ayrılığı” gibi konularda yaptığı sürekli eleştirilerdir.
Erdoğan’nın AB’ye “Haçlı ittifakı” diye tepki göstermesinin sebebi, CB sistemi referandumunda propaganda toplantıları yapılmasını Hollanda ve Almanya’nın engellemesiydi.
Dış politikayı iç politika için kullanınca bu sorunlar daha keskinleşiyor.
Batı’yla her zaman sorunlarımız oldu fakat hükümetlerimiz bu sorunları diplomatik kanallarda tuttular, büyümemesine özen gösterdiler. Batı’dan iktisadi, siyasi, askeri, stratejik destek almayı ihmal etmediler. Erdoğan’ın ilk on yıllık iktidarı da böyleydi. On yıldaki ekonomik gelişmede Batı ile ilişkilerin, AB reformlarının ve Batı sermayesinin katkısı çok büyüktü.
Batı’nın hukuk eleştirileri karşısında, Putin’e gereğinden fazla yaklaşmak ve S-400’ler almak bir “alternatif” oluşturamadı, “eksen kayması” kuşkularını büsbütün körükledi.
Hiçbir işe yaramayan S-400’leri alıp, son derece önemli F-35’leri kaybetmek, bütün sürecin simgesidir!
Türkiye Batı’yla ilişkilerinde aslî “eksen”e dönmeli, Batı kimliğini soldurmamalı, Batı ile sorunları bu avantajla yönetmelidir. Bütün tarih ve iktidarın başarılı ilk on yılı ile soruların ağırlaştığı başarısız ikinci on yıl; bunun kanıtıdır.
Not: Tatilde olduğum için yazılarıma kısa bir süre ara veriyorum
20/09/2022 00:01
Bozuk pusula: Şanghay
123
Türkiye’nin Şanghay İşbirliği Örgütü ile ilişkiler kurması iyi, fakat bunu Batı’dan uzaklaşarak ve demokratik değerleri önemsizleştirerek yapması yanlıştır.
Rus-Çin eksenli Şahghay’a yöneliş Türkiye’nin tarihi istikametine aykırı olduğu gibi, Türkiye’nin 21. Yüzyılda stratejik önemdeki bilim, teknoloji, kurumlar, hukuk ve diplomasi ihtiyaçlarına da aykırıdır.
Bu iktidarın 20 yıllık tecrübesi de bize şu gerçeği gösteriyor: Hukuk devleti, rasyonel ekonomi ve AB sürecindeki reformlarla 2012 yılına kadar kişi başına gelirimiz 12 bin dolara çıktı… Ama yön değiştirip ideolojik ve otoriter tercihlere yöneldikçe grafik aşağıya gitti, nihayet CB sisteminde krize girdik.
RUS-ÇİN EKSENİ
İktidarın, Batı’dan gelen demokrasi ve hukuk eleştirilerinden rencide olarak yön değiştirmesini Rusya ve Çin ellerini ovuşturarak izliyor. Putin’in danışmanlarından Sergei Markov bunu açıkça ifade etmiştir:
“Şu anda dünya, Türkiye’nin ABD ve AB’nin jeopolitik gölgesinden çıkma sürecini izliyor… Türkiye muhtemelen Rusya’nın stratejik müttefiki olacak ve bunun yanında NATO üyeliğini de koruyacak.” (Sputnik, 3 Nisan 2019)
Türkiye için en kötü fotoğraf böyle olurdu: NATO’da Rusya’nın stratejik ortağı olarak görülen, Rusya’nın gözünde NATO’dan uzaklaşan, yalnızlaşan bir Türkiye!
Batı ile konuşurken “geleceğini Avrupa’da gören” bir Türkiye söylemi… (Erdoğan: 21 Aralık 2021) Ama Şanghay İşbirliği Teşkilatına “tam üye olmak” isteyen bir Türkiye…
İttifakların, standartların, kavramların, değerlerin muğlaklaştığı, günlük ilişkilerle, günlük taktiklerle, ticari ve siyasi swaplarla yürütülen “eksensiz” bir dış politika tablosu!.. Diğer bir deyişle yalnızlık.
Araplarla ilişkilerde de böyle… Sonuç Doğu Akdeniz’de yalnızlık.
Şanghay bozuk bir pusuladır, Türkiye’yi daha fazla yalnızlığa sevk eder.
OTOKRATLAR ÖRGÜTÜ
Şanghay örgütünde, Asya’nın ekonomi ve teknoloji devleri demokrat Japonya ve Güney Kore yoktur. Şanghay, otokrat liderlerin rahat edeceği, insan hakları, basın hürriyeti gibi konuların sorulmayacağı bir örgüttür. İşte, Erdoğan her vesileyle Batı’yı İslamofobi ile suçlarken, bugün Müslümanlara kitlevi olarak en büyük zulümleri yapan Çin ve Hindistan’a tek kelime etmedi.
Kimse de böyle konuları Erdoğan’a sormadı.
Zaten Şanghay iktisat ve güvenlik temelli, “insan hakları” kavramını dışlayan bir örgüttür. 6 Temmuz 2000’de yayınladıkları “Duşanbe Bildirisi”inin 6. madddesinde, “insan haklarını koruma bahanesi ile ülkelerin uluslararası ilişkilerine müdahale”ye karşı olmak diye bir söylem getirilerek insan hakları kavramını dışlamışlardır. (https://cis-legislation.com/document.fwx?rgn=3849)
Hukukun üstünlüğü, kuvvetler ayrılığı gibi kavramlar zaten söz konusu değil.
Türkiye bütün ülkelerle ilişkilerini geliştirmelidir. Fakat ilişki geliştirmek başka, “üye” olmak, kol kola girmek başka…
BATI İLE İLİŞKİLER
Batı ile elbette sorunlarımız var, her zaman oldu… Fakat Türkiye her zaman Batı ile sorunlarını Batı’yla ilişkileri geliştirerek, Batı içinde dostlar kazanarak çözmeyi ihmal etmedi. İslamcılar Abdülhamid’in Almanya ile ilişkilerini, İngiltere ile iyi geçinme çabalarını dikkatle incelemelidir.
Büyük Taarruz’dan önce Mustafa Kemal’in Roma’ya Celaleddin Arif, Paris ve Londra’ya Yusuf Kemal ve Fethi Beyleri göndererek diplomasi yapması, önceden Fransa ve İtalya ile anlaşarak Yunanistan’ın ittifaklar sistemini bozması çok dersler alınacak diğer bir örnektir.
Yunanistan’ın Türkiye’ye karşı Batı’yı yanına alması daima kötü sonuçlar doğurmuş, Türk hükümetleri bunu hep önlemiş, denge kurmuşlardı. Bugün ise dengenin Türkiye aleyhine “sıfırlandığını” Yunan Dışişleri Bakanı Nikos Dendias söylüyor! Başbakan Miçotakis de Türkiye’ye meydan okurken “güçlü müttefiklerimiz var” diyor! (31 Mayıs 2022)
Bizim müttefiklerimiz?.. Amerikan Senatosu’nda her zaman Türkiye’nin yanında yer almış senatörler nerede?! Nerede Avrupa Parlamentosu’nda ellerinde Türk bayraklarıyla “evet” diyen parlamenterler?!
Türkiye’nin ihtiyacı olan yatırım sermayesi, yatırım malları, teknoloji, know how, pazar, akademik ve kurumsal ilişkiler ve hukuki yapılar… Ülkemizin gelişmesinde bunlar son derece önemli faktörlerdir.
Bunları Çin-Rus ekseninden mi sağlayacağız?!.
Türkiye tecrübelerle doğrulanmış aslî “eksen”nine dönmelidir.
21/09/2022 00:01
‘Seni adam sanmıştık’
284
Yukarıdaki başlık bir okuyucunun bana yazdığı mesajdır. Zaman zaman böyle tepkiler alırım. 28 Şubat’a karşı mücadele ettiğim, 2011 yılına kadar AK Parti iktidarını desteklediğim dönemlerde beni “bizden” sanıyormuş, ama eleştirmeme kızıyor “adam sanmıştım” diye hakaret ediyor.
Bu zihniyetin simetrik zıddı, “siz de suçlusunuz, bunları bir zamanlar desteklemediniz mi?!” diyerek suçlayanlardır. “Yetmez ama evetçiler” diye yapılan suçlamalar.
Bu zıt iki zihniyetin ortak tarafı “bizden”ci olmalarıdır. Konular, sorunlar, veriler, araştırmalar, rakamlar, felsefi kavramlar, hatta maddi gerçekler bile önemli değildir. “Bizden” iseniz “adam”sınızdır. Ama eletiyorsanız “düşman”sınızdır! Hain, ajan, dış güçlerin adamı, mürteci, karşı devrimci…
Olgularla, verilerle, bilimsel araştırmalarla düşünemeyen, zihninin içindeki şablonları dogmalaştıran bu zihniyet rasyonel düşünmeyi, eleştirel düşünmeyi, doğru ile yanlışı ayırt etme yetisinin gelişmesini engellemektedir.
AYNI MI?
AİHM kararlarını bağlayıcı hale getiren Anayasa değişikliğini yapan, AİHM kararlarına göre “yargılamanın yenilenmesi” yolunu açan Başbakan Erdoğan ve partisiydi…
Ama “AİHM kararları bizi bağlamaz” diyen ve bu yüzden Türkiye hakkında Avrupa Konseyi’nde “prosedür” başlatılmasına sebep olan da Erdoğan ve partisidir.
Hukuk konusunda fikri olan bir “adam” her iki politikayı da savunabilir mi? Veya her iki politikaya da yanlış diyebilir mi?
Türkiye’yi kişi başına gelirde 12 bin dolara yükselten rasyonel ve demokratik politikalar da Türkiye’yi 8-9 bin dolara düşüren dogmatik ve kişisel politikalar da Erdoğan’ın, bu iktidarın politikalarıdır.
Liste çok uzun… İki türlü düşünmek mümkün:
• ‘Bizden’ tavrı yani aşiret sadakati gibi kayıtsız şartsız destek… Fakat o zaman parti içi demokrasi çalışmıyor, kamuoyu yeterince aydınlanmıyor, yanlışları erken düzeltmek mümkün olmuyor.
• Partilerden bağımsız düşünce… Hayranlıkla veya düşmanlıkla körü körüne davranmak yerine, konulara, politikalara göre tavır almak…Demokrasinin denetim ve denge işlevi, yanlışların düzetilebilmesi ancak bağımsız düşüncelerin gelişmesiyle mümkün oluyor.
Fakat siyaset bağımsız düşünmeyi değil, itaati teşvik ediyor, kitleler de yatkın buna.
PARTİ Mİ AŞİRET Mİ?
Meşrutiyet devrindeki azgın parti kavgalarının tahribatı… 1949 yılında CHP’li Başbakan Şemsettin Günaltay ve muhalefette DP lideri Celal Bayar, o kavgaları yaşamışlardı. 22 Şubat 1949, bütçe görüşmelerinde Celal Bayar kürsüde, Meşrutiyet kavgalarını hatırlatarak şöyle konuşur:
“Biz medeni bir devlet kurmuşuz, bu devletin medeni icaplara göre işlemesini isteyen insanlarız. Biz bir aşiret devleti değiliz. Bir aşiret reisinin diğer reise kızmak suretiyle birbirine hasım olması âdetini bu memlekete sokmayacağız…”
CHP adına Başbakan Günaltay:
“Karşı partinin muhterem liderinin sözlerini dinlerken demokrasi hayatımızdaki inkişafın feyizli neticesini görmekle büyük bir haz duyduk. Biz demokrasiyi memleket çocukları arasında şiddet ve husumet yaymak için istemiyoruz. Bizim asıl hedefimiz memleket meselelerini memleket çocuklarının gözü önünde tartışmak, hatalı yerlerin düzeltilmesine meydan vermek ve bu suretle memleketin yükselmesine çalışmaktır.”
Ne kadar güzel… Gerçekten yüksek bir şuur… Fakat siyasi ihtiras şuurdan güçlü çıkacaktı...
BAĞIMSIZ DÜŞÜNCE
DP iktidarında güç zehirlenmesi, devlet partisinde muhalefette kalmaya tahammülsüzlük siyasi hayatımızı zehirledi… Toplum da gelişmişlik düzeyi itibariyle siyasi aşiretler gibi kutuplaşmaya yatkındı; kahvehaneler partilere göre ayrıldı, ahali içinde çatışmalar başladı… Feci akıbet malum.
Merhum Ali Fuat Başgil’in şu sözlerini tekrar hatırlatmak, zihinlere yerleştirmek istiyorum:
“Siyaset insan ihtiraslarının en çok kabardığı bir sahadır.” (Vatan, 20 Ocak 1949)
Siyasi ihtiras yani güç zehirlenmesi…
Başgil yazısının devamında, siyasi ihtirasın yıkıcı sonuçlarına engel olmak için kuvvetler ayrılığı, bağımsız yargı, çift meclis gibi demokratik kurumları savunuyordu.
Yetmiş yıl oldu, hala oturtamadık… Hepimizin büyük ayıbıdır bu.
Hamaset bizi aldatmasın, hâlâ “gelişmiş ülke” standartlarından çok uzağız. Gelişmiş ülke olmanın yolu da belli; bilim ve hukuk.
Her partinin partizanları olsun ama bilelim ki, Türkiye’nin önünü açacak olan sağda da solda da bağımsız düşüncelerdir.
23/09/2022 00:01
İran nereye?
235
İran’da teokratik rejimi kadınlar sarsıyor. Toplumsal muhalefette kadınlar başı çekiyor.
Tahran’da 22 yaşındaki genç kadın Mahsa Emini, 13 Eylül’de başörtüsü kurallarına uymadığı için ‘İrşad Polisi’ tarafından gözaltına alınmış, üç gün sonra karakoldan cenazesi çıkmıştı. Rejime göre kalp krizinden, muhaliflere göre işkenceden…
Sebep ne olursa olsun, gencecik bir kadının başını örtmedi diye gözaltına alınıp üç gün tutulması ve sonunda hayatını kaybetmesi, kadınları ayağa kaldırmak için yeterli bir insani facia idi. İranlı kadınlar ayakta, baskılara başkaldırıyorlar, protesto için başörtülerini yakıyorlar, saçlarını kesiyorlar.
Baskının artması tepkiyi de artırıyor.
Başını isteyen örter, isteyen açar, devlete ne?!
BASKICI REJİM
1979’daki İran devrimi, gerçek bir devrimdi; halk ayaklanmasıyla “eski rejim” tamamen yıkılmış, adamları tedhişle, kanla tasfiye edilmiş, “velayet-i fakih” denilen mollalar vesayetinde “yeni rejim”, İran İslam Cumhuriyeti kurulmuştu.
Reformist ya da ılımlı Cumhurbaşkanları Hatemi ve Ruhani rejimi yumuşatmışlardı. Her ikisinin de Avrupa üniversitelerinde doktora yapmış Ayetullahlar olduğunu belirteyim. Fakat 2021 haziranındaki seçimlerini, yargı facialarıyla tanınan eski ‘baş yargıç’ İbrahim Reisi kazandı. Çünkü keskin muhalifler aptalca bir kararla seçimleri boykot etmişler, katılma oranı yüzde 73’ten yüzde 49’a düşmüştü!
Reisi’nin gelmesiyle ‘vidalar sıkılanmaya’ başladı. Başörtüsü zorunluluğu katılaştırıldı. Bu sene 12 Temmuz “Tesettür ve iffet günü” ilan edildi, kampanyalar yapıldı…
Aynı gün muhalifler sosyal medyada baş açma çağrıları yaptı. Yeni ‘Baş yargıç’ Gulam Hüseyin Mohseni Ajei, “kadınların gösterisinin arkasında dış güçlerin etkili olduğunu söyleyerek istihbarat servislerine sorumluları bulması” için talimat verdi. (BBC Farsça’dan, 18 Temmuz 2022)
Böyle sıkıştırılan vidalar arasında Mahsa Emini’nin hayatını kaybetmesi bardağı taşıran damla oldu.
YENİ AYDINLAR
İran devrimi bölgedeki jeopolitik dengeleri sarsmış, Sünni dünyadaki radikallerde de büyük heyecan yaratmıştı. O zaman başörtüsü, kanlı Şah diktatörlüğüne karşı bir isyan bayrağıydı.
Ama artık devrimci heyecanın yerini bunaltıcı baskılar almıştır. Artık doğrudan rejim ve resmi ideoloji yani Siyasal İslamcılığın Şii versiyonu sorgulanıyor.
Dünkü İslamcı aydınlar da artık teokrasiyi reddediyorlar.
İran uzmanı ilahiyatçı Dr. Asiye Tığlı “Devrim Sonrası İran’da Dinî Düşüncenin Seyri” adlı akademik eseri bu açıdan çok aydınlatıcıdır. KURAMER Konferanslarında da kendisini dinledim. Şöyle diyor:
“Yönetim, meşruiyetini hem İslam’a hem de cumhuriyet rejimine dayalı değerlerden alma iddiasındadır. Ancak uygulamada yaşanan sorunlar, rejim ideolojisinin arka planında yatan dinî düşünceyi ciddi bir şekilde sorgulamaya itmiştir…”
Abdülkerim Süruş, Muhammed Şebüsteri, Muhsin Kedîver ve Mustafa Melikyan gibi âlim ve düşünürler…
Bunlardan Süruş’u Tayyip Erdoğan da tanır, Belediye başkanlığı sırasında İstanbul’da konferans vermişti. Keşke diyeceğim, Erdoğan Süruş’u bugün dinlese…
DİP DALGASI
Çağımızda değerli bilim tarihçisi ve tasavvuf âlimi Seyyid Hüseyin Nasr, İran Üniversitesi rektörüydü, rejimle yapamadı, şimdi Amerikan üniversitelerinde ders veriyor. Amerika’da İbrahim Kalın’ın da hocasıydı.
İran’daki beyin göçünü ve buna rağmen akademik yayınlarda son on yılda Türkiye’nin önüne geçtiğini ayrıca yazmak isterim.
İran üzerine benim vardığım sonuç şu: İslam düşüncesinde yenilenmeyi savunan bu aydınlar, fıkıh konularında modern hukuku savunuyorlar; kadın erkek eşitliği, hukukta din ayrımı yapılmaması, özgürlükler, cinsiyet eşitliği… Kelam alanında, Spinoza en çok ilgilendikleri ‘klasik’ düşünürlerden biri… Karl Popper’e yaptıkları yoğun referanslar, bilim felsefesine duyulan ilgiyi gösterir. Bu gelişirse geleneksel Kelam’da esaslı bir zihniyet devrimi olur.
İslam dünyası kederli, gamlı, bunaltıcı bir durumda… Ama henüz göze çarpmayan yenilikçi düşünceler ve demokrasi talipleri dipten gelen dalga halinde güçleniyor.
Düşüncelerin özgürleşmesi, rejimlerin özgürlükçü demokrasiye yönelmesi; Müslümanlar için de başka çıkış yolu gözükmüyor.
25/09/2022 00:01
‘Türkiye modeli’
146
İktidar uygulamakta olduğu ekonomi politikasına ‘Türkiye modeli’ diyor. Bir politikanın, bir modelin başına “Türkiye, milli, İslami” gibi yüksek kavramları koyarsak o politika, o model doğru hale gelir mi?
Bu yüksek kavramlar bizim verdiğimiz, inandığımız yüksek değerleri ifade eder. Halbuki politikaların, modellerin doğruluğu ‘değerler’ ile değil, rasyonellikle ilgilidir.
1912 yılında Türk Ocağı’nda milliyetçi gençlere konferans veren Ziya Gökalp, Türk milletinin meziyetlerini anlatıyor. Fakat “cahil” olduğunu söyleyince gençler öfkeleniyor. Gökalp de okuryazarlık ve eğitim sorunlarını hatırlatarak, “değer yargıları” (kıymet hükümleri, bizim verdiğimiz değerler) ile “gerçek yargıları” (şe’niyet hükümleri, maddi gerçekler) arasındaki farklı anlatıyor.
Gerçekten karıştırmamak lazım; analitik düşünebilmek için.
CB SİSTEMİ GİBİ
İktidar ilk defa kriz ortamında, Aralık 2021’de “Türkiye modeli” kavramını kullandı. Cumhurbaşkanı Erdoğan’a göre, “Türkiye’yi dize getiremeyenler tüm güçlerini ekonomiye yöneltmişler”di. Türkiye kendi modelini belirleme gücüne ulaşmıştı, iktisadi kurtuluş savaşı veriyorduk… Bunu anlamayanlar “ya cahil ya hain”di!..
“Anayasa değişikliği yaparken nasıl ‘Türk modeli’ dediysek bu ekonomi politikamızın adı da Türkiye modelidir.” (25 Aralık 2021)
İşte bu doğru… CB sistemi nasıl kuvvetler ayrılığı ilkesine uymuyorsa, “Türkiye modeli” denilen politikalar da ortodoks iktisada, insanlığın iktisat tecrübesine uymuyor…
Merkez Bankası’nın önemsizleştirilmesi hem CB sisteminin hem iktisat politikasının simgesidir. Bu benim iddiam değil, bizzat Hazine ve Maliye Bakanı Nurettin Nebati “Merkez Bankası’nın önemsizleştirdik” diyerek gerçeği ifade etmişti. (23 Ocak 2022)
Aslında bütün kurumlar bu durumda. Ve… Türkiye, nüfus artışı hariç, bütün uluslararası indekslerde irtifa kaybetti: Eğitim kalitesi, hukuk devleti, rekabet gücü, özgürlükler, kurumsal güçlülük endeksleri…
DÖNÜM NOKTASI 2011
İki gün önce açıklandı, Legatum Enstitüsü’ne göre “küresel refah endeksi”nde Türkiye 2021 sonu itibariyle dünyada 93. Sıraya inmiş bulunuyor. Aynı endekse göre 2011 yılında 66. sıradaymışız, 2015 yılında 78. sıraya inmişiz…
Bu sütunda defalarca yazdım, 2011’e kadar AB reformları ve rasyonel ekonomi politikaları ile yükselen, 2011’den sonra adım adım ideolojik politikalarla aşağıya giden, CB sisteminde krize giren bir ekonomi tablosu… Legatum indeksi de bunu doğruluyor.
Hangi politikalar yükseltti, hangi politikalar krize soktu diye araştırmak, düşünmek, müzakere etmek gerekmez mi?
İç ve dış hangi siyasi ve ekonomik politikalar, sisteme ilişkin hangi değişimler buna yol açtı, düşünmek, araştırmak, tartışmak gerekmez mi? Başına yüce kavramlar koyunca o yanlışlar düzelir mi? Düzelmiyor işte…
‘ENFLASYONLU BÜYÜME’
Cumhurbaşkanı Erdoğan, “yatırım, istihdam, üretim, ihracat, cari fazla yoluyla ülkeyi büyütme” olarak tanımlıyor. ABD’deki konuşmasında da tekrarladı bunu. Cari açığın rekor kırması bir tarafa, bütün iktisadın amacı budur; yatırım, üretim, istihdam, cari fazla… Bu kavramlar bir model tanımı değildir. Araçları ortaya konulursa model tanımı olur.
Aslında bu politikanın en doğru tanımını yine Sayın Nebati yaptı: “Enflasyonla büyüme!” (6 Haziran 2022)
Tam da böyle oluyor fakat bizzat Sayın Erdoğan’ın dediği gibi:
“Fiyatlardaki düzenli artışı ifade eden enflasyonun olduğu yerde yatırım olmayacağı, üretim azalacağı, istihdam düşeceği için dengeler bozulur…” (22 Kasım 2021)
İşte bu yüzden bu ‘model’ sürdürülemez. Zira Merkez Bankası’nın, bütçenin, kamu ekonomisinin kaynaklarını harcamanın ve borçlanmanın bir sınırı var… Borçların faizi ana parayı geçti zaten!
Ama seçimler yaklaşıyor, bir süre daha kaynak harcayarak ve borçlanarak ekonomi canlı tutulacak. İşte bunun için Merkez Bankası’na faiz indirtildi, dünyada enflasyona karşı faiz yükseltilirken!
Enflasyonlu büyümenin maliyetinin, kemer sıkma maliyetinden çok daha ağır olduğu konusunda saygın iktisatçılarımızdan Prof. Selva Demiralp’in yazısını tavsiye ederim.
Kaynaklar o kadar tüketiliyor, borçlar o kadar ağırlaşıyor ki, yeni iktidarın işi çok, ama çok zor olacak.
Keşke hukuk devleti ve ortodoks iktisat yolundan ayrılmasaymışız, değil mi?
27/09/2022 00:01
Kılıçdaroğlu’nun vebali
248
CHP lideri Kemal Kılıçdaroğlu, Cumhurbaşkanı adaylığı yolunda artık dönülmez aşamaya geldi. 22 Nisan’da “yola çıktım” derken kastının Cumhurbaşkanı adaylığı olduğu belli. Son olarak da partisine “benimle birlikte” hareket etme çağrısı yaptı, bütün CHP’den destek açıklamaları aldı. Bu noktadan sonra, “ben değil, ortak adayımız falanca” demesi siyaseten imkansıza yakın zordur.
Peki, Altılı Masa’nın diğer liderleri ne diyecek?
Burada siyasi tarihimizi yüz yıldır zehirleyen zihniyet sorunlarıyla karşılaşıyoruz: Güçlü tek parti iktidarlarının otoriterleşerek yozlaşması… Koalisyonların ise kültürümüzde uzlaşma ve rasyonellik değerleri düşük olduğu için iç çekişmelere sürüklenmesi… Sonuç iktisadi ve sosyal gelişmemizin bütün dönemlerde vasat kalması… AK Parti iktidarı da böyle; hızlı kalkınma ardından kriz ve küçülme adeta bir Türkiye klasiğidir!
SAĞ SEÇMENİN HASSASİYETLERİ
Sağ seçmen, tek parti devrinin travmaları sebebiyle, CHP’ye öteden beri soğuktur. Ecevit ve Kılıçdaroğlu bunu aşmak için açılımlar yaptılar fakat hâlâ sağ partilerin CHP liderine “ortak adayımız” diyerek oy istemesinde zorluk vardır.
Erdoğan bilinen üslubuyla bunu kullanacaktır, “camilerimiz yakıldı” bile demedi mi? (5 Haziran 2022)
Kılıçdaroğlu dönülmez noktada olduğuna göre sorun, bu zorluğun nasıl aşılacağıdır.
Evvela, Ali Babacan’ın şu sözlerini, altına imzamı da atarak buraya alıyorum:
“Herhangi bir vatandaşımızın Cumhurbaşkanı adayı olup olmamasıyla alakalı etnik, mezhebî, dinî inançlarıyla ilgili konuları gündeme getirmekten ben hicap duyarım. Bugünün Türkiye’sinde bunlar artık gündem olmamalı… Artık Türkiye Cumhuriyeti’nin bu aşamayı geçmiş olması lazım.” (23 Mayıs 2022)
Protestan Amerika, Katolik ve İrlandalı J.F. Kennedy’ye oy vermiş, çok da iyi bir başkan seçmişti. Biz de adaylara sadece liyakat, ekip ve siyasi programlarıyla, hukuk, demokrasi ve dış politika konusundaki tavırlarıyla bakmalıyız.
Türkiye mezhep kimliğini siyasi sorun yapacak ‘aşiretçi’ bir Orta Doğu toplumu değildir ama bu faktöre önem veren kitleler vardır. CHP’ye mesafeli duruş da toplumsal bir gerçektir. Altılı Masa bu sorunları nasıl aşabilir?
LİDERLERİN TAVIRLARI
Kılıçdaroğlu’nun diğer liderlerle birlikte ortaya koyacağı program ve bilhassa “yönetim tarzı” bu açıdan son derece önemlidir. Ahmet Davutoğlu şöyle diyor:
“Bir kişi gelecek ve herkesi kurtaracak diye bir şey yok. Bu milleti hep beraber kurtaracağız ve tek bir kişiye öyle bir güç vermeyeceğiz. Geçiş sürecinde de aşırı bir güç kullanımı felaket getirir. Şu anda Cumhurbaşkanı kararnamesi var mesela, öyle değil. Örneğin başbakanlık döneminde olduğu gibi, tüm üyeler imzalayacak, 6 liderin imzası olacak…” (Karar TV, 9 Ağustos 2022)
Sormuştuk; böyle bir yönetim tarzı, ortak aday tespitini kolaylaştırır mı? Cevabı “elbette” olmuştu.
Temel Karamollaoğlu’nun önünde, CHP-MSP koalisyonu örneği var.
DP Lideri Gültekin Uysal desteğini açıkladı sayılabilir.
İYİ Parti lideri Meral Akşener, milliyetçilik fikrini 21. Yüzyılda şehirlere ve demokratik değerlere yönelten bir lider olduğu gibi Millet İttifakı’nın ilk iki mimarından biridir ve muhalefetin mahalli seçim başarısında çok etkili olmuştur.
AĞIR HASARI KALDIRMAK
Kılıçdaroğlu’nun kazanması da, kazanırsa ülkenin iyi yönetilmesi de olası iktidarın ‘Altılı Masa iktidarı’ olarak yapılanmasına bağlıdır.
Mustafa Kemal Paşa’nın, kuvvetler birliğini savunurken söylediği “icra eden daima karar verenden güçlüdür” sözü önemlidir. (1 Aralık 1921) Güçlendirilmiş parlamenter sisteme geçilebilse bile böyledir.
Kılıçdaroğlu’nun vebali buradadır: Seçilirse CHP’nin lideri gibi değil, kendi deyişiyle “altı liderle birlikte” yönetme başarısını göstermek zorundadır. İnsafla kabul etmek gerekir ki, diğer partilerin iktisatçılar kadrosu daha dolgun ve tecrübelidir. Unutmamak lazım, Malezya’da altı partili muhalefet sadece ortak programla değil, devlet yönetimin üst kademe kadrolarını da açıklayarak seçim kazandı. Macaristan’da ise göz doldurmayan muhalefet ittifakı seçim kaybetti.
Türkiye’nin önündeki sorunlar, AK Parti iktidarının yığdığı borç dağları, dış politikadaki kopuşlar, kamu kurumlarının erozyonu, hele de yargının hali fevkalade ağır hasarlardır. Kaldırmak için her türlü partizanlığı bırakıp idealistçe, vatanseverce bir enerjiyle reformlar yapmak gerekecektir. Yoksa, yazık olur ülkemize.
28/09/2022 00:01
Ulu Hakan…
326
Cumhurbaşkanı Erdoğan, Abdülhamit zamanında “bir gram yer kaybetmediğimiz” şeklindeki iddiasını sürdürüyor. Daha önce de söylemişti. Bu defa, aksini yazan tarihçileri de aşağılıyor:
“Sultan Abdülhamid, 33 sene gram yer kaybetmeden Osmanlı’yı yönetti. Ama gel gör ki şimdi utanmadan-sıkılmadan ‘tarihçiyim’ diyenler falan maalesef şecaat arz ederken sirkatin söylüyorlar.”
Kim bu tarihçiler? Dönemin uzmanı olan tarihçiler mi? Şükrü Hanioğlu, İlber Ortaylı, Deniz Akarlı, Zafer Toprak, Kemal Karpat, Selim Deringil, Gökhan Çetinsaya, Metin Hülagu, Vahdettin Elgin… Bunlara ‘merd-i kıpti’ imasıyla “şecaat arzediyor” denilebilir mi?!
Hangisi toprak kaybetmedik diyor?
Abdülhamid’in mahir bir diplomat ve eğitimde modernleşmeci olduğu muhakkak. Hatta kendisini Tanzimat reformlarının devamcısı olarak tanımlamış, ülkenin çıkış yolunun “Avrupa medeniyet-i hâzırasının bir an evvel memleketimize ithali” olduğunu ifade etmişti. (Meclisi açış nutku, 20 Mart 1877)
Şeyhülislam’ın itirazına rağmen kız okullarını açmaya devam etti.
Fakat rejimi “otokrasi”dir, Mehmet Akif’in, Said Nursi’nin, Şehbenderzade’nin ifadesiyle “istibdat”tır, zamanındaki toprak kayıpları da büyüktür.
İNALCIK NE DİYOR?
Bu tablo tarihin, tıpkı zamanımız gibi, ne kadar karmaşık olduğunu, ideolojik ak veya kara damgalarının yanlışlığını gösterir. Bu yüzden “Ulu Hakan” diyerek Abdülhamit zamanını, “Ulu Önder” diyerek Atatürk zamanını sorunlarıyla, başarılarıyla ve başarısızlıklarıyla birlikte objektif gözle değerlendirmek, dersler çıkarmak mümkün olmaz.
Günümüze de objektif gözle, analitik zihniyetle bakamayız, kör kutuplaşmayı sürdürürüz. Böyle de oluyor maalesef.
Abdülhamid zamanında toprak kaybedilmedi diyen tek tarihçi var mı?
Kuzey Afrika’nın kaybını ve 1877-78 Rus harbindeki kayıpları saymasak bile, 1882’de Mısır’ın, 1885’de Doğu Rumeli’nin kaybı çok büyük kayıplardır ve Abdülhamid hiçbir şey yapamadı, yapamazdı da.
Kayıpların, çöküşlerin sebeplerini araştırmak elbette gereklidir ve zihin açıcıdır. Ama yok saymak hem gerçeğe aykırıdır hem yanlış ezberdir.
Osmanlı’nın bir “orta çağ imparatorluğu” olduğunu söyleyen merhum hocamız Halil İnalcık’a “şecaat arz ediyor” denilebilir mi?! Çöküşün, kayıpların esas sebebi buydu. Merhum Yılmaz Öztuna’nın yazdığı gibi Osmanlı modernleşmesi sayesinde imparatorluk 19. Yüzyılda dağılıp gitmemiş, 20. Yüzyıla ulaşmış ve bu sayede Cumhuriyet Türkiyesi kurulabilmiştir.
ABDÜLHAMİT REJİMİ
Abdülhamid’in eğitim ve idari modernleşme konusundaki büyük hizmetlerine rağmen, “idare-i şahsiye” (otokrasi) yolunu tercih etmesi, devletin modern kurumlaşmasını yavaşlattı. Modern kurumlaşma yönünde İslamcı aydın Tunuslu Hayrettin Paşa’nın reform tekliflerini reddetti. Mecelle Cemiyeti’ni bile dağıttı, hukuki yapı eksik kaldı.
Değerli tarihçi Şükrü Hanioğlu, Abdülhamid döneminde eğitim, alt yapı ve ekonomi alanındaki gelişmeleri takdirle anlatır, yönetim tarzını ise şöyle tanımlar:
“İrade-i seniyelerle karar alınan, üst düzey bürokrasinin liyakat yerine sadakat temelinde belirlendiği, eski sadrazamların yabancı elçilik ve konsolosluklara sığınmak zorunda kaldıkları, ‘sürgün’ün ceza olarak kullanıldığı, muhbirliğin yaygınlaştığı, basının sadece ‘ne yazmayacağı’nın değil ‘ne yazacağının’ da tebliğ edildiği bir rejim…” (Sabah, 16 Eylül 2016)
Bunun sonucu, ülkeyi çekip çevirecek bir siyaset sınıfının yetişememesi, kurumlaşmanın zayıf kalması oldu… Yoksa imparatorluk bir Balkan harbinde yere serilir miydi?
TARİHİN DERSİ
Bu açıdan baktığımızda, tarih bize nesillerin iyi eğitimli, kurumlarının güçlü ve liyakatçe kaliteli olmasının önemini ihtar etmiyor mu?
Tekrar ve tekrar vurgulamak isterim, tarih ne kadar karmaşık, görüyorsunuz. Cumhuriyet tarihine de böyle analitik bakmalıyız. Ancak araştırmaya, bilgiye dayalı analitik bir zihniyetle ülkemizin geleceği hakkında, “gelişmiş ülke” perspektifini kavrayabiliriz.
Hamaset ve kutuplaşma, sadece tarihe bakışımızı çarpıtmıyor, beşeri enerjimizi israf ederek çağı yakalamamızı da zorlaştırıyor.
Hep söylüyorum; niye hiçbir uzun süreli dönemde Japon veya Güney Kore performansını gösteremedik? Hepimiz bir araştıralım bunu
30/09/2022 00:01
Akşener’in çıkışı
151
Altılı Masa’da açığa vurulan veya vurulmayan sorunların yaşanması bir bakıma kaçınılmaz. Nihayet birbirine rakip altı parti… Sorunlar erken konuşulur ve çözülürse hem seçime düzgün bir görüntüyle girerler, hem iktidara gelirlerse yüklenecekleri çok ağır sorunlar konusunda önceden uzlaşmış, yol haritalarını hazırlamış olurlar.
Ülkenin buna ihtiyacı var.
“Kılıçdaroğlu’nun vebali” başlıklı yazımda, seçim kazanılırsa bunun bir CHP iktidarı değil Altılı Masa iktidarı olması ve “her türlü partizanlığı bırakıp idealistçe, vatanseverce” davranarak reformlara girişmek gerekeceğini yazmıştım.
Aksi halde partiler arasındaki gerilimler, seçimleri kazansalar bile iktidarda çok daha büyür. Bunun kanıtı tarihimizdeki kavgalı koalisyonlardır. Bundan sakınmak, tedbirlerini önceden almak gerektiği açıktır.
‘MASA NOTER DEĞİL’
Sadece İYİ Parti değil, görüştüğüm Gelecek ve Deva Partililerde de CHP’den yükselen bazı dayatmacı açıklamalara, parti sözcülerinin TV’lerdeki konuşmalarında ortaya koyduğu ‘üsttenci’ tavırlara tepki vardı.
İktidar olunursa ülkenin nasıl yönetileceğini, yönetimde Masa’nın rolünü belirleyen “yol haritası”nın ve düşünülen reformların ana hatlarını belirtecek “program”ın gecikmesi de rahatsızlık yaratıyordu.
CHP Genel Başkan Yardımcı Bülent Kuşoğlu’nun “Kılıçdaroğlu aday olmazsa masa dağılır” diye konuşması bardağı taşıran damla oldu.
Meral Akşener’in, Fatih Altaylı’ya yaptığı açıklamadaki şu cümlesi, her şeyin özeti gibidir:
“O masa noter değildir! Kemal Bey adaylığını söyleyebilir, orada sorun yok. Diğer arkadaşlarımız da söyleyebilir, başka insanların da adı gelebilir. Tartışılır, karar verilir.”
Akşener’in sözleri yeniden bir sağ-sol gerilimi midir? Hayır değildir, iktidar olunursa nasıl davranılacağına dair bir etik endişesinin ifadesidir. Cumhuriyet’de Orhan Bursalı’nın yazdığı gibi, “Partiler masada eşittir diyeceksin, ama Kılıçdaroğlu’nun peşinen onaylanmasını isteyeceksin. Şüphesiz ki etik değil.”
Etik olmadığı için de güven sarsıcı.
“HÜRRİYET MİSAKI’
Akşener, CHP içinden veya dışından köşe ve ekranlarda yapılan bu tür açıklamaları “keşmekeş” olarak niteledi. Böyle bir görüntüyle, AK Parti’den kopmuş merkez sağ ağırlıklı seçmen kitlesine güven vererek seçim kazanmak mümkün olmaz zaten.
Bilhassa tepki çeken iki tavır: Biri HDP’yi Masa’nın 7. bileşeni haline getirmek isteyenlerin İYİ Partiyi hedef alması… Öbürü laiklik konusunda 28 Şubat dili…
Halbuki asıl teröre karşı mesafe koyamadığı ve işbirliği yapılabilir bir ‘Türkiye partisi’ haline gelmediği için HDP’yi eleştirmek lazımdı. Dahası, HDP’yi 7. bileşen gibi gösteren bizzat Erdoğan’dır, amacı da belli.
Din ve vicdan hürriyeti konusunda da artık devrim tarihine değil, evrensel hukuka bakmak gerektiği de apaçık bellidir.
Bugünkü otoriter iktidar hakkında Akşener’in “1938’ler ve 1945’lerin Türkiye’sindeyiz” diyerek “Hürriyet Misakı” vurgusu yapmasını önemli buluyorum:
“Nasıl DP 1947'de Hürriyet Misakı yayınladıysa, bugün Altılı Masa o Hürriyet Misakı'nın bir görüntüsü, parçasıdır.”
1947’deki Hürriyet Misak’ı Türkiye’ye büyük ufuk açmış ama onun yerini sonradan güç zehirlenmesinin alması da facialara sürüklemişti.
ALTILI MASA’NIN İŞİ?
Önümüzdeki şartlar fevkalade ağırdır. Cumhurbaşkanı Erdoğan hâlâ hem “faizi daha da indirmek”ten, yani TL’nin değerini düşürmekten hem de “enflasyonla mücadele”den yani TL’nin satın alma gücünü artırmaktan bahsediyor!
Bozulmuş makro dengeler, tüketilmekte olan kamu kaynakları, 25 milyar dolar net rezerve karşılık 180 milyar dolar kısa vadeli borç ödemesi, faizi ana parayı geçen borç dağları, dış politikada Yunanistan’a cüret veren yalnızlık…
Seçimi kim kazanırsa bu çok ağır sorunları üstlenecek. Turgut Özal’ın 24 Ocak 1980 reformları gibi, Kemal Derviş’in 14 Nisan 2001 reformları gibi bir reform fikri sadece Altılı Masa’da var.
Altılı Masa sıradan bir koalisyon gibi değil, Türkiye’yi ağır krizden çıkarmak ve normal “eksen”ine tekrar yerleştirmek için ahdetmiş belirli süreli bir reform ekibi gibi davranmak zorunda.
Aday kim olursa olsun, asıl yönetim tarzı ve programda uzlaşarak başarmaya mecburlar. Ahlaki ve vatani bir mecburiyet...
2/10/2022 00:02
Yine dış güçler
223
Ekonomimiz dış güçlerin saldırısı altındaymış. Daha önce en ağır kriz zamanlarında bile, ekonomiyi yönetenler, mesela Turgut Özal, mesela Kemal Derviş, böyle konuşmamışlardı.
Bugün Cumhurbaşkanı Erdoğan şöyle diyor:
"Dünyada, ortada herhangi bir savaş, çatışma, gerilim olmadığı yani görünür hiçbir sebep bulunmadığı halde, açıkça ekonomisi mahvedilme tehdidiyle karşı karşıya kalan sanıyorum tek ülke biziz…”
Bu doğru ise, evvela, Türkiye’yi böyle bir yalnızlığa, böyle bir husumet odağı olma durumuna düşüren dış politikayı sorgulamak gerekmez mi?!
KOMPLO TEORİSİ
Sayın Erdoğan tam da yukarıdaki sözleri söylerken, kredi derecelendirme kuruluşu Standard & Poor's Türkiye’nin kredi notunu düşürdü!
Bir komplo teorisi kuralım: Demek ki Reis haklı, Türkiye’ye saldırıyorlar!
Türkiye “faiz sebeptir” diyor, “epistomolojik kopuş” devrimi başlatıyor!
Cumhurbaşkanı’na göre “yaşanan her küresel kriz, bizim yaklaşımımızın ne kadar doğru, geliştirdiğimiz yöntemlerin ne kadar gerçekçi, uygulamalarımızın ne kadar sağlıklı olduğunu teyit etmiştir…”
Enflasyona karşı dünyada 90 kadar ülkenin Merkez Bankası faiz artırıyor, bizim faiz indirtmemiz yüzde 7 büyüme mucizesi yaratıyor… Ama kimse takdir etmiyor, çünkü bizi kıskanıyorlar, hatta korkuyorlar…
Evet korkuyorlar, 2011 yılında “2023 Hedefleri”ni açıkladığımızda, Cumhurbaşkanı’nın deyişiyle, “Sadece bu adım bile, bir anda ülkemize yönelik hiçbir rasyonel gerekçesi, somut temeli, küresel gelişmelerle ilgisi olmayan bir dizi senaryonun önümüze konmasına yol açtı.”
Komplo teorisi böyle; şimdi somut gerçeklere bakalım…
SOMUT GERÇEKLER
Evvela, Ak Parti’nin, Kemal Derviş’ten devraldığı reforme edilmiş ekonomiyi AB sürecinde on yıl süreyle geliştirirken Türkiye’ye 120 milyar dolar net yabancı yatırım geldiğini bizzat Erdoğan söylemiştir. Demek ki doğru politikalarla iyi sonuçlar almak mümkün.
Sonra yatırım gelmemesinin sebepleri uzundur. “Faiz sebeptir” gibi ‘heterodoks’ politikaların ve kamu kurumlarındaki liyakat kaybının yol açtığı güvensizlik…
Arap Baharı’nın ve Mısır’daki İhvan iktidarının uyandırdığı “sınırlar kalkıyor, yüz yıllık kölelik bitiyor, gönül coğrafyamız” söylemlerinin ve S-400 alımının dış politikada yol açtığı istikrarsızlık da Türkiye’nin yönü hakkında güvensizlik yaratarak yatırımlar için caydırıcı oldu.
Dış güçlerden hangisi “faiz sebetir” diye öğütledi bu iktidara? Merkez Bankası bağımsızlığın kaldırılmasını, Kamu İhale Yasası’nın keyfiliğe dönüştürülmesini, yargının siyasallaştırılmasını, ekonomide ranta öncelik verilerek sanayiin ihmal edilmesini dış güçler mi istedi?
‘Dış güçler’ deyince, iktidarın hataları nasıl gözden kaçıyor, görüyorsunuz. Daha vahimi, hatalar gündemden çıkarıldığı için düzeltilmesi de mümkün olmuyor. Bu yüzden, “Küresel Refah Endeksi”nde Türkiye on yılda 66. sıradan 93. sıraya düştü!
PARADİGMA GERÇEKTEN DEĞİŞTİ
Dış güçler niye “ekonomimiz mahvetmek” istesin? Türkiye’ye verdikleri 450 milyar dolar krediyi batırmak, yüz milyarlarca dolar yatırımlarını yakmak, Türkiye’ye sattıkları yıllık 270 milyar dolarlık malı satamamak, Türkiye’den aldıkları 250 milyar dolarlık malı alamamak için mi?!
Çağımızda ekonomiler o kadar iç içe geçmiş, küreselleşme o seviyeye gelmiştir ki, herhangi bir ekonominin “mahvedilmesi”, bütün ekonomilerin zararınadır.
Bu genel tespitin yanında somut bakalım: S&P notumuzu kırarken ne diyor?
• Gevşek para ve maliye politikası diyor. Trilyonluk ek bütçe bunun kanıtı değil mi?
• Düşük döviz rezervi diyor; doğru değil mi? 128 milyar doları harcamamak lazımmış, değil mi?
• Türk lirasının kırılganlığı diyor; faizi indirttikçe TL sürekli değer kaybetmiyor mu?
• Türkiye’nin dış pozisyonunda kredi zayıflığı diyor. İşte, Yunanistan yüzde 1-2 faizle, biz ise yüzde 10-11 dolar faiziyle borçlanıyoruz.
Bakan Nebati’nin “epistemolojik paradigma değişikliğini” vurgulayan konuşması, öbür sözleri sebebiyle alaya alındı ama Cumhurbaşkanı’nın da dediği gibi “paradigma değişikliği” bir gerçektir ve temel sorun budur: Rasyonellikten irrasyonelliğe, sınanmış, denenmiş, genel doğrulardan zihnin içindeki şablonlara doğru bir değişim… Vahim sonuçları ortada.
Mümtaz Turhan hocamdan, Karl Popper’dan öğrendiğim eleştirel-rasyonel düşünceyi 21. Yüzyılda savunma zorunda kalmak gerçekten hazin.
04/10/2022 00:01
‘Son mermi’
179
TÜİK enflasyonu açıkladı; son yirmi dört yılın zirvesinde: Eylül ayında yüzde 3 artmış, yıllık olarak yüzde 83.45. Üretici fiyatlarında ise artış yüzde 151 olmuş ki bu önümüzdeki aylarda raflara yansıyacak.
Bu vahim rakamlar üretim ve turizm mevsimi olan yaz aylarını yansıtıyor!
Cumhurbaşkanı Erdoğan faiz indikçe enflasyon da düşecek dememiş miydi? Ama faizi indirttikçe TL değer kaybediyor, enflasyon yükseliyor.
Sorun şu: Maliyeti olmayan bir finansman mümkün mü? Faiz deyin veya Erdoğan’ın bazan söylediği gibi “getiri” deyin yahut başka bir ad bulun, bu mümkün değil. Onun için Erdoğan emirle faiz indirdikçe, piyasaların güveni sarsılıyor, döviz de faiz de yükseliyor.
YİNE DIŞ GÜÇLER
Enflasyona da ekonominin zorunlu ihtiyacı olan finansmana da çareyi sermaye arzını artıracak politikalarda aramak gerekir, değil mi? Fakat Erdoğan uyguladığı iktisadi ve kurumsal politikalardaki yanlışları görmüyor, “yanlışlarımız devede kulak” diyor zaten. Erdoğan’a göre iktisadi sorunlarımızın sebebi dış güçler… Dünkü “Katılım Finans” toplantısında da bunu tekrarladı:
“Son 8-9 yıldır Türkiye’yi yönetilebilir olmaktan çıkarmak için kumpastan, darbeye her yolu denediler. Bu sinsi saldırıların son mermisi ekonomimize sıkıldı…”
Halbuki Erdoğan’ın bahsettiği bu siyasi olaylar içinde en vahimi darbe teşebbüsüydü ama ekonomimizi sarsamamıştı. Nitekim bizzat Başbakan Binali Yıldırım, darbe teşebbüsünden on gün sonra şu açıklamayı yapmıştı:
“Öyle ekonomiyi alt-üst edecek, bütün değerleri alt-üst edecek bir değişim yaşamadık. Hafif borsada düşüş var, kurda hafif bir yukarıya doğru hareketlenme var. Faizde de politika faizinde de çok hafif bir kıpırdanma var. Ama bunlar geçici…” (Bloomberg, 25 Temmuz 2016)
Erdoğan ekonomik sorunlar konusunda, yanlış politikalarını gözden geçirecek yerde, böyle “dış güçler, saldırı, tuzak, son mermi” gibi kavramlarla konuştukça, piyasaların doğru politikalar beklentisi daha da zayıflıyor.
ÜÇ YIL İÇİNDE
Sayın Erdoğan, 2019 yılının son günlerinde enflasyon konusunda şu değerlendirmeyi yapmıştı:
“2020 içinde inşallah tek haneliye gidiyoruz. Tek haneliye gidiş zaten olumlu gelişmelerin alametidir. Türkiye şu anda zaten faiz ve enflasyondaki gelişmeleri ile bu toparlanmaların neticelerini almaya başladı. Faiz bu şekilde düşünce şu anda yatırımlar da artmaya başladı. Gerek kamu bankaları gerekse özel bankalar kredi musluklarını girişimciye açıyorlar…” (20 Aralık 2019)
Fakat rasyonel iktisadi kaynağı olmayan “kredi muslukları”nı açmak enflasyonu 2020’de yüzde 12’ye, 2021’de yüzde 36’ya çıkardı, 2022’de İkinci Dünya Savaşı döneminin seviyesine fırlattı. Merkez Bankası’nın eski başekonomisti Prof. Hakan Kara dün şöyle diyordu:
“99 yıllık Cumhuriyet tarihinin en apansız enflasyonu 2. Dünya savaşında yaşanmıştı. Rekoru kırmak epistemolojik heterodoks nöro ekonomi modeline nasipmiş.”
Şimdi “benim partim” taassubunu bir tarafa bırakıp “kendi aklım”la, bağımsız düşünelim: 2019-2022 savaş mı var, darbe teşebbüsü mü var? Öyleyse “tek haneye iniyor” denilen enflasyon neden İkinci Dünya Savaşı sırasında Türkiye’nin yaşadığı enflasyon seviyesine çıkmış, hatta bir tık üstüne?..
Böyle düşünüp yanlış politikaları düzeltmeye gitmek yerine “saldırı, dış güçler, tuzak, son mermi” deyince, olmuyor işte!
‘BİZİM MEDENİYETİMİZDE’
Görüldü ki “nass” demekle de olmuyor. Faizi de enflasyonu da aşağıya çekmenin yolu modern iktisat ilminde yazılıdır fakat iktidar kabul etmiyor, “heteredoks” denilen kaygan, muğlak, sebep-sonuç ilişkileri belirsiz politikalar uyguluyor, neticesi ortada… Tahminlerinin tutmaması da bu yüzden zaten.
Sayın Erdoğan’ın şu konuşmasını da not almıştım:
“Faizin bizim medeniyetimizin içerisindeki yeri de bellidir. Onu sonra açıklayacağım.” (5 Ekim 2019)
Henüz açıklamadı. Benim iktisat tarihinde okuduğuma göre Osmanlı’da gerek kişiler arasında, gerek devlet işlemlerinde faiz çok yaygındı ve maalesef Avrupa’daki faizin üç dört katıydı! Çivizade’den başka bir tek Şeyhülislam itiraz etmemişti. Bir gün Abdülhamit dönemindeki faizi yazacağım.
Selçuklu tarihinin en büyük isimlerinden merhum Prof. Osman Turan da Selçuklular zamanında faiz işlemlerini belgeleriyle yayınlamıştı.
Rasyonel politikalara dönüşten başka yol yok.
05/10/2022 00:01
Müttefiksiz Türkiye
138
NATO müttefikimiz olan Amerika Suriye’de terör örgütü YPG’yi TIR’lar dolusu silahlarla teçhiz ediyor. Yunanistan’ı üs ve yığınaklar donatıyor. Güney Kıbrıs Rum Yönetimi üzerindeki silah ambargosunu kaldırdığı gibi, Rum ordusunun da eğitimini üsleniyor.
Türkiye, S-400 macerası yüzünden F-35’leri avucunun içinden kaçırırken, Yunanistan F-35’lerden satın almaya talip…
Avrupa Birliği ile ilişkilerimiz de kötü. Osman Kavala’yı içeride tutma pahasına, AİHM kararlarını uygulamadığımız için, Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesi Türkiye hakkında “ihlal prosedürü” başlatmış durumda… Ekonominin de hali ortada.
Bu yalnızlaşma halini Cumhurbaşkanı “ne doğu ne batı dünyasının parçasıyız” diye takdim ediyor. (21 Eylül 2022)
Yunan Başbakanı Miçotakis ise “güçlü müttefiklerimiz var” diye konuşuyor. (31 Mayıs 2022) Araplar bile Yunan müttefiki oldular.
BİR YUNAN KLASİĞİ!
Hep öyledir, Türkiye yalnızlaşırsa Yunan saldırganlaşır. Bir savaş çıkmayacaktır ama Yunanistan’ın ittifaklarını güçlendirmesi, Ege ve Doğu Akdeniz’deki Yunan-Rum iddialarının kabarmasına yol açmaktadır.
Türkiye gücünü hatırlattığında ise Yunan propagandası “saldırgan Türkiye” imajı çizerek hem Batı’da hem Orta Doğu’da ittifaklarını güçlendirmektedir. Bu bir Yunan klasiğidir.
Ekim 1981’de “Pan Helenizm” bayrağıyla iktidara gelen Andreas Papandreu, 12 Eylül darbesi sebebiyle Türkiye’nin Batı’daki itibar kaybını fırsat bilerek o saldırgan politikasını başlatmıştı.
Merhum siyasi tarihçi Fahir Armaoğlu, 1991’de çıkan kitabında, sanki bugünü yazıyordu:
“Yunan Başbakanı Papandreu’nın Türk düşmanlığı ve Türkiye’yi ‘tehdit’ olarak gösterme politikasının amacı, Türkiye’yi ‘saldırgan’ bir devlet olarak göstermek suretiyle Türkiye’nin hem NATO içindeki hem Amerika nezdindeki hem de Avrupa Topluluğu ile münasebetlerindeki durumunu zayıflatmaktı. Bunun için de Türkiye ile devamlı kriz çıkarıyordu” (Siyasi Tarih II, s. 255)
Merhum hocamız, Turgut Özal’ın ABD ve AB ile ilişkileri güçlendirerek ve Yunan siyasetine karşı “barış” ve “diyalog” kavramlarıyla diplomasi yaptığını anlatır
‘DENGE SIFIRLANDI’
Evet, Papandrue’nun karşısında çok şükür ki Turgut Özal vardı. Özal’ın “Davos ruhu” siyaseti Papandrou’yu diplomasiyle sıkıştırmasının ifadesiydi.
Özal ana “eksen” olarak NATO ve Avrupa siyasetini izliyor, Yunan’a fırsat bırakmıyordu. ABD’nin iki ülkeye ‘yardım’ında “7’ye 10” oranı yürüyordu…Hiçbir ABD başkanı ‘soykırım” demiyordu. Her devirde ABD ve Avrupa’da Türkiye’nin karşıtlarının yanında güçlü dostları da vardı. Şimdi ise…
Miçotakis Türkiye’nin “ne Doğu ne Batı” durumundan istifade ile aynen Papandreu’nun kriz politikasını yürütüyor.
Beştepe Beyaz Saray’dan telefon beklerken, Miçotakis ABD kongresinde ayakta alkışlanıyor, konuşmasında, tıpkı Papandreu gibi, Türkiye’yi ‘saldırgan’ bir devlet olarak gösteriyor.
Bazı sonuçlar aldığı da belli. “7’ye 10” oranı zaten Yunan lehineydi ama yine de bir “oran”dı. Bugün öyle bir noktaya geldik ki, Yunan Dışişleri Bakanı Nikos Dendias “7’ye 10” dengesinin bozulduğunu ve artık ‘10’a karşı 0’ seviyesine gelindiğini” ilan ediyor! (16 Eylül 2022)
DİPLOMASİ ZAMANI
Yunanistan’ın yoğun diplomatik saldırılarına karşı Cumhurbaşkanı Erdoğan “ansızın gelebiliriz” gibi, “benim için yok” gibi, yahut Milli Mücadele zaferimizi hatırlatmak gibi söylemlerle tepki gösteriyor, askeri gücümüzü hatırlattığı da oluyor. Elbette haklı fakat Yunan tarafı bu üslubu ‘Türkiye’nin saldırganlığı’ ve hatta ‘neo Osmanlı’ diye propaganda ediyor. (Dendias, 8 Eylül 2022)
İktidar Mısır’la bilinen gereksiz kavgasını yürütürken Araplar da ‘neo Osmanlı’ suçlamasını yapmışlardı!
Miçotakis, Yunanistan’ın ne kadar barışçı ve ‘anti revizyonist’ (sınırların değişmezliği yanlısı) olduğunu göstermek için Lozan’ı savunan konuşmalar yapıyor, Erdoğan’ı diyaloga çağırıyor; amacı Türkiye’yi saldırgan ve ‘revizyonist’ bir ülke gibi göstermek…
Açık değil mi, içerideki hamaset, dışarıda hasımlara koz veriyor. Değerli tarihçi Şükrü Hanioğlu, “Türkiye’nin elden geldiğince neo-Osmanlı imajı vermekten sakınması gereklidir” diye uyarmıştı. (Karar, Eğrisi Doğusu, 11 Ocak 2021)
Kendimize sormalıyız, Batı’daki geleneksel dostlarımızı niye kaybettik, Araplar neden Yunanistan’ın yanında?..
Çözüm Türkiye’nin “Batı ekseni”nde ama çok daha geniş coğrafyalarda diplomasi yapmasıdır; hamaset değil, diplomasi.
07/10/2022 00:01
Yine başörtüsü
196
Türkiye’de başörtüsü yasağı utancı tamamen sona ermiş, mesele çözülmüştü. CHP lideri Kılıçdaroğlu’nun “yasal güvence” girişimiyle, tartışma yeniden alevlendi. Ekonomik kriz, dış politikadaki yalnızlaşma, ‘sansür yasası’ bir tarafa, başörtüsü yine siyasi kavga konusu.
Bu açıdan Kılıçdaroğlu eleştirilebilir fakat Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın CHP’yi hâlâ başörtüsü düşmanı gibi göstermesi onu böyle bir girişime yöneltti.
Meseleye iki açıdan bakabiliriz; biri Erdoğan’ın başörtüsü konusunu tekeline alarak muhalefeti başörtüsü düşmanı gibi gösterme siyaseti… Öbürü, CHP’nin Jakoben geçmişi ve Kılıçdaroğlu’nun partisini geniş kitlelere açma siyaseti…
ERDOĞAN’IN TAVRI
Başörtüsü yasağı ağır bir insan hakları ihlali olduğu gibi, başörtülü kadının okuması, çalışması, sosyalleşmesi önüne konulmuş akılsızca bir engeldi. Bu yasağın kalkmasında AK Parti elbette baş aktör oldu fakat Kılıçdaroğlu liderliğindeki CHP de katkıda bulundu.
Nihayet sorun çözüldü, toplumdaki kutuplaşma faktörlerinden biri ortadan kalktı diye sevinmek gerekmez miydi?
Fakat Cumhurbaşkanı Erdoğan başörtüsü gerilimini sürekli diri tuttu. “Camilerimizi yaktılar… camide bira içtiler…” söyleminin bir parçası eski başörtüsü yasağıdır.
Başörtülü kadınların CHP’ye katılmasına Erdoğan’ın son tepkisi:
“CHP ne yapıyor? Sembolik olarak her zamanki yaptığı gibi istismar. Birkaç tane başörtülüyü nereden buluyorsa buluyor, yakasına bir rozet takıyor. 'Bak işte biz sizden yanayız, sizinle beraberiz.' Buradan o kardeşlerime de sesleniyorum. Gelmeyin bu oyuna. Sizin bu oyuna gelişiniz bilesiniz ki bu işi bu ülkede hakkıyla yapanlara da saygısızlık olur."
Erdoğan, başörtülü kadınların CHP’ye gitmemesi, Ak Parti’ye sadık kalması gerektiğini düşünüyor. Demokraside hür seçmenin kimseye sadakat yükümlülüğü yoktur. Erdoğan’ınki ilke tavrı değil, oy kaygısıdır.
CHP’NİN DEĞİŞİMİ
Erdoğan CHP’nin başörtüsü yasağını hararetle savunduğuna dair belgesel de gösterdi; hepsi doğrudur. İşte Kılıçdaroğlu tam da partisini o dar kalıplardan çıkarıp geniş kitlelere açmaya çalışıyor.
CHP’li bazı eski isimlerin “karşı devrim, laikliğin içinin boşaltılması, laiklikten ödün” gibi sözlerle Kılıçdaroğlu’na karşı çıkması eski otokratik mirasın küçülmüş bir tezahürüdür.
İsmet Paşa’nın CHP programından “Kemalizm” ve “kuvvetler birliği” kavramlarını çıkarması ilk açılım örneğiydi.
Siyasi tarihimizin büyük beyinlerinden CHP’li merhum Turan Güneş, 1961’de yazdığı “CHP halktan nasıl uzaklaştı?” başlıklı makalesinde şu tespiti yapmıştı: “Partinin halkla ilişkisi oldukça kesilmiş ve halkın gözünde bir çeşit ‘devlet aristokrasisi’ izlenimini bırakır duruma gelmiştir.”
Prof. Güneş, DP’nin ise buna karşı “kitlelerin isyanı” ile iktidara geldiğini, olaya “ilericilik, gericilik” diye dar açıdan bakmanın yanıltıcı olduğunu yazmıştır. (Turan Güneş, Türk Demokrasisinin Analizi, derleyen Hurşit Güneş, 2009, s. 33, 39)
Bu yeni perspektif Ecevit liderliğinde “Ortanın Solu” hareketini doğuracak, CHP ancak bu değişimle 1977 seçimlerinde yüzde 40’ı görebilecekti. Merhum Ecevit’in “Atatürk ve Devrimcilik” kitabı da Tek Parti ideolojisine karşı bir özeleştiriydi.
Sonra, CHP’nin 28 Şubat’a destek vermesi, özgürlüklere karşı Anayasa Mahkemesi’ne gitmesi eski “devlet aristokrasisi” damarının yeterince aşılamadığının göstergesiydi. Bugün CHP’nin yasakçılığa devam etmesinde Erdoğan’la eski laikçiler aynı görüşte!
GELİŞMİŞ ÜLKE SİYASETİ
Günümüzde CHP’deki pozitif değişime Kılıçdaroğlu liderlik ediyor. Yeni de değil. Kendisiyle on üç sene önce CNN Türk’te yaptığım mülakatta da söylemişti bunu. (6 Mart 2009)
Genel Başkan olunca “biz de hata yaptık” açıklamalarıyla, “helalleşme” politikasıyla bunu geliştirdi.
Bakın gelişmiş ülkelere, partiler bizdeki gibi kavga ediyor mu? Bizde de siyasetin değerler ve kimlikler çatışmasından özgürlükler yoluyla kurtulması, Türkiye’yi “gelişmiş ülkeler” seviyesine çıkaracak eğitim, üniversite, bilim, ekonomi, diplomasi vb. politikalara odaklanması lazım. Bu açıdan Kılıçdaroğlu’nun açılımı doğru olduğu gibi Altılı Masa da bir umuttur.
Keşke Ak Parti de kutuplaşma yerine, ilk on yılındaki gibi sakin, kapsayıcı, rasyonel politikalara yönelse.
Maalesef ufukta gözüken, çok öfkeli seçim kavgalarıdır.
İktidarın anayasa değişikliği teklifini, metin ortaya çıktığında tahlil edeceğim.
.
.09/10/2022 00:01
Anayasa Mahkemesi değişiyor
188
Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın ve Meclis’teki iktidar blokunun Anayasa Mahkemesi üyeliğine yaptığı tercihler, mahkemenin hukuk ve insan hakları anlayışında değişmeye yol açıyor. Abdullah Gül’ün atadığı üyelerle, Tayyip Erdoğan’ın atadığı üyeler arasındaki fark, haber ve yorumlara konu oluyor.
Daha önce ben de birkaç defa yazdım.
Üye yapısı böyle değiştikçe mahkeme kararlarında; özgürlüklere öncelik vermek yerine kamu otoritesinin takdirine öncelik verme eğilimi güçleniyor.
İKİ FARKLI EĞİLİM
Elbette oybirliğiyle alınmış ve insan hakları kavramını savunan AYM kararları var. Ama siyaseten ‘kritik’ dava ve başvurularda bu eğilim farkı açıkça görülüyor: Şahin Alpay, Mehmet Altan, Osman Kavala başvuruları, Toplantı ve Gösteri Yürüyüşleri Kanunu, OHAL yetkilerinin olağan dönemde devamına imkan veren kanun, İnfaz (aslında af) Kanunu, kamu görevlilerin Gezi olaylarına katılması, Cumhurbaşkanına hakaret, milletvekili dokunulmazlığı, Kişisel Verilerin Korunma gibi dosyalarda bu farklı iki eğilim çok nettir.
Örnek olarak zikrettiğim bu kararlarda “hak eksenli”, diğer bir deyişle “özgürlükler lehine” yorum yapan üyeler insan haklarının ihlal edildiğine veya kanunun iptaline oy verdiler. Erdoğan’ın atadığı üyeler insan haklarının ihlal edilmediğine veya kanunun anayasaya uygun olduğuna oy verdiler.
Bu tür davalarda kararlar 1-2 oy farkıyla alındı.
Tabii bazı kararlarda böyle bir eğilim farkı yok, birkaç üyenin tavrı da dosyaya, olaya göre değişiyor.
Erdoğan tarafından Ağustos 2016’da AYM üyeliğine atanan Prof. Yusuf Şevki Hakyemez’in istikrarlı olarak “özgülükler lehine” oy verdiğini belirtmek gerekir.
ANAYASA NEYE YARAR?
AYM Başkanı Zühtü Arslan “Anayasa Teorisi” adlı kitabına Lord Acton’ın “güç yozlaştırır, mutlak güç mutlaka yozlaştırır” vecizesiyle başlar. Friedrich Hayek’ten şu alıntıyı yapar: “İktidarın etkili bir şekilde sınırlandırılması toplumsal düzenin en önemli sorunudur.”
Otoriter rejimlerin de “anayasalı devlet” olabileceğini, halbuki “anayasal devlet”in iktidarları hak ve özgürlüklerle sınırlayan ve bunu yargı denetimine tabi tutan devlet olduğunu anlatan Prof. Arslan, savunduğu “hak eksenli yorum”u şöyle anlatıyor: “Bir davada yargıcın temel hak ve özgürlüklerin ihlal edilip edilmediği tespit ederek onların korunmasından yana tavır almasını, karar vermesini gerektiren yaklaşım.” (s. 235)
AYM üyesi Yusuf Şevki Hakyemez “Militan Demokrasi Anlayışı” adlı kitabında, 28 Şubat rejimini ve onu destekleyen eski AYM kararlarını eleştirir. “Anayasalı devlet”in otoriter olabileceğini, fakat sadece, iktidarın kuvvetler ayrılığı ve özgürlüklerle sınırlandığı rejimlere “anayasal devlet” denilebileceğini anlatır. Bu sebeple, “Anayasa Mahkemesi’nin yapması gereken ‘özgürlükler lehine yorum’ aslında Anayasa Mahkemesi’nin varlık nedeni ve bilhassa günümüzdeki işlevinin bir gereği olmalıdır” diye yazar. (s. 255)
Atamalarla bu “hak eksenli” ya da “özgürlükler lehine” yorum anlayışı adım adım gerilemektedir.
ATAMA ŞARTLARI
Başka anayasalar gibi bizim anayasamızda da yüksek kamu görevlerine, bu arada AYM üyeliklerine atamalarda bazı liyakat şartları getirilmiş, atamayı yapacak politikacıların partizanlık yapması önlenmek istenmiştir.
Mesela AYM’ye atanacak bir kısım atamalarda yüksek yargı üyesi olması şartı vardır. Buradaki amaç yüksek yargı tecrübesini ve formasyonunu kazanmış isimlerin AYM’ye seçilmesidir.
Fakat, Cumhurbaşkanı’nın üye atamak istediği bir hukukçu, hızla HSK tarafından Yargıtay’a atandı, Yargıtay’da bir tek dosyaya bakmadan, bir tek daire toplantısına katılmadan, aday seçildi ve AYM’ye üye atandı…
Ayrıca, iktidar partisinden aday olmuş, seçilmiş veya Bakan Yardımcılığı gibi siyasi görevlerde bulunmuş isimlerden de AYM’ye üye atamaları yapılıyor Son olarak da Bakan Yardımcılığı yapmış üç aylık bir Sayıştay üyesi Meclis’te iktidar blokunun oylarıyla AYM’ye seçildi.
Elbette prosedüre uygun ama anayasa yargısının ve anayasadaki atama kurallarının amacına uygun olduğunu söylemek mümkün mü?
Bitip tükenmeyen anayasa kavgalarımızın sebebi, anayasa hukukunun değerini kavramamış, dahası, içimize sindirememiş olmamızdır. İşte yüz yıldır “anayasal devlet” kavramını oturtamadık!
11/10/2022 00:01
Türkiye’nin sistem sorunu
164
Ankara Enstitüsü’nün araştırmasını akademisyenler Vahap Coşkun ve Hatem Ete açıkladılar, Ersin Kalaycıoğlu yorumladı. Konusu “Türkiye’nin sistem arayışı.”
Bunca sorunumuz dururken bir de başımıza “sistem sorunu”nu açmış bulunuyoruz! Tipik ‘gelişmekte olan ülke’ manzarası…
CB Hükümet Sistemi’nde bir kişiye, üstelik denetimsiz şekilde, demokratik dünyada benzeri olmayan yetkiler verilmesinin sonuçlarını yaşıyoruz: İçeride kriz, dışarıda yalnızlık…
Aynı araştırmaya göre, CB sistemine toplumun verdiği not, 10 üzerinden sadece 3.8’den ibaret. AK Partililerin verdiği not 8.4 olduğu için ortalama 3.8 çıkıyor…
Eğitim düzeyi yükseldikçe sisteme itirazlar yüzde 76’ya kadar yükseliyor; bu da ‘kalitatif’ bir göstergedir.
Bütün verileri özetlemem tabii mümkün değil. Ben nasıl bir sıkıntıya girdiğimize dikkat çekmek istiyorum: Bu sistemle devam etmek de bu sistemi değiştirmek de zor görünüyor.
SİSTEMİN SONUÇLARI
Araştırmaya göre bugünkü sistemin devamını isteyenlerin oranı yüzde 30.5’e düşmüş; halbuki referandumda evetlerin oranı yüzde 51.4’tü.
Ama beş yıllık tecrübenin sonunda, bugün parlamenter sistem isteyenlerin oranı yüzde 59.2’ye ulaşmış bulunuyor. Fikri olmayanlar yüzde 10.3.
Cumhurbaşkanı’nın partili olmasını savunanların oranı yüzde 30.6’da kalıyor. Partisiz ve hakem rolünde olmasını isteyenlerin oranı yüzde 59.7.
Bu sistemde partili cumhurbaşkanı AYM’ye bile partili olmuş isimlerin atadı. Merkez Bankası’na, tüm kamu kurumlarına partili isimler getirdi. Kamu yönetiminde liyakat geriledi, idarede rasyonellik ve verimlilik düştü. Ekonomik krizde bunun rolü büyüktür.
Alman Bilim ve Politika Vakfı (SWP), Türkiye’de CB sisteminde kurumların felce uğradığını, Meclis’in ve yargının zayıfladığını, “kamu görevlisi olmak ile parti üyesi olmak arasındaki sınırların da neredeyse ortadan kalktığını” yazdı. (DW, 8 Nisan 2021)
Niye yatırım gelmiyor, niye risk puanımız yüksek, belli değil mi?
ÇÖZÜM NASIL?
Sorunlar ortada fakat çözümü teorik olarak bilinse de fiilen o kadar kolay değil. Değişimin zorluğunu kitleler de hissediyor. Araştırmaya göre, CB sisteminin süreceğini öngörenlerin oranı yüzde 41, halbuki sürmesini isteyenlerin oranı yüzde 30.6 idi…
Parlamenter sisteme geçilebileceğini öngörenlerin oranı yüzde 44.1, halbuki isteyenlerin oranı yüzde 59.7’dir. Diğerlerinin ‘fikri yok.’
Güçlendirilmiş parlamenter sisteme geçiş, seçimlerin sonunda anayasada değişiklik yapmak için gereken 360 milletvetkilini muhalefetin çıkarabilmesine bağlıdır. Veto mekanizması Belirli durumlarda 400 oy da gerekebilir. Muhalefet bu sayıyı bulacak mı? HDP’nin desteği söz konusu olursa ne gibi şartlar ileri sürecektir?
Seçimleri Erdoğan kazansa bile, aynı Meclis tablosu sorunuyla karşılaşacaktır.
‘İstikrar’ propagandasıyla getirilen sistemin ülkeyi bugün ne hale getirdiği ortada olduğu gibi, gelecek dönemde ülke yönetimini nasıl zorlaştıracağı da ortada.
Fransa’yı de Gaulle öncesinde krizden krize sürükleyen “immobilizim” (kıpırdayamazlık) ya da “yönetemeyen demokrasi” durumunun bizim Meclis’te de ortaya çıkmasından korkmak lazım.
KUTUPLAŞMA SİSTEMİ
Bu tablonun sorumlusu, hem CB sisteminin yetkileri tek kişide toplayan özelliğidir, hem aşırı kutuplaşmadır.
Ülkenin topyekûn yönetimiyle ve geleceğiyle ilgili sistem değişikliği, enine boyuna müzakerelerle değil, “atı alan Üsküdar’ı geçti” zihniyetiyle yapıldı.
15 Temmuz ihaneti üzerine, Erdoğan, mutabakatla bir anayasa ve sistem yapılmasına öncülük ederek Türkiye’nin “de Gaulle ’ü” olmayı değil, CB sistemi ile “şahsım” olmayı tercih etti. Bu tür sistemlerin doğası gereği kutuplaştırıcı olduğunu Juan Linz daha 1990 yılında yazmıştı.
Buna bir de ‘kültürel’ kutuplaşma eklenince işte sistem meselesini soğuk kanlılıkla, bilimsel verilerle konuşamıyoruz.
CB sistemiyle yürümek gittikçe zorlaşıyor, ülkeye verdiği hasar büyüyor… Ama değiştirmek de o kadar kolay gözükmüyor.
Hocam Ali Fuat Başgil, 1949 yılında “siyaset insan ihtiraslarının en çok kabardığı sahadır” diye yazarken ne kadar haklıymış.
Netice: Hiçbir sistem sihirli değnek değildir; kuvvetler ayrılığının olması sistemden daha önemlidir.
Siyaset sınıfının kalitesi ve gelecek nesillere karşı mesuliyet duygusu her şeyden önemlidir.
12/10/2022 00:01
Yolsuzlukta hazin tablo
161
Cumhurbaşkanı Erdoğan “yolsuzluğun olmadığı, yoksulluğun olamayacağı Türkiye’yi biz yaparız” diye konuştu. Bunun “hazırlığı içinde” olduklarını söyledi.
Niye on yıl gecikmeyle? On yıl diyorum, çünkü hükümet 2010-2014 dönemi için bir yolsuzlukla mücadele paketi hazırlamış, ancak yasalaşması ve uygulaması çok eksik kalmış, yolsuzluk algısı son on yılda zirve yapmıştır.
Bugün yolsuzlukla mücadele konusunda iktidarın “hazırlık” eksiği yoktur, iyi hazırlanmış hazır paketler raflarda bekliyor. Davutoğlu’nun hükümet programında “şeffaflık ve yolsuzlukla mücadele” bölümü vardı, sonraki metinlerde kaldırıldı.
Zaman zaman yazdığım ‘iki AK Parti’ tablosu yine karşımıza çıkıyor: Yolsuzlukla mücadele ilkelerini programına yazan, ilk on yılda uygulayan, sonra “yolsuzluk algısı”nı tırmandıran bir tablo…
ULUSLARARASI KISTASLAR
Avrupa Birliği’nin İlerleme Raporlarında 2013 ten itibaren sürekli yolsuzlukla mücadele uyarısı yapılıyor, ilgili kanunların çıkarılması, kurumsal yapının güçlendirilmesi, GRECO tavsiyelerine hükümetin uyması isteniyor.
GRECO, Avrupa Konseyi Yolsuzluğa Karşı Devletler Grubu adlı kurumun kısaltılmışıdır. 2018 raporunda, Türkiye’nin yolsuzlukla mücadele alanında “22 başlıktan sadece iki tanesini yerine getirdiği” belirtilir. (Euronews, 15 Mart 2018)
GRECO, HSK’nın yapısının “bağımsız ve özerk yargıya ilişkin Avrupa standartlarıyla çeliştiğini” belirterek bağımsız yargı vurgusu yapıyor, siyasi etik yasasının çıkarılmamasını eleştiriyor. GRECO, hükümetin 2023 yılı 31 Mart’ına kadar bu konularda rapor vermesini de istedi. (Euronews, 23 Haziran 2022)
Bakalım o zamana kadar bu yasalar çıkacak mı?
VİZE VE İHALE
AB ülkelerine vizesiz seyahatin hem ekonomi hem sosyal ve kültürel gelişme bakımından ne kadar önemli olduğu açık. Bunun sağlanması için Türkiye’nin 72 yasa ya da düzenleme yapması gerekiyordu. Biyometrik pasaportlar bunlardan biriydi. Fakat Türkiye 6 başlığı yerine getirmedi, bunlardan biri yolsuzlukla mücadele yasalarıdır.
AB için “Haçlı ittifakı” demekle bu sorunlar ortadan kalkmıyor.
Diğer önemli bir sorun 2001 yılında Avrupa standartlarına göre çıkarılmış olan Kamu İhale Kanunu’nun 200’e yakın değişiklikle “davet usulü”ne dönüştürülmüş olmasıdır. Bütün uluslararası raporlarda Kamu İhale Kanunu’nun değiştirilmesi ısrarla istenmektedir.
Lütfi Elvan, kısa süreli Hazine ve Maliye Bakanlığı döneminde Kamu İhale Kanunu’nun reforme edileceğini söylemişti. “Firmaların liyakat ve yetkinliklerini belirleyen kriterler” getirilecekti. “İhalelerde denetim güçlendirilecek, tasarruf ve şeffaflık artırılacak”tı. (AA, 16 Mart 2021)
.Elvan ve Naci Ağbal gitti, reform sözü de bitti.
Netice şudur: Türkiye FAFT tarafından “gri liste”ye alındı. (21 Ekim 2021)
Uluslararası Yolsuzluk Algı İndeksi’nde 2011 yılında 54. sırada olan Türkiye bugün 96. sıraya inmiştir. (25 Ocak 2022)
Uluslararası kurumların bu tür raporları, ülkenin sadece itibarı değil, “yatırım yapılabilir” olması, yani ekonomisi için de son derece önemlidir. İşte, küresel Refah İndeksi’nde 2011 yılında 66. sırada olan Türkiye, 2021 yılında 93. sıraya indi! (Euronews, 23 Eylül 2022)
GÜÇ BOZAR…
İdarede, siyasette ve ekonomide yolsuzluğun önlenmesinin reçetesi muhafazakarlık da değildir, devrimcilik de değildir; şeffaflık ve hukuktur, kurallar ve kurumlardır.
İdeolojisi ne olursa olsun, “bizden” olanlara ihale vermek, soru çalarak veya mülakat yaparak “bizden” kişileri kazandırmak, kamu kaynaklarını “bizden” kişilere, vakıflara, derneklere, şirketlere dağıtmak… Bunlar modern hukukta kesinlikle yolsuzluktur.
Hemen her uzun süreli iktidar devrinde, bazen az, bazen çok büyük yolsuzluklar, kayırmalar, haksızlıklar yaşandı, yaşanmakta. Bugünkü veriler vahimdir.
Bütün milletlerin ve bizim yakın ve uzak tarihimizde böyle olaylar çoktur.
İnsanlık asırların tecrübesiyle hukuk ve demokrasi gibi etik kurallarını ve bunları uygulamak için şeffaflık ve denetim mekanizmalarını da geliştirdi. İşte GRECO kuralları…
“Güç bozar, mutlak güç mutlaka bozar.” Çözüm; şeffaflığın, rekabetin, etik ilkelerin, hesap verirliğin, denetimin, yaptırımın kanunlaşması kurumlaşmasıdır.
Ümitli miyim? Maalesef.
14/10/2022 00:01
Neden sansür yasası?
204
İktidar, ilk on yılında mesela 2004’te Türk Ceza Kanunu’nu Avrupa kıstaslarına göre düzenlemişti. Aynı iktidar son on yıldır özgürlükleri adım adım baskıladığı gibi şimdi de ‘sansür yasası’ denilen bir kanunla fikir ve ifade hürriyetini daha da kısıtlamaya çalışıyor.
Reform ruhunun yerini güç tutkusu alınca böyle oluyor; tabiat kanunu adeta.
‘Sansür yasası’nın özellikle 29. Maddesi fevkalade sorunludur:
“Sırf halk arasında endişe, korku veya panik yaratmak saikiyle, ülkenin iç ve dış güvenliği, kamu düzeni ve genel sağlığı ile ilgili gerçeğe aykırı bir bilgiyi, kamu barışını bozmaya elverişli şekilde alenen yayan kimse, bir yıldan üç yıla kadar hapis cezası…”
Teklif komisyondayken, Yargıtay Üyesi Hukuk Doktoru İhsan Baştürk, bunun bütün sakıncalarını, nasıl sıkıntılara yol açacağını anlattı. Hukuk tekniğiyle ilgili olduğu için ayrıntılara girmiyorum. Mesela “saik” sübjektif, son derece muğlak bir kavramdır… “Gerçeğe aykırı bilgi” neye göre tespit edilecek?! Bir tweet veya retweet de “yayma” mı sayılacak?!
HUKUKUN UYARILARI
Sosyal medya bir özgürlük alanı olduğu gibi aynı zamanda bir sorumsuzluk, hatta tahrik ve suç alanıdır. Teknolojinin yarattığı bu durum karşısında demokratik ülkeler de yeni düzenlemeler getiriyorlar. İktidarın iddiası da bu…
Fakat, Avrupa’nın en yüksek hukuki danışma kurumu olan Venedik Komisyonu, yaptığı açıklamada, Avrupa ülkelerinde sosyal medyaya ırkçılık, nefret suçu ve çocuk istismarı gibi alanlar için yaptırım getirildiğini, Türkiye’deki ‘sansür yasası’nın ise “özellikle de Haziran 2023’te gerçekleşecek seçim öncesinde yol açabileceği otosansür ve korku iklimi gibi olası sonuçlardan dolayı kaygı” verici olduğunu açıkladı.
Venedik Komisyon’u deyip geçmeyin. AK Parti vesayet sisteminin açtığı kapatma davasına karşı kendisini AYM’de Venedik Komisyonu’nun açıklamalarına dayanarak savunmuştu.
Venedik Komisyonu, AİHM’nin referans yaptığı bir hukuk kurumudur.
Türk vatandaşlarının o düzeyde özgürlükleri hak etmediğini kim söyleyebilir?
Türkiye’de mesele büyük ölçüde yargının tavrına bağlıdır.
YARGIYA GÜVEN
Eylül enflasyonu TÜİK’e göre yüzde 83, ENAG’a göre yüzde 186 çıktı… Hangisi hukuken “doğru bilgi” sayılacak, hangisinin “halkı yanılttığına” hükmedilecek?!
Böyle örnekler çoook uzun bir liste oluşturur.
Aslında hukuken herkes bildiğini söyler, özgürlük alanıdır… Ama bugünkü iktidar isterse, kendisini rahatsız eden herhangi bir açıklama, yazı veya bir tweeet için soruşturma açtırabilir. Hatta soruşturma aşamasında sulh hakimine “bu kişiyi tutukla” diye talimat da verebilir! Çünkü 2014 yılında yapılan kanun değişikliğiyle böyle yargıya talimat vermenin yolu açılmıştır. (TCK madde 277)
Savcı veya hakim talimata direnebilir mi? Hemen başka bir yere atanma riskini göze alması lazım. Bundan başka, AYM ve AİHM kararlarını uygulamayı reddeden yargıçların, iktidarın beğendiği savcı ve hakimlerin nasıl yüksek makamlara atanarak ödüllendirildiği de bilinmektedir.
Böyle muğlak kavramlar içeren kanunlar bir sorun olduğu gibi artık uluslararası metinlere geçmiş bulunan yargıya baskı gerçeği de vardır.
HÜRRİYETİN DEĞERİ
Birinci Meclis’te muhalefetin en vasıflı sözcülerinden Trabzon milletvekili merhum şehit Ali Şükrü Bey’in şu sözlerini herkese ve özellikle muhafazakarlara hatırlatmak isterim:
“Memlekette basın hürriyeti olmazsa ve bilhassa fikir hürriyeti olmazsa o memleketin terakkisi demeyeceğim, hattâ bulunduğu mevkiin muhafazası bile imkan haricindedir. Bulunduğu mevkii muhafaza edemez ve daima geri gider. Sonra efendiler; fikir zincirlenemez. Fikri zincirledim zannedenler kendilerini aldatırlar. Tarihî misaller meydandadır. En yakın misali Abdülhamid’in bu vadideki baskılarıdır. Binaenaleyh fikri belki muvakkat zaman için cebir ve zorla zincirlemek imkânı vardır, fakat o yine vazifesini icra eder… (Zabıt Ceridesi, Devre 1, cilt 27, s. 50, gün 29 Ocak 1923)
Bu fevkalade uyarıcı sözlerin iktidara bir etkisi olmayacak çünkü önceliği güç ve seçim.
Fakat ülkemizin imajı ve ekonomisi zarar görüyor. Son on yılda Türkiye’nin dünya ekonomisindeki payı yüzde 1.24’den yüzde 0.82'ye düştü! Dünya büyürken biz küçüldük…
Özgürlükleri kısarak, hukuku araçsallaştırarak gelişmiş ülke olma imkanı yok.
16/10/2022 00:01
Molla Kasım beni eleştiriyor
271
Evet, ‘Molla Kasım’ takma adını kullanan okurum, beni eleştiriyor. İktisadi gelişme için hukuk ve özgürlüğün o kadar da önemli olmadığını söylüyor.
Öncelikle, Bartın’daki maden ocağında hayatını kaybeden işçilerimizi rahmetle, derin bir acıyla anıyorum. Hepimize başsağlığı diliyorum. Soma’da sınıfta kalan adaletin bu defa tam tecelli etmesini diliyorum.
İki gün önce “Neden sansür yasası?” başlıklı yazımda, hukukun üstünlüğü ve özgürlük olmadıkça gelişmiş toplum olamayacağımızı yazmıştım. Yorumlar bölümünde ‘Molla Kasım’ şöyle diyordu:
“Taha Bey, özgürlük meselesini kalkınma ve iktisatla ilişkilendirmenin Çİn örneği karşısında hiç de makul gözükmüyor. Hukuk önemlidir. Ancak kalkınmayı hukuka bağlamak başka birçok örnekte de görüleceği üzere çok zayıf ve geçersiz bir ezberdir.”
Bu görüşü son derece önemsiyorum çünkü toplumuzda bir ölçüde yaygındır: Uluslaşmayı tamamlamamış cemaat tipi toplumlarda yaygındır bu. Berat Albayrak da “Çin’de demokrasi yok ama çok yatırım alıyor” dememiş miydi? (27 Mayıs 2020)
STALİNİST KALKINMA
Evvela objektif bilgi meselesi: Yeterli araştırmaları yapmadan duygularla, kulaktan dolma kanaatlerle, kelimelerden hareketle hüküm vermek… ‘Çin hızla kalkınıyor öyleyse özgürlük şart değil’ demek gibi…
İktisat tarihi gösteriyor ki, otoriter totaliter rejimlerle ekonomiyi belli bir düzeye getirmek mümkün. Tipik örneği, Stalinist sanayileşme… Korkunç insani maliyetine rağmen o kadar başarılıydı ki Fransız solcuları bile hayran olmuştu… Sovyet iktisatçıları 1960’ta ‘kapitalist ülkeleri geçeceklerini’ hesaplamışlardı.
Fakat Stalin öyle bir “kumanda ekonomisi” kurmuştu ki, gelişmenin ancak piyasa dinamizmi ve yaratıcı düşünceyle devam edebileceği aşamaya ulaşıldığında Sovyet ekonomisi durakladı, sonra çöktü. Bu konuda sosyalist iktisatçı Korkut Boratav’ın “Sosyalist Planlamada Gelişmeler” adlı değerli eserini mutlaka okumak lazım. (SBF Yayınları 1973)
Liberal iktisatçı Mises, daha 1920’deki makalesinde, sosyalist ekonominin ileride bu yüzden, piyasa yokluğundan çökeceğini yazmıştı.
Dolayısıyla ekonomi-hukuk ilişkilerini düşünürken gelişme aşamalarını gözden kaçırmamak lazım.
ÇİN DOĞRU ÖRNEK Mİ?
Çin’de Mao, köylere kadar teşkilatlı bir devlet kurdu, halka özgüven kazandırdı fakat gelişme dinamiği yoktu. Hele de ihtiyar Mao’nun kaprislerinin, karizmayla büyülenmiş yüz milyonları çılgınlıklara sevk etmesi tam bir iktisadi tahribat yaratmıştı
1976’da Mao’nun ölümüyle yönetime gelen pragmatik Deng, Komünist Partisi’nin siyasi tekelini sürdürdü fakat piyasa kanallarını açtı. “Kedinin rengi değil, fare yakalaması önemlidir” diyerek ideolojiyi geriye çekti.
Çin anayasasına “Parti her türlü kişilik kültünü reddeder” maddesini koydu. Evet, insan tabiatındaki bir eğilim olan kişilik kültü, bir dozu aşarsa çok belalı bir büyüdür.
Deng Batı’ya çok sayıda öğrenci gönderdi, hem de Harvard’ın Hukuk bölümüne… Onlara “kültür ajanları” diye bakmadılar, “liyakat” gereği yüksek görevlere getirdiler. 2003 yargı reformuyla parti komiserlerinin denetimini siyasi konularla sınırladılar…
Ünlü Fukuyama’nın yazdığı gibi, Çin’de “meritokrasi” (liyakat) geleneği yüzlerce yıldan beri çok önemlidir. Çin bir komünist diktatörlüktür fakat kamu görevlerinde liyakat ve kurallar esastır. Deng’den beri “Çin kurallarla yönetiliyor.” Orta Doğu’da ise kurallar değil “şahsi diktatörlükler” var, yönetimler keyfidir. (Political Order and Political Decay, özellikle s. 355-385)
KİŞİLİK KÜLTÜ
Çin’de bugünkü Başkan Şi Cinping, 2017’deki 19. Parti Kongresi’nde, ömür boyu Başkan olduğunu kabul ettirerek yeniden kişilik kültünü ihya etti. Ekonomide de yapısal sorunlar patlak veriyor. Yaşayanlar görecek, Çin de er geç liberal demokrasiye geçmek zorunda kalacak, Uygurlar da o zaman nefes alabilecekler.
Çin hakkında, dilimizde Fatih Oktay’ın “Çin Yeni Büyük Güç ve Değişen Dünya Dengeleri” ve “Çin ve Dünyanın Geleceği” adlı eserlerini tavsiye ederim. (İş Bankası Yayınları)
Daron Acemoğlu ve James A. Robinson’ın “Dar Koridor” adlı eserini okumadan otoriter kalkınma, demokrasi, gelişmiş toplum konularını doğru kavramak mümkün olmaz. (Doğan Kitap)
Netice: Türkiye ekonomisi otoriter rejimle kalkınabilme aşamasını çok geride bırakmıştır. Gelişmiş ülke olmamız için hukukun üstünlüğü, rasyonel düşünce, kurallı piyasa ekonomisi ve özgürlükler şarttır.
18/10/2022 00:01
Facia ve kader
157
Amasra’daki maden faciası Türkiye’yi yasa boğdu. Bu satırlar yazılırken can kaybı 41, hayati tehlikesi devam eden yaralı sayısı 6’ydı…
Vefat edenlere Allah rahmet, yaralılara acil şifa diliyorum; ailelerin acısını paylaşıyorum.
Oğullar, kardeşler ve babalar toprak altında can verdi.
Helal rızk yolunda hayatını kaybedenlerin hepsi, itikadımızca şehittir.
Yener Saygın 6 arkadaşını kurtarmış, kendisi de kurtulmuştu; kalan arkadaşlarını kurtarmak için tekrar ocağa daldı ve bir daha çıkamadı… Gerçek bir kahramanlık örneği…
İHMAL VE TEDBİRSİZLİK
İhmal ve tedbirsizlik olduğuna dair ciddi şüphe sebepleri var. Şehitlerden Şaban Yıldırım geçen hafta “ocakta gaz kokusu var. Bizi dışarıya çıkarıp temizleyeceklermiş” diye konuşmuştu…
Sayıştay’ın 2019 raporunda “madende eksi 300 metreye ulaşıldığı, çalışılan damarlarda gaz içeriklerinin yüksek olduğu” belirtiliyor; “ani gaz salınımı ve grizu nedeniyle patlama riski artıyor” diyerek uyarı yapılıyordu…
Maden kazalarının sıklığı da dikkat çekici.
Ve idari özensizlik… Taşkömürü Genel Müdürü ve Genel Müdür Yardımcısı, ikisi de daha önce çeşitli ocaklardaki patlamada sorumlu görüldüğü için hapse mahkûm edilmiş, cezaları paraya çevrilmiş… Niye Genel Müdür ve Genel Müdür Yardımcısı yapılmışlar?
Bu tür ödüllendirmeler en azından tedbirde dikkatsizliği, özensizliği teşvik etmez mi? Nerede “liyakat” ilkesi?..
İş olacağına varır, ya da ‘kader neyse o olur’ diye düşünülebilir mi?
‘KADER PLANI’
Soma faciasındaki “bu işin fıtratında var” sözüyle hatırlanan Cumhurbaşkanı Erdoğan, bu defa benzer bir anlayışla şöyle konuştu:
“Elbette bu patlamanın nasıl yaşandığı ve sorumluların kimler olduğu yürütülecek idari ve adli soruşturma ile ortaya çıkacak. Biz kader planına inandığımız için bunun ne dünü bugünü ne de yarını olmayacaktır. Bunlar her zaman olacaktır. Bunu da bilmemiz lazım.”
Allah Müslümanlara hastalıklardan, kötü beslenmeden, depremlerden, kazalardan, mezhep kavgalarından daha çok ölmek gibi bir “kader” mi yazdı?! Niye gelişmiş ülkelerde bunlar olmuyor veya daha az…
Mesele “kader” değil de eski büyük İslam alimlerinin “âdetullah” (Allah’ın değişmez kanunları) dedikleri evren ve doğa kanunlarıyla, insan aklının işlev dozuyla ilgili olamaz mı?
En çok depremlerin, kuraklığın, sellerin olduğu coğrafyalarda çokça Müslüman ülkeler var; sebep arzın jeolojik yapısı değil mi? Ama Japonlar bilimle üstesinden geliyorlar.
EMEVİ KADERCİLİĞİ
Hayatta olup biten her şey, önceden bir “kader planı”na yazılmış da biz insanlar iradesiz, dolayısıyla sorumsuz ve elinden bir şey gelmeyen figüranlar mıyız? Öyle isek nasıl sorumlu tutulacağız?
Eski Milli Eğitim Bakanı akademisyen Hüseyin Çelik bu anlayışa itiraz ediyor:
“Önce, en ince detayına kadar tedbir, sonra tevekkül ve takdire teslimiyet… Bizim kader anlayışımız ne yazık ki, daha çok Emeviler’in ‘Cebriyeci’ kader anlayışını andırıyor.”
Çelik, Mehmet Akif’in şiirini de açıklamasına ekledi.
Cebriye, yani her fiilimizin önceden yazılmış kaderin bize cebrettiği hareketler olduğunu savunan inanış...
Diyanet İslam Ansiklopedisi şöyle yazıyor:
“Bazılarının telakkisine göre Emevî saltanatını kuran Muaviye, icraatını meşrulaştırmak amacıyla kader inancını cebir doğrultusunda yorumlayarak kendisini devlet başkanı yapanın ve icraatını yaratanın Allah olduğunu, dolayısıyla bütün işlerinde isabetli davrandığının kabul edilmesi gerektiğini söylemiştir. Bu cebirci görüş…”
Bu konuda Mustafa İslamoğlu’nun “Hasan el-Basri’nin Kader Risalesi Şerhi”ni okumak lazım. Cebriyeci kader anlayışını eleştirir, insan iradesinin hürlüğünü savunan bir risaledir.
İslamoğlu, “Kuran, cahiliye kaderciliğini reddederek ona karşı insanın ahlaki sorumluluğunu savundu…Cahiliye kaderciliği Emeviler eliyle yeniden üretildi” diyor. Muaviye ve diğer Emevi hükümdarlarının “Allah benim sizin başınıza geçmemi irade etmiştir!” gibi sözlerinden örnekler veriyor. (sf. 35 vd)
Allah beni başa getirdi, ya da getirecek, bu kaderdir… İtaat da sizin kaderiniz!
Siyasette ne kadar elverişli değil mi? Müstebit hükümdarlar fıkıhta kamu hukukunun gelişmesini engellediler de bilimi geliştirecek hür düşünceyi engellemediler mi?
El-Kindilerin, İbni Sinaların, Farabilerin bilim zihniyetinin 12. asırdan sonra sönmesinde ve Müslümanların ‘az gelişmiş ülke’ olmasında bunun sorumluluğu az değildir.
19/10/2022 00:01
Değirmenin suyu?
162
Memur maaşlarına yüzde yüz zam yapılacakmış. Bunun için 2023 bütçesinde personel giderleri 1 trilyon 6 milyar liraya çıkarılmış. Kabaca bütçenin dörtte biri personel harcamalarına gidecek.
İyi de seçim öncesi daha da artırılan harcamaların yeterli kaynağı var mı?
Seçim ekonomisiyle, popülist politikalarla 2011’den sonra adım adım, CB sistemine girdikten sonra da hızla, tüketimi körükleyerek, 128 milyar doları, Merkez Bankası’nın ihtiyaç akçelerini bile harcayarak ekonomiyi krize sürükleyen iktidar, şimdi 2023 seçimleri için kesenin ağzını daha da açıyor.
Tüketimi körüklemek?.. Bu benim iftiram değil. İktidarın Temmuz 2019’da yasalaştırdığı 11. Kalkınma Planı’na göre, 2014-2018 arasında yüzde 4.9 oranındaki büyümenin 3’ü tüketimin körüklenmesinden geliyordu. 1.9’u ise yatırım ve ihracattan. (Paragraf 131)
Sağlıklı bir ekonomide en az yarı yarıya olmalıydı. O yıllardaki tüketim popülizminin ceremesini şimdi enflasyonla, yoksullaşmayla çekiyoruz.
Seçim popülizminin ceremesi de seçimlerden sonra ortaya çıkacak.
1990’LARDAN DERSLER
1992’de iktidara gelen merhum Süleyman Demirel – Erdal İnönü hükümeti de “baba versin” beklentileriyle kesenin ağzını açmış, SSK’nın çökmesine, dış ticaret ve bütçe açıklarının büyümesine sebep olmuştu. Bunu önleyerek ülkenin gelecek yıllarını kurtarmak isteyen Cumhurbaşkanı Özal’ın, popülist dildeki unvanı “Çankaya şişmanı, işçi düşmanı” idi!
İktidar para dağıtıyordu! Emisyon hacmi 1991 yılında 21 milyar 288 milyar liraydı; 1994 yılında emisyon 120 milyar 212 milyon liraya fırlayacaktı!
Moody’s ve S&P gibi kuruluşların Türkiye’nin puanını düşürmesi iktidarı uyarmaya yetmemişti.
Bu kadar şişirilen balon, ne olur? Patlar!.. 1994 krizi!..
Türkiye 2001’yılına kadar sürecek popülizm – enflasyon – devalüasyon sarmalına kapılmıştı.
Tekraren hatırlatmak istiyorum, dünyaca saygın Türk iktisatçı Oktay Yenal, Başbakan Çiller’e verdiği uzun raporda şöyle diyordu:
“Unutmamak gerekir ki dünyada kalkınmasını yüzde 60-70 enflasyonla sürdürebilmiş ve sonunda yumuşak iniş yapabilmiş ülke yoktur.”
Yenal’ın raporu hakkında benim “Laf Dinlemedi” kitabımda geniş bilgi bulabilirsiniz.
‘EPİSTEMOLOJİK KOPUŞ
Bugün, iktisat biliminden ayrılmayı “epistemolojik kopuş” diye iftiharla ilan edenler, aynı “enflasyonlu büyüme” yolunda yürüyorlar.
2022 bütçe giderleri 2 triyon 750 milyar lira olarak hazırlandığı halde 2023 bütçe giderlerinin ise 4 trilyon 470 milyar lira olarak hazırlanması, bütçe açığının 660 milyar liraya çıkması da bu şişmenin rakamlarıdır.
Evet, “nas var nas” ama 2023 bütçesinde faize ayrılan para 565 milyar liradır. Bu da Türkiye’nin nasıl borçlandığının rakamıdır.
Aynı zamanda, 90’lı yıllarda olduğu gibi cari açık büyümeye devam ediyor. Eylül sonunda 40 milyar doları aşmıştı.
Ve, Fitch “Türkiye, kur risklerine karşı en kırılgan ülke” açıklaması yaptı! (12 Ekim)
Kur riskini frenlemek için Kur Korumalı Mevduat uygulaması yapılıyor ama KKM’nin 7 aylık maliyeti 88 milyar lira oldu; nereye kadar?
Merkez Bankası kısa vadeli dış borç stokunun 185.9 milyar dolar olduğunu açıkladı…
Elde sarf edilecek “128 milyar dolar” da kalmadı…
90’lardaki gibi şeçim kazanmak için ona ver, buna ver… Değirmenin suyu nereden gelecek?
SEÇİMLERDEN SONRA
Erdoğan’ın seçim kazanması zor, fakat kim kazanırsa kazansın, seçim sonrasındaki birkaç yıl içinde Türkiye ateş topuna dönmüş bir ekonomiyi kucağında bulacak. Zira kullanılabilir kaynaklar daralıyor.
İktidar haklı olarak sürekli dış kaynak arıyor, ama olmuyor... Çünkü “epistemolojik kopuş” gerçeği, iktisat politikalarının rasyonel ve öngörülebilir olmadığının ilanıdır. Kendileri de bunu biliyor olmalı ki, yabancı yatırımcıya “güvenceniz Cumhurbaşkanımızdır” sözüyle güven vermek gibi tuhaf açıklamalar yapıyorlar.
Halbuki yatırımcıya güven vermenin tek yolu ortodoks iktisat, rasyonel yönetim, kişilerin üstünde sağlam kurallar ve güçlü liyakatli kurumlardır. Türkiye bunu gerçekleştirmek zorunda. Zor ve ıstıraplı olacak maalesef, 24 Ocak 1980’de Turgut Özal’ın, 14 Nisan 2001’de Kemal Derviş’in yaptığı kurumsal reformlar gibi…
21/10/2022 00:01
Neden gizli?
137
Kur Korumalı Mevduat’ın Hazine’ye, bütçeye maliyete belli; 7 ayda 85 milyar lira, aydan aya da artıyor… Fakat bundan ibaret değil... KKM için Hazine’nin ödediği bu ama bir de Merkez Bankası’nın ödediği var; o ne kadar? Kimse bilmiyor!
Nedendir bilinmez, gizli tutuluyor.
Plan Bütçe Komisyonunda bu konu konuşuldu. Muhalif milletvekilleri sordular: KKM için Merkez Bankası’nın üstlendiği yük ne kadar?
Bilen yok… Komisyon Başkanı AK Partili Cevdet Yılmaz, eski bakandır, iktisatçıdır, saygın bir isimdir ama o da bilmiyor… Bunun üzerine Komisyon, Merkez Bankası’ndan bir yetkilinin gelip anlatmasına karar verdi...
Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası Bütçe ve Finansal Raporlama Müdürü İrfan Yanar, İstanbul’dan uçakla Ankara’ya geldi, 17 Ekim 2022 Pazartesi günü öğleden sonra İrfan Yanar Komisyon toplantısına katıldı. İzleyelim…
MERKEZ’E YÜKÜ NE KADAR?
Soru belli, KKM için Merkez Bankası ne kadar ödeme yapıyor? Fakat daha başta İrfan Yanar cevap vermeyi reddetti:
“Kanuna göre, Merkez Bankası, bağımsız denetimden geçtikten sonra, genel kurul toplantısından en az on beş gün önce bilançosu ve kâr zarar hesabını açıklar. Yıl içerisinde hiçbir açıklama yapmıyoruz!..”
Komisyon’da şaşkınlık… Niğde Milletvekili Ömer Fethi Güler’in (CHP) tepkisi: “Niye geldi o zaman İstanbul’dan, Allah Allah…”
Başka tepkiler de vardı ama cevap alamadılar
Şunu belirteyim: Bilanço yani yıllık kâr ve zarar cetveli elbette yıl tamamlandıktan sonra Genel Kurul’a sunulmak üzere açıklanır. Fakat Komisyon’un sorduğu “bilanço” değil ki!..
Komisyon, KKM için ödenen miktarı soruyor ve cevap verilmiyor!
Ne kadar olabilir? Diyarbakır Milletvekili HDP’li Garo Paylan: “Biz tahmini bilgi veriyoruz size, KKM’nin bu yıl hazineye 150 milyar, Merkez Bankasına 150 milyar maliyeti olacaktır, diyoruz…”
MECLİS’TEN BİLE GİZLİ
İYİ Partili Bursa milletvekili Prof. İsmail Tatlıoğlu’nun tahmini 200 milyar lira… Tatlıoğlu, konuşmasında, Merkez Bankası’na miktarı belirsiz harcama yetkisi vermesinin Meclis’ten istendiğini ama miktarın Meclis’e bildirilmediğini hatırlatıyor, yine de “eller kalkacak” diyerek Meclis’in nasıl çalıştığını ortaya koyuyor:
“Bir harcama izni istiyorlar, tamam. Kaç lira harcayacaksın? ‘Bilmiyorum.’ Nasıl olacak bu iş? Bir maliyet var. Şimdi, şurada, kısaca, dokuz aylık maliyet 200 milyar lira olsa, hane başına 10 bin lira kur korumalı mevduatın maliyeti… Arkadaşlar ellerini kaldıracaklar, kaç liraya ellerini kaldırıyorlar?!”
Kaldırılan eller hiç mi merak etmiyor; milletin parasından KKM’ye ne kadar para aktarılıyor diye? Meclis’in bir görevi de denetim değil mi?...
Tek Parti otoritarizmini hatırlayalım. Atanmış milletvekilleri denetim yapabilir miydi? Nihayet CHP milletvekili tarihçi Hikmet Bayur, 17 Aralık 1946 günü Meclis kürsüsündedir, Meclis’in neden denetim yapamadığını anlatır:
“Hükümeti denetleme cihazı işlemiyor. (Çünkü) hükümeti denetlemekle yükümlü olan bizleri aday gösteren, yürütme erkidir… Kendini denetlemekle mükellef olduğumuz kimselerdir… Adayları merkez değil, illerdeki, ilçelerdeki teşkilat göstermelidir.” (Zabıt Ceridesi, cilt 20, s. 120)
Bugünkü iktidar milletvekili de “Biz Cumhurbaşkanımızdan ve Genel Başkanımızdan seve seve talimat alırız. Bundan şeref duyarız” diyor. (5 Haziran 2020)
DENETİM OLMAYINCA
Varsın denetim olmasın denilebilir mi? Denetimsizliğin, Tek Parti rejiminde yol açtığı yolsuzluk ve yozlaşma bugün başka formlarda ortaya çıkıyor…
AK Parti otoriterleştikçe ekonomi bozuldu. Gerek kurumsal gerek parlamenter denetimsizlik öyle bir “yolsuzluk algısı” yarattı ki, Türkiye OECD’ye bağlı TAFT adlı kuruluş tarafından “Gri Liste”ye alındı! (21 Ekim 2021)
Yatırım gelir mi, gelmiyor zaten.
Bağımsız bir Merkez Bankası, emirle faiz indirmezdi. Ama ekonomik akla aykırı her faiz indiriminde TL biraz daha değer kaybetti, dövizi frenlemek için KKM’ye milyarlar akıtıyor hükümet… Dün faiz 10.50’ye indirtildi, KKM’ye ilave milyarlar akıtılacak…
Nasıl bir sarmaldayız, görüyorsunuz.
Denetimi engelleyerek, hamaset yaparak, eleştirileri baskılayarak, şeffaflığı kısıtlayarak propaganda yapılabilir ama ekonomideki kötü gidiş önlenemiyor.
Evrensel anayasa hukukundaki “denetim ve denge” neden hayati bir kavramdır, belli değil mi?
23/10/2022 00:01
AK Parti’nin yükseliş ve inişi
260
Yirmi yıllık iktidara yandaşlık veya husumet gözlüğüyle değil, objektif gözlemci olarak baktığımızda görünen şudur: Hem oylarında hem ekonomide yükseliş dönemi; kabaca on yıl… Sonra hem oylarında hem ekonomide iniş dönemi…
Parti ismi ve parti kurumu aynı, özellikle belirleyici siyasi aktör olarak lider aynı… Öyleyse bu yükseliş nedendi, bu iniş neden?
Cevap çok karmaşık ama çok kolay: Sebep yükselten politikalarla aşağı çeken politikaların çok farklı olmasıdır. “Faiz hayatın gerçeğidir” diyen politikayla “nas var nas” diyen politikanın aynı olduğunu kim söyleyebilir?
Hatta bu yirmi yılda parti kurumsal olarak aynı ama yapısal olarak değişti: Ekip yönetiminden tek adam yönetimine…
REFORM YILLARI
AK Parti merkez sağın çöktüğü, 28 Şubat’ın da toplumda büyük tepki doğurduğu bir ortamda liberal vurgular yapan ‘muhafazakâr demokrat’ bir parti olarak doğdu, yüzde 37 oyla iktidara geldi. Kemal Derviş’in reforme ettiği ekonomiyi devraldı, programı aynen uyguladı, ilaveten “Avrupa Birliği süreci”nin dinamizmini kattı.
Erdoğan, Avrupa Birliği’nin “Türkiye’nin siyasal, ekonomik, sosyal ve yasal standartlarını yükselten” bir süreç olduğunu söylüyordu. (2007 Seçim Bildirisi)
Kemal Derviş’ten devralınan reforme edilmiş kamu kurumları ve bağımsız Merkez Bankası devam ediyordu.
Abdullah Gül, Ali Babacan, Bülent Arınç, Cemil Çiçek, Yaşar Yakış gibi AB yönelişli ve reformist isimler görev başındaydı. Anayasa’ya, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin milli kanunlardan üstün olduğu yazılıyor, yeni Ceza Kanunu Avrupa standartlarına göre hazırlanıyordu…
Türkiye’nin dünya ekonomisindeki payı 2001 krizinde % 0.77’ye kadar düşmüştü, 2005 yılında % 1’in üstüne çıktı. Bu ivmeyle 2013 yılında % 1.23’e ulaştık… Ve iniş başladı.
‘TEK KİŞİLİK HÜKÜMET’
İnişin ilk siyasi işaretleri partide ‘dengeleyici’ isimlerin etkisizleştirilmesidir. Hatta Ak Parti, 2012 yılında, Gül’ün tekrar aday olmasını engelleyen bir kanun çıkarmış, bunu AYM iptal etmişti. (K: 2016/96)
2014’te Erdoğan’ın halk oyuyla cumhurbaşkanı seçilmesi, kendisinin de dediği gibi “sistemin fiilen değişmesi”ydi. Nisan 2017 referandumunda resmen CB sistemine geçilmesi en belirleyici dönüm noktasıdır.
3 Sayılı CB Kararnamesiyle Merkez Bankası’nın bağımsızlığın kaldırılması ve bütün yüksek kamu görevleri için Cumhurbaşkanına sürece sınırsız atama yetkisinin vermesi, yeni sistemin özetidir: Mehmet Uçum’un deyişiyle “tek kişilik hükümet.”
Artık Avrupa Birliği “Haçlı ittifakı”dır, faiz de “enflasyonun sebebi”dir!
Grafiklerin aşağıya doğru gitmesi hızlanmıştır. Dünya ekonomisindeki payımız, yüzde 1.23’ten 2021 yılında % 0.86’ya inmiştir! 1980 yılındaki seviyemiz de buydu!
‘Şunu yaptık, bunu yaptık’ doğru da, dünya daha fazlasını ve rasyonelini yapmış: 1980 yılında dünya ekonomisi 11.2 trilyon dolardı, 2020 yılında 84.5 trilyon dolara çıkmıştı, bizim payımız 1980 seviyesine inmişti.
LABORATUVAR GİBİ
İktidarın yirmi yılına analitik gözle, laboratuvar gibi bakarsak eğrisi de doğrusu da görülüyor.
İktidarın her zaman kötü yönettiğini ya da her zaman iyi yönettiğini söyleyenler var. Gelişmiş demokrasilerde de partilerine her şart altında sadık seçmen kitleleri vardır. Ama, rasyonel düşünerek, verilere bakarak, mukayeseler yaparak değerlendiren ve ona göre davranan geniş bir seçmen kitlesi de var. Liderin veya partinin peşine takılmamış, ideolojiyle şartlanmamış seçmen kitlesi… Gelişmiş demokrasilerde onlar hakemlik yapıyor, rasyonelliği güçlü tutuyorlar.
Trump’a önce kurumlar ve yargı direndi, sonra bu seçmen kitlesi onu gönderdi.
İktisat ilminin ve demokrasinin adeta ‘ana rahmi’ olan İngiltere’de Muhafazakar Başbakan Liz Truss ‘heterodoks’ politikalar uygulamaya kalktı, İngiliz lirası değer kaybetmeye başladı, kendi partisinden gelen tepkiler karşısında istifa etmek zorunda kaldı…
Bizimkiler Londra’ya gidip ‘heterodoks’ politikalarını anlatarak sermaye getirmeye çalışıyorlar ama inanan yok tabii.
Netice: AK Parti’nin yirmi yılı gösteriyor ki, bağımsız rasyonel düşünce, modern iktisat, liyakatli kurumlar ve hukukun üstünlüğü gelişmiş ülke olmanın ön şartıdır. ‘Gerisi hep angarya.’
25/10/2022 00:01
Neden çatışıyoruz?
134
Türkiye’nin sorunları derin ve ancak ortak akıllı çözülebilir, fakat hepimizin basit sihirli çözümleri var! Mahallelerimizden biri “gelecek yüzyıl bizim medeniyetimizin yüzyılı olacak” diyor, “faiz sebeptir” diyerek dünyada iktisat ilminin bilmediği sihirli formüller geliştiriyor… Bizim gençliğimizde “yüzde yüz Türk olduğun gün cihan senindir” diye bir slogan vardı… Başka bir mahallemiz “Cumhuriyet’in kurucu değerleri”ne dönmekten bahsediyor...
Hamasetin ötesinde ne derin fikir eserleri, ne de 21. Yüzyıla hitap eden ciddi araştırmalar var…
1970’lerde coşkuyla haykırılan sol sloganlar artık eski havasını kaybetse de sihirli kavramlara, “biz”i yücelten, “öteki”ni dışlayan keskin ideolojik sloganlara ne kadar düşkün olduğumuzun örneklerinden biriydi.
GELENEKSEL-MODERN GERİLİMİ
Dün T24’ün “Yıllık Buluşmalar” konferansında araştırmacı Bekir Ağırdır, gençlerin Ak Parti’ye uzak durduğunu, şehirleşmenin AK Parti’den uzaklaşmaya yol açtığını anlattı. Geleneksel şehir, kasaba ve köyde “herkes aynı ayıp, aynı suç duygularına hakim olduğu bir yerde aynı iyi doğru güzeli öğreniyorlar”dı. Ama gençler “çokluğun, çoğulculuğun bir arada olduğu metropollerde büyüdüler. O yüzden ne yaparsanız yapın öğrendikleri doğu iyi güzel kavramları bizlerden farklı…”
Tabii ki bu noktada AK Partili ailelerin “çocuklarımıza laf geçiremiyoruz” yakınmasını hatırlamak lazım.
Batı’nın şehirleşme ve sanayileşme tarihinde sosyolog Durkheim “mekanik dayanışma” ve “organik dayanışma” kavramlarıyla aynı değişimi anlatmıştı: Herkesin “mekanik” olarak aynı değerlere, davranışlara sahip olduğu geleneksel toplumdan, gelişen iş bölümü ile ayrışan ve organizasyonlarda, kurum ve şirketlerde çalışan modern topluma geçiş.
Sosyolog Tönnies de geleneksel toplumu “cemaat”, bireyleşmiş modern toplumu “cemiyet” diye tanımlamıştı…
TARİHİN SİYASETE ALET EDİLMESİ
En belalısı ikisinin arasında iki üç, belki daha fazla nesillerin yaşadığı geçiş dönemidir: Bazı kesimlerde bir “anomi” yani değerlerin aşınması krizi yaşanır; ne geleneksel, ne modern değerler… Bazı kesimlerde ise, Şerif Mardin’in gösterdiği gibi değerler etrafında bir tür ‘yeniden kabileleşme’ gettoları…
Bekir Ağırdır’ın da vurguladığı gibi, siyasetçilere, aydınlara, kamuoyunu etkileyen herkese düşen görev “uzlaşma” ve “birlikte yaşama” değerlerinin gelişmesine çalışmaktır. Ama biz keskin ideolojilerin sihirli lafları ve sert siyasi güç kavgaları etrafında kutuplaşıyoruz, ‘siyasi kabileler’ gibi didişip duruyoruz. Tarihi de istismar ediyoruz.
Muhaliflerini ‘hain’ diye suçlamayan ‘güçlü iktidar’ gördük mü?!
Tarihçi Peter M. Holt, Malazgirt’te ‘büyük tarih’in akışının değiştiğini yazar. Anadolu’nun vatanlaşmasının temelinde Malazgirt vardır. Bu tarih bilinci ve bu vatan bilinci hepimizindir ama Cumhurbaşkanı, Malazgirt’te Cumhur İttifakı’na oy istiyor, muhalefeti ağır sözlerle eleştiriyor... Lozan hakkındaki sözlerini biliyorsunuz.
Milli Mücadele harikasını da muhafazakâr iktidara karşı istismar etmek aynı şekilde yanlıştır.
ÖNÜMÜZDEKİ YÜZYIL
Konferansta iktisat tarihçisi Şevket Pamuk, yüz yıllık cumhuriyet tarihimizde kalkınma ortalamasının vasat olduğunu anlattı. Afrika ve Güney Amerika’nın bir parmak üstünde, Uzak Doğu’nun gerisinde… Prof. Pamuk, uzlaşmanın sağlandığı, istikrarlı ve kurumsal politikaların uygulandığı dönemlerde ise başarılı olduğumuzu belirtti.
Her birimiz kendi yüce ideolojimizi savunmak ve tarihi bu yönden istismar etmek için kavga ederken, ülkemizi kutuplaştırıyoruz, kalkınmamızı frenliyoruz… Nasıl bir akıl bu?!
Konferansta tarihçi Ali Yaycıoğlu, resmi ya da gayri resmi yaygın tarih anlatılarımızın “büyük tıkanıklığı” izah edemediğini anlattı. Siyasetin tarihi istismar etmesinin hem siyasette hem tarihe bakışlarda çarpıklık yarattığı belirtti. Yaycıoğlu’nun “anti tarih” tezini ayrı bir yazı konusu yapmayı düşünüyorum.
Konferansta Prof. Evren Balta, yaşamakta olduğumuz yeni soğuk savaş döneminde, askeri olmaktan çok iktisadi ve teknolojik faktörlerin başat rol oynayacağını, yatırım ve ticaretin “dost ülkeler arasında” gelişeceğini anlattı! Bizim dost ülkelerimiz??.
“Eksen kayması” savrulmalarını yaşayan dış politikamız, önümüzde nasıl bir yüzyıl olduğunun farkında mı? Bizler farkında mıyız?!.
Sürekli tekrar edeceğim; itidal, hukuk, kurumlar, kurallar, özgürlük, bilim, teknoloji…...
26/10/2022 00:01
Merkez Bankası ne yapıyor?
104
Merkez Bankası 1931’de kurulduktan sonra, en müdahaleci hükümetler zamanında bile belli bir özerk davranış içinde oldu. İlk Genel Müdür Selahattin Bey, Başvekil İsmet Paşa’nın ‘avans’ talebini reddetti… Başkan Bülent Gültekin, Başbakan Tansu Çiller’e direndi…
Ecevit hükümeti döneminde krizden çıkış için uygulanan 2001 reformlarında Merkez Bankası kanunla bağımsız hale getirildi. Bu ‘araçsal’ bir bağımsızlıktır, yani Merkez Bankası, uygun göreceği para politikası araçlarını, bu arada kuru ve faizi iktidardaki parti değil, Merkez Bankası’nın “doğrudan kendisi belirler.” (md.4/1)
Kanunda bağımsızlığı teyid eden şu madde de var: “Banka, bu Kanun ile kendisine verilen görev ve yetkileri, kendi sorumluluğu altında bağımsız olarak yerine getirir ve kullanır.” (Md. 4/III, c)
Dünyada da bu düzenlemeler hep, iktidar partilerinin seçim hırsıyla para basarak birkaç yıl sonra enflasyonu patlatmalarını önlemek için konulmuştur...
‘YAPAMAYACAĞI İŞLEMLER’
Bizim 2001 tarihinde yeniden düzenlenen Merkez Bankası Kanunu’muzda başka maddeler de var. Kanunun “Bankanın Yapamayacağı İşlemler” bölümünde, iktidarların Merkez Bankası kaynaklarını kullanmasına yol açan işlemler, mesela iktidara “avans” vermesi yasaklanmıştır. 1931 yılında böyle bir kanun olmadığı halde Genel Müdür Selahattin Bey, İsmet Paşa’nın Tarım için istediği “avans”ı reddetmişti, enflasyonu patlatır gerekçesiyle!
Aynı 56. Maddede, Merkez Bankasının iktidara ve kamu kurumlarına “her ne şekilde olursa olsun kefil olamaz ve doğrudan kendisi ile ilgili işlemler dışında teminat veremez” diye bir hüküm de var.
Bu durumda, Merkez Bankası Kur Korumalı Mevduat giderlerine “kefil” olabilir mi? Ödemeler için “teminat” verebilir mi, bu ödemeleri yapabilir mi?!
Bu, ciddi bir hukuki sorundur.
150-200 MİLYAR TL
Daha önce yazmıştım, Meclis’in Plan Bütçe Komisyonu’nda, Merkez Bankası yetkilisi, KKM için kaç milyar ödendiği sorusuna cevap vermeyi reddetmişti! Komisyon’daki tahminler 150-200 milyar arasındadır! Böyle bir meblağ KKM için Merkez Bankası’ndan nasıl ödenebilir, tabii para basarak.
Evet “Finansal sistemde istikrarı sağlayıcı ve para ve döviz piyasaları ile ilgili düzenleyici tedbirleri almak” bankanın görevleri arasında ama “yapamayacağı işlemler”le sınırlı olarak...
KKM için Merkez Bankasının milyarlar ödemesi “Merkez Bankasının yapamayacağı işlemler” kapsamına girmiyor mu?
Değerli hukukçu Rubil Gökdemir, Zanka TV’deki programında bu sorunu gündeme getirdi. Gökdemir de, programa katılan CHP’li Komisyon üyesi Bülent Kuşoğlu da KKM için Merkez Bankası’ndan ödeme yapılmasının kanuna aykırı olduğunu anlattılar: Merkez Bankası’na bu yükümlülük, 21 Aralık 2021 günlü “tebliğ” ile verilmişti. Halbuki kanunun koyduğu hüküm tebliğ ile değiştirilemez…
ASIL MESELE
Burada önemli olan şudur: İktidar kanunların, kurumların ve iktisat ilminin olağan yollarından işlem yapmak yerine, “epistemolojik kopuşla… heterodoks” yolları tercih ediyor ...
Merkez Bankası’nın rezervlerindeki “128 Milyar dolar”ın da kanunla değil, “protokol”le Maliye Bakanlığına yetki verilip kamu bankaları eliyle harcanması gibi…
Görüyor musunuz, hukuki ve kurumsal yerleşik yöntemler yerine “heterodoks” yollara gitmek nelere yol açıyor?
Halbuki Merkez Bankası’nın bağımsızlığını düzenleyen hükümler, işte bütün bunlara fırsat vermemek, iktidarları popülizmden ve kaynak israfından uzak durmaya, ekonomiyi rasyonel yönetmeye zorlamak içindi.
Ama 3 Sayılı Cumhurbaşkanı Kararnamesiyle, kanundaki atama yöntemleri değiştirildi, kanunda yazılı bağımsızlık Kararnameyle kaldırıldı! Yine aynı sorun; hukuki konularda da heterodoks davranışlar!
Sonuç ortada; kuralların, kurumların aşınması, güvensizlik, yatırımsızlık, enflasyon, milli gelirde on yıl geriye gidiş... Onun için ısrarla yazıyorum; hukuk devleti, kurallar ve kurumlar yönetimi...
Türkiye, ekonominin “emir kumanda” ile yönetilebileceği aşamayı Turgut Özal döneminde geride bırakmıştır. Gelişmiş ülke olmamız için tek yol, hukuk devleti, kuvvetler ayrılığı, kurallı piyasa ekonomisi, fikir ve ifade hürriyetidir.
Hür eleştiri olmazsa yanlışlardan millet nasıl haberdar olacak?
30/10/2022 00:01
Cumhuriyetin gelişmesi
180
Gazi Paşa, 28 Ekim 1923 akşamı başta İsmet Paşa olmak üzere arkadaşlarını Çankaya’ya çağırdı, “yarın cumhuriyeti ilan edeceğiz” dedi. Anayasa’da yapılacak değişikliği yazdırdı, 29 Ekim’de Meclis’te kabul edildi, Gazi de Reisicumhur seçildi…
Cumhuriyet’in ilanı konusundaki yaygın kültür bu şekildedir. Biraz daha geniş bir çevrede, Cumhuriyet’in ilanından önce Gazi’nin bir hükümet krizi planladığı, bu krize çözüm olarak Cumhuriyet’in ilanını sağladığı bilinir: Cumhurbaşkanı başbakan atayacak, o da kabinesini kuracaktır. Yani normal parlamenter sistem mekanizması…
Nutuk’ta ayrıntılar anlatılır fakat doğal olarak hükümet krizi ile 28 ve 29 Ekim günlerinin ayrıntılarıdır.
TEMEL KAVRAMLAR
Bu çerçevede kalan bir cumhuriyet anlatısı, zihinlerde ‘cumhuriyetin evrimi’ düşüncesine yol açmıyor. Elbette cumhuriyeti ilan ettiği için Gazi’ye bir minnettarlık duygusu hissedilir fakat bu bakış cumhuriyet öncesi ve geleceği hakkında derinlikli bir kavrayış, bir perspektif yaratmaz. Geçmişte Cumhuriyetçilik gayretiyle kuvvetler ayrılığı ilkesine karşı çıkanlar olduğu gibi bugün de Cumhuriyet’in “fabrika ayarlarına” veya “kurucu değerlerine” dönmek söylemi bunun bir örneğidir.
Halbuki 1923 modeline değil, ‘çağımızın cumhuriyeti’nin nitelikleri hakkında bir perspektife ihtiyacımız vardır; bunda kuvvetler ayrılığı olmazsa olmazdır.
Cumhuriyet’in kendisi de bir gelişmenin sonucuydu. Nitekim “milli hakimiyet, milli irade, meclis, kongre, anayasa”ve hatta “parti” kavramları kullanılmadan Cumhuriyet’in ilanı anlatılamaz, bu kavramlar ise Meşrutiyet’ten gelen kavramlardır.
MİLLİ HAKİMİYET
1908 yılında Ahmet Rıza Bey, Osmanlı Mebusan Meclisi Reisi seçilmesi üzerine yaptığı teşekkür konuşmasında, “hakimiyet-i milliyenin kuvvetli bir şekilde teessüsüne bihakkın çalışmak” gerektiğini vurgulayarak şöyle diyordu:
“Maziden ibret alarak, diğer memleketlerde hakimiyet-i milliyenin kesintiye uğramasına sebep olan hatalardan sakınalım. Hüsnüniyet, azim ve sebat her işte muvaffakiyeti temin eder…” (27 Aralık 1908)
Mustafa Kemal Paşa “milli hakimiyet” diyerek, “cemiyet” ve “kongre” diyerek, “meclis” diyerek Anadolu’da Milil Mücadele’yi teşkilatlandırırken bu kavramları özümsemiş, usullerini bilen asker, memur, öğretmen, sivil aydın, din adamı ve eşraf kitlesi ve kurdukları cemiyetler hazırdı.
Bu konuda merhum Bülent Tanör’ün “Türkiye’de Yerel Kongre İktidarları” kitabını tavsiye ederim. Milli Mücadele’nin toplumsal zeminidir bunlar.
1923 YILI
Böyle bir siyasi kültür zemininde, 1922’de Büyük Zafer’in de sağladığı muazzam meşruiyetle, 1 Kasım 1922’de saltanat Meclis’te oybirliğiyle, yani muhalefetin de desteğiyle kaldırıldı. Hüseyin Cahit’in o günlerde yazdığı gibi bu aslında cumhuriyete geçişti: “İdare şeklimiz, olayların, ihtiyaçların vücuda getirdiği bir hususiyet arz etmekle beraber esas itibariyle bir cumhuriyet olduğu aşikardır.” (Renin gazetesi, 4 Kasım 1922)
Cumhuriyet’in resmen ilanı ile devlet şeklinin adının konulması bir yıl sonradır. 1923 yılında seçimler vardır, Lozan Antlaşması vardır ve… Hürriyet-i şahsiye Kanunu vardır, kuvvetler ayrılığı, kuvvetler birliği, partili cumhurbaşkanı, partisiz cumhurbaşkanı, tek parti, çok parti, basın hürriyeti tartışmaları vardır. Son derece ufuk açıcı tartışmalar… Hâlâ oturtamadığımız değerler ve kurumlar!..
‘GELİŞME BİTMEMİŞTİR’
Meclis ve basındaki muhalifler kuvvetler ayrılığını savunuyordu. Gazi ve arkadaşları 29 Ekim’de, kuvvetler birliğine dayalı otoriter ‘devrimci cumhuriyet’ modelini gerçekleştirdiler…
Gelişmeye açık bu cumhuriyet çeşitli aşamalardan geçti, 1946 çok partili hayat, 1962 özel tanımlı kuvvetler ayrılığı, darbeler, başarılı ve başarısız hükümetler… Hâlâ mutabakatla bir anayasa yapamadık, hâlâ hukuk, siyaset karşısında zayıf… CB sisteminde daha da geriledi.
Gazi’nin 1923’te söylediği, bugün de geçerlidir: “Türkiye’nin dahili tekamülü tamamen bitmemiştir. Daha tadilat ve terakkiyat vuku bulacak ve bilumum tekamüller cumhuriyet esasına müncer olacaktır.”
Yön bellidir; geçmişin herhangi bir dönemi değil, kuvvetler ayrılığına dayalı demokratik, laik, sosyal hukuk devleti niteliklerini gerçekleştirecek bir Türkiye Cumhuriyeti… Ancak o zaman ‘gelişmiş ülke’ olabiliriz.
.1/11/2022 00:01
‘Türkiye yüzyılı’
134
Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın açıkladığı “Türkiye Yüzyılı”, seçimler için hazırlanmış bir metindir. Miting havasındaki toplantı da bunun ‘görsel’i olarak düzenlenmiş.
Erdoğan tarafından şu veya bu şekilde olumsuz tavırlara maruz kalan gazetecilerin ve ağır sözlerle aşağılanmış muhalefet partilerinin davet edilmesi, son yıllardaki dar ideolojik ekibin dışından bir elin, tanıtım uzmanı akademisyen Ertan Aydın’ın rolünü yansıtıyor.
Seçim propagandasının neye odaklanacağı da belli: Birincisi, eldeki ideolojik tabanı pekiştirmek; başörtüsü için anayasa değişikliği bunun bir örneği… İkincisi, Erdoğan’ı geçmişte yüzde 50’ye çıkaran ama artık kaybettiği merkez seçmeni ve aydınları yeniden kazabilmek; metinde iğreti duran “daha fazla özgürlük” gibi sözler…
2023 HEDEFLERİ
Erdoğan’ın 2011 seçim bildirisinde açıkladığı “2023 Hedefleri”ni hatırlamamak mümkün mü? Teknik olarak daha iyi çalışılmış bir metindi.
Erdoğan ekonomi politikasında üç temel ilkeyi vurguluyordu: “Mali disiplin… fiyat istikrarı… Merkez Bankası’nın operasyonel bağımsızlığı…” (s. 36)
Doğruydu, 2001 reformlarından devralınan bu ilkelerle ve AB sürecinin de katkısıyla Türkiye yılda ortalama % 6.7 büyümüş, kişi başı gelir 12 bin dolara çıkmıştı. Biraz abartılı da olsa 2023 yılında kişi başına gelirin 25 bin dolara, ihracatın 500 milyar dolara çıkması o zaman tasavvur edilebiliyordu.
Fakat ciddi bir eksiği vardı; yol haritası yoktu. Kurumlardan eğitime, dış politikaya nasıl bir yapı oluşturarak bu hedeflere ulaşılacaktı? Genel söylemler vardı, somut programlar yoktu.
Özellikle CB sisteminde ne “mali disiplin” ne “fiyat istikrarı” ne de “kurumların fonksiyonel bağımsızlığı” kaldı, 12 bin dolardan 9 bin dolara düştük!
YOL HARİTASI
Hedef koymak kolay, seçimler için de elverişli... “2023 Hedefleri”ni iktidar yaklaşık on yıl propagandada kullandı ama bu hedefleri gerçekleştirecek kurumlar mesela Merkez Bankası bağımsızlığını kabetti, eğitimde kalite düştü.
25 bin dolar gelire ulaşmak için teknoloji kullanan, yüksek becerili, iyi eğitimli işgücü lazım. Ama WEF’e göre, ekonomik gelişmeyi zorlaştıran 16 sorun arasında işgücünün eğitim yetersizliği bizde % 11.5 ile üçüncü sırada yer alırken, Çin’de % 5.2 ile 10. sırada kalmaktadır.
İran bilimsel yayınlarda son on yılda bizi geçti...
Nasıl “10 Büyük Ekonomi”ye girecektik? Gelirimiz nasıl 25 bin dolara çıkacaktı?
Görülüyor ki, hedef koymaktan ziyade kaynak yaratacak ve kaynakları rasyonel kullanarak hedefe götürecek yol haritası çok daha önemlidir. “Türkiye Yüzyılı” adlı metinde de bu yok.
Bu alanlardaki yetersizlikler ve yanlışlar, bizi 9 bin dolara düşürdü.
Adım başına üniversite açmak yerine, ekonominin işgücü ihtiyacına göre eğitim verilmeliydi, değil mi?..
DEĞİŞEN POLİTİKALAR
Bunlar gözetilmedi, seçim odaklı politikalar izlendi. Halbuki Hedefler’e ulaşmak için eğitim, kurumlar, yargı bağımsızlığı, bağımsız denetim gibi alanlarda ciddi reformlar lazımdı.
Cumhurbaşkanı Erdoğan yaklaşık iki yıl önce şöyle diyordu:
“Ekonomi ve hukuk alanındaki reform gündemimizle ilgili yoğun bir hazırlık dönemini geride bıraktık. Yakında bu reformları kamuoyu ile paylaşacağız...” (15 Ocak 2021)
Naci Ağbal Merkez Bankası Başkanı, Lütfi Elvan Hazine ve Maliye Bakanı’ydı. Erdoğan “faiz acı ilaçtır, uygulayacağız” diyordu.
Ne oldu?.. Dört ayda bırakıldı, “epistemolojik kopuş”a geçildi!
Nasıl güven yaratılacak?
CEVAPSIZ SORULAR
Erdoğan da defalarca söyledi; ekonomide en büyük ihtiyacımız sermayedir, kaynaktır. “Türkiye Yüzyılı” bu konuda ne diyor? Nasıl kaynak temin edilecek? Yüzde 9-10 dolar faiziyle borçlanmaya devam ederek mi?!
Cumhurbaşkanı Erdoğan, hakimlerin kararlarından dolayı sürülmelerini önlemek için “hakimlere coğrafi teminat getireceklerini” söylemişti. (3o Mayıs 2019)
Yargı bağımsızlığı yönünde önemli bir adım olurdu fakat üç buçuk yıl doluyor, yapılmadı. “Türkiye Yüzyılı”nda da tek kelime yok.
Listeyi uzatmıyorum.
Erdoğan, “Türkiye Yüzyılı” adlı belgede, CB sisteminde Bahçeli’nin dile getirdiği açık sorunları bile görmezlikten geliyor, ekonomiyi küçülten ‘heterodoks’ politikalarda ısrar ediyor…
İlk on yılda rasyonel politikalara destek vererek iktidarı yüzde 50’ye ulaştırmış merkez seçmeni ve aydınları tekrar kazanması hiç de kolay gözükmüyor.
02/11/2022 00:01
Başörtüsü ve anayasa
194
Araştırma şirketi MetroPOLL’e göre, toplumun yüzde 90’ı ülkemizde artık bir başörtüsü sorunu olmadığını görüyor. Peki, CHP iktidara gelirse başörtüsü ya da türban yasağı geri gelir mi? Toplumun yüzde 60’ı hayır diyor. Demek ki, büyük gerilimlere, hatta askeri müdahalelere konu olan bir mesele, özgürlük alanı olarak görüldüğünde sorun olmaktan çıkıyor, ülke rahatlıyor.
Bunun yanında, CHP iktidarında başörtüsü sorunun çıkacağını düşünenlerin oranı ise yüzde 35’i buluyor, büyük bir kitle... İktidar bu seçmen kitlesinin desteği için, bugünkü CHP’yi başörtüsü karşıtı göstermeye çalışıyor. Yetmiş yıl geride kalmış baskıları sürekli hatırlatıyor, başörtüsü konusunu sürekli gündemde tutmak istiyor. Şimdi anayasa konusu yapma niyetinde.
BİZDE KIYAFET
Kıyafet meselesini bizim kadar siyasi sorun yapmış başka bir ülke bilmiyorum. Burgiba’nın Tunus’u dışında olmadı.
Bizim tarihimizde, kadın kıyafeti konusunda Ebussud Efendi’nin fetvaları ve meclislerindeki tartışmalar dikkat çekicidir. Garplılaşma cereyanları içinde ekonomiden öncelikli olarak “tesettürün kaldırılmasını” savunanlar oldu!
Mustafa Kemal Paşa, kuvvetler birliğini savunan ünlü konuşmasında, “Sultan Mahmut’un teşebbüs ettiği taklit suretiyle olan ıslahatın doğurduğu karışıklıklar halen berdevamdır. Mesela kıyafete bakın, Avrupa kıyafeti aldık” diye eleştiride bulunmuştu. (1 Aralık 1921) Meclis’teki muhafazakârların desteğini almak istediği dönemdi. 1925’te “şapka devrimi”ni yaptı. Kadın kıyafetiyle ilgili hiçbir tasarrufu olmamıştır. Olsaydı bile çağımızda anlayışlar değişmiş, hürriyet ve eşitlik değerleri ön plana geçmiştir. Hürriyet ve eşitlik, zaten modern hukukun geliştirdiği iki temel değerdir.
Bizim Anayasa Mahkemesi’nin 1989 tarihli “laikliğin özgürlüklere kıydırılmasına olanak tanımamak” kararı, modern hukukta özgürlüğün değerini anlamamış, baskıcı bir karardı. (Karar No: 1989/12)
Bu anlayış otoriter CHP geleneğinde güçlüydü…
CHP GELENEĞİ
Önce Ecevit “Atatürk ve Devrimcilik” adlı kitabında bu geleneği sorgulamaya başladı, şapka devriminin gerekli olduğunu söyledi “ama köylüye ne getirdiğini” sordu. (1970 basım s. 76)
Zamanla şehirleşme ve eğitimin gelişmesi, kadını evinden çıkıp üniversiteye, iş hayatına, kamu görevlerine, sinemaya, cafelere taşıdı. Hayatın her alanında başı açık veya tesettürlü kadınların görülmesi gerçek bir modernleşme tablosudur.
Artık başörtüsü yasağının saçma, dahası, kadının sosyalleşmesine engel olduğu daha bir kavranıyor.
Kemal Kılıçdaroğlu’nun partisini bütün sosyal kesimlere, bu arada kültürel muhafazakarlara açma çabası bu gelişime uygundur. CHP, 21. Yüzyılda kendi tarihine hapsolamaz.
Kılıçdaroğlu’nun bu yöndeki kanun teklifi, hala endişelenen, CHP’den korkan yüzde 35’lik kitleyi bir güvence hissi vermek içindi. Cumhurbaşkanı bunu fırsat olarak değerlendirdi, meseleyi anayasa değişikliğine taşıdı.
USUL YANLIŞ
Düşünün, Fransızlar, anayasalarında üç maddeyi değiştirmek için 2007 yılında “Balladur Komisyonu”nu kurarak bir yıl çalıştılar; her kesimle görüşerek, anayasa hukukçularıyla müzakereler yaparak, bütün partilerden görüşler alarak… Partili cumhurbaşkanının yargı üzerindeki etkisini sıfırlayan ve yürütme karşısında parlamentoyu güçlendiren bir gerçek reform yaptılar.
Bizde CB sistemine geçiş gibi ‘ağır ameliyat’ diyeceğimiz bir değişiklik “atı alıp Üsküdar’a geçme” mantığıyla yapılıverdi.
Şimdi de yaklaşan seçimlerde kullanılmak üzere yine siyasi ve sosyal kesimlerin katılımı olmaksızın “anayasa değişikliği” hazırlanıveriyor. Taktik, seçimleri başörtüsü referandumuna çevirebilmek.
Özgürlükleri güvenceye almak gibi bir “anayasal iyi niyet”, partiler arası komisyon kurup metni birlikte hazırlamayı gerektirirdi. Fakat hayır, “biz hazırladık” denilecek veya referandum havası yaratılacak seçimlerde…
Hukuk ilminde de bu tür yani sırf siyasi çıkar amaçlı anayasa değişikliğine “suistimalci anayasa değişikliği” deniliyor.
Metni görmek lazım ama usulün yanlış olduğu açık; üst norm olan anayasa kavramını araçsallaştırıyor.
04/11/2022 00:01
Polis ve parti
124
Artık bu boyutlara geldi; Polis Akademisi’nin mezuniyet töreninde, iktidar partisinin seçim bildirisi niteliğindeki ‘Türkiye Yüzyılı’ programının müziği çalındı.
Binlerce, on binlerce beste içeren repertuvarında, polis bandosu başka bir parça mı bulamadı?!.
İktidarın on yılında bütün kamu bürokrasisi adım adım partizanlaştırıldı. Kamu görevlisinin birinci özelliği liyakat ve siyasi tarafsızlık olmalıdır. Halbuki özellikle CB sisteminde “yandaş atamalarla kamu görevlerinin kalite kaybettiği” ve “kamu görevlisi ile parti görevlisi arasındaki farkın belirsizleştiği” artık uluslararası raporlara geçti. (Alman SWP Vakfı, 2019, s.19)
HSK’nın elinde adalet yönetimin ne halde olduğu herkesçe biliniyor. Anayasa Mahkemesi’ne atamalarda resmen AK Partili olmuş isimlerin de bulunması, Anayasa Mahkemesi kararını uygulamayı reddeden bir yargıcın terfi ettirilmesi, devletin ‘yargı’ fonksiyonuna iktidarın nasıl baktığının örneklerindendir… Ama özellikle de polis!
POLİS TEŞKİLATI
Ülkenin emniyeti gibi hayati derecede önemli, şerefli ve şehitler veren bir güvenlik teşkilatına parti gölgesinin düşmesi fevkalade hazindir ve endişe vericidir.
Polis Akademisi mezuniyet töreninde siyasi bir bestenin çalınması ‘yukarı’nın emriyle mi olmuştur? Böyleyse ne kadar vahim olduğunu anlatmaya ihtiyaç yok. Böyle değil de Akademi yönetiminin kararı ise, bu da Akademi yönetiminin nasıl siyasallaştırıldığını gösterir, aynı şekilde vahimdir.
Zaten kamuya personel alımlarında “mülakat” sisteminin nasıl çalıştığı da bilinen bir gerçektir.
“Türkiye Yüzyılı” etkinliğinin partiyle, yaklaşan seçimlerle ilişiği olmadığını, bunun sırf bir devlet projesi olduğunu iddia ederek Polis Akademisi’nde çalınmasının doğal olduğunu söylemek, insan zekasıyla alay etmek olur. Salondaki parti pankartları, parti atmosferi, Erdoğan’ın konuşmasındaki “muhalefetin kafası basmaz, anlamaz bunlar anlamaz” sözleri, “seçim” referansları ve aynı parçanın AK Parti grubunda çalınmış olması bunu gösterdiği gibi seçim kampanyasını açan bir etkinlik olduğu da açıktır ve herkesçe böyle yorumlanmıştır.
PARTİ DEVLETİ
Parti devleti kavramı, devlet organlarının partilileştirilmesi demektir. Türkiye bunu 1935’te denedi. İçişleri Bakanı Parti Genel Sekreteri, valiler il başkanı yapıldı. Bütün memurlar devlet patisi CHP’nin üyesi sayıldı,
Muhalif Serbest Fırka’nın Türkiye’nin en gelişmiş, en eğitimli bölgelerinde gördüğü büyük halk desteği, iktidarı endişelendirmiş, “devlet”i daha fazla partilileştirmenin çözüm olacağı sanılmıştı.
Aksine, dönemin iktidar partisi daha kibirli, daha baskıcı hale geldi. Çünkü güç, dengesiz olarak artıkça kibirli, baskıcı hale gelir, yozlaşır. CHP’nin 19 Mayıs 1939’da toplanan 5. Kurultay’ında bu uygulamaya son verildi, memurların partili olması yasaklandı!
İkinci Cihan Harbi’nden sonra çok partili hayata geçiş başlayacak, “devletin siyasi tarafsızlığı” kavramı siyasi kültürümüze girecek ve fakat yerleşmesi maalesef çok zaman alacaktır.
Bugün inkılap tarihine bir kesim hayranlıkla, diğer kesim düşmanlıkla baktığı için, son derece öğretici olan ‘laboratuvar’ değerindeki bu tecrübeler bilinmiyor, ders alınmıyor.
1937’de 6 Ok anayasaya konulduğunu, DP’nin bile bunu kaldırmaya yanaşmadığını not olarak belirtelim.
DÜZENLİ DEVLET
16. yüzyıldan itibaren tarihimizde gittikçe ağırlaşan sorunlardan biri, devletin kurumlaşma zaafı ve düzensizliğidir. Cevdet Paşa, “devlet-i muntazama” (düzenli devlet) kavramını reformların temel felsefesi olarak ortaya koymuştu…
Çağımızda devletin fonksiyonları çok çeşitlenmiş, uzmanlık ve liyakat fevkalade önem kazanmıştır. Bunun da yolu kamu hizmetlerinde görevlerin emirnamelerle, kararnamelerle değil, kanunlarla ve liyakat ilkesine göre düzenlenmesidir.
Buna uyulmayıp ‘bizden’ atamalarla kurumların nasıl güven kaybedebileceğinin bir örneği TÜİK’tir… Bakan Nebati’nin deyimiyle nasıl “önemsizleşeceğini”nin örneği, Merkez Bankası’dır.
Özellikle de yargının ve polisin siyaset dışı olması hayati derecede önemlidir.
Yaşamakta olduğumuz kutuplaşma ve ekonomik kriz de zaten “devlet-i muntazama”ya ne kadar ihtiyaç olduğunu gösteriyor, değil mi?
6/11/2022 00:01
Kayıp yıllar
148
AK Parti Genel Başkan Yardımcısı Ali İhsan Yavuz’u, o unutulmaz “hiçbir şey olmadıysa bile bir şey oldu” sözünden hatırlarsınız. Şimdi, Altılı Masa’yı eleştirirken, parlamenter sistemin krizler çıkardığını söylüyor. Sözleri şöyle:
"Şu anda parlamenter sistemle yönetilip de az çok kriz, kaos, kargaşa yaşamayan ülke yok. Bizde daha fazlası yaşanıyordu.”
Doğru, bizde 1990’lar koalisyonlar yüzünden “kayıp yıllar” olmuştu. Fakat koalisyonla yönetilen Almanya’da hiçbir siyasi kriz yok. Hatta gelişmiş parlamenter demokrasilerde hükümet krizleri ekonomiyi batırmıyor. Devlet makinesi yani kurumlar düzgün çalışmaya devam ediyor.
KRİZ VE SİSTEM
Kavgalı koalisyonlar gibi tek kişiye denetimsiz yetkiler verilmesi de kötü sonuçlar doğurdu, bu da bir gerçek.
Evet bizde 1979 krizinin de 1994 ve 2000 krizlerinin de sebebi, koalisyonların, yaklaşan krize karşı zamanında “acı ilaç” uygulamaktan sakınmalarıydı. Bu yüzden ekonomi ameliyat masasına düşmüştü. Güney Kore’nin ‘depara kalktığı’ yıllarda biz böyle düşe kalka yürüyorduk.
Bunun çok çeşitli sebepleri var. Güney Kore’nin bilim ve teknolojiye, ihracata öncelik vermesi birinci sebeptir. Bizde bilim hamaseti çoktur ama o düzeyde bir bilim şuuru olmadı! Koalisyonların uzun vadeli politikalar oluşturamaması da düşük performansımızın sebeplerden biridir.
CB sistemine geçiş için 1990’lardaki koalisyonların başarısızlığı çok istismar edildi. Çanakkale şehitliği görüntüleri, mehter marşları propagandaya eşlik etti. Bu hamaset içinde, bir sistemin iyi işlemesi için zorunlu olan yetki-denetim meselesi, kurumların etkinliği gibi hayati konular akla bile gelmedi.
Türkiye’de sistem meselelerini çok iyi bilen, dünya literatüründe yeri olan bilim insanlarımız vardır; onların görüşlerine başvurulmadı… Reis’e ne kadar çok yetki verilirse devlet makinesi iyi işler sanıldı.
CB SİSTEMİ
CB sisteminin mimarlarından Prof. Şükrü Karatepe’nin Fatih Altaylı’ya söyledikleri, nasıl bir sistem getirildiğini net olarak anlatır:
“Tayyip Erdoğan için yapılan bir düzenlemedir diyorlar. Kim güçlü ise işaret gösterir ve yapılır. 82 anayasası Kenan Evren için yapıldı ve herkes kullandı. Bugün Tayyip Bey istiyorum dedi ve yaptırdı.” (26 Ocak 2017)
Böylece Sayın Erdoğan’ın bizzat tanımladığı gibi, “tek kişi ve sadece millete karşı sorumlu” bir sistem! (18 Şubat 2017)
Parlamento denetimi yok, yargı denetimi fiilen imkansız… Juan Linz’in 1990 yılında Latin Amerika laboratuvarına bakarak yazdığı gibi bizde de “sistem kişiselleşti.” (https://muse.jhu.edu/article/225694/pdf)
Kurumlar “önemsiz” hale geldi, “tek kişilik hükümet”in duyguları, kaygıları, düşünceleri devlet politikasına dönüştü… Eski koalisyonlar gibi CB sisteminde de Erdoğan, Ekim 2020’de açıkladığı “acı ilac”ı göze alamadı, “enflasyonlu büyüme” sarmalına girdi.
SİSTEMİN PERFORMANSI
CB sisteminde Türkiye’nin dünya ekonomisindeki payı yüzde 1.24’ten yüzde 0.86’ya indi!... Küresel Refah Endeksi’nde Türkiye on yılda 66. sıradan 93. Sıraya düştü! “Yönetişimi en hızlı bozulan ülkeler” arasındayız!
Bu da CB sistemindeki “kayıp yıllar”dır.
Şunu söylemek mümkün: CB sisteminde yaşadığımız kriz, koalisyonların krizleri kadar, hatta kurumlardaki hasar açısından daha ağırdır. Koalisyon hükümetleri zamanında kurumlar siyaset karşısında bugünkü kadar ezilmemişti bari... Özal ve Derviş reformlarını tam bir liyakatle uygulamışlardı.
CB sisteminde ise, Merkez Bankası’nın kanunla düzenlenmiş atama şartları 3 Sayılı CB Kararnamesiyle, “tek imza” ile değiştiriliverdi…
NASIL BİR SİSTEM?
Zihnimizi siyasetin güç kavgalarına rehin vermeden düşünelim: Kavgalı koalisyonlar da “tek kişilik hükümet” de ülkeye hayır getirmiyor. Nasıl bir demokratik sistem diye düşünürken mutlaka “kuvvetler ayrılığı, denetim ve denge, bağımsız yargı, güçlü kurumlar” önceliğiyle düşünmeliyiz.
İktidar blokunda CB sistemini bu unsurlar açısından reforme etme yönünde en ufak bir niyet kıvılcımı gözükmüyor. Çünkü reform demek, “gücün dengeli ve denetimli dağılımı” demektir, iktidara ise güç tutkusu hakim.
Altılı Masa’nın geliştirdiği “güçlendirilmiş parlamenter sistem” kuvvetler ayrılığını ve güçlü kurumları öngörüyor, fikren destekliyorum.
8/11/2022 00:01
HDP ile ilişkiler
109
Tipik bir ‘iktidar’ tavrı; muhalefeti vurmak için HDP-PKK ilişkisini kullanmak ama kendi işine geldiğinde Adalet Bakanı başkanlığında bir heyeti HDP’ye gönderip başörtüsü referandumu için destek istemek…Uzun yıllar iktidarda olmanın pekiştirdiği “güç tutkusu” olaylara ilkelerden çok “işime yarar mı” düşüncesiyle bakıyor.
Muhalefet HDP tabanından oy alırsa “hain” oluyor ama “biz” oy alırsak harika! İstanbul Belediye seçimlerinde Binali Yıldırım’ın Diyarbakır’a gidip ‘Kürdistan’ kavramını kullanarak konuşma yapması, Öcalan’ın mektubunun TRT’de okunması, Osman Öcalan’ın TRT’ye çıkarılması, Bahçeli’nin susması… Ama muhalefetin terör işbirlikçisi diye suçlanması!
Tamamen seçim taktikleri…
KAPATMAK, TECRİT ETMEK
HDP ile PKK arasındaki sosyolojik ve siyasi ilişkiler belli. Sorun, böyle bir olgu karşısında doğru politikanın ne olduğunu akl-ı selimle, soğukkanlılıkla, doğru tespit edebilmektir: Partiyi kapatmaya devam etmek mi?.. HDP ile siyasi ve sosyal ilişkileri keserek bu partiyi tecrit etmek mi?
Benzer sorunları yaşayan ülkeler de biz de bu iki yolun ikisini de denedik. Partilerini kapattık, yeniden kurdular, oy artırarak yüzde 10 barajını aştılar…
Partiye terörist muamelesi yapıp siyaseten tecrit etme politikasını 1990’larda uyguladık, “Meclis’te terörist istemiyoruz” diyerek Meclis’ten attık. Ne oldu? Kürt siyasi hareketi uluslararası platformlarda konumunu genişletti. Zakharov Barış Ödülü 1995’te hapisteki Leyla Zana’ya verildi. Kürt siyasi hareketinin siyasallaşması artık aşağıya çekilemez boyutlara çıktı…
Erdoğan hep Batı’yı suçluyor ama “sevgili dostum Putin” PKK’yı terör örgütü bile saymıyor, Moskova’da PKK ve PYD’nin resmi büroları var.
TARİH LABORATUVARI
Tecrübeler gösteriyor ki, kitleleşmiş etnik kimlik hareketlerini yasaklamak ya da tecrit etmek bugünkü iletişim çağında imkansızdır. Üstelik radikalleşmesini körükleniyor.
Başvekil İsmet Paşa, Şark gezisinde günlüğüne şunu yazmıştı:
“Kürt meselesi vardır. Siyasi olarak sindirilmiştir. Amma vardır.” (9 Temmuz 1935)
İnönü’nün “Defterler”i Yapı Kredi’den iki cilt yayınlandı. Saygı Öztürk’ün yayınladığı “İsmet Paşa’nın Kürt Raporu” kitabını da tavsiye ederim. (Doğan Kitap)
İktisat Vekili Celal Bayar, Atatürk’e sunduğu 1936 raporunda, doğu illerinde bir kısım vatandaşlarımıza “yabancı bir unsur” gibi davranılmasının ileride “aksülamel” (tepki) doğurmasından endişe ettiğini yazmıştı.
Bugün HDP hakkında konuşurken, bu partiye oy veren 6 milyon seçmenin ve aile fertlerinin kendilerini “yabancı bir unsur” gibi mi, yoksa Türkiye Cumhuriyeti vatandaşı gibi mi hissetmelerine katkıda bulunuyoruz?! Bu soruyu hiç akıldan çıkarmamak gerekir. Bunu hiç unutmayalım.
DEĞİŞEN SOSYOLOJİ
Meselenin silahlı tarafı vardır, siyasi tarafı vardır. HDP’nin PKK ile ilişkilerini sürekli eleştirmek ve teröre karşı sürekli ve kararlı mücadele yürütmek elbette temel ilkelerdir. Bunun yanında, HDP oy tabanı olan ve parlamentoda temsil edilen bir partidir. Elbette HDP ile görüşmeler yapılacak, anlaşma sağlanabilen konularda birlikte kanun teklifi verilebilecektir.
Hatta HDP sözcülerini panellere, sempozyumlara da çağırmak da gerekir. Farklı tabanlara hitap etmek, dili dikkatli yapar.
Uzun vadede en önemlisi, şehirleşme, eğitim ve piyasa ilişkilerinin gelişmesi bütün Türkiye gibi Kürt vatandaşlarımızı da “birey” ve “açık toplum” yönünde etkiliyor. Bu, uzun vadeli bir sosyolojik entegrasyon sürecidir. Selahattin Demirtaş’ın PKK’yı henüz örgüt olarak değilse bile terör eylemleri açısından eleştirmesi bu sosyolojik tabanda karşılığı olan bir davranıştır ve memnuniyet vericidir.
İngiltere IRA, İspanya ETÖ terörünü nasıl bitirdi?
GELİŞMİŞ ÜLKE OLMAK
Böyle bir sosyojik gelişme çağında, Kandil’in baronları, mesela Karayılan, hala 1970’lerin “devrimci halk savaşı” lafıyla konuşuyor! (19 Ağustos 22)
Dağa çıkmaların çok azalmasının bir sebebi teröre karşı asker ve polisin öteden beri yürüttüğü mücadeledir; diğer bir sebebi Kürt gençlerimizin hayat anlayışındaki bu sosyolojik değişimdir.
Gelişmiş ülkeler seviyesine çıkmak bir çok sorunu çözecektir.
HDP ile diğer partilerin görüşmeler yapması kötü değil, iyidir. Yanlış olan, iktidarın bunu kendi tekelinde sayması, Altılı Masa’yı bu yüzden suçlamasıdır.
09/11/2022 00:01
İktidarın HDP hesabı
114
İktidarın birinci önceliği, seçim kazanıp koltuğa devam etmek. HDP konusundaki tavırları da bu genel stratejinin bir parçasıdır. Bu açıdan 2019 belediye seçimleri önemli bir örnektir.
İstanbul seçimlerini iptal ettiren Erdoğan, 23 Haziran 2019’da yenilenen seçimlerde HDP faktörünü nasıl kullanmaya çalışmıştı, hatırlayalım:
6 Haziran: Cumhur İttifakı’nın İBB adayı Binali Yıldırım Diyarbakır’a geldi, “Meclisi’n kuruluşunda Mustafa Kemal Atatürk tarafından davet edilenler arasında Kürdistan mebusunun da olduğunu" söyledi! (Halbuki böyle bir kavram kullanmamıştı.)
20 Haziran: Akademisyen Ali Kemal Özcan, İmralı’da Öcalan’la görüştürüldü. Öcalan’ın HDP tabanına “seçimlerde tarafsız çizgide ısrar edin” diye hitap eden mektubu AA tarafından servis edildi. Demirtaş ise muhalif tavırdaydı. Cumhurbaşkanı Erdoğan, Öcalan’la Demirtaş arasında rekabet olduğunu söyledi.
22 Haziran: Kırmızı bültenle aranan Osman Öcalan TRT tarafından TRT Kurdi kanalına çıkarıldı, CHP ve İmamoğlu aleyhine konuşmalar yaptı.
İstanbul’da HDP’nin oyu 1 milyon 200 bine yakındı. “Tarafsız” kalarak sandığa gitmeselerdi İstanbul’u Cumhur ittifakı kazanabilirdi. 800 bin oy farkıyla İmamoğlu kazandı….
HDP’Lİ SEÇMEN
Görülmüştür ki, HDP seçmeni sandığa gitmemesi iktidar lehine olur… Cumhur İttifakı’nın 2023 seçimleri için de temel stratejilerinden biri, 6 milyon civarındaki HDP’li seçmenin, Öcalan’ın deyişiyle “tarafsız” kalmasını, sandığa gitmemesi sağlamak olacaktır. Bu olursa cumhurbaşkanlığı seçimini Erdoğan’ın kazanması kolaylaşır…
Bunu sağlamak için nasıl çalışacağı belli.
Muhalefeti “terör işbirlikçisi” diye suçlayarak, HDP’yi “gizli 7. Ortak” gibi göstererek bir taraftan milliyetçi oyları çekmeye çalışmak, diğer taraftan “biz öyle değiliz” tepkisiyle Altılı Masa’nın HDP’ye karşı düşmanca davranmasını sağlamak…
Muhalif tavrını sürdüren Demirtaş’ı “Kürt değil” falan diyerek Kürt seçmen nazarında etkisizleştirmeye çalışmak…
Bunlar kolay olmayacak. Zira HDP tabanı ile iktidar bloku arasındaki ayrışma çok sert… Bunun kanıtı, Öcalan’ın ‘tarafsızlık’ çağrısına rağmen HDP’li seçmenin sandığa giderek önemli ölçüde Millet İttifakı’nın adayı İmamoğlu’na oy vermesidir.
İşine geldiği zaman iktidarın HDP’ye Adalet Bakanı’nı göndermesi de davranışlarının ‘taktiksel’ olduğunu gösterdi.
Yine de iktidar, uygun ortam yaratmaya ve Öcalan’ı devreye sokmaya çalışacaktır…
KRİZ BEKLENTİSİ
Kürt siyasetinde radikal bir isim olan eski DEP’li Mahmut Alınak’ın sözleri:
“"Öcalan çıkıp seçmene asla 'CHP veya AKP'ye oy verin' demez. 'Bu koltuk kavgasında tarafsız kalın' diyebilir. Böyle bir çağrısı bana göre büyük anlamda karşılık bulacaktır… Öcalan, seçimde aktif rol alırsa bu seçimin sonucunu etkileyecektir. Cumhur İttifakı belki parlamentoda çoğunluğu kaybedecektir ama cumhurbaşkanlığını alacaktır. Bu da devlet içinde bir çatışma ve kaosa yol açacaktır." (7 Şubat 2022)
Belli ki Alınak’ın beklentisi bu! Ama böyle bir riski küçümsememek lazım: Yasama ve yürütme erkleri karşı karşıya gelebilir; Cumhur ve Millet ittifaklarından biri 300 miletvekili çıkaramazsa, kanun yapma HDP’ye bağımlı olur… Kanunları Cumhurbaşkanı’nın veto etmesi, kanun-kararname çatışması gibi risklerin karşımıza çıkması mümkündür. Bunlar bu sistemde başka ülkelerde yaşanmış kriz örnekleridir.
YÖNETEN DEMOKRASİ
Fransa’da 4. Cumhuriyet dönemi “immobilizm” yani “kıpırdayamazlık” olarak tarihe geçmişti. Krizi General De Gauulle çözmüştü. Bizde Alınak’ın söylediği gibi yasama ve yürütme kuvvetleri karşı karşıya gelirse Meclis parti kavgalarına kapılırsa siyasi yönetim krizleri ortaya çıkabilir.
Güç hırsıyla CB Sistemini kuranlar, ülkeyi nereye getirdiklerini ve ne gibi risklerle karşı karşıya bıraktıklarını artık, vicdanla, mesuliyetle, tarihin hükmünden sakınarak düşünmelidirler.
Türkiye’yi seçimlerden sonra hem böyle sistemik hem ekonomik ağır sorunlar bekliyor. Şişirmeyle sağlanan ‘enflasyonlu büyüme’nin ağır faturasını seçimlerden sonra bugünkünden çok daha ağırlaşmış olarak kucağımızda bulacağız.
Yeni bir sayfa açmak, “yöneten demokrasi” inşa etmek, ülkeyi rasyonellikle ve ahlaki sorumlukla yönetmek… Bunu seçmenler olarak başarmaya mecburuz. Bu konuda en büyük sorumluluk Altıyı Masa’ya düşüyor…
11/11/2022 00:01
Cumhurbaşkanına hakaret!
138
Ekmek Üreticileri Sendikası Başkanı Cihan Kolivar ‘Türk milletini aşağılama’ suçlamasıyla gözaltına alındı. Kolivar’ın sözleri şöyleydi:
“Ekmek aptal toplumların temel gıda maddesidir. Bizim toplum ekmekle doyduğu için böyle 20 sene başında yöneticiler duruyor.”
Bu sözlerini hoş görmek mümkün değil. Bu sözler eleştiriyi, hatta kınamayı hak ediyor. Fakat hukuken suç mu? Sulh Ceza Hakimi bu sözlerde suç bulamadı.
Yine eski tivitler araştırıldı, Canan Kaftancıoğlu örneğinde olduğu gibi bir şeyler bulundu. Kolivar’ın eski bir tivitinde “Cumhurbaşkanına hakaret” keşfedildi, tutuklandı.
HAKARET SUÇU
Türk Ceza Kanunu’nun “Cumhurbaşkanına hakaret”i düzenleyen 299. maddesi, cumhurbaşkanlarının partisiz olduğu dönemlerin ürünüdür. Kökeninde devletin başı sayılan partisiz hükümdarların itibarının korunması vardır. Partisiz Cumhurbaşkanı da “devletin egemenlik alametlerinden ve organlarından” biri olarak hakarete karşı korunmuştu.
Ama CB sisteminde cumhurbaşkanı, aynı zamanda iktidar mücadelesi yapan, muhalefet hakkında ağır sözlerle konuşan bir parti lideridir.
Bu onu gerilimlerin, tepkilerin, siyasi husumetlerin hedefi yapıyor. Prof. Yaman Akdeniz’in geçen şubattaki açıklamasına göre, cumhurbaşkanına hakaretten “son 6 yılda 160 bin kişiye soruşturma açılmış ve bu soruşturmaların 35 bini davaya dönmüş, 12 bin 881 kişiye mahkûmiyet verilmiştir.”
Dünyada bunun örneği yoktur. Erdoğan’dan önce bizde de Cumhurbaşkanlarına hakaret davaları 500’ü, mahkumiyetler 230’u geçmiyordu…
SUÇ TANIMI DEĞİŞMELİ
Bu vahim tablo Cumhurbaşkanlığı gibi birleştirici olması gereken en yüksek yürütme makamının CB sisteminde nasıl politize olduğunu gösterdiği gibi, bu kadar soruşturma açılmasının da siyası baskı haline geldiğini de göstermektedir.
Bizim Adalet Bakanlığı’nın da işine geldiğinde hukuki referans mercii olarak kabul ettiği Venedik Komisyonu, Avrupa hukukunda olduğu gibi Türkiye’de de Cumhurbaşkanına hakaretin “suç olmaktan çıkarılması ya da bu suçun hapis cezası içermeyecek biçimde sadece en ciddi sözlü saldırılarla sınırlı tutulması” tavsiyesinde bulunmuştu. (15 Mart 2016)
Gelişmiş demokrasilerde ifade hürriyeti bu düzeyde olduğu gibi siyasi gerilimler düşük, üsluplar da ölçülü olduğu için krallar ve cumhurbaşkanları bu kadar husumete maruz kalmıyor. Bizde “Cumhurbaşkanına hareket” suçunun, onun partili olmasından mı, cumhurbaşkanlığı makamında bulunmasından mı kaynaklanmasını ölçü alan yeni bir düzenleme yapılması adaletin de hukukun da bir gereğidir. Tabii bu iktidar bunu yapmaz çünkü eleştirileri soruşturmalarla ‘caydırmak’ istiyor. Onun için ölçüsüz soruşturmalar, ölçüsüz tutuklamalar yapılarak rekor kırıyor!
CAYDIRICI ETKİ
Bu amaçla, zamanında suç sayılmamış tivitler araştırılarak yıllar sonra soruşturmalar açılıyor. Toplumda; konuşurken, yazarken, tivit atarken bir çekingenlik, bir oto sansür hissi oluşsun isteniyor. AİHM’nin evrensel hukuka yerleştirdiği içtihadî kavramla ifade edersek “caydırma etkisi”, ‘clilling effect… Fikir ve ifade hürriyetini kullanmaktan, soruşturma korkusuyla caymak…
Anayasa Mahkememiz şöyle tanımlıyor bunu:
“Basın yoluyla işlenen hakaret suçlarına ilişkin olarak hürriyeti bağlayıcı cezaya hükmedilmesi halinde bunun tüm basın üzerinde baskı kurabileceği ve kamuoyunu ilgilendiren konuların tartışılmasından gazetecileri caydırabileceği, böylece bir otosansür kurumuna dönüşebileceği göz önünde bulundurulmalıdır.” (K: 2013/2602, § 79)
Hukuk böyle dediği halde, yargı niye fikir ve ifade alanlarında yerli yersiz soruşturmalar açıyor?
HUKUK DEVLETİ?
Meselenin temelinde yargı bağımsızlığı alanındaki sorunlar var. Bu sorunların başında HSK’daki siyaset ağırlığı gelmekte, hakim savcı atamaları araç olarak kullanılmaktadır.
İmamoğlu davasındaki yargıç ataması… Osman kavala, Hakan Altınay ve arkadaşları hakkında dava mahkumiyetle sonuçlanıncaya kadar yapılan hakim değiştirmeleri...
Birinci sınıfa ayrılmış kırk yıllık hakim Nimet Demir’in, Kaşıkcı dosyasının Suudlara devredilmesi kararına karşı “muhalefet şerhi” yazdığı için Maraş’a atanmasında bu vahim sorunu görmek mümkün…
Özetle Türkiye, sözde değil gerçekte “hukuk devleti” olmak zorundadır.
15/11/2022 00:01
Terör
81
Pazar günü 9 yaşındaki Ecrin, babası Yusuf Meydanda hoş zamanlar getirmek için Taksim’e gelmişlerdi. Terör, bomba ile ikisinin de canını aldı! Arzu Özsoy ile kızı Yağmur Uçar, Adem Topkara ile eşi Mukaddes Elif Topkara da aynı şekilde hayatlarını kaybetti.
İkisi yoğun bakımda, 81 yaralı…
Vefat edenlere rahmet, yaralılara sağlık diliyorum.
Masum, iyi niyetli, temiz insanların hayatı karardı, yüreklere yıllarca sönmeyecek ateş düştü.
Terör böyledir: Kör bir ideolojiyle, kan ve yıkıcılıkla hiçbir ahlaki ve insani değer tanımadan saldırır.
Teröre verilecek tek cevap, etkili, kararlı silahlı mücadeledir. Buna istihbarat ve siyaset eşlik eder. Siyaset yani demokrasi yoluyla terörün tabanını daraltmak, o tabanı siyasete çekmek… Diplomasi yoluyla terörü tecrit etmek, yani başarılı dış politika.
PROVOKASYON MU?
Açıklanan ilk bulgulara göre, PKK, Ahlam el Beşir adlı teröristi, Afrin’den İstanbul’a göndererek bu terör eylemini yaptırmıştır. Afrin, Hatay sınırında PKK’nın ‘Rojava kantonları’ndan biridir.
Hemen komplo muhayyilesi faaliyete geçti. Bunun, seçimleri etkilemek için iktidarın provokasyonlarından biri olduğunu söylemeye başladı. Terörist hemencecik nasıl bulunup yakalanmış imiş?.. Gözaltına alınan 46 kişi nasıl tespit edilivermiş imiş…
Türkiye kırk yıldır PKK terörüyle mücadele ediyor. Bu alanda teknoloji ve tecrübe birikimi yüksektir, elbette çok hacimli bir istihbarat dosyası da vardır. Zanlının hemen yakalanması ve gözaltılar yapılması provokasyonun delilleri değil, Emniyet’in başarısıdır.
Deliller tümüyle toplanınca mahkemede açık duruşma yapılacak, her şeyi alenen göreceğiz.
Bu provokasyon teorisi, iktidarın muhalefet hakkında ürettiği komplo teorileri kadar gerçek dışıdır. İktidarın işine gelen; terör korkusunun başlaması değil, terörle mücadeleyi başardığı, güvenliği sağladığı kanaatini uyandırmaktır.
Şunu da belirtmek gerekir: İktidar körüklediği komplo kültürünün ve kutuplaşmanın bumerang gibi kendine dönmüş sonuçlarıyla karşılaşıyor. “Seçimler için her şeyi yaparlar, seçimleri kaybetseler de gitmezler” korkusunu Türkiye’de muhalefet 1947’den beri hiç yaşamamıştı; YSK da hiç bu dönemdeki gibi tartışma konusu olmamıştı… Erdoğan, 1947-1950 arasındaki İsmet İnönü kadar muhalefete güven verici olmadı.
‘YENİ TÜRKİYE’
Cumhurbaşkanı Yardımcısı Fuat Oktay’ın “Türkiye eski Türkiye değil, bunu herkes böyle bilsin” gibi sözlerle iktidar propagandası yapması esef vericidir. Yüreklerin yandığı bir günde bir kamu görevlisi olarak Böyle konuşmamalıydı. Terörle mücadele etmiş eski hükümetlere haksızlık ettiği gibi, ekonomi ve dış politikada ağırlaşmış sorunları, uluslararası derecelendirmelerde gerilere gitmiş konumlarımızı hatırlatmak da mümkün. Bugün sırası değil.
Terörle mücadele için, asker ve polis eliyle yürütülen kararlı mücadele yanında, politikalar da geliştirmek gerektiği için, ülkede ana konularda fikir birliğinin olması, siyasetçilerin, özellikle de iktidarın buna özen göstermesi gerekir.
Bu derecede kutuplaşma yanlıştır… Malazgirt ve Çanakkale zaferleri gibi hepimizi birleştiren ortak değerleri bile politik propaganda vesilesi olarak kullanmak yanlıştır… “Milli Mücadele’yi taçlandırdığını” hep beraber söylediğimiz Lozan Antlaşması hakkında “yutturdular” diyen bir politizasyon yanlıştır. Dış politikada da aleyhimize etkileri olmaktadır.
TÜRKİYE’NİN DOSTLARI?
Taksim terörünü ABD yaptırmış olabilir mi? Zihinlerdeki bu şüphe Afrin dahil, PYD / YPG bölgelerinin ABD kontrolünde olmasından ve örgütü desteklemesinden geliyor.
Bu noktada “Yeni Türkiye”ye sormak lazım; Batı’da her zaman Türkiye karşıtları oldu ama hem Avrupa’da hem Amerika’da her zaman Türkiye’nin güçlü ve aktif dostları da olmuştu… İktidarın ilk on yılında da böyleydi… Şimdi neredeler?!
Derlenip toparlanmak, soğukkanlılıkla düşünmek, sorunlarımızın rasyonel çözümlerini geliştirmek, her şeyden önce de birbirimizi “düşman” görme ve gösterme cinnetinden kurtulmak zorundayız
16/11/2022 00:01
PKK, HDP ve Demirtaş
119
İstiklal Caddesi’nde 6 insanımızı katleden vahşi terör eylemini KCK yani Kandil kınadı. Sürpriz değil. PKK’nın hem yaptığı hem kınadığı eylemleri olduğu gibi, bu defa, PKK’nın Suriye kolu YPG tarafından organize edilen bu terör eylemini Kandil’in kınaması bir ‘taktik’ farkıdır.
Taksim terörünün dosyası duruşmada açıldığında ayrıntıları öğreneceğiz.
Önemli ve belirleyici olan, herhangi bir tekil terör eylemini taktik hata sayıp saymamak değil, teröre prensip halinde karşı olup olmamaktır. PKK, Üçüncü Dünya goşizminin “devrimci halk savaşı” şartlanmasını 21. Yüzyılda sürdüren bir terör örgütüdür.
Asıl farklılaşma, HDP’nin ve Selahattin Demirtaş’ın tavırlarında…
İKİ AÇIKLAMA
Son terör eylemi üzerine HDP Merkez Yürütme Kurulu şu açıklamayı yaptı:
“6 yurttaşımızın hayatını kaybetmesine, 53 kişinin de yaralanmasına neden olan patlamadan dolayı derin acı ve üzüntü duyuyoruz.
Üzüntümüz ve acımız büyük, hayatını kaybeden yurttaşlarımıza Allah'tan rahmet, yaralılara acil şifalar, halkımıza başsağlığı diliyoruz.”
Terör denilmeyip “patlama” denildiği gibi hiçbir kınama yapılmıyor, sadece ölümler için üzüntü belirtiliyor. Doğal gaz patlaması olsaydı da böyle bir açıklama yapılabilirdi.
Selahattin Demirtaş ise, aynı gün şu tivit mesajını yayınladı:
“Kim hangi amaçla ya da gerekçeyle yapmış olursa olsun, sivilleri hedef alan her saldırı hukuken, siyaseten, ahlâken ve vicdanen terördür. Asla kabul etmiyoruz.
İstiklâl Caddesi'nde masum sivilleri açıkça hedef alan terör eylemini de lanetliyorum.”
KANDİL VESAYETİ
Demirtaş’ın bu mesajındaki “hukuken, siyaseten, ahlâken ve vicdanen terördür” vurgusunun altını çiziyorum.
Kandil’in vesayetinden çıkamayan HDP’nin tavrı ile, Demirtaş’ın bir süredir kararlı açıklamalarla teröre karşı çıkan tavrı arasındaki fark, ayan beyan ortada.
Gerçi dün Eş Genel Başkan Pervin Buldan “katliamcı saldırıların tavizsiz şekilde karşısında" olduklarını, “vatandaşları hedef alan insanlık düşmanı saldırıları kınadıklarını ve lanetlediklerini” söyledi.
Güzel ama ne zaman?.. KCK’nın “bizimile ilgisi yok…” açıklamasından sonra!
KCK’nın bu açıklamasının prensip değil, ‘taktik’ nitelikte olduğunu yukarıda yazdım.
YILLARIN SORUNU
Kürt hareketinin mevcudiyeti sosyolojik ve siyasi bir gerçektir. Milli Mücadele ve Cumhuriyet’in kuruluşu tarihini ayrıntılı inceleyenler, Atatürk’ün, İnönü’nün, Karabekir’in, Rauf Orbay’ın bu sorunu görmekle kalmayıp ciddiyetine tam vakıf olduklarını ve ileride patlak verebileceğini öngördüklerini bilirler.
İngiltere’nin ırak Komiseri H. Dobb, Kasım 1926’da Çankaya’yı ziyaretinde, Başvekil İnönü ve Reisicumhur Atatürk, Türkiye için “sınır güvenliği”nin önemini vurgulamışlar ve “kuşaklar boyu” bir sükunetin yaşanacağı ama sonra meselenin ortaya çıkacağını öngörmüşlerdi. (Bkz. Dr. İhsan Şerif Kaymaz, Musul Sorunu, 2003, s. 595-596)
Çok partili hayata geçtikten sonra da devam eden yasaklar yüzünden Kürt hareketi siyasi bir hareket olarak değil, PKK’nın vahşi metotlarıyla patlak verdi, 12 Eylül’ün devlet terörüyle de tepkisel olarak geniş bir taban tuttu…
SOSYOLOJİK DEĞİŞİM
Ama artık o taban da terörden demokratik metotlara yöneliyor… Şehirleşme, eğitim, piyasa ekonomisi, ulaştırma ve iletişim, sosyal hareketlilik gibi sosyolojik dinamikler, o tabanda da “dava için ölmek” yerine, bireyleşme, hukuk, özgürlük, güvenlik ve refah taleplerini güçlendiriyor. Türkiye genelinde de toplumsal entegrasyonu geliştiriyor.
Demirtaş tabandaki bu yeni yönelişe sesleniyor, iyi de ediyor... Kandil ise çağı geçmiş “devrimci halk savaşı” şartlanmasıyla öldürmeye, ölmeye devam ediyor, gençleri ölmeye çağırıyor! Dünyada benzeri kalmamış türler gibi…
HDP kapatılmamalı, Türkiye bu entegrasyon sürecinin demokratik kanallarını açık tutmalıdır. Kapatmak, ‘taban’da bir kesimin gözlerini yeniden Kandil’e çevirmesini teşvik etmek olur.
İktidarın öfkeli söylemlerine bakmayın, işlerine gelince HDP ile, Öcalan’la, Osman Öcalan’la nasıl görüşüldüğü bellidir.
Teröre karşı en kararlı mücadeleyi sürdürürken demokrasi kanallarını açık tutmalıdır.
Asıl davamız Türkiye’nin Japonya, Almanya, İngiltere gibi bir gelişmiş toplum seviyesine ulaşması olmalıdır.
O seviyedeki bir Türkiye, birçok sorunu çözmüş olur zaten.
18/11/2022 00:01
Bindik bir alamete
148
Ekonomide en vahim durum, Türkiye’nin üreterek büyüme yerine, borçla tüketerek büyümesi ve iktidarın bunu başarı diye pazarlamasıdır.
Şu resmi rakamlara bakın: 2022 yılının Ocak-Ekim döneminde bütçe açığı 128 milyar liraya çıktı!..
2023 bütçesine konulan faiz giderleri 566 milyar lira! Bütün tarihimizin en faizci iktidarı, bu iktidardır.
Bloomberg’e göre, dövizin yükselmesini, yani TL’nin değer kaybını biraz olsun frenlemek için Ocak ayından bu yana Merkez Bankası piyasaya 100 milyar dolar sürmüş! Meşhur “128 milyar dolar” vakasının üstüne, aynı yanlışı nasıl sürdürüyorlar, görüyorsunuz.
Ve yine döviz artışını, yani TL’nin değer kaybını biraz olsun frenlemek için, Kur Korumalı Mevduat’a, Bakan Nebati’ye göre bugüne kadar 91 milyar lira ödendi! Merkez Bankası’nın ne kadar ödediği açıklanmıyor!
Peki, bütçede tarım desteğine ayrılan para ne kadar? 54 milyar liracık!
Bu tablo, tamı tamına “rant ekonomisi” tablosudur.
Gıda enflasyonu neden bütün diğer enflasyonların üstünde, belli değil mi?
İKTİDARIN RAKAMLARI
Bu hazin tablo sadece son bir iki yılın eseri değildir. Kabaca on yıldır adım adım ağırlaşan popülist rant ve tüketim politikaların sonucudur. Bu iktidarın hazırlayıp Temmuz 2013’te yasalaştırdığı 10. Kalkınma Planında, 2007—2012 arasında yüksek katma değerli üretimin yetersiz kaldığı belirtilerek, 2018 yılına kadar “üretken yatırımlar ve üretim faktörlerinin verimlilik düzeylerinin artırılması, dış ticaret açığının kalıcı bir şekilde makul düzeylere çekilmesi” hedefi ortaya konulmuştu. (Paragraf 122)
Çok doğru bir hedefti. Plan’ı yazan teknokratlar çok doğru bir hedef tespit etmişlerdi…
Fakat politika ne yaptı?
2019 Temmuz’unda Meclis’ten geçen 11. Kalkınma Planı’ndaki tespitler, politikanın bunun tam tersini yaptığını gösteriyor: 2018’e kadarki büyümeye tüketimin katkısı 3 puan olurken, sabit sermaye yatırımlarının katkısı 1,3 puanda, ihracatın katkısı 1 puanda kalmıştı! (Paragraf 131)
Borçlanmayla tüketim teşvik edilmiş, seçimler kazanılmıştı…
Verimlilik ve yüksek katma üretim önceliği yerine, kısa sürede oy getiren rant ve tüketim politikalarının sonuçlarını yaşıyoruz bugünkü kahredici enflasyonla!
DÜNYADAKİ PAYIMIZ
Kaynakların verimli üretim ve teknolojik gelişme önceliğiyle tahsis edilmesi gerekirken, böyle tüketime ağırlık verilmesi, Türkiye’yi son on yılda dünya yürüyüşünün gerisinde bıraktı!
Doğru reformist politikalarla ve AB yönelişli dış politikanın yarattığı iklimle, dünya ekonomisindeki payımız 2013 yılında yüzde 1.26’ya çıkmışken, popülist politikalarla 2020 yılında yüzde 0.85’e düştü. Bu, 1980 yılındaki payımızdır!
Dünya gelişirken biz nasıl bu gelişmenin gerisine düşmüşüz, açık değil mi?
Hamaset, bu gerçeği değiştirmiyor.
İktidar hiç olmazsa kendi belgelerindeki rakamlara ve ekonomide ağırlaşan sorunlara bakarak rasyonel bir tavırla yanlışlardan doğrulara dönmesi gerekmez miydi?
Gerekirdi ama Erdoğan “hatalarımız reformlar yanında devede kulak” diyor! (14 Mayıs 2022)
Evet ama reformlar ilk on yılda, hatalar ve sonuçları son on yıldadır. Rakamlarda bunu söylüyor.
Doğru politikalara, yani kurallı piyasa ekonomisine ve güçlü kamu kurumlarına dönmek yerine; “faiz sebeptir” gibi, “enflasyonlu büyüme” gibi heterodoks politikalarla kaynaklar daha fazla tüketildi; daha fazla faize gitti, döviz rezervleri net olarak negatife düştü, borçların faizi ana parayı geçti! Bunlar mı devede kulak?!
KURALLI PİYASA EKONOMİSİ
İçeride tüketilebilecek kaynaklar gittikçe daralıyor. Seçimlerden sonra ağır fatura hepimizin sofrasına düşecek!
Dünyada bağımsız Merkez Bankaları faiz silahıyla enflasyonu düşürmeye başlarken, bizim Merkez Bankası iktidarı emriyle kaynak tüketerek enflasyonu finanse ediyor! İktisat ilmiyle, bizdeki heterodoks politikalar arasındaki farkın tipik örneği!
Türkiye dış kaynak temin etmeye, o kaynakla yapısal reformlar yapıp ekonomisini verimliliğe ve üretime geçirmeye mecburdur. 1980 yılında merhum Turgut Özal’ın “24 Ocak Kararları” ile, 2001 yılında Sayın Kemal Derviş’in “14 Nisan Kararları” ile Türkiye ekonomisini sağlıklı bir yola sokmaları gibi…
Bağımsız Merkez Bankası, bağımsız yargı, kamu kurumlarının liyakat ilkesine göre yeniden yapılandırılması, geleneksel dış politika zorunludur.
Yoksa, korkuyorum, bindik bir alamete
20/11/2022 00:01
Yerli ve milli ne demek?
124
AK Parti lideri olarak Erdoğan’ın seçimlerde iki umudu var; biri Altılı Masa’yı parçalamak, öbürü HDP tabanının hiç olmazsa bir kısmının sandığa gitmemesini sağlamak…
Altılı Masa’yı parçalamak… Ah, Meral Akşener Altılı Masa’dan bir ayrılsa da Bahçeli ile el ele verip Erdoğan’ı desteklese!
HDP seçmeninin sandığa gitmemesi… Altılı Masa’yı terör işbirlikçisi diye sürekli suçlayıp reaksiyon halinde HDP ile kavgaya itmek ve Öcalan’a “tarafsız kalın” diye açıklama yayınlatmak…
İstanbul seçimlerinde Erdoğan bunu denemiş, sonuç alamamıştı. Fakat seçimler 23 Haziran’daydı, Öcalan’ın AA’dan açıklanan mektubu 20 hazirandaydı… Şimdi geniş zamanı var, Demirtaş’ı özel uçakla aile ziyaretine göndermek gibi başka jestleri de olacak…
AKŞENER VE İYİ PARTİ
Türkiye’de eğitim, şehirleşme, piyasa ekonomisi ve dışa açılma dinamikleri özgürlük ve rasyonellik reflekslerini geliştiriyor. Bu kitleler ‘emir komuta’ siyasetlerinden hoşlanmaz. Haziran 2016’da MHP’deki olağanüstü kongre kararı Yargıtayca onaylandığı halde, adliye koridorlarında buharlaşınca Akşener ve arkadaşları böyle bir sosyolojik dinamiğe dayanarak İYİ Parti’yi kurdular. Merkez sağa yönelmek ve halkla sıcak ilişkiler kurmak bu partiyi üçüncü parti durumuna yükseltti.
Bütün ömrü siyaset içinde geçen Erdoğan elbette daha başta bunu sezmiş olmalı ki, “dokunulmazlığın da yok” diyerek Akşener’i hapisle tehdit etti. (11 Mayıs 2019)
Sorgusu bile yapılmayan FETÖ soruşturması açtırdı…
Akşener’in Rize’de karşılaştığı çirkin olayları Cumhurbaşkanı sıfatıyla kınaması ve herkese itidal tavsiye etmesi gerekirken, “Daha neler olacak, neler. Bunlar iyi günler" diye konuştu! (26 Mayıs 2021)
Fakat etkisi olmadı, Akşener yoluna devam etti.
TÜRKİYE’NİN YÖNÜ
Rakip görünce böyle davranıyor ama yanına çekmeyi düşündüğünde, “sen de milli ve yerlisin” diyerek Akşener’i Cumhur İttifakına katılmaya çağırıyor. Son örneği, İYİ Parti’den İP diye bahsederek hem aşağılama yapması hem Cumhur İttifakına katılmaya çağırmasıdır.
Halbuki Erdoğan, Ak Parti’den AKP diye bahsedilmesine bile öfkelenmektedir.
Tabii Erdoğan’ın çağrısını Akşener ânında reddetti. İYİ Parti’nin dayandığı sosyolojik taban böyle katılımı kabul etmeyeceği gibi, Akşener de boyun eğecek ya da ‘intisap’ edecek kişilikte biri değildir.
‘İntisap’ dememin sebebi var. Çünkü uzun asırların oluşturduğu itaat kültüründe önemli bir davranış kalıbının ifadesidir.
Türkiye’nin gelişimi ise bireyleşme ve özgürlük yönündedir… Devlet kapısı yerine piyasa ekonomisi, hukukun üstünlüğü yönündedir. Bu açıdan, Altılı Masa’nın her bir partisi önemli bir işlev ve sorumluğa sahiptir.
Erdoğan da ilk on yılında bu istikamette yürümüştü, referansları Avrupa kıstaslarıydı, “faiz hayatın gerçeğidir” diye konuşurdu… Son on yılda adım adım uzaklaştı, bu yüzden sıkıntılar arttı ve Erdoğan ilk on yılda yapmadığı radikal dozda bir din ve milliyetçilik söylemiyle siyaset yapmaya yöneldi, “yerli ve milli” kullanımını bu dönemde devreye soktu.
SİYASETTE ÖLÇÜ?
Aslında “yerli ve milli”, kültür sahasında bir kavramdır; millet olmanın, uluslaşmanın yapıcı unsurlarının başında gelir. Bu konuda Ziya Gökalp’i, Sadri Maksudi’yi, Mümtaz Turhan’ı, Erol Güngör’ü okumak lazımdır.
Siyasi slogan olarak, Başbakan Erdoğan’ın hükümet programlarının hiçbirinde “yerli ve milli” söylemi kalıp halinde yoktu. 2018’den sonra bu tür kavramları neredeyse her gün kullanıyor.
Çünkü Cumhur İttifakı “yerli ve milli” ise, Altılı Masa “gayri milli” ve “dış güçler” bağlantılı oluyor! Zaten siyasi amaç da bu! Güçlendirilmiş Parlamenter Sistem metninin “dışarıda hazırlanıp ellerine verildiğini” bile söyledi!
Peki, Erdoğan, İhvan’ı savunmak için Mısır’la yedi yıl süreyle kavga ederken mi, şimdi barışmaya çalışırken mi ‘yerli ve milli’dir?!
Menderes Türkiye’yi NATO’ya üye yaparken, Turgut Özal Avrupa’ya tam üyelik başvuru yaparken ne yapmışlardı?
Hayır; Türkiye’nin lehine mi aleyhine mi oldu diye bakmak lazım. NATO ve Avrupa süreci lehimize, Mısır’la kavga aleyhimize oldu.
Hamaset ve husumet siyasi hayatımızın rasyonelleşmesini engelliyor! Siyasete bakış açımız artık hamaset ve husumet değil, rasyonellik ve liyakat olmalıdır.
22/11/2022 00:01
Mısır’la niye kavga ettik?
128
Mısır’la yedi yıl süreyle büyük kavgalar ettikten sonra iki yıldır barışmaya çalışmak, iktidarın dış politikasını anlamada tam bir ‘örnek olay’dır. Kabaca 2011’den itibaren devlet siyasetinin teamüllerden ve kurumsallıktan uzaklaşarak şahsileşmesi dış politikada yalnızlaşmaya yol açtı; bugün dış politikada Putin’den başka “dostum” kim?..
Ekonomide ise uluslararası piyasalardan tefeci faiziyle dolar borçlanan, 2023 bütçesinde faize 556 milyar lira ayıran bir ülkeyiz.
Erdoğan şimdi bu tabloyu kısmen düzeltmek istiyor. Kısmen diyorum, Araplarla ilişkilerimizi düzeltmeye çalışırken Batı ile ilişkilerimizdeki demokrasi ve hukuk sorunlarında bir “reform” işareti bulunmadığı gibi ekonomide de kurumsal politikalardan “epistemolojik kopuş” devam ediyor.
İHVAN SİYASETİ
2011 yılı, dönüm noktasıdır. Başbakan Erdoğan “2023 Hedefleri”ni düşünmesine imkan veren dinamizmde bir ekonominin başındaydı. 2001’de reforme edilmiş, AB süreciyle de ivme kazanan bir dinamizm… Erdoğan bunu kendi şahsi başarısı gibi gördü. Tek başına seçim kazanması da özgüvenini zirveye çıkardı.
Aynı yıl patlak veren Arap Baharını da “gönül coğrafyamızın” ayağa kalkması gibi gördü. Haziran 2012’de hür seçimlerle İhvan’ın iktidara gelmesi bu ümidi güçlendirdi. “Esed” de devrilecek “Emeviye camiinde kardeşlerimizle birlikte namaz” kılacaktık. (9 Eylül 2012)
Başbakan Erdoğan, Kahire Üniversitesinde gençlere hitap ediyordu: “Tarihi tekrar mecrasına kavuşturacağız… Başımızı öne eğmeyecek, tam tersine başımızı Mukattam Tepeleri’ne çevirecek orada Selahaddin Eyyubi’yi, orada bu coğrafyanın, bu ülkenin, bu şehrin şanlı tarihini, kadim medeniyetini görecek ve gururla iftiharla geleceğe ilerleyeceğiz.” (17 Aralık 2012)
Temmuz 2013’te İhvan iktidarı askeri darbeyle devrildi. Erdoğan’ın darbeyi protesto etmesi haklıydı fakat bununla yetinmedi yedi yıl kavga etti. Sisi hakkındaki sözlerini biliyorsunuzdur.
YALNIZLAŞAN TÜRKİYE
Bu politikanın ne gibi sonuçlar doğurduğunu Sabah gazetesi yazarı ve SETA Genel Koordinatörü Prof. Burhanettin Duran şöyle anlatır:
“Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın güçlü liderliği ve proaktif dış politikası Körfez başkentlerini kaygılandırmıştır. Bu kaygı Körfez elitleri nezdinde Türkiye’nin de sınırlandırılması gereken bir ülke olarak konumlandırılmasına sebep olmuştur.” (Dış Politika Yıllığı 2020, s.13)
Evet, İhvan’ı kendileri için tehlike sayan bütün Arap ülkeleri Türkiye’ye cephe aldı…
Osmanlı düşmanı acıklamalar yaptılar. Her Arap Birliği toplantısında Türkiye’yi suçladılar, Suriye ve Irak’taki güvenlik güçlerini çekmemizi istediler. Burc’el Halife kulesine Rum bayrağını çektiler. Yunanistan’la askeri ve deniz üssü anlaşmaları imzaladılar.
15 Ocak 2019’da Mısır, Yunanistan, Rum Yönetimi, İsrail, İtalya, Ürdün ve Filistin Doğu Akdeniz Gaz Forumu’nu kurdular.
Yunan hava deniz kuvvetlerinin adalardaki tatbikatına Körfez uçakları katıldı!..
Türkiye’nin yalnızlaşmasının fotoğrafıdır bu.
‘SİL BAŞTAN’
Erdoğan gibi özgüveni zirvede ve hataları için “devede kulak” diyen bir karizmatik lider, kolay kolay geri adım atıp Suudi Prens’le kucaklaşmaz, Sisi ile tokalaşmazdı, tenezzül sayardı.
Fakat hem dış politikada hem ekonomide Türkiye’nin kurumsal ana çizgisinden “epistemolojik kopuş”un 6-7 yılda yol açtığı dış kaynak sıkıntısı ve Doğu Akdeniz’deki yalnızlık o kadar sıkıntılıdır ki, şimdi düzeltmeye çalışıyor. İsrail dahil…
Bu politikalar yalnız Arap rejimlerinin tepkisini çekmedi… Suriye’deki yalnızlığımızda da etkisi oldu. Türkiye’nin ‘Batılı ülke’ imajının solması Batı’yla sorunlarımızda elimizi zayıflattı, Batı’daki Türkiye dostları buharlaştı…
Araplarla ve İsrail’le ilişkileri düzeltmeye çalışması elbette iyi ama hasarın telafisi o kadar kolay değil.
Erdoğan Batı ile de böyle “sil baştan” yapar mı?.. Bu demektir ki, yargı bağımsızlığını, Merkez Bankası bağımsızlığını, AİHM düzeyinde fikir ve ifade hürriyetini kabul eder mi? Etmeyeceği belli.
Özetle, bu iktidarın, reform ve AB yönelişli ilk on yıldaki başarılı politikaları; buna karşılık, son on yıldaki ideolojik ve şahsi politikalarının yol açtığı ağır sorunlar bir laboratuvar değerindedir!
23/11/2022 00:01
Güney’deki tehlike
102
Kırk yıldır uğraştığımız ‘Kuzey Irak’a, on yıldır ‘Kuzey Suriye’ eklendi.
İstiklal Caddesi’nde 6 vatandaşımızı şehit eden PKK organizasyonlu terör saldırısı üzerine, Türk Hava Kuvvetleri Pençe-Kılıç operasyonuyla Suriye ve Irak’taki terör hedeflerini vurdu. Bakan Hususi Akar 184 teröristin etkisiz hale getirildiğini açıkladı. YPG ““karşılıksız bırakmayacağız” diyerek Karkamış’a beş roket fırlattı biri çocuk, biri öğretmen iki can kaybımız var. Sınır birliklerimiz Fırat’ın batısındaki Tel Rıfat ve doğusundaki Kobani (Ayn’el Arap) bölgelerinde terör noktalarını ateş altına aldı.
Cumhurbaşkanı Erdoğan kara operasyonu yapılacağı sinyalini verdi.
Hem Amerika hem Rusya, sert ifadelerle olmasa da Türkiye’nin hava operasyonlarına bile karşı olduklarını açıkladılar. Kara operasyonunun çok daha bir diplomatik hazırlık gerektireceği ve derinlere inmeyeceği açık.
AMERİKA VE SURİYE
Kuzey Suriye’de durum, Kuzey Iraktakinden daha tehlikelidir. PKK, Suriye Demokratik Güçleri (SDG) maskesiyle Fırat’ın doğusunda PYD/YPG örgütü olarak hakimdir, yöredeki Arap nüfusunu sindirmiştir. Petrol, gaz ve su dahil, tüm Suriye’nin doğal kaynaklarının yüzde 80’i buradadır. PYD/YPG, IŞİD’in elinden aldığı bu kaynaklarla ve ABD desteğiyle, PYD/YPG 60 bin silahlı militana, 30 bin polis görevlisine, 140 bin memura maaş veren bir totaliter bir yapılanma kurmuştur! (Intl.Chrisis Group, 2019, s. 5)
PYG/YPG silahlı unsurlarına resmen “Halk Savunma Güçleri” diyor; bu terim, Kandil’deki PKK’nın KCK örgütlenmesinin uzantısıdır. (KCK Sözleşmesi, md. 43)
ABD’nin IŞİD’e karşı savaş gerekçesiyle YPG’yi silahlandırması, terör örgütüne güç katmıştır.
RUSYA VE SURİYE
Suriye artık Rusya’nın eyaleti gibidir. Moskova da terör örgütüyle yakın ilişki halindedir. Moskova’da PKK’nin resmi bürosu bulunduğu gibi, Dışişleri Bakanı Lavrov, PYD heyetini resmen kabul ederek siyasi paye vermekten çekinmemiştir. (25 Kasım 2021)
Haziran 2022’de Erdoğan’ın kara operasyonundan bahsetmesi üzerine, Münbiç ve Telfrifat’ta Rus birlikleri, Esat’ın askerleri ve PYD militanları birlikte devriye gezerek ‘engelleme’ görüntüsü verdiler. (26 Temmuz 2022)
Kasım ayındayız, Münbiç ve Telrifat’a “bir gece ansızın” operasyon henüz yapılmamıştır.
Bu karmaşık tabloya İran’ı ve Ankara’nın 2013’ten beri sert çatışma halinde bulunduğu Esat’ı da katmak lazım.
Türkiye’nin Suriye’deki politikasını Rusya ve İran’la yürütmek zorunda kalmasının, Batı’dan daha bir ayrışma görüntü verdiği, bunu da SDG’nin kullandığı bellidir.
DİPLOMASİ SORUNU
Suriye sorununda hazır bir sihirli çözüm yoktur. Bütün Türk hükümetleri 1984 yılından beri Irak ve Suriye’deki terör yapılanmalarıyla hem siyasi hem askeri olarak mücadele etmektedir.
Ufukta henüz bir çözüm gözükmediğine göre mücadeleyi gelecek hükümetler de sürdürecektir.
Mücadelenin rasyonelini iki maddede toplayabiliriz: Biri, Türkiye’nin teröre boyun eğmeyeceğini göstermektir, bunu yapıyoruz… Bir bu kadar önemlisi, Türkiye’nin bölgeyi etkileyen ülkelerle ve devletler grubuyla sıkı diplomatik ilişkiler, siyasi işbirliği ve ortak ekonomik çıkarlar geliştirerek terör örgütleri üzerinde baskı kurmayı başarmaktır. Bu noktada sorunlarımız var.
Cumhurbaşkanı Erdoğan “Biz dünyanın parçasıyız, ne Doğu'nun ne Batı'nın” diyor. (20 Eylül)
İlk on yıldaki sözlerinin tam zıddı olan bu beyanı, aynı zamanda diplomatik yalnızlığın da ifadesidir.
Kendimizi Batı’nın “parçası” saymayarak S-400 aldık, Erdoğan bir buçuk sene önce “S-400’ler nisandan itibaren faal hale gelecek” demişti. (6 Mart 2020)
Bir buçuk seneyi geçti, paketini bile açmadık, depoda duruyor! Neden? Rusya ile Batı arasındaki sıkışmamızdan değil mi?
TÜRKİYE’NİN DOSTLARI?
İsmet Paşa daha 1926’da Irak’la Sınır Güvenliği Antlaşması imzalanırken söylemişti; bu coğrafyada bu sorun kolay çözülemeyecektir. Türkiye’nin hem kararlılığı sürdürmesi, hem geleneksel ittifaklar politikasına dönerek ‘dostlarını arttırması’ şarttır.
Amerika ve Avrupa’da senatolarda, temsilciler meclislerinde, parlamentolarda, entelektüel çevrelerde Türkiye’nin eskisi gibi dostları olsaydı Türkiye’nin eli daha güçlü olmaz mıydı?
Amerikan Kongresi’nde soykırım tasarılarını geçen yıllarda reddettiren ya da engelleyen Türkiye dostları hala mevcut olsaydı, Suriye’de durumumuz bundan iyi olmaz mıydı?!
25/11/2022 00:01
Sisi, Esat, İsrail
141
Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın İsrail, Mısır ve Suriye hükümetlerine karşı yıllarca yürüttüğü amansız mücadelenin ardından şimdi dönüp barışmaya yönelmesini nasıl tahlil etmeliyiz?
Siyaset elbette değişkendir. 19 Yüzyılda İngiliz diplomasisinin şeflerinden Lord Palmerston ne demişti: “Bizim ezelî ve ebedî dost ve düşmanlarımız yoktur. İngiltere’nin menfaatleri ebedîdir ve vazifemiz bunları gözetmektir.”
Palmerston, Rus genişlemesine karşı Osmanlı’yı destekledi. Fakat muazzam endüstriyel ve askerî dinamizmiyle Almanya asıl tehdit haline gelince İngiltere Rusya’yla ittifaka yönelecek, Abdülhamid ve İttihatçılar da Almanya’ya yönelmek zorunda kalacaklardı.
Böyle uzun yılları kapsayan esaslı jeostratejik değişimler olmadan politikalarda ancak ince ayarlar yapılır. U dönüşleri yapılmaz; yapılırsa tutarsızlık ve güvensizlik görüntüsü oluşur.
ERDOĞAN’IN KAVGASI
Erdoğan İsrail, Esat ve Sisi’ye karşı mücadelesini diplomatik sınırlar içinde tutsaydı, bugün “ayarlama” yapmasını kimse yadırgamazdı. Fakat “bu can bu tende oldukça” diyerek ve İslami kavramlarla kutsallaştırarak öyle sert bir siyaset yürüttü ki, şimdi dönüp barışmaya çalışması elbette “ayarlama”nın ötesinde bir “U dönüşü” olarak gözüküyor.
Araplara “topunuz bir Türkiye etmezsiniz” diye seslendik. Araplar Yunanistan’ın yanına gitti…
Batı ile sorunlarımızı diplomasi kanallarının içinde tutmak ve ilişkileri geliştirmek şeklindeki kurumsal geleneğimizin aksine, miting meydanlarında “Haçlı ittifakı” ve hatta “Merkel’e oy vermeyin” gibi ifadelerle politika yaptık! AİHM kararlarının bağlayıcı olduğunu Anayasanın 90 maddesine yazan Erdoğan’ın bu döneminde, hukuk sorunları dış ilişkileri sarsacak bir duruma geldi.
Nihayet “sevgili dostum” dediği tek liderin Putin olduğu bir yalnızlık tablosu ortaya çıktı.
Hangi yönden baksanız, “eksen kayması” denilen bir tablo!
‘OSMANLI TOKADI’
Artık “Osmanlı tokadı”yla dünyaya nizam verdiğimizi zannetmenin coşkusu içinde ekonomideki erken alarmları görmedik. Dünya büyürken bizim payımız on yılda küçüldü.
‘128 milyar dolar’ vakasının ardından son dokuz ayda Merkez Bankası’nın swaplarla topladığı 80 milyar doları sarf ederek, önümüzdeki yıl için bütçe açığını 659.milyar liraya, faiz giderlerini 565 milyar liraya çıkararak çarkları bir süre döndürmek mümkün: ama nereye kadar?
Bu sorunun cevabını, Cumhurbaşkanı’nın Suudi Prens’le ve Körfez şeyhleriyle kucaklaşmasında, İsrail’le barışmasında, Sisi ve Esat’la görüşme kapılarını açmasında aramak lazım: Rusya’dan ve Araplardan kaynak transferi… Fakat bu da nereye kadar?
Turgut Özal ve Kemal Derviş’in reformları gibi ekonomiyi yoluna koymadan, kara dellkleri kapatmadan, hortumları kesmeden nereye kadar? Seçimlerden sonra buna mecbur kalacağız.
ŞARTLARI NE?
Türkiye’nin sıkıştığını biliyorlar. Yüzde 10 dolar faiziyle borçlanmak bunun yalın bir kanıtıdır. Hepsi bu değil maalesef.
Erdoğan’ın görüşme mesajına Mısır Dışişleri Bakanı Samih Şükri, Türkiye’nin Libya politikalarını değiştirme sinyali vermediğini söyleyerek normalleşme sürecini askıya aldıklarını söyleyerek cevap verdi! (30 Ekim)
Halbuki Libya, doğu Akdeniz’deki tek dayanağımızdır!
Associated Press ajansı, Ankara’nın ilişki talebini Esat’ın “reddettiğı” yolunda haber yaptı. (23 Kasım)
Esat’ın ipi Putin’in elindedir. Şartlar koşacaklar. Esad'a yakınlığıyla bilinen Suriye Halk Meclisi eski milletvekili Şerif eş-Şehade, “Türkiye bir an evvel Suriye topraklarının tamamından çıkmalıdır. Bu diyalog yolu açılabilmesi için çok önemli bir adımdır” diyerek ilk işareti vermişti. (22 Ağustos)
EKSEN’E DÖNMEK
Elbette barışma teşebbüsü doğrudur ancak ülkeyi bu hale getiren yanlış politikaları, bu yanlışları yaptırtan ideolojik ve şahsi saikleri görmezden gelmek doğru olmaz. Zira o saikler yerinde dururken inandırıcı olmak ve ‘dönüş’ten optimal neticeler almak kolay olmayacaktır.
Türkiye, hem ekonomide hem dış politikada son on yılda, özellikle CB sistemi döneminde yapılan yanlışlardan tamamen dönmelidir. Türkiye’nin geleneksel kurumsal dış politika ve kurallı piyasa ekonomisi “eksen”ine dönmesi bir zorunluluktur.
Geciktikçe fatura ağırlaşıyor, endişeliyim.
27/11/2022 00:01
Seçimlerden sonra?
141
Saygın bir ekonomistle konuşuyorum. Ekonomist dedimse benim yakıştırmam değil. Princeton Üniversitesi'nden bir Türk iktisat profesörü…
Ekonomi ilminin son on yılda çok geliştiğini, ekonomiyi iyi yönetmek için bu gelişmelere vakıf en iyi uzmanlarla çalışmak gerektiğini anlattı. Örnek verdi:
“Mesela para politikaları, ama hangi tür ekonomik ve siyasi yapılarda para politikaları? ‘Açık Ekonomilerde Para Politikaları’ konusunda dünyada en iyi birkaç araştırmadan birini bir Türk yaptı; Prof. Şebnem Kalemli-Özcan…”
Kalemli-Özcan’la ben de Karar’da mülakat yapmış, kalitesini görmüştüm.
Para politikası Merkez Bankası’nın işi… Merkez Bankası’nın nasıl bir insan kalitesine sahip olması lazım, görüyorsunuz.
YETİŞMİŞ İNSAN GÜCÜ
Konuştuğum ekonomist, Bilge Yılmaz’dır. Halen İYİ Parti’de Ekonomi Politikaları Başkanı…
Çağımızda “benim partim”e kabile gibi yapışmak yerine bilim, uzmanlık, liyakat, dürüstlük kavramlarını partiler üstü düşünmek artık gerekmiyor mu? Çok geciktik bile.
Prof. Bilge Yılmaz sorum üzerine “Özal çok doğru işler yaptı, Türkiye’ye doğru yön verdi, bazı eksik ve hataları da oldu” dedi ve ekledi:
“O dönemde Türkiye’nin beşeri sermayesi, yetişmiş insan gücü bugünkünün belki onda biriydi. Bugün beşeri sermayemiz çok zengin ama büyük ölçüde kullanılmıyor…”
Prof. Yılmaz’ı dinlerken aklımdan neler geçmedi ki?..
Cevdet Paşa, II. Mahmut’la Petro’nun benzer reformlar yaptığını, ama bizimkinin pek başarılı olmadığını anlatmış ve sebebini de yazmıştı: Osmanlı’da görevlerin başında “ilim ve irade sahibi zatlar yok idi!” (Tezakir, IV, s. 220)
Paul Kennedy’nin 1993’te yayınlanan kitabında okumuştum. Uzak Doğu kalkınmasında eğitimin ve özellikle de uzmanlıklar eğitiminin önemini anlatırken, “Tayvan’da 1989’da kabinenin 14 üyesinin tamamının dışarıda doktora yapmış” olmalarını örnek gösteriyordu. (Preparing For The Twenty First Century, s. 198)
Sadece bakanlar değil, kamu kurumlarında ve şirketlerde çok iyi yetişmiş, dünyayı iyi bilen yüksek ‘beşeri sermaye’ olmadan gelişmiş ülke olmak mümkün mü?
BÜYÜYEN SORUNLAR
Tabii yarınları da konuştuk. Prof. Yılmaz çok endişeli:
“Seçimlerde iktidar değiştiğinde Merkez Bankası rezervlerini eksi 100 milyar dolar olarak devralacağız! Seçimlere kadar aylık bütçe açığını 100 milyar liraya çıkaracaklar. Maalesef, seçimlerden sonrası tufan zihniyetiyle yönetiyorlar!”
Ama doları 18 lirada tuttular; KKM ile, şununla bulunla?...
“Şeffaf değiller. Mesela BOTAŞ bir süredir Merkez Bankası’ndan döviz almıyor, peki doğal gaz ödemelerini nasıl yapıyor? Muhtemelen Putin erteliyor. Ama seçimlerden sonra önümüze gelecek. Böyle birçok sorun var…”
Hayli endişeli:
“Bugünkü politikalarla birkaç sene daha gidersek Allah korusun ‘Arjantin çukuru’na düşeriz diye endişeliyim. Öyle bir ekonomik çöküş bu coğrafyada bizim gibi bir toplum için çok ağır olur; endişeliyim.”
NE YAPMALI?
İktidar yüzde 10 civarında dolar faiziyle borçlanıyor, bu sürdürülemez. Seçimlerden sonraki ‘tufan’ı göğüslemek için ne yapmalı? IMF’ye mi gitmeli?..
“IMF’ye hem gerek yok, hem Türkiye’nin ihtiyacı olan kaynak IMF’yi de aşar. Rasyonel bir program ve liyakatiyle dünyada güven yaratacak ekipler iş başına gelsin, bir haftada 20-30 milyar dolar giriş olur. Bunu yatırım sermayesi izler. Temel mesele bu; rasyonel program ve liyakatli, kararlı ekipler.”
Bilge Yılmaz Türkiye içinden bu kıratta ekonomist isimlerden örnekler saydı. Dünyadaki ekonomi kurumlarında üst düzey yönetici ve uzman olarak yahut akademisyen olarak çalışan Türklerden örnekler verdi.
“Beşeri sermayemiz çok zengin ama dışlanıyorlar. Durum ortada zaten.”
Gerçekten devlet yönetimini “bizden”lerle donatınca işler bozuluyor. Bunu Koçi Bey de yazmıştı, Cevdet Paşa da…
Merkez Bankasını konuşurken Bilge Yılmaz eski başkanlardan Durmuş Yılmaz, Süreyya Serdengeçti, Bülent Gültekin gibi isimlerden övgüyle bahsetti. Bugün bile yüksek vasıfta ekonomistler bulunduğunu ama etkili olmadıklarını, sadece kendilerinin dışında verilen kararlara teknik gerekçe yazmak zorunda kaldıklarını anlattı.
Zihnimizi felç eden “bizden” hastalığından kurtulup bir de sorunların çözümüne bu açıdan baksak: Eğitim, bilgi, uzmanlık, liyakat…ya da bilgiyle düşünen insan tipi.
29/11/2022 00:01
Hâlâ anayasa sorunu
74
Yerleşik bir anayasaya sahip olmamak, bir “yetersiz gelişme” sorunudur! Hangi gelişmiş ülke var ki 21. Yüzyılda hâlâ sistem ve anayasa kavgalarıyla meşgul?!
Dün Altılı Masa tarafından açıklanan metin, dilerim, bütün tarihimizde ilk defa uzlaşmayla bir anayasa yapmamıza zemin olur.
21. yüzyılda hâlâ milletin ana unsurlarını birleştiren, yerleşmiş, oturmuş bir anayasaya sahip olmamak, ayıptır!
Türkiye anayasada değişiklik yapma konusunda 1980’lerde ve 1990’larda iyi sınav vermiş, 1982 darbe anayasasında bazı önemli değişiklikler yapmıştı. Ak Parti iktidarının ilk on yılında, AB reformları yönünde anayasa değişikliği yapıldığı gibi, CHP’nin desteğiyle anayasada değişiklik yapılarak Tayyip Erdoğan’a siyaset yolu açılmıştı. (13 Aralık 2002)
Cemil Çiçek’in Meclis Başkanlığı döneminde kurulan Anayasa Uzlaşma komisyonu hayli mesafe almıştı. Fakat bu uzlaşma geleneğini AK Partinin başkanlık sisteminde ısrarı bozmuştu.
ŞİRKET GİBİ DEVLET!
Hâlâ en önemli ihtilaf konusu sistem meselesidir. Hamasi propagandalarla ve ancak OHAL şartlarında ve yüzde 51.4 oyla kabul edilen CB sisteminin ülke yönetiminde, kamu kurumlarında, devlet politikalarının istikrarında, yargı bağımsızlığında nasıl ağır sorunlar yarattığı ortada.
Altılı Masa’nın dünkü toplantısında DP adına konuşan Doç.Dr. Serhan Yücel şöyle diyordu:
“Tek kişi, tek patron. Bakanlıklar ve kurumlar patronun çalışanları, yasama ve yargı da bağlı iştirakler haline getirilmiştir…”
Sayın Erdoğan da “Bir anonim şirket nasıl yönetiliyorsa Türkiye de öyle yönetilmelidir” dememiş miydi?! (16 Mart 2015)
Bu sistemde kamu yönetiminin nasıl etkisizleştiğini, Bakan Nebati’nin “Merkez Bankası’nı ve politika faizini önemsizleştirdik” sözünde görmek mümkündür. Kaldı ki i Merkez Bankası ‘bağımsız’dı; o böyle olursa gerisini siz düşünün.
Kurallara ve kurumlara güven sarsıldığı için ülkeye gelmeyen yatırım sermayesine, Bakan Nebati “arkanızda cumhurbaşkanımız var” diyerek şahsî güven yaratabileceğini düşünüyor. (16 Mart 2022)
Ekonomik küçülmemizin iki sebebi var; yanlış politikalar ve bu yanlışların ‘denetimsiz ve dengesiz’ boyutlarda yapılmasına imkan veren CB sistemi…
EN BÜYÜK HASAR YARGIDA
Prof. Serap Yazıcı Türkiye’nin önde gelen anayasa hukukçularından biridir. Altılı Masa’nın dünkü toplantısında, CB sistemini anlatırken “en büyük hatalar yargıda yapıldı” diyerek yargıyı iktidara bağımlı hale getiren düzenlemeleri anlattı. Bunların başında HSK’nın siyasi bir organ haline getirilmesi vardır.
Yargının ne hale geldiğini görmek için Anayasa Mahkemesi kararını uygulamayı reddeden hakimi iktidarın terfi ettirmesine bakmak bile tek başına yeterlidir. (2 Haziran 2022)
HSK siyasi organ haline getirildiği için, hoşa gitmeyen kararlar veren hakimleri istendiği an değiştirilebiliyor.
Mesele hem adaleti güvenin ağır hasar alması gibi toplumsal dokuyu tahrip eden bir vahamettir; hem ekonomik gelişmemizde yatırım güvensizliğine yol açıyor, ekmeğimiz küçülüyor.
NELER ÖNERİLİYOR?
Dengeli ve denetimli, yani kuvvetler ayrılığına dayalı, yargı bağımsızlığını sağlayan bir başkanlık sistemi olabilirdi. “Bize göre” yahut “Türk usulü” denilerek denetimsiz, dengesiz, tek kişiye bağlı CB sistemi getirildi. Geçmişte de “Şeflik” sistemi “biz bize benzeriz” gerekçesiyle savunulmuştu.
Türkiye’nin bu sistemden kurtulması zaruri bir ihtiyaçtır. Altılı Masa’nın hazırladığı 150 sayfalık metin, ayrıntıda bazı yönlerine katılmasam da, akademik ve siyasi olarak yüksek kalitede bir eserdir.
Devletin partiler üstü olmasını yansıtmak üzere partisiz cumhurbaşkanı, bağımsız yargı yönetimi, AYM’nin yeniden yapılandırılması ve yetkileri genişletilerek üye sayısının 22’ye çıkarılması, uluslararası hukukun üstünlüğünün vurgulanması, Meclis’in denetim yetkisinin güçlendirilmesi son derece isabetlidir.
Parlamenter sistemde yeni bir hükümet kurulmadan mevcut hükümete güvensizlik oyu verilmesi önlenerek hükümet krizi riskine de tedbir getiriliyor. Zaten “güçlendirilmiş” denilmesini sebebi, hükümet krizine meydan vermeyecek bu düzenlemedir; Almanya’da böyle.
Yeri geldikçe bu konuyu yazacağım. Başarılar diliyorum
30/11/2022 00:01
Bahçeli ve anayasa
74
Liderlerin birbiriyle uzlaşmaz kavgalar yapması, hatta rakibini hain diye suçlaması bizim yüz yıllık tarihimizi zehirlemiş bir siyasi hastalığımızdır. Bu yüzden uzlaşmayla yapılabilecek işleri yapmakta zorlanıyoruz.
1970’lerde bu ülkede günde yirmi genç öldürülürken, politikacılarımız Meclis’te cumhurbaşkanı seçme konusunda bile uzlaşamamışlardı! Bugün de uzlaşmayla anayasa yapamamak, sosyolojik zemini geniş bir sistem kuramamak gibi bir sarmala kapılmaktan ciddi surette endişeliyim.
Bu sebeple, liderlerin öfkeli konuşmalarını geçiyorum; aslında ne demek istediklerine bakıyorum.
MHP lideri Bahçeli’nin dünkü konuşmasında, her zamanki öfkeli üslubu bir tarafa, asıl konu anayasa ve sistem meselesiydi… “CB Hükümet Sistemi, Türkiye'nin arayıp bulduğu şifadır” diyordu.
Bahçeli bir buçuk sene önce açıkladığı “100 Maddelik anayasa taslak metni”ni hatırlatıyordu. Bu metni “değerli anayasa hukuku bilim insanlarının” hazırladığını söylüyordu…
BAHÇELİ MODELİ
Bahçelinin bir buçuk sene önce Mayıs 2021’de açıkladığı metin gerçekten yüksek akademik kaliteye sahipti. Bakın, CB sisteminde nasıl değişiklikler öneriyordu:
• CB hükümet sistemi yerine ‘kurumsallaşmış başkanlık sistemi’ terimini savunuyordu… Sistemin kurumsallaşması için Cumhurbaşkanı’nın iki yardımcısı olmalı ve halk tarafından seçilmeliydi. Kabinesi anayasal statüye kavuşturulmalıydı. Hükümet programı Meclis’e sunulmalıydı. İdareyi düzenleme yetkisi Cumhurbaşkanından alınmalı, ‘kanunilik ilkesi’ sağlanmalı, Merkez Bankası anayasal kuruluş haline getirilmeliydi…
• Meclis güçlendirilmeliydi, Meclis Başkanı siyasi krizlerin çözümünde arabuluculuk yapabilmeli, uluslararası antlaşmaları sonlandırma yetkisi Meclis’e ait olmalı, Meclis soruşturması etkili hale getirilmeliydi…
•Yargıda ‘bağımsız ve tarafsız yapılanma’ anlayışı ön plana çıkarılmalı, HSK yerine Yargı Yüksek Kurulu kurulmalıydı…
Bu gibi birçok öneriler vardı. Demek ki, Bahçeli CB sistemindeki aksama ve tıkanmaları görüyor. Bahçeli’nin metninde Cumhurbaşkanını “tek seçilmiş” olmaktan çıkarılıyor, kurumlar güçlendiriliyordu.
Dahası; güven oyu, kabine sistemi, idarenin kanuniliği, Meclis soruşturmasının etkinliği, partiler üstü uzlaştırma işlevine ihtiyaç duyulması gibi parlamenter sistemdeki unsurları başkanlık sistemine almayı öneriyordu.
ERDOĞAN KABUL ETMEZ
Bu sebeple “Bahçeli Erdoğan’ı başbakan yapmak istiyor” diye yazmıştım. (Karar, 7 Mayıs 2021)
Erdoğan’ın, böyle yetkilerinin sınırlandırılmasını kabul etmeyeceğini çünkü “sistemin işlerliğinden çok kendi iktidarını öncelediğini” yazmıştım. (Karar, 14 Kasım 2021)
Nitekim Erdoğan’dan bir buçuk yıldır bir ses çıkmadı. Fakat bu yüzden Cumhur İttifakı’nda herhangi bir sorun çıkmaz. Çünkü her iki parti de öbürünü dışlayamaz.
Bizde siyasetin kısa vadeli beklentileri, maalesef çok defa uzun vadeli programlardan daha etkili olmaktadır. Seçim ekonomilerinin enflasyonu patlatması, oy için verimsiz yatırımlar gibi, parti ittifakları da böyle.
CB sisteminin sorunları MHP’li anayasa uzmanı ilim insanlarının bu raporunda da açıkça görülüyor.
Kuvvetler ayrılığına yer vermeyen her sistem yanlıştır kolay da değişmeyecektir maalesef.
HANGİ SİSTEM?
Türkiye gibi kurumlaşma düzeyi yetersiz toplumlarda “lider kültü” başlı başına bir sorundur. Böyle bir kültürde devlet başkanının bir de sıkı parti disiplinine sahip olmasının Latin Amerika tipi “yarı demokratik” yönetim sorunlarına yol açtığını merhum Burhan Kuzu 2011’de yayınladığı “Başkanlık Sistemi” adlı kitabında yazmıştı. (s. 102-105)
Merhum Kuzu sonradan bunu hatırlamasa da işte fiilen yaşıyoruz.
Bahçelinin Mayıs 2021’de açıkladığı, gerçekten akademik kalitedeki raporda, krizlerde arabuluculuk yapacak partisiz bir makam ihtiyacının görülmüş olmasını çok önemsiyorum. Bu Meclis Başkanlığı olamaz. Parlamenter sistemdeki “partisiz cumhurbaşkanı” kurumunun işlevi budur. Türkiye’nin yapısal ihtiyacıdır.
Anayasa ve siyaset bilimleri böyle dediği gibi, bugün hangi milliyetçi çıkıp da “Türk devlet geleneği”nde hakan, hükümdar ya da padişahın siyaseten bir gruba mensup olduğunu söyleyebilir?!
Netice, doğrusu güçlendirilmiş parlamenter sisteme geçmektir
02/12/2022 00:01
Cumhurbaşkanı...
98
Altılı Masa’nın “güçlendirilmiş parlamenter sistem”inde Cumhurbaşkanı partisiz hale getiriliyor; yetkileri sembolik düzeye indiriliyor, süresi bir dönemle kısıtlanıyor.
CB sisteminde ise partili cumhurbaşkanı demokrasilerde emsali görülmeyen geniş yetkilere sahip ve iki dönem seçilebiliyor.
Hangisi doğru?
‘Lider’in emrine göre değil, yaşanan tecrübelere ve siyaset bilimi ile anayasa hukukunun verilerine göre düşünmeliyiz.
Sistem meselesinin ne kadar önemli olduğunu artık anlamış olmalıyız toplumca.
ERDOĞAN’IN SÖZLERİ
Cumhurbaşkanı Erdoğan önceki günkü konuşmasında muhalefetin “güçlendirilmiş parlamenter sistem” taslağında, Meclis’ten geçen bir kanunu cumhurbaşkanın Meclis’e geri gönderemeyeceğini söyledi, sözleri şöyle:
“Şimdi yeni düzenlemede bir de şunu söylüyorlar; cumhurbaşkanı herhangi bir iade vesaire yapamayacak. Bu cumhurbaşkanı niye var?”
Hayır doğru değil. Muhalefetin açıkladığı metinde, meclisten geçen kanunları cumhurbaşkanının Meclis’e geri gönderebileceği hükmü vardır. (Md. 89)
Ama önemli bir farkla: CB sisteminde bir kanunu Cumhurbaşkanı Meclis’e iade ederse, o kanun ancak 301 milletvekilinin oylarıyla yasalaşabilir. Bu yüksek bir barajdır, yasamada bile son sözü Cumhurbaşkanına bırakma anlamına gelir…
Altılı Masa’nın önerdiği sistemde ise Cumhurbaşkanının geri gönderdiği bir kanunu 151 oyla yasalaştırmak mümkün olacaktır. Meclis güçlüdür.
Ayrıntıların önemini görüyorsunuz.
TARİHİN DERSLERİ
Türkiye gibi sosyal entegrasyonunu tamamlayamamış, bu yüzden siyasi kültürü çatışmacı olan toplumlarda, partiler arası ilişkileri yumuşatacak, hakemlik yapacak “partisiz” bir cumhurbaşkanına zaruri ihtiyaç vardır. Tarihimizden iki örnek.
• 1946 seçimlerindeki vahim oy yolsuzluklarının da tahrikiyle, iktidar-muhalafet ilişkileri aşırı gerginleştiğinde Cumhurbaşkanı İnönü, kendi partisinin başbakanı otoriter Recep Peker’i ve muhalefetteki DP lideri Celal Bayar’ı davet ederek bir dizi görüşmeler yaptı. “12 Temmuz Beyannamesi” ile krizi çözdü. Seçim kanununu birlikte hazırlamanın yolunu açtı, 1950’deki hür ve tartışmasız seçimler böyle gerçekleşti.
Celal Bayar’ın da Adnan Menderes’in de “12 Temmuz Beyannamesi”ni öven konuşmaları vardır.
Adnan Menderes’in oğlu Aydın Menderes, 27 Mayıs darbesine giden süreçte böyle bir uzlaştırıcı bir tavır sergilemeyen, aksine, ortamı daha da gerginleştiren DP’li Cumhurbaşkanı Celal Bayar’ı eleştirmiştir.
• İkinci tecrübe örneği ise, partili, parti kavgası yapan cumhurbaşkanı modelidir; bunu yaşıyoruz, durum ortada.
BİLİMİN UYARILARI
Burada, anayasa hukukumuzun büyük isimlerinden merhum Ali Fuat Başgil’in 1959’da yazdıklarını kısaca alıntılamak istiyorum:
“Devlet reisinin faal bir politikacı olması… bu rejimin devlet reisinden beklediği birleştirici ve ihtirasları yatıştırıcı rolü yerine bilakis efkârı parçalayıcı ve parlamentoyu hırçınlaştırıcı bir rol oynar. Aktif politika devlet reisinin değil, başbakanın ve bakanların rolüdür. Devlet reisine düşen, politika dışında, çarpışan siyasi fikir gruplarının üstünde kalmaktır. Bu şartı yerine getirmeyen ve siyasi ihtiraslar çarpışmasında taraf tutan bir devlet reisi bu rejimde faydalı olmak şöyle dursun, milletin selameti için tehlikeli olur…” (Ali Fuat Başgil, Esas Teşkilat Hukuku, s. 346.)
Kurumlaşması zayıf toplumlarda Başkanlık sisteminin, otoriteyi “şahsileştireceğini” ve sert kutuplaşmalara yol açacağını da 1990 yılında Juan Linz “Başkanlık Sisteminin Tehlikeleri” adlı akademik eserinde anlatmıştı.
Bunlar bilimin önemli uyarılarıydı.
Sistemin mutlaka hırsları dizginleyecek, denetim ve dengeyi güçlendirecek, yönetimde verimliği geliştirecek, hak ve hürriyetleri koruyacak kurallara ve kurumlara sahip olması şarttır.
“Güçlendirilmiş Parlamenter Sistem” önerisinde, partisiz cumhurbaşkanı 7 yıl süreyle ama bir tek dönem için seçilecek, tekrar aday olamayacaktır. Böylece tekrar seçilme hırsıyla partizanlığa, popülizme gitme duygusuna kapılmasını önlenmektedir.
Şüphesiz, en önemlisi siyaset sınıfının kalite ve liyakate, seçmenlerin de denetleme duygusuna sahip olmasıdır. Bu yoksa hangi sistem olsa, zor…
4/12/2022 00:01
CHP: ‘Devletçilik bitti’
124
Siyasi hayatımızdaki temel eğilim ya da dip dalgası partilerin uçlardan merkeze, uzlaşmaz ideolojik tavırlardan müzakereci tavırlara yönelmesidir. Ak Parti’nin ‘merkez’ yönelişli ilk on senesindeki başarısı ile ideolojik ve kutuplaştırıcı son yıldaki başarısızlığı, tersinden bir ders etkisi yarattı. Artık daha çok kimse ılımlı ve rasyonel politikaların ne kadar gerekli olduğunu görüyor.
Demokrasinin sağlıklı işlemesi ve “yönetebilir” olması, biri merkez sağ, diğeri merkez sol iki ana damarın güçlü olmasına bağlıdır. Bütün demokrasilerde böyledir. İtikadi ve kültürel değerleri, hayat tarzlarını özgürlük alanı olarak kabul eden, politikayı ise rasyonel verilerle yürüten ana akım partileri… Uzlaşmaları daha kolay olur üstelik.
CHP’nin, geçmişteki “devletçilik” siyasetiyle ilgisi olmayan, piyasa ekonomisini yansıtan “İkinci Yüzyıla Çağrı” açılımı böyle bir yöneliştir…
CHP’NİN YENİ DİLİ
Kılıçdaroğlu’nun açış konuşmasındaki “ben” vurgusunun çokluğunu yadırgadığımı belirtmeliyim. “Tek adam rejimi bitsin mi? Evet bitsin. Ancak, yerine bir sistem, çalışan yeni bir sistem gelsin” sözünün ise altını çiziyorum. Uzmanlar kadrosu olarak “70 değerli isim” vurgusu da artık siyasetimizde karizmanın yetmediğini, uzmanlığın, liyakatin önemeni yansıtan bir veridir.
Bugünkü Ak Parti Erdoğan’dan başka kimleri öne çıkarabilir?! Kimleri uzman kadromuz diye takdim edebilir?!
CHP’de Faik Öztrak, 2001 reformlarında Derviş’ten sonraki ikinci teknokrat isimdi. Konuşmasında “risk priminin aşağıya çekilmesi, bunun için bağımsız ve güvenilir bir Merkez Bankası yönetimin” şart olduğunu anlattı.
Siyasetin olması gereken diline bir örnektir bu.
Siyasetimizin bu düzeyde rasyonelleşmesi zorunludur. ‘Dış güçler’ yahut ‘heterodoks’ ya da ‘mandacı iktisatçılar’ diyerek resyonellikten uzaklaşmanın sonuçlarını ekmeğimizin küçülmesiyle yaşıyoruz işte!
CHP’nin yeni ekonomi danışmanlarından Daron Acemoğlu dünya çapında görüşlerine değer verilen saygın bir iktisatçıdır. Hakan Kara, Refet Gürkaynak ve Ufuk Akçiğit eserleriyle ve görevleriyle liyakatlerini herkese kabul ettirmiş iktisatçılardır. Hacer Foggo ise Türkiye’de yoksulluk hakkında ilk bilgi kaynağıdır.
YETİŞMİŞ İNSAN GÜCÜ
CHP’den bu iktisatçıları İYİ Partili, Gelecek Partili, DEVA Partili iktisatçılarla bir araya getirin, ayrıntıları tabii ki tartışırlar ama ana hatlarda uzlaşarak mükemmel bir iktisadi program hazırlarlar. Peşini de bırakmazlar.
Uzmanlık nasıl ideolojileri ve siyasi hırsları aşarak ülke yarına rasyonel programlar üretebilir, görüyorsunuz.
Dün, iktisatçı Prof. Osman Cevdet Akçay’la sohbet ettik. Bugünkü Türkiye’nin yetişmiş insan gücünün çok yüksek olduğunu, Özal’ın ise o yıllarda bu kadar yetişmiş insan bulamadığını anlattı.
Daha önce İYİ Partili Bilge Yılmaz da aynı şeyleri söylemişti.
Kendimize soralım, sağcı-solcu diye, “bizden” ya da “öteki” diye beyinleri dışlamak, hele de yurt dışına gitmelerine yol açmak bu ülkeye yazık etmek değil midir?!
Nitekim Daron Acemoğlu konuşmasında kaynakların ranta gitmesini, eğitimli işgücü yetiştirmenin ihmal edilmesini eleştirdi. Bu yüzden Türkiye’nin “verimsiz büyüme” çıkmazında olduğunu anlattı.
İNÖNÜ 1965
CHP’li bazı entelektüeller, yazarlar “neo liberal” damgası basarak modern iktisadın 21. Yüzyıldaki birikimini dışlıyorlar. 1930’larda, daha çok Başvekil İsmet Paşa’nın yürüttüğü devletçilik siyasetini bugün de esas alınacak bir iktisat teorisiymiş gibi idealize ediyorlar.
Halbuki 1930’ların politikaları ve Kemalizm doktrini o zamanın şartlarında oluşturulmuştu… Nitekim İsmet İnönü, daha 29 Temmuz 1965’te Defter’ine şunu yazmıştı: “Devletçilik bitti.” (İnönü, Defterler, Yapı Kredi Yayınları, cilt 2, s. 909)
Turgut Özal 24 Ocak 1980, Kemal Derviş 14 Nisan 2001 reformlarıyla ülkeyi krizden çıkardılar, ekonomiye doğru istikamet ve kurumlar kazandırdılar. Piyasa ekonomisi reformlarıydı bunlar. AK Partinin ilk on yılındaki başarılı ekonomisinin temelinde bu reformlar vardır bir; ikincisi AB sürecinin kazandırdığı ivme ve bugün artık uzaklaştırılmış Ali Babacan ve Mehmet Şimşek gibi siyasilerle Derviş’ten devraldıkları teknokrat kadro vardı.
Her birimiz ideolojilerimiz uğruna birbirimizle kavga ederken ülkemizi elbirliğiyle nasıl rasyonellikten uzaklaştırıyoruz; hepimiz bunu görmeliyiz artık.
İnşallah Altılı Masa bu yönde örnek olur.
06/12/2022 00:01
‘Epistemolojik kopuş’ doğru
107
Bakan Nurettin Nebati’nin “epistemolojik kopuş” ifadesi doğrudur. Hatta bu iktidarın gidişatını ifade etmek için bundan iyi bir tanım yapılamazdı.
Epistemoloji, yani bilgi teorisi…
Sayın Nebati, bilinen ‘iktisat ilmi’nden koptuklarını ifade ediyor. Açıkça, dürüstçe söylüyor bunu:
“Biz, bize öğretilmiş şeyleri yapmaktan vazgeçme zamanının geldiğine inanıyoruz." (23 Aralık 2021)
Bütün sorun burada: İnsanlığın yüzlerce yıl tecrübelerle, gözlemlerle elde ettiği bilgileri ve bilim insanlarının bu bilgilerle inşa ettiği teorileri, karşıt tecrübeler ve teorisi yapılmış yeni bilgiler olmadan reddetmek…
Düşünceler âleminde olabilir elbette, ama devlet deneme tahtası değil ki! Vaziyet ortada.
KUR KORUMA SERÜVENİ
2021 Aralık ayının ilk yarısında dolar 18 liraya kadar çıkmıştı. Çünkü Merkez Bankası’ndaki “128 Milyar Dolar”ın harcandığı, dış açığın büyümekte olduğu görülüyor, TL’ye güven azalıyordu.
Klasik iktisat faizleri artırarak TL’yi kıymetlendirmek suretiyle döviz aşağı çekerdi, makro dengeler oluşmaya başlardı...
Ama Cumhurbaşkanı “yerli ve milli” bir Kur Korumalı Mevduat uygulamasını açıkladı. Üç günde dolar 12 liraya düştü. Davullarla, zurnalarla kutlandı. Bakan Nebati de aynı konuşmasında diyordu ki:
“Üç günde Türkiye'nin bütün ortamını biz dışarıdaki sıcak paranın gelişiyle ya da yüksek faizle gerçekleştirmedik. Bir gecede sayın Cumhurbaşkanı'mızın adeta bir manifestoyla ortaya koymuş olduğu çözüm önerileri ve tedbirler paketiyle, kendi imkanlarımızla bu hale getirdik.” (23 Aralık 2021)
‘Epistemolojik’ iktisatçılar bunun sürdürülemez olduğunu, enflasyonun yükseleceğini, emirle piyasa faizlerinin inmeyeceğini, bütçe açıklarının patlayacağını… anlattılar. Bunlar Erdoğan’ın gözünde “mandacı iktisatçılar”dı…
İKTİSAT BİLİMİ
KKM’nin açıklandığı 2021 yılında bütçedeki faiz giderleri 180 milyar liraydı… 2022 bütçesinde faiz giderleri 330 milyar liraya çıktı!
2023 bütçesinde öngörülen faiz giderleri ise 566 milyar lira; tüm bütçenin yüzde 13’üdür bu!
En iddialı olduğu faizi patlatan, Türkiye’nin gördüğü en faizci iktidar!
Dahası, KKM için Hazine ve Merkez Bankası’nın ödediği tahmin edilen 300 milyar TL de ayrıca ‘faiz rantı’na gidiyor.
Model cari fazla verecekti, “Çin böyle kalkındı” idi… Ama cari açık 100 milyar dolara çıktı, tarihimizde görülmedik bir açıktır bu.
Modern bilimin, bu arada iktisat biliminin en basit tanımı “deney, gözlem ve matematikle ifade”dir.
Bu, öngörü kazandırır. Heterodoks politikalarda ise öngörü tesadüflere bağlıdır.
İşte, iktidarın öngörüleri yanlış çıkıyor, yeni model Türkiye’nin açıklarını büyüttü…
AMA TÜRKİYE BÜYÜDÜ…
Evet küçülen ekonomi büyümeye geçti… Geçti de bakın Daron Acemoğlu ne diyor:
“Türkiye’nin en önemli sorunlarından biri verimsiz büyümedir. 2006-2007’den sonra Türkiye verimliliği artırmadan büyüdü…”
Acemoğlu ‘verimlilik’ konusunda da rakamlar veriyor: Bu iktidarın reform yıllarında ve AB sürecinde Türkiye’nin faktör verimliği 5’e kadar çıkmışken, “2006'dan sonra yolsuzluk artıyor, reformlar tam tersine gidiyor; ortalama yüzde sıfıra, hatta negatife gidiyor.”
Peki, ekonomi nasıl büyüdü? Nasıl borçla tüketimi körükleyerek büyütüldü!.. Acemoğlu “Türkiye'de toplam kredi; GSYH'ye oranla yüzde 10 gibiydi, bu yüzde 80'e yaklaşmış durumda!”
Bu borçları nasıl ödeyeceğiz?!
Aynı gerçekleri İYİ Partili Ümit Özlale ve Bilge Yılmaz, Gelecek Partili Kerim Rota ve Serkan Özcan, DEVA’dan Ali Babacan ve İbrahim Çanakçı da defalarca ifade ettiler.
SİYASETTE RASYONELLEŞME
Şimdi, Erdoğan ve Nebati bu iktisatçıları “gayri milli, mandacı, devşirme” gibi iktisat dışı hakaret ifadelerle eleştireceklerine, çıkıp verimliğe ilişkin, risk primine ilişkin, devletin faiz giderlerine ilişkin bir şeyler söylemeliler değil mi?
Hayır, muhalefeti hain, dış güçlerle bağlantılı, gayri milli diye suçlamayı tercih ediyorlar. Bu bize İttihatçılardan ve Tek Parti’den gelen otoriter bir dildir ve her devirde şu veya bu ölçüde etkili olmakta, siyasetin rasyonelleşmesini engellemektedir.
Altılı Masa’da böyle iktisat bilimine hakim iktisatçıların varlığı bana ümit veriyor.
07/12/2022 00:01
Hain marketler!
144
Son keşfimiz marketler arasında da hainlerin olduğu… Hele de 3 harfli marketler… Kriz dönemlerinde fiyat denetimleri bir ölçüde makul görülebilir. Ama, sınırlı bir ölçüde, çünkü fiyat istikrarsızlığı sadece tüketici için değil, üretici ve dağıtıcı için de ağır bir sorundur. Zira bugünkü fiyat yarın artacaktır…
İktidar “heterodoks” politikalarla makro dengeleri büsbütün bozdu, enflasyonu da enflasyon beklentisini de körükledi… Ekonomiyi “enflasyonlu büyüme” diye bir politika girdabına soktu… Bunun piyasada yol açtığı fiyat hareketlerini soğan mafyasına, patates vurguncusuna, market hainlerine yüklüyor.
Eleştiriden öteye husumet diliyle hedef gösteriliyorlar… Arkalarında terör örgütleri, FETÖ olduğu şüphesi ileri sürülüyor. “Kapatacağız” haykırışlarıyla fiili saldırılar bile oldu...
YATIRIM GÜVENLİĞİ
Eski Bakan Mehmet Şimşek 4.5 yıl önce enflasyon ve dış açık alarmını vermiş, kendi hükümetine söz geçirememişti. (30 Mayıs 2018)
Makro dengeler yerinde olsa hiçbir sektör bozamaz.
Kaldı ki, zincir marketler arzı artırarak yarar mı sağlar, bakkallara rekabet ederek tekelleşme eğilimi mi yaratır? Suçlanan üç harfli marketlerde fiyatlar fahiş mi değil mi? Hatta bazı kalemler daha mı ucuz?
Bunlar geniş araştırmalar gerektiren konulardır. Elde böyle kapsamlı bir araştırma yok.
Benim üzerinde duracağım konu “hukuk güvenliği” ve “yatırım güvenliği” kavramlarıdır. Ekonomideki önemini merhum Turgut Özal’dan itibaren öğrenmeye başladığımız kavramlar.
Bu kavramlara gölge düşürecek tavırlardan sakınmak gerekir.
Aksine, marketlerde illegal bir yapılanma şüphesi varsa ya da fiyatlar “fahiş” görülüyorsa, bir hukuk devletinde bu durum yargının görev alanına girer. Yargı dururken siyasetin fiyat hareketleri yüzünden firmaları suçlaması, siyasi saiklerle fiili saldırıların meydana gelmesi “hukuk güvenliği” ve “yatırım güvenliği” konusunda tereddütlere yol açar. Yarın kim, hangi sektör siyasi husumete maruz kalacak?!
İKTİDAR NE DİYOR?
İktidarı destekleyen MHP bu suçlamaları yaparken, asıl iktidardan bir tek Ticaret Bakanı Mehmet Muş hukukun ve iktisadın gerçeğini ifade etti:
“Her işletmenin aynı fiyatla ürün satması gerçekçi olmayacaktır. 1 kilogram makarnanın zorlamayla A’dan Z’ye her yerde aynı fiyattan satıldığını varsayalım. Belki vatandaş için faydalı gibi görünse de bu durum ürünün daha düşük bir fiyattan satılmasının önüne geçecektir.''
Ve Bakan bir daha ağzını açmadı!..
Hazine ve Maliye Bakanı Nurettin Nebati yatırımcılara ne diyordu:
“Arkamızda cumhurbaşkanımız var rahat olun, mevzuatı da değiştiririz. Cumhurbaşkanlığı sisteminde hızlı adımlar atıyoruz.” (16 Mart 2022)
Ama Cumhurbaşkanı da bu marketler konusunda konuşmadı. Sayın Nebati’ye de sormak lazım, Ticaret Bakanı kadar olsun sizin söyleyeceğiniz bir şey yok mu?
FİYAT KONTROLÜ
Fiyat kontrolüyle, “narh” denilen devletçe fiyat belirlenmesiyle enflasyonu aşağı çekmek hayalden öte, zararlıdır çünkü üretimi caydırır. Merhum Halil İnalcık, Osmanlı’da düşük fiyat verilmesi halinde “tahıl üreticisinin ekimden vaz geçtiğini” yazar. (Devlet-İ Aliye, cilt II, s. 12)
Merhum Mehmet Genç, yine Osmanlı’da düşük fiyat tespitiyle yüksek kârları yasaklamanın sermaye birikimini daraltarak “yatırımların kaynağını kuruttuğunu” anlatır. (Osmanlı İmparatorluğunda Devlet ve Ekonomi, s. 337)
Bugün maliyetlerdeki dayanılmaz artışlar yüzünden hayvanını kesime gönderen süt üreticisini, tarlasını bırakan çiftçiyi, kepengini indiren esnafı düşünmeliyiz.
Böyle nice tecrübeden insanlık adım adım “kurallı piyasa ekonomisi”ne geçti.
Bugün Türkiye’de kuralsız bir kumanda ekonomisi ne doğru gidiş vardır. Kurumların siyasallaştırılmasının en büyük zararı, kararlarını ekonomik değil, siyasi düşüncelerle alması, bu yüzden güven sarsılmasıdır. Bunun örnekleri Merkez Bankası ve TUIK’tir.
KRAL DEĞİL, KURAL
Modern devlet “baştakine güven”le değil, kurallara, kurumlara güvenle yürümektedir. Bağımsız “düzenleme ve denetleme kurumları”nın ekonomilerde önem kazanması bundandır.
Türkiye heterodoks hatta keyfi politikaların makro dengeleri nasıl bozduğunu, marketlere polis göndermenin çözüm olmadığını görmeli, daha fazla gecikmeden kurallı piyasa ekonomisine, bağımsız yargıya, bağımsız Merkez Bankasına, bağımsız düzenleme ve denetleme kurumlarına dönmeli, bu kurumların görevlerine iktidar partisi karışmamalıdır.
2001 reformlarının mimarlarından Faik Öztrak’ın dediği gibi, “ekonomide kral değil, kural lazım!”
9/12/2022 00:01
Meclis’te şiddet
49
İYİ Partili Trabzon milletvekili Hüseyin Örs, Meclis’te iktidar partili Zafer Işık’ın saldırısına uğradı, kalp sorunu da olan Örs yoğun bakıma kaldırıldı. Çok şükür hayati tehlikesi yok.
Saldırgan Zafer Işık’ın “iktidar partili” olduğunu belirtmem sebepsiz değildir. Bu saldırı “güç zehirlenmesi”nin körüklediği tahammülsüzlüğün bir dışavurumudur.
İşte, öfkeyle doldurulmuş partizanların saldırısına uğrayanlar dün de bugün de muhalefet liderleridir; son örnekler Kılıçdaroğlu’na ve Meral Akşener’e saldırılardır… Dövülerek hastanelik edilenler muhalif politikacılardır; Gelecek Partisi Genel Başkan Yardımcısı Selçuk Özdağ… TV konuşmasının ardından saldırıya uğran İYİ Partili Buğra Kavuncu… Dövülenler muhalif gazetecilerdir; Yavuz Selim Demirağ, Levent Gültekin…
İttihatçılardan ve Tek Parti’den gelen kötü bir gelenek… 21. Yüzyılda çoktan aşmış olmamız gerekirdi. Fakat siyasetin öfke dili öfke duygularını körüklüyor. Hele de “bunlar daha iyi günleriniz” diyerek devletin zirvesinden manen aklanınca, güç zehirlenmesi böyle saldırganlıklara dönüşebiliyor.
ŞİDDET DİLİ
1970’lerde de siyasetin dili böyle öfkeliydi. Soğuk Savaş’ın en şiddetli ideolojik kavgalarını bu topraklarda gençlerimizin birbirini öldürmesiyle biz yaşamadık mı?!
12 Eylül darbesine karşı olmamız, darbeye giden yolda siyasetin yanlışlarının üstünü örtmemeli.
Reform dönemlerinde ise rasyonel bir dilin ortaya çıktığını hiç akıldan çıkarmamalıyız; her zaman örnek verdiğim Turgut Özal’ın 24 Ocak 1980, Kemal Derviş’in 14 Nisan 2001 reformları sürecindeki konuşmaları…
1990’larda da siyaset dilimiz, rekabetin kabul edilebilir çerçevesi içindeydi… Merhum Turgut Özal’la merhum Erdal İnönü’nün sevimli, hicivli, seviyeli tartışmalarını özlememek mümkün mü?
Ne zaman bozuldu?
28 Şubatçıların “irtica” söylemiyle körüklediği nefret dili aşılabiliyordu. Fakat partilerin salı günleri grup toplantılarının mitinge çevrilmesi öfkeli popülizm dilini körükledi… CB sisteminde de bu dil, maalesef zirveye çıktı.
YIL 2014
Bugünkü yazım “Meclis’te şiddet” başlığını taşıyor. Sekiz yıl önceki bir yazımın başlığı da aynı idi. Erdoğan uzayan iktidarın verdiği güç duygusuyla, reformlar dönemindeki rasyonel dili bırakmış, hamasete ve muhalefet hakkında öfkeli bir üslûba yöneliyor, diğer partilere de sirayet ediyordu. Şöyle yazmıştım:
“Siyasi hayatımızı zehirleyen öfke dilinin hiçbir demokraside benzeri yoktur. Salı günü taşkın miting konuşmalarıyla geçirilen grup toplantıları da hiçbir olgunlaşmış demokraside görülemez.” (11 Nisan 2014)
Dönemin Meclis Başkanı Cemil Çiçek, Turgut Özal ekolünden gelen Ak Partili bir siyasetçidir. Meclis Başkanı olarak, önce 2012’de, ardından 5 Mart 2013’te Meclis’teki partilere gönderdiği yazıda çok önemli bir uyarıda bulunmuştu:
“Grup toplantılarındaki siyasi atmosfer ve atılan sloganlar, izleyicilerdeki hassasiyeti üst noktalara taşımaktadır. Böyle bir durumda farklı partilere mensup seçmenlerin aynı binada toplanıp birbiriyle karşılaşması güvenlik bakımından arzu edilmeyen sonuçlara yol açabilir.”
Çicek, Meclis çalışmaları açısından bu uyarıda bulunmuştu ama siyaset öfke ve hamaset diliyle tabanları motive etmek tutkusundan vazgeçmeyecekti.
SEÇİMLERE DOĞRU
Hukukumuz zayıf, siyasi kültürümüz duygusal olduğu için bizde siyaset her zaman çok sert kavgalara sahne oldu. Bunun yanında 1950’den sonra hemen bütün partilerde grup toplantılarında milletvekilleri kendi liderini, İnönü’yü, Menderes’i, Demirel’i, Ecevit’i, Türkeş’i eleştirebilirdi.
CHP İnönü’nün tekliflerini reddederdi…. DP grubu Menderes hükümetini düşürmüştü... AP grubu Demirel’in bütçesini reddetmişti!...
Bugün ise grup toplantıları, milletvekillerinin miting kalabalığı gibi liderini alkışladığı propaganda seanslarına dönmüş vaziyette…
İktidarın bir milletvekili çıkıp da kendi grubunda enflasyon konuşması yapabilir mi?! “2023 Hedefleri”nin neden yarısının bile gerisinde kaldığımızı sorabilir mi?
Artık görmeliyiz, öfke ve kutuplaşma, yanlışların düzeltmesini engelliyor, “istenmeyen olaylar”ı körüklüyor.
Korkarım seçim sürecinde öfkeler daha da körüklenecek! Seçimlerden sonra sağduyuya dönebilsek bari... Yazık oluyor ülkemize.
11/12/2022 00:01
Tarikat, cemaat
257
İsmailağa Cemaati’ne bağlı Hiranur Vakfı kurucusu bir baba, 6 yaşında küçük bir çocuk olan kızını 29 yasındaki bir herifle imam nikahıyla ‘evlendirmiş’; oyun çocuğu yaşındaki küçük kız zincirleme cinsel istismara maruz kalmış…
Ailenin savunmasına bakarsanız, 6 yaşında dini nikah kıyılmış da 13 yaşında fiili evlilik olmuş… Böyle de olsa facia…
Çocuğun okula gitmeye, oynamaya, arkadaşlar edinmeye, kanuni yaşlara ulaştığında kendi hür iradesiyle evlenmeye hakkı yok muydu?
Hak mı dediniz? Hür irade mi dediniz? Eski fıkıh kitaplarında çocukların 6 yaşında ‘velisinin’ kararıyla nikahlanabileceği, ‘büluğa erdiğinde’ fiilen evlendirilebileceği yazılıdır!
Bireysel hak ve hürriyetler fikrinin söz konusu olmadığı eski asırların fetvaları çağımızda böyle facialarla çocukların hayatını karartabiliyor.
FACİALAR ZİNCİRİ
Bu nasıl baba, nasıl anne ve nasıl erkek kardeşler? 6 yaşında bir çocuğu kabul eden bu nasıl bir herif? Hayvan demek hayvana hakaret olur…
Ve nasıl bir adam ki ‘imam nikahı’ kıyıyor?!
Nihayet savcılık iddianame tanzim etti, küçücük bir kızın hayatını mahvedenler hakkında ‘zincirleme şekilde çocuğun cinsel istismarı’ suçundan dava açıldı, cezası ağır ama tutuklama yapılmadı, duruşması da taaa mayıs ayına konulmuş!
Kanunen evlenmeleri yasak olan küçüklere ‘imam nikahı’ kıymak suç sayılmadığı içindir ki iddianamede böyle bir suç yok. Yok, çünkü Anayasa Mahkemesi Mayıs 2015’teki kararıyla resmi evlilik olmadan imam nikahı kıymayı cezalandıran kanun maddesini iptal etti. 2004 yılında evlilik dışı ilişki suç olmaktan çıkarıldığı için AYM de böyle bir karar vermişti, aşağıda bu konuya döneceğim.
DİNİ KÜLTÜRÜNDE SORUNLAR
Eski fetvaların din zannedilmesi çok büyük bir sorundur. Çocuk evlendirmeleri zamanımızda çok azaldı, fakat tarihin din zannedilmesi İslam dünyasında IŞİD’lere, Taliban’lara da, Boko Haram’lara da yol açabiliyor!
Amerikan Anayasa Mahkemesi, 1857 yılında Dred Scott v. Sandford kararı ile siyahi kölelerin eşit vatandaşlık haklarına sahip olması “gerekmediğine” karar vererek köleliği meşrulaştırmıştı! Bugün o karar hukuk tarihinde yer alır, ‘o zaman öyle düşünülmüş’ deyip geçeriz. Ama fıkhın muamelat fetvaları olunca “din” sanılıyor!
Tanzimat devrinde Osmanlı köleliği iptal ettiğinde, Arabistan’da, ‘Osmanlı şeriatı iptal etti’ diye isyan çıkmıştı! Çünkü, tarihsel bir veri olan fıkıh, din sanılınca, Bardakoğlu hocamızın dediği gibi “zihinleri tarihe kilitlemek” şeklinde kapalı ve katı bir zihniyet ortaya çıkıyor. Yeni fikirlere, hak, hürriyet ve adalet kavramlarındaki yeni gelişmelere karşı çıkmalarının sebebi budur. Ali Bardakoğlu hocamızın “Yüzleşme” kitabını önemle tavsiye ederim, özellikle “Fıkıh sorun mu üretir, çözüm mü?” bölümünü
FANUS İÇİNDE
Başörtülü kızının üniversitede okuması için çabalayan samimi dindar vicdanı, böyle faciaları asla hoş görmez, tepki duyar, dinin bu olmadığını bilir. Fakat tarikat deyince iş değişiyor.
Tarikatlar istisnaları olsa da, genelde, kişiyi çevresinden ve farklı bilgilerden soyutlayarak bir fanus içine alıyor, 6 yaşında evlendirmeyi ‘helal’ sanıyor!
Tarikatlar ya da totaliter örgütler; ‘sık dokulu’ bu yapılarda, özgür bireye yer yoktur.
İslam düşüncesinde ‘tarihsel’ tortuları aşarak dinin ahlaki ve uhrevi erdemlerine yönelmek şeklinde esaslı bir tefekkür ve içtihat hareketine çok büyük ihtiyaç var. Fakat dinin siyasallaştırılması, siyasetin de tarikat ve cemaatlere imtiyazlar bahşetmesi, Selefiliğin desteklenmesi gibi sorunlar böyle bir hareketi engelliyor.
YÖK, 2013 yılında İlahiyat’larda felsefe grubu dersleri kaldırmadı mı?! Tepkiler üzerine karardan dönüldü ama felsefe grubu dersler makaslanarak tekrar konuldu.
YASAKLAMAK ÇÖZÜM DEĞİL
Tarikatlar ve bilinen şekilleriyle cemaatler ‘devrim kanunlarıyla’ zaten yasaktır ve yasaklamak, ezmek gibi polisiye baskıların çözüm olmadığı açıktır. Hukuk devletinde AİHM içtihatlarına uygun bir yasak tanımı yapılamaz zaten.
Özgürlükçü kamuoyu, sivil toplum, başta Milli Eğitim olmak üzere etkin denetim ve kaliteli eğitim zorunludur.
Dün bir haber daha, 13 yaşındaki Suriyeli bir kızı imam nikahıyla evlendirmişler, kızcağız hamile.
Sayın Özlem Zengin hukukçudur, kendisine açık dilekçe sunuyorum, Medeni Kanun’a göre evlenme yaşına gelmemiş kişilere imam nikahı kıyılmasını cezalandıran bir kanun teklifi hazırlayıp imzaya açınız. Böyle bir kanun AYM kararına da uygun olur.
3/12/2022 00:01
Zamanı mühürlemek
127
6 yaşında bir kız çocuğun evlendirilmesi çok vahim ama tekil değil; başka ülkelerde Talibanları ortaya çıkaran bir anlayışın bizdeki bir örneği…
2013 yılında YÖK kararıyla İlahiyat Fakültelerinde felsefe grubu derslerin, bu arada tarih derslerinin bile kaldırılması basit bir olay değildi. Tepkiler üzerine karardan dönüldü ama bir zihniyet tâ eğitim zirvelerinde kendini göstermiş oldu.
Evet tarih dersleri bile kaldırılmıştı. Çünkü çeşitli mezhepler ve çeşitli kelamî ve felsefî akımları anlatan tarih, Müslümanların geçmişte farklı düşündüklerini gösteriyordu, zamanımızda da farklı düşünmeye kalkmalarına yol açabilirdi! Tehlikeliydi!
‘ZAMAN’ SORUNU
Dan Diner, “Mühürlenmiş Zaman, İslam Dünyasındaki Durgunluk Üzerine” adlı eserinde “kutsalın zamanı mühürleyen etkisini” anlatır. Zaman zihinlerde mühürlenmişti, dün olan bir şey, bugün tekrarlanabilirdi. (Bilgi Üniversitesi Yayınları, s. 181-184)
Asırlar öncesi gibi bugün de ‘çocuklar kocaya verilebilir’ idi!
Prof. Hayrettin Karaman’ın yazdığı gibi, tarihte, fıkıh ulemasının çoğunluğu “evliliğin muteber olması için büluğun yani ergenliğin şart bulunmadığını, velî veya bunun vekili tarafından evlendirilen küçüğün nikahının muteber, yani sahih olduğunu kabul etmişlerdir.” (Mukayeseli İslam Hukuku, Nesil Yay. cilt 1, s. 299-300)
Karaman buna katılmaz, bazı ulemanın da katılmadığını yazar. Fakat uzun asırlar içinde bu yerleşmiş, ‘mühürlenen’ zihinlerde “din” gibi algılanmıştır.
HZ. ÖMER’İN İÇTİHADI
Kuran’da Müslüman erkeklerin Hıristiyan ve Yahudi kadınlarla evlenebileceği hükmü vardır. Fakat büyük devlet adamı Ömer bunu yasaklamıştır. Gerekçesi şu:
“Allah Teala o zaman müsaade etmişti, o zaman Müslüman hanımlar azdı, şimdi ise öbürlerine ihtiyaç kalmamıştır. Dolayısıyla ruhsat (izin) kalkmıştır.”
Hz. Ömer’in bir gerekçesi daha vardır:
“Müslüman erkeklerin, güzelliklerinden dolayı gayrimüslim kadınlarla evlenmeyi tercih etmelerinden korkarım. Bu Müslüman kadınlar için felaket olur.” (Mehmet Erdoğan, İslam Hukukunda Ahkamın Değişmesi, s. 51; Hayrettin Karaman, İçtihat, s. 73)
Hz. Ömer’in farklı bir dinî gerekçe değil, sadece hayat şartlarındaki değişmeyi gerekçe gösterdiğine dikkat çekerim. Böyle içtihat örnekleri çoktur.
Peygamberimizden on yıl sonra böyle olur da bin dört yüz sene sonra olmaz mı? Elbette “zamanın değişmesiyle ahkâmın değişmesi inkâr olunamaz.” (Mecelle md. 39)
ZAMANIN DEĞİŞMESİ
Meşrutiyet devrinde Mansurizade Said Bey ve Seyyid Bey gibi açık fikirli fıkıh âlimleri, Ziya Gökalp gibi sosyologlar içtihat metotlarından yararlanarak hukukumuzun “asrın ihtiyaçlarına göre” gelişmesi yönünde ilmi görüşler ve yeni ufuklar açan “içtimaî usul-i fıkıh” teorisini geliştirdiler...
Çocukların eskisi gibi evlendirilmesini yasaklayan, çok eşliliğe sınırlar getiren 1917 tarihli Hukuku Aile Kararnamesi bu ilmî çalışmaların ürünüydü. Kararname’nin uzun gerekçesinden bir bölüm:
“Zamanımızda ebeveynin ilk vazifesi çocukların eğitim ve öğretimini sağlayıp onları bu hayat mücadelesinde başarılı olacak ve muntazam bir aile teşkil edecek hale getirmek iken, bizde ebeveyn çoğunlukla, çocuklarının tahsil ve terbiyesini tamamen ihmal ederek sırf mürüvvetlerini görmek veya mirasa kavuşturmak maksadıyla onları beşikte iken nişanlamışlar, nice biçareler dünyalarını görmeksiniz evlendirilmişler ve düğünlerle istikbaldeki felaketlerine gitmişlerdir…” (31 Ekim 1917)
Bu satırlardaki eğitim vurgusu zamanın değişmesini, ama çocukların düğünlerle felakete gönderilmesi de zamanın mühürlenmesini resmediyor!
Damat Ferit hükümetinin Kararname’yi iptal ettiğini de belirtmeliyim. Bu konuda benim “Medine’den Lozan’a” adlı kitabıma bakabilirsiniz.
On yıl süren çalışmalarda fıkıhtan “asrın ihtiyaçlarına göre” bir kanun çıkarılamadığı için 1926’da İsviçre Medeni Kanun’u kısmî uyarlamalarla alınmıştır ve iyi olmuştur.
DÜŞÜNCENİN YENİLENMESİ
İslam düşüncesinin yenilenmeye (tecdit) ne kadar derin, geniş, kapsamlı ihtiyacının olduğu açık. Bu konuda Mustafa Çağrıcı Hocamızın “Din ve Değişim” kitabını okumanızı tavsiye ederim. (Doğan Kitap)
Fakat tarikatlar halinde örgütlenen “getto İslamı” eski fetvaları din sanmaya, hayatları karartmaya devam ediyor! İktidarın ise ‘düşüncenin yenilenmesi’ diye bir çabası yok; önceliği oy almak…
14/12/2022 00:01
İlahiyat niye suskun?
179
Altı yaşında küçücük bir kız çocuğunun, babası ve annesi tarafından ‘kocaya verilmesi’, aysbergin dışa vuran bir parçasıdır. Böyle bir facia olmasaydı sorun yok muydu?
Cumhurbaşkanı Erdoğan, 8 Mart Kadınlar Günü münasebetiyle yaptığı konuşmada, kadınların ve kız çocuklarının sorunlarına temas ederek asli sorunu şöyle ifade etmişti:
“Bunlar ya bu asırda yaşamıyorlar, çok farklı bir dünyada, farklı bir asırda, zamanda yaşıyorlar, çünkü İslam’ın güncellenmesinin gerektiğini bilmeyecek kadar da aciz bunlar…” (8 Mart 2018)
Burada “güncellenme” kavramı yanlıştır zira “yenilenme”nin İslam düşüncesinde derinlikli kavramları vardır, o kavramlarla konuşmak lazımdı. Kavram bir tarafa, Erdoğan yaraya neşter vurmuştu.
Fakat bir daha bu sorun üstünde durmadı. Son olayı “facia” olarak niteledi ama 2018’deki gibi asli soruna değinmedi, öyle bir sorun yokmuş gibi konuşuyor uzun süredir.
Erdoğan politikacı, siyaseten gerek gördüğü gibi konuşuyor… Ya ilahiyat hocaları, fıkıh profesörleri neden suskun?
FELSEFE DERSLERİ
Eylül 2013’te YÖK ilahiyat fakültelerindeki felsefe grubu dersleri kaldırmıştı. Bizzat ilahiyat hocaları büyük tepki göstermişti.
Bugünkü suskunluk yoktu…
İlahiyatçı Prof. Ömer Özden şöyle diyordu mesela:
“17. Yüzyılda ‘medreselerde felsefeye gerek yoktur’ denilerek felsefe dersleri dışarıda bırakıldı. 17’nci yüzyıldan itibaren maalesef artık Osmanlı Dünyası gelişmeleri takip edememiş, önce gerileme, akabinde duraklamaya başlamış ve netice itibariyle Osmanlı Devleti Tarih sahnesinden silinip gitmiştir…”
Prof. Özden felsefe derslerinin kaldırılmasının İlahiyatları “ileride sadece ezber yapılan bir fakülte olmasına neden olacağını” hatta “yüksek Kuran kursu” haline geleceğini söylüyordu. (16 Eylül 2013)
Hala PISA sınavlarındaki sürekli başarısızlığımızın sebeplerinden biri, uzun asırlarda zihnimizde neden, niçin, nasıl soru reflekslerinin yeterince gelişmemiş olmasıdır.
YİNE KALİTE SORUNU
Din tedrisatında ciddi kalite problemleri var. Bunu diyanet bile kabul ediyor.
Üç buçuk sene önce Prof. İbrahim Turan’ın organizatörlüğüyle Ondokuz Mayıs Üniversitesi’nde “Yüksek Din Öğretimi Çalıştayı” düzenlendi. Yayınladıkları sonuç bildirgesinde “sayıları 105’i bulan” İlahiyat ve İslami İlimler Fakültelerinin “sayı ve kontenjan olarak haddinden fazla açıldığı” ve “öğrenci niteliğinde düşüş” olduğu belirtiliyor. Kaliteye öncelik verilmesi isteniyordu.
Bildiride çok önemli bir uyarı daha vardı, “çeşitli dini yapıların ve cemaatlerin” ilahiyat fakültelerde egemen olmaya çalışmaları… (19 Nisan 2019)
Felsefe grubu derslerin makaslanması bunu kolaylaştırırdı ve maalesef gidişat da bu yönde…
Felsefe grubu derslere karşı çıkmak hem tarikatların hem ‘müteşerri’ Selefilerin buluştukları hazin bir durumdur. Taliban’ı eleştiren bir ses duydunuz mu o kesimlerden?!
Varoşlardaki tarikat ve cemaatlerin İmam Hatip ve İlahiyat’lara şiddetle karşı, hatta düşman olduklarını da gözden kaçırmamak lazım.
NE YAPMALI
Halk TV’de sorduklarında da söyledim; “tekke ve türbelerin seddi” türü yasaklamalar bu çağda düşünülemez. Öyle bir güç sivil özgürlükleri de bastırır, o zaman da öyle olmuştu.
Hukuk devleti diyorsak, bu 85 milyonun tamamı içindir. AİHM kararlarına göre din ve vicdan hürriyeti kavramının içinde cemaatleşme, eğitim ve tanıtım faaliyetleri de vardır; tabii kamu denetiminde…
Türkiye; şu tehlike, bu tehlike diyerek ana doğrultusunu kaybetmemelidir; bu doğrultu modern hukuktur, kişi hak ve hürriyetleridir.
Bugünkü iktidar üniversiteye nasıl bakıyorsa din öğretimine de öyle bakıyor, yani “bizden” olmaları! Hayır, eğitiminin her türlüsünde birinci ilke kalite ve liyakat olmalıdır.
Özgür basın, aktif ve siyaset üstü sivil toplum, denetim ve özellikle genç evliliklerin devlet gücüyle önlenmesi ve kızların eğitimine özel önem verilmesi, devletçe takip edilmesi…
Türkiye gelişmiş ülke düzeyine çıktığında, birçok sorunuz kendiliğinden çözülmüş olacak.
6 yaşında nikahlandırılan zavallı kız çocuğu yüzyıl önce yaşasaydı, kurtulur muydu?! Zavallının başına gelenler yadırganmazdı bile!..
İslam düşüncesi bir rönesans yapacaksa, hür düşünceyle, bilimle ve demokrasi içinde mümkün olacaktır; siyasetle de olmayacaktır, zihinleri mühürleyerek de.
16/12/2022 00:01
‘Ahmak...’
183
İBB Başkanı Ekrem İmamoğlu’nun mahkum edilmesi siyasi bir karardır. Onaylanır da siyaset yasağı gelirse Cumhurbaşkanı Erdoğan, kamuoyu araştırmalarında en güçlü gözüken rakibini bertaraf etmiş, dahası, İstanbul Belediye Başkanlığı da partisinin eline geçmiş olacaktır.
Bu işin siyasi tarafı… Ben hukuki tarafı üzerinde durmak istiyorum, bu her şeyden önemlidir.
Gücü ele geçiren hukuku sopa gibi kullanmaya devam ederse ne ekmeğimiz büyür ne milli saygınlığımız artar.
BİR ZAMANLAR ERDOĞAN
Hatırlarsınız, İBB Başkanı Tayyip Erdoğan 1997’de “okuduğu şiirden dolayı” mahkum edilerek seçme hakkından mahrum edilmişti. Yargıtay onaylamıştı.
Erdoğan haklı olarak evrensel hukuka sığınıyor, evrensel hukukun üstünlüğünü savunuyordu.
Amerikan Başkonsolosu Carolyn Huggins, kendisine geçmiş olsun ziyareti yapıyor, kararı eleştiriyordu.
Dışişleri Bakanlığı ise Huggins’i Türkiye’nin içişlerine karışmakla suçluyordu! (30 Eylül 1998 )
Başbakan Ecevit “ABD şeriatçılara cesaret veriyor” diyordu.!(1 Ekim 1998)
Avrupa Konsey’i kararı kınayan bildiri yayınlıyordu. (24 Eylül 1998)
O zaman Avrupa, muhafazakarların nezdinde güzeldi. Kuracakları Ak Parti, AB sürecine bağlılık ilan edecekti…
O dönemde “dış güçler” iyi idi!
Asıl hukuken önemli olan, saygın hukukçularımızdan Prof. Sami Selçuk’un değerlendirmesiydi.
Erdoğan’ın yasaklılığını onaylan Yargıtay’ı Sami Selçuk şu sözlerle eleştirmişti:
“Yargıtay kararı hukukun temel ilkelerini yıkmıştır!” (Özlenen Hukuk, s. 243-248)
BİLİMSEL RAPOR
Güç el değiştirdi. Hukukun zayıf siyasetin güçlü olduğu bütün yarı gelişmiş toplamlar gibi bizde de siyaset, hukuku değiştirdi.
Sami Selçuk hocamız, Erdoğan’ın mahkum edilmesiyle “adil yargılanma hakkının çiğnendiğini” yazmıştı. (s. 248-251)
Bugün de tersinden işliyor aynı yollar, yöntemler…
İmamoğlu dosyasında, ceza hukukumuzun saygın isimlerinden Prof. İzzet Özgenç, Prof. Ahmet Gökçen ve Prof. Adem Sözüer’in hazırladıkları 36 sayfa bilimsel rapor var. İmamoğlu davasında adil yargılama yapılmadığını anlatıyorlar, mesela tanık dinlenmesi taleplerinin hakim tarafından reddedildiğine dikkat çekiyorlar; “tarafsızlık açısından kuşku doğurmakta olup esasen savunma hakkının da kısıtlandığı gösteren bir husustur” diyorlar.
Dikkat ediniz, tarafsızlığı kuşku doğuran bir yargılama!.. Sadece bu değil.
YARGIÇLARIN SÜRGÜNÜ
İmamoğlu davasında 5 duruşma yapıldıktan sonra, istenilen kararı vermeyeceğini söylediği ileri sürülen yargıç başka yere atandı, 6. duruşmada, başka bir yargıç geldi… Bilimsel raporda bu olay anlatılıyor, hakimin değiştirilmesinin, hukukun en temel ilkelerinden biri olan “doğal hakim” ilkesinin ihlali olduğu belirtiliyor, bu konuda AYM kararlarından alıntılar yapılıyor.
Türkiye’de, bugünkü iktidarın öteden beri çok sorunlu olan yargı bağımsızlığına indirdiği en büyük darbe, hoşlanmadığı hakimi HSK eliyle başka yerlere ataması veya başka davalara vermesidir. Bu tür yargıç sürgünleri uzun bir liste oluşturur...
Erdoğan, bu hakim sürgünlerinin yargı bağımsızlığına aykırı olduğunu ifade etmiş, “coğrafi teminat” getirerek düzeltecekleri söylemişti. (30 Mayıs 2019)
İki buçuk sene geçti, bırakın düzeltmeyi, “araç” olarak kullanmaya böyle devam ediyorlar; İşte Kavala davasında değiştirilen hakimler…
Kaşıkçı davasının Suudilere devrilmesine karşı muhalefet şerhi yazan 40 yıllık ve birinci sınıf hakim Nimet Demir de bu sürgünlerin en vahim örneklerinden biridir.
Ama “bizden” gencecik hakimler İstanbul’da ağır ceza mahkemelerine atanabiliyor!
SUÇ MU?
Birçok seviyesiz söz gibi ‘ahmak’ kelimesini de siyaset dilimize sokan Süleyman Soylu’dur. Bir soru üzerine İmamoğlu aynı kelimeyi kullanmış. HSK üyelerini mi, Soylu’yu mu hedef aldığı tartışılabilir. Fakat bilimsel raporda, “beceriksiz herif, meziyetsiz, karaktersiz, emekli ol git, hiçbiriniz insan değilsiniz” şeklindeki sözleri Yargıtay hakaret saymadığı, “ahmak” demenin de kaba bir ifade olsa da cezai suç olmayacağı anlatılıyor.
Ama “ol mahkemenin hükmüne derler mi adalet?!”
Kim diye değil nasıl diye düşünmeliyiz. Muktedir kim, mağdur ki? Öteden beri güce göre değişiyor. “Nasıl” önlenebilir bu? Hukukun, siyasetten üstün olmasıyla!
Parti pırtı, ideoloji miğdeoloji, hayır!.. Hukuk, bütün siyasetlerden, ideolojilerden üstün olmalıdır.
Altılı Masa bunu başarabilirse, ülkeye en büyük hizmeti yapmış olur.
20/12/2022 00:01
Yargı bağımsız mı?
124
Yargı bağımsız mı?
Cumhurbaşkanı Yardımcısı Sayın Fuat Oktay’ın değerli ve donanımlı bir bürokrat olduğunu duyardım. CB yardımcısı olduktan sonra bu vasfını bir süre devam ettirdi. Fakat artık hırçın bir politikacı gibi konuşuyor. İmamoğlu’nun mahkum edilmesi ve siyasi yasaklı haline getirilmesi yolundaki mahkeme kararını ‘bağımsız mahkeme’ falan diyerek usulen savunabilirdi. Fakat şöyle dedi:
“Mahkeme kararlarının arkasında siyasi akıl aramak, siyasal akılsızlığın ta kendisidir."
Oktay, Anayasa’nın yargı bağımsızlığını vurgulayan maddelerini okudu, fakat Anayasa yazınca yargı bağımsız mı oluyor?
Aksine siyasi akıl, yargı bağımlılığının sorgulanmasını gerektirir. En vahimi, iktidarın hoşuna gitmeyen hakimlerin bir gece de başka yere sürgün edilmesidir. Sürgün kılıcı, yargıçların başlarında siyasi bir Demokles’in kılıcı gibi dolaşıyor.
HAKİM TEMİNATI
Bizzat Cumhurbaşkanı Erdoğan, Beştepe’de yapılan görkemli ‘Yargı Reformu Strateji Belgesi’ konuşmasında şöyle demişti:
“Hakim ve savcılar için coğrafi teminat getiriyoruz. Mevcut tayin sistemi mesleki verimliliği olumsuz etkiliyor. Coğrafi teminat hakim ve savcıların isteği olmaksızın çalıştığı yerden başka bir yere tayin edilememesi anlamına geliyor. Bu düzenlemeyle hakim ve savcıların mesleki teminatlarının daha da güçlendirilmesini hedefliyoruz.” (30 Mayıs 2019)
Bakan Abdülhamit Gül de coğrafi teminatı, “hakim bir karar verdi diye İstanbul’dan alıp Kars’a göndermeyeceksiniz. Hakim ve savcılarımıza kararlarını verirken bir gün alınıp filan adliyeye gönderilmeme teminatını getiriyoruz” diye tanımlamıştı. (31 Mayıs 2019)
Beştepe’deki görkemli tören bermutat bütün tv’lerde canlı yayınlandı, ayakta alkışlarla sona erdi.
Tek sonuç, Gül’ün gönderilip yerine Bekir Bozdağ’ın getirilmesi, “reform” kelimesinin bile rafa kaldırılması oldu.
Verdiği karardan dolayı sürgün edilme korkusu yaşayan bir hakim ne ölçüde bağımsız karar verebilir?
HAKİMLERİN ENDİŞESİ
Sayın Oktay, CB sistemindeki sorunlar söz konusu olduğunda, sadece “uygulama kaynaklı” bazı sorunlar olduğunu söylemişti, mesela “inisiyatif almak istemeyen yöneticiler… Külliye’ye soralım diyorlar”dı. (11 Mart 2021)
Sürülme riski altındaki yargıç ne yapabilir ki!
HSK üyelerinin tamamı siyasi tercihlerle oluşturuluyor, başkanı da politikacı Adalet Bakanı’dır. Yargının başı siyasete bağlanmıştır!
Kılıçdaroğlu hakkındaki MAN davasında üç hakim değiştirildi. Berberoğlu davasında iki hakim değiştirildi. Kavala davasında üç hakim değiştirildi… Liste uzun.
İmamoğlu davasında da beş duruşmada dosyaya bakan hakim görevden alındı, 6. duruşmada yeni atanan hakim malum hapis ve yasak kararlarını verdi. Değerli hukukçu Sami Selçuk, dünkü Karar’daki yazısında, yeni yargıcın önceki duruşmaları yeniden yapması gerekirken böyle hemencecik karar vermesinin “hukuka kesin aykırılık” olduğunu yazdı.
Öcalan yargılanırken bile yeni hakim geldi diye eski duruşmalar tekrarlanmıştı. İmamoğlu hakkında karar verilmesinde böyle acele edilmesinin sebebi yaklaşan seçimler olmasın?!
Bakalım, İstinaf ve Temyiz’den de yıldırım hızıyla geçecek mi?!
İKTİDAR NE İSTİYOR?
İktidar bağımsız ve tarafsız yargı istemiyor. Vesayet yargısı döneminde Avrupa hukukuna referanslar yaparak, Venedik Komisyonu’nun bağımsız yargı kıstaslarına dayanarak vesayete karşı reformist düzenlemeler yapan bu iktidar, gücünden emin olduğu andan itibaren bu referansların tamamını terk etti.
Aynı Venedik Komisyonu, CB sisteminde yargı bağımsızlığı olmadığını rapor etti. (13 Mart 2017)
İktidarın iki dönemi var: İlk on yıl Avrupa yönünde reformlar, son on yıl Batı modelinden uzaklaşarak otoriterleşme…
AİHM kararlarının bağlayıcı olduğunu Anayasa’nın 90. Maddesine ve Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 311. Maddesine yazan da bu iktidardır, sonra “AİHM kararları bizi bağlamaz” diyen de bu iktidardır!
Hakimlere coğrafi teminat için aslında kanuna gerek yok. Adalet Bakanı istese, HSK’nın üç beş satırlık bir prensip kararı alıp açıklaması ve uygulaması yeterli olur. Öyle bir genelge vardı, kaldırdılar, Demokles’in kılıcı yargıçlar üzerinde dolaşmaya devam ediyor. Çünkü bağımsız yargı istemiyor bu iktidar.
“Ol mahkemenin hükmüne derler mi adalet?”
21/12/2022 00:01
YSK’ya güvenmek?
161
YSK Başkanı Muharrem Akkaya’nın ihsas-ı rey niteliğindeki sözleri zaten tartışmalara konu olan YSK’yı bir kere daha tartışmaya açtı. Sayın Akkaya, konunun İmamoğlu’na siyaset yasağı getirilmesi olduğu açıkça belliyken “seçime girer, kazansa bile mazbatası verilmez” diye açıklama yaptı.
Tayyip Erdoğan’ın kaçıncı defa cumhurbaşkanı adayı olacağı sorulduğunda ise “konu önümüze gelecek, şimdiden görüş bildirmem ihsas-ı rey olur” diyerek açıklama yapmaktan sakınma hassasiyetini gösterdi
Halbuki İmamoğlu aday olursa dosya yine YSK’nın önüne gelecektir. Akkaya, ilgili kanun maddesine atıfta bulunmakla yetinebilirdi. Öyle yapmadı, “kazansa bile mazbatası verilmez” demek suretiyle somut bir açıklama yaptı. Eleştirilmesi bu yüzdendir.
Hukuk devleti ve seçim güvenliği açısından asıl sorun, partili cumhurbaşkanının YSK üzerindeki etkisidir…
TÜRKİYE’NİN YÜZ AKI İDİ
Yüksek Seçim Kurulu, İsmet Paşa döneminde, 16 Şubat 1950’de kabul edilen Seçim Kanunu ile kuruldu. İktidardaki CHP ile muhalefetteki DP’nin uzlaşmasıyla hazırlanan seçim mevzuatının getirdiği en önemli müessesedir. Aynı gün muhalefet adına Adnan Menderes “büyük memnuniyet” vurgusuyla teşekkür konuşması yapmıştı.
YSK bugünkü iktidar hariç, hiçbir dönemde tartışma ve güvensizlik konusu olmadı.
Hiçbir dönemde muhalefet partileri, YSK’nın tarafsızlığından şüphe duymadı. Devletimizin sağlam ve güvenilen kurumuydu. Demokrasimizin dünyada yüzünü ağartan bir temel unsuruydu.
Partisiz cumhurbaşkanına verilen yetkilerin, partili cumhurbaşkanı tarafından “bizden” atamalarla kadrolaştırılması bütün kamu kurumlarında siyasi güven tartışmalarına yol açtı. Bu sorun, uluslararası raporlara geçmiştir.
AYM üyeliklerine atamalarda bile iktidar partisiyle resmi ilişkileri olmuş isimler bulunmaktadır.
Bu tablo, isimlerden bağımsız olarak, atamalardaki “bizden” tercihini yansıtıyor.
YSK bu genel tablonun dışında kalmadı. 2017 seçimlerindeki “mühürsüz oy pusulaları” olayı büyük tartışma yarattı. Hukuken tartışılabilir bir karardı fakat 31 Mart 2019’daki İBB seçimlerini iptali etmesi YSK hakkındaki en büyük tartışmalara, en büyük güven erozyonuna yol açtı…
İSTANBUL SEÇİMLERİ
31 Mart seçimlerini İmamoğlu 13 bin farkıyla kazanmıştı. Erdoğan sahaya inerek bu farkı telafi edeceğini, İstanbul gibi muazzam ve ‘verimli’ bir kaleyi kaptırmayacağını düşündü. YSK’ya iptal başvurusu yaptırdı ve YSK 6 Mayıs’ta İstanbul seçimlerini iptal etti. (Karar No: 4219)
Prof. Kemal Gözler, “Türkiye’de hukuk, 6 Mayıs 2019 günü sınıfta kalmıştır” diye yazar.
YSK’nın 11 üyesinden 4’ü toplam 31 sayfa “muhalefet şerhi” yazarak seçimlerin dürüst olduğunu, iptali gerektirecek bir durum olmadığını belirttiler. Kalan 7 üye ise “iptal” oyu vermişti. Bugünkü Başkan Muharrem Akkaya da “iptal” oyu verenler arasındaydı.
Seçimler 23 Haziran’da tekrarlandı ve iktidar Öcalan’ları devreye soktuğu halde, 800 bin oy farkıyla kaybetti.
Toplam 212 sayfa tutan iptal kararını okuyanlar, iptali gerektiren hukuki bir sebep olmadığını görürler. Hukuki durum bu kadar net olduğu halde neden iptal edildi? Bunun sebebi, “bizden” atamalardır…
‘BİZDEN’ ATAMALAR
Anayasa hukukumuzun önde gelen isimlerinden Prof. Kemal Gözler, İstanbul seçimlerinin iptali üzerine üç makale yazdı. YSK’nın 1917’den itibaren tartışmalara konu olduğuna dikkat çeken Prof. Gözler, “büyük kopuş” olarak nitelediği şu tespiti yapar:
“YSK’nın üye kompozisyonu bakımından 2016 öncesi ve sonrası arasında bir devamlılık veya yumuşak bir geçiş değil, tam anlamıyla bir kesinti vardır. YSK’nın on bir üyesinden sekizi 2016 yılında değiştirilmiştir…” (https://www.anayasa.gen.tr/ysk-bagimsizlik.htm)
Sayın Gözler, 1 Temmuz 2016’dan itibaren çıkarılan kanunlarla Yargıtay ve Danıştay üyeliklerinin sayı ve isim olarak değiştirildiğini, yeni üyelerin yapısı malum alan HSK tarafından atandığını anlatır. Bu yolla ve Cumhurbaşkanı atamalarıyla YSK kadrosu büyük ölçüde değişti.
Bu tablo, bütün yüksek kurumlar için geçerlidir.
Parlamenter sistemde partisiz cumhurbaşkanına yargıyla ilgili olarak verilen yetkiler CB sisteminde güçlendirilerek devam ettirilmiş ve bugünkü yüksek kurumlar tablosu oluşmuştur.
Kurumlara güven kaybı Türkiye’nin en hayati sorunudur.
Partisiz cumhurbaşkanı, kuvvetler ayrılığı ve yargı bağımsızlığı ne kadar önemli, görüyorsunuz
23/12/2022 00:01
Erdoğan’a iktidar yolunu CHP açtı
190
Meclis’teyiz; 13 Arılık 2002 Cuma günü… Meclis’te, Tayyip Erdoğan’ın yasağını kaldırmak için anayasa değişikliği yapılıyor. Erdoğan Siirt’te okuduğu şiirden dolayı mahkum edilmiş, Yargıtay zorlama yorumlara Erdoğan’ı Anayasa’nın 76. Maddesindeki yasağa sokmuştu.
Bazıları “artık muhtar bile seçilemez” diyerek sevindirik olmuştu. Hem de ömür boyu!
Çünkü Anayasa’nın o zamanki 76. Maddesine göre, terör suçları ve “ideolojik veya anarşik eylemlere katılanlar veya bu eylemleri teşvik edenler” hiçbir zaman milletvekili seçilemezlerdi, hatta “affa uğramış olsa bile.”
Yargıtay Erdoğan’ın okuduğu şiiri “ideolojik eylemleri teşvik” saymıştı.
3 Kasım 2002 seçimlerini AK Parti kazanmıştı, Abdullah Gül başbakandı. Anayasa Mahkemesi’nin kararıyla partisinin Genel Başkanı olabilen Erdoğan, milletvekili seçilemiyor, bu yüzden başbakan da olamıyordu.
Anayasa’nın 76. Maddesini değiştirmedikçe bu imkansızdı.
BAYKAL’IN DEMOKRATİK TAVRI
CHP lideri Deniz Baykal anayasa değişikliğine destek vereceklerini açıkladı. “Anayasasının bazı maddelerinin” değiştirilmesini öngören metin imzaya açıldı. “İdeolojik veya anarşik eylemlere katılma ve bu gibi eylemleri tahrik ve teşvik” cümlesi 76. Maddeden çıkarılıyordu. Terör eylemlerine katılma ve teşvik seçilme engeli olacaktı.
501 milletvekilinden 444’ü “kabul” oyu vermişti. 80 kadar CHP’li kabul oyu vermişti.
13 Aralık 2002 günlü Meclis oturumunda, AK Parti Grup Başkanvekili Burhan Kuzu kürsüdedir:
“Genel Başkanım Sayın Baykal'a da ayrıca teşekkür ediyorum; sağ olsun, var olsun; hakikaten büyük destek verdiler. Bu kadar yüksek rakam çıkması, beni ayrıca çok sevindirdi.” (Tutanak Dergisi, Dönem 22, cilt 1, s. 356)
Anayasa değişikliğini Cumhurbaşkanı Sezer geri çevirdi ise de Meclis bu defa 437 oyla aynen kabul etti, anayasa değişikliği yasalaştı, Erdoğan’a seçilme yolu açıldı.
9 Mart 2003’te tekrarlanan Siirt seçimlerinde, AKP’li Mervan Gül adaylıktan çekildi, Erdoğan aday oldu ve seçildi... Sonrası malum…
TARİH YAZACAK
Bu günlerde bu olayın hatırlanmasının sebebi, tabii yaklaşık 20 sene sonra İBB Başkanı İmamoğlu’nun “bir kelime”, evet bir tek “ahmak” kelimesi yüzünden yine siyasi bir kararla mahkum edilmesidir.
İmamoğlu zaten Cumhurbaşkanı adayı olmayacaktı denilebilir. Belediye bakanlarının aday olmayacağını CHP Genel Başkanı Kılıçdaroğlu açıklamıştı… Fakat, yasak kesinleşirse Ak Parti, halkın oylarıyla kaybettiği İBB başkanlığını siyasi bir yargı kararıyla ele geçirmiş olarak 2023 seçimlerine girecektir. Sadece bu değil…
2024 baharında yapılacak olan İBB seçimlerinde de İmamoğlu aday olamayacak! İktidar partisi 2024’teki İBB seçimlerinde de en kuvvetli rakibini tasfiye ediyor.
Erdoğan bugün ‘ben yattım, o da yatsın’ diye özetlenecek tavır içinde.
Bir taşla kaç kuş dersiniz?
Ben Erdoğan’ın ne düşündüğünü merak ediyorum.
‘Atı alan Üsküdarı geçti’ diye mi, düşünüyordur?.. Yoksa tarihin bu mukayeseyi yapacağını düşünerek içsel bir tedirginlik mi duyuyordur?..
MEDENİ DÜNYADA…
Hayatını hukuk ve tarih okumaya adamış bir gazeteci olarak benim içimde yıllardır sürüp giden tedirginlik, bu ülkede hâlâ siyasetin hukuktan üstün olmasıdır.
Takrir-i Sükunlar… Tahkikat Komisyonları… İhtilal mahkemeleri… Darbeler, muhtıralar, OHAL’ler, KHK’lar… Derken, 21. Yüzyılda yargı bağımsızlığının önceki devirler gibi ağır bir sorun olmasıdır.
Gelişmiş ülkelere bakın, oralarda niye yok böyle vahim sorunlar? Oralarda siyaset kavgaları niye medeni, ölçülü ve makul… Bizde niye haşin ve acımasız?
Siyaset hukukla sınırlanmazsa haşin ve acımaz bir güç haline dönüşüyor.
Gelişmiş ülkeler dedim… ‘Hakaret hukuku’ uzmanı Doç.Dr. Serhat Sinan Kocaoğlu’nun “Uluslararası ve Ulusal Yargı İçtihatları Çerçevesinde Hakaret Suçu” adlı kitabına bakınız. (Seçkin Yayınları).
‘Ahmak’tan daha ağır “kaba, nezaket sınırlarını aşan” sözler cezai suç sayılmıyor (sf. 152 vd). Hatta, bırakın seçilme hakkının kısıtlanmasını, tam hakaret durumlarında dahi modern dünya hapis yerine para cezasına gidiyor (sf. 447 vd). İfade hürriyetinin üstünlüğü için.
Türkiye’de hiçbir ideoloji, hiçbir siyasi ikbal kavgası, Türkiye’nin gelişmiş ülke olması idealinden üstün olamaz. Bunun da ön şartı, hukukun üstünlüğüdür.
Not: Dün akşam, İYİ Parti Sözcüsü Kürşad Zorlu, hakaret suçlarında siyaset yasağının kaldırılması için kanun teklifi vereceklerini açıkladı. Destekliyorum
25/12/2022 00:03
Müslüman otokrasiler
188
Dışişleri Bakanı Mevlut Çavuşoğlu, Taliban’ın kızlara yüksek öğrenimi yasaklamasını eleştirdi, iyi etti. Fakat neden sadece “Dışişleri Bakanı” ve partiden ses yok?
İran’da ve Afganistan’da kadın haklarıyla ilgili önemli sorunlar yakıcı bir şekilde gündemde, muhafazakâr iktidar partisinden ses çıkmıyor. Acaba “onların iç işleri” diye mi düşünüyorlar?
Ama Mısır’da İhvan iktidarına karşı yapılan Temmuz 2013 darbesi de nihayet “onların iç işleri” değil miydi? Taliban seçimle mi iktidara gelmişti?
Mısır’la yedi yıl süreyle kavga ettik, Arap dünyasını Yunanistan’ın yanına ittik, İhvan uğruna…
Şimdi de barışmaya çalışıyoruz.
DİN REFERANSIYLA
İslam ülkelerinin hiçbirinde dünya standartları seviyesinde demokrasi yok. Çünkü hepsi az gelişmiş veya gelişmekte olan ülke…
Fareed Zakaria’nın yazdığı gibi petrol zenginliği özgüveni yüksek özgür vatandaşlar yetiştirmiyor, petrol servetine dayanan otokrasiler yaratıyor.
Venezuela da böyle değil mi?
İslam dünyasındaki otokrasilerin özelliği, iktidarlarını dini referanslara dayandırmalarıdır. Otokrasiye itiraz etmek günahmış gibi...
Adı üstünde İran İslam Cumhuriyeti… Mısır’daki darbeyi Ezher uleması fetva ile onayladı… Suud malum… Taliban ise zamanımızdaki Ortaçağ medrese talebelerinin silahla kurduğu rejim….
Demokratik seçimlerin yapıldığı İslam ülkelerinde, dinin iktidar kavgasına alet edilmesi, bu yolla kayıtsız sadakat ve eleştirilmezlik sağlanması ayrı bir sorun, büyük bir sorun.
TALİBAN MODELİ
Taliban hükümetiyle elbette siyasi ilişkiler kurulmalı… Ama devlet politikasından ayrı olarak, sivil ve siyasi eleştiriden sakınmanın anlamı nedir?
Dünya insanları “İslam” denilince örnek olarak Taliban’ı mı görsünler?!
Bu soruya Hayrettin Karaman ne cevap verir bilmiyorum, fakat yazısında Taliban’ı sadece “tek mezhep taassubu yapmayın” diyerek eleştirdi. (Yeni Şafak, 23 Ağustos 2021)
Afganistan talihsiz, mazlum bir ülke. Rus işgali, mücahitler arası kanlı iç savaş, Taliban despotizmi… Hür düşüncenin gelişmesi için gereken eğitim, dışa açıklık, şehirleşme, piyasa ekonomisi gibi faktörlerin pek cılız kaldığı bir coğrafya…
Taliban sözcüsü Zabihullah Mücahit, “Türkiye bize asker değil, mühendis, ekonomist, tücccar göndersin” demişti. (19 Temmuz 2021)
Taliban kafası hiçbir zaman “mühendis, ekonomist, tüccar” yetiştiremeyecek. Zavallı Afganistan… Fakat İran farklı…
İSLAM DEVRİMİ
İran, tarihin her devrinde görece yüksek kültürüyle dikkat çekti. Mollalar içinde Batı üniversitelerinde okumuş, doktora yapmış olanlar az değildir. Eski Cumhurbaşkanları ‘reformist’ Hatemi, ‘ılımlı’ Ruhani bunlardan iki örnekti.
Bugün İran uluslararası atıf indekslerine giren akademik yayın sayısında, son on yılda Türkiye’nin önüne geçmiştir!
Böyle bir toplum Afganistan gibi bastırılabilir mi?
Şah despotizmine karşı 1979 İran devrimi, Şii İslam’ın “külli yevmin Kerbelâ, külli arzın aşurâ” sloganıyla, “Yezid’e isyan” duygusuyla gerçekleşti… Fakat “velayet-ı fakih” denilen “ulema vesayeti” altında sınırlı bir demokrasi kuruldu.
Artık dar geliyor, ulema tahakkümü kitlelerin isyanına yol açıyor.
16 Eylül’de genç kadın Mahsa Emini’nin ölümü, başta kadınlar, kitleleri ayağa kaldırdı. Rejim hâlâ bastıramadı, idam cezaları kitleleri korkutamadı… Aksine rejim “ahlak polisi”ni lağvetmek zorunda kaldı.
İran, Afganistan değil, arkası gelecek…
TARİHİN DERSİ
İsmet Paşa 1946’da ileri görüşlü bir kararla demokrasiye geçişi başlatmıştı. Paşa’nın en yakınlarından Prof. Nihat Erim, Ulus gazetesinde beş gün süren bir yazı dizisi yayımlamıştı. Kuvvetler ayrılığına dayalı yeni bir anayasa yapılmasını savunuyor, Kemalist rejimin demokrasiye geçiş kararını şöyle anlatıyordu:
“Türlü sebeplerden çoğalan memnuniyetsizlik teşkilatlı bir muhalefet vasıtasıyla meydana çıkamadığı için alttan alta tehlikeli bir cereyan hasıl olmaya başlamıştır. Bir memlekette muhalefet her zaman vardır. Onu biriktirmeyip muntazam bir parti teşkilatı kanalından açığa vurmak lazımdır. Emniyet supabı zamanında açılmazsa kazan patlayabilir…” (Ulus, 27 Temmuz 1947)
Bu düşünceyle İnönü partisiz cumhurbaşkanı gibi davranarak 12 Temmuz Beyannamesi ile hür ve dürüst 1950 seçimlerinin yolunu açacaktır.
Erim’in “kazanı patlatmamak” sözü bütün otokratlara tarihî bir uyarıdır.
27/12/2022 00:01
Altılı Masa nereye?
220
Şu anda bu sorunun cevabını ben bilmiyorum! Zira bir süredir gözüken ihtilaflar, Kılıçdaroğlu’nun “tek aday, çok aday, bilmiyorum” açıklamasıyla resmiyet kazandı!
Tek aday üzerine anlaşmaları zor demek ki!
Herhangi bir tek aday riskli ise, birden fazla aday kat kat risklidir. Tek aday üzerinde anlaşamamak Altılı Masa’nın Türkiye’yi nasıl yöneteceği konusunda ciddi tereddütlere yol açar. Erich Hoffer’den beri siyaset ilminin bir tespitidir: Seçmen tereddüt değil, kararlılık ister
Siyaset bilimci Prof. Tanju Tosun da dün “muhalefetin kazanmak için izleyeceği en uygun strateji tek tur-tek aday stratejisi gibi görünmektedir” diye yazdı. (politikyol.com)
TEK ADAY
Altılı Masa’daki bir tek partinin ekonomi kadrosu, iktidarın tüm ekonomi kadrosundan daha liyakatlidir, yatırımcıya güven verecek yüksek kaliteye sahiptir. Altı Masa çok iyi programlar da hazırladı… İktidarın ise ekonomimizi küçülten, Türkiye’yi dünyada yalnızlaştıran, hukuk devletini örseleyen yanlışlarından döneceğine dair hiçbir işaret yok, aksine inadında devam ediyor.
Doğru ama siyaset, Karl Popper’in deyişiyle “rasyonel bir teorem değildir.” Hele de kitleler, siyaset tarihine geçmiş bir deyişle “güçlü erkeği”, yani güçlü, kararlı faktörü tercih eder. “Düzeltirse yine o düzeltir” sözü hafife alınamaz.
Halbuki Türkiye’nin düzlüğe çıkabilmesi için devletin kamusal yapısında iktidarın oynattığı taşları yerine oturtacak, kaydırdığı “eksen”i yerine yerleştirecek, rasyonelliğiyle yatırımcıya güven verecek bir reform programına ihtiyacı var. Böyle bir acil ihtiyaç döneminde, Altılı Masa “çok aday”la seçime girerek Türkiye’yi reform ve büyüme şansından mahrum ederse, bunun siyasi sorumluluğu ve manevi vebali büyük olacaktır.
HUKUKÇUNUN FERYADI
Devlet yönetiminde partizanlığın ve şahsiliğin ağır basmasının olumsuz sonuçlarını 2011’den itibaren adım adım yaşayarak görüyoruz. Dış politikada Arap Baharı rüzgarıyla sürüklenmekten tutun, Merkez Bankası’na, piyasalara, hukuka müdahalelere ve nihayet iktisadi küçülmeye uzanan uzun yol…
Son örnek, İmamoğlu’nu hapis ve siyasi yasak cezasının verilmesinin “işimize yarar mı” diye Cumhurbaşkanı katında görüşülmesidir. İsmail Saymaz’ın bu olayı haber veren yazısı dört gündür tekzip edilmedi, aksine teyid eden gelişmeler oldu.
2004’te Avrupa standartlarına göre hazırlanarak yürürlüğe konulan Ceza Kanunu’muzun mimarlarından Prof. İzzet Özgenç’in açıklaması şöyle:
“'Sn. Cumhurbaşkanı’nın İstanbul 7. Asliye Ceza Mahkemesi’nde görülen malum dava ile ilgili olarak karar tarihinden bir gün önce bazı kişilerle bir araya gelerek, özel görüşme yaptığı konusundaki haber doğru ise bu durum Türkiye Cumhuriyeti Devleti bakımından utanç vericidir.'
İmamoğlu Davası’nda siyasi müdahalenin kanıtı niteliğindeki bu utanç verici toplantının üzeri örtülemez.”
ALTILI MASA ANLAŞAMAZSA…
Tek mesele İmamaoğlu davası değil… Artan hukuk ihlalleri karşısında Prof. Özgenç, Cumhurbaşkanlığı Yüksek İstişare Kurulu üyelerine şöyle çağrıda bulunmuştu:
“Ülkemizde, hukukun dışına çıkılma yönünde hızlı bir süreç yaşanmaktadır. Normal şartlarda bir Cumhuriyet savcısının soruşturma başlatmaması gereken hadiseler dolayısıyla, sonuçsuz kalacağı daha baştan açık seçik ortada olmasına rağmen, çeşitli soruşturma işlemlerinin yapılması, ibretlik bir durumdur…
Hukuksuzlukların devamı karşısında, Sayın Üyelerden yapılan yanlışlara işaret zımnında istişarî mütalaa dermeyanına nazaran daha etkin inisiyatif kullanmaları, bir vatandaş olarak beklentimizdir.” (19 Nisan 2020)
Bu satırlar “hukukun dışına çıkma yönünde hızlı süreç” karşısında başvuracak merci kalmayan bu ortamda bir hukuk aliminin feryadıydı.
Prof. Özgenç, Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın hukuk danışmanıydı. Kendisine karşı siyasi bir tavrı söz konusu değildir, siyaset üstüdür. Hukukçu olarak hukuku savunma ihtiyacını duymaktadır.
Yine siyaset üstü bir hukukçu, Prof. Kemal Gözler, beş yıl önce CB sistemi Meclis’in gündemine geldiğinde “Elveda anayasa!” diye kitap yazarak ülkenin gidişatı hakkında uyarıda bulunmuştu. (Ekin Kitabevi)
Vaziyet ortada zaten…
Altılı Masa liderleri anlaşamazlarsa sorumlulukları ağır olacak...
28/12/2022 00:01
Anayasa Mahkemesi nereye?
80
Anayasa Mahkemesi nereye diye sormak, doğru bir sorudur. Hukuki değerlerin tam oturmadığı, hatta anayasal mutabakatların bile yeterli düzeyde olmadığı Türkiye’de, Anayasa Mahkemesi de siyasi güçten etkilenmektedir.
Yargıyı eskiden etkileyen, “vesayet” kavramıyla ifade edilen siyasi güç ve ideoloji idi. Skandal “367 kararı” gibi… Skandal “laikliği özgürlüğe ezdirmemek” kararı gibi…
Bugün ise adli ve idari mahkemeler, siyasi tercihlerle oluşan HSK eliyle etkileniyor. İktidarın hoşlanmadığı kararı veren veya istenen kararı vermeyen hakimler o dosyadan alınıyor, hatta başka illere atanıyor. Böyle uzun bir liste mevcut.
Anayasal yargıda, CB sistemi döneminde Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın atadığı üyelerle Anayasa Mahkemesi’nin ‘yorum’ anlayışı değişmektedir: Hak eksenli yorum yerine, kamu otoritesinin takdirine öncelik veren yorum ağır basmaktadır. Son örnek, Siyasi Partiler Kanunu hakkında AYM’nin dün yayınlanan kararıdır. (Karar no: 2022/107)
SEÇİM KURULLARI
Seçim Kanunu’na il ve ilçe seçim kurulları başkanlıkları görevini, ikişer yıllığına oradaki en kıdemli hakim üstleniyordu. Yetmiş yıldır hiç itiraza uğramamış bir düzenlemeydi bu.
İktidar bunu değiştirdi, “en kıdemli hakim” yerine “birinci sınıf hakimler arasında kura çekme” sistemini getirdi…
Bununla yetinmedi, önümüzdeki seçimlerde, görev süresi devam eden kıdemli hakimlerin de görevlerine son verdi! Yerlerine “kura” çekilerek yeni hakimler atanacak.
Bir iktidar niye buna ihtiyaç duyar? ‘Bizden’ hakimlerin de kuradan çıkarak il ve ilçe seçim kurulu başkanı olmalarını sağlamaktan başka ne gibi bir niyet olabilir?
Böyle bir düzenleme “yargı bağımsızlığı” ve “hakim teminatı” gibi asli hukuk kavramlarıyla bağdaşır mı? İlk defa 2019 İBB seçimlerinde tartışma konusu olan “güven” kavramı hakkındaki kuşkuları arttırmaz mı?
YARGI BAĞIMSIZLIĞI
Anayasa Mahkemesi’nde açılan iptal davasında üyelerin çoğunluğu bunda sakınca görmediler, iptal talebini reddettiler. Kıdemli hakim ilkesinin kaldırılmasında ve hemen uygulanmasında “kamu yararı dışında başka bir amacın gözetilmediğine”ne karar verdiler.
Fakat, öteden beri “hak eksenli yorum” ve “kuvvetler ayrılığı” ilkelerini hassasiyetle gözeten beş AYM yargıcı bunu anayasaya aykırı bularak “karşıoy” yazdılar: Zühtü Arslan, Hasan Tahsin Gökcan, Engin Yıldırım, M. Emin Kuz ve Yusuf Şevki Hakyemez…
Meclis genel bir düzenleme yapabilirdi. Ama halen görevde olan en kıdemli yargıçların Meclis tasarrufuyla böyle görevlerine son verilmesi kuvvetler ayrılığı ilkesine aykırıydı…
AYM Bakanı Zühtü Arslan uzun karşıoy yazısında şöyle diyor:
“Anayasa’ya aykırı kılan, hâkimlerin kendi istekleri ve iradeleri olmamasına rağmen görevlerine son verilmesidir.
Bu manada dava konusu kural, yargı bağımsızlığını ve tarafsızlığını güvenceye alan Anayasa’nın 138. maddesine aykırıdır. Yargı bağımsızlığının temel amacı hâkimin çekinmeden ve endişe duymadan, ‘her türlü kaygıdan, maddi ve manevi baskı ve etki olasılığından uzak’ ve tarafsız bir şekilde ‘özgürce karar verebilmesini’ sağlamaktır.”
Elimizi vicdanımıza koyalım; Türkiye’de yargı böyle mi işliyor? Neden “hakimlere coğrafi teminat” tanınmıyor?
KUVVETLER AYRILIĞI
Kararda, benim eleştireceğim yönler de var. Evet, Cumhurbaşkanı Seçimi Kanunu’nda seçim yasakları düzenlenmiştir. Ama Milletvekili seçimleri aynı gün yapıldığı için seçim yasakları sayılırken yine parlamenter sistemdeki gibi Cumhurbaşkanı’nın da aynı yasaklara tabi olduğu teyid edilmeliydi.
Ayrıntılara girmiyorum. Zühtü Arslan’ın karşıoy yazısından bir alıntı daha yapacağım:
“Görev süresi dolmamış olan seçim kurullarının başkan ve üyelerinin görevlerine kanunla son verilmesi, kuvvetler ayrılığı ilkesiyle de bağdaşmamaktadır… Bu ilke uyarınca ‘her erkin Anayasa tarafından belirlenmiş yetki sahasında kalması ve diğer erklerin yetkisine müdahale etmemesi’ sağlanmalıdır.”
CB sisteminde ise aksi oluyor!
Arslan ve karşıoy yazan diğer üyeler, çok sayıda emsal içtihat zikrederek, görüşlerinin keyfi değil, ‘müstakar içtihatlar’a uygun olduğunu gösteriyorlar.
Kuvvetler ayrılığı, yargı bağımsızlığı ne kadar önemli, belli değil mi? Bunun ekmek kadar önemli olduğunu ne zaman anlayacağız?!
Not: Cumhurbaşkanına bütçeye ek ödenek koyma yetkisi veren kanunu AYM oybirliğiyle iptal etti. Bütçeler üzerinde tek yetkili parlamentolar olduğu için, bir üyenin bile aksine oy vermesi skandal olurdu.
30/12/2022 00:01
2022 kâbus gibi
121
Bir yılın sonuna geldik, 2022 senesi kâbus gibi geçti. Ekonomik sıkıntı, Rusya’nın Ukrayna’ya saldırmasının dünyada körüklediği sorunlar…
Kendi açımızdan, 2023 için umutlu olabilir miyiz? İnşallah diyelim ama ekonomiyi küçülten, hukuku ise ihlallere maruz bırakan politikalarda devam ederek bu mümkün değil.
Kaldı ki 2022 yılında seçim kazanmak uğruna muslukların sonuna kadar açılması 2023 ve sonrası için sorunların ağırlaşması anlamına geliyor. Zaten cari açık 100 milyar dolarla tarihi rekor kırdı… Ek bütçe bile yetmedi, Hazine’nin 200 milyar lira daha borçlanması için iki gün önce kanun çıkarıldı!
POPÜLİZM-KRİZ SARMALI
Merhum Süleyman Demirel 1992’de yeri göğü vaad ederek, bu arada gencecik yaşlarda emeklilik imkanı getirerek muslukları sonuna kadar açmıştı.
Buna karşı çıkan merhum Turgut Özal, “Çankaya şişmanı, işçi düşmanı” sloganlarıyla protestolara maruz kalıyordu.
İktisadi rasyonalizme aykırı popülist politikalar Demirel’e iktidar sağlamış ama reformları da sürekli ertelemesi 1994 ve 2000 krizlerine yol açmıştı. Emisyon 1992 yılında 21 milyar lira iken 1994 yılında 120 milyara çıkmış ve ekonomi patlamış, Türkiye IMF kapısına düşmüştü.
Popülizm-kriz sarmalıdır bu.
Ancak 2001 reformlarıyla ekonomi toparlanabilecek, Ak Parti reforme edilmiş, kurumları sağlamlaştırılmış, Merkez Bankası bağımsızlaşmış sağlıklı bir ekonomik devralacak ve on yıl kadar iyi devam ettirecekti.
Bu konularda benim “Laf Dinlemedi Merkez Bankası Nereden Nereye?” adlı kitabımda ayrıntılar vardır.
AYNI SARMAL
Bağımsız Merkez Bankasının Başkanı Süreyya Serdengeçti şöyle konuşuyordu: “Devlet parasıyla oy toplama devri kapandı.” (26 Nisan 2001)
Bütün mesele budur! Devlet parasının seçim kazanmak için popülist politikalara değil, üretimi ve verimliliği artıran mal ve hizmet politikalarına gitmesi…
Modern devlette Merkez Bankası bağımsızlığı, bağımsız Düzenleme ve Denetleme kurumları, bağımsız Sayıştay’ın verimlilik denetimi yapabilmesi, etkin Meclis denetimi hep bunun içindir.
Bu reforme edilmiş yapı, 2011’den itibarın adım adım bozuldu. Ali Babacan’ın, Mehmet Şimşek’in, bağımsız kurumların direnişi tasfiye edildi.
Ve… Türkiye’de kişi başına geliri 2013 yılında 12 bin dolara ulaşmışken 2022’de 9 bin dolara düştü… Dünya ekonomisindeki payımız 2013 yılında % 1.24’tü, 2021 yılında % 0.84’de düştü. (euronews, 28 Ekim 2021)
Aynı sarmal, popülizm-kriz…
DEVLET PARASI VE HUKUK
Anahtar kavram ““Devlet parasıyla oy toplama” kavramıdır. Bu yüzden kaynaklar israf edilir, tüketim ve rant körüklenir.
Bunu önlemek için modern ekonomi Merkez Bankası başta olmak üzere bağımsız denetim ve düzenleme kurumları geliştirmiştir. Hepsinin “laf dinler” hale getirildi.
En vahimi, yargı bağımsızlığındaki ağır sorunlardır.
2022’nin son ayından iki örnek; Kavala ve İmamoğlu davaları.
Osman Kavala ve Hakan Altınay ile arkadaşları hakkındaki mahkumiyet kararının İstinaf’ta onaylandı. Bu dava üzerinde siyasi iradenin belirleyici olduğu, AİHM kararına geçmiş bir gerçektir.
Ama hukukçu sıfatımı ortaya koyarak diyorum ki, Yargıtay dahi onaylasa, bu iktidarın çıkardığı CMK’nun 311. Maddesine göre, AİHM kararı uyarınca “yargılamanın yenilenmesi” yoluna gidilecek ve hepsi beraat edecektir. Niye bunca hukuka aykırılık?! Vahim olan bu.
İmamoğlu “ahmak” kelimesinden mahkum edildi, yasaklılık cezası da verildi… AYM, “katil, hırsız” denildi diye başbakana hakaret suçundan mahkumiyet verilmesini bile “ihlal” saymıştır! (B.No: 2014/18001)
Dosya da ‘ahmak’ sözünün hakaret oluşturmayacağına dair akademik-bilimsel mütalaada var üstelik.
Kurallar, kurumlar… Ne kadar önemli. Değil mi?
Bir kabus gibi geçen 2022’de ekmeğimizi küçülten iktisadi sorunların da temelinde “kurallar, kurumlar” sorunu olduğunu artık görmeliyiz.
Hukuku siyasetten üstün hale getirmedikçe çıkış yolu yok… Son on yılda Bulgaristan, Romanya, Malezya, Gürcistan bile kişi başı refah dünya sıralamasında bizi geçti!.. Farkında mıyız?
İstikrarlı objektif kurallar, sağlam kurumlar; bunu gerçekleştirmeden gelişmiş ülke olmak imkansız. Önümüzdeki yıllar için inşallah diyelim. Benim yeni yıl için temennim bu
..
Bugün 427 ziyaretçi (2641 klik) kişi burdaydı!
.
|
| Bugün 336 ziyaretçi (521 klik) kişi burdaydı! |
|
 |
|
|
