ehlisunnnetde - M DEMİRÖZ 19-20

ABDULHAMİD HAN

ABDÜLHAMİD HAN Osmanlı padişahlarının 34'üncüsü olan Sultan II. Abdülhamid Han aklı, zekası ve ilmi fevkalade üstün olan bir zattı. Batılıların ve iç düşmanların asırlar boyunca devleti yok etmek için hazırladığı yıkıcı, sinsi planlarını sezip, önlerine aşılmaz bir set olarak dikildi. Hazırlayanları ve maşa olarak kullandıkları yerli işbirlikçilerini, sahte kahramanları işbaşından uzaklaştırdı. İşte bu büyük zatın 10 şubat, 96. yıldönümü idi. Yıldönümü vesilesi ile Yıldız Üniversitesi ve İstanbul Medeniyet Üniversitesi işbirliği ile iki açık oturumdan oluşan etkinlik düzenlendi. İlk panel Abdülhamid'in sağlık politikasıyla ilgiliydi. Oturum başkanlığını yaptığım bu panelde konuşmacılar özet olarak şunları anlattılar: Prof. Dr. Hüsrev Hatemi; Abdülhamid'in çok iyi niyetli, sağlam karakterli ve vefalı bir insan olduğunu söyledi. Kendisinden çok devleti düşünürdü. 33 sene zalimlik yapmadan devleti ustalıkla idare etmişti. Ona atılan iftiralardan biri de pinti olduğuna dairdi. Bu çok çirkin bir suçlama olduğunu ifade etti. Aristokrat havada, halktan uzak yaşamamıştı. Atatürk'ün Abdülhamid'i küçümseyici veya kötüleyici bir sözünün olmadığını da ekledi. Prof. Dr. Nil Sarı ise Abdülhamid'in sağlık alanındaki eserlerinden söz etti ve bazılarının fotoğraflarını gösterdi. Abdülhamid 90 adet gureba hastanesi, 19 adet belediye hastanesi, 89 adet askeri hastane ayrıca eğitim hastaneleri, kadın hastaneleri, akıl hastaneleri açmıştı. Bu hastaneler ülkemizden Lübnan'a, Yemen'den İsrail'e, Makedonya'dan Suriye'ye, Yunanistan'dan Libya'ya, Suudi Arabistan'dan Irak'a pek çok yerleşim bölgesine yayılmıştı. Ayrıca eczaneler, hapishane, sağlık merkezleri, fakirler, acizler ve hacılar için misafirhane de pek çoktur. Müthiş bir sağlık hizmetidir bu. Maalesef tahttan düştükten sonra bu eserlerin isimleri değiştirilmiş, bazıları yıkılmış ve bir kısmı da başka alanlarda kullanılmaya başlanmıştır. Kısacası bu büyük insan unutturulmak istenmiştir. Kasımpaşa, Haydarpaşa, Gülhane ve Mektebi Tıbbiye-i Şahane adlı eğitim ve üniversite hastanelerini açan da Abdülhamid olmuştur. Doç. Dr. Adem Ölmez ise Abdülhamid Han'ın özellikle eğitim, sağlık, ulaşım ve asayişe önem verdiğini anlattı. Zamanında yeni bulunan aşıları ülkeye getirmiş, aşı ve kuduz hastalığı üzerine merkezler kurmuş, Bimarhaneleri yani akıl hastanelerini ıslah etmiştir. Akıl hastalarına zincir kullanımını yasaklayarak bugün bile saldırgan hastalarda kullanılan gömleği yerine koymuştur. Dr. Şerif Esendemir konuşmasına Necip Fazıl'ın, "Abdülhamid'i anlamak her şeyi anlamak olacaktır." sözleriyle başladı. Abdülhamid'in tren yolları, bakteriyolojihane, cami ve mektepler yaptırdığını, çağına uygun yaşlılık politikası izlediğini, habitat yani biyosferi merkezi alan ekolojik politikaya önem verdiğini anlattı. Bunları dinlerken aklıma hep başbakanımız Recep Tayyip Erdoğan çağrışım yaptı. O da ülkeye duble yollar, hızlı trenler, Marmaray, üçüncü boğaz köprüsü, çok sayıda havaalanı gibi sayılamayacak eserler hediye etti. Sağlık alanında yeni hastaneleri hizmete açtı. Sağlık hizmetlerini halka yaydı. Eğitim alanını pek çok üniversite, sayısız derslik ve binlerce yeni öğretmenle destekledi güçlendirdi. Kısacası Abdülhamid'in çağdaş bir takipçisiyle karşı karşıyayız. Abdülhamid Han'ı nasıl ki bir takım vicdansız, merhametsiz ve acımasız kişiler, iç ve dış düşmanların oyununa gelerek, maşası olarak bir saray darbesi ile düşürdülerse aynı komplo şu an başbakanımıza karşı düzenlenmektedirler. Bu ülkeye hizmet etmek bazılarının gözüne batmakta ve ellerinden geleni yapmaktadırlar. Rabbim Başbakanımızı korusunu2026

ehlisunnnetde

2019 YILINDA YURTTA VE DÜNYADA EKONOMİK GÖRÜNÜM - I NEO-LİBERAL SİSTEMİN ÇÖKÜŞÜ

YAYINLAMA: 03 Ocak 2019 - 23:35
Bugün dünyadaki ekonomik görünüm hakkında yazacağım. Pazartesi ise Türk ekonomisini irdeleyeceğim.

BİR EMPERYALİST GÜCÜN MENFAATİNE ŞEKİLLENMİŞ DÜNYA

II. Dünya Savaşı bittiğinde, dünya iki farklı siyasi kampa ayrılmıştı: Bir tarafta SSCB’nin başını çektiği sosyalist ekonomilerden oluşan Varşova Paktı diğer tarafta ise rahmetli Demirel’in ifadesiyle “Hür Dünya İttifakı”, yani kapitalist blok. Her iki blokun da, öncelikli hedefi, askeri açıdan diğerine üstün gelmekti. Tabii ki, birbirine zıt iki ayrı ekonomik sisteme sahip bu bloklarda iktisadi başarı da önemli bir yer tutmaktaydı. Ancak, öncelik askeriydi. Bu yüzden, askeri hedeflere uyarlanmış bir blok içindeki ülkeler, yine bu blokun askeri hedefleri doğrultusunda kendi devlet yapıları, ekonomileri ve dış politikalarını belirlemekteydiler. Tartışmaya gerek yok, bu durum her iki blok içindeki ülkelerin her biri için bir deli gömleği gibi idi. İşte biz, Türkiye olarak, Batı ittifakı içinde bize biçilen rol ve göreve uygun olarak davranmak zorundaydık. NATO’ya girişimizle birlikte resmiyet kazanan bu durum, Atatürk’ün kurduğu Cumhuriyet’in sonu anlamına gelmekteydi. Artık Türk ordusu NATO ordusu, Türkiye Cumhuriyeti ise bir NATO ülkesiydi. Ne zaman ülkede bağımsız politika izlenmesini isteyen birileri çıksa, Atlantik Merkezli Emperyalist Güç tarafından kellesi alınmıştı.

İşte, yukarıda Türkiye özelinde anlatmaya çalıştığım durum, bütün Batı ittifakı ülkeleri için de geçerliydi. ABD Batı ittifakını savaş sonrası kendi jeopolitik hedefleri doğrultusunda şekillendirmişti. Yıkılmış Avrupa’yı imar etmiş, Japonya ve Almanya’yı işgal ederek rehin almış, düşman kardeşler Fransa ve Almanya’ya AB’nin temellerini attırmış, kendi parasını küresel para haline getirmiş, IMF ve DB eliyle ülkeleri kendi iktisadi çıkarları yönünde düzenlemişti. Daha sonra Orta Doğu’da diktatörlük ve sultanlıklar eliyle kurduğu egemenliğini, petrol ve enerji arzlarına hakim olarak dünya ekonomisinin kontrolüne çevirmişti. Yani dünyanın yarısı bir emperyalist gücün menfaatine göre şekillenmişti.

1990 yılı Varşova Paktı’nın çöküşü ile birlikte, aynı zamanda, dünyanın diğer kısmının da kapitalistleşme sürecini başlatmıştı. Bu dönem aynı zamanda, dünyada o ana değin görülmedik teknolojik yeniliklerin de başladığı bir dönem olmuştu. Dijital teknolojinin gelişimi, ulaştırma ve haberleşmenin neredeyse sıfır maliyetle gerçekleştiği, dünya para ve sermaye piyasalarını bu yolla entegre olduğu, sanayi mamullerinde üretimin hem miktarının hem de çeşitliliğinin arttığı, tüketicilerin bütün dünyada üretilen mallara erişebildiği ve üreticilerin de bütün dünyadaki müşterilere ulaşabildiği bir dünya vardı karşımızda. İşte bu dünyada bir “yeni dünya düzeninden”, “tek kutuplu dünyadan”, “Pax Americana’dan – Amerikan Barışından” bahsedilir olmuştu. Tarihin sonu gelmişti. Emperyalist Gücün güdümündeki akademi ve basın yayın organları, ABD’nin liderliğinde bütün dünyada serbest piyasa ekonomisinin ve liberal demokrasilerin hakim olacağını, mili devletlerin güçten düşüp bir “yeni dünya devletine” geçiş sürecinin başlayacağını müjdelemekteydiler. Bizde de kendilerini “liberal sol” olarak tanımlayan “liboşlar” bu sürecin işbirlikçi vaizleri olmuştu. Bizim Küreselleşme olarak tanımladığımız bu olgu her ülke için farklı bir anlam içermekteydi.

KÜRESELLEŞMENİN FARKLI YÜZLERİ

ABD için küreselleşme yukarıda da belirttiğim gibi ABD başkanı tarafından idare edilen, New York ve Londra tarafından finanse edilen, Hollywood tarafından eğlendirilen, NATO tarafından “kötü adamlardan” korunan, BM’nin parlamentosu olduğu bir dünya devletine geçiş süreci olarak tanımlanmaktaydı. Fakat bu herkes için böyle değildi. Küreselleşme gelişmekte olan ülkeler için hem fırsatlar hem de tehditler içeriyordu. Gelişmekte olan ülkeler için, küreselleşme, kendi potansiyellerinden daha hızlı kalkınma imkânları sağlarken aynı zamanda milli devletlerin sıfırlanacağı ve ülkelerin Emperyalist Gücün yarı sömürgesi tüketim toplumları olacağı tehdidini de içermekteydi. Çin, birkaç Asya ülkesi ve belki Güney Afrika gibi ülkeler, doğru kalkınma ve sanayileşme politikaları ile tehditleri fırsata çevirmişken, Türkiye, Arjantin, birçok eski komünist ülke ile birlikte fırsatlardan yararlanamadıkları gibi ağzına kadar Emperyalist Güce borçlanmış tüketim toplumlarına dönüştüler. Avrupa Küreselleşme Süreci’nde yeni bir süper güç olma hedefi ile yola çıkmasına rağmen sahip olduğu yapısal sorunlar nedeniyle bu hedefine ulaşamadı ve AB süreci bir hüsranla sonuçlandı. Az gelişmiş ülkeler ise zaten oyun dışıydı. Bu ülkeler için küreselleşme iç savaşlar, açlık, salgın hastalıklar demekti. Bugün bu bilançoyu gördüğümüzde, hiç de “liboşların” bahsettiği gibi bir yeryüzü cenneti olmadığını görmekteyiz.

KÜRESEL KALPAZANLIK, KÜRESEL KUMARHANE VE SİSTEMİN ÇÖKÜŞÜ

Kapitalizmin kendine özgü bir ahlâkı vardır/vardı. En azından başlangıcında böyleydi: Çalışmak, üretmek ve bu üretimini kâra dönüştürmek. Ama kapitalizm geliştikçe ve küçük atölye tipi üretimden dev fabrikalarda üretime dönüldükçe, emek sömürüsü bu sistemin temeli haline geldi. Hızla yükselen sanayi sermayesi ile eş anlı olarak mali sermaye de birikti. Ancak, işin en hayati kısmı, emek sömürüsüyle elde edilen artı değerin üretilmesi için sanayi sermayesinin varlığının zorunlu olmasıydı. Buna karşın mali sermaye, yani bankalar ve finans sistemi, üretilen artığın paylaşımı ve yeniden dağıtımını üstleniyordu. Yirminci yüzyılın başından itibaren mali sermaye toplam sermaye içinde sanayi sermayesinin üstünde bir paya sahipti. Hatta 1929 buhranı öncesinde mali sermayenin toplam sermaye içinde payı yüzde 70’lere ulaşmışken sanayi sermayesinin payı yüzde 30’lara inmişti. Yani üretilen kârlar/artı değer, yeniden üretime yönlendirilmemekte ama bankacılık ve finans sektörü içinde dönmekteydi. Benzeri bir durum 2008 krizi öncesinde de gözlemlenmiştir. 2008 krizi öncesinde mali sermayenin payı yüzde 80 gibi bir orana yaklaşmıştı. 1929’dan bir farkla: 1929 Krizi sadece gelişmiş ülkeleri içine almışken 2008 Krizi bütün dünyaya yayılmıştı. Artık ne de olsa küreselleşme vardı.

Adını koymak lazım: Özelleştirme, liberalleşme, finansallaşma gibi kavramlarla bütün dünyaya dayatılan ve aslında hiçbir değer üretmeden kâr elde etme temelinde yükselen Neo-Liberal sistem bir kumarhane ekonomisidir. Dünyanın yarısı (az gelişmiş ülkeler) açlık, salgın hastalık ve iç savaşla kırılırken diğer yarısı (gelişmiş ve gelişmekte olan ülkeler) küresel kumarhane kârlarından pay kapmak için yarışmaktadır. Teknolojinin sağladığı imkânlar da bu süreci hızlandırmaktadır. 2008 Krizi atlatılmadı, sadece ertelendi ve küreye yayıldı. Başta İslam dünyası olmak üzere, az gelişmiş ülkelerde iç savaşlar en çok sistemin egemeni silah üreticilerinin işine yaradı. Ama bütün bunlar temeli aşırı üretim ve aşırı yatırıma dayanan bu krizin, kapitalizmin kendi içinde de sermayeler arası bir savaşa yol açmasıyla şiddetlenen yapısal sebepleri ortadan kaldırılamamıştır.

Bu mali sistemle, bu eşitsizlik üreten siyasi ve ekonomik düzenle, üretimi değil üretmemeyi teşvik eden bu “yeni dünya düzeniyle” dünya kapitalizmi hızla büyük bir krize doğru gitmektedir. 2019 yılı bunun öncü göstergelerinin ortaya çıkacağı bir yıl olacaktır. Bize kırk yıldır öğretilen “paradan para kazanmanın dayanılmaz hafifliğini” buruşturup atmamız ve yeniden emeğe, üretime hak ettiği yeri veren erdemli bir dünya düzeni kurmamız zorunludur.

Cumanız mübarek olsun.

EKONOMİK KRİZ, GERİLEME - RESESYON VE BUHRAN – DEPRESYON KAVRAMLARI

YAYINLAMA: 06 Ocak 2019 - 23:30
Bu sorulara bugünkü ve Cuma günkü yazılarımda cevap vermeye çalışacağım. Bugünkü yazımda krizin tanımı ve resesyon ve depresyon kavramları üzerinde duracağım.

İKTİSADİ KRİZ NEDİR?

Aslında egemen iktisat anlayışı “iktisadi kriz” kavramının varlığını bile sorgular. Onlara göre kapitalist sistem kusursuz işlediği için iktisadi faaliyet düzeyi hiçbir zaman doğal akışından çıkmaz. Kriz kapitalist sisteme ait bir kavram değildir ama dışsal etkenler (savaşlar, kötü hasatlar, doğal afetler, ekonomiye devlet müdahalesi) sonucunda ortaya çıkar. Tabii, hemen aklınıza, “Yahu Hocam, bu adamlar Mars’ta mı yaşıyor? Bu kadar kriz yaşadık, kapitalist sistemin kendisinden kaynaklanan bir etken hiç mi yok?”, diye soruyorsanız, hemen söyleyeyim: Hayır, adamlar Mars’ta yaşamıyorlar; aynı zamanda normalin üstünde zekâ ve eğitime sahipler. Ancak… Gerçekleri eğip bükmek, toplumu egemen düzene boyun eğmeye teşvik etmek kendi keselerini doldurmanın bir yolu olduğu için bu görüşleri savunuyorlar. Dikkat edin, her kriz muhabbetinde bizim televizyon ve gazetelerde hemen “yapısal reformlardan” bahsedilir, “piyasa dostu bir anlayıştan” dem vurulur. Sonra da dönemin Bakanı çıkar, aynı yaveleri tekrarlar. Bütün bu yaklaşım egemen iktisat anlayışının birer uzantısıdır.

Pekiyi, egemen iktisat anlayışının dışındaki okullar krizi nasıl tanımlar? Kendi başına bir Kriz Teorisini ilk dillendiren Marksist İktisat okulu olmuştur. En genel haliyle kapitalist sistemde, teknoloji veri iken ve tam rekabet şartları altında kâr oranlarında düşme eğilimi yasası caridir. Yani kapitalist sistem yaşamak için sermaye biriktirmek zorundadır ve sermaye biriktikçe rekabet şartları altında ve teknoloji veri iken kâr oranlarında düşme kaçınılmazdır. Yani, kapitalist sistem yaşamak için kriz üretir. Marksist İktisat literatüründe, bu konuda, ciltler dolusu makale kaleme alınmıştır. Ama işin özü temelde budur.

Tabii güncel hayatta yaşadığımız krizler daha somut ve kısa dönemli analize müsait bir yaklaşıma ihtiyaç duymaktadır. Bu ihtiyacı Keynesgil iktisat gidermektedir. Keynesgil iktisatçılara göre bir kriz kaotik kapitalist gelişme sürecinin düzenli konjonktürel dalgalanmalarından daralma safhasını ifade eder. Ancak bu daralma safhasının kriz sayılabilmesi için, milli gelirde ani ve sert bir düşüşün olması gerekir. Bu durumda, eğer krize karşı uygun politikalar geliştirilmezse süreç gerilemeye (resesyona) ve buhrana (depresyona) kadar uzanabilir. Burada gerileme (resesyon) ve buhran (depresyon) kavramlarını açıklamalıyız:

GERİLEME - RESESYON:

Amerika’da Milli Ekonomik Araştırmalar Bürosu’nun (NBER) İş Çevrimi Tarihleme komitesi gerilemelerin - resesyonların ilanında resmi otorite kabul edilir. NBER resesyonu “birkaç aydan daha fazla süren, kendini reel GSYİH, istihdam, sanayi üretimi, toptan – perakende satış düzeylerinde bir daralma ile gösteren ve bütün ekonomiye yayılmış iktisadi faaliyet düzeyinde anlamlı bir düşüş” olarak tanımlar. Amerika’da hemen hemen bütün akademisyenler, iktisatçılar, politika otoriteleri ve iş çevreleri NBER’ın resesyon ilanlarını kabul eder ve kararlarını buna göre alırlar.

İngiltere’de resesyonun tanımı daha nettir. Resesyon “milli gelirde birbirini takip eden iki çeyrek boyunca negatif büyüme” olması durumunu ifade eder. Bu ise reel GSYİH’de mevsimselliklerden ve takvim etkilerinden arındırılmış üç aydan üç aya büyüme oranları ile ölçülür. AB ülkeleri ve Türkiye de bu tanımı kullanmaktadır. Yani, 2018 yılı 4’üncü Çeyrek (Ekim – Kasım - Aralık) ve içinde bulunduğumuz 2019 yılı 1’inci Çeyrek (Ocak – Şubat- Mart) büyümeleri arka arkaya negatif gerçekleşirse (ki bu değerleri sırasıyla Mart ve Haziran aylarında öğreneceğiz, DMD) Türkiye resmen gerilemeye – resesyona girecektir.

BUHRAN – DEPRESYON:

İktisat biliminde Buhran - Depresyon “iktisadi faaliyet düzeyinde sürekli hale gelmiş uzun dönemli aşağı salınım” olarak tanımlanır. Buhran – Depresyon bir gerileme – resesyona göre reel GSİYH’de daha uzun süreli ve daha yüksek oranlı bir küçülmeyi ifade eder ki, bu da, normal konjonktür dalgalarında resesyondan sonra gelen dibe vurma durumuna işaret eder.

Bir Depresyon Resesyonun alışılmadık ve aşırı bir türüdür. Depresyonların ayırt edici özellikleri ise uzun süreli olmaları (en az bir sene), işsizlikte gözlenen olağandışı yüksek artışlar, kredi arzında ve imkânlarında sert daralma (bu da bir bankacılık veya finans krizi demektir, DMD), alıcıların talebinde sert düşüş ve ara girdi satıcılarının arzı kısması nedeniyle üretim düzeyinde normal üstü bir küçülme, sürdürülemez borç temerrüdü nedeniyle gerçekleşen yüksek sayıda iflas, iç ticaret hacminin anlamlı bir düzeyde küçülmesi ve milli paranın değerinde gerçekleşen oynaklığı yüksek dalgalanmalar olarak sıralanabilir.

Türk ekonomisinde Ağustos 2018’den bu yana gerçekleşen süreç büyümede yavaşlama, iç talepte durgunluk ve ithalatta küçülme şeklinde gerçekleşmiştir. TL ciddi ölçüde yüksek dalgalanmalara maruz kalmış, tüketici güveni düşmüş ve iflaslar ile konkordatolar hızla artmıştır. Ancak bir bankacılık ve finans krizi görülmemektedir. 2018 4’üncü çeyrek yıllık büyümesi hakkında tahminim yüzde -3,5’tur. 2018 yılı tamamı için büyüme tahminim ise yüzde 1’dir. Şu an için bir kriz olduğunu söyleyememekle birlikte, eğer önlemler alınmazsa 2019’da ciddi bir kriz ihtimali olduğunu ifade edebilirim. Cuma günü muhtemel krizin veya iyileşmenin anlatılacağı birkaç farklı senaryoyu değerlendireceğim.

TÜRKİYE'DE KRİZ SÜRECİ HANGİ TİPTE OLACAK? V, U, L VEYA W

YAYINLAMA: 10 Ocak 2019 - 23:25
Bugün 2019 yılında Türkiye ekonomisinin serencamını, ekonominin yürüyebileceği patikaları alternatif senaryolar halinde işleyeceğim.

KRİZ TİPLERİ NELERDİR?

İktisatçılar kriz teorisi hakkında ciltler dolusu makale yazmışlardır. Bugün size onları anlatacak değilim. Fakat bugün, iktisadi verilerin grafiğe döküldüğü haldeki görünüşleri üzerinden yapılan sınıflandırmalar üzerinde duracağım. Kriz anlarını gösteren mili gelir büyümesi grafikleri iktisatçılar tarafından alfabedeki harflere benzetilir. Buna göre krizler dört tipe ayrılmaktadır: V, U, L veya W

V Tipi Kriz: Bu tipte krizlerde, ani bir dış veya iç şok ki, bu çoğunlukla maliyet şokudur, vasıtasıyla ekonomi ani bir daralma sürecine girer ama şokun etkisinin geçmesi ile birlikte ekonomi hızla bir toparlanma sürecine girer. Burada şokun hangi iktisadi kaleme geldiğine bağlı olarak, şokun milli gelir büyümesi üzerindeki etkisi 3 ilâ 6 ay arasında (yani 1 ilâ 2 çeyrek arasında) görülür. Bu kriz tipinde en fazla geçici bir gerileme görülebilir. Bu da ”V’nin dip noktasında” bir veya iki çeyrek süren negatif büyüme anlamına gelir.

U Tipi Kriz: Bu kriz tipinde iç veya dıştan gelen negatif bir şok olsa da olmasa da kapitalist ekonominin kendi dinamiklerine bağlı konjonktür dalgasının aşağı salınım safhasını gösterir. Kriz “U’nun aşağı doğru inen kısmında” resesyonun (2 çeyrek boyunca negatif büyüme) ve “U’nun dip kısmında” en az 1 sene (yani 4 çeyrek) süren “negatif veya sıfır” büyüme oranları ile belirlenen depresyon safhası ile karakterize edilir. Krizin başlamasından 1,5 – 2 sene sonra toparlanma safhası başlar.

L Tipi Kriz: İç veya dıştan gelen bir şokla ilk etapta bir gerileme yaşayan ekonomi (L Harfinin dikey kısmı), daha sonra yeniden bir toparlanma sürecine giremez ve uzun süreler boyunca sıfır ekonomik büyüme (L Harfinin yatay kısmı yani uzun vadeli durgunluk) tecrübe edilir. Bu tip krizlerde, ilk negatif şokun etkisiyle girilen resesyondan sonra ekonomi, 2 sene veya daha uzun müddetle sıfır veya çok düşük büyüme oranlarıyla kendini idame etmeye çalışır. Kriz tiplerinin içinde en öldürücü olanı da budur. Firma iflasları ve işsizlik yoğunlaşır. Toplumda iktisadi düzene olan güven hızla azalır.

W Tipi Kriz: W Tipi Kriz U Tipi Krizin bir versiyonudur. Kapitalist ekonominin kendi iç dinamiklerinden kaynaklanan sebeplerle oluşan konjonktür dalgasının dip noktasında herhangi bir geçici dış ekonomik etken veya hükümetin uygulayacağı geçici maliye politikası destekleri ile ekonomi geçici bir iyileşme yaşar gibi olur (W harfinin yukarıya bakan köşesi), ancak daha sonra daha kuvvetli bir şekilde daha sert bir küçülme ile devam eder, (W Harfinin aşağıya bakan ikinci köşesi).

2019 YILINDA GEÇERLİ OLABİLECEK ÜÇ SENARYO

Şimdi 2019 yılında karşılaşabileceğimiz süreçleri gözden geçirelim. Bu süreçlerin her biri alternatif bir senaryonun geçerli olduğu varsayımı altında ortaya çıkacak sonuçlara bağlı olarak ortaya çıkmaktadır. Burada bu dört tip krizle de karşı karşıya kalabiliriz.

SENARYO I: V TİPİ KRİZ

Türk ekonomisi 2008 Küresel Krizi’nde benzeri bir süreci tecrübe etmiştir. Dünya ekonomisindeki daralmadan dolayı ihracat gelirlerinde ani bir düşüş yaşanmış ve bu daha çok ihracatçı sektörler ve bu sektörlerin yoğun olarak bulunduğu illerimizde işsizlik olarak yansımıştır. Ne var ki, bu şokun bütün ekonomiye yayılmasını önleyen hükümetin o dönemki genişlemeci maliye politikası olmuş ve ekonomi süratle doğal trendine dönmüştür. Ancak, bu dönemle o dönem arasındaki temel fark, o dönemde bütçe açığı yokken, bugün ihmal edilemeyecek bir bütçe açığı bulunmaktadır. Hükümet, eğer benzeri önlemler ile krizin etkisini hafifletmek isterse, bu bütçe açığının katlanmasına ve dolayısıyla cari açığın da tekrar büyümesine yol açar. Eğer hükümetin açıkladığı YEP içindeki önlemler tavizsiz bir şekilde uygulanırsa, büyük ihtimalle bu tip bir kriz yaşanacaktır. Yani 2018’in Dördüncü Çeyreği (Mart’ta açıklanacak) yüzde 3,5-4,5 arası küçülme ve 2019’un Birinci Çeyreği (Haziran’da açıklanacak) yüzde 1 civarı bir küçülmeden sonra 2019 İkinci Çeyrekten itibaren (Eylül’de açıklanacak) toparlanma başlayacaktır.

SENARYO II: U TİPİ KRİZ

Türkiye benzeri bir krizi 1994 ve daha kuvvetli olarak 2001 kriz süreçlerinde yaşamıştır. Türk ekonomisi 7-8 sene gibi düzenli aralıklarla konjonktürel dalgalanma yaşamaktadır. Bu özellikle küreselleşme süreci ile birlikte belirginlik kazanmıştır. 1972–73, 1980-82, 1987, 1994, 2001, 2008-09 krizleri bu düzenli konjonktürü bize göstermektedir. Ancak, normal olarak 2015-16’da gelmesi gereken dalganın dip noktası 2018-19’a ertelenmiş gibi görülmektedir. Bunun sebepleri ayrı bir araştırma konusu olabilir. Üzerinde duracağımız örnek krizler olan 1994 ve 2001 krizlerinde hükümet krize karşı önleyici maliye politikası tedbirleri alamamıştır. Çünkü, her şeyden önce hükümetin kendisi aşırı borçluydu ve devasa bir bütçe açığı vardı. Bu yüzden ilk resesyon yaşanmaya başladığında 1994 ve 2001’deki hükümetler ilk önce kendi açıklarını kapatacak sıkı maliye politikalarına yöneldiler. Bu ise resesyonu derinleştirip depresyona dönüştürdü. Bugün, o zamanki kadar büyük bir bütçe açığı yoktur. Hükümet bütçe açığını kararlı tedbirlerle kapatırken bunun toplumsal maliyeti 1994 veya 2001’deki gibi depresyona götürecek büyüklükte değildir.

SENARYO III: L TİPİ KRİZ

Bu tip krizler gelişmekte olan ülkelerde çok rastlanmaz. Neden olarak gelişmekte olan ülkelerdeki hızlı büyüme potansiyeli örnek gösterilir. Ancak olumsuz dış ekonomik şartlar böyle bir gelişmeye yol açabilir: Ekonomik ambargo veya savaş gibi. Türk ekonomisi benzeri bir süreci II. Dünya Savaşı’nda yaşamıştır. 1939-1946 arasında, savaşa girmememize rağmen, ara girdi, sanayi mamulleri ve benzeri birçok temel malda dışa bağımlı olduğumuz ve savaş nedeniyle ticaret kesildiği için ekonomi büyük bir durgunluk içine girmişti. 2019’da böyle bir sürecin gerçekleşmesi, ancak dış ekonomik şartların çok olumsuz olmasına bağlıdır. Görünürde böyle bir süreç ihtimal dahilinde değildir.

SENARYO IV: W TİPİ KRİZ

2019 yılı için hükümetin YEP’ten sapmasına veya taviz vermesine yol açabilecek, dolayısıyla planlanandan daha fazla bütçe harcaması yapmasına sebep olacak iki temel etken bulunmaktadır: Seçimler ve Fırat’ın doğusuna yapılacak harekât. Eğer üç beş belediye fazla kazanayım diye batık firmalar kamu desteğiyle yüzdürülür, maliye politikası gevşetilir ve tasarruf bütçesi delinirse veya Suriye harekâtı beklenenden daha fazla kaynak ve zaman kullanımı gerektirirse, o takdirde, hükümetin bu genişlemeci politikası geçici olarak toplam talepte bir artışa ve büyüme rakamlarında suni bir iyileşmeye yol açar. Ama Suriye harekâtı ve özellikle seçim sonrası, hükümetin bir bahar temizliğine girmesi, yani daha yüksek vergiler, yağmur gibi zamlar, daha yüksek faizlerle ekonomiyi daraltması kaçınılmazdır. Bu ise bize 2019’un Birinci ve İkinci Çeyreklerinde pozitif büyüme oranları sonrasında ise yüzde 5’in üstünde küçülme oranları hediye eder.

Bu dört senaryodan hangisinin gerçekleşeceğini zaman gösterecek. Benim temennim ve beklentim ise Senaryo I’in gerçekleşmesidir.

Hayırlı Cuma’lar.

TARİHSELCİLİK TARTIŞMASI VE YENİÇERİ ZİHNİYETİ: BİR İKTİSADİ ANALİZ-I

YAYINLAMA: 13 Ocak 2019 - 23:35
Mustafa Öztürk Kur’an’ın anlamı ve yorumlanması üzerine (ki zaten onun asli vazifesi de budur; DMD) farklı görüşleri olan bir hocamız. Kendisini “tarihselci” olarak tanımlamaktadır. Tartışma konusu olan görüşleri ise iki noktada ortaya çıkmaktadır:

1. Kur’an-ı Kerim’in gerçek anlamını ve ayetlerin tafsilatlı yorumunu yapabilmek için her ayetin iniş sebebi ve zamanını, ayet indiğinde bunun sahabeler için ne anlam ifade ettiğini bilmemiz gerektiği vurgulanmaktadır. Dolayısıyla, “Kur’an-ı Kerim’de bazı ayetlerin 14 asır önceki bedevi Arap toplumunun değer yargılarını yansıttığı, o atmosfer içinde yetişmiş insanlara hitap eden bir içerik ve anlama sahip olduğu” görüşü savunulmaktadır.

2. Kur’an-ı Kerim’in vahyedilmesi ile alakalı olarak, “ayetlerin anlamının Peygamber Efendimiz’in kalbine indirildiği, ama o ayetlerin 14 asır önceki Kureyş Arapçası ile ifade edenin bizzat Peygamber Efendimiz’in kendisi olduğu” görüşü ileri sürülmektedir.

Benim kanaatimi hemen söyleyeyim: Birinci görüşe, yani “Kur’an-ı Kerim’in bazı ayetlerinin sadece o dönemdeki bedevi Araplara hitap ettiği, bizim için bu ayetlerin nihai amacının çıkarılarak bugünkü şartlar içerisinde yeniden yorumlanması veya hiç kaale alınmaması görüşüne” karşıyım. Çünkü bu Allah’ı ve onun kelamını zamanla sınırlamak olur. Kur’an “bütün zamanlar için ve bütün insanlara” gönderilmiştir. Bundan 10 bin yıl sonra da geçerli olacaktır. Ancak Kur’an Tefsirinde ayetlerin iniş sebebi, yeri ve zamanı, Peygamber Efendimiz’in bu ayetleri nasıl yorumladığı bilgisi de vazgeçilemez araç ve yöntemlerdendir. Belki bugün için bir gereksinim ifade etmeyen Kur’an hükümleri gelecekte anlamlı olacaktır. Allah-ül alem.

İkinci görüşe, yani “Kur’an-ı Kerim’in anlamının vahyedildiği ve onu Arapça ifade edenin Peygamberimiz olduğu görüşüne” şahsen katılmasam da, Hoca’nın dayandığı kaynaklar İmam-ı Azam’a, onun öğrencisi İmam-ı Muhammed’e ve İmam-ı Maturidi’ye dayanmaktadır. İslam tarihinde bu ve benzeri görüşleri savunanlar çıkmıştır. Bundan sonra da çıkacaktır. (Bu arada cumartesi günkü Karar gazetesinde yayınlanan köşe yazısında Sayın Öztürk, bu konuda kaynak olarak sadece Hanefi İmamları’nı değil aynı zamanda Farabi ve İbn-i Sina gibi Türk-İslam filozoflarını ve Muhyiddin-i İbn-i Arabi gibi büyük bir mutasavvıfı da göstermiştir. Hadi bakalım bunlara da “kâfir” deyin, DMD)

Mustafa Öztürk irticalen konuşurken bazı ifadeleri, benim naçiz görüşüme göre, Kur’an-ı Kerim’i hafife aldığı intibaı yaratmaktadır. Kendisine buradan bu konuda, biraz daha dikkatli olmasını tavsiye ederim.

Bütün bu eleştirilerime rağmen ben haddimi bilirim. Kur’an-ı Kerim’in tefsiri üzerine hayatını vermiş, - en azından benim sorgulayamayacağım - akademik yetkinliğe sahip Prof. Dr. Öztürk’ün görüşlerine katılmadığım noktaları medeni bir şekilde ifade ediyorum. Ancak bu bana, onu kâfir, zındık, “katl-i vacip” ilan etme hakkını vermez, benim haddim de değildir. Sırf benim değil, kimsenin de haddi değildir!

Sayın Öztürk’ü eleştirenler, Kur’an-ı Kerim’in evrensel olduğunu savunmaktalar. Yani her ayetin bütün zamanlar için geçerli olduğunu iddia etmekteler. Ancak ayetlerin iniş sebebi ve diğer ayetlerle bağlantılı olarak yorumlanması gereği bir tarafa bırakılarak, her ayet tek başına ne hüküm verirse versin bunu olduğu gibi anlamak bizi yanlışa da sevk edebilir. Nitekim IŞİD, El Kaide, Taliban, MBS’nin yönetimindeki Suud Vehhabiliği bunları savunmaktadır. Dahası, her okuyanın Kur’an’dan hüküm çıkarabileceği gibi “toplumsal açıdan zararlı ve anlamsız” bir sonuca da bizi sevk eder ki, bu da “ne kadar Müslüman varsa o kadar İslam yorumuna” yol açar. Yani Öztürk’ü eleştirirken sapla samanı ayırmak gerekir. İkinci görüşünü eleştirenler de, doğrudan Öztürk’ün imanını kaybettiğini, Kur’an-ı Kerim’i reddettiğini, dinden çıktığını, böyle bir adamın Tefsir dersi veremeyeceğini savunmaktadırlar. Bu çok sert ve kaba bir ifadedir. Öztürk görüşlerini Hanefiliğin kurucusu Ebu Hanife’ye dayandırırken, kendilerinin Hanefi olduğunu iddia edenler tarafından Ehl-i Sünnet anlayışı dışına çıkmakla suçlanmaktadır. Esas bunu söyleyenlerin Hanefi – Maturidi ekolü ve Ehl-i Sünnet çizgisiyle değil ama Selefi Vehhabi çizgisiyle ünsiyeti olduğu açıktır. Dahası sadece Allah’ın bilebileceği “insanın ne derece imanlı” olduğu konusunda bu adamlar birer bilirkişi kesilmiştir. Öztürk’ü zındıklıktan mürtedliğe kadar giden ithamlarla yaftalamışlardır. Bu Allah’ın hududunu çiğnemektir. Kimsenin kendini Allah yerine koyup “bu kafir, o zındık” demeye hakkı yoktur. İşin bir de dünyevi boyutu vardır ki, laik ve demokratik bir devlette kimsenin inançlarını söylemesi yasaklanamaz. Kimse kendini devletin mahkemesi yerine koyamaz. Bu anayasa ihlali olur ve cezai müeyyide gerektirir.

“Hoca, sana ne bunlardan; sen iktisatçısın! İşi Takkeli ve Sakallı Hoca’lara bırak! Sana ne bunlardan?” diyeniniz çıkmaktadır mutlaka. Ama ben lafı başka bir yere getireceğim. Bunların arkasında toplumsal çözülme, milli kültürden uzaklaşma ve Yeniçeri zihniyetinin hortlaması vardır. Bunların da muhakkak iktisadi bir altyapısı bulunmaktadır. Ancak yerimiz de dar. “Koskoca İktisat profesörü iktisatlı davranmayı bilemiyor!”, demesinler sonra. Bu konuyu Cuma’ya bırakalım, da... Birkaç ipucu vereyim hiç olmazsa…

Türkiye’de, her alanda olduğu gibi, dinin algılanış ve anlamlandırılışında da büyük bir lümpen kitlesi ağır basmaktadır. Lümpen “işi gücü olmayan, üretim sistemi dışında kalmış, eğitimi yetersiz, kendini kendi emeği ve çalışmasıyla var etmekten aciz, bu yüzden de hemşehri örgütleri dernek, vakıf ve cemaatler vasıtasıyla ayakta kalmaya ve hayata tutunmaya çalışan niteliksiz” insan demektir. Resmen işgücünde görünürler ama fiilen iş gücü dışındadırlar. Türkiye’de son 40 yılda, çarpık ve plansız sanayileşme ve şehirlileşmenin neticesinde büyük şehirler lümpen güruhuna teslim olmuştur. Büyük şehir varoşları merkezli bu güruh ağırlıklı olarak kendi aidiyetlerini cemaat üyeliğiyle tanımlamaktadırlar. Talep olursa arz da olmaktadır. Lümpenlerin bu sosyo-ekonomik ve kültürel talebini “yeni nesil tarikatlar” olan cemaatler karşılamaktadır. İslami hükümleri bazen en bağnaz yorumlara tâbi tutup kendilerinden başka otorite tanımayan bu yapılar, yönlendirdikleri kitle ile hem servet hem toplumsal itibar hem de siyasi güç birikimi yapmaktadırlar. Bunlar için en büyük tehlike kendi müşteri kitlelerini etki altına alabilecek alternatif din yorumlarıdır. İşte bugün Mustafa Hoca’ya saldıranların temel derdi bu noktada ortaya çıkmaktadır. Diyelim ve ayrıntıyı Cuma’ya bırakalım.

TARİHSELCİLİK TARTIŞMASI VE YENİÇERİ ZİHNİYETİ: BİR İKTİSADİ ANALİZ-II

YAYINLAMA: 17 Ocak 2019 - 23:30
“Türkiye’de, her alanda olduğu gibi, dinin algılanış ve anlamlandırılışında da büyük bir lümpen kitlesi ağır basmaktadır. Lümpen “işi gücü olmayan, üretim sistemi dışında kalmış, eğitimi yetersiz, kendini kendi emeği ve çalışmasıyla var etmekten aciz, bu yüzden de hemşeri örgütleri dernek, vakıf ve cemaatler vasıtasıyla ayakta kalmaya ve hayata tutunmaya çalışan niteliksiz” insan demektir. Resmen işgücünde görünürler ama fiilen iş gücü dışındadırlar. Türkiye’de son 40 yılda, çarpık ve plansız sanayileşme ve şehirlileşmenin neticesinde büyük şehirler lümpen güruhuna teslim olmuştur. Büyük şehir varoşları merkezli bu güruh ağırlıklı olarak kendi aidiyetlerini cemaat üyeliğiyle tanımlamaktadırlar. Talep olursa arz da olmaktadır. Lümpenlerin bu sosyo-ekonomik ve kültürel talebini “yeni nesil tarikatlar” olan cemaatler karşılamaktadır. İslami hükümleri bazen en bağnaz yorumlara tâbi tutup kendilerinden başka otorite tanımayan bu yapılar, yönlendirdikleri kitle ile hem servet hem toplumsal itibar hem de siyasi güç birikimi yapmaktadırlar. Bunlar için en büyük tehlike kendi müşteri kitlelerini etki altına alabilecek alternatif din yorumlarıdır. İşte bugün Mustafa Hoca’ya saldıranların temel derdi bu noktada ortaya çıkmaktadır.” Şimdi bu iktisadi anomaliyi ayrıntısıyla inceleyelim.

BÜYÜK ŞEHİRDE VAROŞ VE TAŞRADA KASABA KÖKENLİ CEMAATLERİN GÜÇ VE KÂR MAKSİMİZASYONU SORUNU

Türkiye’de kapitalizmin gelişmesi örnek aldığımız Batı ülkelerine göre çok daha hızlı gerçekleşti, gerçekleşmek zorundaydı. Osmanlı’nın son dönemlerinde başlayan Batılılaşma, nispeten iktisadi alt yapı değişiminden çok sosyal üst yapı değişimiydi. Cumhuriyet’in miras aldığı ülke ise 1911 – 22 arası sürekli savaştan harap ve bitap düşmüş, doğru düzgün tarım bile yapılamayan, ahalinin önemli bir kısmı tifüs ve frengiden kırılan, fakir bir ülkeydi. Bu şartlar altında, Cumhuriyet inkılabı, biraz da kurucularının asker kökenli olması sebebiyle hızlı bir şekilde toplumsal dönüşümü hayata geçirmeye çalıştı. Bize okullarda öğretilen Atatürk İnkılapları daha çok yaşam tarzında değişimi öne çıkaran uygulamalardı. Bunlar daha çok Osmanlı döneminde başlatılmış üst yapı değişiminin tamamlanması niteliğindeydi. Ancak, hem yandaşları hem de karşıtları tarafından Cumhuriyet inkılabının bize anlatılmayan bir kısmı daha vardı: Sanayileşme ve tarımda modernizasyon. Atatürk sonrasında II. Savaşın yol açtığı durgunluk ve yokluk bittikten sonra, sanayileşme ve şehirlileşme kaldığı yerden devam etti. Bolca devlet desteği ile – çoğunlukla fakir fukaradan toplanan vergilerin seçilmiş tüccar ve eşrafa aktarılması yolu ile- oluşturulan bir sermaye sınıfı palazlandı. Özellikle 1960’larda planlı sanayileşme döneminde tarımda çalışan nüfus hızla azalırken sanayide çalışan nüfus hızla artmaktaydı. Bu ise köyden kente göç demekti. Tabii caizse, Avrupalının –hem de sömürgelerine rağmen- 200 senede kat ettiği yolu, biz 50 senede geçmek durumundaydık. Yeniden bir istiklal savaşı yaşamamak, vatanı kaybetme tehlikesi ile karşılaşmamak için, düşmanın silahıyla silahlanmak ve sanayileşmiş ve şehirlileşmiş bir toplum olmak zorundaydık. Bu hızlı değişim şehirlere yığılan ama şehir kültüründen ve şehirde yaşama adabından uzak bir nüfus yarattı. Bu insanlar artık köylü değillerdi; toprakla, çiftle bir ilgileri kalmamıştı… Ama Cumhuriyet’in inkılaplarında hedeflenen ideal şehirli Türkler de değillerdi. Çoğunlukla geldikleri taşranın yaşam alışkanlıklarını koruyan, taşradaki tüketim davranışlarını inatla devam ettiren bu insanlar, aslında hızlı Batılılaşmanın yol açtığı kimlik krizinin sonucunda ortaya çıkmışlardı. Taşradaki alışkanlıklarını din zanneden, şehirli hayatını “gâvurlaşma” olarak tanımlayan ama aynı zamanda az emek ve bol entrikayla kısa yoldan köşeyi dönüp sınıf atlamak isteyen bu insanlar 1970’lerden sonra şehirlerde çoğunluğu ele geçirdiler. Şehrin hengamesinde ayakta kalmak için ve kendilerini değişmeden yeniden üretebilmek için bu insanlar çeşitli topluluklar etrafında öbeklendiler: Yani, hemşehri dernekleri ve cemaatler. Bu arada Cumhuriyet inkılabının ürettiği rafine, elit, Batılı gibi üretmeyen ama Batılı gibi yaşamayı şiar edinmiş bir azınlık da şehirlerde yerleşik durumdaydı.

Türk demokrasisi geliştikçe, kendilerini sağ muhafazakâr olarak tanımlayan popülist partiler, çarpık Batılılaşmanın sonucunda ortaya çıkan ve şehirde çoğunluğu oluşturan bu taşra kökenli topluluklara göre politika belirlediler. Sürecin devamında, bu toplulukları temsil eden cemaat örgütlenmeleri ve hemşeri dernekleri de sağ partilerin doğal müttefiki haline geldi. Cemaatler partiye koşulsuz oy verecek kitleleri sağlarken, sağ partiler de bu cemaatlere siyasi güç elde etme ve servet birikimi sağlama imkânı sunmaktaydı. Öte yanda CHP etrafında, bugün “Beyaz Türk” olarak tanımlanan ve Batılı gibi üretmeden Batılı gibi yaşamaya – tüketmeye çalışan azınlık gruplar toplanmıştı. Bunlar başlangıçta hem beşeri hem de fiziki sermayeyi kontrol etmekteydiler. Paradoksal bir şekilde, bu gruplar ve CHP kendini sol olarak tanımladı. Hiç egemen sınıfları bir sol parti temsil edebilir mi? Ya da ağırlıklı işçi ve küçük esnafa dayanan toplulukları sağ partiler temsil edebilir mi? Teorik olarak her ikisine de verilecek cevap “Hayır!” olmasına rağmen, Kemal Tahir’in dediği gibi Türkiye’de bu işler farklı şekilde işledi…

1990’larla beraber, teknolojik değişim, küreselleşme ve liberalleşme her iki kesimi de değiştirdi. Beyaz Türkler hızla siyasi güç ve iktisadi servet kaybına uğrarken, bu kesimin gençleri devlete ve millete duydukları güveni kaybetmeye başladılar. Çoğu “dünya vatandaşlığı” fikrini benimsedi. Öte yandan sağ partilerin seçmen kitlesi olan şehirde yaşayan taşralılar içinden yeni bir sermayedar sınıfı çıktı. Tabii ki, bunlar da kendi selefleri gibi iktidarların destekleri ile semirdiler. Taşradan gelen ve geleneksel kasaba yaşantısını büyükşehirde canlı tutmaya çalışan baba ve dedelerinden farklı olarak bu kesimin gençleri de imtiyazlı hayatın, şatafatın ve lüks tüketimin tadını almışlardı. Cemaatler ise artık bankalardan hastanelere, eğitim kurumlarından medya şirketlerine kadar yayılan birer holdinge dönüştüler. Ama cemaatler, hala daha esas gücünü şehirdeki kendine ve şehre yabancılaşmış düşük gelirli ve eğitimsiz kitlelerden almaktadır. İşte Mustafa Hoca’ye saldıran, sosyal medyada ahlaksızca küfreden bu insanlar, cemaatlerin çevresinde hayata tutunmaya çalışan lümpenlerdir.

ÖZTÜRK’Ü ELEŞTİREN HOCALARIN KENDİ CEMAATLERİNDEKİ LÜMPENLERİ DİZGİNLEMESİ GEREKİR

Öztürk’ün görüşlerine ben de katılmadığımı yazmıştım. Kendi mecralarında Öztürk’ü eleştiren din adamları da hiçbir şekilde şiddeti ve hakareti teşvik etmemişlerdir. En azından, bu yönde kamuya açık bir deklarasyonları olmamıştır. Ne var ki, güçlerini ve servetlerini dayadıkları geniş lümpen kitleyi de kontrol edememektedirler. Cemaatleri ve dini grupları yönlerinden bu tip kanaat önderlerinin kendi gruplarını dizginlemesi gerekir. Yoksa Selçuklu’dan günümüze Türkiye tarihinde siyaseten tasfiye edilen dini grupların arasında kendilerine yer beğenmek zorunda kalırlar.

SERBEST DÜŞÜNCEDEN KORKU VE “SÖYLETMEN VURUN!” ANLAYIŞI

Kasaba tutuculuğunun bir kötü tarafı da alternatif düşüncelere tahammülsüzlüğüdür. Bunu ben Osmanlı tarihinde sıklıkla görülen Yeniçeri isyanlarındaki ana sloganla özdeşleştiriyorum: Bilindiği gibi, isyan eden yeniçeriler, kendilerini suhulete ve akl-ı selime davet edenleri “Söyletmen, vurun!” diyerek telef ederlerdi. Bugün, sosyal medyada arz-ı endam eden bu çeşit zevat da Mustafa Hoca için “Söyletmen, vurun!” demektedirler. Her firavunun bir Musa’sı olduğu gibi, her yeniçerinin de bir Sultan Mahmut’u vardır!

AŞAĞILIK KOMPLEKSİ TOPLUMSALLAŞIRSA

YAYINLAMA: 24 Ocak 2019 - 22:35
Birkaç yazıda bunun üstünde durmak istiyorum. Tabii ki ben bir iktisatçıyım. Bu yüzden genelde günümüz toplumlarında ve özelde toplumumuzda karşılaşılan anormal durumları, bunların iktisadi ve siyasi izdüşümlerini anlatmak istiyorum. Bu sayede bizim toplumumuzda karşılaştığımız bazı sorunları da açıklayabileceğimi sanıyorum. Örneğin neden bizim toplumumuzda herkes kendi görüşünün veya inancının mutlak doğru olduğuna inanır ve herkesin kendisi gibi düşünmesini ister? Neden bizim gibi toplumlar Batı’dan (ve Batı ile özdeş gördüklerinden) nefret ederken içten içe Batı’ya bir hayranlık besler? Neden bizim toplumumuzda her görüşten insan “dünyayı bir gün bizim yönetmemiz gerektiği” iddiasını bilinçaltında taşır? Niçin hoşgörümüzle övünürken, toplumun her katmanında bir yabancı ve mülteci düşmanlığı içten içe ortak bir duygu olarak yükselmektedir? Bunlar benzeri soruların cevapları, bence, Alfred Adler’in psikoloji teorisine yetkinlikle kazandırdığı “aşağılık ve üstünlük kompleksi” kavramlarının toplumsallaşmasında bulunur.

İnsanın kendinden emin olması genelde güzeldir. Kendinden emin olmak, insanın “düşüncelerinin kesinlikle gerçeği yansıttığına, eylemlerinin kesinlikle doğru olduğuna” inanması demektir. Genelde kendinden emin olmak, insanın özgüveninin yüksek olmasına delalet eder, bu da gerektiğinde cesur kararlar alabilme ihtimalini arttırır. Özgüveni yüksek bireylerden oluşan bir toplum, daha rekabetçi ve daha demokrat bir toplum olur. Çünkü bu tür bireylerin sürü psikolojisine uyma ihtimali düşüktür, sistemin hatalarını gördükleri yerde yüksek sesle eleştirirler, iktidar erkini sorgularlar. Özgüveni yüksek bireylerden oluşan toplumların daha yaratıcı ve yenilikçi olmaları ihtimali artar. Çünkü yeni fikirleri ortaya sürecek filozoflar ve yeni bir estetik anlayışını geliştirecek sanatçıların toplumun yerleşik normallerine karşı aykırı bir tutum takınacak cesarete sahip olmaları gerekir. Bunlar güzel tarafları, ancak… Kendinden emin olmak her zaman özgüvenli bireyleri işaret etmeyebilir. Eğer kendinden emin olan insanlar özeleştiri ve kendilerini sorgulama özelliği, “diğerkâmlık – empati” yeteneği ve “tevazu” gibi hasletlere sahip değiller, hele bir de cehaletten mustariplerse, o takdirde bu gibi insanların kendinden emin olması patolojik bazı problemlerin göstergesidir. Şöyle anlatayım:

Her hocanın rastlamış olabileceği gibi 10 puanlık kağıt veren, çarşaf gibi sayfanın önyüzüne iki satır bir şey karalayan ve sonra da “Hocam, ben 100’lük kağıt vermiştim!”, diyen öğrenciler her okulda bulunmaktadır. Bu öğrenci tipi, kendi özeleştirisini yapmamış, neyi bildiğini bilmediği gibi neyi bilmediğini de bilmeyen öğrenci tipidir. Benzeri bir şekilde “kendinden önce başkasını düşünmek” demek olan diğerkâmlıktan ve “kendini başkasının yerine koymak” demek olan empatiden mahrum olan bireyler etrafındaki başka insanları kolaylıkla yaftalamaktadır. Bunun en güzel örneği, Türk toplumunda tarihten bugüne kadar gelmiş Alevi-Sünni, Türk-Kürt, Laik – Dindar, Sağcı – Solcu gibi ayrımlarda görmekteyiz. Bu sorunların her biri kendinden önce karşıdakini düşünememekten ve kendini karşıdakinin yerine koyamamaktan kaynaklanmaktadır. Son olarak, sahip oldukları ve başardıkları ile böbürlenmemek ve kendini başkalarından üstün görmemek anlamında tevazu sahibi olmak da önemlidir. Bencil ve kendini beğenmiş insanların özgüven gösterisi sağlıklı bir davranış değildir. Eğer kendini bilen ve kendisiyle barışık, başkaları ile empati kurabilen ve mütevazi bireyler aynı zamanda özgüven sahibi ise bu hem bireysel ruh sağlığı işaretidir hem de toplumsal barışa katkı sağlar. Ancak bu özelliklere sahip olmayan bireylerin kendinde emin olması Adler’in deyimiyle “üstünlük kompleksi” göstergesidir. Bu ise “aşağılık kompleksine” karşı geliştirilmiş ve ruh sağlığını bozacak şekilde aşırıya kaçmış bir savunma mekanizmasıdır. İsterseniz aşağılık kompleksi ve üstünlük kompleksi kavramlarına bir göz atalım.

Aşağılık kompleksi özgüven eksikliği, kişinin kendi hakkında şüphe ve belirsizlik içinde olması ve buna bağlı olarak normal dışı aşırı duygulara sahip olmasıdır. Genelde, daha çok, bilinçaltıdır; bu duruma maruz kalmış bireylerin kompleksi telafi etmek için ya göz alıcı başarılara imza attıkları ya da aşırı asosyal davranışlar geliştirdikleri görülür.

Üstünlük kompleksi bir aşağılık kompleksini telafi etmek amacıyla geliştirilen aşırı kaçmış bir savunma mekanizmasıdır. Bu kavram kendi psikoloji okulunun bir unsuru olarak Adler tarafından geliştirilmiştir.

Her aşağılık kompleksi üstünlük kompleksine yol açmaz. Ama her üstünlük kompleksinin altında, muhakkak, bir aşağılık kompleksi yatmaktadır. Bazen insanlar, bu komplekslerini doğru yönlendirmeyle aşarak, kompleksin geçerli olduğu alanda başarılı bile olurlar. Aşağılık kompleksini aşamayan insanlardan sadece bir kısmı üstünlük kompleksi geliştirir. Bunun en güzel örneği Hitler’dir. Hitler gençliğinde sanatçı olmak istemiş fakat konservatuara “yeterli yeteneğe sahip olmadığı” için kabul edilmemiştir. Viyana ve Münih sokaklarında beş parasız bir aylak olarak yaşadığı eziklik ve başarısızlığı aşmanın yolunu Ari ırkın ve Almanların üstünlüğü düşüncesinde bulmuştur. Gerçi o devrin Alman muhayyilesinde bu ve benzeri görüşlerin dayandığı üstünlük kompleksi kitlelere yaygın bir biçimde bulunmakta, Fichte, Hegel, Treitscke ve Nietsche gibi filozoflar tarafından dillendirilmekteydi. İşte bir insanın bilinçaltında oluşan bir kompleksin, bütün bir halka sirayet etmesinin sonuçlarını da bu sayede bütün dünya çok acı ve zalim bir tecrübeyle gözlemlemiş oldu.

Görünen o ki, 21’inci asrın başında Kasabanın Şerifi benzeri politikacılar, Mustafa Öztürk’ü sosyal medyada linç eden lümpenler, kendini “iktidarın sözcüsü gören” yazarlar “üstünlük kompleksinden” mustariptir. Bazı durumlarda, bir insanın üstünlük kompleksi kitlelere bulaşmaktadır. Bu ise toplumsal barışı zedeleme tehlikesi taşımaktadır. Pazartesi kaldığımız yerden devam ederiz

AŞAĞILIK KOMPLESİ VE ÜSTÜNLÜK KOMPLEKSİNİN TOPLUMSAL İZDÜŞÜMLERİ

YAYINLAMA: 31 Ocak 2019 - 23:25
Bizleri çok hoş bir şekilde ağırladılar. Bu vesileyle iki konu da dosyamda birikmeye başladı. Bunlardan ilki Anadolu’daki üniversitelerimizin durumudur. 21’inci asırda söz sahibi bir ülke olmak istiyorsak yüksek öğretimimizi yeniden planlamamız gerekir. İkinci konu ise kent iktisadıdır. Yerel seçimlerin yaklaştığı bu konjonktürde iktisadın bu boyutunu illerden spesifik örneklerle ele almak isterim.

Bugün geçen hafta kaldığımız yerden devam edeceğim. Psikoloji bilimindeki en önemli isimlerden Alfred Adler’in kuramına temel teşkil eden aşağılık kompleksi ve buna bağlı olarak oluşan üstünlük kompleksini açıklamıştım. Tabiî ki, bu, bireysel bir ruh rahatsızlığına karşılık gelmekteydi. Ancak, insan toplumlarında iletişimin hayati ve olumsuz işlevlerinden biri de, bireysel duyguların kitleselleşmesidir. Acaba kitlesel ve grubun ortaklaşa paylaştığı aşağılık kompleksleri ile üstünlük kompleksleri toplumsal ve siyasi alanda nasıl tezahür eder? Bu soruyu cevaplamaya çalışacağım.

Aşağılık kompleksi, psikologlara göre, aşağılık duygularının birey içinde başarısızlık veya cesaretin kırılması üzerinden yoğunlaşması ile ortaya çıkar. Aşağılık kompleksi geliştirme riski altındaki bireyler şu özellikleri gösterir: Düşük özgüvene sahip olmak, düşük toplumsal ve/veya iktisadi statüye veya psikolojik depresyon semptomlarını içeren bir kişisel geçmişe sahip olmak. Ebeveynleri tarafından sürekli eleştirilen veya ebeveynlerin beklentilerini karşılayamadığını düşünen çocuklarda da aşağılık kompleksi gelişebilir.

Klasik Adleryen psikolojiye göre birincil aşağılık kompleksi çocuklarda gelişendir. Bu tip kompleks çoğu zaman geçicidir ve birey olgunlaştıkça aşılır. İkincil kompleks ise yetişkinlerde görülür ve bu çoğu zaman patalojik mahiyet içerir. İkincil aşağılık kompleksi, gerçekçi olmayan veya ulaşılamayacak hedefleri başarmak içinde olan bireylerin, muhtemel başarısızlık durumunda kendini yetersiz hissetmesinden kaynaklanır. Adler’e göre herkes aşağılık duyusuna sahip olabilir. Bu sağlıksız değildir. Aksine, bireyi hırslandırarak başarılı olmaya teşvik eder. Sağlıksız olan, yoğunlaşmış yetersizlik duygusunun bireyi ezmesi ve güncel hayatta kişisel gelişimini destekleyecek faydalı eylemleri teşvik etmesi bir yana dursun, bireyi baskı altına alıp kişisel gelişimini engelleyecek bir durum arz etmesidir. İşte burada aşağılık kompleksi başlar. Adler’e göre, bu tür bireyler, içine kapanık, toplumla entegre olamamış asosyal tiplerdir. Çok nadir durumlarda aşağılık kompleksinin arkasında üstünlük kompleksi varken, hemen hemen bütün üstünlük komplekslerinin arka planında bir aşağılık kompleksi yatar.

Üstünlük kompleksi, aşağılık kompleksi içindeki kişilerin kendi zorluklarından kaçabilmek için geliştirdiği birden fazla yoldan biridir. Bu kişiler üstün olmadıkları halde kendilerini üstün kabul ederler ve bu yanlış varsayım kişinin tahammül edemediği kendi yetersizliklerini telafi eder. Sağlıklı bir birey ise, bırakın üstünlük kompleksini üstünlük duygusuna bile sahip değildir. Onun üstünlükle kastı, hepimizin sahip olduğu başarılı olma arzusudur. Bu arzusunu elde etmek için yapacağı eylemler, onu, kendisinin diğer insanlardan üstün olduğu gibi yanlış değerlendirmelere sevk etmez ki, bu da ruh hastalığının temelini teşkil eder.

Adler’e göre, kendisine çizdiği hedeflere ulaşma yolunda çalışan her insan için, bu eylem üstün olma çabasıdır, (ing. striving for superiority). Ancak bu çaba onu kendini diğer insanlardan üstün olması için değil, kendi çizdiği hedeflere ulaşmak ve hayatta karşılaştığı problemlere yararlı çözümler bulması içindir. Bir anlamda bu “üstünlük çabası” bireyi arzuladığı hedeflere ulaşma yolunda motive eder.

Toplumlar içinde de, bu tip duygular kitleselleşebilir. Örneğin bir savaşta yenilen ve milli serveti ile vatanını kaybeden topluluklar için kitlesel bir aşağılık duygusu oluşabilir. Tarihte bu tip durumlarda, bazı toplumların bu aşağılık duygusundan kurtulmak için toplumsal dayanışma içinde akılcı hedefler belirleyip bu hedefler doğrultusunda çalıştıklarını görürüz. Bu tip toplumlarda, olumlu anlamda kapsayıcı ve gelişmeci bir eğilimi içeren milliyetçilik veya yurtseverlik ideolojilerinin geliştiğini görürüz. İkinci Dünya Savaşı sonrasında Japonya’nın içinde bulunduğu durum buna örnek teşkil eder. Üstlerine atılan iki atom bombasından sonra, bütün bir milletin dayanışma duygusu ile çalışıp milli değerlerini muhafaza ederek 25 sene içinde yeniden gelişmiş ülkeler arasına girdiğini gördük Japonya örneğinde.

Buna karşın, bazı toplumlarda etnik milliyetçilik bir toplumsal aşağılık kompleksinin ürünü olarak ortaya çıkabilir. Kendi vatanlarına ihanet edip, kendi devletlerinin vatandaşı olan Müslüman Türk ve Kürt komşularından 600 bin kişiyi (resmi Osmanlı kayıtlarına göre) şehit eden ve sonra da derdest edilen Ermeni komitacılarının bugünkü torunları sözde Ermeni Soykırımı söylemiyle hep bir mağduriyet ve ezilmişlik edebiyatı yapmaktadırlar. Yine güçlerinin yetmeyeceği hedefler peşinde koşan Yunanlıların hem İstiklal Harbi hem de Kıbrıs Harbi’nde elde ettiği cesaret kırıcı sonuçlar bugünkü Yunan ve Rum milliyetçilerinin temel dayanak noktasıdır. Keza PKK’nın savunduğu arkaik ideoloji de, “Kürtlerin sözde ezilmişliği” söylemine dayanır. Adleryen analizle bakarsak, her üç vakada da, ulaşılamayacak ve gerçekçi olmayan hedefler peşinde bir araya gelmiş toplumların yaşadıkları hayal kırıklığı ve başarısızlık neticesinde içine düştükleri bir aşağılık kompleksi olduğunu görürüz. Bu tip etnik milliyetçilikler kendilerine dışarıdan bir düşman seçer, bu düşmanı olduğundan büyük, acımasız ve kötü gösterir (her üç psikolojik vakada da bu büyük ve kötü düşman Türklerdir, DMD), ama esas tepki toplumun içinde kendileri gibi düşünmeyenleredir. Ezilmişlik ve mağduriyet propagandası, bu tip toplumların, yanlış bir şekilde aşırı büyük ve güçlü gösterilen düşmana karşı bir “büyük abi” arayışına neden olur. Tabii ki, bu büyük abi emperyalist güçlerden biri olacaktır.

Bazı toplumlarda ise, tarihsel alt üst oluşlar ve büyük yenilgiler sonucunda ortaya çıkan aşağılık kompleksi, bir üstünlük kompleksine dönüşür. Bunun en güzel örneği Napolyon Savaşları’ndan İkinci Dünya Savaşı’na kadar olan süreçteki Alman milliyetçiliğidir. Napolyon’un bölüp parçaladığı, oluşan parçaların başına kendi akrabalarını geçirdiği Almanya’da Fichte ile birlikte Alman üstünlüğü ve totaliter bir devlet arzusu üzerine görüşler dile getirilmeye başlandı. Fichte’yi, Hegel ve Treitschke takip etti. Üç filozofun geliştirdiği görüşler savaşın kutsanması barışın yerilmesi, devlet otoritesinin zamanla tek adam yönetimine gidecek şekilde insanlığı en büyük erdemi kabul edilmesi Prusya Militarizmi’ni doğurdu. Bunların neticesi Birinci Dünya Savaşı yenilgisi sonrası yaşanan önce hiperenflasyon sonra yıkıcı işsizlik problemleriyle birlikte Hitler ve Nasyonal Sosyalizm oldu.

Üstünlük kompleksine bir örnek de Yahudi milliyetçiliğidir. Öncesinde yüz yıllar boyu oradan oraya sürülen, baskı ve zulüm görmüş Yahudiler, kendilerinde bu yüzden oluşan aşağılık kompleksini “kendilerini Tanrı’nın seçilmiş kavmi” olarak tanımlayan bir ilahiyatla telafi ettiler. Öyle ki, Tevrat’taki Yahova, kendini kıskanç bir Tanrı olarak tanımlar. Orduların Tanrısı, Kralların Kralı isimlerinden bazılarıdır. İnsanlar Yahudiler ve diğerleri olarak ikiye ayrılır. Tanrı da, sadece Yahudilerin Tanrısı’dır. Siyonizmin çıkış noktası da bu “üstünlük kompleksi” olabilir.

Üstünlük kompleksi içine giren toplumlar, toplumu birleştirecek ve bütünü kapsayacak bir ideoloji değil, toplumun bir kısmını olduğundan büyük ve üstün gösterip, diğer kısmını aşağılamak üzerine kurulu bir ideolojiyi hayata geçirirler. Bir süre sonra, bu patolojik hal öyle bir düzeye ulaşır ki, kendi başarısızlıklarını “dünyayı yöneten gizli güçlerde”, “karanlık konseylerde” ararlar.

“Hocam, herkese salladın! Ya biz Türkler ve İslam Alemi ne olacak? Biz çok mu sağlıklıyız?” Biz de milletin bütününde değil ama bazı gruplarda hem aşağılık kompleksi hem de üstünlük kompleksi had safhada bulunmaktadır. Bu da pazartesiye kalsın.

TÜRK VE İSLAM TOPLUMLARINDA AŞAĞILIK VE ÜSTÜNLÜK KOMPLEKSLERİ

YAYINLAMA: 04 Şubat 2019 - 23:25
Bütün bunları yaparken hep bir iktisatçı gözlüğünü kullandım. Tabii ki akademik iktisattaki tartışmaları, kısa ve uzun dönemli politikalara eleştirilerimi herkesin anlayacağı bir biçimde aktarmaya çalıştım. İktisat deyince akla hep “faiz indi döviz bindi” anlayışının geldiği güzel ve cahil ülkemizde “iktisadın insan davranışlarını inceleyen bir sosyal bilim” olduğunu anlatmaya çalıştım. Umarım başarılı olmuşumdur. Bu süre zarfında desteğini esirgemeyen siz sevgili okuyucularıma ilginiz için teşekkür ederim. Sevgili Avni Abi’me ve Genel Yayın Yönetmenim Okan Abi’ye de saygılarımı sunarım.

Bugün Türk ve İslam toplumlarında aşağılık ve üstünlük kompleksi örneklerine değineceğim. Müslümanların meskûn olduğu ülkeler bu meselede gayet münbit topraklardır. Komplekslerin envai çeşidi, kitle psikolojisinin şehvetiyle yeşermiştir. Çoğumuz da, farkında olmadan, bu kitle psikolojisine bağlı olarak kendimizi irrasyonel düşüncelere kaptırmışızdır. (Kendimi de bunların bazılarının içine dahil ediyorum, DMD). Okurken kimi örneklere kızabilirsiniz, çünkü sonuçta hepimizin içinde bulunduğu toplumun arızalarıdan bahsedeceğim. Ama biraz düşünürseniz, aslında bütün bu toplumsal komplekslerin çok gülünç olduğunu ve bu yüzden bize, en fazla, dış dünyanın güldüğünü söyleyebilirim. Çok uzatmayayım; başlayalım.

TÜRK VE İSLAM TOPLUMLARINDA “BATI KOMPLEKSİ”

Türk ve İslam toplumlarında ortak aşağılık kompleksini Batı Kompleksi olarak adlandırdım. Şöyle bir genel manzaraya bakacak olursak Türkiye ve İran haricindeki bütün İslam ülkeleri 200 yıl öncesinden başlayarak Batılı emperyalist güçlerin sömürgesi olmuşlardır. Bütün İslam alemi İslamcısından laikine, solcusundan liberaline kuvvetli bir Batı hayranlığı ile beraber Batı’ya duyulan akıl dışı nefret duygusu sahibidir. Bu ülkelerin geri kalmışlığı, halkların millet olamaması, sahip oldukları doğal kaynakları Batılılarla birlikte işleten iş birlikçi yönetimler bu çapraşık toplumsal psikolojinin bir numaralı müsebbibidir. Türkiye ve İran’da ise, mesele, daha farklıdır. Bu ülkeler sömürge deneyimi yaşamasalar bile, geçmişte sahip oldukları refah ve güçle kıyaslandığında bugünkü durumları hayal kırıklığıdır. Türkiye olarak, 1699’dan 1922’ye kadar hep geri çekildik, binlerce kilometre kare toprağı ve milyonlarca insanımızı kaybettik. Bu bizim toplumsal bilinçaltımızda silinmez izler bırakmıştır. Yaşanan travmayı telafi etmek için bir kısım Türkler geçmişin şaşaalı dönemlerine özlemle birlikte bugün geçmişiyle abartılı bir övünme halet-i ruhiyesine girdiler. Bu bir üstünlük kompleksidir. Öte yandan, diğer bir kısmı ise yenilgi ve hayal kırıklığını abartılı bir şekilde kabul edip, bu başarısızlığın sebebinin bizatihi Türklük ve Müslümanlık olduğu kanaatiyle kendi kimliklerini reddetme durumuna gelmişlerdir. Bu da bir aşağılık kompleksidir.

MÜSLÜMAN ARAP AYDINLARINDA “TÜRK KOMPLEKSİ”

Yurt dışında çok farklı mecralarda rastladığım Arap aleminden gelen üniversite öğrencileri ve akademisyenlerde bazen açık bazen de örtük bir biçimde ifade ettikleri aynı anda hem Türk’e nefret duyma hem de hayran olma olgusu ile karşılaştım. Halk böyle değildir. Onlar da, esas hedef olarak gördükleri “Batılı yaşam tarzına ve refaha” en yakın duran Müslüman ülke olmamız hasebiyle bir imrenme ve hayranlık söz konusudur. Bunda, Türkiye’nin son yıllarda izlediği bağımsız dış politikanın olumlu yansımaları da bulunmaktadır. Ancak hem Arap milliyetçilerinde hem de Arap İslamcılarında tarihsel bir figür olarak Osmanlı ve onun bugünkü karşılığı olan Türk imgesi olumsuzdur. Arapların ve İslam’ın geri kalmasının sebebi olarak Osmanlı’yı gösterirler. Bunun en büyük örneklerini geçen sene hem Fahrettin Paşa’ya hem de Sayın Cumhurbaşkanı’na hakaret ve iftira eden Bedevilerle gördük. Gidin yurtdışına, Ermeni ve Rum lobilerine Araplardan ihmal edilemeyecek bir destek görürsünüz. Diyebiliriz ki, gerek Arap milliyetçileri gerekse Arap İslamcıları, Türklerden nefret ederken aynı zamanda bir hayranlık da beslemektedirler. Bu çok bariz bir aşağılık kompleksidir.

YECÜC VE MECÜC KAVMİ İNGİLİZLER VE YAHUDİLER Mİ?

İstanbul’un düşük geliri grubuna mensup mahallelerinden birinde bir kahvehaneye gidin. Dünyanın ahvali hakkında birkaç soru sorun. Bizim insanımız kendi içinde bulunduğu aşırı borç ve geçim sıkıntısını bir yana bırakıp bir tarih ve uluslararası ilişkiler uzmanı kesilir. Çok seyredilen kanallarda asılsız sıkılan palavraların da etkisiyle dünyadaki bütün sorunların müsebbibi olarak bizzat İngiltere’yi gösterirler. Onların en büyük yardımcısı da Yahudilerdir. “Arkadaş” dersiniz, “İngiltere’nin elinde merhem olsa kendi keline sürer! Nerede dünyayı yönetecek?”. Abiler hemen cevap verir: “Lozan’ın gizli maddeleri”, “Arabistanlı Lawrence”, eski bir Cumhurbaşkanı’mızın “İngiliz Kraliçesinden dizbağı nişanı aldığı”, “Cumhuriyet’i kuranların İngiliz ajanı olduğu“ gibi gerçekleri çarpıtan, ipe sapa gelmez cevaplar alırsınız. Hele Yahudiler, onları hiç sormayın: “Karanlık konseyler”, “üst akıllar”, “dünyayı yöneten gizli güçler”, “masonlar” gibi kavramlar havada uçuşur. Pekiyi, İstanbul’un entelektüellerinin toplandığı kafeterya veya lokallerden birine girdiğinizi düşünün. Farklı kelimelerle bile olsa üç aşağı beş yukarı aynı cevapları alırsınız. Dünyayı bilmeyen birisi, bunları dinlese, kıyamet alametlerinden kabul edilen Yecüc ve Mecüc kavimlerinin İngilizler ve Yahudiler olduğunu düşünür. Halbuki, İngiltere’nin durumu ortadadır. Bir Brexit’i bile ellerine yüzlerine bulaştırdılar. Onlar da, tıpkı bizim gibi, kaybedilmiş imparatorluklarının hatırası altında ezilmektedirler. Bırakın dünyayı kendilerini bile yönetememektedirler. Yahudilere gelince… ABD dışındaki Yahudilerin çok büyük bir etkinliği yoktur. İsrail ise canını kurtarma derdindedir. ABD’deki Yahudilerin yarısı da, mevcut sisteme ve bizatihi İsrail’e karşıdır. Örneğin, Kasabanın Şerifi’ne en fazla karşı çıkan isimler Yahudi kökenlidir. Her iki durumda da toplumsal bir aşağılık kompleksinin semptomlarını görmekteyiz: Kendi başarısızlıklarının müsebbibi olarak, gücü ve etkinliği abartılmış dış güçleri göstermek; böylece kendi yetersizliklerinin sorgulamadan üstünü örtmek. Trajikomik…

MİLLİYETÇİLERDE “MOSKOF” KOMPLEKSİ

Özellikle milliyetçi – ülkücü camiada, zaman zaman parlatılan, bir “Moskof Kompleksi” de bulunmaktadır. Esir Türkler oluşu ve her daim bilinçaltımızda yer eden 93 Harbinin acı hatıraları bu duyguyu beslemektedir. Bunlara göre en büyük düşman Moskof’tur. İşin komik tarafı, Rusya’da da benzer bir kompleks vardır. Hatta, en büyük Rus kahramanlarından birisi olan Aleksandr Nevski’yi bir Tatar – Türk işbirlikçisi olarak gören tipler vardır. Ne diyelim… Allah akıl fikir versin.

BEYAZLATILMIŞ TÜRKLERİN “BATI HAYRANLIĞI”

Türk toplumunun varlıklı, iyi eğitimli ve şehirli kesimlerinde genel olarak bir “Batı Hayranlığı” göze çarpar. Bu Batı Kompleksinin bir telafi mekanizmasıdır. “Madem onlara üstün gelemiyoruz, bari onlar gibi olalım.”, demektedirler. Tabii ki, bu üretim teknikleri açısından değil, ama tüketim tarzı açısından bir benzeyiştir. Matbuatımızın büyük kaptanlarından bir zat, bunun tipik örneğidir: Bir defasında medeni adamların rakı değil şarap içmesi gerektiğini söyleyerek, şişesi 1500 dolardan Petrus şarabı zıkkımlandığını hararetle yazmıştı. Tam bir aşağılık kompleksinin tezahürü…

CHP’DE “ERDOĞAN KOMPLEKSİ” VE AK PARTİ CAMİASINDA “OSMANLI FETİŞİZMİ”

Dedim ya… Bizim memlekete komplekslerin her birinden yeteri miktarda vardır. Kalan birkaç tanesine kısaca değineyim. CHP’lilerin makus talihinin, bilmem kaç defa aldıkları seçim mağlubiyetlerinin sonucunda geliştirdikleri bir “Erdoğan Kompleksi” vardır. “Ne yapsak yenemiyoruz şu adamı!”, temel sloganlarıdır. Öte yandan, aynı seçim galibiyetlerinin ve yukarıda belirttiğim Batı Kompleksi’nin ortak sonucu olarak, AK Parti camiasında da tarihi, gerçeklerden kopuk bir Osmanlı Fetişizmi ortaya çıkmıştır. Öyle ki, TV dizilerinde Abdülhamid Han ve Ertuğrul Gazi karakterleri, orijinallerinden çok Sayın Cumhurbaşkanı’na benzetilmiştir. Çakma kaftanlar içinde poz veren AK Partili siyasetçiler de cabası. Allah akıl fikir versin.

Bugünlük bu kadar… Devamı belki başka bir yazıya

KENTSEL İKTİSAT: ŞEHİRLERİN MEKÂNSAL AÇIDAN İKTİSADİ ANALİZİ

YAYINLAMA: 07 Şubat 2019 - 23:30
Bazı eski makam sahibi siyasiler “Bizim partiye oy verirseniz, Cennet’te yeriniz garanti!”, diye Cennet’ten tapu dağıtırken, diğer bazı siyasiler de “Parlamenter rejim için bu seçim son şans!”, demektedirler! Yahu, bu seçimler cennetteki tapularla değil, dünyadaki tapularla ilgilidir. Belediye de Ortaçağ Katolik Kilisesi değildir. Arkadaş, senin öbür tarafta yerin garanti de sanki, bir de millete endulijans dağıtıyorsun. Öbürküler de sağlam pabuç değildir. Bu seçimlerin sonucunda ne Cumhurbaşkanlığı sistemi, ne iktidar, ne de Meclis değişecektir. Bu seçimler, öncelikle kent yaşantımızdaki problemlerin çözümü ile ilgilidir. Ama, bu söyleme devam ederlerse, muhalefetin belediyeleri de kaybedeceği açıktır.

Bu ve gelecek birkaç yazıda, iktisadın pek bilinmeyen bir alanından bahsedeceğim: Kentsel iktisat. Bugün “Kentsel iktisat nedir? Ana araştırma alanı ne içerir?”, sorularını cevaplayacağım. Daha sonraki yazılarda ise, toplumsal açıdan ideal kent yerleşimine dair iktisadi modelleri inceleyeceğim. Daha sonra da ülkemiz kent yerleşimleri, metropollerin hal-i pür melali ve yapısal sorunlarını tartışacağım.

KENTSEL İKTİSAT NEDİR?

İngilizce “Urban economics” olan kavramı Kentsel İktisat olarak tercüme ettim. Kentsel iktisat suç, eğitim, kamu ulaştırması, konut ve yerel yönetim finansmanı gibi kentsel sorunları iktisat biliminin araç ve yöntemlerini kullanarak analiz etmeyi amaçlayan bir iktisat disiplinidir. Daha dar bir tanımla, Kentsel iktisat şehrin mekânsal yapısı (spatial structure) ile hanehalkları ve firmaların yerleşimini inceleyen bir mikro iktisat branşıdır. İktisat biliminin temel araştırma konularından biri “kaynak tahsisinde etkinliktir.” Kentsel iktisat, bu bağlamda, üretim kaynakları ve toplumsal faydanın kentsel alanlara bağlı olarak mekânsal dağılımının nasıl olduğunu araştırır. Diğer iktisat branşlarının ihmal ettiği mekânsal ilişkiler, bu anlamda, kentsel iktisat için temel araştırma konusudur.

Kentsel iktisat çalışmalarının büyük bir kısmı, 1960’larda William Alonso, Richard Muth ve Edwin Mills’in öncülüğünde geliştirilen tek merkezli şehir modelini temel almaktadır. Aslında mikroiktisat belli bir mekân ve belli bir zamanda üreticilerin ve tüketicilerin birbirleri ve kendi içlerindeki ilişkilerin yönü ve şiddetini araştırır. Burada dikkat edilirse mekân farklılıkları, mekânın kullanımı ve mekân dağılımının etkin ve adil olması gibi sorunlar göz ardı edilir. İşte Kentsel iktisat disiplini, bireyler ve örgütler içinde ve arasındaki mekânsal ilişkileri inceler ve bu ilişkilere odaklanarak şehirlerin oluşumu, gelişimi ve işlevlerini tahlil eder.

Alonso’nun 1964’te formüle ettiği bir merkezi iş bölgesi (ing. Central Business District, CBD) ve onun etrafında inşa edilmiş bir yerleşim bölgesinden oluşan disk şeklinde bir ideal şehri konu alan “tek merkezli şehir modeli” bu konuda çalışmaların başlangıç noktasını teşkil eder. Aslında bu tarz bir şehir yapısı 19’uncu asrın ve kısmen 20’inci asır başlarının sanayi şehirlerini anımsatmaktadır. Kapitalizmin evrimi ve zaman içinde gerçekleşen teknoloji değişimi ile birlikte özellikle şehir içi daha çabuk ve ucuz ulaştırma ve haberleşme mümkün hale gelmiştir. Bu da, 20’inci asrın ikinci yarısından bugüne, şehirlerin çok merkezli hale gelmesine yol açmıştır. Bugün modern çalışmalar çok merkezli şehir modellerine ağırlık vermektedir. Bunların en bilineni Joel Garreu’nun Kenar Şehir (Edge City) modelidir. Kenar şehir, şehrin merkezi ile birlikte merkez dışında şehrin çeperlerine kurulan ve belli sektörlere tahsis edilen kentsel merkezlerden oluşan bir şehir modelidir. (Bunları takip eden yazılarda ayrıntılandıracağım, DMD.) Şehirlerin çok merkezli genişlemesi hakkında getirilen açıklamalardan bazıları daha düşük toprak rantından kaynaklanan sosyal fayda artışı ve “yığın ekonomilerine” (ing. economies of agglomeration, DMD) bağlı olarak ortaya çıkan sabit veya artan getirileri içermektedir.

Arthur O’Sullivan’a göre, kentsel iktisadın ana araştırma konuları altıya ayrılır: Şehirlerin gelişiminde piyasa güçlerinin rolü, şehirlerde arazi kullanımı, şehir ulaştırması, şehir problemleri ve kamu politikası, konut sektörü ve kamu politikası ve yerel yönetim harcama ve gelirleri. İsterseniz bunlara kısaca değinelim.

ŞEHİRLERİN GELİŞİMİNDE PİYASA GÜÇLERİNİN ROLÜ

Şehirlerin gelişiminde piyasa güçlerinin rolü ile firmalar ve hanehalklarının yerleşim kararlarının şehirlerin gelişmesine ve büyümesine nasıl etki ettiği kastedilir. Piyasaların doğası ve davranışları piyasa aktörlerinin yerleşim kararlarından da etkilenir, dolayısıyla, piyasa performansı da kısmen coğrafyaya bağlıdır. Tenha bir yerde yerleşen bir firmanın performansı (satış geliri, maliyetler ve kâr) ile kalabalık bir yerde yerleşeninki birbirinden farklı olacaktır. Firmalar ve hanehalklarının yerleşim kararları iktisadi yapıda ve büyüklükte birbirinden farklılaşan şehirlere yol açar. Bu konuda araştırma yapıldığında, cevap aranan sorulardan bazıları şunlardır: “Neden şehirler bulundukları yerde kurulmuş ve gelişmişlerdir?”, “Niçin bazı şehirler devasadır ve bazıları da bir kasaba büyüklüğündedir?”, “Şehirlerin büyümesine veya küçülmesine ne yol açar?”, “Yerel yönetimler kentsel büyümeyi nasıl etkiler?”

ŞEHİRLERDE ARAZİ KULLANIMI

Toprak / arazi önemli üretim faktörlerinden birisidir. Şehirlerde, özellikle metropollerde, arazi kullanımı üzerinde çalışan iktisatçılar, şehir içindeki iktisadi faaliyetlerin mekânsal örgütlenmesini analiz ederler. Gözlemlenen arazi alım satım faaliyetlerini açıklayabilmek için firmalar ve hanehalklarının şehir içi yarleşim tercihlerini incelerler. Bu bağlamda aşağıdaki sorulara cevap ararlar: “İdeal arazi rantı/kirası nedir? Güncel arazi rantını belirleyen etkenler nelerdir?” “Kiralar şehir içinde neden farklılaşır?” “İstihdamın şehir merkezinden şehrin çeperine kaymasının sebebi nedir?” “İmar iskan izinleri ve imar planları şehir hayatı ve ekonomisini nasıl etkiler?”

ŞEHİR PROBLEMLERİ VE KAMU POLİTİKASI

Günlük hayatımızda şehirde yaşamanın getirdiği problemlerle boğuşmaktayız. Eğitim ve sağlık, eğlence ve alışveriş ve benzeri. Ama herşeyden önce güvenlik önemli bir meseledir. Büyük şehirlerde geniş kitleler halinde yaşayan insanların sosyal ihtiyaçlarının en ideal hangi yerleşim biçimiyle sağlanacağı, suç oranlarının nasıl minimuma indirileceği, fakirlikle mücadele gibi sorunlar bu konunun alt başlıkları arasında yer alır.

ŞEHİR ULAŞTIRMASI

Ulaştırma şehir hayatı için en önemli faaliyetlerden birisidir. Tüketiciler için hızlı ve ucuz ulaştırma hem parasal hem de zamansal açıdan kazanç getirirken, firmalar için de daha düşük üretim dışı maliyet anlamına gelir. Aynı zamanda ulaştırma hatlarının geçtiği mekanlarda arazi kiraları yükselerek pozitif dışsallık yaratır. Hangi ulaşım biçimi hem kaynak tahsisini etkinleştirir hem de sosyal faydayı azamileştirir benzeri sorular bu konuda çalışan iktisatçıların alanıdır. Ulaştırmaya yapılacak yatırımların, mega-projelerin beklenen getirisi ile beklenmedik maliyetlerinin hesaplanması da yine, bu konuda çalışan iktisatçıların ilgi alanındadır.

KONUT SEKTÖRÜ VE KAMU POLİTİKASI

Konut sektörü ve kamu politikası kentsel iktisat ile konutun bir taşınmaz mal olarak ayırıcı özelliği sebebiyle bağlantılıdır. İnsanlar satın aldıkları birçok malı istedikleri yere beraberinde götürebilirken taşınmaz malların nakledilmesi adları gereğince mümkün değildir. Dolayısıyla bir insan bir ev aldığında ondan elde edeceği fayda ve zahmet büyük oranda lokasyona bağlıdır. Kentsel iktisatçılar hanehalklarının lokasyon tercihlerini kamunun konut politikası çerçevesinde incelerler. Burada ilgilenilen ana sorunlar konut ve emlak piyasasının yapısı, talep ve arz elastikiyetleri, bireylere ve firmalara sağlanan özel fayda yanında, bu politikalardan şehrin sakinlerinin tamamının sosyal faydasının ne yönde etkilendiği, konut politikasının neticesinde şehir içinde imara açılan arazilerin etkin kullanılıp kullanılmadığı ve benzeri sorunlardır.

YEREL YÖNETİM HARCAMA VE GELİRLERİ

Tabii ki, kentsel iktisat ve kamu politikaları deyince ister istemez yerel yönetimlerin harcamaları, gelir ve gider kalemleri, borçları, bunların nasıl yönetildiği gibi konular da öne çıkmaktadır. İşte, bazı iktisatçılar da bu konuda uzmanlaşmışlardır.

Kentsel iktisadın disiplinini size kısaca bu şekilde tanıttım. Pazartesi devam ederiz.

TEK MERKEZLİ ŞEHİRDEN METROPOLE

YAYINLAMA: 10 Şubat 2019 - 23:35
Firmalar içinse dükkân ve mağazalara ödenen kiraların seviyesi önem kazanmaktadır. Yerel yönetimin, her iki kesimi de dikkate alarak imar ve iskân politikasını geliştirmesi gerekir.

Şehirlerle ilgili ilk kentsel iktisat modeli William Alonso’nun “tek merkezli şehir” modelidir. Alonso’nun modeli şehri iç içe halkalardan oluşan bir daire gibi tanımlar. Dairenin merkezinde daha küçük bir daire yer alır: “Merkezi iş bölgesi”. Burası şehrin çekirdeğini oluşturur. Çekirdek, perakende satış mağazaları, firmaların yönetim merkezleri, finans ve iletişim hizmetleri gibi iş dünyası bölgesi olarak adlandırılır. Aynı zamanda tiyatro ve müze gibi sanat merkezleri de buradadır. Çekirdekte konuttan çok ofis vardır. Çekirdeğin etrafındaki ikinci halka üretim ve imalat halkasıdır. Burada fabrikalar, atölyeler, imalat merkezleri bulunur. Üçüncü halka ise konutların bulunduğu kesimdir.

Şehrin bu şekilde tasarlanmasındaki ana sebep konut, işyeri ve ofis kiralarıdır. Şehrin Merkezi İş Bölgesi olarak adlandırılan çekirdeğinde kiralar çok yüksek olurken, çekirdekten çepere doğru gidildiğinde kiralar düşer. Böylece konut sakinleri merkezden uzak ama ucuz konut imkânına kavuşurlar. Öte yandan iş dünyası için şehrin merkezindeki araziler en kıymetli arazilerdir. Alış verişin yapıldığı, finans imkânlarının bulunduğu yerler, iş dünyasının yönetimi için en kıymetli yerlerdir. Öte yandan, yönetim merkezleri ve ofislerin kapladığı alan üretim merkezlerine nispeten çok düşüktür. Üretimin yapıldığı ikinci halkada, sorun farklılaşır. Üretim merkezi olan fabrikalar ve sanayi kuruluşları çok daha büyük alana ihtiyaç duyarlar. Mekân maliyetinin çok yüksek olmaması için merkeze yerleşmezler. Fakat şehrin çok dışında kurulan fabrikalar için de, bu sefer, nakliye maliyeti yükselecektir. Yani nakliye maliyetini en aza indirmek için mekân maliyetini en yükseğe çıkarmak, ya da, mekân maliyetini en aza indirmek için nakliye maliyetini en yükseğe çıkarmak: Bu bir açmazdır. Bu açmazdan çıkmak ve toplam maliyeti en aza indirmek için fabrikalar ikinci halkada kurulur. En dıştaki çeperde konut halkası bulunur. Yerel yönetimler çoğunluğu çalışanlardan oluşan üçüncü halkadaki konut sakinlerini üretim ve iş merkezlerine taşıyacak toplu taşıma sistemini kurmakla sorumludurlar. Öte yandan, yüksek gelir grubuna mensup azınlıktaki konut sahipleri, çok yüksek konut kira ve fiyatlarına rağmen, merkezdeki hizmetlerden anında faydalanabilmek için çekirdekteki az sayıda ama lüks konutlarda ikamet etmeyi tercih ederler. İstanbul örneğinde, şehrin tarihi idari ve iş merkezi tarihi yarımadada Eminönü - Sirkeci ve Cağaloğlu iken, Haliç’in karşı kıyısındaki Karaköy, Beyoğlu ve Taksim’i de ekleyebiliriz. Bu alan İstanbul’un tarihten gelen Merkezi İş Bölgesidir.

Bu anlatılan şehir modeli 19’uncu yüzyıl ve 20’inci yüzyılın ilk yarısındaki kapitalist ekonomide ortaya çıkan şehir modelidir. Ancak hem teknolojik imkânların artması hem otomobil endüstrisinin hızla gelişmesi sayesinde 20’inci yüzyılın ikinci yarısından itibaren bugüne kadar gelen şehir yapısı tek merkezli değildir, ama daha çok merkezden, çok merkezli hale evrilmektedirler. Burada ABD’li araştırmacı yazar Joel Garreu’nun isim babası olduğu ve 1991 tarihli “Edge City: Life on the New Frontier” adlı kitabında tanıttığı “Kenar Şehir- Edge City” kavramıdır. Bu kavramla, Garreu alışveriş, iş yönetimi ve eğlence faaliyetlerinin daha önce şehrin ya üçüncü halkasında konutların bulunduğu ya da şehrin dışında kırsal alan olmuş olan mekânlara kayması ile oluşan yeni iş merkezlerini kasteder.

Kenar şehirler genellikle ana karayolu hatları üzerinde veya yeni açılan havaalanları etrafında kurulur. Genellikle ağır sanayi içermezler. Orta yükseklikte ofis binaları ve yer yer de gökdelenlerle kaplıdır. Geniş otopark alanları bulunur. Bu bölgeler aslında büyüyen şehirlerin ikinci, üçüncü veya bilmem kaçıncı iş merkezleri olarak ortaya çıkarlar. İlk zamanlarda merkezi iş bölgelerindeki dükkân ve ofis kiralarının yüksekliği sebebiyle bir ihtiyaca binaen ortaya çıkan kenar şehirlerde, zaman içinde yoğunlaşmanın sebebiyle, kiralar ve emlâk fiyatları tekrar yükselir. Kenar şehirlerin yaygınlaşmasının bir sebebi de özel otomobil kullanımının yaygınlaşmasıdır. Otobanlara açılan çevre yolları ve bağlantıları ile birlikte, şehrin merkezinde değil ama çeperinde yer alan bu iş merkezlerine ulaşım sorunu nispeten azalmıştır. Böylece, kapitalist ekonominin büyüme sürecinde belli şehirler klasik tek merkezli yapıdan modern çok merkezli yapıya evrilmişlerdir. Bizde örneğin İstanbul’da, Ataşehir, Beylikdüzü, Maslak, İkitelli, Gayrettepe bu gibi kenar şehirlere örnektir. (Not: İstanbul’u ayrı bir yazı olarak tasarladım. Orada göreceğiz ki, İstanbul bilimsel modellerle değil ama kör para hırsı ile plansız olarak şekillenmiş bir metrıopoldür, DMD.)

Pekiyi ya metropoller? Metropoller çok merkezli şehirlerin bir sonraki aşamasıdır. Yukarıda anlatığım kentsel iktisattaki standart modeller sadece bir şehirin mekânsal yapısı ve birbirinden özerk bölümlerinin sınıflandırılmasını temel almışlardır. Ancak bir metropol, standart şehir tanımı içine girmez. Metropol bir şehirin idari (il yönetimi), hukuki (o ile ait imar planı) ve iktisadi sınırlarını aşan bir olguyu işaret eder. Metropol, sadece ismini aldığı şehrin ve ilin değil ama aynı zamanda çevre iller ve şehirleri de etkisi altına alır. Artık iş merkezi, üretim merkezi ve ikamet merkezi gibi ayrımlar da önemini kaybeder. Metropol, adeta, kendi başına bir ekonomi haline gelmiştir. Bizde metropole en güzel ve belki de tek örnek İstanbul’dur.

Metropollerin gelişmesi, aslında, küreselleşme ile de alakalıdır. Küreselleşme yerellikleri yeniden düzenleyen dinamikler içerir. Metropoller büyük insan kitlelerinin sıkışık bir biçimde yaşadığı, sınırları Merkezi İş Bölgesi ve onun uyduları olan Kenar Şehirleri aşmış, zenginlerin (kenâr şehirler benzeri) şehir merkezinden uzak ama özel ulaşım imkânlarına açık izole ve lüks sitelerde yaşadığı, konut merkezleri ve iş merkezlerinin iç içe geçtiği, genelde belli endüstri kollarında uzmanlaşmış, büyük uluslararası ticaret ve finans hareketlerine açık olan küresel şehirlerdir. Dünya üzerindeki metropoller, dayandıkları coğrafya ve üretim yapısının nicelik ve niteliğine bağlı olarak belli sektörlerde uzmanlaşırlar. Brookings Enstitütüsünün Metropol Politikası Programı ve bu konulardaki raporlarına göre, artık, ülkelerin dış ticarette üstünlüğü karşılaştırmalı üstünlüklerinden çok ülkenin sahip olduğı metropol veya metropollerin uluslararası rekabet üçüne dayalıdır.

İşte bu anlamda, metropoller milli ekonomiler için hem avantaj hem de dez avantajlar içermektedir. Herşeyden önce, söylenmesi gereken şey, gerek kent idaresi gerekse de metropol yönetimlerinin tek başına çözebileceğinden daha karmaşık sorunlar ürettiğidir. Onun için ulusal bazda bir kentleşme planına ve planlı bir sanayileşme politikasına ihtiyaç vardır.

Cuma’ya İstanbul’u anlatacağım.

HİKÂYET-İ ŞEHR-İ SİTANBÛL"*- I

YAYINLAMA: 14 Şubat 2019 - 23:35
“Bû Şehr-i Sitanbul ki bî misl-ü bahâdır

Bir sengine yekpâre Acem mülkü fedadır.

Bir gevher-i yekpâre iki taht arasında

Hurşîd-i cihan tâb ile tartılsa sezadır.

Nedîm”

Şehirlerin nasıl oluştuğunu ve tek merkezli şehirden metropole uzanan gelişim sürecini geçen yazıda incelemiştim. Bugün istedim ki size güzel şehrimiz İstanbul’un hikayesini anlatayım.

Bazı şehirler özelliklidir. İstanbul ise özellikli şehirler arasında özelliklidir, ayrıcalıklıdır. Coğrafi konumu eşsiz, tarihi engin, insan malzemesi zengindir. Ancak bu zengin insan malzemesi organize değildir. Özellikle son 40 yılda (1980 sonrası) “İstanbullu” kimliği aşınmış ve bugün ortadan kalkmıştır. İstanbul’un sakinlerinin İstanbul’lu olmak gibi bir kültürel aidiyete sahip olmaması, şehrin kimliğini de ortadan kaldırmıştır. Evet, İstanbul bir metropoldür, ama her metropolde olduğu gibi temel özelliklerini içeren kendine has bir kimliği kalmamıştır. Dengesiz ve plansız sanayileşme politikaları, çarpık ve düzensiz bir İstanbul’a yol açmıştır. Bu yüzden kentsel iktisat modellerinin hiç birini yansıtmayan amorf bir yapı ortaya çıkmıştır.

Türk toplumu göçebe kökenli bir toplumdur. Türk şehirleri obalar halinde gelen boyların oba halinde yerleştiği ve kendi adlarını taşıyan mahallelerden oluşmuştur. İstanbul ve mahalleler hakkında 24 Eylül 2018 tarihli “Ölüler, Deliler ve Veliler” adlı yazıda şöyle yazmışım:

“…İstanbul şehri, ya da büyük şairimiz Yahya Kemal’in deyimiyle “Türk İstanbul” görkemli kâşanelerin, devasa sarayların şehri değildir. İmparatorluğun her tarafından gelen insan topluluklarının her birinin ayrı bir hassasiyet ve zevkle donattığı yüzlerce küçük semt ve mahalleden oluşur. Denebilir ki, İstanbul’un her semti ayrı bir küçük İstanbul’dur. Tanzimat’tan sonra Batı’nın gösterişli ve sonradan görme türedi şehirlerini örnek alarak Padişahlar ve Paşalar dev ama zarafet ve tevazudan uzak saraylar yaptırmıştı. Ama eski İstanbul’un ve eski Osmanlı’nın ihtişamının simgesi Topkapı Sarayı öyle değildir. Her biri zaman içinde ana yapıya eklenmiş küçük yapılar kompleksidir. Nasıl İstanbul her biri farklı ve her biri ayrı güzel mahalleler kompleksi ise Topkapı Sarayı da her biri farklı ve her biri ayrı güzel küçük yapılar kompleksidir. İşte bu, Osmanlı Türk şehrinin ana birimini oluşturur: Mahalle…

Genelde Türk toplumunun ve özelde İstanbul’un geleneksel hayatında mahalle merkezi bir yer tutar. Mahalle adeta büyük bir ailedir. Komşular, esnaf, mahalle imamı, bekçiler, öğretmenler, kabadayılar… Sanki bütün bu insanlar aynı evin içinde yaşar gibidir. Herkes birbirinden haberdar olur, sevinç ve tasaları paylaşır. Mahalleyi oluşturan ana düstûr dayanışmadır. Üç Silahşörlerin meşhur sloganı gibi: ‘Hepimiz birimiz, birimiz hepimiz için!’… ”

İstanbul da, Fatih fethettikten hemen sonra, Anadolu ve Rumeli’nden grup grup gelen Türkler ve diğer kavimlerden yeni yerleşimcilerin mahalleler halinde yerleşmesiyle yeniden tasarlanmıştı. Ancak… Ta Büyük Konstantin’den o ana dek İstanbul’un bütün şehirlerden farklı bir özelliği vardı: Bir İmparatorluğun merkezi olmak. Fatih’le beraber, İstanbul’un İmparatorluk merkezi olma özelliği aynen kalırken, yeni gelen yerleşimcilerle beraber İstanbul’un kimliği de zenginleşti. Klasik dönem Osmanlı İstanbul’u hem idari merkez hem de ticari merkezdi. Aynı zamanda, her çağın kendi ölçeğine göre, her daim bir metropol olmuştu. Yani etkisi kendi sınırlarının çok dışına taşan, adeta kendi başına ayrı bir ekonomi gibiydi. Klasik dönem Osmanlı sanatının, kültürünün, ekonomisinin, ticaretin ve siyasetin merkezi hep İstanbul’du.

Cumhuriyet’le birlikte İstanbul’un idari merkez olma özelliği ortadan kalktı. Savaştan çıkmış Türkiye’de ne doğru düzgün bir sanayi ne de tarım vardı. Dolayısıyla, (son haliyle bile) Hicaz’dan Tiran’a kadar olan uçsuz bucaksız bir İmparatorluğun merkezinden, artık ıssız, sessiz ama çok güzel bir şehir kalmıştı. Yine de, genç Cumhuriyet’in kültür, sanat, ticaret ve eğitim merkezi İstanbul’du. Sanayileşme, Cumhuriyet’in ilk yıllarında, planlı ve dengeli bir şekilde yurdun her tarafına dağıtılmıştı. Kurulan fabrikalarla birlikte onları tamamlayacak eğitim ve sağlık merkezleri, sosyal tesisler, ulaştırma hatları da yapılmaktaydı. Yani sanayileşme, önceden planlanmış bir şekilde hedef bölge ve hedef sektörlerle bütün yurt sathına dağıtılmaktaydı. Süreç böyle giderken, araya Atatürk’ün vefatı, İkinci Dünya Savaşı ve savaş sonrası güç paylaşımı süreci girdi. Soğuk Savaş’ta içinde yer aldığımız ittifakın da etkisiyle, Atatürk’ün kurduğu Cumhuriyet dönüştürülerek NATO Cumhuriyeti haline getirildi. 60’lı yıllardaki 7-8 yıllık planlı kalkınma dönemi hariç, NATO Cumhuriyeti planlı kalkınmayı, sanayileşmeyi ana hedef olmaktan çıkardı. Türk devleti ve Türk ekonomisi NATO ittifakının askeri –stratejik önceliklerine göre yeniden tasarlandı. Bu tasarımda, ülkenin hızlı kalkınması ve teknoloji düzeyinin yükselmesi gibi hedefler yoktu. Türkiye ülkeler hiyerarşisinde, teknoloji ve rekabet yarışında olduğu yerde kalmalıydı, sermaye ve emeğin sektörler arasında dağılımı buna göre uyarlanmalıydı. Bu tasarımın adı da, utanmadan, “piyasa dostu politikalar”, liberalleşme, yapısal reformlar olarak kondu. Evet, bu süreçte Türkiye’de sanayi yatırımları oldu, fakat bu yatırımlar devlet eliyle değil yabancı kartellerin içerdeki taşeronu olan yerli holdingler tarafından yapıldı. Burada, siyasiler de, ülke ekonomisinin mekânsal özellik ve ihtiyaçlarına değil, ama yabancı ortaklı yerli holdinglerin kâr ve çıkarlarına öncelik verdiler. Limanlara en yakın, nüfus olarak en kalabalık Marmara Bölgesi genelde, İstanbul – Kocaeli – Bursa üçgeni özelde bu yatırımların merkezi haline geldi. Kimse, “Bu bölge ağır sanayi bölgesi mi olmalı yoksa kültür, sanat, ticaret, eğitim ve finans merkezi mi olmalı?”, diye sormadı. Soranları da, “Söyletmen, vurun Gomanise!”, diye susturdular. Özel ekolojisiyle dünyanın en zengin balıkçılığının yapılacağı Marmara Denizi bir inşaat çukuruna, Tanpınar’ın “Şehre girerken şeftali kokuları sizi karşılar ve şehrin içinde çeşmelerden akan su sesi ile mest olursunuz”, diye nitelediği Bursa beton yığınına, birinci sınıf tarım arazisi ve aynı zamanda birinci derece deprem bölgesi Adapazarı ve Kocaeli insanlar için betondan mezarlığa dönüştürüldü. Tabii ki, bu sürecin bölgenin ve ülkenin kalbi olan İstanbul’u etkilemesi de kaçınılmazdı.

Başta da belirtiğim gibi, İstanbul ve diğer Türk şehirleri, her biri büyük bir aile veya küçük bir şehir olarak tasarlanan mahallelerden oluşmuştur. O yüzden, Batı toplumlarında gözlemlenen tek merkezli şehirlerden farklıdır. Evet İstanbul’un bir merkezi iş bölgesi vardı: Cağaloğlu – Sirkeci - Eminönü – Karaköy – Beyoğlu – Taksim bölgesi. Ancak, dikkat edilirse, bu İstanbul’un bir İmparatorluk Merkezi olması ile alakalıdır. Yoksa, klasik anlamda Türk şehrinde, (sanayi olmadığı için) küçük el imalatı tarzında üretim, konut ve ticaret bölgeleri içiçe geçmişti. Her bir mahallenin, ayrı bir uzmanlığı bulunurdu. Öte yandan bunlar kenar şehir de değildir. Çünkü kenar şehirler, temel olarak, şehrin çeperindeki iş merkezleridir. İşte yukarıda anlattığım çarpık, milli faydadan uzak, plansız sanayileşme İstanbul’un mahallelerini, denizini, şivesini, kültürünü ve yaşamını ortadan kaldırdı. Tarihte olduğu gibi, şehre hücum eden kasaba kökenli insan yığınları, kendi kasabalarındaki tüketim tarzı ve kültürünü de korudular. Sanayi döneminin modern şehir tasarımı ve planlaması olmadan, eski İstanbul’un içine ve çoğunlukla da üstüne yeni İstanbul kuruldu. Burada, mekânsal yerleşimi ve arazi tahsisini belirleyen ana etken de toplumsal fayda değil, kontrolsüz ve denetimsiz kâr iştahıdır.

Yerimiz bu kadar. Devamı Pazartesi’ye…

İSTANBUL'UN ÇÖZÜLMESİ GEREKEN SORUNLARI VE BİR METROPOL OLARAK SAĞLADIĞI AVANTAJLAR

YAYINLAMA: 17 Şubat 2019 - 23:30
Önümüz yerel seçimler… Türkiye’de İstanbul Büyükşehir Belediye Başkanı adaylarından bu sorunları çözmek ve İstanbul’un sahip olduğu avantajları kullanabilmek yönünde bir vizyon göstermelerini beklemek bizim hakkımız.

METROPOLLERİN YOL AÇTIĞI SORUNLAR

Metropolün yol açtığı sorunları kısaca sıralayalım:

Aşırı Kaynak Kullanımı: Bir metropol içinde bulunduğu milli ekonominin kaynaklarını diğer şehirlerle mukayese edilmeyecek ölçüde kullanan ve tüketen bir birimdir. Dolayısıyla metropol ekonomisinin yaşaması için sadece metropolün sınırları içindeki değil ama çevre illerdeki kaynakların bir kısmının da tüketilmesi gerekir. İstanbul’un çevresindeki üç il, yani Tekirdağ, Kocaeli ve Yalova bu büyük dev şehrin iktisadi açıdan bir parçası haline gelmiştir. Hele Kocaeli ve İstanbul arasında hangi şehrin nerede başladığı, hangisinin nerede bittiği belirlenemez. İçiçe geçmişlerdir. Kocaeli ve Yalova için de aynı durum söz konusudur. Buralarda yerleşim alanları, yönetim ve iş merkezleri ile konut merkezleri birbiri ile içiçedir. Öte yandan İstanbul’un iaşesi için ülkenin her tarafından tonlarca gıda maddesi nakledilmektedir. Bir küresel ticaret merkezi olarak İstanbul’un tüketim malı ithalatı da Türkiye geneline nispetle çok yüksektir. Şehrin her tarafında açılan dev AVM’ler aynı zamanda ithal malların pazarlandığı büyük çarşılar konumundadır.

Km2 Başına Nüfus Yoğunluğu: İstanbul Türkiye’nin en kalabalık şehridir. Aynı zamanda Avrupa’da en fazla yığınlaşmanın olduğu bölgelerden birini temsil etmekte ve şehir sınırları içinde meskûn nüfus açısından da dünyanın beşinci büyük şehridir. Ancak dünyanın diğer kalabalık şehirlerine göre nüfus yoğunluğu aşırı olan bir şehir değildir. Bunun sebebi şehir sınırlarının çok büyük olmasıdır. Bazı sayılar verelim: İstanbul metropol alanı olarak dünyada 14’üncü, kentsel alan olarak dünyada 12’inci büyük şehirdir. Dünyada km2 başına nüfus yoğunluğu 14,7 kişi iken Türkiye genelinde bu rakam 102 kişidir. İstanbul’da ise km2 başına nüfus yoğunluğu 2523 kişiye ulaşmaktadır. Bununla birlikte dünyada km2 başına nüfus yoğunluğu 30 bin kişiyi geçen 43 şehir bulunmaktadır. Bunların çoğu azgelişmiş ve fakir ülkelerin kalabalık nüfuslu ve niteliksiz üretim yapan plansız şehirleridir, (Filipinler, Bengaldeş, Pakistan, Hindistan ve benzeri Güneydoğu Asya ülkelerinin şehirleri, DMD). Bunların bir özelliği de, kalabalık nüfuslarına rağmen çok dar alana sıkışmış olmalarıdır. İstanbul ise, bunlara göre çok daha geniş bir araziye yayılmaktadır, (13 milyon küsur km2 metropol bölgesi, 15 milyon km2 kadar bir alana varan toplam kentsel alan, DMD ). Sonuç şudur: İstanbul az gelişmiş ülkelerin kalabalık şehirlerine göre düşük nüfus yoğunluklu, buna karşın gelişmiş ülkelerin metropolleri içerisinde en yüksek nüfus yoğunluğuna sahip metropollerden birisidir. Türkiye geneline kıyasla ise, nüfus yoğunluğu aşırı derecede yüksektir. Bunun ister istemez olumsuz sonuçları olacaktır.

Hayat Pahalılığı: Metropollerde ciddi bir nüfus yoğunluğu oluşmaktadır. Bu da, gıda, eğitim, sağlık, ulaştırma ve konut masrafları gibi şehirli bir toplumdaki zorunlu harcamaların fiyatlarını diğer şehirlere nispetle arttırmaktadır. Örneğin İstanbul’da her iki yakada da, verimli tarım yapılacak araziler bulunmaktadır. Buraların Belediye çiftlikleri kurularak İstanbul’un gıda iaşesinin bir kısmını sağlamak için kullanılması, hem gıda fiyatlarının nispi olarak düşmesi hem de İstanbul sakinlerinin daha çok gıdaya ulaşması anlamına gelecektir.

Trafik ve Konut Problemi: Ana şehir merkezi ve çeperde oluşan kenar şehirlerin karmaşık ağına, aynı zamanda konut ve üretim merkezlerinde nüfus yoğunlaşmaları da eklenince trafik ayrı bir keşmekeş haline gelebilmektedir. Bu yığınlaşmanın ikinci bir sonucu olarak da konut kira ve fiyatları çok artmaktadır. Diyebiliriz ki, konut ve ulaştırma masrafları sıradan bir İstanbul sakininin gelirinin yarısından fazlasını götürmektedir. (Konut maliyeti sadece kira değildir: elektrik, gaz, su harcaması, apartman aidatı ve konutta yıpranmadan kaynaklı çeşitli bakım onarım harcamaları da bunun içine girer. Evsahipleri için, bir de vergi ödemesi bulunmaktadır, DMD.) Trafik ve konut problemlerine hemen bir çözüm bulunabilmesi mümkün değildir, ancak uygun politikalarla sorunlar hafifletilebilir.

Yalnızlaşma ve Yabancılaşma: İnsani boyutlardan bakıldığında, birbiri ile içiçe geçmiş bu insan yığınlarına rağmen, bireyin topluma yabancılaşması, aşırı bireycilik ve geleneksel dayanışma değerlerinin silinmeye yüz tutması, insanların yalnızlaşmasına da yol açmaktadır. İstanbul’un geleneksel yerleşimi mahalle ve semtler etrafında olmuştur. Daha önceki yazılarımda anlattığım gibi, her semtin ayrı bir kültürü vardır. Semtler de, mahallelerden oluşur. Denebilirdi ki, eski İstanbul halkının en küçük toplumsal birimi çekirdek aile değil ama mahalledir. Mahalle dayanışmanın, hep birlikte yaşamanın ve paylaşmanın mekânıydı. Şimdi – tek tük istisnalar haricinde- geleneksel mahalle kalmamıştır. Semtlerin de, artık, minibüs ve metro duraklarına isim vermekten başka bir fonksiyonu kalmamıştır. Böyle olunca, birbirinden kopuk, sosyalleşememiş, yalnız bireylerden oluşan bir topluma doğru hızla gidilmektedir.

BİR KÜRESEL ŞEHİR OLARAK METROPOLÜN AVANTAJLARI

Bunlar hep sorunlardır. Ancak bir metropole sahip olmanın avantajları da bulunmaktadır. Daha önceki yazılarımda bahsettiğim gibi, küresel ekonomik düzende bir ülkenin ticarette üstünlük sağlamasının en önemli kaynağı metropollerdir. Metropol, bu anlamda, küresel şehirlerdir. Metropollerin uluslararası rekabette önemli bir üstünlük göstergesi olmasının sebeplerinın başında “yığın ekonomileri – economies of agglomeration” gelmektedir. Bir sektörde aynı üretim kolunda üretim ve pazarlama yapan üretici ve firmaların aynı mekânda üretim ve satış yapmaları hem üretim ve pazarlama maliyetlerini düşürmekte hem de başarılı inovasyon imkânlarını arttırmaktadır. Firmaların belli bir mekâna yığılmalarından kanaklanan bu verimlilik artışı ve maliyet düşüşüne “yığın ekonomisi” adı verilir. Yığın ekonomileri, ölçek ekonomileri ve benzeri dışsallık yaratan unsurlarla beraber metropollere uluslararası rekabete ayakta durabilecek, ülkeye uluslararası piyasalardan normal üstü kârlar aktarabilecek ürünler üretme ve dünyaya pazarlama imkânı sunar. Burada metropolün hangi sektörlerde uzmanlaşacağı çok önemlidir.

Tipik azgelişmiş ülke kalabalık şehirlerinde, (metropol demiyorum, DMD), o şehirler üretim merkezi olmaktan ziyade tüketim ve suç merkezi konumundadırlar. Aynı zamanda, bu ülkelerin kaynaklarının ve insan gücünün emperyalistlere pazarlandığı merkezleri de oluşturmaktadırlar. Öte yandan, medeni toplumlarda metropoller, belli işkollarında uzmanlaşmış, bu iş kollarında firma ve endüstri kümelenmeleri yoluyla hem mevcut teknolojide verimlilik artışına hem de yeni teknolojilerin geliştirilmesine imkân sağlayan ekonomik birimlerdir. Yani her ülke belli alanlarda uzmanlaşmış metropollere sahip olursa, o alanlarda, dış ticarette diğer ülkeler göre karşılaştırmalı üstünlüğü geliştirir. Dünya metropollerinden birkaç örnek verelim: Finansal ticarette Chicago, medya ve eğlencede Miami, yatırım bankacılığı ve sigortacılıkta Tokyo, elektronik sanayiinde Osaka, yüksek teknolojili endüstrilerin yığınlaştığı ve kümelendiği Münih gibi…

Pekâla İstanbul hangi sektörün merkezi olmalı? Herkes herşey söyleyebilir çünkü İstanbul’da hepsinden biraz vardır ama avantaj sağlayacak bir uzmanlaşma hiçbir alanda yoktur. Türkiye’nin tek küresel şehri İstanbul’dur ve bu İstanbul’da henüz belli bir sektörde uzmanlaşma bulunmamaktadır. Türkiye’nin sadece İstanbul değil en az üç tane ve her biri belli sektörlerde uzmanlaşmış büyük metropole ihtiyacı vardır.

Belediye başkan adaylarımıza gördüğünüz yerde sorun: Acaba, bu konularda bir fikirleri varmı? Bence yoktur da, siz yine de sorun

TÜRKİYE'DE BİLİMSEL ÇALIŞMALAR VE PATENTLER İKTİSADİ BÜYÜMEYİ DESTEKLEMİYOR!

YAYINLAMA: 24 Şubat 2019 - 23:30
Bunun ana gerekçesi “yığın ekonomisi” (İng. economies of agglomeration) olarak adlandırılan ve belli bir işkolunda sanayi kümelenmesinin hem toplam üretim maliyetlerinde düşmesine sebep olması hem de üretim teknolojisini yenileyen süreç inovasyonlarını desteklemesi ve başarı ihtimalini arttırmasıdır. Böylece bir metropolde genelde her işkolunda üretim yapılırken, özelde belli işkollarında uzmanlaşma ve yığınlaşma gerçekleşmektedir. Metropoller küresel şehirler olarak, uzmanlaştıkları iş kolunda teknolojik yenilenme sürecinin lokomotif gücüdür. Neticede, metropollerin sağladığı verimlilik artışı ülkenin dış ticarette rekabet gücünü de arttıracaktır. Yani, yeniçağda metropoller inovasyon merkezleri olarak tasarlanır ve geliştirilirse, iktisadi büyümeye olumlu katkılar sunacaktır. Pekiyi, inovasyona yol açan şey nedir? Bilimsel çalışmalar her zaman patentle mi sonuçlanır? Alınan patentler ne derece iktisadi büyümeye katkı sunar? Bugün bu konuyu işleyeceğim.

Elimde ikisi de genç ama konularında yetkin iki meslektaşımın (benim de az da olsa katkı sunduğum) bir çalışmaları var. Dr. Kemal Dinçer Dingeç Altınbaş Üniversitesi mensubu bir öğretim üyesi. Dr. Furkan Börü ise İstanbul Üniversitesi’nden doktoralı bir iktisatçı. Türkiye’de bilimsel çalışmalar, üretilen patentler ve iktisadi büyüme üzerine nitelikli bir çalışma gerçekleştirdiler. Ben de bazı noktalarda katkıları sundum. İnşallah, bir uluslararası dergide yayınlatacağız.

Çalışmanın adı “Impact of Scientific and Technological Knowledge on Economic Growth in Turkey – Türkiye’de Bilimsel ve Teknolojik Bilginin İktisadi Büyüme Üzerindeki Etkisi”. Burada çalışmanın adında da belirtildiği gibi iki tip bilginin büyüme üzerindeki katkısı araştırılmış. Bilimsel bilgiyi ölçmek için SCI yoğunluğu kullanılmış ki, bu bir ülkede bir yılda bir milyon kişi başına düşen SCI standartlarında yayınlanan makale sayısıdır. Burada konuya yabancı okuyucularım için ufak bir açıklama yapalım: SCI Bilimsel Atıf Endeksi anlamına gelen İngilizce “Science Citation Index” ifadesinin kısaltmasıdır. Uluslararası bilim camiasında itibarı yüksek, uluslararası kabul görmüş bilimsel dergiler SCI içinde tasnif edilir. Yani bilim insanları için SCI içindeki bir dergide yayın yapmak Şampiyonlar Liginde oynamak gibidir. İşte bir ülkede yıllık bir milyon kişi başına düşen SCI içindeki dergilerde yayınlanan makale sayısı bilimsel bilgiyi ölçmek için kullanılan “SCI yoğunluğunu” verir.

Teknolojik bilgi ise şirket patentleri yoğunluğu ile ölçülür. Patent, bir süreç veya ürün inovasyonunun mülkiyet ve kullanım hakkını inovasyonu yapana veren uluslararası camiada kabul görmüş bir antlaşma belgesidir. Bu antlaşma ile inovasyonu yapan kişi veya kurum, belli bir süre için o inovasyondan ve inovasyonun kullanımından doğan tüm halk ve kazançların tek sahibidir. Çalışmada şirket patentleri yoğunluğu ile bir ülkede bir milyon kişi başına üretilen patent sayısı kastedilmektedir. Bunun için ABD Patent ve e-Marka Ofisi’nin verileri kullanılmış. Yine bu kaynakda, uluslararası itibar ve saygınlığa sahiptir.

Çok uzatmayayım, Dr. Dingeç ve Dr. Börü’nün bulduğu ve benim de eleştiri ve fikirlerimle katkı sunduğum çalışmanın sonuçları vahimdir: Türkiye’de bilimsel bilginin artışı ile patent artışı arasında her iki yönde de bir etkileşim yoktur. Sanki bu iki değişken birbirinden bağımsız, tamamen farklı gelişmelerle oluşmaktadır. İşin daha enteresan olan tarafı da, bu ikisi ile iktisadi büyüme arasında da çok zayıf bir ilişki vardır. Bazı yeni teknik ve verilerle işin ayrıntısını araştırmaktayız, ancak kabaca görünüm budur.

Kentsel iktisat yazılarımdan sonra Türkiye’de Yüksek Öğretim’in sorunlarına değineceğimden bahsetmiştim. Bugün aslında işin tam bam teline basmış durumdayız. Burada iki soru sorulabilir:

Üniversitenin ürettiği bilimsel çalışma, inovasyona yol açmıyorsa, ekonomik kalkınmaya bir katkıda bulunmuyorsa üniversitenin ne anlamı vardır?
Eğer firma ve kurumların aldıkları patentler üretim teknolojisinde dönüşmeye ve ülkede sanayi üretiminin kalitesini arttırıp maliyetleri düşürmüyorsa, bu patent neyin patentidir?
Birinci sorunun cevabını verelim. Türkiye’de (ve dahi birçok Latin Amerika ülkesinde) SCI’de yer alan bilimsel çalışma sayısı artsa da, bunların pratikte sanayi üretimine bir katkı sağlamayan, “üretken olmayan” çalışmalar olduğunu söyleyebiliriz. Eğer bir ülkede, işsizleri dört sene daha oyalamak ve böylece kayıtlı işgücüne katılımlarını geciktirmek amacıyla veya üniversitenin açıldığı yerde konut sektörü (ev sahipleri, müteahhitler ve emlak kredisi verenler) ile yöre esnafının nemalanması ve bu sayede de iktidar partisinin oyları toplaması amaçlanıyorsa bol bol iktisat, işletme, kamu yönetimi, uluslararası ilişkiler ve benzeri bölümler açılır. Buralara (akademik seviyeyi bayağı düşürerek) bir sürü insan atanır. Unutmadan ekleyelim, akademiye girme sürecinde İl Başkanı’nın kayınçosundan referans sahibi olmak da yaşamsal öneme sahiptir. Bu tarz yapılarda çalışan kadrolar, kariyerlerinde yükselebilmek için bol bol makale yazarlar. Ama bu makalelerin memleketin ekonomisine, üretimin verimliliği ve maliyetine en ufak bir olumlu katkısı olmaz. Bu yayınlar itibar kazandırır, yayınlayan hocaya (üç kuruş da olsa) teşvik parası kazandırır, daha başka bir işe de yaramaz.

İkinci sorunun cevabı da açıktır. Türkiye’de mühendisler tasarım, planlama ve inovasyon konusunda çalışmazlar. Hâlbuki esas yapmaları gereken budur. Memlekette mühendis fazlalığı ve tekniker açığı vardır. İkisinin arasındaki fark şudur: Tekniker, sahada işçilerin başında üretim süreci safhalarında ortaya çıkan pratik sorunları çözmekle yükümlü iken, mühendis masa başında üretim sürecinin, ürünlerin niteliğinin planlamasını yapar. En azından medeni ülkelerde, adam gibi çalışan kapitalist ekonomilerde iş bölümü böyledir. Türkiye’de ise yetişen mühendisler tekniker gibi çalıştırılmaktadır. Mühendislerin esas vazifesi de patronun yakınlarına verilmektedir. Yani inovasyonu yapıp patent üretecek elemanlar, conta sıkmakla, bakım onarım yapmakla meşguldürler.

Türkiye’de yine de inovasyon yapılmaktadır. Ama bu ne inovasyonudur? Ürün inovasyonu… Teknoloji geliştirecek, maliyetleri düşürecek inovasyon süreç inovasyonudur. Bunun için iyi bir planlama, sıkı bir iş bölümü ve bolca para gerekir. Bunların hiç biri Türk firmalarında yoktur. Ancak, milletimizin ortak vasfı uyanıklığı ve kısa yoldan köşe dönme arzusudur. Bu yüzden, firmalarımız müşterinin zayıf noktasını görüp ürünleri müşterinin zevkine göre yenilemekte mahirdirler. Bu da ürün inovasyonudur.

“Hocam, hiç süreç inovasyonu yapmıyor muyuz?”, diye sorarsanız ben de derim ki: “Biz de yapılan süreç inovasyonu, daha çok büyük firmalarımızın Avrupalı ortaklarının kendi ülkelerinde geliştirdikleri yeni tekniklerin Türkiye’ye adaptasyonundan ibarettir!” Başımdan geçen bir anekdotla bitireyim: 2023 hedeflerinin planlandığı çalıştaylardan birinde, ben söz alıp firmalarımızın inovasyon için pay ayırması, gerekirse birden fazla firmanın ortak teknoloji yatırımı yapması gerektiğinden bahsedince oradaki çokça bilinen meşhur bir sanayici büyüğümüz şöyle demişti: “Hoca, boş ver sen inovasyonu minovasyonu! Devlet bize ne kadar vergi indirimi yapacak, sen onu söyleyiver hele!” demişti. Benim tabii ki nutkum tutulmuştu.

Allah sonumuzu hayretsin.

EKONOMİ POLİTİKALARI VE HOLLYWOOD SOLCULARI

YAYINLAMA: 28 Şubat 2019 - 23:40
(“Winter has already come!” ama “Game of Thrones” hala gelmedi!) Bundan maksadım şu an içinde bulunduğumuz kriz ortamıdır. Devalüasyon kaynaklı aşırı maliyet artışları, ekonomide toplam arzı kısmış ve durgunluk içinde enflasyonla, yani stagflasyonla, bizi başbaşa bırakmıştır. Bu durgunluğun 2018 yılı Ekim – Kasım - Aralık ayları itibariyle negatif büyümeye döneceği herkesin ortak beklentisidir. Çok değil, bu döneme ait milli gelir istatistikleri Mart ayında açıklanacaktır ve benim tahminim yüzde 3,5-4 arası bir küçülme yönündedir. Son açıklanan sanayi üretimi endeksleri de, durumun 2019 yılında da hiç iç açıcı olmadığının sinyalini vermektedir. 2019 yılı Ocak – Şubat – Mart aylarına ait milli gelir verileri Haziran’da açıklanacaktır. Bu verilerde de negatif büyüme beklenmektedir. Bu ahval ve şerait içinde, orta düzeyin altında gelire sahip olan vatandaşlarımızın vaziyeti fenadır. En temel tüketim mallarının bile alımı zorlaşmıştır. Bireyler ve firmalar, hepsi, büyük bir nakit sıkıntısı ve borç batağı içindedir.

Bu ortamda, hükümetin ve merkez bankasının üç yeni politikası açıklandı. Bugün bunlara değinmek istiyorum. Önceden belirteyim: Benim için öncelik işsizliğin ve durgunluğun yenilmesidir, enflasyon daha sonra gelir. Hükümetin, geçici bir süre için, enflasyonu boşverip işsizlik ve durgunlukla mücadele edeceği anlaşılmaktadır. Bu bağlamda ilkönce Merkez Bankası’nın karşılık oranlarında indiriminin ne anlama geldiğini ve hükümetin istihdam seferberliği programını kısaca inceleyeceğim. Sonra üzerinde herkesin 20 gündür türlü lakırdı ettiği tanzim satışlar ve tarımın yapısal sorunları üstünde duracağım. En sonda da, Türkiye’de kendini solcu gören IMF ve NATO sevdalısı Hollywood solcularını deşifre edeceğim.

ZORUNLU KARŞILIK ORANLARINDA İNDİRİM NE ANLAMA GELİR?

Merkez Bankası bankaların kredi arzını ve bankalar arası para piyasasında nakit rezerv talebini kontrol etmek için zorunlu karşılık oranlarını kullanır. Merkez Bankası’nda bankaların her biri için mevduat hesabı benzeri bir hesap açılır. Bir bankaya yatan her mevduatın belli bir miktarı kredi olarak piyasaya verilmez ve Merkez Bankası’ndaki bu hesaba yatar. Bu kanuni bir zorunluluktur. Merkez Bankası’nın her banka için açtığı bu hesapta biriken nakit rezervleri zorunlu karşılıklar, zorunlu karşılıkların mevduata oranı ise zorunlu karşılık oranı olarak adlandırılır. Zorunlu karşılık oranları düşürülünce iki etkisi olur: İlki, her bankanın elindeki toplam mevduat içinden daha fazla miktarda fonu kredi olarak ekonomiye dağıtması, yani bankacılık kredi arzının artmasıdır. Bu kısa dönemde (9 ilâ 12 ay arası) piyasa faizlerinde düşüşe sebep olurken, uzun dönemde (15 ilâ 18 ay arası) enflasyonun yükselmesine yol açar. İkincisi, bankaların ellerinde efektif olarak kullanabilecekleri nakit rezervleri arttığı için nakit rezerv talepleri de düşer. Bu da, bankalar arası para piyasasında faizlerin düşmesine yol açar. Dolayısıyla, Merkez Bankası hem bankalararası para piyasasında hem de genel ekonomide, faizlerin kısa dönemde düşmesine ama uzun dönemde (2020 yılı Haziran – Eylül ayları) hem enflasyonun hem de faizlerin yükselmesine yol açacak bir uygulama yapmıştır. Bununla birlikte hem KOBİ’ler hem de hanehalkı için ciddi boyutlara ulaşan nakit sıkıntısını kısa dönemde (özellikle seçim sonrasına kadar) giderecek bir uygulama içerisine girmiştir.

İSTİHDAM SEFERBERLİĞİ

Maliye Bakanı’nın geçen gün açıkladığı istihdam seferberliği paketi özel sektör firmalarının istihdam edeceği her yeni işçi için vergi indirimi ve gerekirse Nisan ayına kadar bu işçilerin maaşlarının devletçe ödenmesi gibi iki temel madde içermektedir. Yani, devlet, firmaların işgücü maliyetinin bir kısmını (ilave istihdam edilen işçiler için) üzerine almaktadır. Bu ve benzeri uygulamalar, benim kalben desteklediğim uygulamalardır. Bir kişinin daha istihdam ordusuna katılması, elinin emeği gözünün nuru ile ekmek kazanması hiçbir ademoğlunun karşı çıkmaması gereken politikalardır. Ancak, hükümet bu uygulamalarla kendi Yeni Ekonomi Programını deldiği izlenimi vermektedir. Hele bu önlemlerin seçim sonrasına kadar kısa bir vade için geçerli olması endişelerimizi arttırmaktadır. Bir de, işsizliğin asıl sebebi, talep yetersizliğidir. Ama klasik sağ partilerin politika uygulamaları benzeri, hükümet, firmaların maliyetlerini sübvanse ederek bu meseleyi çözmeye çalışmaktadır. Esas yapması gereken ise talep arttırıcı uygulamalardır. Firmalara teşvik politikası istihdam ve milli gelir artışını dolaylı yoldan etkiler ve her zaman başarılı olacağı garanti değildir. Ama kamu harcaması ve kamu üretimi net gelir ve istihdam artışına sebep olur. Bu politikanın sonucunda da, uzun dönemde enflasyon artacaktır. Hükümetin uzun dönemde hem istihdamı arttıracak hem de enflasyonu düşürecek bir planının olması gerekir. Ne yazık ki, şu an için, bu yönde bir adım atılmamaktadır.

TANZİM SATIŞLAR: DEVLET DOMATES SATAR MI? BAL GİBİ DE SATAR!

Hemen söyleyeyim: Tanzim satış uygulaması olumludur, genelde desteklenmesi gerekir. Ama bu politikanın yöntemi, kalıcılığı ve kapsamı eleştirilmelidir. Türkiye gibi gelir eşitsizliğinin yüksek olduğu, bölgeler ve sınıflar arası gelir makasının açıldığı ülkelerde, sosyal devlet her türlü malda düşük gelir grubundaki vatandaşları gözetmek için tanzim satış mağazaları işletir. Benim çocukluğumda, belediye halk pazarları, çeşitli adlarda kamuya ait mağazalar vatandaşın zorunlu ihtiyaçlarını ucuza karşılamasını sağlardı. Maalesef, rahmetli Özal’la başlayan özelleştirme furyasıyla bu kurumlar bir bir satıldı. Yetmedi, devlete ait temel sanayi tesisleri ucuza elden çıkarıldı. Orman arazileri satıldı. Şimdi de, aldığımız duyumlara göre, İsrailli ve ABD’li firmalar, Ege ve Marmara bölgesinde batık çiftçilerin işletemediği tarım arazilerini ucuza kapatmaktadırlar. Yarın, domatesi, zeytini, inciri, üzümü, marul, taze soğan ve maydanozu Türk topraklarında İsraillilerin sahip olduğu firmalardan alırsak o zaman hatamızı anlarız. Yani devlet bal gibi de domates satar, satmalıdır da! Bunun ötesine gidip, gerekirse devlet domates de üretmelidir. Bununla birlikte, tanzim satışların çok daha geniş bir mal çeşitliliğini içermesi, satışların kamyon ve çadırlarda değil adam gibi devlet marketlerinde yapılması ve bu kurumların kalıcı hale getirilmesi gerekir. Aynı zamanda, tarım topraklarının yabancı şirketlere satılması önlenmeli ve kapsamlı bir tarım politikası ile – gerekirse KİT’ler kurularak veya Kooperatiflere teknik destek vererek- yerli ve milli tarım üretiminin arttırılması gerekmektedir.

NATO’CU VE IMF’Cİ SOLCULAR

Son dönemde yeni bir solcu profili ortaya çıktı. Benim çok sevdiğim, şimdi de vekil olan Hocalarımdan birisi, üç sene önce üniversitedeki odamda bana şöyle demişti: “Dündar’cığım, artık sol için mesele gelir dağılımı, işçi sınıfının hakları gibi konuları içermemektedir. Bugün sol, marjinal grupların hakları, etnik azınlıkların hakları, hayvan hakları ve çevre sorunları üzerine odaklanmalıdır!”. Tabii ki kafam karıştı. İşçinin sınıfsal mücadelesinden ayrı bir sol, fakir halk kesimlerine yardımla dalga geçen, “21’inci yüzyılda devlet domates mi satar?” diye soran bir sol, ne kadar sol olabilirdi? Bugün, sevgili Hoca’mı tenzih ederim, piyasa sistemini putlaştırmış, PKK’yı kitle siyaset örgütü, FETÖ’yü sivil toplum kuruluşu olarak gören ve gösteren, ekonomide IMF’ci, jeopolitikte NATO’cu, dış politikada Ermeni ve Rum yanlısı, İsrail patentli ve CIA güdümlü bir kısım tipler, sol adına hükümetin –kendi programlarıyla da çelişen- sosyal adalet yanlısı politikalarını eleştiriyorlar. Halbuki sol mevcut uygulamayı desteklerken, bu uygulamaların kalıcılaştırılması, kapsamlı bir kamulaştırma yapılması ve planlı ekonomiye geçilmesi yönünde hükümeti eleştirmeliydi. Görüyoruz ki, Türkiye sağı kadar, solunun önemli bir kesimi de ideolojisizleşmiştir. Ben bunlara Hollywood Solcu’su diyorum.

İDEOLOJİSİZ-DAVASIZ-SİYASET

YAYINLAMA: 03 Mart 2019 - 23:40
Yazının sonunda da apolitik – siyasetsiz sağ ve sol olduğu kanaatimi eklemiştim. Şimdi bu sorunu tahlili edelim.

İDEOLOJİ NEDİR?

Bir siyasi hareket ve onun örgütli yapısı olan partinin en temel düsturları onun ideolojisinde temellenir. İdeoloji antik Yunanca “idea – temel fikir” ve “logos – söz veya bilgi” kelimelerinin bileşiminden türetilmiştir. Mealen “temel fikirlere dair söz veya bilgi” anlamına gelir. Modern sanayi toplumlarında Almanca “die Weltanschauung – dünya görüşü” kavramıyla paralel olarak kullanılır. Kısaca özetlersek ideoloji “bir kişi, zümre veya toplumsal kurumun hayata, dünyaya ve insanlığın problemlerine bakış açısı” anlamına gelir.

İDEOLOJİLERİ NASIL SINIFLANDIRIRIZ?

Demokrasiler farklı ideoloji veya dünya görüşüne sahip parti ve liderlerin siyasi rekabetine dayanır. Bundan murat, vatandaşların kendi sorunlarını en iyi çözecek ve kendi geleceklerini inşa edecek bakış açısını kendilerinin seçmesini sağlamaktır. Bu anlamda ideoloji, siyasi partinin varoluş sebebidir. Bir adım daha ileri gidersek, kişi, zümre veya partilerin ideolojisinin temeli iktisadi bakış açısındadır. Bu iktisadi bakış açısını oluşturan ana temalar şu soruların cevaplarında saklıdır: “Kim için?” ve “Nasıl?” Örnek verecek olursak, “Kim için?” sorusuna genel anlamda sol partiler “emekçiler için” cevabını verirken liberal sağ “bireyler için” ve milliyetçi sağ da “bütün millet için” cevabını verirler. Öte yandan 20’inci asırda ortaya çıkmış bir ideoloji olan İslamcılık ise bu soruyu “ümmet için” diye cevaplar. İlk üç ideolojinin iktisadi üretimin ana aktörünü tanımladığını görürken, İslamcı ideoloji için üretimin aktörleri değil, ama toplumsal bir realitesi olmayan “bütün Müslümanlardan oluşan topluluğu simgelediği düşünülen ümmet kavramı” öncelik taşır.

İkinci soru, yani “Nasıl?” ın cevabı ise Parti’nin siyaset yöntemini tanımlar. Bu açıdan bakacak olursak, sol gelenekten gelen bir Parti, eğer demokratik siyaset kanalı ile iktisadi görüşlerini, yani emekçi kesimlerin iktisadi üretimden ve toplumsal refahtan aldığı payı arttırma hedeflerini, hayata geçirmek istiyorsa evrimci, yok bunları toplumsal bir ihtilal ve halk savaşı ile gerçekleştirmek istiyorsa devrimci olarak tanımlanır. Sol düşünceye göre, bireylerin özgürlüğü öncelikli değildir, çünkü bireyin yaşamına ve toplum içindeki yerine anlam katan onun içinde bulunduğu sınıftır. Sol düşünceye göre, üretim ve refahın temel kaynağı emek olduğu için emekçi sınıfların sınıf bilincine sahip olması ve yine sınıfsal bir tabanda örgütlenmesi bireyin gerçek özgürlüğünü getirecekir. Öte yandan, liberal sağ, bireylerin özgürlüğünü merkeze alır, bu anlamda bireyin sınıfsal aidiyeti veya hangi millete mensup olduğu hiç önemli değildir. Liberal bakış açısı da, yöntem olarak farklılaşır: Bir uçta başta devlet olmak üzere bütün toplumsal kurumları – iktisadi hayata en az müdahele edecek şekilde- kabul ederek bireyin özgürlüğünü savunan ılımlı liberaller, diğer yanda başta devlet olmak üzere bütün toplumsal kurumları reddeden ve yıkmaya çalışan anarko liberaller. Milliyetçi sağ ise, millet tanımına göre çok çeşitlilik arzedebilir. Bunu milliyetçilikle ilgili yazılarımda ayrıntılandırmıştım. Burada kendi tanımlarımı geliştireceğim. Eğer bir kişi veya parti bütün vatandaşları aynı milletin unsuru olarak görmekte ise “kapsayıcı bir milliyetçilikten” yanadır. Ancak, önceden tanımlanmış bazı ayırırcı niteliklerle (dinî, mezhebi veya etnik özelliklerle, DMD) milleti tanımlıyorsa, o zaman, sadece bu tanımladığı değerlere sahip olan insanları “benim milletim” olarak tanımlar. Bu da “ayrıştırıcı milliyetçilikir. Kapsayıcı milliyetçi hareketler için, önemli olan, bütün toplumun ortak menfaatleridir. Bu da, onları, barışçı, dayanışmacı ve uzlaşmacı bir yönteme sevkeder. Öte yandan ayrıştırıcı milliyetçi hareketler için bunu söylemek mümkün değildir. Bu hareketler çatışmacı, rekabetçi ve uzlaşmaz bir tutuma sahiptir. İslamcılık ise, muhayyel ve gerçek temellere dayanmayan bir dünya görüşünü savlar. Bir devletin vatandaşları, kendi refahları için değil ama bütün Müslümanlar için çalışacağını vaad eden bir partiye neden oy versinler? Dünyada 30’dan fazla Müslüman ülke vardır ve en büyük çıkar çatışmaları da bu ülkelerin kendileri arasındadır. Yani İslamcılık, bir nevi “siyasi Polyanacılıktır”: Kendi ülkenin menfaatlerini değil, ama senin ülkenle çatışan rakip ülkelerin çıkarlarını ön plana almak… Muhayyel (gerçekte var olmayan, hayali) ümmeti var etmek içinse, ister istemez mevcut rejimleri yıkmak ve Müslümanları tek devlet altında birleştirmek isteye şiddet yanlıları İslamcı siyasetin ana damarını oluştururlar. Öte yandan, demokratik sistem içinde kalarak siyaset yapmayı hedefleyen İslamcılar’da zamanla muhafazakâr sağ partilere dönüşmektedir. Bu yüzden dini ıslahatları siyasi kavram haline getirmek, gerçekçilikten kopmaktır.

KÜRESELLEŞME İDEOLOJİSİZ SİYASETİ BESLEDİ

1990’lardan itibaren hissedilen küreselleşme, bütün dünya bazında milliyetsizleşme, devletsizleşme süreci bunlara paralel olarak ideolojisizleşmeyi de besledi. Özünde anarko liberal düşüncenin savunduğu gibi bütün toplumsal kurumlardan bağımsızlaşmış özgür bireyeleri hedefler gibi görünse de, küreselleşme dünya ekonomisini yönlendiren bir avuç büyük tefecinin çıkarları doğrultusunda insanları tüketim makinası haline getiren bir süreçtir. Yani aslında, insanları sınıfsal aidiyetlerinden, milli mensubiyetlerinden koparıp yalnızlaştıran sonra da yalayıp yutan bir süreçten bahsediyorum. Böyle bir yapıda, klasik anlamda partilerin varlığı arzu edilmezdir. Bu yüzden dünyanın her tarafında, farklı ölçülerde de olsa, partiler ideolojilerinden koptular. Bugün, hemen hemen bütün partiler birbirinin benzeri vaadler öne sürmektedir. İdeolojik olarak bir farkları kalmamıştır.

TÜRKİYE’DE POPÜLİST SİYASET

Türkiye’de de durum farklı değildir. HDP dışında bütün büyük partiler farklı renklerde de olsa “kapsayıcı bir milliyetçiliği” savunmaktadır. HDP ise “halkların kardeşliği” ve “kollektif haklar” gibi sloganlarla ayrıştırıcı ve etnik bir milliyetçiliğin sözcüsüdür. İktisat politikaları açısından partilerin hiç farkı yoktur. Hepsi piyasacı ve AB’cidir. Birkaç marjinal parti dışında, gerçek anlamda sol yoktur. İslamcılık ise, Türkiye’de gerçek anlamda hiç var olmamıştır. Bunun sonucunda da, bütün büyük partiler, hedefsiz, programsız ve ideolojisiz popülist partiler haline gelmiştir. Popülist partiler ise, ahalinin tüketim iştahını ve sınıf atlama arzusunu şişirerek oy toplamaya çalışan siyaset tacirleridir. Vesselâm…

PARA POLİTİKASI ÜZERİNE: FAİZ, KUR VE ENFLASYON İLİŞKİSİ

YAYINLAMA: 10 Mart 2019 - 23:20
Bu hiçbir iktisat kitabında yazmayan bir kuraldır. Emperyalist gücün cahil ve meczup yöneticisinin ortaya attığı iddia ve tehditler bir ülkenin para biriminin değerini belirlemez. Kurların yukarı veya aşağı hareketi için, ilkönce döviz piyasalarında dengesizlik olması gerekir.

Güncel kura gelirsek… Hatırlanacağı gibi dolarda 2018 sonu denge kurunun 5,38-5,42 arasında olduğunu yazmıştım. Güncel kur da o civarda seneyi tamamladı. Bugün aradan 2,5 ay geçtikten sonra dolar kurunun 5,46’ya çıkması heyecan ve kaygıyla karşılandı. TÜFE’de ortalama yüzde 20 ve ÜFE’de ise ortalama yüzde 35 enflasyonun olduğu bir ülkede sene başı Dolar kuru 5,40 iken 2,5 ay sonra kurun 5,46’da olması kaygıyla karşılanır, evet; ancak tam tersi bir düşünceyle… Kurun 15 Mart itibariyle denge değeri bu enflasyon oranlarıyla (en iyimser hesapla yıllık yüzde 20 TÜFE enflasyonu ve yıllık yüzde 2 ABD TÜFE enflasyonu kullanılarak) mevcut şartların değişmediği varsayımıyla şöyle hesaplanabilir: TÜFE 2,5 aylık enflasyonu yüzde 3,87, ABD’nin aynı dönem için TÜFE enflasyonu yüzde 0,43 ise dolar kurunun denge değeri 15 Mart itibariyle, çok kaba bir enflasyon paritesi hesabıyla, 5,40 x (1,0387/1,0043) = 5,58 olması gerekir. Yani kur olması gereken değerin altındadır. Dolar kurunun 5,58 olması gerekiyorsa, 1,12 çapraz kurdan Avro kurunun da 6,25 olması gerekir. Tabiî ki, bu kabataslak hesapta milli gelirdeki daralmayı, insanların geçim sıkıntısıyla ellerindeki dolar cinsi serveti bozup borç ödediklerini, ABD ve AB Merkez Bankalarının politikalarını daha hiç hesaba katmadığımı hatırlatmak isterim. Kısaca dolar kurundaki bu yükseliş normal değerine dönüş sürecidir. Esas anormal olan 5,20’lere düşmesiydi.

Bu kısa girişten sonra bugünkü konumuza gelelim. Hatırlayacaksınız, cuma günkü yazımda para politikasının üç temel değer arasındaki hassas ilişkiyi bozmaması gerektiğinden bahsetmiştim. Bu değerler fiyatlar genel düzeyi (TÜFE veya ÜFE cinsi), döviz kurları ve faiz oranlarıdır. Bu hassas ilişkinin sebebi her üç değerin de, yerli paranın satılan mal ve hizmetler, yabancı paralar ve zaman cinsinden fiyatı olduğunu söylemiştim. Biraz açalım:

Paranın Değeri ve Enflasyon: İnsanlar parayı en temelde bir alış veriş aracı olarak kullanırlar. Her türlü mal ve hizmetin bedeli ve her türlü üretim faktörünün yarattığı katma değer para ile ölçülür. Dolayısıyla yapılan her ticari işlemde bedel para ile ödenir. Eğer mal, hizmet ve/veya üretim faktörlerinin fiyatları artıyorsa, aynı miktar para ile bunlardan daha az miktar satın alınabilir. Yani, fiyat artışları paranın satın alma gücünü düşürür. Bir başka deyişle paranın mal cinsinden değeri düşer.

Paranın Değeri ve Kurlar: Dışa açık bir ekonomide dış dünya ekonomileri ile ticari ilişkiler döviz kurlarının varlığının en temel sebebidir. Her birinde ayrı bir yerli para biriminin kullanıldığı ülkeler arasında mal ve hizmet ticareti farklı para birimlerinin adil ve şeffaf bir piyasada birbirine çevrilmesi ile gerçekleşebilir. Yine, dış dünya ekonomileri ile ticaret sebebi ile ortaya çıkacak yabancı para cinsinden finansman sorunlarının giderilmesi için de para birimlerinin birbirine adil bir fiyattan çevrilmesi zorunludur. İşte, dış dünya ekonomileriyle bütünleşme, aynı zamanda, yabancı para birimlerinin alım satımını da beraberinde getirir. Şimdi, yerli paranın yabancı paralar cinsinden reel değeri Reel efektif Döviz Kuru ile gösterilir. Öte yandan, bizim döviz büfelerinde gördüklerimiz ise yabancı paraların TL cinsinden değeridir. Eğer Dolar, Avro veya Yen kuru artıyorsa, TL’nin değeri düşüyor demektir. Eğer kurlar düşüyorsa da, o takdirde, TL’nin değeri artıyor demektir.

Paranın Değeri Ve Faiz Oranları: İnsanlar ve firmalar nakit para ihtiyaçlarını her zaman gelirleriyle karşılamazlar. İnsanlar dayanıklı tüketim malları için ve firmalar da yatırımları için gelirleri haricinde borçlanırlar. Ellerinde nakit fazlası olan iktisadi aktörlerin fazla paralarını nakit ihtiyacı içinde olan diğer aktörler, belli bir vade için, kiralar. Bu kiralama işlemine aracılık eden de bankacılık ve finans kesimidir. Paranın kiralama bedeli de faizdir. Nakit ihtiyacı bir ekonomide artarsa, borç olarak talep edilen nakit miktarı da artar. Dolayısıyla, halkın nakit paraya ödemeye razı olduğu kira bedeli, yani faiz de, artar. Sonuç olarak paranın zaman cinsinden değeri artarsa faizlerin de artması gerekir.

Fiyatlar genel düzeyi, kurlar ve faiz oranları hepsi de aynı iktisadi varlığın değerini gösterir. Dolayısıyla, bu fiyatların birbiriyle uyumlu olması gerekir. Tabiî ki fiyatlar genel düzeyi, kurlar ve faizler her zaman birbiriyle uyumlu olmaz. Bu durumlarda, mal ve hizmet piyasası, para ve döviz piyasaları arasındaki ilişkini bozulduğu veya bu piyasaların en az birinde dengesizlik olduğu söylenebilir.

Merkez Bankası, para politikası oluştururken, hedef ve strateji belirlerken, bu üç fiyat arasındaki ilişkiyi bozmamaya gayret etmelidir. Ancak, bugün bütün dünyada olduğu gibi, bizim Merkez Bankamız da enflasyon hedeflemesi adı altında faiz hedeflemesi yapmaktadır. Faizler piyasa tarafından belirlenmezse, kurlar da piyasa denge değerlerinden uzaklaşır. Bu takdirde örneğin, dalgalı kur sisteminin de bir anlamı kalmaz. Faizler ve enflasyon arasındaki ilişki ise, gerçekte iki boyutludur. İlki, faiz oranlarını belirleyen ana etkenlerden birisi “enflasyon beklentisidir” ki, bu güncel enflasyon değil ama örneğin bir sene sonraki enflasyon hakkındaki tahmindir. İkincisi, enflasyon ve faizi aynı anda etkileyen üçüncü etkenlerdir ki, iç ve dış borç, cari açık ve bütçe açığı, toplam arz şokları bunlardan bazılarıdır. Bir misal olarak, genişlemeci para politikası faizlerde düşüşe neden olurken enflasyonda artışa yol açar. Yani bunlar birbirinden değil, ama para politikasından eş anlı olarak etkilenirler. Öte yanda faizler arttığında TL değer kazanır, TL değer kazandığı vakit kurlar düşer. Yani faiz ve döviz kurları arasında da ters yönlü bir ilişki vardır.

Faiz ile enflasyon ilişkisi, günümüzde, Sayın Cumhurbaşkanı’nın söylemleriyle de, yazılı ve görsel medyada sıklıkla tartışılmaktadır. Bu konuda bir kafa karışıklığının olduğu söylenebilir. Benim kanaatim, Sayın Cumhurbaşkanı’nın bu konuda yanlış bilgilendirildiği yönündedir. Söylenen şudur: “Faizler düşünce enflasyon da düşecek!” Bu ilişki, firmaların envanterindeki duran varlıklar (yatırım malları ve binalar) için alınan kredilerin faiz ödemelerine bağlı olarak, faizin bir maliyet unsuru olarak tanımlanmasından kaynaklanır. Böyle bir ilişkinin geçerli olması için kredi ile alınan duran varlıkların çoğunlukla TL ile satın alınması, kredilerin büyük bir kısmının TL cinsinden olması, kredilerin sabit değil değişken faizle verilmesi gerekir. Bu durumda bile, kredi faizi ile yatırım malının fiyatı arasında ters yönlü bir ilişki olduğu için, firmaya maliyet olarak yansıyan tutar faiz arttığında düşebilir, düştüğünde artabilir. İktisadi hayatta çok özel bir durumda rastlanacak istisnai bir ilişkiyi genelleştirmek, buna dayalı para politikası oluşturmak paranın iki temel değeri olan fiyatlar genel düzeyi ve faiz oranları arasındaki doğal ilişkiyi bozar ve makro dengesizliklere yol açar.

Cumaya “Enflasyon Hedeflemesi niçin yanlıştır?”, sorusunu cevaplandıracağım.

ENFLASYON HEDEFLEMESİ: PARA ARZINI FAİZ LOBİSİNİN BELİRLEMESİ

YAYINLAMA: 14 Mart 2019 - 23:25
Tabii pratikte bu durum farklılaşabilir. Çünkü her Merkez Bankası’nın kanunla tanımlanmış görev ve sorumlulukları bulunur. Örneğin ABD Merkez Bankası’nın kanunla tanımlanmış önceliği ekonomik istikrardır. Bu kavram geniş içeriklidir ve ABD Merkez Bankası politika belirlerken konjonktüre göre bu içeriği değiştirebilir. Bazen işsizlik oranları, bazen finansal sektördeki likidite, bazen de enflasyon oranlarını dikkate alarak politika belirleyebilir. Bizim Merkez Bankası’nın kanunla tanımlanmış asli görevi, iktisatçıların tanımına uygun olarak, fiyat istikrarıdır. Yani, bizim Merkez Bankamızın öncelikli sorumluluğu ve görevi enflasyonla mücadeledir. İşsizlik, cari açık, durgunluk ve benzeri diğer problemlerin çözümü Merkez Bankamız için öncelikli değildir.

Her Merkez Bankası, kendi yasal mevzuatı ve devlet içinde belirlenen iş bölümüne göre tanımlanan ana amacına ulaşmak için çeşitli stratejiler belirler. Para politikası stratejisi ana amaca ulaşmak için Merkez Bankasının izleyeceği politikanın temel ilkelerini içerir. Tabii ki, sadece stratejinin belirlenmesi yeterli değildir. Her stratejiyi hayata geçirmek için ana hedefler ve ara hedeflerin belirlenmesi, bu hedeflere ulaşmak için uygulanacak politikanın temel araçlarının tanımlanması ve politika araçları ile politika stratejisinin uyumlu olması gerekir. Bugün Türkiye’de uygulanan ve bence külliyen kaldırılması gereken Enflasyon Hedeflemesi stratejisinden bahsedeceğim.

Son 30 yıldır bütün dünya ülkelerinde üç aşağı beş yukarı Merkez Bankalarının uyguladığı para politikasının temel aracı Merkez Bankası faizleridir. Bankalararası para piyasasında borç verme ve borç alma faizini kullanma esasına dayanan bu uygulama, aslında, enflasyon hedeflemesi stratejisi ile uyumlu bir politika aracıdır. Enflasyon hedeflemesi, bir strateji olarak, Merkez Bankasının para politikasının tamamı ile önceden belirlenmiş enflasyon hedefine uyarlanması, bunun için eş anlı olarak, toplumu bu enflasyon hedefinin uygunluğuna ikna edecek bir söylem geliştirmesine dayanır. Bu politikada ana amaç, toplumun içinde oluşan enflasyon beklentilerini kırmaktır. Şöyle ki, ücretler belirlenirken sanayici ve sendikaların geleceğe yönelik enflasyon tahminleri, kiralar belirlenirken kiracı ve ev sahiplerinin enflasyon tahminleri ve benzeri -hemen hemen bütün- fiyatların belirlenmesinde geleceğe yönelik enflasyon tahminleri öncelik taşır. Yani, insanlar enflasyonun yüksek olacağına inandıkları için enflasyon yüksek olur! İşte enflasyon hedeflemesi insanların kafasındaki “yüksek enflasyon algısını kırmayı” amaçlar.

Enflasyon hedeflemesinin teorik ayağını Taylor Kuralı oluşturur. Taylor Kuralı neo-liberal iktisat anlayışını benimseyen iktisatçıların hararetle savunduğu bir kuraldır. Bu kurala göre, dışa açık bir ekonomide Merkez Bankası sadece bankalara borç verme faizini belirleyerek bütün ekonomik dengeleri yönlendirebilir. Tabii bu çok güzel ve zarif, göze ve kulağa hoş gelen bir kuraldır. Ancak, bu kuralın gerçek hayatta işlemesi için bir dizi şartın geçerli olması gerekir. Her şeyden önce bütün piyasalar tam rekabetçi olmalı, fiyatlar sözleşmelerle değil piyasada belirlenmeli, ülke gelişmiş bir kapitalist ekonomiye sahip olmalı, yapısal problemleri bulunmamalı, farklı sektörlerde kullanılan sermaye homojen olmalı, sektörler arası teknoloji ve bölgeler arası gelişmişlik farkları da olmamalıdır. Bu şartlarda, Merkez Bankası ekonominin tamamını olmasa bile genel gidişatı belirleyebilir. Ya Türkiye’de durum böyle midir? Maalesef, bu şartların hiç biri sağlanmamaktadır.

Varsayalım ki bu şartlar geçerli olsun. Bu takdirde, Merkez Bankası her sektörde birebir aynı olan teknoloji düzeyi ve sermayenin üretkenliğinin belirlediği reel faiz üzerine kendi hedeflediği enflasyon düzeyini ekleyerek bir faiz belirler. Bu faiz bankalar arası para piyasasında Merkez Bankası’nın borç verme faizi olur.

Bankalar arası para piyasası deyince, bankaların birbirinden borç aldığı, her gün ekonomi kanallarında dakika başı değiştiğini izlediğiniz gecelik faizlerin oluştuğu piyasa aklınıza gelsin. Bu piyasada, en büyük borç arz eden Merkez Bankasıdır. Her hangi bir sebeple, bankalar kısa vadeli nakit ihtiyacı içinde iseler, bu piyasada, bankaların nakit para talebi artar. Bu durumda, önceden belirlediği faizden Merkez Bankası bankalara nakit para arz eder. Yani, bankaların para talebi artınca Merkez Bankası parasal tabanı – dolayısıyla para arzını- arttırır, bankaların para talebi azalınca da Merkez Bankası parasal tabanı azaltır. Sonuç olarak, Merkez Bankası, para arzını belirleyecek tek kurum iken, para arzını belirleme gücü ve yetkisinden vazgeçer. Bu da, para miktarının bankaların –yani faiz lobisinin- para talebindeki değişime bağlı olarak değişmesi anlamına gelir.

Bu bahsettiğim durum, açık ekonomide daha vahim bir hal alır. Küresel finansal piyasalardaki bilumum faizci, tefeci ve spekülatörlerin –buradaki taşeronları vasıtasıyla- talep ettikleri nakit Türk Lirası ve/veya yabancı para taleplerine bağlı olarak Merkez Bankası para arzını arttırıp azaltır. Hele Türkiye gibi, bütün para politikasını düşük dolar ve düşük avro kuru oluşturmaya göre planlayan Merkez Bankaları, yabancı piyasa profesyonellerine (!) uygun faiz oranları belirlemek zorundadır. Yani sözde bağımsız (!) Merkez Bankamız küresel faiz lobisine göbekten bağlı hale gelmiştir.

Burada soru şudur: “Merkez Bankası eğer para arzını belirleyemiyor ise neyi belirleyecektir?” Benim cevabım kısadır: Kepenkleri indirip dükkânı kapatmalıdır! Eğer Merkez Bankası enflasyon hedefine ulaşmak istiyorsa, eğer ülkede 500 milyar dolara yaklaşan dış borç var iken dalgalı döviz kuru rejimi uyguluyorsa, Merkez Bankası’nın her şeyden önce para arzını kontrol etmesi gerekir. Tarihin başlangıcından beri, bir devletin hükümranlık göstergelerinden birisi –hatta en önemlisi- para basma ve para arzını kontrol etme gücüdür. Enflasyon hedeflemesini dalgalı kur rejimi altında uygularsanız, bu arada kur rejimi ile çelişkili olarak uyanıklık yapıp çaktırmadan kuru kontrol etmeye çalışırsanız, dalgalı kur rejiminin bütün nimetlerini sıfırlar bütün külfetlerini de sırtlanırsınız. Para arzınızı Soroslar ve bilumum yerli – yabancı tefeciler kontrol ederken, sizin enflasyon hedefiniz hiçbir zaman tutmaz. Bir de üstüne üstlük, küresel finans hareketlerini kontrol eden şirketlerin insafına bağlı olarak belli aralıklarla – tıpkı Ağustos 2018’de olduğu gibi- spekülatif ataklara maruz kalırsınız.

Çözüm: Parasal hedeflemedir. O

PARASAL HEDEFLEME VE POLİTİKALAR ARASI UYUM

YAYINLAMA: 17 Mart 2019 - 23:40
18 Mart Çanakkale Zaferini kutluyor, başta Atatürk olmak üzere kahraman atalarımızın ruhlarına bir Fatiha okuyorum. Ruhları şad olsun.

***

Son iki yazıda Merkez Bankası’nın para politikası hakkında iki önemli noktayı vurguladım. Birincisi para politikasının faiz ve enflasyon oranları ile kur düzeyi arasındaki ilişkiyi bozmaması gerektiği idi. İkincisi ise, enflasyon hedeflemesinin hem bu uyumu hem de mevcut kur ve para politikaları arasındaki eşgüdümü bozduğu idi. Çare olarak değil ama belki daha tutarlı bir alternatif olarak parasal hedeflemeyi önermiştim. Bugün parasal hedeflemeyi anlatacağım.

Bir politikayı belirlerken daha baştan bir plana sahip olmanız gerekir. Merkez Bankası’nın bir numaralı görev ve sorumluluğu fiyat istikrarıdır. Fiyat istikrarı ise merkez bankasının enflasyonu –makul bir düzeyde- kontrol edebilmesidir. Bunun için de Merkez Bankası’nın kamuoyuna deklare ettiği bir enflasyon hedefi bulunmalıdır. Bu enflasyon hedefini tutturursa Merkez Bankası başarılı sayılacaktır.

Para piyasaları emtia piyasalarına benzemez. Tabir-i caizse, emtia piyasalarında – altın, petrol, buğday, kırmızı et gibi- maddi gerçekliklere değer biçilirken, para ve mali varlık piyasalarında – hisse senedi, döviz, tahvil gibi- itibari varlıklara tahmini değer biçilir. (Finans uzmanı kardeşlerimizi çok kırmayalım, büsbütün “hayali varlıklar piyasası” diyebilirdim, ama demedim!) Bu ne demek şimdi? Şu demek oluyor ki, para ve mali varlık piyasalarında fiyatlandırma mali varlığa şimdi duyulan maddi ihtiyaç veya o mali varlığın şimdi sağlayacağı reel fayda üzerinden değil, ancak belli bir vade sonunda elde edeceği muhtemel değer ve yine bu vade sonunda gerçekleşebilecek tahmini getirisi üzerinden yapılır. Yani fiyatlandırma süreci esas olarak, maddi ihtiyaç ve donanımlara göre değil ama piyasada o varlığın değeri hakkında oluşan algıya göre oluşur. Şimdi, eğer Merkez Bankası enflasyon hedefini gerçekleştirilebilecek düzeylerde belirlemezse, o takdirde, her seferinde hedefi tutturamayacak ve başarısız olacaktır. Ancak bu, Merkez Bankası’nın kredibilitesi – güvenilirliğini düşürecek, her başarısızlıktan sonra insanların Merkez Bankası’na olan inancı azalacaktır. Bu yüzden, yani insanlar Merkez Bankası’nın başarılı olacağına inanmadığından, Merkez Bankasının politikalarının başarısızlık oranı yükselecektir. Sonuçta, her şeyden önce, Merkez Bankası gerçekçi ve ulaşılabilir bir enflasyon hedefi çizmelidir.

İş enflasyon hedefi ile bitmez. Bu hedefe ulaşacak uygun stratejinin belirlenmesi gerekir. İktisat biliminde bile önce, insanların, aydın ve mütefekkirlerin bildiği veya farkında olduğu en eski iktisadi ilişki para miktarı ile fiyatlar arasındaki ilişkidir. Buna iktisatta Paranın Miktar Kuramı denir. Herkesin anlayacağı dille anlatırsak, enflasyon oranları uzun vadede para miktarının büyüme hızına yakınsar. Yani enflasyonu kontrol edebilmek için en kolay ve en temel ilişki para miktarının büyüme hızının kontrol edilmesidir.

Burada karşımıza iki soru çıkmaktadır: İlki, “Merkez Bankası para miktarını kontrol edebilir mi?” İkincisi ise, “Ederse, ne derece kontrol edebilir?”

İlk soruya verilecek cevap “Evet, edebilir.”, şeklinde olacaktır. Çünkü para arzı musluktan akan suya benzetilirse, Merkez Bankası da suyun kaynağıdır. Aslında, para arzının sadece bir kısmı basılan nakit paradır. Para arzının daha geniş kısmını ise bankacılık ve finans kesiminin hesaplarında oluşan satın alma gücü belirler. Buna kaydi para mekanizması denir. Örneğin ben maaş aldığım zaman, bu bankadaki hesabıma yatırılır. Ben ilk günde bütün paramı nakit olarak çekmem. Hatta birçok vatandaş, hesapta duran parasının onda birini bile nakit olarak yanında taşımaz. İşlemlerin çoğu kredi ve maaş kartıyla, ya da doğrudan telefonlarınız vasıtasıyla internetteki hesaplar üzerinden yapılır. Bu kaydi para, piyasada dolaşan nakit paranın birkaç katını oluşturur.

İşte tam bu noktada ikinci soruyu cevaplamak gerekir: “Merkez Bankası’nın toplam para arzını kontrol edebilme gücü, kaydi parayı kontrol edebilme gücüne bağlıdır.” Bu kaydi paranın düzeyi, zorunlu karşılık oranları, vatandaşın nakit tutma alışkanlıkları ve bankacılık kesiminin kredi politikası ile belirlenir. Merkez Bankası toplam nakit parayı doğrudan kontrol edebilirken, kaydi para mekanizmasını dolaylı yoldan –zorunlu karşılık oranları vasıtasıyla- kısmen belirler. Burada kritik olan Merkez Bankası’nın kaydi parayı kontrol edebilme gücüdür. Eğer vatandaşların nakit tutma alışkanlığı sürekli değişmiyorsa – yani istikrarlıysa- ve/veya bankacılık kesimi ile Merkez Bankası uyumlu ve koordineli bir ilişki içinde ise Merkez Bankası’nın kaydi parayı kontrol gücü artar. Tersi durumda ise, yani vatandaşların nakit tutma alışkanlığı istikrarsızsa ve/veya bankacılık kesimi ile Merkez Bankası uyumlu ve koordineli bir ilişki içinde değilse, Merkez Bankası’nın kaydi parayı kontrol gücü azalır. Bunlara ilave olarak, ekonominin dışa açıklık oranı arttıkça Merkez Bankası’nın kaydi para üzerindeki kontrol gücü zayıflar.

Parasal hedefleme, Merkez Bankası’nın para arzını belli bir düzeyde tutma stratejisidir. Bu strateji için ara hedefler olarak net iç varlıklar ve/veya bankacılık kredi arzı belirlenebilir. Parasal hedeflemenin ayırıcı noktası Merkez Bankası’nın para miktarını ve bunun büyüme oranın kontrol etmeye odaklanması ve döviz kurlarına veya faiz oranlarına Merkez Bankası’nın – çok acil durumlar haricinde- müdahale etmemesidir. Bu da, hem kurların hem de faizlerin doğrudan piyasada belirlenmesi anlamına gelir. Bu sayede faiz oranları ve döviz kurları arasındaki doğal ilişki bozulmaz. Bu sonucun istisnası, yüksek belirsizliğin olduğu dönemlerdir. Ancak, yukarıda da bahsettiğimiz gibi, belirsizliğin ana kaynağı, Merkez Bankası’na olan güvenin azalmasıdır.

Parasal hedeflemenin avantajı, her şeyden önce, dalgalı kur rejimiyle çelişmemesi ve bu kur rejiminde en kuvvetli politika olmasından kaynaklanır. Aynı zamanda eğer Merkez Bankası para arzı üzerinde kontrolü sağlayabilirse, uzun vadede enflasyonu da kontrol edebilir. Gerçekçi belirlenmiş bir enflasyon hedefi ile bankacılık ve finans ve kesimi ile koordineli bir politika uygulaması, parasal hedeflemenin uzun vadede enflasyon hedeflemesinden çok daha başarılı olacağını söyler. Merkez Bankası kendi hedeflerini tutturdukça, para politikasına güven artacak ve belirsizlik azalacaktır.

Parasal hedeflemenin dezavantajı ise, para arzı üzerinde kontrolün kısa vadede hissedilmemesidir. Buna ek olarak hem döviz kurları hem de faizler daha oynak olacaktır. Kur ve faizlerin piyasada belirlenmesi, ödemeler bilançosu problemlerini önler ve cari açık problemini minimize ederken, artan faiz ve kur oynaklığı belirsizliği arttırabilir.

İki hedeflemeyi karşılaştırırsak, parasal hedefleme dalgalı kur rejimi ve açık ekonomi ile uyumludur. Enflasyon hedeflemesi ise uyumsuzdur, çünkü doğrudan faizi belirleyerek kurların da döviz piyasasını dengeye getirecek şekilde hareket etmesini engeller. Parasal hedeflemede, nakit para arzı üzerinde tam kontrol ve kaydi para arzı üzerinde kısmi kontrol var iken, enflasyon hedeflemesinde Merkez Bankası bırakın kaydi para üzerindekini nakit para arzı üzerindeki kontrolünü bile kaydetmektedir. Parasal hedeflemede uzun vadede enflasyon hedefine ulaşmada başarı ihtimali yüksekken, enflasyon hedeflemesinde bu ihtimal düşüktür. Çünkü paranın kontrolü olmadan enflasyonu kontrol edemezsiniz

YÜKSELEN İSLAMOFOBİ VE WİLHELM REİCH'İN FAŞİZM TAHLİLİ

YAYINLAMA: 24 Mart 2019 - 23:30
Buradan gösterdiği empati duygusu ve insani sorumluluk vesilesiyle Yeni Zelanda Başbakanı Jacinda Ardern’e de teşekkür ederim. Demek ki, Batı kültürü ve uygarlığı henüz daha bitmemiş. Bu da bizi ümitvar kılmaktadır. Bugünkü yazımda, bu menfur olay sebebiyle Batı’da yükselen Faşizm’i anlatmak istiyorum. Bunu yaparken Avusturya kökenli Alman psikiyatr Wilhelm Reich’ın dilimize “Faşizm’in Kitle Psikolojisi” olarak çevrilen “Die Massenpsychologie des Faschismus” adlı eserindeki görüş ve analize dayanacağım. Ama… Önce kurlardan bahsedelim.

KURLARDA BİR BALON DAHA MI OLUŞUYOR?

Dolar hafta içinde Kasabanın Şerifi’nin Golan Tepeleri hakkında paylaştığı yine akla ziyan bir tweet sonrasında yukarı doğru harekete başladı ve haftayı 5,76 TL’de kapattı. Her gören bana şu soruyu soruyor: “Dolar 10 TL’ye gidiyormuş, doğru mu?”

Her şeyden önce Dolar kuru için 10 TL gibi bir değer hesap ve kitapla uyuşmayan bir tahmin olur. Ama spekülatif bir balon oluşursa, daha doğrusu hükümet böyle bir balonun oluşmasını önleyemezse, kısa süre için 7-7,5 TL arasına fırlayabilir. Tıpkı, Ağustos 2018’de olduğu gibi. Ama 10 TL çok hayali bir tahmin olur.

Geçen yazılardan birinde Mart ayı için kabataslak denge kurunun 5,58 olduğundan bahsetmiştim. Hadi, yuvarlak hesap 5,60 olsun. O zaman, bu verilerle olaya bir göz atarsak, aslında anormal olan kurun 5,6-5,7 arasında olması değil, 5,20’ler civarında dalgalanmasıydı. Eğer belirsizlik ortamında piyasalar hükümet tarafından doğru yönlendirilirse, dolar kuru 5,60 TL civarında dengeye gelecektir. Bu düzeyde de Temmuz ayına kadar durur. Yani, sözün özü: paniğe mahal yok, sakin olun…

REICH’IN YAŞAMI, FAŞİZM TANIMI VE ANALİZİ

Wilhelm Reich Avusturya’nın Galiçya bölgesi doğumlu nev’i şahsına münhasır bir psikologdur. Genç yaşında Freud’un desteğini alarak mesleğine başladı. Ona şöhret kazandıran çalışmaları insan karakteri hakkında yaklaşımları ve psikoloji kanunlarını toplumsal hayata uygulamasıdır. Hitler’in Nasyonal Sosyalizmi’ni temel alan ve Faşizmi inceleyen ana eseri “Faşizmin Kitle Psikolojisi” bu yolda en önemli eseridir.

Wilhelm Reich’a göre insan karakteri iç içe geçmiş üç daireden oluşur. En içteki daire insanın en doğal duygularını ve ihtiyaçlarını sakladığı kısımdır. Bunun ilkel demokratik ve dayanışmacı toplumdaki insan karakterini yansıttığı söylenebilir. Karakterin ikinci katmanı, iktidar, servet, şöhret ve şehvet duyguları ile kaplı kısımdır. Bu kısmın insan karakterinde açığa çıkması sadist davranışlara ve canavarca eylemlere sebep olabilir. İnsan karakterinin bu kısmı, insanın hiçbir kuralı kabul etmeyerek kendi arzu ve hevesleri doğrultusunda her şeyi yapabildiği ve kendi menfaati için hiçbir ahlaki ilkeyi kabul etmediği davranışlarının temelini oluşturur. İnsan karakterinin üçüncü ve en dıştaki halkası ise, insanın içinde doğup büyüdüğü toplumun kural ve normları ile şekillenir. Bu kurallar yasalar kadar toplumda yazılı olmayan töre ve gelenek ile dini ve ahlaki prensipleri içerir. En dıştaki halka her insan karakterinde yer alan sadist canavarın baskılanmasını sağlar. Bu baskılama sosyal ve manevi olduğu kadar maddi bir baskıdır da. Şöyle ki, insanlar içinde yaşadığı toplumun kurallarına uymazlarsa toplumdan dışlanır ve yalnızlaşırlar. Eğer bu kural tanımazlık yasalara aykırı suç eylemlerine de sebep olursa, insanlar maddi olarak cezalandırılırlar. Dolayısıyla her insan, karakterinin ikinci katmanında bir canavar ve sadist olma potansiyelini içerir.

Wilhelm Reich’a göre Sosyal Demokrasi ve Liberalizm gibi burjuva toplumunun düzen ideolojileri, insan karakterinin üçüncü katmanın hem şekillendirirler hem de ondan beslenirler. Faşizm ise insan karakterinin ikinci katmanına, yani insanın sadist – canavar yanına hitap eder. Faşizmin siyasi temsilcisi olan kişiler, kitle iletişim araçları vasıtasıyla geniş kitleleri kin ve nefret duyguları etrafında birleştirirler. Kendileri gibi inanmayan, düşünmeyen ve yaşamayanları düşman olarak gösteren bir propaganda ile sıradan ve sistemin kenarında yer alan ezik karakterli insanları bir araya getirirler.

Birçok kişinin savunduğunun tersine, Wilhelm Reich, Faşizm’in bir azınlık sınıf ve zümreye dayanmadığını, kapitalist sanayi toplumunun elitlerinin değil, ama sıradan küçük insanların ideolojisi olduğunu söyler. Nasıl ki, her insan bir sadist – canavar olma potansiyeli taşımaktadır, aynı şekilde, her toplum da kendine has bir Faşizm’i geliştirebilme kabiliyetine sahiptir. Faşist hareketlerin dayanağı ortalama insandır. Bu ortalama insan, kapitalist sistemin sömürü çarkında ezilmiş, büyük ihtimalle kapitalist toplumun kural ve yasakları ile bastırılmış, çoğu zaman çocukluktan kalma cinsel komplekslere sahip sıradan insandır. Sistemden memnun değildir ama sisteme başkaldıracak öz güven ve güce de sahip değildir. Sistemin elitlerine öykünür ve onlar gibi olmak ister.

Pekiyi Faşist hareketler nasıl güç kazanır? Dayandıkları sıradan, ezik karakterli ve küçük insanların üzerindeki toplumsal baskının kalkmasıyla… Yani burjuva toplumunun kural ve işleyişinin bozulmasıyla…

SİSTEMİN ÇÖKÜŞÜ VE SIRADAN İNSANLARIN CANAVARLAŞMASI

Kapitalist sistem böyle giderse 2020-2025 arasında büyük bir krizle karşı karşıya kalacaktır. Bu kriz, özellikle gelişmiş ülkelerde durgunluk ve işsizlik anlamına gelecektir. Yani, bu toplumlardaki sıradan insanlar, sistemin çökmesiyle birlikte, hem kurallardan azade olduklarını hissedecekler hem de sistemin çöküşüyle ortadan kalkan güvencesizlikten mağdur olacaklardır. Bu insanlar sistemin baskısını üzerlerinde hissetmedikleri anda içlerindeki sadist – canavar her an ortaya çıkabilir. Eğer örgütlü bir hareket bu insanları yönlendirmezse, içlerinden sadece bazıları bireysel eylem aşamasına gelebilir: Yeni Zelanda canisinde olduğu gibi...

Öte yandan eğer bir siyasi örgüt etrafında toplanırlarsa, o zaman o toprak ve zamana uygun Faşist bir hareket doğar. Günümüzde yükselen popülist ırkçı hareketler ve dini fundamentalizm faşizmin farklı versiyonlarıdır.

Faşist bir hareket demagojiyle iktidara geçtiğinde ise, daha önce öykündükleri eski rejimin elitlerine göre, burjuva toplumunu burjuva değerlerinde tutmak için daha acımasızca davranırlar, kraldan fazla kralcı olurlar. Toplumsal kargaşa ve düzenin bozulması faşist hareketlerin gelişmesi için uygun ortamı sağlarken, dayandıkları ana insan tipi sıradan ve ortalama insandır.

FAŞİZMLE NASIL MÜCADELE EDİLİR?

Nefreti nasıl yenersiniz? Sevgiyi çoğaltarak. Cehaleti nasıl ortadan kaldırırsınız? Eğitimle… Korku ve endişeleri nasıl bertaraf edersiniz? Uzlaşma, diyalog ve empatiyle… Faşizm, sıradan insanların en ilkel ve vahşi yanlarını sürü psikolojisiyle manipüle eder. Nefret, cehalet, korku ve endişelerden beslenir. Onlarla mücadele etmenin yolu sevgiyi yaygınlaştırmak, eğitimi arttırmak uzlaşma ve diyalog yoluyla insanların birbirine empatiyle bakmasını sağlamaktır. Eğer bunu başaramazsak, her toplumda olabileceği gibi bizim toplumumuzda da dışlayıcı ve faşist hareketler oluşabilir.

ABD TARİHİNDE "PARALEL" FİNANS AĞI: J.P. MORGAN

YAYINLAMA: 28 Mart 2019 - 23:30
Aslında buna manipülatif balon desek daha doğru olur. Çünkü işin içinde dünyada paradan para kazanmayı şiar edinmiş küresel tefecilerin parmağı olduğu ortaya çıktı. Tabii ki, burada, Merkez Bankası’nın kuvvetli müdahalesine de değinmek gerekir. Ama esas mesele, bu saldırının arkasında olduğu söylenen J.P. Morgan şirketinin geçmişini incelemektir. Önce Merkez Bankası ile başlayalım.

M.B.’NIN MÜDAHALESİ NE ANLAMA GELİR?

M.B. TL karşılığı döviz SWAP’larında satış limitini yüzde 10’dan yüzde 20’ye çıkardı. Bunun sonucunda Londra Borsa’sında TL borçlanarak dolara spekülatif yatırım yapan kurum ve kişiler açık pozisyonda yakalandı. Çünkü Merkez Bankası’nın bu kararı Londra Borsa’sındaki TL cinsinden likiditenin birden daralmasına ve akabinde TL faizlerinin aşırı yükselmesine yol açtı. Bu da TL borçlanan yabancı aktörlerin çok yüksek bir faiz riskiyle karşılaşması ile neticelendi. Bu aktörler Türkiye’de zorunlu olarak hisse senedi satarak TL likiditesi sağlamaya çalıştılar. Bu da hem doların TL karşısında değer kaybına, hem de Borsa İstanbul’da hisse senetlerinde fiyat düşüşlerine yol açtı. Merkez Bankası ana silahını bile kullanmadan, yardımcı enstrümanlardan biriyle yeni şişmeye başlamış balonun havasını bu şekilde aldı. Pekiyi cuma günü şişmeye başlayan kur balonunu tetikleyen kim veya kimlerdi?

TÜRK EKONOMİSİNE SALDIRI VE J.P. MORGAN

J.P. Morgan adlı uluslararası finans kuruluşu Türk ekonomisi hakkında iki görüş açıkladı. Bunlardan ilki dolar kurunun kontrol edilmesinin mümkün olmadığı ve kurun 5,90’lara çıkacağıydı. İkincisi ise, Merkez Bankası’nın döviz rezervlerinin tükenme tehlikesi ile karşı karşıya olduğuydu. Dolar kurunun mart ayı itibarı ile temel değeri –yuvarlak hesapla- 5,60 TL civarındadır. Kurun ani bir fırlamayla 5,90’a çıkması için hiçbir maddi sebep görünmemektedir. Yine Merkez Bankası’nın rezervlerinin ve müdahale gücünün yetersiz olduğu iddiası da gerçekçi değildir. Burada karşımıza asılsız haberlerle piyasayı yönlendirmeye çalışan bir kurum çıkmaktadır. İsterseniz bu kurumu biraz tanıyalım.

J.P. MORGAN: ULUSALDAN KÜRESELE BİR “PARALEL” FİNANS AĞI

John Pierpond Morgan, 19’uncu asrın sonlarında ABD’de – ya da Vahşi Batı’da- türeyen tüccar bankerlerden birisidir. ABD’de bankacılık çok sıkı mevzuatla kontrol edilir. Ancak, o dönemde, banka dışı finansman kaynakları ve anonim şirketlerle ilgili mevzuat çok gevşekti. Tüccar bankerler, denetimsiz bir ortamda ve Vahşi Batı şartlarında zengin müşterilerinden fonlar toplayarak şirketlere ortak olmaktaydı. Bunun yanında tahvil ve hisse senedi alıp satma yetkileri ile birlikte faizli kredi verme hakları da vardı. Zaman içinde, bu tüccar bankerlerden biri olan J.P.Morgan iştirakte bulunduğu veya fon sağladığı şirketlere kendi adamlarını yönetim kurulu üyesi veya yönetici olarak yerleştirdi. Ağırlıklı olarak çelik sanayi, demir yolu şirketleri ve ticari bankaların yönetimine kendi adamlarından oluşan bir ağ oluşturdu. Kendisi de ABD’nin en önemli çelik sanayi ve demiryolu şirketlerinden bazılarına eş anlı olarak yönetim kurulu üyesi olarak girdi. Böyle bir yapının, birbiri ile rekabet etmesi gereken şirketlerin organik bağla bağlanmasına ve sektörlerinde tekel gücüne kavuşmalarına neden olacağı açıktır. Nitekim 1912 yılına gelindiğinde ABD’nin anonim şirketlerinin dörtte biri –yani yüzde 25’i- doğrudan veya dolaylı olarak J.P. Morgan’ın kontrolüne girdi. 1914 yılında Senato’dan çıkan Clayton Yasası ile birbirine rakip olan firmalarda aynı kişilerin yönetim kurulu üyesi olması yasaklandı. Bu tarihten sonra J.P. Morgan’ın ABD ekonomisinde merkeziyetçi bir güç haline gelmesinin önüne geçilirken, bu kurumun faaliyetleri uluslararası piyasalara kaydı. Bugün benzeri birçok finans sektörü kurumu gibi, J.P. Morgan da, küresel ekonomide manipülasyonlar yaparak kısa yoldan kazanç elde etme amacını gütmektedir. ABD’liler kendi ekonomilerinde rekabeti kuvvetli bir şekilde korurken, firmalarını dışarıda tekel kârları elde etmeye teşvik ederler. Bunda, bugün, küreselleşmenin de ciddi bir katkısı bulunmaktadır. Pekiyi manipülasyon nedir ve spekülatif balonu nasıl tetikler?

VARLIK FİYATLARINDA BALONLAR VE MANİPÜLASYON

Varlık fiyatlarında balonun oluşması demek, bir fiyatın kısa sürede temel değerinin üstüne çıkması ve bu fiyat artışının insanların gelecekte fiyatın çok daha yüksek olacağını düşündükleri için gerçekleşmesi demektir. Yani, örneğin piyasadaki bazı alıcılar ABD Dolarının 3 ay sonra 8 TL’ye çıkacağını düşünmektelerse, bu yatırımcıların tamamı doları “bugün ucuzdan alıp yarın pahalıdan satmak” isteyeceklerdir. İnsanların böyle bir davranış içine girerken gelecek hakkında net bilgiye sahip olmadıklarını da ekleyelim. (Çünkü geleceği Allah’tan başka kimse bilmez; insanlar yalnızca tahmin eder, DMD.) İşte geleceğe yönelik tahminlerle bugün alıp yarın satmak ya da bugün satıp yarın almak şeklinde tanımlayabileceğimiz bu işlem spekülasyondur. Spekülasyon zararlı bir işlem değildir, ancak bir piyasada arz ve talebin spekülasyondan aşırı etkilenmesi yani piyasanın spekülatifleşmesi tehditler içerebilir. Esas yasak olan, etik dışı olan ve zararlı olan eylem ise manipülasyondur. Manipülasyon, para gücü veya yanlış enformasyonla piyasada fiyatlar hakkında gerçekdışı bir algı oluşturup bundan maddi menfaat sağlamak eylemidir ki, tam da J.P. Morgan’ın suçlandığı iş de budur. Eğer döviz kurlarında (veya herhangi bir menkul kıymet fiyatında) temel değerinden sapmaya neden olacak bir yapısal sorun varsa (örneğin yüksek cari açık veya yüksek dış borç) manipülatör yaydığı yanlış bilgi veya sahip olduğu parasal güçle piyasada bu eğilimi tetikler. Spekülatörler de, yaptıkları spekülasyonla bu yanlış algıyı bütün piyasaya yayar ve böylece panik başlar. Yani işin başlangıcı ve tetikleyicisi manipülatördür.

ÇIKARMAMIZ GEREKEN DERSLER

Türkiye’de önümüzdeki dönemde buna benzer manipülasyonlar olacaktır. Çünkü temelde Türkiye’nin ciddi yapısal soruları vardır: Yüksek dış borç, yüksek enflasyon ve cari açık gibi. Üstüne üstlük, üç tarafımız denizlerle çevrili olduğu gibi yine üç tarafımız savaş ve jeopolitik riskle de çevrilir. Bu yüzden Merkez Bankası ve Hükümetin bu tür ataklara karşı hemen, anında tepkiyi verebilmesi ve kararlı olması gerekir. Cuma günü yaşadığımız olay benzerini Ağustos’ta yaşadık. O dönemde, Merkez Bankası çok pasif kaldı ve zamanında müdahale etmedi. Bedeli hepimiz için ağır oldu. Bugün ise hemen müdahale ederek balonu başlangıç aşamasında söndürdü. Uzun vadede ise, Türkiye’nin kronik hale gelmiş olan cari açık ve yüksek dış borç problemini çözmesi gerekir. Manipülatörler sivrisinekse bataklık yüksek cari açık ve yüksek dış borçtur.

Hayırlı Cumalar.

FİNANSAL VARLIK BALONLARI NASIL OLUŞUR?

YAYINLAMA: 31 Mart 2019 - 23:45
Temennim, huzur ve güven ortamı içinde milletimizin kavga dövüş etmeden kendi şehirleri için en uygun tercihleri belirlemesi… Seçim sonuçları ile ilgili daha sonra bir yazı yazacağım.

En son Ağustos 2018’de ve geçen hafta gördüğümüz dövizdeki anormal dalgalanmaların spekülatif fiyat artışlarına bir örnek olduğunu söylemiştim. Hemen bazı arkadaşlardan eleştiriler geldi: “Hocam, hep üst aklın işi mi bunlar? Hiç mi hükümetin kabahati yok?” Bu soruya nasıl cevap vereyim? Gerçek hayatta “üst akıllar”, “Türkiye’yi yıkmak isteyen Karanlık Konseyler”, “gizli ve masonik örgütler” yok ki! Öte yandan spekülasyonla manipülasyonu karıştırmamak gerekir. Bu da başka bir hata olur. En son olarak da, spekülatif balon oluşması için temelde bazı yapısal sorunlar olması gerekir. Bugün istedim ki, finansal varlık fiyatlarında gerçekleşen balonların nasıl oluştuğunu anlatayım. Böylece insanların kafalarında oluşmuş bazı soruları da cevaplarız.

Bir varlık fiyatı balonu herhangi bir mal, hizmet veya menkul kıymetin fiyatının herhangi bir sebeple temel değerinin üstüne çıkması ve bunu takip eden zamanlarda da hızla artmaya devam etmesi ile başlayan ve yine, hiç beklenmedik bir anda hızla temel fiyata inmesi ile sonuçlanan anormal fiyat hareketlerine verilen addır. Görünüşte varlık fiyatı balonları piyasada alım satan yapan oyuncuların irrasyonel karar ve davranışlarının sonucu gibi görünür. Ancak göründüğü kadar basit bir açıklama ile anlaşılamayacak karmaşık bir yapıları vardır. Öncelikle, fiyat hareketlerinde temel değer ve spekülatif bileşen ayrımını yapmalıyız.

BİR FİYATIN TEMEL DEĞERİ VE SPEKÜLATİF BİLEŞENİ

Her malın muhakkak bir temel değeri vardır. Bu temel değer, alıcıların o maldan elde edeceği maddi fayda ile satıcıların malın maliyeti artı kendi kârlarından oluşan satış bedelini eşitleyen fiyattır. Eğer söz konusu mal depolanabilirse, yani kısa zamanda tüketilmek zorunluluğu yoksa alıcılardan bazısı o malı maddi ihtiyaç sebebi ile değil ama belli bir vade sonunda daha yüksek fiyata satma ve bu işlemden kâr etme amacıyla satın alabilir. Aynı şekilde bazı satıcılar da, bu malı şimdi pahalı fiyattan satıp belli bir vade sonunda daha ucuza tekrar alabileceği beklentisi ile satabilirler. İşte, bir malı temel işlevi ile değil, ama belli bir vade içinde alıp satma veya satıp alma işlemine spekülasyon adı verilir. Bu işlemi yapan kişi veya kuruma da spekülatör adı verilir. Spekülatif alıcılar malın fiyatının artacağı, spekülatif satıcılar da malın fiyatının düşeceği beklentisi ile hareket ederler. Her türlü saklanabilir – depolanabilir mal piyasasında, bu tür spekülatif işlem yapan alıcı veya satıcılar olabilir. Ancak, hiçbir spekülatörün geleceğe dair tam bilgi sahibi olduğu söylenemez. Spekülatörler geleceğe yönelik tahminlerine göre karar alırlar. Bu kararlar sonunda kâr edebilecekleri gibi, zarar da elde edebilirler.

Eğer bir piyasada spekülatif alış ve satışlar temel ihtiyaca binaen yapılan alış ve satışlara göre fiyatı etkileyebilecek bir orana ulaşırsa piyasada oluşan fiyatlar temel değerlerinden sapmaya başlar. Normal şartlarda, spekülatif dalgalanmalar piyasa fiyatının temel değerin etrafında dalgalanmasına yol açar. Piyasa fiyatının temel değerden uzaklaşması – yani temel değerin çok üstüne çıkması ve çok altına düşmesi - için üç sebep olabilir:

Birinci olarak temel değeri belirleyen temel ihtiyaçları yansıtan arz ve talep bileşenlerinin içinde yapısal sorunların bulunması gerekir. Dolar kuru örneğinde, dövizin temel arz bileşeni mal ve hizmet ihracatı, temel talep bileşeni mal ve hizmet ithalatıdır. Eğer yüksek cari açık ve dış borç varsa, bu da, doların temel piyasa bileşenlerinde kırılgan ve sorunlu bir yapı olduğunu gösterir. Yani fiyat her an temel değerinden uzaklaşabilecek bir konumdadır. İktisatta buna “bıçak sırtı denge” adı verilir.

İkinci olarak, yapısal sorunlarla kırılgan hale elmiş bir temel değere sahip piyasada her hangi bir olumlu veya olumsuz dış şok piyasa fiyatının temel değerden sapmasına yol açabilir. Bu dış şokun kaynağı –iktisatçıların çoğunun ittifakıyla Merkez Bankası’nın ani bir faiz indirme kararı veya piyasaya ani bir nakit aşılaması olabilir. Bunun benzeri bir etki, Merkez Bankası dışında bankacılık sistemi kanalıyla da gerçekleşebilir. Bankalar piyasaya öncekine göre daha fazla likidite arz ederek spekülatörlerin alış ve satışlarının başlamasına neden olabilirler. Bu dış şoklara, özellikle dışa açık finansal piyasalarda, dış dünya faizleri veya likiditesinde beklenmeyen değişimler, savaş veya dış politik krizler gibi iktisadi yapı dışından kaynaklanan şoklar ve büyük uluslararası finansal kurumların pozisyon değişiklikleri de dâhil edilebilir.

Üçüncü olarak, spekülatörlerin sürü psikolojisi ile hareket etmesi gerekir. Yani yapısal sorunlara sahip bir varlığın piyasasında fiyatı arttıracak ani bir şokun etkisinin tek anlı olmaması ve artarak devam etmesi için, spekülatörlerin panik halinde ve birbirini taklit ederek hızla alım yapması gerekir. Genelde belirsizliğin yüksek olduğu ortamlarda, bireyler kendileri net tahmin yapamadıkları için toplulukla aynı yönde hareket etmeyi tercih ederler. İşte fiyatı temel değerden sapmasını sağlayan anormal bir şokun etkisinin zaman içinde hızla artmasının sebebi sürü psikolojisiyle hareket eden spekülatörlerdir.

VARLIK FİYATI BALONUNUN BİLEŞENLERİ

Bir varlık fiyatı balonunun üç bileşeni vardır. Her bileşen yukarıda saydığım üç sebeple bağlantılıdır. Balonun bileşenleri kısaca Altyapı, Etki Mekanizması ve Yayılım Mekanizması olarak adlandırılabilir.

Balonun altyapısı, piyasanın temel bileşenlerinde bulunan yapısal sorunlar sebebiyle oluşan bıçak sırtı dengesidir. Bir piyasada balonun altyapısı olmadan bir balon oluşması imkânsız değilse bile çok muhtemel de değildir. Yani, bir ülkede yüksek cari açık ve yüksek dış borç yoksa o ülkede kurlarda spekülatif balon oluşması ihtimali yok denecek kadar azdır.

Balonun etki mekanizması, ikinci sebeple bağlantılıdır; yani balonun hızla şişmesini ve belli bir noktada da balonun aniden sönmesini tetikleyen dış şoklar. Bu şok, faizi düşürerek veya likidite arttırarak fiyat artışı üzerinde etkili olan para politikası veya benzeri bir sonuca yol açan bankacılık kesimi kaynaklı kredi genişlemesi olabilir. Ya da, yüksek sermaye gücü veya piyasada beklentileri hızla değiştirebilecek enformasyonu belirleme gücüne sahip bir manipülatörün eylemleri de etki mekanizmasını oluşturabilir. Pekiyi manipülatör kimdir? 29 Mart 2019 Cuma günkü yazımda şöyle yazmıştım: “…Manipülasyon, para gücü veya yanlış enformasyonla piyasada fiyatlar hakkında gerçek dışı bir algı oluşturup bundan maddi menfaat sağlamak eylemidir ki, tam da J.P. Morgan’ın suçlandığı iş de budur. Eğer döviz kurlarında (veya herhangi bir menkul kıymet fiyatında) temel değerinden sapmaya neden olacak bir yapısal sorun varsa (örneğin yüksek cari açık veya yüksek dış borç) manipülatör yaydığı yanlış bilgi veya sahip olduğu parasal güçle piyasada bu eğilimi tetikler. …” İşte manipülasyon yapana da manipülatör denir.

Son bileşen ise sürü psikolojisidir. Balonun altyapısı yanlış politika veya manipülatör tarafından tetiklenirse, spekülatörler belirsizlik altında sürü psikolojisi ile alışa geçerler; ta ki balon patlayana kadar. Cuma günü balonu patlatan sebepler ile balon ve ekonomik kriz ilişkisine değineceğim.

VARLIK BALONLARI VE KRİZLER

YAYINLAMA: 04 Nisan 2019 - 23:40
Pazartesi günkü yazımda varlık fiyatlarında oluşan balonların nasıl ve hangi aşamalardan geçerek şiştiğini açıklamıştım. Bugün ise, sizlere, hem varlık balonlarının nasıl patladığını özetleyeceğin hem de krizler hakkında biraz bilgi vereceğim. Malum seçim sonrasında herkesin odaklanacağı ana konu ekonomik krizdir. Bizdeki ekonomik sıkıntıların temelleri ve bunların çözüm yolları üzerinde daha çok tartışacağız. Ama istedim ki, önce şu kriz dediğimiz şey neymiş, onu bir anlatalım.

VARLIK BALONLARI NE ZAMAN PATLAR?

Varlık balonlarını şişiren ana etki mekanizmasını oluşturan etkenler kabaca Merkez Bankası’nın gevşek para politikası, bankacılık sisteminde aşırı genişlemeci kredi politikası veya piyasa gücüne sahip bir manipülatörün yönlendirici alımları olabilirdi. Bu etkilerden biri veya birkaçı piyasadaki spekülatörlerin sürü psikolojisi ile artan hızla alımlarına yol açarsa fiyat balonu şişmeye başlıyordu.

Varlık fiyatlarındaki balonun en önemli özelliği, fiyatlar hızla artarken birden bu artış eğiliminin sonlanıp fiyatların daha büyük hızla düşmesidir. Pekiyi artan fiyatların birden çok sert bir düşüşle karşılaşması nasıl olur? Bu balonun tetikleyicisinin ne olduğuna göre değişir? Eğer Merkez Bankası’nın politikası balonu şişirdiyse, yine Merkez Bankası’nın alacağı karşı bir tedbirle balon patlayacaktır. Benzeri şekilde eğer bankacılık sektörünün aşırı genişlemeci kredi politikası balonu şişirmişse, o takdirde, balondaki ani çöküşün yine bankacılık sektörünün politika değiştirmesi ile gerçekleşeceği söylenebilir. Son olarak, eğer bir manipülatör balonun şişmesine sebep olmuşsa, balonun sönmesi de manipülatörün hedeflediği fiyata ulaşıldığında ilgili menkul kıymetin blok satışıyla başlar.

Burada söylenecek önemli bir nokta da bankacılık sistemi veya Merkez Bankası politikası kökenli balonların varlık fiyatlarına dolaylı etki etmesidir, çünkü her iki durumda da doğrudan etki likidite artışı ve faiz düşüşü üzerinden varlık fiyatlarına yansır. Böyle bir durumda oluşan balon daha yavaş şişecek ve benzeri şekilde daha yavaş da sönecektir. Aynı zamanda bu tür balonlar tek bir varlık piyasası değil ama birden fazla varlık piyasasında eş anlı olarak ortaya çıkabilirler. Öte yandan bir manipülatörün başlattığı bir balon, tek bir varlık fiyatında doğrudan etkili olacaktır. Çünkü manipülatörün işlemi doğrudan bir menkul kıymetten yüklüce bir miktarda blok halinde alımla başlar, yine aynı menkul kıymetin blok satışıyla balon sönmeye başlar. Bu yüzden, manipülasyona bağlı balonlar çok daha hızlı şişip, yine çok daha hızlı söneceklerdir.

Merkez Bankası eğer genişlemeci bir para politikası uygularsa ve balonun oluşması için altyapı şartları uygun ise bu birden fazla piyasada balonların şişmeye başlamasına yol açar. Eğer oluşan balonlar Merkez Bankası’nın enflasyon veya kur hedeflerini zorlamaya veya finansal istikrarı bozmaya başlarsa, Merkez Bankası hatasından döner ve para politikasını sıkılaştırır. Bu da balonların sönmesine yol açar. Öte yandan bankacılık sektöründe de aşırı genişlemeci kredi politikası, riskli firmaların da hak etmedikleri finansmana sahip olmalarına yol açar. Riskli, yani zararda olan, kötü projelere yatırım yapan veya kötü yönetilen firmalar daha fazla finansmana ulaşırlarsa, bu takdirde riskli yatırımlar veya kötü yönetim sebebiyle verilen kredilerin geri dönmeme/batma olasılığı yükselir. Bu süreç eğer ithalatçı firmalara yansımışsa döviz kurlarında artışa veya değersiz firmaların kısa dönemli parlamasına yol açmışsa o firma hisse senedi veya tahvillerinde aşırı bir spekülatif artışa yol açabilir. Bankacılık sektörü, bu süreç sonunda kendi riskinin belli bir düzeyi aşmasını takiben kredileri kısmaya başlar. Bu durumda döviz kurunda veya hisse senetlerinde oluşan fiyat artışları durarak sert inişler başlar.

Bu iki örnekte, balonlar hem daha yavaş oluşur hem de birden fazla piyasada oluşabilir. Balonlar eş anlı olabileceği gibi, birbirini kısa aralıklarla da takip edebilir. Bu tamamen başlangıçta balonları oluşturan altyapıdaki farklılıklara bağlıdır. Yine, bu iki örnekte de balonun oluşum sebebi hatalı politika veya stratejilerden kaynaklanır. Öte yandan, manipülatör bir balonu şişirirse, genelde bütün etki tek bir menkul kıymet fiyatına odaklanır. Ve yine, manipülatör kendi açısından strateji hatasından değil, bilakis bilinçli bir şekilde balonu şişirir. Yani manipülatör balonu belli bir fiyata kadar şişirip sonra balonu patlatmayı ve bundan kâr elde etmeyi amaçlar. Piyasaları iyi takip eden bir Merkez Bankası yönetimi, doğru zamanda doğru yönde müdahale ederse, manipülatörlerin yapacağı işlemlerin etkisini kırabilir. Geçen hafta J.P. Morgan’ın başını çektiği manipülasyona Merkez Bankası’nın verdiği tepki bu şekilde başarılı bir müdahaledir. Buna mukabil, Ağustos 2018’de Merkez Bankası hem yanlış faiz stratejisi uygulamış hem de manipülatörlerin saldırısına zamanında yeterli müdahaleyi gerçekleştirememiştir. Bunun bedelini de hala daha milletçe ödemekteyiz.

EKONOMİK KRİZLER DE BALONLARIN PATLAMASI MIDIR?

Ekonomik krizler falanca firmanın hisse senedinin fiyatında veya filanca döviz kurunda anormal artışın aniden durması ile ortaya çıkmaz. Ekonomik krizler iktisadi faaliyet düzeyinde ani ve hızlı bir daralma ile tanımlanır. İktisadi faaliyet düzeyini en iyi temsil eden değişken GSYİH ya da Milli Gelir düzeyidir. Daha önceki yazılarımda bahsettiğim gibi, milli gelirin iki çeyrek üst üste küçülmesi, yani büyümenin negatif olması resesyon – gerileme olarak adlandırılmaktaydı. Gerilemeyi takip eden uzun süreli bir daralma (milli gelirin küçülmesi) ve/veya durgunluk (milli gelirin büyüyememesi ve tekrar eski düzeylerine dönememesi) depresyon-buhran olarak tanımlanır. “Hocam, kendi halinde büyüyen bir ekonomi niçin birdenbire küçülsün? Birileri Türkiye’nin önünü kesmek mi istiyor? Üst akıl mı devrede?”, diye soran arkadaşlara cevap vereyim: Her kriz, aslında, bir dönem öncesinde ekonominin kendi potansiyelinin çok üstünde bir hızla büyümesinin sonucunda gerçekleşir. Yani tıpkı varlık balonlarında olduğu gibi, ilkönce temel değerlerin üzerinde hızlı bir büyüme aşamasını takiben bu sefer bir küçülme süreci gelir. Bu balona benzer yapıya, iktisatta “konjonktür dalgası” adı verilir. Ancak konjonktür dalgalarının balonlardan önemli farkları vardır. Balonlar 1-4 ay arası çok kısa vadeli ve tamamen beklentiler tarafından yönlendirilen fiyat hareketleridir. Konjonktür dalgaları ise çok daha uzun vadeli ve bütün ekonomideki reel üretimi ve milli geliri etkileyen yapısal hareketlerdir. Yani kapitalist sistemin kendi doğasından kaynaklanırlar.

Konjonktür dalgaları iki ana safhadan oluşur: Genişleme safhası (ing. expansionary phase) ve daralma safhası (ing. contractionary phase). Her bir ana safha kendi içinde iki alt safhaya ayrılır: Genişleme safhası toparlanma (ing. recovery phase) ve patlama (ing. boom phase) safhalarına; daralma safhası da gerileme (ing. recession phase) ve buhran (ing. depression phase) safhalarına ayrılır. İşte krizler konjonktürün genişleme safhasını takip eden daralma safhasında resesyondan depresyona, yani gerilemeden buhrana geçiş aşamasında başlar.

Şimdilik özetleyecek olursak krizler konjonktür dalgasının bir kısmını oluşturur. Konjonktür dalgaları da balonlara benzer bir yapıya sahiptir ancak beklentiler yerine kapitalizmin yapısal özelliklerinden/sorunlarından kaynaklanırlar. Ayrıca konjonktür dalgaları bütün ekonomiye yaygın reel değerler üzerinde çok daha uzun vadeli olarak gerçekleşirler.

Bugünlük bu kadar yeter. Pazartesi devam ederiz. Hayırlı Cumalar.

EKONOMİK DALGALANMALARIN DOĞASI

YAYINLAMA: 07 Nisan 2019 - 23:30
Birinci görüş egemen iktisat anlayışının bakışını yansıtır ve buna göre ekonomik krizler iktisat dışı faktörlerden, dış ekonomi kaynaklı şoklardan, yanlış hükümet politikasından veya kıtlıktan kaynaklanır. İktisatta egemen iktisat anlayışı Klasik Okul ve türevleri tarafından savunulur. Bugün dünyaya hakim olan iktisadi düzen olan Neo-Liberalizm de bu anlayışın en son türevidir. Genel olarak klasik okul ve türevleri iktisatta “Ortodoks anlayışı” temsil ederler. Bu görüşün taraftarlarına göre, kapitalist üretim sistemi serbest piyasa rejimi altında kendiliğinden krizlere sebep olmaz. Serbest piyasa ekonomisi tüm kurallarıyla işlerse, mükemmel bir sistem olduğu için krizlere mahal vermeyecektir. Bu anlayış sahipleri çoğunluğu teşkil ettikleri için genelde iktisadi krizleri politika hatalarına ve siyasi tercihlere bağlarlar.

Öte yandan egemen iktisat anlayışına alternatif bakış açısını savunan iktisatçılar ki bunlar, Marksist okuldan her türlü Keynesgil okula kadar geniş bir yelpazede yer alırlar, kapitalist üretim sisteminin hem teknik sebeplerden hem de sınıfsal-sektörel yapısından kaynaklanan sebeplerle krizleri besleyen ve krizlerden beslenen bir yapıya sahip olduğunu savunurlar. Bu alternatif bakış açısı iktisatta “heterodoks anlayışı” temsil eder. İşte heterodoks iktisatçılar kapitalist ekonomideki krizleri kapitalist sistemin dalgalı yapısının bir sonucu olarak görürler. Bu satırların yazarı olarak, ben de kendimi heterodoks iktisatçılar arasında değerlendiriyorum.

Zaman içinde bütün ekonomik verilere göz attığımızda, hemen hemen tamamının zaman içinde bir büyüme trendi etrafında dalgalandığını görürüz. Burada soru şudur: Bu dalgalanmaların ana sebebi kapitalist üretim sisteminin doğasından mı kaynaklanır, yoksa ekonomi dışı faktörler mi büyüme trendinden sapmaya yol açar? Heterodoks iktisatçılar açısından bu sorunun cevabı nettir: Krizler kapitalist bir ekonominin büyüyebilmesi için zorunludur. Sistemin var olabilmesi için belli aralıklarla krizlere ihtiyaç duyulmaktadır.

Eğer heterodoks iktisat anlayışıyla bakacak olursak, kapitalist sistemin kendi yapısal bozuklukları, eşitsiz gelir dağılımı, bazı sektörlerde orantısız büyüme, yatırımda ve üretimde gecikmeler ve benzeri hem zaman içinde hem de sektörler arasındaki senkronizasyonsuzluklar dalgalı büyüme yapısının ana sebepleridir. Hangi modele bakarsanız bakın, dışa kapalı ve özel bir ekonomide bu dalgalanmaların temel bileşeni yatırımlardır. Dolayısıyla sermaye birikim süreci ekonominin dalgalı doğasını anlamak için çok büyük önem arz etmektedir.

Bir konjonktür dalgasının başlaması için ilk önce bir tetikleyicinin olması gerekir. Buna “itki mekanizması” (ing. impulse mechanism) adı verilir. Parasal genişleme, yatırımlarda artış, sıcak para girişleri, teknolojik yenilikler, yeni keşifler ve benzeri birçok faktör bu tetikleyiciler arasında yer alabilir. Sonuç olarak “itki mekanizması” toplam arz ve talebe gelen şoklardan oluşur. Konjonktür dalgasının ikinci bileşeni ise “yayılım mekanizmasıdır.” Yayılım mekanizması (ing. propogation mechanism) itki mekanizmasından gelen şokları büyüten ve etkilerini zaman içinde uzatan bir süreci ifade eder. Burada en önemli bileşen yatırımdır. Eğer incelediğimiz konjonktür dalgası açık ve karma bir ekonomide ise yatırımların yanında sıcak para girişleri, doğrudan yatırımlar, kamunun yatırım ve üretim politikaları da yayılım mekanizmasının unsurları arasına girer.

Konjonktür dalgaları zamanlamalarına – yani periyotlarına – göre dört ana kısma ayrılır: Minör Dalga, Majör Dalga, İmar Dalgası ve Uzun Dalga.

Minör Dalga (Kitchin Dalgası) ortalama 40 aylık ve 2,5 – 4 sene arasında değişen bir vadeye sahiptir. Minör dalga envanter stoklarının dalgalanmasından kaynaklanır. Dalganın yüksekliği ve uzunluğu otonom harcamalar, reel para arzı ve belirsizlik düzeyine bağlıdır. Bu kısa dönemli dalgayı para ve maliye politikası ile sınırlandırabilirsiniz.

Majör Dalga (Juglar Dalgası), başta sabit sermaye stoku olmak üzere, milli servet, dış borç ve iç borç stokları ile reel kredi arzındaki dalgalanmaları yansıtır. Çeşitli zamanlara ve çeşitli ülkelere göre değişse de, genelde Majör Dalga 8-11 sene arası bir döneme yayılır. Bu dönem temelde fiziki sermaye ve dayanıklı tüketim mallarının ortalama yenilenme süresidir. Majör Dalganın dip noktaları, bu aralıkla, yani 8-11 senede bir, tekrar eder. Örneğin Türkiye’de açık ekonomi şartlarında 1980, 1987, 1994, 2001, 2008-09 ve 2018-19 yıllarında Majör Dalga’nın dip noktalarını tecrübe ettik. Bu dalgayı kontrol edebilmeniz için temelde sermaye birikimini planlı bir şekilde gerçekleştirip, dış ve iç borç birikiminizi denetim altında tutmanız gerekir.

İmar Dalgası (Kuznets Dalgası) büyük altyapı yatırımlarının – yani köprü, baraj, yol ve konut gibi yatırımların- ortalama yenilenme süresi olan 25 yıla ulaşır. Örneğin Türkiye’de 1925 ile 1950 arası, 1950 ile 1975-80 arası, 1975-80 ile 2000-05 arası olmak üzere birbirini takip eden imar dalgaları vardır. Her imar dalgasının sonu dip noktayla biter. Bir örnek olarak verirsek Majör Dalga ve İmar Dalgası’nın dip noktaları 2001 krizinde örtüşmüştür.

Uzun Dalga (Kondratieff Dalgası) yeterli veri olmadığı için teknik olarak ölçülemeyecek büyüklükte bir dalgadır, çünkü uzunluğu 45-60 sene arası değişir. Bu yüzden birçok iktisatçı bu dalgayı “kehanet olarak” vasıflandırır. Yine de bu dalga, Schumpeter tarafından teknoloji paradigmalarını yansıtan bir süreç olarak tanımlanmıştır. Dünya ölçeğinde, 1929 krizinin Majör Dalga, İmar Dalgası ve Uzun Dalga’nın dip noktalarının örtüştüğü kriz olduğu yolunda görüşler bulunmaktadır.

Her ekonomide milli gelir uzun dönem büyüme trendinin etrafında birbirinin üstüne binen Minör Dalga, Majör Dalga ve İmar Dalgalarına bağlı salınır. Eğer krizler konjonktür dalgalarının dip noktalarında oluşuyorsa bunları tahmin edebilmek ve önceden kontrol edebilmek mümkün olabilir. Ancak uygulanan politikalar majör dalgayı sınırlandırabileceği gibi büyütebilir de. Eğer yanlış politikalar dizisi uygulanırsa milli gelir önce beklenenin – veya ülke potansiyelinin- çok üstünde bir hızla büyür. Bu süreç içerisinde belli sektörlerin – inşaat gibi- orantısız bir biçimde büyümesi söz konusu olabilir. O takdirde, genişleme etkisi katlanarak artar, iç ve dış borçlar şişerken bazı sektörlerde atıl kapasite – aşırı yatırım- söz konusu olur. Sonunda düşen kâr oranları ve artan borç birikimi daralma safhasını başlatır. Genişleme safhası ne kadar yüksek büyüme getirirse daralma safhasındaki kriz de o kadar büyük olur.

İçinde bulunduğumuz kriz süreci Majör Dalga’nın dip noktasını göstermektedir. Bu krizi aslında 2015-16 yıllarında beklemekteydik. Çünkü son 40 yılda Türkiye’nin majör dalgaları 7-8 yıllık düzenli periyotlarla gerçekleşmişti. Ancak bu sefer periyot 3 sene uzadı. Bunun sebepleri ayrıca bir araştırma konusu olabilir. Ancak bunun 2000-05 yıllarında başlayan imar dalgasının da dip noktasını teşkil edip edemediğini bilemiyoruz. Normalde son imar dalgasının 2025-2030 yılları arasında sonlanması gerekir. Eğer bugünkü kriz son majör dalga ve son imar dalgasının dip noktalarının buluştuğu bir krizse, o zaman işimiz çok zor diyebiliriz. Örnek 2001 krizidir.

1994, 2001 ve 2008 Krizlerinin ortak noktaları ve bugünkü durumla karşılaştırması da daha sonraya kalsın.

DEMOKRASİNİN EKONOMİ POLİTİĞİ – ŞEHİRLİLEŞME, SANAYİLEŞME VE VATANDAŞLIK BİLİNCİ

YAYINLAMA: 14 Nisan 2019 - 23:30
Cuma günü işlerimin yoğunluğu nedeniyle yazıyı yazamadım. Ne var ki, Türkiye’de gündem tıpkı ekonomide olduğu gibi yüksek oynaklık içeriyor. Gündem o kadar hızla değişiyor ki, hangisini yazacağımı şaşırıyorum. Bugün de, o yüzden, temel ilkelere yönelen demokrasi ve ekonomi ilişkisini inceleyeceğim. Ancak dosyada biriken konuları sizin için bir özetleyeyim.

Geçen Pazartesi günü bahsettiğim 1994, 2001 ve 2008 krizleri ile bugünkü krizin doğası üzerine ileride yazmayı planlıyorum. Bu arada birçok arkadaşım ve öğrencim seçimler üzerine niye yazmadığımı soruyor. Ortalık biraz durulsun, insanlar çuvallar üstünde sabahlamayı bıraksın, sonra soğukkanlılıkla bir analiz patlatırız.

Bu arada Ömer el-Beşir gibi bir “ileri demokrasi gurusu” da siyaset tarihinin tozlu yapraklarına karıştı. Bu gibi adamların sonu hep kendi yakınları eli ile gelir. Bu yüzden tarihte darbeler ve bunların ekonomi politiği üzerine de bir yazı vacip oldu. Bunu da dosyaya attık.

Bu köşenin okuyucuları tarafından yakından tanınan ve her dönem misafirimiz olan Kasabanın Şerifi Trump da tweetleri ile hayatımıza renk (!) katmaya devam ediyor. Yine önemli bir konuda, açıklanan (yoksa açıklanamayan mı, demeli?) ekonomik reform paketi oldu. İdeolojik olarak benim görüşlerime taban tabana zıt, piyasa profesyonelleri, zengin rantiyeler ve mirasyediler kadar fakir fukaranın, işçi sınıfının ve geniş kitlelerin de içinde ne olduğunu anlayamadığı bir paketti bu. Her şey netleşsin, onu da ele alırız.

Gelelim bugüne… Malum seçimleri yaptık, hukuk süreci devam etmekte. Seçim denince de, akla, demokrasi gelir. Acaba demokrasi ile kastedilen nedir? Bunun arkasında nasıl bir iktisadi yapı olmalı? Kitleler yönetimde söz sahibi nasıl ve hangi kanallardan olur? Bunun iktisadi yapı ile alakası nedir? Bu soruları cevaplamak istiyorum…

ESKİ TOPLUMLARDA SEÇİMLİ SİSTEMLER

Demokraside sandık vazgeçilmez bir ögedir. Âdeta denebilir ki, sandık ve milli irade demokrasinin namusudur. Gözünün gibi korumalısınız. Ancak sandık tek başına bir yönetimi demokrasi yapar mı? Hayır. Bu soruya hukukçular “hukukun üstünlüğü, serbest basın, fikir, inanç ve teşebbüs hürriyeti, tarafsız yargı ve güçler ayrılığı” prensiplerini de dâhil ediyorlar. Ben bu konuda bir şey söylemeyeyim, yazılı ve görsel basında yeterince tartışıldı. Ama bunlar çağdaş bir demokrasinin kurumlaşması için yeter mi? Hayır. Çağdaş demokrasinin oluşabilmesi için bir de iktisadi alt yapı gerekir. Bunun neden gerekli olduğunu eski toplumlardan örneklerle açıklayalım.

Eski Türkler göçebe bir toplumdu. Her boy kendi içinde oymaklara ayrılırdı. Oymakların her biri obalara ayrılırdı. Bir oba sürekli otlaktan otlağa yer değiştiren, genel geçimini hayvancılıktan sağlayan, hayvan sürülerinin tamamının obanın ortak mülkiyetinde olduğu bir ekonomik birimdi. Obanın sosyal örgütlenmesi rekabete – yani bireysel beceri ve yeteneklerin yarıştırılmasına – göre değil, dayanışmaya – yani topluluğun bütün işlerde birlikte hareket etmesine – göre düzenlenmişti. Obanın siyasi üst yapısı ise yazılı olmayan sözlü hukuk – töre -, bu sözlü hukukun temsilcisi bilge ve yaşlılar – aksakallar – ve topluluğun bir araya gelip önemli kararlar aldıkları toy veya kurultaylarla örgütlenmişti. Eski Türkler de bireyciliğin geri plana itilmesinin en önemli örneklerinden biri de çocukların toplum için önemli bir iş yaptıktan sonra isim almaları idi. Dede Korkut hikâyelerinde Boğaç Han bunun örneğidir. Yani birey toplum için vardır. Hanlar ve beyler bile kurultayda oy ile seçilir. Ama buradaki irade, bireylerin kendi kişisel çıkarlarına yönelik iradesi değil, ama sosyal ve siyasi yapının bozulmaması ve değişmemesi için kurgulanmış gelenek ve töreyi kutsallaştıran bir irade idi. Kabaca eski Türk toplumu, basit bir grup mülkiyeti ve dayanışma altyapısına bağlı bir ilkel kabile demokrasisiydi.

Türkler yerleşik hayatla tam olarak Akdeniz havzasına yerleşince karşılaştılar. Burada sınıflı tarım ve ticaret toplumları vardı. Tarım ekonomisinin özelliği kendi kendine yeten ama büyüme kabiliyetine sahip olmayan geçimlik ekonomi olmasıdır. Tarım toplumlarının sabit bir mekânı vardır, bu da tarım ürünlerinin satıldığı pazarlar etrafında inşa edilmiş ticaret şehirleri ve geniş araziler üzerinde tarım yapılan çiftliklerdir. Tarım da en önemli üretim faktörü topraktır, toprağın miktarı ve verimliliği de insan eliyle dönüştürülemez. Tarım toplumları, bu yüzden, değişime kapalı ve statik toplumlardır. Dolayısıyla tarım toplumlarında otoriter ve değişime kapalı siyasi yönelimler ve bunları tahkim eden iktidarı kutsayan dini anlayışlar tezahür eder. Bireysel zenginleşmenin yolu da ticaretten geçer. Bu yüzden sınıflı tarım toplumlarında, teşebbüs hürriyeti ve özel mülkiyet var iken düşünce ve inanç hürriyeti olmaz. Çünkü bu sistemin sorgulanmasını, sistemin sorgulanması da halkın yönetimi değiştirmek istemesi ile sonuçlanabilir.

Türk siyasi tarihindeki tartışmalar, bugün dâhil, bir üretim sistemi içinde farklı sınıf ve zümrelerin iktisadi çıkarlarının paylaşımı üzerine gerçekleşmemiştir. Fakat farklı üretim tarzlarının – göçebe ilkel komünal toplum ile ticarete dayanan sınıflı tarım toplumu veya sanayi toplumu ile tarım toplumu - çatışmasından kaynaklanmıştır.

Antik Grek ve Roma demokrasileri de aslında demokrasi değildir. Adı demokrasi olan bu yönetimler belli bir kısım seçkin ailelerden gelen, belli gelir düzeyindeki erkeklerin karar mekanizmasında olduğu, kölelerin, alt gelir gruplarının ve kadınların söz hakkı olmadığı, katı gelenekler ve dini tutuculukla harmanlanan oligarşilerdi. (Oligarşi seçkin azınlık yönetimi demektir, DMD.) Pekiyi demokrasi nasıl ortaya çıktı?

DEMOKRASİNİN İKTİSADİ ALT YAPISI: SANAYİLEŞME VE ŞEHİRLİLEŞME

Kapitalist üretim sistemi, kendi kendini idame etmekle kalmayıp sürekli genişlemeyi doğasında bulunduran bir üretim sistemidir. Kapitalist bir ekonomi, doğası gereği, sürekli büyümek zorundadır. Çünkü sistemin ana üretim faktörü fiziki sermaye, yani üretimde kullanılan makinalardır. Diğer üretim sistemlerinden farklı olarak, ilk defa bir üretim sisteminin ana faktörü insan eliyle üretilen bir maldır.

Kapitalist sistemin bir başka önemli kuralı, işbölümü ve uzmanlaşma, buna bağlı olarak yabancılaşma ve bireyselleşmedir. İşbölümü toplum içinde herkesin en iyi yapabildiği iş kollarına yönlendirilmesidir. Uzmanlaşma ise, her bireyin içinde bulunduğu işkolunda üretkenliğini arttıracak tecrübe, bilgi ve becerisini çoğaltmasıdır. Böylece birey kendi varlığını yaptığı üretim, üretimde içinde bulunduğu işkolu ve bu işkolunda kendisine verilen rol (sınıf) ile tanımlar. Kendini kendi üretimiyle tanımlayan birey, geleneksel bağlılıklarından kopar ve toplumun tarihine, dinide ve göreneklerine yabancılaşır. Bu anlamda feodal kurumların yerini laik devlet kurumları alır. Marx’ın yabancılaşması ise, işçilerin diğer şeylerin yanında “kendi üretimine de yabancılaşması” anlamına gelir ki, BMW üreten fabrikada çalışan işçinin kendi ürettiği BMW’yi alamaması buna örnektir.

Kapitalist üretim sisteminin ana mekânı, büyük işçi ve beyaz yakalı çalışan kitlelerinin yaşadığı şehirlerdir. Böyle bir ortamda, her birey yönetimde söz hakkı isteyecektir ve bunu laik kurumlar vasıtasıyla kendi bireysel ve sınıfsal çıkarını savunmak için yapacaktır. İşte siyasi partiler bireyin bu ihtiyacını karşılar. Demokrasi, işçi sınıfının, köylülerin, beyaz yakalı çalışanların, bankacıların, iş adamlarının, toplum içindeki marjinallerin, kadın haklarının ve hatta çevrenin korunmasını isteyenlerin talepleri etrafında örgütlenen kolektif ve seküler kurumlar olan siyasi partiler etrafında arasında oluşabilir. Bunun için de şehirli ve sanayileşmiş, işbölümü ve uzmanlaşmayla yabancılaşmış ve bireyselleşmiş bir topluma ihtiyaç vardır.

Eğer bir toplumda siyasi partiler tarım toplumunun ekonomi politiğinden kalan tutucu değerler etrafında veya tam tersi bu değerlere karşı örgütleniyorsa, o takdirde demokrasi işlemez. Bu demokrasi değil Karagöz Hacivat oyunu olur.

Buradan devam edeceğiz.

31 MART SEÇİM SONUÇLARI ÜZERİNE

YAYINLAMA: 21 Nisan 2019 - 23:40
Bu seçimler öncesinde bana “Ne olur seçimler?” diye soranlara sürpriz sonuç bekleyin demiştim. Ankara ve İzmir seçimlerinde favoriler kazandı. Ama en büyük sürpriz İstanbul’da oldu. Gerçi anketlere baktığımızda üç aşağı beş yukarı bu tabloyu görüyorduk. Örneğin Adana, İzmir, Antalya, Ankara, Mersin’de Millet İttifakının kazanacağı söylenmişti. İstanbul ise kafa kafaya çıkıyordu. Nitekim seçim sonuçları da tıpkı anketlerdeki gibi tecelli etti. Bugüne kadar her seçim öncesinde anketler yaklaşık olarak sonucu tahmin etmekteydi. Bu sefer de öyle oldu.

Seçimlerin yorumu açısından ilk etapta kısaca söylenebilecek ana noktalar şunlardır:

Seçimlerin kaybedeni AK Parti’dir. Bu gidişatı 24 Haziran seçimleri sonrasında da yazmıştım ve onları uyarmıştım. Partinin kendine çeki düzen vermesi, söylemlerini ve örgütlenmesini gözden geçirmesi gerekir.
Seçimlerin bir kazananı CHP’dir. Yerelde İlçe Belediye Başkanlığı’ndan gelen çalışkan ve samimi isimlerle aday seçiminde hedefi on ikiden vurmuşlardır. Seçim süresince yapılan kırıcı olmayan ve herkesi kucaklayan propaganda yöntemi de etkili olmuştur. Özellikle İstanbul teşkilatının çok sıkı bir şekilde çalıştığını söyleyebiliriz.
Seçimin başka bir kazananı da MHP’dir. Cumhur İttifakı ile hem Türkiye’yi siyasi bir istikrarsızlığa gitmekten alıkoymuş hem de AK Parti’de oy devşirmeye devam etmiştir. AK Parti ile yarıştıkları yerlerin çoğunda da seçimi kazanmıştır. MHP’nin oy desteği neyse, neredeyse onun üç misli kadar bir iktidar gücüne ulaşmıştır.
İyi Parti seçimin kaybedenlerindendir. Hiç il belediyesi alamamıştır. Milet İttifakının küçük ortağı olmakla kalmış ve kendi hanesine olumlu bir sonuç yazdıramamıştır.
Görünen o ki, Türk Milleti kavgacı bir dil istememektedir. Toplumu bölen gerginliklerden yana değil, toplumu kucaklayan, samimi ve güler yüzlü bir siyaset anlayışından yanadır. Kavgacı retoriğe devam eden, rakibini düşman ve vatan haini ilan eden siyasi partiler 2023’te büyük hezimete uğrayacaktır.
Bunun yanında Türk Milleti artık, kuvvetli lidere dayalı siyasetin yerini takım oyununa dayalı siyasetin alması gerektiği de bütün siyasi partilere söylemiştir. Bizim siyasi partilerimiz Hagi gibi, Alex gibi bir 10 numaraya dayalı top oynayan takımlara benzemektedir. Vatandaş ise artık yıldız isimlere dayalı değil, takım oyununa önem vermeleri gerektiğini siyasi partilere ihtar etmiştir.
Kuvvetli yürütme gücüne dayalı Başkanlık sistemlerinde merkezi ve yerel idarelerin farklı ellerde toplanması çok önemli bir mesajdır: Vatandaş AK Parti ve CHP’nin birlikte çalışmasını ve beraber kendisine hizmet sunmasını istemektedir. Yani vatandaş lafa değil icraata bakmak istediğini bildirmiştir.
Bu seçimlerin sonucunu etkileyen ana sebeplerden biri ekonomik sıkıntılardır. Özellikler büyük şehirlerde geniş aile bağlarının zayıflaması yüzünden dayanışmanın azalması ve bununla birlikte yaşam maliyetlerinin kırsala göre çok yüksek olması sebebiyle hayat pahalılığının etkisi çok daha yakıcı olmaktadır. Kırsal kesim ve taşra kasabalarında hala daha kendini döndüren mütevazı yaşamlar kurulabilmektedir. Aynı zamanda taşra kasabaları ve kırsal kesimde insanların beklentisi çok düşüktür. Öte yanda şehirli insanın yaşamdan beklentileri çok daha fazladır. Bu ise şehirdeki insanın elde ettiği yaşam standardının elde etmek istediği yaşam standardının çok altında olmasına yol açmıştır. Ekonomik krizle birlikte bu uçurum artmış ve bu da sandıklara büyük şehirlerde iktidar değişimi olarak yansımıştır.
Türkiye nüfusu içinde yeni seçmen olan gençlerin hayata bakışı ve hayattan beklentileri ile iktidar partisinin eylem ve söylemleri de çelişmektedir. Orta yaş grubu seçmen içinde muhafazakâr AK Parti ve MHP daha çok tercih edilirken, genç nüfus içinde bu payları düşmektedir. Bunun sebebi, özellikle iktidar partisinin 1970’li yılların dili ile konuşmasıdır. Gençler bu dili anlamamakta, AK Parti de gençleri anlamamaktadır. AK Parti’nin siyasi propagandası gitgide yaşlanan bir kuşağa hitap etmektedir. 2023 seçimlerini bu genç seçmen kitlesine en iyi hitap eden parti kazanacaktır.
Kısaca söyleyeceklerim bunlar. Türk Milleti her seçim döneminde adeta “hassas terazi” ile ölçerek oyları dağıtmıştır. Her ne kadar bireysel bazda eğitimsizlik ve yoksulluk gibi sebeplerden her zaman en ideal kararı veremese de, Türk Milleti ortak karar vereceği vakit en doğru kararları vermektedir. Buna siyasetçi büyüklerimiz “Milletin İrfanı – Bilgeliği” adını verirler. Bütün seçimlerde dediğimiz gibi:

Vox populi, vox Dei! Halkın sözü, Hakk’ın sözüdür!

KRİZLERİN BENZERLİĞİ ÜZERİNE-I

YAYINLAMA: 25 Nisan 2019 - 23:30
1999 yılı 15 Ocak’ından bu yana İktisat Fakültesi’nde kadrolu çalışıyorum. Marmara Üniversitesi İngilizce İktisat Bölümü ikinci sınıf öğrencisiyken 1994 Krizi’ni, İstanbul Üniversitesi’nde tam iki yılımı doldurmuş bir asistanken 2001 Krizini, çiçeği burnunda bir Doçentken 2008 Krizi’ni yaşadım. Doktora tezim konjonktür dalgalanmaları, krizler ve bunların endüstriyel izdüşümleri üzerine idi. Tezimde ulaştığım ana netice 1994 ve 2001 Krizlerinin birbirine çok benzediğiydi. 2008 Krizini, daha sonra, Uluslararası İktisat Dersinde ele aldım. Yine beklediğim gibi 2008 Krizi’ndeki ana hatlar diğer iki krize benzemekteydi. Bugün 45 yaşında bir iktisat profesörü, köşe yazarı ve TV yorumcusu olarak 2019 Krizini yorumlamaktayım. Üzülerek görüyorum ki, memleketin iktisadi makûs talihi aynen devam etmektedir. Hiç partizanca sloganlara girmeden bu krizlerin ortak yanlarını ve farklarını özetlemek benim milletime ve okuyucularıma borcumdur.

1994, 2001 ve muhtemelen 2019 Krizi ikiz krizler olarak adlandırılabilir. İkiz Kriz, döviz krizi ve bankacılık krizinin eş anlı olarak gerçekleşmesidir. Döviz Krizi 1970’lerin sonundan itibaren yazında sıklıkla ele alınan bir kriz türüdür. Özünde yüksek cari açık ve sürdürülemez dış borçlar nedeniyle memleketin döviz stoklarının yetersiz hale gelmesi ve bunu takiben hızlı kur yükselmeleri ile karakterize edilir. 1970 öncesinde bu tür cari hesap kaynaklı dış ödeme krizleri “devletlerin borç krizleri” olarak adlandırılırdı. Çünkü kurlar kontrol altında, sermaye hareketleri sınırlı ve devletler haricinde özel sektörün dış borç bulabilme olanakları kısıtlı idi. Bankacılık krizi ise bankacılık sisteminde batık krediler veya aktif yapısının bozulması sebebiyle bankacılık sektöründe kredi daralmasını takip eden negatif büyüme ile karakterize edilir. İkiz Kriz olgusu her iki krizin birbirini beslediği bir sürece işaret eder ve milli gelir büyümesi ile işsizlik üzerinde çok daha olumsuz etkilere yol açar.

Aslında bizdeki krizler ortalama 7-8 yıllık aralıklarla gerçekleşmekte idi. 1972, 1980-82, 1987, 1994, 2001-02, 2008-09 krizleri bu periyodu bize net olarak göstermektedir. 2018-19 Krizinde vade 10 yıla çıkmıştır. Ancak bunlar arasında en fazla zarar veren krizler 1994 ve 2001 krizleridir. Bu krizler yukarıda da bahsettiğim gibi ikiz krizlerdir. 2008 Krizi Küresel etkiyle tetiklenmiştir. Ama krizin altyapısı diğer krizlerle benzerlik içermektedir. Yalnız, 2008-09 Krizi ikiz kriz değildir. Çünkü cari açık problemi yerinde dururken bir bankacılık krizi yaşanmamıştır. Bugün 2018-19 Krizinde henüz bankaların bilançosunda bir bankacılık krizini ima eden radikal etkenler saptanmamaktadır. Ama işler hepten iyi de gitmemektedir.

2008 Küresel Krizini yaygınlaştıran sebeplerden birisi banka bilançolarının gerçek riskleri yansıtmaması idi. Bankalar batık ve/veya geri dönmesi şüpheli kredilerini sigorta şirketlerine sigortalıyorlardı. FF derecelendirme notlu batık bir kredi örneğin AIG Şirketi tarafından sigortalanıyordu. Bu durumda AIG, firma batsa bile borcunu bankaya ödemeyi taahhüt etmekteydi. Böylece derecelendirme notu AAA olan AIG’nin güvencesi batık firmanın kredisinin de AAA notuna sahip olmasını sağlamaktaydı. Bankaların bilançoları bu şekilde makyajlanmakta ve batık krediler olduğundan düşük gösterilmekteydi. Ne olduysa, AIG bu kredileri ödemeyeceğini ilan ettiğinde oldu. Bankaların bilançosunda bulunan AAA görünümlü krediler bir anda FF notlu kredilere dönüştü. Bankaların derecelendirme notu kendi kredi müşterilerinin derecelendirme notlarının belli bir ortalamasını yansıtır. Haliyle bankaların derecelendirme notları da hızla düştü. Bu hisse senedi fiyatlarında düşüşe yol açtı. Bütün bu olaylar iki ay gibi kısa bir sürede gerçekleşti.

Bugün Türkiye’de bir AIG firması yoktur. Var olan yabancı ortaklı yerli sigorta firmaları da bu denli ağır bir riskin altına girmez. İşte tam bu sırada KGF ortaya çıktı. İlk bakışta desteklenebilir bir oluşum olarak değerlendirdim. Özellikle, nakit sıkıntısı içine giren ve kitlesel olarak yüksek istihdam yaratan küçük boy işletmelere destek vermek amacıyla bu fonun yararlı olabileceği düşüncesindeydim. Ancak geçen zaman içinde bankaların batık kredilerini yüzdürmek için bir bilanço makyajlaması olduğu ortaya çıktı. Haliyle, bugün banka bilançolarının bir bankacılık krizini ima etmiyor olması çok şey değiştirmemektedir. Kısa süre içinde bu tablo değişebilir ve bir ikiz krizle tekrar karşılaşabiliriz.

Bizde yaşanan krizler 1987’den bu yana aynı süreci takip eder. Anahtar kelimeler kronolojik sıra ile şunlardır: Aşırı kredi genişlemesi, sektörel orantısız yatırım, ticarete konu olmayan sektörlerin (inşaat ve hizmetler) ticarete konu olan sektörlere göre aşırı büyümesi, aşırı değerli TL, hızla artan cari açık ve sürdürülemez dış borç, ani sermaye kaçışı ve hızlı kur artışları. Bu kriz yapısı Klasik iktisatçı Clement Juglar’in keşfettiği ve Schumpeter’in Majör Dalga olarak adlandırdığı dalga ile uyumlu görünmektedir. Ancak farklılıklar vardır.

Majör Dalga, bankacılık sektörünün verdiği aşırı kredilerle başlar. Bunu artan iç ticaret hacmi ve firmaların birbirine açtığı ticari krediler izler. Akabinde yatırımlar ve sermaye birikimi artar. Ancak yatırımların talep arttırıcı etkisi kapasite arttırıcı etkisinde daha hızlı arttığı için faiz oranları da yükselmeye başlar. Bunu takiben ücretler artar. Genişleme safhasının ilk yarısında mal fiyatları ücret ve faizlere nispetle daha hızlı arttığı için aşırı kârlar oluşur. Ancak genişleme safhasının ikinci yarısında mal fiyatları ücret ve faizlere nispetle daha yavaş artmaya başlar, reel maliyetler yükselir ve hala pozitif olan kârlar düşmeye başlar. Kârlar düştükçe yatırımlar yavaşlar, talep de yavaşlamaya başlar. Bu arada başlangıçta yapılan yatırımlar sonuç verir ve sermaye miktarı ile üretim kapasitesi artar. Bu mal fiyatlarındaki artışın daha da yavaşlamasına yol açar. Tepe noktaya geldiğimizde aşırı yatırım ve aşırı üretime karşın bu üretimi satın alacak yeterli talep bulunmamaktadır. Kâr oranlarında ve yatırımlarda düşüş başlar ve daralma safhasına girilir. Süreç önce malların nispî fiyatlarının sonra milli gelirin ve en sonunda da reel ücret ve reel faizlerin düşmesi ile devam eder.

Juglar’in yukarıda anlattığımız dalgası sonucunda aşırı üretim ve kriz kaçınılmazdır. Ancak bu kapalı bir ekonomidedir. 1994, 2001 ve 2008 krizlerinde Türk ekonomisi dışa açıktır. Ve yine, Juglar’de ihmal edilen farklı sektörlerin varlığı da mevzu bahistir. Bizim Majör Dalga şöyle çalışır. Dış sermaye girişi veya hükümetin genişlemeci politikası ile krediler büyümeye başlar. Krediler büyüdükçe aslan payını üretken olmayan ve iç piyasaya yönelik sektörler (inşaat, AVM’ler, bankalar, tüketici kredileri vs. DMD) alır. Orantısız sektörel büyüme üretken ve dış piyasaya satış yapan sektörlerin (tarım ve imalat sanayi) aleyhine işler. TL değerlenir, müflis firmalar (ahbap çavuş ilişkisi ile) bolca kredilendirilir, cari açık ve dış borç artar, enflasyon düşer, firmalar ve insanlar için borçla sahte bir refah dönemi yaşanır. Bu dönemin mottosu şudur: “Borç yiğidin kamçısıdır!”. Artan cari açık ve sürdürülemez dış borç ile bolca kredilendirilen müflis firma ve tüketicilerin batması ekonomik daralmayı başlatır. Ani sermaye kaçışları ve yükselen kur, dolar borçlusu banka ve firmaları ofsayta düşürür. Banka kredileri daralır, millî gelir hızla düşer, işsizlik ve enflasyon artar ve hükümet kemerleri sıkar. Bu dönemin mottosu da şudur: “Ayakları yorganına göre uzat!” Ancak Juglar’de her şeye rağmen sermaye birikimi vardır; yeni fabrikalar yapılır. Bizim kriz süreçlerinde ise sermayeden çok dış borç birikimi olur, günün sonunda dolar cinsi anapara ve faizi küresel tefecilere öderiz. Yine Juglar’de krizi başlatan aşırı üretimken, bizdeki borçla şişirilmiş üretimsiz tüketimdİr. Sultan Abdülmecit’ten bu yana bizde krizler böyle gelişir.

Pazartesi devam etmek üzere… Hayırlı Cumalar…

KRİZLERİN BENZERLİĞİ ÜZERİNE-II

YAYINLAMA: 28 Nisan 2019 - 23:30
Her üç krize giden süreç öncesinde bankacılık sektörünün toplam nakdî kredileri reel olarak çok hızlı büyümüşlerdi. Krizlere temel teşkil eden sorun kredinin bütün sektörlere dengeli dağılmayıp özellikle iç piyasaya üretim yapan hizmetler ve inşaat sektörlerine orantısız dağılmasıydı. Bunun sonucu kaçınılmaz bir şekilde cari açık makasının açılması ve dış borçların sürdürülemez hale gelmesiydi. Bankacılık kredisinin orantısız dağılması ülkenin cari hesabını bozduğu gibi, aynı zamanda, krediyi yoğun olarak alan sektörlerde projelendirilmemesi gereken riskli projelerin de kredilendirilmesi, sektörün aktif kalitesinin bozulması ve batık kredi ihtimalinin artması gibi sorunlara yol açtı. Yani hem bankaların alacak tahsilinde gitgide zorlanması hem de ülkenin dış borçlanma oranının sürdürülemez olması durumuyla karşı karşıya kalmıştık.

Yukarıda anlattığım ilişki 1994 ve 2001 krizlerinde birebir gerçekleşmiştir. Burada 2008 Krizi biraz daha farklı bir konjonktürde oluşmuştur. 1994 ve 2001 Krizleri tamamen iç dinamiklerden kaynaklanan bir sürecin sonunda oluşurken 2008 Krizi Küresel krizin etkisiyle ihracatta gerçekleşen ani bir düşüşe bağlı olarak ortaya çıkmıştır. Tabii ki, burada, makro iktisadi politikaların da etkisi vardır. Üç krizde de yapılan stratejik hata ortaktır: Para ve maliye politikası ile kur rejiminin uyumsuzluğu.

1994 ve 2001 Krizleri hem özel tasarruf - yatırım açığı hem de bütçe açığının eş anlı olarak bulunduğu bir ortamda gelişmişti. 2008 Krizinde ise sadece özel tasarruf - yatırım açığı varken bütçe hesabı denkti. 1994 ve 2001 Krizlerinde kontrollü kur rejimi altında istikrar politikası parasal hedefleme merkezli sıkı para politikası ile kontrolsüz genişlemeci bir maliye politikasını içeriyordu. Kontrollü ve sabit kur rejimlerinde maliye politikası genel iktisadi faaliyet düzeyini belirlemede çok kuvvetli bir araç iken para politikası nispeten daha zayıftır. Ekonomi sabit kur rejiminde dış şoklara karşı kırılgan iken iç şoklara karşı korunaklıdır. Her iki kriz öncesinde de, problem yüksek kronik enflasyon ve sürdürülemez iç ve dış borçlardı. Dolayısıyla ekonominin soğutulması gerekiyordu. Bunun için kuvvetli politika olan maliye politikasını iç talebi kontrol etmekte kullanmalı ve para politikasını da yardımcı politika olarak değerlendirmeliydi. Ancak tam tersi yapılmış, dönem hükümetleri kuvvetli politika aracını iç ve dış açıklar ile enflasyonu daha da arttıracak yönde kullanmışlardır, (genişlemeci maliye politikası). Kuvvetsiz politika aracı ile iç talep kontrol edilmeye çalışılmış ve başarısız olunmuştur, (sıkı para politikası). Üstüne üstlük, kriz patladığında hükümet krize karşı politika da geliştirememişti. Bunun sebebi bizatihi hükümetlerin yüksek iç borçtan dolayı ilk önce kendi açıklarını kapatmaya yönelmesiydi. Bu da zaten daralan ekonomiyi daha da küçültmüş, krizin etki ve şiddetini arttırmıştı. Sonuçta istikrar politikası ile kur rejimi uyumsuzluğu sabit kur rejiminin avantajlarından faydalanılamamasına yol açmış, iç şoklara karşı koruma sağlayan sabit kur rejiminde iç şoklar kaynaklı bir krize sebep olmuştur.

2008 Küresel Krizi patladığında Türkiye ekonomisinde ana istikrar politikası sıkı maliye politikası ile birlikte enflasyon hedeflemesine dayalı sıkı para politikası idi. Bunların yanında, kur rejimi dalgalı kur rejimi idi. Dalgalı kur rejiminde kuvvetli politika parasal hedefleme temelinde para politikasıdır. Maliye politikası ise nispeten daha zayıftır. Dalgalı kur rejimi ülkeyi dış şoklara karşı korurken (dış ekonomide talep daralması veya dış faizlerde artış vb.), iç şoklara karşı kırılgan bir yapı arz eder. Dalgalı kur rejiminin çalışması için hem kurların hem de faizlerin piyasaya bırakılması, kontrol edilmemesi gerekir. Kurlar cari işlemler hesabını dengeye getirirken, faizler de sermaye hesabını dengeye getirir. Bu dönemde ana mesele ılımlı enflasyon ve yüksek dış borçtur. Ancak hükümetin bütçesi denktir. 2008 Krizine giden süreçte enflasyon hedeflemesi faizlerin Merkez Bankasının kontrolünde ve çok yüksek düzeylerde tutulmasına ve kurların da baskılanmasına yol açmıştır. Türkiye ekonomisi bu süreçte, sürekli sermaye hesabı fazlası ve dolayısıyla cari açık veren bir ekonomiye dönüşmüştür. Kurlar dengeleyici fonksiyonunu ifa edememiş, dolayısıyla istikrar politikası ile kur rejimi uyumsuzluğu kur rejiminin avantajlarından yararlanılmasına mani olmuştur. Küresel krizin Türkiye’ye yansıması doğal olarak dış talep daralması ve ihracatın sert bir şekilde düşmesiydi. Dalgalı kur rejimi doğal halinde çalışsa, ihracat daralması kur artışı ile telafi edilecekti. Yani küresel krizin etkisi neredeyse hiç hissedilmeyecekti. Ancak böyle olmadı. Yine de, 2008 Krizi’nin etkilerini hafifleten iki olgu öne çıkmaktadır. Hükümet denk bütçeye sahip olduğu için krize karşı genişlemeci maliye politikası uygulayabilmiştir. Dünya’da da ABD ve AB Merkez Bankalarının uyguladığı genişlemeci para politikaları sonucunda oluşan cari açık ucuz dış borçla finanse edilebilmiştir. Ancak 2008 Krizinin bütün yapısal sebepleri bugün hala değişmeden durmaktadır. O dönemde “piyasa imanlısı neo-liberal düzen yanlısı” arkadaşların heyecanla bekledikleri bilmem kaçıncı genişleme paketlerinin anlamı ABD’nin para basıp dünyaya dolar pompalamasıydı. Böylece hem genel kriz geciktirildi, hem de ABD’nin krizi dünyaya yayıldı. Bizde de, o dönem AK Parti’lilerin heyecanla savunduğu “inşaatla kalkınma stratejisi” devreye sokuldu. Bol ve ucuz dövizle üretken olmayan sektörlere gaz verildi, dış borca dayalı tüketim azdırıldı.

İçinde bulunduğumuz 2018-19 Krizi hem Majör Dalganın ki, ben buna “Dış Borçlanma Dalgası” adını verme taraftarıyım, dip noktası ile 2008’de kamu harcaması ve ucuz dış borçla çözümü ertelenen yapısal sorunların bir bileşkesidir. Ne var ki, bugün, hükümetin tıpkı 2001’de olduğu gibi bütçe açığı vardır. Dış borç imkânları da çok kısıtlıdır. Bu da hükümetin elini kolunu bağlamaktadır. 2019 yılı başından itibaren ilan edilen Yeni Ekonomi Programı delinmiş, seçim ve benzeri siyasi etkenlerle zaten sıkıntılı olan bütçe iyice açık vermeye başlamıştır. Bundan sonra yapılacak olan ilk şey, vergi artışları ve kamu harcamasında kısılmaya gidilmesi olacaktır. Merkez Bankası’nın faiz arttırması da gündemdedir. Yani iç talep önümüzdeki dönemde daha da kısılacaktır. Bu gidişle 2020 yılını da kriz yılı olarak görme ihtimalimiz yüksektir.

Allah yardımcımız olsun…

3 MAYIS, YENİ VENEDİK, BİLSEM, İZMİR VE RAMAZAN

YAYINLAMA: 09 Mayıs 2019 - 23:25
3 Mayıs Cuma ve 6 Mayıs Pazartesi günleri yazı yazamadım. Kızımın Dünya Robot Olimpiyatları seçmeleri dolayısıyla hafta sonu İzmir’e gitmiştim. Bu arada önemli gelişmeler de oldu. Önce bunlardan bahsedelim. Kısa kısa…

3 MAYIS

3 Mayıs Dünya Türkçüler günüydü. Türkiye tarihinde milliyetçilik hiçbir zaman ayrıştırıcı bir formda olmamıştır. Aksine Türk milliyetçiliği kapsayıcı bir milliyetçiliktir. Ayrıştırıcı milliyetçilik Batı toplumlarına has bir ideolojidir. Bir toplumun vatandaşlarını etnisite ve din temelinden ayrıştırmak ve bir kısım vatandaşın o millete mensubiyetini kabul etmemek üzerine kuruludur. En bariz örneği geçmişteki Nazi ve şimdiki Neo-Nazi hareketleridir. Bu ideolojilere göre Avrupa kökenli ve Hristiyan olmayan vatandaşlar toplumun bir parçası kabul edilmez. Temel hakları göz ardı edilir. Türk milliyetçileri ise hiçbir zaman Türk kökenli olmayan vatandaşları ayrı bir milletin mensubu görmemişlerdir. Aksine herkesin Türk olduğu söylemi temel teşkil etmiştir. İttihat ve Terakki’den CHP’ye, AK Parti’den MHP’ye kadar farklı renklerdeki milliyetçiliklerin hiçbiri, örneğin “Kürt kökenliler Türk değildir, bu vatanda işi yoktur!”, dememiştir. Tam tersini iddia etmişlerdir: Türkiye vatandaşı herkes Türk’tür. Esas ayrımcılık güdenler, ayrıştırıcı milliyetçiliği savunanlar sol kisvesi altında azınlık gayreti güdenlerdir. Bütün vatandaşlarımın Dünya Türkçüler günü kutlu olsun!

YENİ VENEDİK

Lügatteki anlamı “Yeni Venedik” olan Venezüella’da başarısız bir ABD destekli darbe gerçekleşti. Son dönemde Kasabanın Şerifinin izlediği (veya ona izletilen) politikaları incelersek can havliyle dünyanın her tarafında gerginlik ve müdahale politikasını izlemektedir. Yakın dönemde darbe ve işgal girişimlerinin olduğu ülkelere bir bakalım: Irak, Libya, Mısır, Filistin, Suriye, Türkiye, İran, Brezilya ve Venezüella. Bunların yanına en büyük tehdit addettikleri Rusya ve Çin’i de ekleyelim. Bu ülkelerin ve bu ülkelerdeki liderlerin hiçbiri birbiriyle benzeşmemektedir. Örneğin Maduro ulusal solcu, Erdoğan Muhafazakâr Milliyetçi, Ruhani adı üstünde teokratik rejimin din adamı Cumhurbaşkanı, Saddam, Esad ve Kaddafi sosyalist Arap milliyetçileri, Mursi selefi İslamcı, Putin milliyetçi, Xi Komünist ve Lula ise sendikadan yetişme sosyalisttir. Bu ülkelerin hepsinin tek bir ortak tarafı vardır: ABD’den bağımsız bir politika izlemek. Türkiye’de son dönemde iç politikadaki tartışmalardan dolayı dış konjonktür pek konuşulmaz oldu. Venezüella’daki darbe de çok tartışılmadan bir yana bırakıldı. Bu darbe, hâlbuki gelişmesi, sebepleri ve başarısızlığı ile 15 Temmuz sapkın ve casus FETÖ darbe girişimine çok benzemektedir. Allahtan Maduro ve Venezüella yönetimi işgalci soytarılara dur demiştir.

ÇUBUK’TAKİ LİNÇ GİRİŞİMİ

Etrafımız ateş çemberidir. Suriye ve Ukrayna’da savaş vardır. Fırat’ın doğusunda CIA destekli eşkıya devleti kurumsallaşmaktadır. Türkiye’ye S-400 bahane edilerek ambargo söylentileri yaygınlaşmaktadır. Kıbrıs’ta doğal gaz ve petrol rezervleri üzerine ABD kuklası rejimler oyun oynamaktadırlar. Zaman milletçe bir olacağımız zamandır. Bununla birlikte Sayın Kılıçdaroğlu’na bir kısım lümpenler tarafından uygulanmak istenen linç girişimi bazı mevkuteler (gazete diyemiyorum, kusura bakmayın, DMD) tarafından sanki çok normal bir olaymış gibi yansıtılmaktadır. Milletçe tek yumruk olmamız gereken bu dönemde, bizi birbirimize düşürmek isteyen istihbarat oyunlarına karşı dikkatli olmalıyız. Sayın Kılıçdaroğlu’na geçmiş olsun dileklerimi iletirim.

23 HAZİRAN SEÇİMLERİ

YSK Kararını verdi. Seçimler İstanbul’da yenilenecek. Milletin oyundan kimsenin çekinmemesi gerekir. Ancak burada bazı noktalara vurgu yapmak gerekir: 1. Eğer İstanbul’da seçim yenilenecekse sadece Büyükşehir Belediyesi seçimleri değil muhtarlıklar dâhil bütün seçimlerin yenilenmesi gerekirdi. 2. Eğer 19 bin sandıkta usulsüzlük (iktidar partisinin sözcülerinin ima ettiği gibi FETÖ kumpası) var ise, bu hükümetin Sayın Cumhurbaşkanı’nın FETÖ’yle mücadelesinde onu yalnız bıraktığı, FETÖ tehdidini hafife aldığı anlamına gelir. Başta YSK üyeleri bu konuda herkesin tekrar soruşturulması gerekir. Hiç kimse şüphe duymasın ki, Türk devleti bir avuç sapkın haşhaşiye boyun eğmeyecektir. En güzel sözü de 23 Haziran’da hemşehrilerimiz söyleyecektir.

BİLSEM

Kızımın da öğrencisi olduğu BİLSEM Türk Devleti’nin en güzel projelerinden birisidir. Bilimsel alanda, resim ve müzik gibi güzel sanatlarda üstün yetenekli çocukları sınavla seçip onları özel eğitime tabi tutan bu kurum geleceğin öncü nesillerinin yetişmesi için çok kıymetli bir vazife ifa etmektedir. Hafta sonu yapılan Dünya Robot Olimpiyatları seçmelerinde Ataşehir BİLSEM’in öğrencileri Türkiye’yi Danimarka’da temsil etme hakkına kavuşmuştur. Hepsinin yolu açık olsun. Ancak, devletimizin BİLSEM’e ayırdığı kaynak çok yetersizdir. Bizim petrol ve doğal gazımız yoktur, suyumuz kıttır, en büyük kaynağımız yetişmiş iş gücümüz ve geleceğimiz de çocuklarımızdır. Devletimizin Türkiye çapında BİLSEM’e daha fazla kaynak ayırmasını bekliyoruz.

İZMİR

Türkiye’nin en güzel şehirlerinden biri olan İzmir’i ailemle gezme şansı buldum. Bir İstanbullu olarak üzülerek beyan etmeliyim ki, İzmir’in trafiği, altyapı hizmetleri, birkaç lüks semtin dışında diğer mahallelerdeki özensizlik İzmir’in hak ettiği belediye hizmetlerine sahip olamadığı duygusu yarattı bende. Tarıma dayalı sanayi, turizm, eğitim ve kültür alanlarında Türkiye’nin markası bir metropol olabilecekken İzmir’in yetersizlikleri öne çıkmakta. Gördüm ki, Sayın Soyer’e çok iş düşmektedir. İzmir’de büyük bir vizyon değişikliğini gerçekleştirmesi gerekir. Bu satırlarda takipçisi olacağım.

HOŞ GELDİN YA ŞEHR-İ RAMAZAN

Bu satırların okuyucuları bilirler. Ramazan Ayı’nda Cuma günleri Ramazan’a özel yazılar yazarım. Bugün birikmiş konulara değindim. O yüzden haftaya iki yazım Ramazan ve İktisat üzerine olacak. Hepinizin Ramazan’ı mübarek olsun. Allah milletimize sağlık, huzur, beraberlik, kardeşlik ve dayanışma gücü versin. Dualarınız bereketli, ibadetleriniz makbul olsun.

Hayırlı Cumalar…

MASİVADAN ARINMAK İÇİN ANADOLU TASAVVUFU

YAYINLAMA: 16 Mayıs 2019 - 23:40
Kapitalizmin toplumsal dokumuza sirayet ettiği her anda, gitgide daha fazla şehvet, şöhret ve servet üçlüsüne kapılmadığımızı kimse söyleyemez. En mütedeyyin insanlarımız bile her geçen gün daha fazla dünyevileşirken, geleneksel ahlak değerlerinden de uzaklaşmaktalar. Tabiî ki, dünyevileşmek ahlaksızlık demek değildir. Temelde dünyevileşmek demek, bu dünyanın sorunlarına bu dünyadan cevaplar aramak demektir. Maalesef bizdeki dünyevileşme (sağcı olsun solcu olsun farketmez, DMD) bir toplumun örgütlenmesi için gerekli olan ilkeler bazında değil ancak yaşam tarzında geleneksel değerlerin hor görülüp kaba bir nihilizmle tüketim ve israf toplumuna dönüşmek şeklinde tezahür etmektedir. İlk önce benim tabirimle “beyazlatılmış Türkler” ve “aydınlatılmış” seçkinlerimiz bu yolun yolcusu oldular. Şimdiyse, yeni yetme “kasabalı burjuvalarımız” bu yola baş koymuş görünmektedir.

Başlıkta bahsettiğim masiva kavramı bugünkü Türkçe’ye Tayfun Atay Hocamızı izleyerek en güzel “yalan dünya” olarak çevrilir. Tayfun Atay Türkiye’de dini cemaatlerin sosyolojisi üzerine uzmanlaşmış yetkin bir akademisyendir. Anadolu tasavvufu ki, Ahmet Yaşar Ocak Hocamıza ithafen Kalenderi – Haydari dervişleri ile Baba İlyas halifelerinin ortaklaşa kardıkları çok güzel bir hamurdu, özünde insanın yalan dünyanın boş heveslerinden kendini arındırması amacını gütmekteydi. Anadolu Tasavvufu deyince aklımıza gelen büyük isimler sanatçıların piri Mevlana, askerlerin ve devlet adamlarının piri Hacı Bektaş, esnafın piri Ahi Evran, köylülerin piri Hacı Bayram gibi büyük erenlerdir. Bunlara Abdal Musa’yı, Somuncu Babayı, Geyikli Babayı, Sarı Saltuk’u da dahil edebiliriz. Bu büyük insanlar ağırlıklı olarak Selçuklunun inkırazı döneminde Beylikler çevresinde ve hassaten erken dönem Osmanlı topraklarında kök salmışlardı. Hemen soru gelecek: Bunların hepsi Kalenderi miydi? Hayır. Ama çoğunluğu öyleydi. Diğerleri ise Melami Kalenderi neşveden bir şekilde nemalanmış isimlerdi. Örneğin Mevlana… Mevlana’yı Mevlana yapan insan Şems-i Tebrizi’dir ki, hakkında bugüne gelen yazılara bakıldığında – yine Ahmet Yaşar Ocak’a referans vererek- bir yüksek zümre Kalenderi’si olduğu söylenebilir. Bu erenlerin bir başka ortak tarafı paylaşım ve dayanışmayı, yardımlaşmayı ve ortaklaşa mülkiyeti öne çıkaran bir toplumsal örgütlenmeyi savunmalarıdır. Yani masiva / yalan dünyadan kurtulmanın yolu dünyadan elini ayağını çekmek değil, ancak masivanın temelini oluşturan şehvet – şöhret – servet ihitrasını reddederek daha iyi bir dünya idealini yaşatmaktı.

Anadolu’nun ve Rumeli’nin her yanına gelen göçebe Türkmen aşiretleri ve İslam’la müşerref olan yerel ahali bu erenler eliyle irşad edildi. Ömer Lütfü Barkan Hocamızın meşhur “Kolonizatör Türk Dervişleri” olarak tanıttığı bu kişiler, liderleri oldukları halk kesimlerini dayanışma ve ortaklaşa mülkiyeti öne çıkaran bir toplumsal örgütlenmeye dâhil ettiler. Elbette göçebe Türkmenler için bu eylem çok da yabancı sayılmazdı. Ancak Türkler yerleşik hale gelip şehir ve köylerde yaşamaya başladıklarında da, dayanışmaya dayalı ve ortaklaşa mülkiyet temelinde oluşan bu temel yapı şehirlerde de devam etmişti. Tekkeler bu siyasi ve sosyal yapının merkezleri konumundaydı.

Bayramiler kurdukları tekkelerde tarım yapar, ürünlerin ihtiyaçları kadarını tekkenin iaşesi için kullanırken geri kalanları halka dağıtırlardı. Anadolu’nun her köşesindeki Bektaşi tekkeleri benzeri bir şekilde etraflarına göçebe ve yerleşik Türkmenleri koordine eder ve ortaklaşa mülkiyet ilkesini hayata geçirirlerdi. Ahi tekkelerinde kardeşler ve aileleri için ortak bir kazan kaynar, gün içindeki satışlardan elde gelirin ihtiyaç fazlası Ahi Baba’ya verilirdi. Bu biriken gelir Ahilerin yerleşik olduğu şehir ve kasabaların iaşesi ve idaresi için kullanılır, yolculara ikram ve muhtaçlara yardım olarak dağıtılırdı. Hemen hemen bütün Anadolu tasavvuf ekollerinde kişisel servet / özel mülkiyet hor görülürdü. İnsanların elinin emeği dışındaki gelirleri haram kabul edilirdi. Buradaki temel espri şöyle özetlenebilir:

Masivanın / yalan dünyanın başladığı yer servet edinme tutkusudur. Anadolu erenlerine göre, servet edinme kelime anlamı “Allah’a güvenerek inananan insan” olan mü’min için felaketin başlangıcıdır. Servet tutkusu şöhret ve şehvet tutkusunu da beraberinde getirir. Dünyalığını kaybetme korkusu insanın Allah’a teslimiyetini zedeler. Onu dünyevileştirir. Çevresine şüpheyle bakmasına yol açar. Böyle bireylerden oluşan toplum haset, kin, kibir ve sonunda yalanla beraber şirk hastalığına yakalanır. Böyle bir toplumu önlemenin yolu ilk önce “servet tutkusunu” ortadan kaldırmaktan geçer.

Bugün kendi toplumumuza baktığımızda bu hastalıkların hepsi, başta kendimiz olmak üzere, herkeste görülmektedir. Yeni “kasabalı burjuvalarımız” “Beyaz Türklere var da, bize yok mi?” demektedirler. Kendi karşıtlarında eleştirdikleri her kötü davranışa – Batılının gelirine sahip olmadan Batılı gibi yaşama tutkusu, serbest evlilikler, görünüşte mistik gerçekte çıkar çevrelerine dönüşen dernekler, iktidarın ve lüks yaşamın putlaştırılması, israfın itibar olarak lanse edilmesi gibi- bu sefer kendileri sahip çıkmaktadırlar. Böyle olunca bin yıllık vatanımızda, bu toprakların bilgeliği ve İslam’ın temel değerleri etrafında şekillenen geleneksel yaşamımız hor görülmekte, iptidailik ve gerilik olarak sunulmaktadır. Bütün bunları kendi paramızla yapsak bir yere kadar kabul edilir (yine de kabul edilemez, DMD) de, emperyalist tefecilerden alınan borçla yapılınca israfın bedeli çoğunlukla fakir fukaraya ödetilmektedir.

Şu mübarek Cuma gününde hepimizin gönlüne Anadolu erenlerinin saf idealleri hakim olsun. Amin.

YÜZÜNCÜ YILINDA KUVVA-YI MİLLİYE

YAYINLAMA: 19 Mayıs 2019 - 23:35
Bugün rahat evlerimizde oturuyoruz, güçlü ordumuz ve emniyet teşkilatımızın sağladığı güvence altında huzurluyuz, semalarımızda dalgalanan bayrağımız ve üstünde yaşadığımız vatanımız – yani dedelerimizin mezarı olmuş ve torunlarımızın beşiği olacak olan ortak evimiz – için hangi bedelleri ödediğimizin farkında değiliz. Sanki hep mutlak bir barışla geçen bir 1000 senedir buradaymışız gibi düşünüyoruz. Hâlbuki iş hiç de öyle değildir. İsterseniz bir hatırlayalım:

TARİHTE ANADOLU BİR BARIŞ YURDU OLMAMIŞTIR

Anadolu coğrafyası Hititlerden bu yana sürekli işgal tehdidi altında olan, adeta her dönemin büyük güçlerine savaş alanı olmuş, barışla dolu yılları az ama savaşla dolu yılları çok olan acılı bir coğrafyadır. Biz Türkler için Moğol istilası, Haçlı seferleri, Beylikler döneminin kargaşası, Timur istilası, Fetret Dönemi 150 sene boyunca hep kargaşa içinde geçmişti. Fatih sonrasında uzun yıllar düşman işgali olmamış ama bu sefer de kendi devletimiz ceberut yanını göstermişti: Babaî Ayaklanması benzeri Türkmen ayaklanmaları olan Şahkulu İsyanı, Kalender Şah İsyanı, Celali İsyanları ve sonunda da eşkıyaların kurumsallaşarak âyanlara dönüşmesi…

Bu karmaşa ve acı dolu dönemlerin ardından çöküş seneleri gelir… Düşman istilası önce Balkanlara dayandı: 1877-78 yıllarında 93 Harbi, Arnavutluk İsyanı, Balkan Savaşları ve benzeri etkenlerle milyonlarca Balkan Türkü Anadolu’ya aktı. Hepimizin ailesinde uzaktan yakından bu felaketli yılların yadigârı bir Balkan Türkü vardır mutlaka. Son olarak da Birinci Savaş sonrasında memleketin toptan işgali gündeme gelmiştir. Sevr Anlaşması İngiliz ve Fransızların himayesinde Ermeni ve Kürt devletlerinin kurulmasını, İzmir bölgesinin Yunan’a Akdeniz’in İtalyan’a Marmara ve Boğazların da Uluslararası Komisyon’a bırakılmasını öngörmekteydi. Türk’e sadece Orta Anadolu bırakılmış ve Padişah ile Hükümet esir alınmıştı.

19 MAYIS 1919’A GİDEN SÜREÇ

Manzara-i umumiyye şu idi: Ege, Marmara ve Karadeniz’de Rum çeteleri, Doğu’da Ermeni komitacılar ve bir yığın ayrılıkçı İngiliz iş birlikçisi ekalliyet. İzmir işgal edilmiş, Müslüman ahali katledilmeye başlanmış, vatanın ve milletin namusu ve izzeti iki paralık olmuş vaziyette… Bu durumda, Sevr Anlaşması hükümlerine göre orduların hepsi silah bırakacaktı ama bu eşkıyalar ve çeteler serbest kalacaktı. Türk’ün eli de armut toplamıyordu, tabii… Her yerde birbirinden bağımsız milli müdafaa cemiyetleri ortaya çıkmakta idi ama bunların birbiriyle irtibatlı olması ve güç birliğine gitmesi gerekiyordu. Gerek İngilizler gerekse Saray Hükümeti bu gelişmelerden rahatsızdı. Anadolu’da gelişen bu milli müdafaa cemiyetlerini bastıracak, ordunun ve polis teşkilatının lağvedilmesini icra edecek, Rum ve Ermeni çetelerine karşı kendini savunan Müslüman ahaliyi sindirecek, işgalci emperyalistlerin ve gaddar Rum ve Ermeni eşkıyalarının rahatça at oynatmasını sağlayacak bir müfettiş tayinine karar verildi. Sultan Vahidettin eski yaveri Mustafa Kemal Paşa’ya bu görevi verirken, “Paşa, devlet ve millet sizden hizmet beklemektedir!” derken, aslında milli müdafaa cemiyetlerinin dağıtılmasını ve İngilizlerle arayı bozacak her hangi bir pürüzün engellenmesini istemekteydi. Çünkü herkesin bildiği üzere, o dönemde hükümet politikası Türkiye’nin bağımsızlığının ve Türklerin can güvenliğinin ancak İngiliz himayesi ile sağlanabileceğidir. Bunun en büyük savunucusu da dönemin Sadrazam’ı Damat Ferit Paşa’dır. Hiç, esaret altına girilerek bağımsız kalınabilir mi? Trajikomik… İşte Atatürk bu sebeplerle Samsun’a olağanüstü müfettiş olarak tayin edilmiştir. Oraya vardığında ise kendisinden beklenenlerin tam tersini yapmış ve milli müdafaa cemiyetlerini birleştirmişti: Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti. Ya da, halk arasında bilinen adıyla Kuvva-yı Milliye…

Erzurum ve Sivas Kongreleri sonrasında 7 Eylül 1919’da kurulan Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti, milli mücadelenin ana teşkilatı oldu. Zaferden sonra Gazi Paşa’nın önerisiyle Cumhuriyet Halk Fırkası ismini aldı; yani, bugünkü CHP. Hoş bugünkü CHP ile Atatürk’ün CHP’si arasında büyük fark vardır ya, neyse…

Kuvva-yı Milliye ruhu her zaman tehdit altında olan bu coğrafyada her zaman yaşatmamız gereken bir ruhtur. Özünde üç temel ilke yer alır: Tam bağımsızlık, millet hâkimiyeti ve milli birlik. Bugün, eğer 19 Mayıs 2019’da, Atatürk’ün ve Kuvvacı ecdadımızın yolundan gitmek istiyorsak her şeyden önce bu ilkelerin hayata geçirilmesi gerekir. İsterseniz bunları aşağıda özetleyelim.

19 MAYIS 2019’DA KUVVA-YI MİLLİYE

TAM BAĞIMSIZLIK: Bugün küreselleşme şartlarında bir ülkenin kendini dünyadan izole etmesi mümkün değildir, akılcı da değildir. O zaman, tam bağımsızlıktan kastımız nedir: Siyasi bağımsızlık, iktisadi bağımsızlık ve kültürel bağımsızlık.

Siyasi bağımsızlık iç ve dış politikada kendi kararlarımızı kendi hedeflerimiz doğrultusunda belirlemek. Yani “Batı ne der?” diye, büyükelçilerin talimatıyla politika oluşturmamalıyız.

İktisadi bağımsızlık ile anlaşılması gereken tamamen dünyadan izole olmuş bir ekonomi değildir. Bu sadece fakirlik getirir. Ancak iktisadi bağımsızlıktan kasıt ekonominin çarklarını çevirebilmek için dış borca muhtaç kalacak duruma düşmemektir. Memleketin bankacılık, imalat sanayi ve iletişim gibi stratejik sektörlerini yabancı firmalara bırakmamaktır. Ekilebilir toprakların yabancı (İsrailli, Katarlı ve ABD’li) firmalar tarafından satın alınmasını engellemektir.

Kültürel bağımsızlık: İletişimin bu kadar yaygınlaştığı bir çağda kültürlerin birbiriyle etkileşimde bulunması kaçınılmazdır. Bu durumda kültürel bağımsızlık ne anlama gelir: Türkçeyi korumak, doğru şekilde yazılıp konuşulmasını sağlamak, her türlü sanat alanına destek vermek ve gençlere nitelikli bir eğitim sağlamak. Eğer bu üç politikada uygulanırsa, o zaman Türk Kültürü de dünyada diğer kültürlerle serbest rekabete girebilir düzeyde olacaktır.

MİLLET HÂKİMİYETİ: 2019’da bu kavram, temel insan hakları çerçevesinde bütün kurum ve kurallarıyla, yerleşmiş gelenek ve töreleriyle demokrasinin tesis edilmesi anlamına gelir. Demokrasi sadece çoğunluğun yönettiği rejim değildir, aynı zamanda azınlığın haklarının da korunup kollandığı rejimdir. Bir başka ifadeyle de, demokrasi, sandıkla gelinen rejim değildir ama sandıkla gidilen rejimdir. Milletin hâkim olabilmesi için milletin her mensubunun kendinin haklarının bu devletçe savunulduğu ve devletin yönetiminde kendisinin de görüşlerinin önemli olduğu intibaına ulaşması gerekir. Bu da tam demokrasi ile olur.

MİİLİ BİRLİK: Bu konuya ileriki yazılarımda değineceğim. Özellikle küreselleşme ve milli devletler bağlamında… Ancak kısaca özetleyeyim… Üç Silahşörler romanında Atos, Porthos ve Aramis’in sloganını hepimiz biliriz: “Hepimiz birimiz, birimiz hepimiz için!”. İşte milli birliğin oluşması için sihirli formül budur: Herkes kendinden önce diğerlerini düşünecek, diğerleri için çalışacak ve diğerleri için üretecek. Gazi Paşa ve arkadaşları, en azından Kurtuluş Savaşı’nda bunda başarılı olmuşlardır. Bugün de, milletçe en önemli sorunumuz milli birliğin zayıflamaya başlamasıdır.

Bugün hangi siyasetçi bu ilkelere dayanıyorsa 2019’da Kuvvacı odur!

BEYZÂDE ALÂEDDİN VE ABDAL MUSA

YAYINLAMA: 23 Mayıs 2019 - 23:35
Bizde çok bilinmeyen veya resmî tarihçiler tarafından sümen altı edilen tarihi vakalardan birisi de Fatih’in Hocasının bugün bilinen şalvarlı ve sakallı meşayihten olmadığı, aksine heterodoks bir İslam anlayışına sahip olmasıydı. Zaten Akşemsettin’in Hocası’nın da, yani Dilenci Şeyh Hacı Bayram Veli’nin de, kalender meşrep bir şeyh olduğu açıktır. Fatih’in kendisinin de hem diğer bazı Kalenderi Babalarına ki, Otman Baba en meşhurlarıdır, yakınlık hissettiği, hatta Fetihten sonra bugünkü Şehzadebaşı’nda bulunan bir manastırı Kalenderi’lere bağışladığını, bugün de bu yapının Kalenderhane Camii olarak hizmet verdiğini biliyoruz. Kısaca özetlemek gerekirse bugün Alevi adı altında toplanan dergahların köklerinde bulunan Kalenderi Babalarının inanç, erkan ve toplumsal örgütlenme yöntemleri Osmanlının kuruluş ve yükselme dönemlerinde çok etkili bir konumdaydı. Sadece Osmanlılar mı? Anadolu’nun her tarafında bulunan zaviye ve tekkeler, bize, Osmanlılar haricinde diğer Türk Beyliklerinde de Anadolu Erenleri’nin (Abdalân-ı Rûm) önemli manevi ve toplumsal liderlik konumunda olduğunu söylemektedir.

Bugün size Karaman Beyzadesi Alaeddin Gaybî’nin hikâyesini anlatacağım. Alaiye (bugünkü Alanya, DMD) Beyi olmaya namzet, hatta talihi yaver giderse Karaman tahtına bile oturabilecek bir mevkideki genç bir Beyzade’nin, damarlarında kanı deli akarken bir anda her şeyi bırakıp kendisini tasavvufa adaması bugün çok da rastlayabileceğimiz bir vaka değildir. Bundan daha da önemlisi, Beyzade’nin tacı tahtı terk ettikten sonra Türk dilinin en ünlü şairlerinden biri olan Kaygusuz Abdal olması, şiirlerinin yanı sıra geniş hacimli kitaplarıyla da önemli bir tasavvuf yazarı haline gelmesidir. Alâeddin Gaybî’nin Kaygusuz Abdal olması kadar önemli başka bir etken ise, onu Kaygusuz Abdal yapan büyük Alperen Abdal Musa’dır. Öyleyse hikâyemize başlayalım.

GEYÜK DONUNDA GEZERDİM ALEMİ…

Ava, eğlenceye, içki ve savaşa meraklı genç Beyzade Alâeddin Gaybi, Alâiye Kalesi’nden çıkıp nedimleriyle avlanmaya gitmişti. Sürmeli gözlü bir ahuyu gördüğünde bütün maharetiyle ok atmış, ok uçup geyiğin bağrına düşmüştü. Ama geyik öleceğine kaçmaya başlamış, Alâeddin Gaybî de peşinden sürmüş atını… Ormanları geçmişler, sulardan atlamışlar en sonunda geyik ormanın içinde bir açıklıkta yer alan büyük bir dergâhtan içeri girmiş. Genç Beyzade hışımla atını dergâha sürmüş. Dergâhın kapısında çâr-darp yapmış (saçını, sakalını ve kaşını kazıtmış ama bıyıklarını çenesine doğru sarkıtmış) Hayderi Kalenderi dervişleri Gaybî’yi durdurmuşlar. Genç Beyzade hiddetle konuşmuş: “Bu dergâhtan içerü bir ahu girdü. Böğründe benim okum var idü. Ol ahu benüm hakkımdur, tiz getürün!” Dervişler ise öyle bir ahu görmediklerini, eğer birisine soracaksa Baba Sultan’a sorması gerektiğini söylemişler. Alâeddin Gaybî, hışımla atından inip dergahın içine seyirtmiş ve Baba Sultan dedikleri şeyhin yanına çıkmıştı. Şeyh’te dervişleri gibi saçını, sakalını ve kaşını kazıtmış, kefen bezini temsil eden beyaz bir tennure giymiş, uzun beyaz bıyıklarını da çenesine doğru uzatmış bir şekilde sedirde Gaybî’yi beklemekteydi. Beyzade vurduğu geyiği isteyince Şeyh tennuresini sıyırıp bağrından bir ok çıkarıp şöyle demiş: “Baka hele Beyzadem, kaybettüğün ok bu mudur?” Oku gören genç Beyzade, bir anda gerçeği anlamış. Vurduğu geyik, geyik donunda gezen Abdal Musa’ymış. Bu kerameti karşısında Abdal Musa’nın ellerine kapanan Beyzade, derviş olmak istediğini, dergaha kapılanacağını söylemiş, Abdal Musa’dan izin istemiş. Abdal Musa Sultan ise bu yolun Beylik yolu gibi olmadığını, dünyadan vaz geçmeyi gerektirdiğini, bu yolda mülk sahibi olunmayacağını, iktidar ve güç sahibi olunmayacağını ve evlenilmeyeceğini söylemiş. Alâeddin Gaybi bütün bu nasihatlere rağmen kararında diretmiş. Bunun üzerine Abdal Musa dervişlere şöyle buyurmuş: “Eyü, öyle olsun… Götürün Gaybî Bey’i başun tıraş edün…“

Alâeddin Gaybî uzun yıllar Abdal Musa’nın yanında hizmet eder. Dervişlik yolunda önemli bir mesafe kat ettikten sonra, Kaygusuz Abdal adını alır. Abdal Musa’ya halife olarak Mısır’a gider. Mısır’da Kahire’de ünlü Bektaşi Dergâhı’nı kurar. Son bir kez daha Elmalı Tekke köyündeki dergaha döner. Abdal Musa Sultan’ı canlarla beraber sırlar, cenaze merasimini yapar. Daha sonra Kahire’ye geri döner ve orada Hakka yürür.

ABDAL MUSA KİMDİ?

İsterseniz Abdal Musa Derneği’nin internet sitesinde bir alıntı yapalım:

“Aşıkpaşazade Tarihi’nde Abdal Musa’ya ilişkin bilgiler vardır. Aşıkpaşazade, Abdal Musa’yı Hacı Bektaş’ın “müridi”, Kadıncık Ana’nınsa “muhibi” olarak gösterir. Abdal Musa Sulucakarahöyük’te Hacı Bektaş’ın yatırının başında bir süre kalmış, büyük bir olasılıkla Hacı Bektaş Degahı’nı Kadıncık Ana ile birlikte o kurmuş, Orhan Bey döneminde savaşlara katılmış, özellikle Bursa’nın alınmasında (1326) bulunmuş, bir asker üsküfünü başına koyarak geri geldiğinden Bektaşiler’in “Elifi tac”ı böylece onunla gelenekleşmiştir.

Abdal Musa, XIII. yüzyılın son yarısıyla XIV. yüzyılın ilk yarısı içerisinde yaşamış olmalıdır. Kaynaklar ve söylenceler O’nun Orhan Bey döneminde yaşadığını ve Bursa’nın alınmasına katıldığını vurguyla belirtirler. Eğer böyleyse Hacı Bektaş’ın son dönemine kavuşmuştur. Bursa ve Orhan Bey zamanına rastlayan dönemiyse O’nun oldukça olgunluk ve yaşlılık dönemi olmalıdır. Yeniçeriliğin kuruluşuna (1363) ya kalmamış olmalı ya da Yeniçeri dönemi savaşlara katılmamış olmalıdır. Bu nedenle “Elifi tac” Yeniçerilerle katıldığı savaşlardan değil de, daha önceki akınlara katılışı sırasıyla ilgili bir söylenceye bağlanabilir.

Abdal Musa uzun zaman Bursa’da kaldığından ve Orhan Bey döneminde yararlı hizmetlerde bulunduğundan, kendisine Bursa’da bir makam verilmiştir. O ise daha sonraları heterodoks Türkmenler’in yoğunlukta olduğu yöreleri tercih etmiş, önce Aydın bölgesine, sonraysa Kızılbaşlık-Aleviliğin merkezi Teke bölgesine göçmüştür. Antalya dolaylarını ve Toros dağları eteklerini tercih ederek Elmalı’ya yerleşmiştir. Bektaşilik inancında merkez dergâhtan sonra en önemli bir Bektaşi dergahı olarak bilinen Elmalı Tekkesi’ni kurmuştur. Mezarı oradadır.” (http://abdalmusadernegi.org/abdal-musa-kimdir/)

Anlaşıldığı üzere, aslında Bektaşi Erkanı’nın temel ilkelerini belirleyen, onu Anadolu’da yayan ve diğer Kalenderi Hayderi tarikatlar ile bağlantısını sağlayan kişilerin en önde geleni Abdal Musa Sultan’dır. Bizim bildiğimiz kadarıyla, bu tarikata derviş olmak için her şeyden önce dünyalıktan vazgeçmek gerekir: yani mal ve mülkten, güç ve iktidardan, güzellikten ve aşktan. Bunlardan koptuğu vakit insan gerçek anlamda kendi kendisiyle baş başa kalır. Kendini çıplak haliyle tanır. Bu da Allah’a giden yolun başıdır.

KAYGUSUZ ABDAL NEDEN KAYGUSUZ ADINI ALDI?

Rivayete göre Abdal Musa Alâeddin Gaybî’ye Kaygusuz adını tam da bu sebepten vermiştir. Kaygusuz aslında ne dünyaya ne de âhirete dair bir kaygısı, beklentisi bulunmayan insan anlamına gelir. Yani Alâeddin Gaybî sadece dünya malına endişelenmeyi bırakmakla kalmamış, ölünce cennete mi yoksa cehenneme mi gideceğini bile düşünmeyen, sadece Allah rızasını amaçlayan bir insan olmuştu. Tıpkı Yunus Emre’nin dediği gibi:

“Ne varlığa sevinirim, / Ne yokluğa yerinirim, / Aşkın ile avunurum / Bana seni gerek seni… “

Bugün, acaba hangi zengin iş adamı veya güç sahibi devlet büyüğü Kaygusuz Abdal olmayı göze alabilir?

Hayırlı Cumalar…

DEMOKRASİNİN EKONOMİ POLİTİĞİ – İDRİS KÜÇÜKÖMER ÜZERİNE…

YAYINLAMA: 26 Mayıs 2019 - 23:30
15 Nisan tarihli yazımda bir toplumda çağdaş demokrasinin hakkıyla yaşaması için gereken asgari iktisadi şartları şöyle açıklamıştım:

“… Kapitalist üretim sisteminin ana mekânı, büyük işçi ve beyaz yakalı çalışan kitlelerinin yaşadığı şehirlerdir. Böyle bir ortamda, her birey yönetimde söz hakkı isteyecektir ve bunu laik kurumlar vasıtasıyla kendi bireysel ve sınıfsal çıkarını savunmak için yapacaktır. İşte siyasi partiler bireyin bu ihtiyacını karşılar. Demokrasi, işçi sınıfının, köylülerin, beyaz yakalı çalışanların, bankacıların, iş adamlarının, toplum içindeki marjinallerin, kadın haklarının ve hatta çevrenin korunmasını isteyenlerin talepleri etrafında örgütlenen kolektif ve seküler kurumlar olan siyasi partiler etrafında arasında oluşabilir. Bunun için de şehirli ve sanayileşmiş, işbölümü ve uzmanlaşmayla yabancılaşmış ve bireyselleşmiş bir topluma ihtiyaç vardır.

Eğer bir toplumda siyasi partiler tarım toplumunun ekonomi politiğinden kalan tutucu değerler etrafında veya tam tersi bu değerlere karşı örgütleniyorsa, o takdirde demokrasi işlemez. Bu demokrasi değil Karagöz Hacivat oyunu olur.”

Yani çağdaş demokrasinin yaşaması için şehirli bir toplum, sanayi örgütlenmesinden kalan işbölümü ve uzmanlaşma ile geleneksel değerlere yabancılaşmış ve bireyselleşmiş insanlar gerekir. Böyle bir yapıda siyasi partiler farklı iktisadi sınıfların çıkarlarını savunan kurumlar olacaktır. Partilerin yanı sıra her bir iktisadi sınıfın temsilcisi örgütler (sendikalar, TÜSİAD ve benzeri, DMD) de demokrasinin ayrılmaz parçalarıdır. Siyaset, bu anlamda, toplumun ortak değerleri üzerinden bir kavga değil ama farklı iktisadi sınıfların gelir ve refah içindeki payını arttırmak amacıyla yapılır. Bu anlamda, demokrasinin dört başı mâmur bir şekilde işlemesi için devletin laik olması ve siyasi partiler arasındaki temel farkın ekonomi politikaları olması gerekir.

TÜRKİYE’DEKİ ÇARPIK SİYASİ YAPI VE İDRİS KÜÇÜKÖMER

Türkiye’de işler böyle mi yürüyor? Hayır. Türkiye’de siyaset farklı sınıfların temsilcileri arasında değil ama farklı yaşam tarzlarının temsilcileri arasında sürmektedir. Yani siyaset üretim yapısına göre değil ama tüketim yapısına göre konumlanmıştır. Şöyle bir örnek vereyim: Benim çok sevdiğim aile dostlarından biri (ki bu adam hiç de cahil değildir ve finans piyasasında üst düzey yöneticidir, DMD) kendini şöyle tanıtmıştı: “Ben ekonomide serbest piyasa ekonomisi taraftarı, politika da sosyal demokratım. Aynı zamanda Atatürk milliyetçisiyim!” Tahmin ettiğiniz gibi bu aile dostumuz bir CHP’li. Öte yandan başka bir arkadaşım da kendisini şöyle tanıtıyor: “Ben milliyetçi, muhafazakâr ve demokratım. Ama statükoya karşıyım, yenilikçiyim. Aynı zamanda serbest piyasaya inanırım.” Bu arkadaşım tahmin edeceğiniz gibi AK Partili. Bu söylemlerin neresinden tutacaksınız? İler tutar tarafı yoktur. Hem sosyal demokrat hem milliyetçi olunur mu? Hem sosyal demokrat hem de serbest piyasacı olunur mu? Nerede görülmüş statükoya karşı yenilikçilerin muhafazakâr olduğu?

Aslında işe tüketim kalıpları açısından bakarsak her şey yerine oturur. Tanzimat’tan bu yana Batılılaşma sürecinde yaşam tarzını değiştiren ve çoğunluğu merkezi devlet aygıtının bürokratları olan bir kısım şehirli Türk temel görüşlerini bu yaşam tarzı yeniliğine (çoğunlukla insanların ne yediği ve nasıl giyindiği konusunda bir yenilik) göre oluşturmuşlardır. Yaşam tarzında yenilikleri savundukları için kendilerini ilerici, Türkiye’de bu yenilikler devlet eliyle yapıldığı için kendilerini devletçi, laiklikten yana oldukları için de kendilerini solcu (!) görmektedirler. Öte yandan kasaba yaşam tarzını yaşayanlar, yaşam tarzı yeniliğine karşı çıktıkları için kendilerini muhafazakâr, halkın devlet zoruyla yaşam tarzını değiştirmesine karşı oldukları için kendilerini demokrat, kendileri genelde esnaf ve kasaba eşrafı kökenli oldukları için serbest piyasacı, laiklik uygulamalarına karşı oldukları için kendilerini sağcı (!) görmektedirler.

Bu çarpık siyasi yapının temelleri Osmanlı’ya dayanır. Daha önce Asya Tipi Üretim Tarzı (ATÜT) vesilesiyle değindiğim İdris Küçükömer Hocamız, tam de bu noktada, bu çelişkiyi açıklamak için bir model geliştirmişti. Ona göre klasik dönem Osmanlı toplumunda hâkim sınıf devlet bürokrasisiydi. Devşirme yöneticiler ATÜT gereğince üretilen artı değeri vergi olarak toplarlar, toprakta özel mülkiyet olmadığı için hem mülk hem de mülkün getirisi merkezi devlete gider, bu da bürokrasi arasında paylaşılırdı. Sistemden nemalanamayan geniş emekçi kitleler de karın tokluğuna çalışırlardı. İdris Hoca’ya göre son dönem Osmanlı ve Cumhuriyet döneminde de bu yapı değişmemiştir. Modernleşme, batılılaşma ve sanayileşme süreçlerinde iş kollarının gelişmesi, endüstrilerin kurulması, burjuva yaratılması hep devlet eliyle olmuştur. Dahası, Cumhuriyet döneminde gerek bürokrasinin gerekse merkezi hükümetten nemalanan burjuvazinin adeta tek bir sınıfmış gibi davrandığı ve bunların CHP tarafından temsil edildiği görüşünü öne sürer. Yani toplumun egemen ve ceberut güçleri, sahip oldukları iktidarı ve o iktidarın gerektirdiği yaşam tarzını savunurlar. Yani CHP ve kitlesel tabanı sağcıdır. Öte yandan İdris Hoca’ya göre Demokrat Parti (DP) sistemden nemalanmayan geniş halk kitlelerinin, ezilen ve hor görülen emekçilerin, kasabalı eşrafın temsilcisi olmuş, sistemi onlar lehine değiştirmeyi vaat etmiştir. Bu yüzden DP ve kitlesel tabanı solcudur.

SON JÖN - TÜRK EROL MANİSALI VE KÜÇÜKÖMER ELEŞTİRİSİ

İdris Hoca’nın bu analizine geçen Salı günü Cumhuriyet’teki köşesinde sevgili Hocam Erol Manisalı eleştirel bir bakış getirdi. Kısaca Erol Hoca’nın söylediği İdris Hoca’nın sol olarak tanımladığı kesimlerin temelde NATO’cu, küreselleşmeci ve İslamcı kesimler olduğudur. Bunun da solla bir ilişkisi olmaması gerektiğini söylemektedir. Ben son Jön-Türk olan Hocam Erol Manisalı’nın Küçükömer hakkındaki görüşlerine, onun da müsaadesiyle, kendi yorumlarımla katkıda bulanayım:

(1) Her şeyden önce İdris Küçükömer’in analizi kapalı bir toplum yapısını çağrıştırmaktadır. Yani Türk toplumunun değişimi sadece iç dengesizlikler ve iç çatışmalarla açıklanabilir. Bu külliyen geçersiz bir yaklaşımdır. Emperyalizmin, küreselleşmenin ve dışa bağımlılığın dikkate alınmadığı bir analiz tek başına Türkiye’yi açıklayamayız.

(2) Bürokrasi ve bürokrasiden nemalanan (işadamı, mirasyedi ve rantiyelerden oluşan) güruh bir sınıf sayılabilir mi? Hayır. Çünkü iktisadi sınıf bir üretim faktörüne sahip olan bireylerden oluşur. Küçükömer’in anlattığı yapıda, ne bürokrasi ne de sahte burjuvazi gerçek anlamda üretim faktörü sahibi değildir. Bürokrasiyi anladık da, işadamları ne oluyor, onların fabrikaları ve sermayeleri yok mu? Var da, bunlar kendi çabası, başarısı ile elde edilmiş veya aileden kalan servet değildi ki. Merkezi devletten elde edilen imtiyazlarla belirlenen bir servet birikimiydi ortada olan. Bunları iktisadi bir sınıf olarak tanımlamak yanlıştır.

(3) İdris Hoca’nın yazım tarzı bir akademisyenden çok bir gazeteciyi andırmaktadır. Böyle olunca kullandığı bazı kavramlarda aşırıya kaçmış, bazı durumlarda abartıya yer vermiş ve halka derdini anlatabilmek için akademik bilgiden taviz vermiştir.

(4) ATÜT Osmanlı tarihinde kalkınma problemini tam olarak anlatmamaktadır. Sencer Divitçioğlu’nun deyimi ile 14-15’inci asrı açıklayabilir. Böyle olunca buradaki basit ve kaba şablonu 21’inci asra kadar aynen kabul edip ona bağlı olarak analiz yapmak çok da ilmi bir yöntem olmasa gerektir.

KÜÇÜKÖMER YETMEZ AMA EVET’Çİ MİYDİ?

(5) Buna rağmen, İdris Hoca’ya “Yetmez ama Evet’çi”, “Yes be Annem’ci”, FETÖ’cü ve Emperyalist işbirlikçisi gibi sıfatlarla saldırmak insafsızlıktır. Kendisi bugün yaşasaydı muhtemelen en önde giden solculardan birisi olacak bir akademisyeni bu gibi sloganlarla yaftalayacaklarını, bu çarpık siyasi yapıyı açıklamaya çalışsınlar! İdris Hoca açıklamaya çalışmış, ben naçizane bunu yapmaya çalışıyorum. Ya siz ne yapıyorsunuz, Efendi?

Neyse, İdris Hoca’ya Allah rahmet dilerim. Erol Hoca’ma esenlikler diler, ellerinden öperim.

FATİH VE FETİH

YAYINLAMA: 30 Mayıs 2019 - 23:30
Bildiğiniz gibi geçen çarşamba günü İstanbul’un Fethi’nin 566’ıncı yıldönümüydü. Toplumsal, siyasi ve iktisadi etkileriyle Türk tarihinin en önemli olaylarından biri İstanbul’un Fethi’dir. Her ne kadar mevzu (uydurma) hadis olduğu söylense de Peygamber efendimizin hadis-i şerifiyle de müjdelenmiştir:

“ لَتُـفْتَحَنَّ الْقُسْطَنْطِينِيَّةُ فَـلَنِعْمَ الْأَمِيرُ أَمِيرُهَا، وَ لَنِعْمَ الْجَيْشُ ذَلِكَ الْجَيْشُ / Le tüftehannel Kustantıniyye! Fe le ni’mel emirû emiruhâ ve le ni’mel ceyşu zalikel ceyş.” Türkçesi ile ifade edecek olursak: “İstanbul mutlaka fethedilecektir! Onu fetheden komutan ne güzel komutan, o ordu ne güzel ordudur.” Kaynaklar:

i) Ahmed b. Hanbel, Müsned, IV, 335;

ii) Buharî, et-Tarihu’l-Kebir, I, 81; et-Tarihu’s-Sağîr, I, 306;

iii) el-Bezzâr, el-Müsned, el-Müsned, c. II, s. 308;

iv) Taberani, el-Mu’cemu’l-Kebir, II, 38;

v) Hakim, Müstedrek, IV, 422;

vi) Heysemî,Mecmeu’z-Zevâid, VI, 219.

İstanbul’un Fethi Osmanlı Devletini feodal bir Türkmen krallığından Müslüman bir Roma İmparatorluğu’na dönüştürmüştür. Türkler kendileri için hem jeo-politik, hem iktisadi, hem de psikolojik bir zafer kazanmışlardır. Ancak devlet yapısında köklü dönüşüm yerli Türkmen aristokrasisinin tasfiyesine, mühtedi devşirmelerin 427 yıllık (1453-1826) iktidarına, Anadolu Türk şehirlerinde yeni palazlanmaya başlayan ticaret burjuvazisinin körelmesine ve bize özgü Müslüman bir kapitalizmin gelişmesine de mani olmuştur. Elbette ki Fatih kendinden 300 sene sonrası için sorumlu tutulamaz, ama tarihi hakikatler de bu yöndedir. Öte yandan bugün bildiğimiz yüksek Osmanlı Türk kültürünün, Türk musikisi ve edebiyatının geldiği üstün seviye de yine İstanbul’un fethi ile başlayan olaylara dayanır. Fatih bir Müslüman Roma İmparatoru olmasaydı, belki de Kuzey Afrika bugün Latin Amerika gibi İspanyolca konuşan Katolik bir diyar olacaktı. Tabii ki bunların hepsi spekülasyondur. Ancak bizim için gerçek olan dünyanın en güzel şehrinin “Türk İstanbul” olmasıdır. Bunu en güzel, geçen sene ölümünün 60’ıncı yılını geçirdiğimiz büyük şairimiz Yahya Kemal anlatmıştır:

İSTANBUL’UN FETHİNİ GÖREN ÜSKÜDAR

Üsküdar bir ulu rüyâyı görenler şehri,

Seni gıptayla hatırlar vatanın her şehri,

Hepsi der: "Hangi şehir görmüş onun gördüğünü?

Bizim İstanbul'u fethettiğimiz mutlu günü.

Elli üç gün ne mehâbetli temâşa idi o.

Sanki halkın uyanık gördüğü rüyâ idi o.

Şimdi beş yüz sene geçmiş o büyük hatıradan

Elli üç günde o hengâme görülmüş buradan,

Canlanır levhâsı hâlâ beşer ettikçe hayâl

O zaman ortada, her saniye gerçek bir hâl.

Gürlemiş Topkapı'dan bir yeni şiddetle daha.

Şanlı namıyle "büyük top" denilen ejderha.

Sarf edilmiş nice kol kuvveti gündüz ve gece.

Karadan sevk edilen yüz gemi geçmiş Haliç'e

Son günün cengi olurken, ne şafakmış o şafak.

Üsküdar, gözleri dolmuş, tepelerden bakarak,

Görmüş İstanbul'a yüzbin meleğin uçtuğunu,

Saklamış durmuş, asırlarca, hayâlinde bunu.

Yahya Kemal BEYATLI

Çoğu kimse bunu bilmez ama Üsküdar ve bütün Anadolu yakası Orhan Gazi’nin Pelekanon Savaşı sonrasında Türk hakimiyetine geçmiştir. (Not: Pelekanon Savaşı bugün arabalı vapur iskelesinin olduğu Eskihisar civarındaki tepe ve vadilerde gerçekleşmiştir. Osmanlı savaş sanatı için ayrıca bir dönüm noktasını da teşkil eder. Bayramda Osman Gazi köprüsünden geçerseniz o tepeleri bir bakın; Orhan Gazi’ye bir Fatiha okuyun. Bu arada köprünün adı Orhan Gazi olsaydı daha şık olurdu, DMD) Ahmed Hamdi Tanpınar’ın hocası Yahya Kemal’den bizzat defalarca işittiğine göre İstanbul fethedilirken bütün Anadolu yakası ve boğaz köylerinde beş vakit ezan okunmaktaydı. Bu şiir, işte bu hatırayı yâd etmektedir.

Yahya Kemal’in Türk şiirine katkılarını bir sonraki yazımda ele almayı düşünüyorum. Daha önce yazdığım Sanatın Ekonomi Politiği yazı dizisinin devamı olarak düşünün. Arkasından nasipse Necip Fazıl, Nazım Hikmet, Turgut Uyar, Sezai Karakoç ve Attila İlhan’a da yer vereceğim bu satırlarda. Neyse, dönelim Yahya Kemal’e… Yahya Kemal Beyatlı, bence, bizim en büyük şairimizdir. Bugün de mustarip olduğumuz “yenileşme” hastalığının edebiyatta yarattığı inkıraza, kültür şokuna dur diyen, dünü bugüne bugünü de yarına bağlayan gerçek Türk Klasiğidir. Onun ruhuna da Rabbimizden rahmet niyaz ediyorum. Fatih’e, onun o güzel askerlerine, Hocası Akşemsettin’e de birer Fatiha okuyalım. Yazımı yine Yahya Kemal’in, bu sefer Fatih dönemi Türkçesiyle yazdığı güzel bir şiirle bitireyim:

İSTANBUL`U FETHEDEN YENİÇERİYE GAZEL

Vur Pençe-i Âlî`deki şemşîr aşkına
Gülbangi âsmânı tutan pîr aşkına

Ey leşker-i müfettihü`l-ebvâb vur bugün
Feth-i mübîni zâmin o tebşîr aşkına

Vur deyr-i küfrün üstüne rekz-i hilâl içün
Gelmiş bu şehsüvâr-i cihângîr aşkına

Düşsün çelengi Rûm`un, eğilsün ser-i Firenk
Vur Türk`ü gönderen yed-i takdîr aşkına

Son savletinle vur ki açılsın bu sûrlar
Fecr-i hücûm içindeki tekbîr aşkına

Yahya Kemal BEYATLI

BÜYÜME VERİLERİ ÜSTÜNE: KRİZİN NERESİNDEYİZ?

YAYINLAMA: 02 Haziran 2019 - 23:20
İsterseniz ilk önce TÜİK’ten medyaya servis edilen verileri paylaşalım. Sonra da yorumlarız.

SEKTÖREL BÜYÜME ORANLARI

“Gayrisafi Yurt İçi Hasıla birinci çeyrek ilk tahmini; zincirlenmiş hacim endeksi olarak (2009=100),2019 yılının birinci çeyreğinde bir önceki yılın aynı çeyreğine göre yüzde 2,6 azaldı.

Gayrisafi Yurt İçi Hasılayı oluşturan faaliyetler incelendiğinde; 2019 yılının birinci çeyreğinde bir önceki yılın aynı çeyreğine göre zincirlenmiş hacim endeksi olarak; tarım sektörü toplam katma değeri yüzde 2,5 arttı, sanayi sektörü yüzde 4,3 ve inşaat sektörü yüzde 10,9 azaldı. Ticaret, ulaştırma, konaklama ve yiyecek hizmeti faaliyetlerinin toplamından oluşan hizmetler sektörünün katma değeri yüzde 4 azaldı.

Takvim etkisinden arındırılmış GSYH zincirlenmiş hacim endeksi, 2019 yılı birinci çeyreğinde bir önceki yılın aynı çeyreğine göre yüzde 2,3 azaldı. Mevsim ve takvim etkilerinden arındırılmış GSYH zincirlenmiş hacim endeksi, bir önceki çeyreğe göre yüzde 1,3 arttı.”

Türkiye’nin krize gidiş süreçleri daha önceki yazılarımda da bahsettiğim gibi bir kredi döngüsüne bağlıdır. Yukarıdaki veriler de bu iddiamızı desteklemektedir. Türkiye ekonomisi genel olarak iç talebi karşılamaya yönelik üretim yapmaktadır. Bankacılık sektörü kredilerinin genişleme evrelerinde bu kredilerden aslan payı daha çok inşaat ve hizmetler sektörüne gitmekte, özellikle inşaat sektörü yarattığı çarpan etkisiyle toplam harcamaların hızla büyümesine yol açmaktaydı. Tabiî ki, bunun sonucu uzun dönemde hızla artan ithalat ve cari açık, hızla büyüyen dış borç ve nihayetinde döviz krizi gelmekteydi. Kredi genişlemesini kredi daralması takip ediyor ve bu da kriz sürecinin ana itici gücünü oluşturuyordu. Sıralama şöyledir: Kredi arzı genişlemesi inşaat sektörü üretimini, inşaat sektörü üretimi milli gelir artışını, milli gelir artışı da cari açığı tetikler. Kriz döneminde de tam tersi olur. Kredi arzı daralması inşaat sektörü üretiminde küçülmeyi, inşaat sektörü üretiminde küçülme milli gelir azalışını, milli gelir azalışıı da cari açığı tetikler. Eğer krizden çıkış emaresi arıyorsak, inşaat sektöründeki küçülmenin durması gerekir. Ancak hali hazırda inşaat sektörü tam gaz küçülmeye devam ediyor. Bir sonraki büyüme rakamının da bu eğilimle devam edeceği söylenebilir. İnşaat sektörünün güven endeksi ve diğer benzeri aylık endekslere bakılırsa içinde bulunduğumuz ikinci çeyrek –yani Nisan - Mayıs – Haziran ayları- verileri de inşaat sektöründe olumlu bir gelişmenin yakında görülmeyeceğini söylemektedir. Bir ilginç nokta da İmalat Sanayii’dir. Medeni bir toplumda ekonominin belkemiği imalat sanayidir. Bu sektördeki büyüme oranları üç aşağı beş yukarı milli gelirdeki büyümeyi yansıtır. İlk çeyrek büyüme verisi bu açıdan iç açıcı değildir. Ancak hem sanayi üretim endeksi hem de kapasite kullanım oranlarının aylık değerlerine baktığımızda bir toparlanma emaresine rastlanmaktadır. Yani, önümüzde Haziran ve Temmuz aylarında açıklanacak sanayi üretim endeksi aylık artış oranlarına bakarak Eylül ayında açıklanacak ikinci çeyrek büyümesi için bir tahmin geliştirebiliriz.

HARCAMALAR YÖNÜNDEN BÜYÜME ORANLARI

“Yerleşik hanehalklarının ve hanehalkına hizmet eden kar amacı olmayan kuruluşların (HHKOK) toplam nihai tüketim harcamaları, 2019 yılının birinci çeyreğinde bir önceki yılın aynı çeyreğine göre zincirlenmiş hacim endeksi olarak yüzde 4,7 azaldı. Devletin nihai tüketim harcamaları yüzde 7,2 artarken gayrisafi sabit sermaye oluşumu yüzde 13 azaldı.

Mal ve hizmet ihracatı, 2019 yılının birinci çeyreğinde bir önceki yılın aynı çeyreğine göre zincirleme hacim endeksi olarak yüzde 9,5 artarken ithalatı ise yüzde 28,8 azaldı.”

BEN NEREDE YANILDIM?

Buradan anlaşıldığına göre Türkiye ekonomisinde kriz süreci aynen devam etmektedir. Yılın ilk çeyreğinde, yani Ocak, Şubat ve Mart aylarında seçimler sebebiyle harcamaların olumlu etkileneceğini ve bu çeyrek için büyüme verilerinin daha olumlu gerçekleşeceğini düşünmekteydim. Daha basitçesi, ben 2019 yılının birinci çeyreğinde bir önceki yılın aynı çeyreğine göre yüzde 0 ile -1 arasında bir büyüme oranı bekliyordum. Buna bağlı olarak da krizin W şeklinde olacağını düşünüyordum. Eylül ayında açıklanacak verilerde yeniden yüzde -3,5 düzeyine dönüleceğini tahmin ediyordum. Ama olmadı, yanıldım. Birçok arkadaşımın beklentilerine göre çok daha iyimser olduğum söylenmekteydi ki, bu da doğrulanmış oldu. Ben, en azından hükümetin yaptığı kamu harcamalarının yanı sıra, sağlanan kredi kolaylıkları sebebi ile yatırımlarda bir artış olmasa bile azalmanın yavaşlayacağı beklentisi içinde idim. Bu tutmadı, yatırımlarda çok ciddi bir küçülme gerçekleşti. Bu da kamu harcamalarından kaynaklanan büyüme etkisinin çok üstünde özel yatırımlardan kayaklanan bir küçülme etkisine yol açtı. Krizlerin dip noktasına yakın gerçekleşen iki önemli olgu yatırımların ve ithalatın daralması ile ihracatın artmasıdır. Bugün tamda bunu görmekteyiz. Kredi arzındak artış ve bunun özel yatırımlarda büyüme eğilimini canlandırması ile toparlanma safhası başlayacaktır. Bu ne zaman olur bilinmez ancak, bildiğimiz, şu anda bir toparlanma emaresi görünmemektedir. Bu analizden sonra söyleyeceğimiz şey şudur: Kriz W şeklinde değil ama V veya U şeklinde olacaktır. Hangisi gerçekleşecek, bunu yaşayıp göreceğiz.

BAYRAM VE İZİN

Önümüz Bayram… Herkesin Ramazan Bayramını kutlarım. Allah memleketimize huzur, barış, refah ve rahatlık versin. Ben de bu bayramda aile ve akraba ziyaretlerini yapacağım. Daha sonra da düğünlerimiz var. O yüzden 14 Haziran 2019 tarihine kadar yazılara kısa bir ara vermek istiyorum. 14 Haziran Cuma günü görüşmek üzere

MEHMETÇİKLER, MEHMET BEYLER VE SİNYOR MEHMETLER

YAYINLAMA: 13 Haziran 2019 - 23:40
Bayram nedeniyle on günlük aradan sonra herkese merhaba… Bu sıralar yine Türkiye’nin etrafında kazanlar kaynıyor. Öncelikle, artık kanıksadığımız, sanki ezelden beri varmış gibi hissettiğimiz kuzeyde Ukrayna ve güneyde Suriye savaşları… Ülkemize yerleşmiş milyonlarca Suriyeli mülteci… Afrika’dan Afganistan’dan, Ermenistan’dan kaçak gelmiş garibanlar… Şimdilerde bunlara eklenen S-400 Krizi ve Doğu Akdeniz’de bizim karasularımızdan bizim doğal gaz ve petrolümüzü gasp etmek için kurulan ittifaklar… Hepsini üstüne, bir de yakıcı ekonomik kriz bulunmakta. Ve bu ortamda, İstanbul tekrar seçime gidiyor. (Artık sadece İstanbul’un seçimi değil, tabiî ki; DMD.)

Manzara-i umumiye budur. Ülkemizin etrafı ateş çemberi, devletimiz siyasi belirsizlikten ve milletimiz de iktisadi sıkıntılardan mustarip. Dış tehditlere karşı, hepimizin selameti için bu zamanda güçlü ve caydırıcı bir orduya ihtiyaç vardır. Tam da bu ortamda 10 Haziran 2019 Pazartesi günü Emekli Genelkurmay Başkanı İlker Başbuğ’un “Milli Ordu” başlıklı bir yazısı Cumhuriyet gazetesinde yayınlandı. İlker Paşa yeni askerlik sisteminin bilinen haliyle Türk Silahlı Kuvvetleri’nin milli ordu olma vasfını ortadan kaldıracağını, ordu ve milletin irtibatını keseceğini ve bunun da büyük bir tehdit olduğunu söylemişti. Yani meselemiz ordunun küçültülmesi, profesyonelleşmesi ve bunu ekonomi politiği. Bugün İlk önce İlker Paşa’dan kısa bir alıntı yapıp, daha sonra kendi görüşlerimi özetleyeceğim.

İLKER PAŞA NE DEDİ?

“Türk ordusu milli ordudur. Vatanın her karış toprağından gelen vatan evlatları, üzerinde yaşamakta oldukları toprakların “bölünmezliğini” ve Türk milletinin “bütünlüğünü” korumak üzere seve seve, askerlik hizmetini yerine getirmek üzere asker olurlar…

… İşte, Çanakkale Savaşı’ndan beri, Türk ordusunu diğer ordular arasında emsalsiz kılan nokta, böyle bir ruha ve düşünceye sahip olan “Mehmetçikler”in var oluşudur. Mehmetçikler, Türk ordusunun omurgasını oluşturur.

…Edirne’den Ardahan’a kadar vatanın her yerinden gelen vatan evlatları “eşit” ve “adil” bir şekilde bu orduda kendilerine yer bulurlar...

… Türk Silahlı Kuvvetleri’nde “profesyonel er ve erbaşlar” da bulunmalı mıdır?

1990’lı yıllardan beri Kara Kuvvetleri’ne belirli uzmanlık görevlerinde kullanılmak üzere “uzman çavuş”lar alınmıştır.

2006 yılında başta terörle mücadele olmak üzere, zor arazi ve iklim koşullarında muharebe etme yeteneğini güçlendirmek maksadıyla mevcut 6 komando tugayının “muharip personel”inin tamamının profesyonel (uzman çavuş) hale getirilmesi kararı alınmıştır.

2010 Ağustosu’nda da söz konusu 6 tugayın profesyonel hale getirilmesi tamamlanmıştır. Orduda belirli alanlarda profesyonelleşme olabilir.

Ancak burada esas olan, Türk ordusunun omurgasını, asli unsurunu teşkil eden “Mehmetçiklerin” özelliklerine zarar verilmesinden kaçınmaktır. Diğer bir deyişle, Türk Silahlı Kuvvetleri’nde toptan profesyonelleşmeye gidilmesi veya “Mehmetçiklerin” ordu içindeki sayısının azınlığa düşürülmesi, Türk ordusunun “milli ordu” olma niteliğine vurulan bir darbeye dönüşebilir. Bu konuda dikkatli olunmalıdır….

… Bazı ülkelerde zorunlu askerlik kaldırılmış veya askerlik süreleri, yasa değişikliği teklifinde olduğu gibi 6 aya indirilmiş olabilir. Ancak, Türkiye bir ateş çemberinin tam ortasındadır. Türkiye için “güçlü ordu”ya sahip olunması “hayati” bir zorunluluktur.” (http://www.cumhuriyet.com.tr/koseyazisi/1431447/MiLLi_ORDU.html)

YENİ ASKERLİK SİSTEMİ NE GETİRİYOR?

Getirilen değişikliklerden birisi; er ve erbaşların hizmet süresinin altı aya indirilmesidir. Gerekli hallerde Cumhurbaşkanı’na bu hizmet süresini ihtiyaca göre bir katına kadar artırma veya yarısına kadar azaltma yetkisi verilmektedir.

Mevcut sistemde, kısa dönem askerlik 6 ayı kapsamaktadır. Altı aylık hizmet süresini tamamlayan er ve erbaşlardan “istekli olanlar” altı ay daha askerliğe devam edebileceklerdir. Bunlara da net asgari ücretten az olmamak kaydıyla harçlık ödenecektir.

Yeni sistemin en önemli unsuru ise “bedelli askerliğin” resmiyet kazanmasıdır. Yükümlüler 1 aylık temel eğitimden sonra MSB tarafından belirlenen yüklü bedeli ödeyerek terhis olabileceklerdir.

MİLLİ ORDU VE MİLLİ DEVLET

Milli devletin ayırıcı unsurlar birkaç tanedir: Milli devletin vatandaşları Millet’i oluşturur, ırk din, mezhep ve ana dil ayrımı gözetilmez. Milli devlette, bütün milletin çocuklarına ortak bir eğitim programı uygulanır, buna da Milli Eğitim adı verilir. Özel Eğitim kurumları bile, bu Milli Eğitim sistemine uymak zorundadır. Milli Devletin bankacılık sistemi, sağlık sistemi, adalet sistemi Millidir. Milletin seçtiği temsilcilerinin koyduğu ve milli hedeflere göre tasarlanmış finans ve sağlık sistemine bu sektörlerdeki bütün kurum ve kuruluşlar tâbi olmak zorundadır. Milli Devlette adalet sistemi yürütmeden bağımsızdır ve kararı bütün bir millet adına verir. Milli Devletin parasını Milli Merkez Bankası basar. Ve son olarak, Milli Devletin ordusu Milli Ordudur. Askerleri ise bütün bir millettir.

Bundan iki gün sonra Vaka-yı Hayriyye’nin 193’üncü yıldönümü. 16 Haziran 1826’da Yeniçeri Ocağı lağvedilmiş ve Türkiye Milli Ordu sistemine Asakir-i Mansure-i Muhammed adıyla Sultan II. Mahmut Han zamanında geçmişti. Bütün erkek vatandaşlara zorunlu askerlik hizmeti getirildi. Bu eğilim Fransız İhtilalinde ortaya çıkmıştı. Çünkü gelişen silah sistemleri ve artan silah üretimi çok kısa zamanda çok büyük kitlelerin vurucu bir güç olarak orduya katılabilmesine neden oluyordu. Asker kaynağı bütün bir millete yaygınlaştırılarak ordu büyütülmekte idi. İşte Sultan II. Mahmut Han’ın başlattığı zorunlu Askerlik Hizmetine dayanan “vatandaşlardan kurulu ordu” daha sonra Harp Okulları ve Harp Akademilerinin kurulması ile çok vasıflı ve yetenekli subay ve kurmay subay yetiştirilmesi ile bugünkü Türk Ordusu halini aldı. Yunan Harbi, 93 Harbi, Balkan Harpleri, Birinci Dünya Harbi ve Çanakkale Harbi bu ordunun pişerek İstiklal Harbi’deki Türk Ordusu, askerlerinin de “Mehmetçik” olduğu süreçtir. Bugün askerlik hizmetinin kısaltılması ve bedellinin resmiyet kazanması ile “Mehmetçik” kavramının içi boşaltılmaktadır. Vatandaşlık hukuku açısından da bu durumun bir mahsuru vardır: Vatandaşlar arasında milli vazife açısından zengin ve fakir ayrımı yapılmaktadır. Bu ise bizim millet olma duygumuzu zedeler.

MEHMETÇİKLER, MEHMET BEYLER VE SİNYOR MEHMETLER

Gelelim başlığa… Biz arkadaşlar arasında yaşı ilerleyip de çıkan bedelli askerlik kanunlarından istifade edip 28 gün askerlik yapanlara Mehmet Bey diye takılırdık. Zaten bu arkadaşlara da komutanlar herhangi bir iş vermez, “Ortada dolaşmayın, yeter!”, derlerdi. Yine de bu arkadaşlar, öyle ya da böyle, 28 gün de olsa kışlaya giriyorlardı. Sonra iş teknoloji çağında daha kolaylaştı. Bundan bir önceki bedellide artık yükümlüler parayı bankaya yatırıp, dekontu aldıklarında terhis de olmaktaydılar. Hatta bizim Kürsü’nün asistanlarından bir arkadaşımız da bu furyadan yararlanmış ve bana şöyle demişti. “Hocam bankaya girdim, parayı ödedim ve tam on yedi dakikada terhis oldum!” Bu arkadaşlara da Sinyor Mehmet diyorduk.

Şimdi sorum hepimize? Allah korusun, on sene sonra bir savaş olsa (bugün değil, bugünkü ordumuzun kaynağı eski sistemde askerliğini yapmış yedeklerle desteklenir) ülkemizi kim savunmalı dersiniz? Sinyor Mehmetler mi, Mehmet Beyler mi, yoksa Mehmetçikler mi?

Hayırlı Cumalar…

SOĞUK SAVAŞ NOSTALJİSİ VE TEK KUTUPLU DÜNYANIN İFLASI

YAYINLAMA: 20 Haziran 2019 - 23:55
Bizim kuşak “soğuk savaş” çocuğudur. Soğuk savaş dünyanın iki süper güç arasındaki silahlanma yarışı ve her an çıkabilecek bir üçüncü dünya savaşı ihtimali ile hatırlardadır. Her iki süper güç kendi etraflarında ülkelerden, her biri farklı iktisadi sistemlere dayanan, birer blok oluşturmuştu: NATO Ülkeleri ve Varşova Paktı ülkeleri.

NATO ABD’nin başını çektiği “liberal demokrasilerin” bir ittifakıydı. Bu ittifaktaki ülkeler kendilerini Dokuzuncu Cumhurbaşkanımız rahmetli Demirel’in veciz ifadesiyle “hür dünya ittifakı” olarak sunmaktaydı. Tabiî ki, biz de bu ittifakın mümtaz bir üyesiydik ki, halen de öyleyiz. Öte yandan karşı taraftaki Rusya liderliğindeki Varşova Paktı da, sosyalist ülkelerden oluşuyordu. Bu ülkelerde de, insanlara kendilerinin “kapitalizmin sömürüsünden özgürleşmiş gerçek halk demokrasileri” olduğu söyleniyordu. Her iki bloktaki insanlar, karşı taraftaki insanların cehennemde, kendi taraflarındaki insanların da cennette yaşadığını düşünmekteydiler. Aynı zamanda, acımasız düşmanlarının her an saldırabileceği korkusuyla yaşamaktaydılar.

Gerçekten böyle miydi? Aslında hayır. Çünkü nükleer bir savaşın her iki tarafın da sonu olacağı bilinmekteydi. Ancak konvansiyonel silahlarda artış hızla devam etmekteydi. Her iki taraf da kendi iktisadi ve siyasi düzeninin diğerininkine göre daha iyi ve başarılı olduğunun propagandasını yapmaktaydı. Uzay yarışı ve spor bunun en önemli yansımalarıydı. Ancak her iki taraftaki ülkeler de, aslında, gerçek anlamda özgür değildi. Her bir ülkenin siyasi, iktisadi ve idari yapıları içinde bulundukları askeri bloğun stratejilerine göre biçimlenmişti. Aslında çok güzel bir Karagöz Hacivat oyunu kurgulanmaktaydı. Eski SSCB, yani Rusya, kendi etrafında sözde “emekçilerin egemenliğine dayalı halk demokrasileri” özde ise hepsi Moskova’dan idare edilen komünist partilerin bürokratlarının demir yumruğu altında yönetilen polis devletlerini toplamıştı. Emekçi halk, hırsız partililer tarafından yönetilmekteydi. Öte yandan, “liberal demokrasiler” olarak adlandırılan ülkelerde de aslında demokrasi memokrasi falan yoktu. ABD’nin tefeci sistemi tarafından yönlendirilen para akışlarına bağımlı, orduları milli ordu olmaktan çıkıp ABD ordusunun uzantısı haline gelmiş, içeride emperyalizmin uzantısı sahte iş adamlarından kurulu bir egemen sınıf ve onunla el ele diz dize romantik bir ilişki kuran siyaset esnafına dayalı bu ülkelerde bir yalan düzeni bulunmaktaydı.

Bu ülkelerdeki özgürlük ve demokrasi de bir masaldan ibaretti. NATO blokunda görünüşte halk seçimle yöneticilerini belirlemekteydi ancak bu seçilen yöneticilerin meşruiyetini ABD merkezli NATO sistemine bağlılıkları belirlemekteydi. Eğer kazayla seçilmiş yöneticilerden biri ABD – NATO sisteminden bağımsız hareket etmeye çalışırsa, ya bir skandalla ya bir ekonomik krizle ya da hiç olmadı askeri darbeyle indirilirdi. Çünkü NATO bloğundaki ülkelerin orduları milli ordu olmaktan çıkmış ve ABD’nin kolluk gücü haline gelmişti. Rusya merkezli Varşova Paktı da bu konuda çok masum değildi. Rusya’nın bu tür durumlarda müdahale yöntemi çok daha pratik ve dolaysızdı: Eğer bir ülke sistemde arıza çıkarırsa, Kızıl Ordu o ülkeyi doğrudan işgal ederdi.

Süper güçler arasında, aslında, danışıklı dövüşe dayalı bir tiyatro sergilenmekteydi. Muhtemelen kamuoyuna açıklanmayan gizli bir anlaşma da yapmış olabilirlerdi. ABD Varşova Paktı’ndaki karışıklıklara müdahale etmiyordu. Polonya, Çekoslovakya ve Macaristan’da yaşanan Rus işgaline NATO’dan hiçbir itiraz gelmemişti. Çünkü o alan Rusya’nın sorumluluğundaydı. Öte yandan Rusya’da ABD emperyalizminin ağırlıklı olarak Latin Amerika ülkeleri ve Türkiye’de yaptırdığı askeri darbelere sesinin çıkartmıyordu. Çünkü orası da Johnny’lerin çöplüğüydü. Hem Rusya, hem de Amerika bu durumdan memnundu.

Soğuk savaş düzeni, ülkeleri ideolojilere göre kamplaştırmıştı. Bu yüzden halkların dini ve etnik yapıları baskılanıyordu. Bunun bir istisnası vardı: Eğer dini ve etnik yapılar kendi işlerine yarayacaksa, o zaman NATO stratejisine uygun bir milliyetçilik ideolojisi, özellikle gelişmekte olan ülkelerde, pompalanmaktaydı. Bizde de bu olmuştu: Türk tarihinden ve Türk toplumunun ekonomi politik köklerinden bihaber, cahil kasabalı çocukları “serbest piyasa aşkı ve komünizm düşmanlığı” etrafında ve Papazefendi Fetoş gibi tipleri de, “kapitalizmin İslam’ın istediği sistem olduğu yönünde propaganda yapmak için” örgütlemişlerdi. Sözde demokrasiydik ya, demokrasilere muhalefet de gerekiyordu. Bu muhalif kötü adamlar da solculardı. Tıpkı sağcı-milliyetçi-dinciler gibi kasabalı cahil çocuklardan oluşan bir kısım “daaevrimci arhadaş” da CIA marifetiyle şekillendirilmişti. Bunlar memleket de “daaevrim” yapacaklarını zannedip, CIA’in askeri darbe senaryolarına gerekçe hazırlamaktaydılar. Bu “arhadaşlar” -istisnalar haricinde- doğru düzgün okumamış, Marx’tan bihaber, bazıları etnik azınlık milliyetçiliği gayreti içinde zavallılardı. Günün sonunda, her askeri müdahale sonunda da, ilk önce bunlar der dest edilirdi. İşin doğrusu Türkiye’deki sol hareketin SSCB’den çok ABD tarafından CIA marifetiyle yönlendirildiği aşikârdı. Böylece hem “komünizm öcüsü” halk içinde yaşatılmakta hem de memleket karpuz gibi ikiye bölünerek ülkenin dış müdahalelere karşı birlikte hareket etmesi engellenmekteydi. Adamlar sistemi kurmuş tıkır tıkır çalıştırıyorlardı. Bizleri de koyun gibi güttüler.

Ne olduysa Varşova Paktı kendi iç sorunlarından dolayı çökünce oldu. ABD’nin sahibi olduğu devasa orduya artık bir ihtiyaç yoktu. Aya adam göndermek gibi, o zaman hiçbir pratik karşılığı olmayan siyasi propaganda eylemlerine de, yani NASA’ya da, gerek kalmamıştı. Yahu düşünün, 1969’dan bu yana aya kaç defa adam yolladılar? Yıl 2019, 50 sene geçmiş aradan! Öte yandan kapitalizme geçen eski komünist ülkeler de kapitalizmde acemilik çekiyorlardı. Aynı zamanda, ideolojik farkların ortadan kalkması, ülkeler arasında ve ülkelerin kendi içlerinde dini ve etnik farklılıklara dayalı çatışmaların hortlamasına da yol açmıştı. Bu durumda ABD, istemeye istemeye dünyanın tek süper gücü konumunu kabul etmek zorunda kaldı. Bu ise şu anlama geliyordu: Dünyanın her tarafındaki ülkeler arası çatışmalara müdahale edecek, iktisadi krizleri önleyip küresel para akışını akamete uğratmayacak önlemleri alacak bir büyük ağabey rolü… Haliyle bunun maliyeti de çok yüksekti. ABD’nin bu maliyeti kaldıramayacağı çok açıktı. Kaldı ki, ABD emperyalist bir devletti. Bu devletin içindeki finans ve sanayi oligarşisi de, tek süper güç konumunu kullanarak kendi menfaatlerini arttırmayı amaçlıyordu. Bu da ister istemez, dünyada ABD karşıtlığını arttıracaktı. ABD bu rol için uygun değildi, bu rolü finanse edecek gücü yoktu. Sonuç şudur: 2008 Krizinde emareleri gözüken ve 2020-25 arası gelmesi tahmin edilen büyük Küresel Kriz’le sistemin tamamen çökmesi.

ABD bu keten pereden nasıl kurtulabilirdi? Soğuk Savaş’ın yeniden ihya edilmesi ile kurtulabilirdi. Ama artık ideolojik farklılıklar yoktu, bu iş nasıl kotarılacaktı? Coğrafi ve kültürel farkları öne çıkararak, yeni bir bloklaşma ile bu mümkündü. Pekiyi, kötü adam rolünün namzedi kimdi? SSCB dönemini yeni bir Rus Çarlığıyla harmanlamak isteyen Putin bu işe gönülden razıydı. İşte bugün dünyada olan bitenin arkasında kurgulanmaya çalışılan bir Serin Savaş projesi bulunmaktadır. Hiç şüpheniz olmasın, bu bir Karagöz Hacivat oyunudur.

Pekiyi biz neredeyiz? Hangi gruba katılacağız? Pazartesiye devam ederiz…

Hayırlı Cumalar…

S-400'LER, KASABANIN ŞERİFİ VE SERİN SAVAŞ

YAYINLAMA: 23 Haziran 2019 - 23:30
Geçen yazıda Soğuk Savaş döneminde Rusya ve Amerika’nın kurduğu sahnede ülkeleri ve halkları nasıl kukla gibi oynattıklarını anlatmıştım. Bugün de, aradan geçen 29 sene sonunda, dünyanın dönüp dolaşıp geldiği nokta yeni bir kukla sahnesinin kurulma çabasıdır. Ana karakterler aynıdır: ABD ve Rusya… Bugünün dünden farkı Rusya ve müttefikleri ile ABD ve müttefikleri arasında ekonomik sistem farkı bulunmamasıdır. Her iki taraf da, kapitalist düzen içinde oldukları için oyuna bakışlarında farklılık yoktur. Ancak, özellikle ABD için, en önemli nokta dünyanın üretim merkezinin kaymasıdır. Bu ise, uluslararası sistemin ABD merkezli egemen güçlerin zamanında küreselleşmenin etkisinin tahmin ettiklerinin tam tersi yönde gerçekleşmesinden kaynaklanmaktadır.

ABD tek başına dünyayı kontrol edememekte, para akışlarının bir akamete uğramadan düzenli bir şekilde hareketini sağlayamamakta, milli parasının (ABD Doları) dünya parası olmasının avantajlarının dezavantaja döndüğünü görmekte, küreselleşmenin sağladığı imkânlarla bazı gelişmekte olan ülkelerin (başta Çin olmak üzere Asya ülkeleri) dünyanın üretim merkezi haline geldiğini teşhis etmektedir. Bu durumda, hem kendi egemenliğinin – en azından Soğuk Savaş dönemindeki düzeyinde- korunması hem de bütün dünya ekonomisini temelden etkileyecek enerji hatları, ticaret yolları ve finans sisteminin kendi kontrolünde kalması için yeni bir iki kutuplu dünya projesi tasarlamaktadır.

Dünyanın iki rakip blok arasında egemenlik alanlarına bölünmesi hedeflenmektedir. Aynı soğuk savaş döneminde olduğu gibi, bu yeni bloklaşmada da, her egemen güç kendi bloğu içinde para, bilgi ve mal akışlarını koordine edecek, sistem içinde arıza çıkaran ülke ve bölgelerde düzeni sağlayacaktır. Böyle bir bloklaşmanın temel gerekçesi nedir? Kısaca özetleyelim.

2050’DE DÜNYA FİNANS MERKEZİ ASYA’YA KAYACAKTIR

Mal ticaretinde üretim merkezi doğuda ve tüketim merkezleri de batıdadır. Dolayısıyla malların akışı doğudan batıya paranın akışı da batıdan doğuya olacağı görülmektedir. Bu ise ister istemez dünyanın finansal sermayesinin de 2050 yılına kadar doğuya akacağı anlamına gelmektedir. Finans piyasalarının da merkezinin kayması para akışlarının kontrolünün New York’tan Shanghai’a kayması anlamına gelir. ABD’nin şer imparatorluğu aslında bir algı yanılmasına, değersiz yeşil kâğıttan dolara bütün dünya tarafından verilen hayali güce dayanmaktadır. Eğer para akışlarının kontrolünü kaybederlerse Batı’nın harikalar dünyası da çökecektir.

ENERJİ KAYNAKLARI VE ENERJİ HATLARI HAYATİ ÖNEMDEDİR

Enerji hatları hem endüstriyel üretim merkezi olması beklenen Doğu’nun hem de yüksek teknolojili hizmet üretiminin merkezi olması beklenen Batı’nın zorunlu ihtiyacı olan enerji hammaddesine ulaşımı sağlamaktadır. Günümüzde petrol kadar hatta daha önemli enerji kaynağı doğal gazdır. Doğal gazın ana üretim merkezi Rusya ve hinterlandındaki ülkeler (Rusya, Türkmenistan, Azerbaycan, İran, Suriye ve Irak ) ile yeni keşfedilen Doğu Akdeniz’de bulunmaktadır. Öte yandan petrolün ana üretim merkezi de Orta Doğu ülkeleri (Suudi Arabistan, Katar, BAE, İran ve Irak), Rusya ve hinterlandındaki ülkeler (Rusya, Türkmenistan, Azerbaycan) ve Venezuella’dır. Şimdi, baktığımızda güç dağılımı için en önemli kavga enerjinin üretim merkezinin kontrol altına alınmasındadır. Bunun için Arap Baharı örgütlenmiş, bazı safderun Müslüman kardeşlerimiz tarafından mücahit olarak tanımlanan selefi eşkıyalar, DEAŞ, PKK ve benzeri terör örgütleri seferber edilmiş, milli devletleri parçalamak isteyen her türlü negatif propaganda işleme konulmuştur. Venezuella’da da arka arkaya FETÖ darbesi benzeri darbeler desteklenmiştir. Bizim ülkemiz de, bundan payını yüklü bir şekilde almıştır. Enerji üretim merkezini kontrol altına almak her iki blok için de hayati önemdedir.

TÜRKİYE TAM GORDİYOM DÜĞÜMÜ ÜZERİNDEDİR

Her iki blok da, her alanda mümkün olduğunca egemenliklerini arttırmaya çalışıyor. Orta Doğu başta olmak üzere bu egemenlik mücadelesi –kendi askerlerini tehlikeye atmadan- figüran zavallıları savaştırarak gerçekleşiyor. İşte tam bu keşmekeşin ortasında Türkiye her iki tarafla da mesafeli ve her iki tarafla da ilişkide bir pozisyondadır. Ve… Türkiye daha elini göstermemektedir. Bunda da haklı sebeplere dayanmaktadır.

ABD için, birinci olarak, Doğu Akdeniz’deki enerji hammaddesi kaynakları çok önemlidir. Darbeci Sisi, ABD’nin maşası İsrail, fırsattan istifade etmeye çalışan –çakma Daevrimci- Çipras ve Rum Yönetimi bu emel için ittifak etmiştir. Bu alanda bizim de petrol ve doğal gazdan ciddi bir payımız ve hakkımız vardır. Hükümetimiz Doğu Akdeniz’deki fırsatçılıkları “casus belli” yani “savaş sebebi” olarak tanımlamaktadır. Bize yönelik S-400 hamlesi ve ambargo tehdidi Türkiye’yi sıkıştırmak ve burada taviz vermesini sağlamak içindir. Yoksa Türkiye’ye yerleştirilecek 3 tane S-400 bataryasının ABD için hiçbir kıymet-i harbiyesi yoktur. Yahu adamların Ortadoğu’daki en önemli askeri üssü – içinde seksenden fazla nükleer füze ile birlikte- İncirlik’tedir. Bütün çevreyi izleyip dinleyecek en büyük radar üssü Kürecik’tedir. S-400’ler ABD’yi niye tehdit etsin?

İkinci olarak, İran’a muhtemel bir müdahalede bu iki üssün aktif olarak kullanılması, bu olmasa bile, Türkiye’nin en azından tarafsız kalması istenmektedir. Sadece askeri etkenlerden mi bahsedeceğim? Hayır. Türkiye enerji hatları, ticaret yolları ve para akışlarının tam geçiş bölgesindedir. Ancak ABD’nin Ortadoğu kurgusu Türkiye’nin milli menfaatlerini zorlamaktadır. Bu yüzden Türkiye bölge ülkeleri ve tabiî ki Rusya ile yakınlaşmaktadır. Tam Gordiyom Düğümü üzerinde bulunan Türkiye’nin rakip blokla yakınlaşması, hatta blok değiştirmesi ABD için mutlak bir yenilgi ve Rusya için mutlak bir galibiyet olacaktır.

SONUÇ

1. ABD Türkiye’yi kaybetmek istemez.

2. Pazarlık öncelikle Doğu Akdeniz’deki doğal gaz rezervlerinin paylaşım ve kullanımı üzerinde olacaktır. Önümüzde Reis ile Kasabanın Şerifi’nin G-20’de buluşmasındaki ana tema bu pazarlık olacaktır.

3. Benim tahminime göre, Türkiye’nin blok değiştirmesi öyle kolay değildir. Muhtemelen Türkiye’nin doğal gaz rezervleri üzerindeki haklarının ve bu ticaretten payının belirlenmesi ve muhtemelen Türkiye’nin de içinde bulunduğu bir konsorsiyum kurulması karşılığında S-400’lere izin çıkacaktır.

4. Hükümet ABD’nin blöflerine kanmamalı ve milli menfaatlerimizi kararlılıkla savunmalıdır.

SEÇİM SONUÇLARI VE G-20 ZİRVESİ

YAYINLAMA: 27 Haziran 2019 - 23:30
Bugün iki konuda görüşlerimi yazacağım. İlki 23 Haziran seçim sonuçları. İkincisi ise hafta sonu yapılacak G-20 zirvesi…

23 HAZİRAN SEÇİM SONUÇLARI: “BEN DEMİŞTİM!” DEMEYİ SEVMEM AMA BEN DEMİŞTİM!

Biliyorum hepinize gına geldi… AK Parti neden kaybetti diye tartışmalar artık hepimizi bıktırdı… Bana da öğrencilerim ve komşularım “Hocam, seçimleri yazsanız ne güzel olur!”, şeklinde önerilerde bulunuyorlar. Ben de geçen seneki Cumhurbaşkanlığı seçimleri sonrasında yazmıştım, o günkü fikirlerim bugün aynen devam ediyor diyorum. İşin en komiği, daha 15 gün öncesine kadar seçimlerin neden yenilenmesi gerektiğini hararetle savunan bazı komedyenler, şimdi seçimlerin yenilenmesinin bu hezimete yol açtığını söylüyorlar. Eee böyledir bu işler… Su alan gemiyi ilk önce fareler terk eder.

İsterseniz 2 Temmuz 2018 tarihli yazımda AK Parti neden kaybetti sorusuna verdiğim cevabı hatırlayalım. Ben demiştim demeyi sevmem ama bugünkü hezimetin sebebini 1 sene önceden gayet güzel özetlemişim.

“AK PARTİ’NİN MAĞLUBİYETİ

AK Parti oylarını 1 Kasım 2015’te aldığı yüzde 49,5’tan yüzde 42’lere düşürdü. Bunun sebeplerini şu şekilde açıklayabiliriz:

Teşkilattaki Çöküş: 1990’lardaki Refah Partisi’nden devraldığı teşkilatı ile AK Parti 2010 yılına kadar yüz yüze ve fedakârca çalıştı. 2010’dan bugüne Parti teşkilâtı artan hızla halktan kopmaya başladı. Adaylıklar, ihaleler kapalı kapılar ardında kotarılmaya başlandı. Bazı yazarların dediği gibi AK Parti ANAP’laşmıyor, ama hızla 1930’ların CHP’sine benziyor. Arkasına halkı değil devlet gücünü alarak siyaset yapıyor. Bu Sayın Cumhurbaşkanı’nın Türkiye’yi yenileme arzusunu yerine getirebilecek bir teşkilât değildir. Muhalefet Partilerinin şu perişanlığına rağmen hiçbir siyasi çalışma yapmamış bir partiye (MHP’ye) yüzde 6’dan fazla oy kaybetmek gerçekten büyük başarıdır.
İdeolojisizlik: Türkiye’de birkaç fikir partisini istisna kabul edersek – onların da oyu toplasan yüzde 1 etmez- bütün partilerin mustarip olduğu ana sorun ideolojisizliktir. İdeoloji, bir parti veya topluluğun ekonomi politik meselelerine genel bakış açısını, dünya görüşünü belirler. Türkiye’de bütün partilerin ekonomi programı birkaç rötuş haricinde birebir aynıdır. Bu olgu AK Parti’de daha da belirgindir. Tabir-i caizse, Sayın Cumhurbaşkanı’nın her vesilede ifade ettiği Dava Ruhu yerini Tuz Ruhuna bırakmıştır. Bu yüzden günlük siyasi ve ekonomik konjonktüre göre Parti’nin siyasi duruşu değişmektedir. Herkes bir şekilde uyarını bulup partiden destekle köşeyi dönme sevdasındadır. Hâlbuki yeni bir dünya gelmektedir, yeni bir Türk toplumu oluşmaktadır ve bu haliyle giderse Reis’in liderliğine ve Muhalefetin iş bilmezliğine rağmen çöküş hızlanacaktır. Tabiat boşluğu kaldırmaz…
Kampanyadaki Zafiyet: Bundan önce AK Parti’nin seçim kampanyaları halkın ana duygularını yakalamada, kitleleri partiye kanalize etmede çok etkili olmuştu. Bu seçim kampanyasında ise AK Parti’nin varlığı hissedilmedi. Buradaki eksikliği sosyal medyada “troller” vasıtasıyla kapatmaya çalıştılar. Aynı şey - Muharrem İnce haricinde - diğer kesimler için de geçerlidir. Birbirine küfrederek, iftira atarak kavga eden her partiden troller sıradan vatandaşı da çok rahatsız etmektedir.
Bütün bunların sonucunda ulaştığımız netice şudur: AK Parti yatsın kalksın Reis’e dua etsin. Sayın Cumhurbaşkanı olmadan AK Parti bu haliyle yüzde 10 bile oy alamaz…” (REİS’İN ZAFERİ AK PARTİ’NİN ÇÖKÜŞÜ, 2 Temmuz 2018, Yeni Birlik)

Bugün görüyoruz ki, (benim gibi birçok yazar ve akademisyenin) bir sene önceki uyarılarımız hiç dikkate alınmamış. Hezimetin büyüklüğünü şöyle anlatayım: Bir Galatasaraylı olarak 18 senedir Fenerbahçe’yi deplasmanda yenememenin üzüntüsünü yaşıyorum. Biz yapamadık ama CHP yaptı! AK Parti’ye deplasmanda fark attı. Öyle ki, AK Parti’yi bu hezimetten Reis bile kurtaramadı! Bir sonraki yazımda İmamoğlu’nun CHP’yle imtihanını yazacağım…

G-20 ZİRVESİ’NİN OLMASI GEREKEN SONUCU

Pazartesi günü ABD ve Rusya tarafından kotarılmakta olan Karagöz ve Hacivat oyununu, yani Serin Savaş senaryosunu ele almıştım. Aynı zamanda hafta sonu yapılacak G-20 zirvesinin de burada çok önemli olduğundan bahsetmiştim. Bugünkü konumuz ise, ülkelerin milli çıkarlarını ve küresel sistemin tamamının faydasını eş anlı olarak sağlayacak rasyonel kararlara ve bunlara bağlı ideal/olması gereken sonuçlara değineceğim. Tabiî şunu unutmayalım, her zaman rasyonel kararlar alınacak diye bir kaide yok! Dünya tarihi ülkelerin bu tür akılsız kararlarıyla doludur…

G-20 Zirvesinde biri bütün dünyayı, biri de bizi ve bölgemizi ilgilendiren iki temel konu öne çıkacaktır: ABD – Çin arasındaki ticaret savaşları ve Doğu Akdeniz’deki doğal gaz rezervleri…

1. ABD – ÇİN ARASI TİCARET SAVAŞLARI

Kasabanın Şerifi ile Çin’in mutlakiyetçi lideri Xi arasındaki ticaret savaşlarına dair yapılacak görüşmeler bütün dünyayı ilgilendirmektedir. Kasabanın Şerifi Trump ABD’de iç talebe yönelik üretim yapan küçük üreticilere, ABD taşrasındaki ayak takımına yeniden Billy The Kid’lerin “Büyük Amerika’sını” (!) vaat etmişti. ABD yeniden üretim yapılan, işsiz Amerikan lümpenlerini istihdam eden bir ülke olacaktı. Ancak ABD’nin “beyazlatılmış Amerikalıları” ABD’de değil ama ucuz köle işçi cenneti olan Çin’de üretim yapmayı tercih etmekteydiler. İşte Trump “ticaret savaşı” adı verilen politikaları Amerikan firmalarını tekrar yurda çekebilmek amacıyla Çin’de üretimin maliyetini yükseltmek için uygulamaktaydı. Ne var ki, Amerikan firmaları uyanık kovboyların torunlarıydı. ABD’ye geleceklerine Çin’den çıkıp Vietnam, Tayland ve benzeri çevre ülkelerine yerleşmeye başladılar. Yani Kasabanın Şerif’inin sıktığı mermiler kurusıkı çıktı. Bu yaptırımlar hem Çin’e hem de ABD’ye zarar verdi. Onlarla kalmadı, bütün dünya ekonomisinde de olumsuz etkilere ol açtı. Herkes için en uygun çözüm biraz Çin’in biraz da ABD’nin kendi durumlarından taviz vererek, tekrar serbest ticaret iklimine dönmeleridir. Bu olumlu senaryonun gerçekleşmeme ihtimali nedir? Bence gerçekleşmeme durumu, ABD savaş sanayinin Trump yönetiminde ne kadar etkin olduğuna bağlıdır. Çünkü bu gerginlik ortamında tek kâr eden sektör ABD silah sanayiidir.

2. DOĞU AKDENİZ’DEKİ DOĞAL GAZ REZERVLERİ

Uzmanların görüşlerine göre Avrupa’nın en az 200 ilâ 300 yıllık ihtiyacını karşılayabileceği tahmin edilen büyüklükte bir doğal gaz rezervi Kıbrıs adası etrafında bulunmaktadır. Şimdi, Orta Doğu merkezli yeni kurgulanan Serin Savaş senaryosunda Avrupa’nın enerji musluğu ABD ve Rusya ikilisinden kimin elindeyse o bir adım daha fazla öne geçecektir. Mısır, İsrail, Yunan ve Rum yönetimleri Kasabanın Şerif’inin talimatıyla bizim de neredeyse yarı yarıya hakkımız olan bu rezervlerin tümünün kullanımına ulaşmak istiyorlar. Biz de haklı olarak bu durumu “casus belli – savaş sebebi” olarak ilan ettik. Adı sayılan bu devletlerin tamamını toplasanız, hepsi birden Türk donanmasıyla başa edebilir mi? Bu da şüphelidir. Bu ülkeler ve Türkiye hep birlikte denizden petrol çıkarabilecek sermaye, teknoloji ve paraya sahip midir? Hayır. Yani ne savaş göze alınabilir, ne de tek başlarına bu işi kotarabilirler. Büyük uluslararası firmaların gazı çıkaracağı, ülkelere de hâkimiyetleri oranınca paylarını vereceği bir uluslararası konsorsiyum gereklidir. Bundan herkes kazanır. (NOT: Benim bu köşede üç yıldır yazdığım gibi Suriye Arap Cumhuriyeti ve Mısır Arap Cumhuriyeti ile ilişkileri normalleştirebilseydik bugün “çakma daevrimci arhadaş Çipras’ın” biti bu kadar kanlanmayacaktı.) Rasyonel olan Reis ve Trump’ın bu şekilde bir uluslararası konsorsiyum üzerinde fikir birliğine ulaşmaları. Bu halde S-400’ler de unutuluverir…

Neyse hafta sonundan sonra ne gibi gelişmeler olacak, göreceğiz. Temennim aklın ve sağduyunun galip gelmesi…

G-20 ZİRVESİ'NDEN UZLAŞMA MI ÇIKTI?

YAYINLAMA: 30 Haziran 2019 - 23:40
Hatırlarsınız, aslında S-400 meselesinin ABD için çok da önemli olmadığını, esas meselenin Doğu Akdeniz’deki doğal gaz rezervlerinin çıkarım ve paylaşımı olduğunu söylemiştim. Yine ABD için Türkiye’nin kaybının büyük bir hezimet olacağını, buna hiçbir şekilde müsaade etmemelerinin kendi çıkarlarına olduğunu da yazmıştım. Trump beni yanıltmadı. İsterseniz ne demiş ona bir bakalım…

Kasabanın Şerifi ve Reis’in Japonya’nın Osaka kentinde düzenlenen G-20 Zirvesi’ndeki görüşmesi 35 dakika sürdü. Görüşme öncesi gazetecilere kısa bir açıklama yapan iki lider, iki ülkenin ticari iş birliğine vurgu yaptı. Erdoğan’dan ‘Son dönemde yakınlaştığım dostum’ diye bahseden Trump, Türkiye Cumhurbaşkanı’nın çok önemli işler başardığını söyledi. Soru cevap kısmında gazeteciler ABD Başkanı’na üç kez Rusya’dan S-400 satın alan Türkiye’ye Washington yönetiminin yaptırım uygulanıp uygulamayacağını sordu. Trump “Karmaşık bir durum. S-400 konusuna bakıyoruz. Türkiye’nin Patriotları almasına izin vermediler. Obama yönetimi izin vermedi. Bu sebeple başka füze almak zorunda kaldılar. Bence kendilerine adil davranılmadı. Başka füzeleri alınca, S-400’leri alınca ‘Bizimkileri alın’ dediler. Bunun o kadar da iyi olmadığını düşünüyorum. Çok geç satın almıştı. Bu arada 100 tane de F-35 satın aldı. Biliyorsunuz radara yakalanmıyor. 116 tane… Ve daha da almak istiyorlar. Şimdi de parasını ödediği uçakların teslimatını istiyor. Şirketimize para ödediler.

Farklı çözümleri değerlendiriyoruz. Türkiye bizim dostumuz. Büyük bir ticaret ortağımız. Obama yönetimi gibi davranamazsınız. Bu iki yönlü bir cadde. Kendisi Patriot almak istedi, satmadılar, sonra ‘tamam satarız’ dediler. O bir NATO üyesi. İnsanlara adil davranmanız gerekir. Türkiye’ye adil davranılmadı. Cumhurbaşkanı Erdoğan, Rahip (Andrew) Brunson’ı geri verdi. Kimse geri alamamıştı. Başkan Obama geri alabildi mi? Hayır, sonsuza dek hapiste kalabilirdi. ‘Son dakika… Trump Türkiye’yi seviyor.’ Hayır, ben ülkemizi seviyorum ama bunu söylemek zorundayım. Cumhurbaşkanı Erdoğan benim bakış açımla çok çetin biri. Bu gerilimde Erdoğan’ın suçu yok. Ben iyi anlaşıyorum ve ona adaletsiz davranıldığını düşünüyorum.” Kasabanı Şerifi, bir başka soru üzerine Türkiye’yi ziyaret edeceğini söyledi. Bu ziyaret “Temmuz ayında mı yapılacak?” sorusuna ise “Bir noktada gideceğim ama tarih netleşmedi” yanıtını verdi.

Ne demiştik? Trump tüccar adamdı, her türlü anlaşmaya uyum sağlayabilirdi. S-400 meselesini rafa kaldıracağını vurgularken bunu iç siyasette avantaj elde etmek amacıyla kullanması da cabası. Görüldüğü üzere Kasabanın Şerifi ve Reis Türkiye’de daha uzun soluklu ve ciddi içerikli bir buluşma daha gerçekleştirecekler. Esas kararlar bu toplantıda alınacak. Benim tahminim Doğu Akdeniz meselesi de burada çözüme kavuşur. Reis’in Osaka’ya gitmeden önce söylediği “ekonomik müjdelerden” biri de bu S-400 meselesi ile lgili olduğunu düşünüyorum. Ama dediim gibi, esas mesele, yeni iki kutuplu sistemde kimin nerede olacağı ve enerji hatlarından kimin ne kadar pay alacağıdır.

İkinci olarak bizimle beraber bütün dünyayı ilgilendiren bir gelişme de ABD ile Çin’in arasında gerçekleşmesi beklenen ticaret savaşı hakkında idi. Kasabanın Şerifi Trump ve ve Çin’in mutlakiyetçi lideri Xi arasında geçen görüşmede iki ülke arasında ticaret görüşmelerinin yeniden başlatılması yönünde karar alındı. Gazetelerde geçen şu haberi iktibas edelim:

“Çin haber ajansı Şinhua'da yer alan haberde, Japonya'nın Osaka kentinde düzenlenen G-20 Zirvesinde Trump ve Şi'nin bir araya geldiği ve iki liderin 1 saatten fazla süren görüşme yaptığı kaydedildi.

Trump ve Şi'nin, ABD ve Çin'i ortaklaşa geliştirme konusunda hemfikir olduğuna işaret edilen haberde, ayrıca iki liderin ABD ve Çin arasında ekonomik ve ticari istişarelerin eşitlik ve karşılıklı saygı temelinde yeniden başlatılması konusunda anlaştığı vurgulandı.

ABD'nin, Çin'e yönelik yeni ek tarifeler uygulamayacağının altı çizilen haberde, iki ülkenin ekonomi ve ticaret müzakere ekiplerinin belirli konular üzerinde çalışacağı ifade edildi.”

Bu haber de, olayların tahminlerimz yönünde gerçekleştiğini göstermektedir. İki ülke arasında ticaret ve karşılıklı yatırım her iki ülkenin de ekonomisine fayda sağlarken, bunun tersi hem iki ülkeye hem de dünya ekonomisine olumsuz yansıyacaktı. Kasabanın Şerifi ve Çin Lideri akl-ı selim üzerine hareket etmekte anlaştılar. Bu her iki ekonomi ve dünya ekonomisi için de olumlu olacaktır.

Daha önce de bahsettiğim gibi, dünya ekonomisinin 2020-2025 arasında “Kapitalizmin Büyük Krizine” hazırlanması gerekir. Bunun için bugünkünün benzeri kısa vadeli çıkarlar için ülkelerin kamplaşması ve zıtlaşması değil, aksine bütün dünya ülkeleri arasında eşgüdüm ve dayanışma sağlanması gerekir. Ancak gelişmiş ülkelerin emperyalist emelleri böyle bir küresel uzlaşının önündeki en büyük engeldir. Bu konulara ilerleyen yazılarda değinmeye devam edeceğim.

SEÇKİN DÜŞMANLIĞI - I

YAYINLAMA: 15 Ağustos 2019 - 23:25
Uzun bir izin döneminden sonra tekrar merhaba… Güzel memleketimizin çeşitli yerlerinde ve tabiî ki memleketimizin harikulâde mücevheri İstanbul’da geçirdiğim izin dönemi boyunca haberleri şöyle bir takip ettim. Ülkemizde mutad olduğu üzere konjonktür hızla değişmekte, konular birbirini takip etmekteydi. Hele bir aylık bir aradan sonra yazacak o kadar çok konu birikiyor ki, yazı konusu seçmede büyük sıkıntıya giriyorsunuz. Bugün istedim ki sizlerle son bir ayda en çok konuşulan konuları bir özetleyeyim ve konuyu Türkiye’de gitgide yaygınlaşan vahim bir psikolojik vakaya, yani “seçkin düşmanlığına” getirelim. Buyurun başlayalım:

Kasabanın Şerifi yanına yeni bir Şerif Yardımcısı aldı: Bazı varakparelerde “Osmanlı torunu İngiltere’ye Başbakan oldu!” gibi ifadelerle (sahte) övünç imalarına yol açan Boris Johnson! Kendisine “İleri demokrasi alemine hoş geldin, Mr Johnson!” diyorum. Diğer yandan ABD’de işler yine aynı. Kasabanın Şerifi bir telden çalarken Pentagon, CIA, FED ve benzeri Amerikan müesses nizamı da başka telden çalıyor. Bu durumun bizi en fazla etkileyen kısmı da ABD’nin Suriye ve Doğu Akdeniz politikasıdır. ABD’nin tersine iktidarı ve muhalefetiyle, devletin kurumlarıyla Türkiye bu konuda tek bir ses halindedir. Çünkü ABD için bu mesele küresel iktidarını biraz daha pekiştirebilmek ve belli sektörlerde kâr oranlarını bir kaç puan daha arttırmak veya arttıramamak anlamına gelirken Türkiye için bir ölüm kalım meselesi haline gelmiştir. İçeride birbirimizle tartışmanın şehvetine kapılmışken göremediğimiz ana sorun vatanın varlığının orta vadede tehdit altında olduğudur. Gerek Doğu Akdeniz gerekse Kuzey Suriye’de gerekli önlemlerin sür’atle alınması gerekir. Yoksa kepenkleri indirip dükkânı kapatıp gidelim!

Merkez Bankası Başkanı değişti. Yeni Başkan’a başarılar diliyorum. İlk uygulamasında da politika faizlerini yüzde 19,75 düzeyine çekti. Bu uygulamanın birinci anlamı artık Hükümet ve Merkez Bankası’nın daha koordineli çalışacağıdır. İkinci anlamı ise aynı anda tecrübe etmekte olduğumuz işsizlik ve enflasyon problemlerinin çözümünde önceliğin işsizliği kaydırıldığı, enflasyonla mücadelenin gevşetildiğidir. Bu arada hiç beklenmedik ya da iktisat teorisiyle çok bağdaşmaz gibi gözüken bazı gelişmeler oldu. 15 Ağustos saat 13:46 itibarı ile Dolar kuru 5.6 Avro kuru da 6,26 düzeyindedir. 2019 başında 5.78 olan Dolar kuru sekiz buçuk ay sonra 18 Kuruş düşmüş. Bu kur düzeylerinin makul olduğunu söyleyebilmek için en basit enflasyon paritesi hesabıyla bakıldığında ve FED’in faiz indirim kararı da dikkate alındığında Türkiye ve ABD enflasyonları arasında maksimum yüzde 5 fark olması gerekirdi. (Yani Türkiye enflasyonunun yüzde 7-8 civarında olduğu durumdan bahsediyorum, DMD.) Üstüne üstlük Merkez Bankası’nın da faizleri indirmemesi gerekirdi. Şu anda makroekonomik denge Dolar kuru 6,15 – 6.20 TL civarında olması gerekir. Bu durumu nasıl açıklayabiliriz? Kur normal değerinin üstüne çıktığında dolar kurunda spekülatif bir balon oluştuğunu söylemiştim. O zaman CHP’li arkadaşlarım alınmışlar ve dolar 10 TL olacak demişlerdi. Şimdi de yine spekülatif bir balon oluşmuştur, ancak bu sefer TL’nin değerinde. Bu sefer de AK Partili arkadaşlarım alınacaktır. Onlar da Dolar kurunun 3 TL’nin altına inmesini beklemektedirler. Zaman içinde enflasyon oranlarında ve döviz kurlarında tekrar yükselme eğilimi başlayacaktır. Tarih verecek olursam Eylül ayı ikinci yarısında bunu kendi gözlerimizle göreceğiz.

Kaz Dağları’nda yaz tatilimi geçirdim. Eski Truva Krallığı ve sonra Karesi Beyliği’nin topraklarında olan bu bölge bir tabiat harikasıdır. Assos’tan Ayvalığa kadar olan bu bölgemiz bir tarih ve doğa hazinesi üzerindedir. Tam da bu sırada Kanadalı şirketin siyanürlü altın arama haberi ve vatandaşların bu duruma sert tepkisi yazılı ve görsel medyada manşetlere taşındı. Tartışma “Yazık değil mi ağaçlara, ormanlara!” sözlerinin sahipleri ile “Şu kadar ağaç kesildi ama bunun on misli yeni ağaç diktik! Her yere millet bahçesi açıyoruz!” sözlerinin sahipleri arasında geçti. Ama esas mesele hiç konuşulmadı. Kaz Dağları’ndan 2400 ton altın çıkarılması beklenmektedir. Bu Türk milletine atalarından kalan ortak bir mirastır. 2400 ton altın ne kadar eder? Gram altın 250 TL’dan hesaplansa kabaca 600 milyar TL değerinde bir rezervden bahsediyoruz. Bu altın’ın 10 senede çıkarılması bekleniyor. Bu da ortalama yıllık 60 milyar TL’lık bir değer anlamına gelir; yani bugünkü kurla yıllık 10 milyar 741 milyon dolarlık bir gelir söz konusu. Peki bunun ne kadarı altının gerçek sahibi Türkiye Cumhuriyeti’ne kalacak dersiniz? Sadece yüzde 4’ü. Yani yıllık 2,4 milyar TL kalacak. Bu da yıllık 428 milyon dolarlık gelir anlamına gelir. Kanadalı şirket ve Türk ortağı ne alacak? Yıllık 57,6 milyar TL, ya da 10 küsûr milyar dolar. Altını çıkarma maliyeti ise ancak altının değerinin yüzde 1-2’si kadardır. Böyle bir şey kabullenilemez. Siz dedelerimizden bize miras kalmış altın rezervlerinin yüzde 96’sını elin gavuruna ve Türk ortağına bırakıyorsunuz, hem de bu kadar nakit akışına ihtiyaç duyulduğu bir dönemde. Bir de doğayı perişan ediyorsunuz. Yazık.

“Hocam, bu yazdıklarınızla seçkin düşmanlığı arasında ne alaka var?”, diye soranlarınız vardır. Şimdi o noktaya geliyorum. Dünyada ve Türkiye’de küreselleşmenin yol açtığı en vahim neticelerden birisi vasat altı ve kalifiyesiz, yani bilgi ve eğitim düzeyi ortalamanın altında olan ve üretken olmayan, insanların piyasayı domine etmesidir. Bu insanlar bireyleşemediği için sürü halinde karar verir, sürü halinde hareket ederler. Bireyselleşme insanın kendi ayakları üstünde durabilmesi, kendi becerisi ve üretimiyle geçinebilmesi bu yüzden de kendini ilk önce sarfettiği çaba ve yaptığı üretimle tanımlayabilmesi demektir. Maalesef, genelde dünyada ve özelde Türkiye’de hayat git gide bu cahil gürûhun tepkilerine göre şekilleniyor. Sanat insanlığın erdemi ve yüksek düşünceleri etrafında değil, ama kitle psikolojisiyle hortlayan en ilkel dürtülere hitap ediyor. Bilimsel araştırmalar, her defasında daha çok kazanmayı amaçlayan bir avuç görgüsüz tefecinin kendi çıkarları doğrultusunda yönlendiriliyor. Seçimler toplum için en uygun ve adil çözümü arayanların değil, bu gürûhun şişirilmiş korkuları ve aşağılık komplekslerini en iyi gıdıklayan politikacılar tarafından kazanılıyor. Profesyonellik, bir işi ne kadar iyi yaptığınızla değil, en az çalışmayla en fazla parayı kazanma becerinizle ölçülüyor. Böyle olunca toplumu daha ileri ve medeni bir düzeye götürme rolünü üstlenen seçkinlere bir düşmanlığın doğması kaçınılmazdır. ABD’den İngiltere’ye, Rusya’dan Türkiye’ye bu vasat altı insan profili her tarafta yükselmektedir. Cahil kitlelerin önyargılı dünya görüşünü sorgulayan her birey kitleler tarafından manevi linçe uğratılıyor. Bu dönemin şiarı “herkesle beraber Mersin’e gitmek’tir.” “İcat çıkarmamaktır.” Halbuki ilerleme “Mersin’e değil tersine gitmeye cesaret edebilen, icat çıkarıp arı kovanına çomak sokan” bireylerin elinde gerçekleşir. Bir de bizim muhafazakâr mevkutelerde “seçkin” kavramı “zengin, para babası” anlamında kullanılır. Bu tanımda bile yozlaşma ve anlam kayması görülmektedir. Seçkin, toplumun ortalama düzeyinin üstünde eğitim sahibi, üretken ve dünyayla rekabet edebilecek bireylerdir. Topluma ve insanlığa katkı sunanlardır. Seçkini/eliti olmayan toplumlar çözülmeye ve yıkılmaya mahkumdur. Buradan devam edeceğiz.

SEÇKİN DÜŞMANLIĞI-II

YAYINLAMA: 18 Ağustos 2019 - 23:30
Bir tarafta geleneksel kasaba tutuculuğu içinde kasaba yaşam tarzı ve tüketim kalıplarını muhafaza etmek isteyen kitleler bulunmakta ve kendilerini milliyetçi - muhafazakâr olarak tanımlamaktadır. Diğer tarafta da Türk kültüründen koparak Batılı yaşam tarzını ve tüketim kalıplarını benimseyen daha şehirli kitleler vardır ki, bunlar kendilerini demokrat – Atatürkçü – hümanist görmektedirler. Her iki taraf da, Anadolu’da 1000 yıl içinde oluşturduğumuz yüksek Türk – İslam kültürüne yabancılaşmış, birisi kasabanın üretimsizliği, katı tutuculuğu ve bireyi baskılayan yaşam tarzını kutsarken diğerlerini “gâvurlaşmış” olarak tanımlamış, diğeri de, aydın ve çağdaş bir yaşam tarzı adına Batı şehirlerinin varoşlarında yaşayan ayaktakımının yaşam tarzını kutsayarak diğerini “gericilikle” suçlamıştır. Her iki tarafta da ortak özellik yaygın cehalet, üretimsizlik ve vasat altı insan kalitesidir.

Yukarıdaki paragrafta çok keskin üç önerme vardır:

(1) Türk toplumu her iki tarafıyla da yüksek Türk İslam kültüründen bîhaberdir.

(2) Milliyetçi muhafazakâr kitle kendi kasaba yaşam tarzını İslam zannetmekte, buna uymayanı dinden çıkmakla itham etmektedir.

(3) Demokrat – Atatürkçü – hümanist kitle de Batı’nın alt tabaka insanlarının yaşam tarzını çağdaşlık zannetmekte, buna uymayanı da toplum ve insanlık düşmanı olarak addetmektedirler.

Bu üç önermenin dışında ve buna bağlı olan temel sonuç da, Türkiye’de kendilerini “aydın” olarak tanımlayan bir kısım zevatın Türk halkının inanç değerleri, kültürü ve geleneklerine yabancılaşmış ve düşmanlık besleyen bir grup olması, bunun karşılığında da kasabalı halk yığınlarının da bu “aydınımsılara” bakarak her türlü eğitimli insandan nefret etmesidir. O zaman derdimizi anlatmak için önce bu üç nokta üzerine temas edelim, daha sonra da Türkiye’nin aydın problemini tartışalım.

Yüksek Türk – İslam Kültürü

Bugün Türk kültürü deyince, aslında, Anadolu topraklarında Selçuklulardan bu yana neredeyse bin yıllık bir tarihi birikimden bahsediyoruz. Elbette ki, bu birikimin zirve noktası Osmanlı kültürüydü. Osmanlı deyince aklınıza hanedan gelmesin ama üç kıtaya hâkim olan, Orta Asya Türk, Akdeniz ve Balkan kültürlerinin bir bileşkesini oluşturan bir İmparatorluk kültürünü hatırlayın: Mimarisi, şehircilik anlayışı, güzel sanatları ve bütün bu geniş coğrafyanın kültürlerinin bir senteziyle şekillenmiş yaşam tarzı… Bütün bu toplumsal birikimin arka planı da, Anadolu tasavvufuna dayanır. Şüphesiz ki, bu, çok ince bir zevk ve derin bir kavrayışla zenginleşmiş bir İslam yorumudur ve bu kültürün en kristalize olmuş hali de İstanbul kültürüdür. Bu yüksek kültür kendi içinden kendine has seçkinlerini yetiştirebildiği müddetçe hayatta kalmıştır ancak bugün, maalesef, tarihi, sosyal ve iktisadi etkenlere bağlı olarak bu yüksek şehir kültürünün ve onun getirdiği ince tasavvuf anlayışının temsilcisi sayılabilecek seçkin zümreler neredeyse hiç kalmamıştır. Her iki taraf da bu kültür ve yaşam tarzından çok uzaktadır.

Kasaba yaşam tarzını İslam zanneden milliyetçi muhafazakârlar

Bundan daha önceki yazılarımda, Türkiye’nin yirminci yüzyılda yaşadığı hızlı sanayileşme sürecinin köyden kente göç, plansız şehirleşme ve sanayileşme ile birlikte şehirlerde kasabalarından kopup gelmiş ama bir türlü şehirlileşememiş bir kitlenin oluşmasına yol açtığından bahsetmiştim. Bu kitleler şehirde hemşehri dernekleri ve cemaatler etrafında örgütlenmişler ve kasabadaki yaşam tarzı ve tüketim kalıplarını korumaya özen göstermişlerdi. Sağ ve muhafazakâr partiler de bu kitlelerden beslenmiştir. Uyguladıkları politikalar bu kitleleri şehirlileştirmekten ziyade şehirleri büyük kasabalar haline getirmiştir. Sonunda karşımıza hiçbir fıkıh kitabında karşılığının olmayacağı hurafelerle beslenen amorf bir yapı çıkmıştır. Örnekler çoktur ama iki tanesini verelim: Bilmem kaç tane salavat okuyana 1 huri verenler mi dersiniz, “Ketçaptan tahrik olunur, bu yüzden caiz değildir!”, diyenler mi dersiniz… Anlaşılacağı üzere bunların aklı fikri uçkurlarındadır. Seçin, beğenin, alın! Son günlerde bu kesimlerin en büyük tepkisi kendi içinden yetişmiş tahsilli, dünyaya açık seçkin kimselere olmaktadır. Karşı taraftaki “aydınımsıları” değil de, kendi içindeki seçkinleri hedef haline getirmeleri de ilginçtir. Çünkü cehalet ve hurafe üzerine kurulu düzenlerini tehdit eden kendi içlerinden çıkan bu seçkinlerdir.

Batılı alt sınıfların yaşam tarzıyla çağdaşlaştığını zanneden beyazlatılmış Türkler

Hüseyin Rahmi Gürpınar’ın Şıpsevdi adlı romanında, romanın başkarakteri Meftun Bey aslında bu kitlenin yüz yıl önceki tipik temsilcisidir. Meftun Bey’in doğru düzgün bir tahsili yoktur, yarım yamalak Fransızca yarım yamalak da Türkçe konuşur. İstanbulin redingot, kırmızı püsküllü fes, setre pantolon giyip bunu da vazgeçilmez aksesuarlar köstekli saat ve monoklla (tek camlı gözlükle) tamamlayınca uygarlaştığını zanneder. Toplumda kötü ne varsa İslam’dan ve Türklükten kaynaklandığını, kurtuluşun ise Batılı yaşam tarzını (romandaki örneklerle anlatırsak serbest evlilikler ve bolca içki içmek) tümden taklit etmekle sağlanacağını savunur. Ama üretimde Batılılaşma deyince Meftun Beyin o taraklarda bezi yoktur. Kısa yoldan köşe dönmek en büyük amacıdır. Bu yolda zamanın en tutucu ve hurafeci ailesinin zengin kızı Lebibe Hanım’la evlenir. Roman bu ikilinin yaşam tarzlarından kaynaklanan komik çelişkiler etrafında döner. Bugün “beyazlatılmış Türklerin” Meftun Bey’den farkları yoktur. (Yalnız bazı muhafazakârlarımız Meftun Bey’in kıyafetini Türk – İslam olmanın alameti saymaktadırlar, DMD) İçki içmek ve serbest cinsellik anlayışının hâkim olması ile toplumun uygarlaşacağı inancı hâkimdir. Ama hiç biri Batılılar gibi bir üretim ve iş ahlakına sahip değildir. Tıpkı muhafazakârlarımız gibi, onlar da, kısa yoldan köşeyi dönmek, az çalışıp çok kazanmak istemektedirler. Tahammül edemedikleri kimseler ise, kendi mahallelerinden çıkıp onların durumlarını eleştiren seçkin kimselerdir. Bilmedikleri ise, Batı’nın üst sınıflarının, Batı’ya yön veren seçkin kimselerin her şeyden önce Batı’nın kültürüne bağlı, kendi toplumları için “sağcı” kabul edilebilecek kimseler olduğudur. Aslında, bizdeki “beyazlatılmış Türkler” Batı’nın lümpen proletaryasının yaşam tarzını uygarlaşma zannetme aczi içindedirler.

Bu birbirini hasım belleyen iki grubun da ortak özelliği üretimsizlik, iş ahlakından nasibini almamış olmak ve Türk İslam kültürüne yabancılıktır. Bu meselenin çözümü ve yeniden sağlıklı bir toplum olmanın önemli koşullarından biri de kendi toplumuna yabancılaşmamış ama dünyaya da gözlerini kapatmamış seçkinlerin yetişmesidir.

Laf uzadı… Yerimiz dar ama zamanımız var… Türkiye’de aydın sorununu da bir sonraki yazıya bırakalım.

"AYDIN OLMAYAN SEÇKİNLER" VE "SEÇKİN OLMAYAN AYDINLAR"

YAYINLAMA: 22 Ağustos 2019 - 23:35
Eğer Doğu Roma İmparatorluğunu da sayarsak, bu topraklarda, neredeyse 1700 senelik köklü bir devlet geleneği bulunmaktadır. Sultan Alparslan’dan bu yana hesaplarsak 948 senelik bir Türk İslam uygarlığının mirasçısı olarak bulunmaktayız. Bu hiç de bir az gelişmiş ülke kimliği çizmemektedir. Çünkü köklü ve kurumlaşmış bir devlet geleneği gelişmişliğin en önemli göstergelerinden birisidir. Ama yeterli midir? Hayır. Gelişmiş bir ülke olarak tanımlanabilmek için, insanlığın bugün ulaştığı düzeyde, belirli bir altyapı sermayesine, yine belli bir fiziki ve beşeri sermaye düzeyine ulaşmış olmak gerekir. Bunun yanı sıra egemen bir devletin varlığı, şeffaf ve hesap verebilir bir hükümetle zenginleşmeli, vatandaşların bireysel hakları ve fırsat eşitliği teminat altına alınmalı, keyfi idare olmamalıdır.

Türkiye, bu anlamda, bugün tam bir gelişmiş ülke değildir. Ancak Tanzimat’tan bugüne, özellikle Cumhuriyet döneminde bu yolda önemli adımlar atmıştır. Bununla birlikte eksikliklerimiz hala bulunmaktadır. Bugünkü yazının konusu da bu eksikliklerden birisi olan aydın profilimizdir.

Türkiye büyük oranda sanayileşmesini tamamlamış, milletleşmesi – geçici konjonktürel çatışmalar haricinde- hemen hemen tamamlanmış ancak şehirlileşmek konusunda hayli geri planda olan bir toplumdur. Bu itibarla Türkiye, Orta Doğu’nun ve Afrika’nın az gelişmiş ülkeleri ile mukayese edilemez. Ancak “aydın” profilimiz tam da bir az gelişmiş ülkedeki aydın profiline karşılık gelmektedir: “Sömürge aydını”…

Az gelişmiş ülkelerde çokça rastlanan bir olgu “sömürge aydınlarıdır.” Sömürge aydını, içinde doğduğu kültürden ve toplumdan utanan, emperyalistler elinden aldığı yüzeysel eğitimle kendi toplumuna yabancılaşmış, yabancılaşmakla kalmayıp düşmanlaşmış bir karakteri temsil eder. Onlar için “medeni” ve “çağdaş” kavramlarıyla tanımlanan kendi ülkesinin kaynaklarını sömüren emperyalist güçlerdir. Bu tipoloji, sanayileşmesini, milletleşmesini ve şehirlileşmesini tamamlayamamış iptidai toplumların emperyalizmin güdümüne girdiği durumlarda karşımıza çıkmaktadır.

Başlıkta “seçkin - elit” kavramı ile “aydın” kavramını kullandım. Aydın Frenk dillerindeki “Intellectual – entelektüel” sözcüğünün Türkçe karşılığı olarak kullanılmaktadır. Bir aydın içinde yaşadığı toplum hakkında eleştirel düşünceye sahip, araştırma yaparak toplumu anlamaya çalışan, güncel sorunlara çözümler üreterek kamu önünde tanınırlığa, itibar ve otoriteye sahip olan kişi demektir. Aydın politikada belli bir siyasi önermeyi savunmak veya bir adaletsizliği belirterek belli bir ideolojiye karşı çıkmakla yer edinir. Aynı zamanda tanımladığı soruna çare olarak yeni bir ideoloji üretmek veya eski bir ideolojiyi yenileyerek kapsamını genişletmek yoluyla da politikada söz sahibi olur. Tarih boyunca her toplumda aydınlar fikir üretmek, yeni bakış açıları sunmak veya hataları göstermek yoluyla toplumun önünü aydınlatan insanlar olmuştur. Aydın her meslekten olabilir olsa da, genellikle, aydınların çoğu akademi ve sanat camiası kökenli olurlar.

Burada kullandığım seçkin kavramı ise, gündelik siyasette ve yazılı medyada çokça kullanılan elit kelimesinin karşılığıdır. Seçkin sosyoloji ve siyaset biliminde bir toplumda, toplumdaki sayısal ağırlığıyla orantısız servet, imtiyaz, siyasi güç ve yeteneğe sahip küçük ama güçlü topluluğa ve o topluluğun üyelerine verilen addır. Her toplumun içinde böyle seçkin gruplar yer alır. Adeta toplumun içerisinde gözle görülmeyen duvarlarla seçkin grup kendisini toplumun diğer kısmından ayırır. Kural olarak, seçkinler birbirlerini tanır, birbirleri ile aynı yaşam tarzına sahip olur, kendi aralarında evlenir ve benzer siyasi görüşlere mensup olurlar.

Her toplumda aydınlar ve seçkinler bulunur. Ama aydınların ve seçkinlerin aynı kişiler olması zorunlu değildir. Bazı toplumlarda aydınların çoğu seçkin olmayanlar arasından çıkar. Bazı toplumlarda ise aydınların önemli bir kısmı seçkinler arasında yetişir.

Seçkinler, bir toplumun yüzyıllar içinde oluşturduğu kültür ve yaşam tarzının en güzel örneği olarak toplumun en üst sınıfını oluştururlar. Yani her toplumun seçkinleri, adeta, o toplumu temsil eden örnek şahsiyetleridir. Bizde yanlış olarak anlatıldığı gibi, “seçkin eşittir zengin” değildir. Elbette ki seçkin grup içerisinde gelirler toplum ortalamasına göre yüksek olur. Örneğin yazarlar, şairler, akademisyenler, başarılı iş adamları, toplum içinde itibar sahibi liderler, yüksek bürokrasi mensupları o toplumun seçkin gruplarını oluştururlar. Dolayısıyla her zengin seçkin olmayabileceği gibi her seçkin de zengin olmayabilir. Gelişmiş toplumların seçkinleri aynı zamanda o toplumun aydınlarıdır da. Ancak, her aydın seçkin olmayabilir.

Az gelişmiş toplumlarda, sermaye birikimi zayıf, yetişmiş insan gücü kıt ve teknoloji geri olduğu için o toplumların seçkin sınıfları toplumların örnek şahsiyetleri olmaktan ziyade enformel ilişkilerle ve feodal bağlarla toplum içinde güç sahibi olmuş mütegallibe sınıflarına mensupturlar. Öte yandan fırsat eşitliği olmadığı ve yaygın fakirlik olduğu için de aydınlar fakir halkın içinden alınıp emperyalist güçler ve – eğer ülke bir sömürge ise – sömürgeciler tarafından yetiştirilen bir zümreyi oluşturur. Bunlar aslında o ülkeleri emperyalizmin çıkarları doğrultusunda yönlendirilmek için eğitilirler. İşte “sömürge aydını” ile kastedilen bu kendi toplumuna yabancılaşmış tiplerdir.

Türkiye’nin ana problemi gerçek anlamda bir seçkin sınıfının olmamasıdır. Bunun sebebi Osmanlı’dan kalmış bir Aristokrat sınıfın olmaması da olabilir, gerçek anlamda bir burjuvazisinin olmaması da olabilir. Türkiye’de daha önceki yazılarımda bahsettiğim birbirine karşıt iki grup da, aslında, sosyoloji ve siyaset biliminin tanımlarına uygun bir seçkin sınıfına girmiyorlar. Eğer böyle bir seçkin sınıfımız olsaydı, asırlık işletmelerimiz olurdu. Her şehirde aynı ailenin yedi sekiz kuşak oturduğu evler olurdu. Her şeyi bırakın, ailelerin soy ağaçları olurdu. Cumhuriyet fukara ve savaş yorgunu bir halkın içerisinden seçilmiş bir kısım insanla Osmanlı mirası kadroları harmanlayarak bir bürokrasi – memur sınıfı oluşturdu. Bugün “Beyaz Türk” olarak bilinenler aslında memuların çocuklarıdır, seçkin değillerdir ama “seçkinmiş gibi yaparlar”. Öte yandan aydınlarımızın büyük bir çoğunluğu da toplumun alt kesimlerinden gelmedir. Aldıkları eğitimle yabancılaştıkları topluma ve o toplumun değerlerine karşı olmayı aydın olmanın vasfı olarak görürler.

Türk toplumunda gücü ve parayı elinde bulunduranlar şahsi bir itibara sahip değildirler. Para veya güç ellerinden kaydığı anda itibarlarını da kaybederler. Uluslararası başarılara imza atmak, dünyaca tanınan düşünce ve sanat insanı olmak da güç ve para kazandırmamaktadır. Üstün beceri ve yeteneğe sahip insanlar her geçen gün daha yoğun olarak Batı’ya göç etmektedirler.

Velhâsıl… Memlekette aydınlarımız seçkin değildir, seçkinlerimiz de aydın değildir. Ne yapmalı? Öyle bir yapı kurmalıyız ki, her düşünceden aydınımız bu toplumun seçkinlerinin imtiyazlarına sahip olsun. Ve yine, seçkinlerimiz (Türkiye özelinde bunu ‘zenginlerimiz’ diye okuyun, DMD) içinden de topluma yol gösterecek aydınlar çıksın. İşte o zaman, daha dengeli bir toplum oluruz.

SAVAŞIN EKONOMİ POLİTİĞİ - I

YAYINLAMA: 29 Ağustos 2019 - 21:30
Bugün 30 Ağustos… Hepinizin Zafer Bayramı kutlu olsun. Vatanımızı vatan yapan beraber katlandığımız zorluklar, beraber çektiğimiz çileler ve birlik ve beraberliğimizin devamı için canını feda eden dedelerimizin hatıralarıdır. Allah bu Zafer Haftamızda bütün şehitlerimizi rahmetiyle kuşatsın.

Her millet belli bir meslekle özdeşleştirilir. Dünyanın neresinde sorarsanız sorun Türk deyince akla askerlik gelir. Hakikaten de, Türk milleti asker millettir. Şimdiki gençler 15 gün eşantiyondan askerlik yaptıkları için bilmezler ama eski ve iyi zamanlarda bir Türk erkeğinin yetişkin olarak kabul edilmesi için askerliğini yapmış olması beklenirdi. Tarihimize bakıldığında Türk milletinin içinden çok büyük komutanlar çıkmış ve üç kıtada sayısız muzaffer devlet kurmuşuzdur. Bu yüzden, bugün kutladığımız 30 Ağustos’un Zafer Bayramı olarak belirlenmesinin sebebi sadece Başkomutanlık Meydan Muharebesi değildir. Tarihte Türk ordularının kazandığı birçok meydan muharebesi Ağustos Ayı’nda gerçekleşmiştir. Örnek olarak birkaç tanesini sayalım: Malazgirt Meydan Muharebesi 26 Ağustos 1071, Yassıçemen Meydan Muharebesi 10 – 12 Ağustos 1230, Otlukbeli Meydan Muharebesi 11 Ağustos 1473, Çaldıran Meydan Muharebesi 24 Ağustos 1516, Mercidabık Meydan Muharebesi 23 Ağustos 1514, Mohaç Meydan Muharebesi 29 Ağustos 1526, Sakarya Meydan Muharebesi 23 Ağustos 1921 – 13 Eylül 1921, Başkomutanlık Meydan Muharebesi 30 Ağustos 1922. Bu zaferlerin hepsi bizimdir. Hepsi Türkiye olarak bildiğimiz bu toprakları bizim vatanımız yapan dedelerimizin savaştığı zaferlerdir. Tabii ki, bu vatanda Türk Devleti’nin son yüzü Cumhuriyetimizdir. Onun kuruluşunda Türklerin son Mareşali Gazi Paşa’mızın ve onunla omuz omuza çarpışan kahraman atalarımızın yılmaz kararlılığının göstergesi Sakarya ve Başkomutanlık Meydan Muharebelerinin özel bir yeri olması tabiîdir.

Son yıllarda her 30 Ağustos’ta sosyal medya üzerinde bir gerginlik sezinliyorum. Bir kısım vatandaşlarımız sanki Türkler Milli mücadele sırasında gökten paraşütle Anadolu’ya inmişler gibi sadece Başkomutanlık Meydan Muharebesi’ni bu bayramla özdeşleştiriyorlar. Diğer bazı kimseler de sanki bu memlekette Kurtuluş Savaşı hiç olmamış gibi tarihteki başka bir savaşı öne çıkarıyor ve Kurtuluş Savaşı’nı küçümsüyorlar. Yahu, arkadaş ne oldu size? Ne içtiniz? Yoksa katır mı tepti sizi? Türk tarihindeki hepimizin iftihar vesilesi olan zaferlerimizi aranızda pay etmişsiniz, iktidara gelip kısa yoldan zengin olma amacıyla kendi ikbal hırsınıza tarihimizi ve aziz şehitlerimizi meze yapmışsınız… Her iki taraftan da, bunlar gibi adamlara sorsan milliyetçi olduklarını söyleyecekler bir de… Maalesef tarih şuuru olmayan milletlerde bu tür trajikomik tartışmalar her daim olmuştur.

* * *

Bugün ne kadar zamandır yazmayı tasarladığım bir yazı dizisinin ilk bölümünü yazmak istedim. Bir iktisat profesörü olarak en sevdiğim ilgi alanlarımdan biri de savaş sanatı tarihidir. Tabiî ki, kendi alanım gereği, savaşın iktisadi boyutu da bana cazip gelmekte.

Genel olarak savaşın ekonomi politiği denince ilk akla gelen iki nokta savaşın iktisadi sebepleri ve savaşın iktisadi sonuçlarıdır. Akademik iktisatçılar, özellikle Birinci ve İkinci Dünya savaşının etkisiyle, genelde savaşın iktisadi sonuçlarına dikkatlerini yoğunlaştırmışlardır. Tabiî ki, bolca bütçe açıklarından, savaşın finansmanı için yapılan borçlanmalardan ve benzeri salt iktisadi etkenlerden bahsetmişlerdir. Bunlardan en ünlüsü İngiliz İktisatçı Arthur Pigou’nun “The Political Economy of War – Savaşın Ekonomi Politiği” adlı eseridir. Burada Pigou, aslında, Birinci Dünya Savaşı’nın yol açtığı ekonomik sonuçları – tabii ki İngiltere açısından incelemiştir. Ancak bana göre, savaş ve iktisat ilişkisi bu kadar basit olamaz. Savaşın İktisadi sebepleri de çok önemlidir. Bu konuda yazanlar arasında en

ünlüsü, bir iktisatçı değil ama Napoleon’a karşı Prusya ve Rusya ordularında savaşmış bir Prusyalı general olan Carl Phillip Gottfried von Clausewitz’tir. Clausewitz’in onu meşhur eden kitabı “Vom Krieg – Savaş Üzerine” bugün dahi savaş sanatı tarihinin klasikleri arasındadır. Clausewitz kitabında şu ünlü yargısını dile getirir: “Savaş siyasetin başka araçlarla devamından ibarettir.” Dolayısıyla savaş olgusuna Clausewitz gibi bakan düşünürler savaşları oluşturan ana saiklerin orduların yapılarında değil ama uluslararası siyasetin entrikaları ve çatışmalarında bulunduğu söyler.

Günümüzde orduların yapıları, görevleri, yetki alanları ve sınırları ülkeden ülkeye çok değişmemektedir. Çünkü teknoloji üç aşağı beş yukarı savaş teknolojisinde ülkeleri birbirine yakınlaştırmıştır. Dahası, dünyada dolaylı veya dolaysız, açık veya kapalı halkoyuna dayalı rejimler hâkimdir. Artık savaş soyluların satranç oyunu gibi görülmemektedir. Ordular, en büyük emperyalist ülkelerde dahi, öncelikle savunma amaçlı teşkilatlanmaktadırlar.

Benim kanaatime göre, savaşın sadece iktisadi sebep ve sonuçları değil ama daha önemlisi savaşlarda uygulanan taktikler, kullanılan silahlar, orduların taktik yapıları, savaşma tarzları, yani savaşa dair hemen hemen her şey iktisadi üretim yapısından etkilenmektedir. Bu eski çağlarda çok daha belirgin bir etkiydi. Örneğin antik Yunan savaş tarzı öğrenimi ve kullanımı çok zor olmayan ve birebir savaşta hiçbir etkinliği olmayan uzun kargılarla (Yunanlılarda 3-4 metrelik ve Makedonlarda da 6-7 metrelik uzun piyade mızrağı) donanmış ağır zırhlı piyadelere dayanmaktaydı. Süvariler kıymeti harbiyesi olmayan yardımcı birliklerdi. Aynı zamanda bu ordular profesyonel olmaktan çok vatandaş ordularıydılar. Bunun sebebi Yunanistan’ın coğrafyası geniş at sürülerinin beslenebileceği bir coğrafya olmamasıydı. Antik Yunanlıların çoğu çiftçiydi ve profesyonel meslekleri askerlik değildi. Dolayısıyla bu orduların piyadelerden oluşması, her biri birer ölüm makinası olmasındansa birlikte hareket etme ve birlikte savaşma ilkesine bağlı bir savaş tarzı seçmeleri ve nispeten kılıç, ok veya balta gibi kullanımı ciddi eğitim gerektirmeyen bir silahla donanmaları gerekirdi. Öte yandan, eski Türk ordularında neredeyse herkes süvariydi. Bir Romalı yazar Hunlar için “Çocukları daha yürümeden ata binmeyi öğrenir!”, diye yazmıştı. Göçebe toplumların ekonomik sistemi hayvancılık ve avcılıktır. On binlerce koyunluk sürüleri çocukluğundan beri at sırtında güden bu çobanlar aynı zamanda çok iyi avcıdır da. Yabani hayvanları avlamak için birbiriyle sıkı koordinasyon içinde yüzlerce atlının eş anlı olarak hareket ettiği büyük av partileri bu insanların kolayca yaptıkları bir işti. Ayrıca göçebe topluluklarda özel mülkiyet değil ortak mülkiyet vardı. Erkek egemen toplum değil cinsiyet eşitliğine dayalı bir toplumsal örgütlenmeye dâhildiler. Dolayısıyla Türk obalarının tamamı aynı süvari eğitiminden geçmiş ve savaşmayı nefes alır verir gibi yapan askerlerden oluşurdu. Bu yüzden, ta ilk zamanlarda beri, Türkler ordu millettir. Özetlemek gerekirse Türklerin süvarilikte uzmanlaşması tamamen içinde doğdukları coğrafyanın ve göçebe toplumun iktisadi yapısı sebebiyleydi.

Neyse… Pazartesiye buradan devam ederiz.

BÜYÜME, DIŞ BORÇ BİRİKİM SÜRECİ VE WALLERSTEİN

YAYINLAMA: 05 Eylül 2019 - 23:35
Bu konuda birkaç yazı yazacağım… Tabiî ki, işin içine Doğu Akdeniz ve Suriye meselelerini de dahil edeceğim. Ama bugün bir iktisatçı olarak değinmem gereken bazı yeni bilgiler üzerinde duralım.

VERİLER VE GENEL MANZARA

Geçen hafta hem enflasyon hem de büyüme rakamları açıklandı. Yıllık enflasyon yüzde 15 olarak açıklandı. Piyasada yaygın kanaat yüzde 15,5 civarında gerçekleşeceği yönünde idi. Veriler de bu tahminden çok sapma göstermedi. Öte yandan milli gelirin yıllık büyüme oranı ikinci çeyrekte de yüzde -1,5 olarak gerçekleşti. Yani Türk ekonomisi yıllık bazda küçülmeye devam etti. Öte yandan üç aylık büyüme oranları bazında yüzde 1,2 büyüdüğü görüldü.

Büyümenin bileşenlerine baktığımızda, harcamalar yönünden yıllık bazda ele alırsak özel tüketim harcamaları yüzde 1,1 ve yatırımlar da yüzde 22,8 azaldı. Buna karşın kamu harcamaları yüzde 3,3, mal ve hizmet ihracatı yüzde 8,1 artarken mal ve hizmet ithalatı da yüzde 16,9 azaldı. Bu saydığımız bileşenler Türk milletinin toplu olarak hangi kalemlerde ki harcamalarının ne kadar arttığını göstermektedir. Buna göre, yıllık bazda küçülmenin ana sebebi iç talebin düşmesidir. Bir ekonomide iç talebi oluşturan unsurlar vatandaşların tüketim harcamaları, firmaların yatırım harcamaları ve hükümetin yaptığı harcamalardır. İç talepteki daralmanın ana müsebbibi yatırımdaki ciddi düşüştür. Tüketim de ki düşüş ihmal edilse bile yatırımdaki düşüş o kadar ağır basmış ki cari açığın kapanmasına ve kamu harcamalarının da artmasına rağmen toplam da İç talep küçülmüştü. Öte yandan olumlu bir gelişme de ihracat artarken ithalatın azalmasıdır. Tabii ithalat kalemlerinin en önemli kısmı yatırım malı ve hammadde ithalatıdır. Yatırımlar gözle görülür bir şekilde düşünce ithalatın da düşmesi kaçınılmazdır. Yüksek döviz kurları da hem ihracatın artmasına hem de ithalatın azalmasına yol açmıştır.

Üretimin sektörel bazda dağılımına gelince oradaki durum da şöyledir: Sektörler arasında tek büyüyen yüzde 3,4’le tarım sektörüdür. Diğer sektörler ciddi bir küçülme sergilemiştir. Hizmetler sektörü yüzde 0,3, sanayi sektörü yüzde 2,7 ve inşaat sektörü de yüzde 12,7 küçülmüştür. Yani esas katma değer üreten sektörler de ciddi bir küçülme söz konusudur.

BORCU ALIP ÇATIR ÇATIR YE ÖDEME VAKTİ GELİNCE KRİZE GİR

Türk ekonomisi Atatürk’ün dönemi (1923 - 38) haricinde Sultan Abdülmecit’ten bu yana hep aynı sistemle çalışmaktadır. Dış Borç Birikimi Süreci. Bu sistemin şiarı ara başlıkta belirttiğim ifadedir: “Borcu alıp çatır çatır ye, ödeme vakti gelince krize gir!” Buna göre 7 ilâ 10 yıllık dalgalarla belirlenen bir dinamik oluşmuştur. Bu dalgalara iktisat literatüründe “Majör Dalga” adı verilir. Her majör dalganın başında genişleme evresi olur ki 5 ilâ 7 yıl arası süren bu evre de dışarıdan alınan borçlarla içeri de vatandaşın satın alma gücü arttırılır. Bu dönem de Türk Lirası değer kazanırken iç talep büyür, iç talep büyüdükçe ve Türk Lirası değer kazandıkça da ithalat ihracattan daha hızlı artar. Yani cari açık hızla artmaya başlar. Artan cari açık daha fazla dış borçlanma demektir. Genişleme evresinin sonunda ciddi bir borç birikimi oluşur, ülkenin borçlanma limiti dolar ve yurt dışından para akışı kesilir. Genişleme evresinde ayrıca bankacılık kesimi herkese bol keseden kredi dağıttığı için verimli projeler kadar verimsiz projeler de kredilendirilir. Genişleme evresinin sonuna gelindiğinde bankalardaki batık kredi oranları da normalin üstüne çıkar.

Genişleme evresini daralma evresi takip eder. Bu evre ortalama 2 - 3 yıl sürmektedir. Daralma evresinin başında ekonomik büyüme ilk önce durgunluğa girer, yüksek cari açık ve yüksek dış borç döviz kıtlığına yol açar, TL hızla değer kaybeder. TL’nin değer kaybı ithal malların (bu arada enerji, hammadde ve yatırım malları maliyetinin de) pahalanmasına yol açar, milletçe kemer sıkmaya başlarız. Bankalar ilk önce KOBİ’lere kredileri keser, bu küçülmeyi hızlandırır ve işsizliği arttırır. Tüketim ve yatırım düşerken ihracat artmaya ve ithalat azalmaya başlar. Dış borç oranları da böylece düşmeye başlar. Cari açıktaki düzelme ve dış borçtaki azalma bir sonraki majör dalganın genişleme evresini hazırlar. Her majör dalganın daralma evresi duruma göre büyük veya küçük krizlere yol açar. Eğer kriz sürecinde iç borçla birlikte dış borç da yüksekse hükümet kamu harcamalarını kısmak zorunda kalır ve bu krizin daha büyümesine yol açar. Eğer iç talepteki daralma bankacılık sektöründe de iflaslara yol açarsa bu krizin etkisinin artmasına neden olur.

Şu anda, biz, 2010-2019 yılları arasındaki majör dalganın daralma evresindeyiz. 2019 başında tahminim 2020 yılı başında toparlanmanın başlayacağı yönünde idi. Ancak, veriler bizi pek de olumlu düşünmeye sevk etmemektedir. Bunun sebebi yeni bir majör dalganın genişleme (yani büyüme) evresinin başlaması için yatırımlarda bir artış trendinin başlaması ve inşaat sektörü gibi lokomotif sektörlerin toparlanmasını gerektirir. Maalesef yatırımlar ve inşaat sektörü ikinci çeyrek verilerine bakıldığında toparlanma göstermemektedir. Dahası en fazla küçülme bu verilerde olmuştur. Aralık ayında açıklanacak 2019 üçüncü çeyrek verilerinde de bu yönde bir değişim olmazsa 2020 yılı da kayıp yıl olacaktır diyebiliriz.

SERMAYE BİRİKİMİ YERİNE BORÇ BİRİKİMİ VE WALLERSTEIN

Bu hafta içinde büyük sosyal bilimci Immanuel Wallerstein vefat etti. Dünya sistemi teorisiyle tanınan Hocamız kısaca kapitalist sistemi küresel bazda şu şekilde tanımlıyordu. Yüksek teknolojili ve yüksek katma değerli sektörlerde üretim yapıp ciddi anlamda beşeri, fiziki ve mali sermaye biriktiren merkez ülkeler ile düşük katma değerli ve düşük teknolojili üretim yapıp yeterli sermaye biriktiremeyen çevre ülkeler. Bu sistem çevre ülkelerin yapısal olarak cari açık verme ve dış borç biriktirmelerine neden olmaktadır. Wallerstein bu sistemin özünde sermaye birikiminin merkezi olan ülkelerin küresel egemenliğini, daha doğrusu sermayenin küresel egemenliğini devam ettirmek üzere kurulduğunu söyler.

Küreselleşme süreci ile birlikte çevre ülkelerden bazıları akıllı ve milli politikalar uygulayarak dışarıdan gelen fonları israfa, şatafata, tüketime değil de üretim kapasitesini arttıracak yatırımlara ayırmışlardır. Bu ülkeler ihracata yönelik bir büyümeyi istikrarlı bir şekilde gerçekleştirmişler ve merkez ülkeler arasındaki yerlerini almışlardır. Bizim gibi ülkeler ise “vur patlasın çal oynasın” demiş “nerede akşam orada sabah” şiarıyla gününü gün etmeye bakmıştır. Bu yüzden sermaye birikiminde daha çok dış borç biriktirmiş, merkez ülkelere bağımlılığını pekiştirmiştir.

SON SÖZ

Atalar “Lâfla peynir gemisi yürümez!”, demiştir. Öyle “Yeni Türkiye” demekle de Yeni Türkiye olmamaktadır. Dış borçla tüketime dayalı ekonomik yapı değişmeden Yeni Türkiye’yi de kuramayız.

SAVAŞ EKONOMİSİ VE LOJİSTİK: HANNİBAL, NAPOLYON VE HİTLER

YAYINLAMA: 08 Eylül 2019 - 23:30
Bugün harbin başarıyla neticelenmesi için gerekli olan iktisadi ve sosyal etkenlere değineceğim. Askeri terminolojide Osmanlıca kaynaklı iki kelime kullanılır: Harp ve muharebe. Bugün yenilenmiş Türkçemizde, tabiî ki yanlış olarak, savaş kelimesi bu iki kelimenin yerine kullanılmaktadır. Harp iki veya daha fazla devlet arasındaki anlaşmazlıkların silahlı kuvvetlerin genel kullanımıyla çözüme ulaştırılmak istendiği süreçtir. Muharebe ise belli bir zaman ve belli bir mekânda harp halindeki devletlerin silahlı kuvvetlerinin bir kısmının çarpışmaya girmesidir. Birinci Dünya Harbi’nde gerçekleşen Çanakkale Muharebeleri buna örnek gösterilebilir. Bir muharebeyi kazanmada en önemli unsur taktik üstünlüktür.

Taktikler muharebe meydanında tarafların galip gelebilmek için emirleri altındaki işgücünü (silahlı erat), fiziki sermayeyi (her çeşit silah ve teçhizat) ve beşeri sermayeyi (kurmay subaylar ve uzman personeli) sevk ve idare süreçlerinden her biridir. Burada komutanın liderliği, fırsatları değerlendirme gücü, düşman hatlarında oluşan zayıflıkları değerlendirme kabiliyeti de en ön plana çıkar. Muharebeler, dolayısıyla, kısa vadede ve belli bir coğrafyada gerçekleşen sınırlı sonuçları olan çatışmalardır. Öte yandan harbin galibiyetle tamamlanması için birçok muharebenin kazanılması gerekeceği gibi bunlarla beraber stratejik üstünlük de devreye girmek zorundadır.

Strateji bir harbin kazanılması için gerekli bütün siyasi, ekonomik, coğrafi ve askeri faktörlerin eş anlı ve eş güdümle idaresini içeren ana ve tali planlar bütünüdür. Harpleri kendi iktisadi, siyasi, coğrafi ve askeri kabiliyetlerinin sınırlarını iyi değerlendirerek gerçekleştirilen stratejiler kazanır. Birçok muharebeyi kazanıp harbi kaybeden örnekler tarihte bolca bulunmaktadır: Hannibal, Napolyon ve Hitler. Bu üç örnekte de, çok başarılı ve askerlik tarihinin en parlak zaferlerini içeren muharebe örnekleri vardır. Biz üç tanesini hatırlatalım: Hannibal’in Cannae Muharebesi, Napolyon’un Austerlitz Muharebesi ve Hitler Almanya’sının Fransa’nın fethini başlatan Ardennes Taarruzu. Her üç muharebede de komutanlık, birliklerin sevk ve idaresi, fırsatlardan azami kazancın elde edilmesi gibi taktik unsurların hepsi de kusursuz kullanılmıştır. Ancak Hannibal, Napolyon ve Hitler muharebeler kazanıp harbi kaybetmişlerdir. Yani stratejileri nihai zafer için yetersiz almıştır. Burada da, en önemli unsur lojistik – ulaştırma ve haberleşme- olarak öne çıkmaktadır.

Lojistik son yıllarda gitgide önemi artan bir bilim dalıdır. Üretim sürecinde kullanılacak malzeme ve stokların yönetimi, üretim merkezlerine ulaştırılması ve depolanması lojistiğin ilgilendiği alanlardan bir tanesidir. Ayrıca üretilmiş malların uygun pazarlara ulaştırılması, üretim ve satış sürecinde haberleşmenin etkin tesisi de çalışma alanı içerisine girer. Askerlik biliminde lojistiğin yeri tartışılmazdır. Ordunun ne kadar mesafe ilerleyeceği, kaç gün seferde olunacağı, bütün ordunun gıda, giyecek, silah ve mühimmat ve barınma gereksinimlerinin karşılanması hep birer lojistik problemidir. Bir ordu tek tek parlak muharebeler kazansa da, eğer kaynakların etkin tahsis edildiği, zaman, mekân ve malzemenin en düşük maliyetle kullanıldığı bir lojistik sistemi yoksa harbi kazanmak çok zorlaşacaktır. Lojistik olarak üstün bir silahlı kuvvetler olmak için de birinci öncelik mali güçtür.

Yukarıda verdiğimiz örnekler üstünden gidecek olursak Hannibal 37 fil, 18 bin süvari ve 20 bin piyade ile İspanya’dan Apenin Dağları ve İtalya Alpleri üzerinden İtalya’ya gitmişti. Dağlardan İtalya’ya indiğinde ordusunun yarısı ya soğuk ve açlıktan ölmüş ya da kaçmıştı. Diyeceğim o ki, Hannibal daha Roma’yla hiç muharebeye girmeden ordusunun yarısını lojistik problemlerden kaybetmişti. Takip eden 10 yılı aşkı sürede Roma’ya karşı üç büyük (Trebia, Trasimene ve Cannae) ve çok sayıda küçük muharebeler kazanmıştı. Ama geçen yıllar içerisinde de ordusu küçülmüş, kurmay subaylarını kaybetmiş, oradan buradan toplama unsurlarla takviye edilmişti. İtalya’da sağlam bir dayanağı olmadan – adeta bir eşkıya sürüsü gibi - dolaşıp durmuştu. Çünkü ne Kartaca Devleti’nin desteğini sağlayacak bir siyasi gücü ve planı vardı, ne de bu desteği İtalya’ya ulaştıracak bir deniz gücü. Tersine Roma Cumhuriyeti’nin çok büyük bir insan gücü, denizlere hâkim bir donanması, geniş para kaynakları ve yenilgilere rağmen dağılmayan milli bir siyasi bütünlüğü vardı. Stratejik olarak Hannibal muharebe kazansa da, harbi kazanamazdı. Nitekim öyle de oldu.

Napolyon ve Hitler orduları temel itibariyle kendi çağlarının en iyi örgütlenmiş, en hızlı hareket eden ve en iyi teçhiz edilmiş ordularıydı. Ordu komutanlarının taktik üstünlüğü belirgindi. Arkalarında milliyetçilik ülküsüyle birleşmiş milletler vardı. Karşılarında ise, farklı zamanlarda da olsa, aynı düşman vardı: Denizlere hakim İngiltere. Napolyon ve Hitler’in orduları kıta Avrupası’nı birleştirseler de, ne mali güçleri ne de teknik kapasiteleri denizlerde İngiltere’ye üstün gelmelerine yetmekteydi. Her ikisi de, bu yetersizliklerini karada daha fazla alan elde ederek kapatmaya çalıştılar. Bu durum ise, her ikisini de, ikinci bir lojistik felaket ve stratejik hata olan Rusya Seferi’ne yönlendirdi. Kar ve çamurla kaplı geniş Rusya düzlükleri hem Le Grand Armee’ye hem de Wehrmacht’a mezar oldu. Sonuç harbin kaybıdır.

Bugün bize gelecek olursak, güçlü bir ordumuz vardır. Bu ordu her geçen gün teknolojisini yenilemekte, milli silah envanterini genişletmektedir. Fırat Kalkanı ve Zeytin Dalı operasyonları da göstermiştir ki, bu ordu farklı coğrafi şartlarda muharebe kazanmaya yetenekli, esnek ve vurucu gücü yüksek bir ordudur. Ama her şeyden önce bu ordu yurt savunması amaçlı kurulmuştur. Başka coğrafyalarda, eski çağların fütuhat anlayışı ile veya emperyalist güçlerin vurucu gücü olarak olsa bile, geniş çaplı bir harbi kazanmaya yetecek siyasi, iktisadi, coğrafi ve askeri gücümüz yoktur. Bu yüzden, şu zamanda Türk ordusunun temel stratejisi, yurt topraklarının bütünlüğünü savunmak olmalıdır. İmkân ve kabiliyetlerimiz bunu sağlayacak düzeydedir. Ancak, ileriki zamanlarda karşımıza çıkarılacak bir İranla Savaş dosyası veya Suriye’de Suriye (ve tabiî ki Rusya) ile savaş senaryosuna karşı hazırlıklı olmalıyız.

“Hocam, ya Fırat’ın doğusu ne olacak? PKK’ya izin mi vereceğiz?” Herhalde hayır! Ama bir Suriye harekâtının başarılı bir stratejiye dayanması gerekir. En az asker kaybı ve en az maliyetle tamamlanacak, hiçbir şekilde Rusya ve Suriye’yi karşımıza almayacak bir şekilde bu harekâtın yürütülmesi zaruridir. Yukarıda da bahsettiğim gibi, ekonomik ve siyasi dayanakları olmayan bir askeri strateji başarısızlığa mahkûmdur. Pekiyi burada başarının ön koşulu nedir? En ufak bir terslikte ordumuza karşı dönüp arkadan vurabilecek potansiyeli olan kılıç artıklarından ziyade Suriye’de Suriye rejimi ile tam mutabakat sağlamak gerekir. Bizim amacımız PKK Devleti’nin kurulmasını önlemektir. Her aklı yerinde Türk gibi, ben de, Fırat’ın doğusunda PKK Devleti’ndense bir Esat hâkimiyetini tercih ederim. Eğer bu mutabakat sağlanırsa, ABD de desteğini PKK’dan çeker. ABD her zaman kazanacak ata oynar!

FİYATLAR ARTARKEN ENFLASYON DÜŞER Mİ?

YAYINLAMA: 12 Eylül 2019 - 23:30
Hakikaten de, bir yeriniz ağrısa hemen öteden beriden kocakarı ilacı tavsiye ederler. Kahvehanelerimiz yalnız Türk ekonomisini değil dünya ekonomisini de kurtaracak sihirli reçeteleri olan aydınlarımızdan geçilmez. Futbolu ise anlatmaya gerek yok, doğru düzgün bir spor örgütlenmemizin olmadığı ve Galatasaray’ın 2000 yılındaki başarısı haricinde uluslararası bir başarımızın olmadığı bir alanda herkes televizyon başında usta yorumcu kesilmekte…

Enflasyon oranları açıklandığında da benzeri görüşler ortaya atıldı. Aydan aya yıllık enflasyon düşerken fiyatlar nasıl artarmış? Bu birinci soru. Dargelirliler için enflasyon yüzde 40 iken nasıl genel enflasyon yüzde 15 olarak açıklanırmış? Bu da ikinci soru. Üçüncü soru ise çok eskiden beri tanıdıktır; hayat pahalılığı düşmüyorken enflasyon nasıl düşermiş? Bu soruları sorduran aslında bilgilisizliktir. Haydi, gelin bu soruları cevaplayalım.

ENFLASYON DÜŞERKEN FİYATLAR ARTAR MI?

Özdemir İnce şöyle demiş: “Türkiye İstatistik Kurumu (TUİK) ise fiyatlar artarken enflasyonun düştüğünü iddia ederek ekonomi bilimini şaşırtıyor.”, 10 Eylül 2019, Cumhuriyet. Bu görüşü söyleyen kişinin enflasyonun ne olduğunu bilmediği anlaşılmaktadır. Enflasyon, fiyatlar genel düzeyindeki aylık veya yıllık yüzde artış oranıdır. Fiyatlar artarsa fiyatların artış oranı pozitif olur. Tersine fiyatlar düşerse de fiyatların artış oranı negatif olur. Eğer enflasyon oranı düşüyorsa ama hala daha pozitif değerde ise bu fiyatların eskiye nazaran daha yavaş arttığı, ama yine de arttığı, anlamına gelir. Öte yandan eğer fiyatlar düşüyorsa, o takdirde, enflasyon negatif olur. Negatif enflasyona deflasyon adı verilir. Japonya ve İsviçre yakın zamanlarda bu durumu tecrübe ettiler. Ancak bu durum da, çok istenecek bir durum değildir. Yani, kısaca fiyatlar artarken enflasyon düşebilir. İktisat bilimine uygundur. Ara başlıktaki görüşü savunan kişi enflasyonu fiyatlar genel düzeyi zannetmektedir. İktisat bilimini (Ekonomi bilimi değil, DMD) şaşırtan TÜİK değil bu görüşleri savunan kişilerdir.

BENİM ENFLASYONUM YÜZDE 40, YOKSA TÜİK YALAN MI SÖYLÜYOR?

Fiyatlar genel düzeyi, bir ülkede alınıp satılan ürünlerin fiyatlarının ağırlıklı ortalamasından elde edilen bir endekstir. Ağırlıklandırma yapılırken her ürünün TL cinsinden toplam satış tutarının milli gelire oranları kullanılır. Yani bir ekonomi her ürünün fiyatı ekonomi içindeki ağırlığıyla çarpılır. Ürünlerin ağırlıklarının toplamı 1’e eşittir.

Genel olarak iki çeşit fiyat endeksi üretilir. Üretici Fiyat Endeksi (ÜFE), malların fabrika/tarla çıkış fiyatları üzerinden hesaplanır. Aslında ekonomideki üretim maliyetlerinin endeksini gösterir. Bu ürünler üretim merkezinden marktlere ulaşan kadar arada geçen nakliye masrafları, ürün kayıpları ve aracı kârları da eklenince mağaza fiyatları oluşur. Bu aşamada tüketicilerin satın alırken karşı karşıya kaldığı bu fiyatların ağırlıklı ortalaması Tüketici Fiyat Endeksi (TÜFE) olarak adlandırılır.

İşte enflasyon dediğimiz oran bu endekslerin artış oranıdır. ÜFE ve TÜFE Türkiye ortalamasını yansıtır. Ara başlıktaki söyleme sahip arkadaş ise kendisinin karşı karşıya kaldığı enflasyon ile ülke enflasyonunu karşılaştırmaktadır. Daha önce de bir yazıda bahsettiğim gibi “herkesin enflasyonu kendinedir.” Örnek olarak ben sigara içiyorum, bu yüzden devasa sigara zamları benim bütçemde ve benim enflasyonumda önemli bir yer tutmaktadır. Öte yandan tavuk eti yemiyorum, dolayısıyla tavuk etinin fiyatı ne kadar artarsa artsın, benim enflasyonuma hiç etkisi olmayacaktır. Yani ne TÜİK yalan söylemektedir, ne de biz sizi kandırmaktayız. Önce kavramların ne olduğunu öğrenmek gerekir.

ENFLASYON DÜŞERKEN HAYAT PAHALILIĞI ARTAR MI?

Hayat pahalılığı aslında kişilerin reel satın alma güçleriyle alakalı bir kavramdır. Reel satın alma gücü bir kişi veya kurumun gelirleri ile ne kadar ürün satın alabileceğini gösterir. Bu da kişiden kişiye değişen bir değerdir. Çünkü herkes farklı gelirlere ve farklı enflasyona sahiptir.

Basit bir örnek vermek gerekirse bir işçinin ayda 3 bin TL alırken o işçinin satın aldığı mal ve hizmetlerin ortalama birim fiyatı 100 TL olsun. Bu takdirde bu işçinin reel satın alma gücü 30 birim olacaktır. Öte yandan işçinin maaşı 3 bin 300’e çıkarken, yani geliri yüzde 10 artartarken, satın aldığı mal ve hizmetlerin ortalama birim fiyatı 120’ye çıksın, yani işçinin enflasyonu yüzde 20 olsun. Bu durumda işçinin reel satın alma gücü 27,5 olacaktır. İşçinin maaşı artmasına rağmen enflasyon maaş artışından daha yüksek olduğu için reel satın alma gücü düşecek ve o işçi için hayat daha pahalanacaktır. Yani enflasyonun düşmesi hayatın ucuzlaması anlamına gelmez. Hayatın ucuzlaması için gelir artış oranının enflasyondan daha yüksek olması gerekir. Bir önemli nokta da, kısa vadede hayat herkes için ucuzlayamaz. Eğer bir kesim için hayat ucuzluyorsa diğer kesim için hayat pahalanır. Yani hayat pahalılığı kişiseldir ve gelir dağılımı ile bağlantılıdır. Uzun dönemde hayatın ucuzlaması isteniyorsa teknoloji seviyesi ve üretim kapasitesinin artması gerekir. Ezcümle, Türkiye’de büyük halk kesimleri için hayat pahalılığı çok yüksektir. Ama bu sadece enflasyonla bağlantılı değildir. Yani, enflasyon düşerken hayat pahalılığı da bal gibi artabilir.

Hayrılı Cumalar.

FAİZ DÜŞERKEN DÖVİZ DE DÜŞER Mİ?

YAYINLAMA: 15 Eylül 2019 - 23:30
Ama ben şahsen yüzde 2’lik bir düşüş bekliyordum. Faizlerin düşmesiyle birlikte dövizde fırlama bekleyenler de hüsrana uğradı. Döviz kuru yükselmediği gibi hala daha sene başındaki düzeyinin altında. Acaba yüksek tepelerden dile getirilen “Faiz düşerse enflasyon da düşer, faizi düşürürsek dolar da 1 TL olur!” diyen görüşler haklı mıdır? Bugün biraz bu konulara değinelim dedim. İlk önce Merkez Bankası’nın neden faiz düşürdüğü konusuna değineceğim. Sonra bu kararın enflasyona ve döviz kurlarına gelecekteki etkisini tartışacağım.

Merkez Bankası faiz indirince ne olur?

Merkez Bankaları arasında birkaç on yıldır bir moda yerleşmiş durumda: Piyasayı fonlama faizleri vasıtasıyla para politikasını yönetmek. Mekanizma şöyle işliyor: Merkez Bankası bankalara bankalar arası para piyasasında borç verme faizi belirler. Bu faize örneğin yüzde 15 diyelim. Eğer bankaların kendi aralarında borçlanma piyasasında oluşan faiz yüzde 15’in altında olursa kimse Merkez Bankası’ndan borç almaz. Ancak bankalar arası piyasada faiz 15’in üstüne çıkarsa, o zaman nakit ihtiyacı olan bankalar Merkez Bankası’nda borç alır. Bankaların Merkez Bankası’ndan borç alması piyasada dolanımda olan para miktarını ve dolayısıyla parasal tabanı arttırır. Parasal taban da, para arzının çekirdeğidir.

Faiz indirme politikası, eğer o anda ekonomide ciddi bir nakit ihtiyacı varsa, ilk önce parasal tabanın ve daha sonra da para arzının artmasına sebep olur. Parasal tabandaki artış genel para arzında anında bir artışa yol açmaz. Belli bir süre içinde kademeli olarak para arzı genişler. Benim hesaplarıma göre, Türkiye’de faiz indirimlerinin para arzına tam olarak yansıması – nakit ihtiyacının büyüklüğüne bağlı olarak – 3 ilâ 5 ay arasında gerçekleşmektedir. Bu süre ekonomide nakit ve ödeme sıkıntısı varsa ve bankalar arası piyasada nakit talebi yüksekse kısalmaktadır. Dolayısıyla, faiz indirimi 3 ay gibi bir zaman içinde kademeli olarak para arzının artmasına neden olacaktır.

Pekiyi para arzının artışının etkileri ne olur? Nobel Ödüllü Friedman Hoca’nıza göre 6 ilâ 9 ay arasında cari harcamaların artmasına 12-18 ay arasında da enflasyon düzeyinin artmasına yol açar. Tam tersine para arzının daraltılması 6 ilâ 9 ay arasında cari harcamaların azalmasına 12-18 ay arasında da enflasyon düzeyinin azalmasına yol açar. Bugün, teknolojik gelişme sayesinde paranın dolanım hızı çok arttığı için bu aralığı minimumdan değerlendirelim. Yani başka hiçbir şey olmazsa, Eylül 2019 faiz indiriminin 3 ay içinde para arzında genişleme etkisine yol açması (Aralık 2019), bunun 6 ay içerisinde de kademeli olarak milli gelirde (Haziran 2020) artışa yol açması gerekir. Enflasyona olan tam etkisi ise Eylül 2020’de görülecektir.

Bunun örneğini kendimiz geçen sene yaşadık. Ağustos 2018’deki spekülatif saldırı akabinde Merkez Bankası faizi yüzde 24’e çekti. Bu para arzının çok sıkı bir şekilde daraltılmasına yol açtı. Eylül 2018 Nisan 2019 arasında ekonomi küçüldü. Nakit sıkıntısı arttı. Bugün Eylül 2019 itibarıyla enflasyonun düşme trendine girdiğini gözlemliyoruz. Yani faiz kararından yaklaşık bir sene sonra etkisi enflasyona tam olarak yansımaktadır. Bu yüzden, bugün uygulanan faiz indirimi, ilk etapta bankaların, daha sonra 3 ay içinde reel sektörün nakit sıkıntısını giderecektir. Bir sene içinde de enflasyonu arttıracak etkisi ortaya çıkacaktır.

Merkez Bankası niçin faiz indirdi?

Merkez Bankası’nın faiz indirme kararının arkasında birkaç saik vardır. Kısaca bunları özetleyelim.

Birinci olarak, ekonomideki TL nakit sıkıntısının giderilmesi hedefi söylenebilir. Hemen hemen bütün sektörlerde TL nakit sıkıntısı vardır. Bu sektörlerin başında da inşaat, medya iletişim ve eğitim sektörleri gelmektedir, (bu konuda sektör bilançoları ayrıntılı bilgi vermektedir, DMD). Tabiî ki nakit sıkıntısının sebeplerinden biri özel kesimdeki aşırı borç yükü iken diğeri de MB’nin Eylül 2018’den beri uyguladığı sıkı para politikasıdır. Bu kararla Merkez Bankası enflasyonu yüzde 10’a indirme hedefinden taviz vererek ekonomiyi rahatlatmayı amaçlamaktadır.

İkinci olarak, Merkez Bankası Hükümetle daha uyumlu bir politikayı amaçlamaktadır. Yeni Başkan’ın atanmasının bir sebebi de budur. Hükümet enflasyondan çok işsizlik ve durgunluğu gidermeyi amaçlamaktadır. Bu da ister istemez, Merkez Bankası ve Hükümet politikalarının çelişmesine yol açtı. Bugün, Merkez Bankası Hükümetin politik hedeflerine destek olacak bir mahiyette politika oluşturmaktadır.

Üçüncü olarak, dış dünyada da durgunluk tehdidi ile faiz indirimleri gündemdedir. Dolayısıyla TL faizlerinin indirilmesinin dış sermaye hareketleri üzerindeki olumsuz etkisi de azalacaktır.

Faiz düşerken döviz de düşer mi?

Bazı akl-ı evvel arkadaşlar faizlerin yüksek enflasyon ve yüksek döviz kuruna sebep olduğunu söylemektedir. Eğer bunu ispat edebilirlerse 200 yıllık bütün iktisat teorisinin çöpe atılması gerekecektir. Haliyle böyle bir durumda üç defa üst üst üste Nobel Ödülü de verilir. Ancak, hayaller ve gerçekler çok farklıdır. Diğer her şey sabitken, eğer yurt içi faizler yükselirse yabancı para birimleri değer kaybeder. Faizler düşerse de yabancı para birimleri değer kazanır. Ancak kurların düzeyini belirleyen sadece faizler değildir. Özellikle günlük ve haftalık vadede kurlar beklentilerden çok etkilenir. Çünkü temel makro iktisadi politikaların sonuçları, yukarıda bahsettiğim gibi, belli bir gecikme ile ortaya çıkar. Bu yüzden, özellikle yabancı para birimi alıp satarak aradaki kârdan geçinmeyi amaçlayan yerli ve yabancı kuruluşlar, günlük ve haftalık haber etkilerine bakarak pozisyon alırlar. Bu kuruluşların pozisyon alırken temel iktisadi verilere baktığı da söylenemez. Eğer, bu kurumların beklemediği, şok bir gelişme veya haber piyasaya düşerse o takdirde, kurda beklenmedik dalgalanmalar olabilir. Ancak Merkez Bankası’nın en son faiz indirimi kararı beklenmeyen değil beklenen bir gelişme idi. Yani “Amerikan aksanı ile Türkçe konuşan piyasa profesyonellerinin” tabiriyle “piyasalar bu beklentiyi satın almıştı.” Bu yüzden de kurlar çok etkilenmedi. Ancak… Bu demek değil ki, bu bahar havası ilelebet devam edecektir. Sene sonuna doğru işler değişebilir.

Buradan devam ederiz.

FAİZ, ENFLASYON VE DÖVİZ İLİŞKİSİ

YAYINLAMA: 19 Eylül 2019 - 23:30
Gerçek hayatta her şey bu grafiklerde olduğu gibi anında gerçekleşmez. Bir eğrinin bir yerden başka br yere kayması derste beş saniyede gerçekleşirken gerçek hayatta bu hareket aylar alan bir zamanda gerçekleşir. Bu anlamda Hükümetin ve/veya Merkez Bankası’nın uyguladığı her politika anında etkisini göstermez. Bu ancak sınıfta tahta başında gerçekleşir!

Pazartesi günkü yazımda Merkez Bankası’nın faiz indirimi politikasının – eğer bankalar arası piyasada nakit sıkıntısı varsa- parasal tabanın üç ay içinde genişlemesine yol açacağını söylemiştim. İsterseniz yazdıklarımı özetleyeyim: Bankalar arası piyasada nakit sıkıntısının temel sebebi ekonomideki nakit sıkıntısıdır. Ekonomideki nakit sıkıntısını gösteren en temel değer firmaları cari oranlarıdır. Cari Oran bir firmanın hemen nakte çevrilebilecek likit varlıklarını (kasadaki nakit para, hisse senetleri, tahviller ve satılmaya hazır stoklar gibi) oluşturan dönen varlıkların kısa vadeli borçların (mevcut mali yıl içinde ödenmesi gereken borçlar) toplamına oranıdır. Bu değer dünyadaki genel mutabakatla 2 civarında olmalıdır. Ancak Türkiye gibi gelişmekte olan ülkelerde sermaye yetersizliğinden kaynaklanan sebeplerle bu oranın 1,5 seviyesinde olması yeterli görülmektedir. Şu anda ise, pratikte, mali müşavirlerden tutun bankaları kredi departmanlarına kadar bu oranın 1,3 civarında olması bile kâfi görülmektedir. İnşaat sektörü, tütün ürünleri imalatı, gıda ürünleri imalatı, giyim ürünleri imalatı, eğitim ve medya iletişim sektörlerinde cari oranın sektör ortalaması 1,3’ün altındadır. Yani ekonomide büyük bir nakit sıkıntısı vardır. Bu da faiz indiriminin 3 ay içinde parasal tabanda ve para arzında hızlı bir artışa yol açacağı anlamına gelmektedir. Para arzı genişlemesi 6 ay içinde milli gelire az ya da çok etki derken 12 ay içinde de enflasyonda artış olarak görülecektir. Bugün enflasyonun düşmesinin en önemli sebebi 2018 yılında sert bir tedbirle Merkez Bankası’nın faizleri yüzde 24’e çıkartmasıdır. Tabii ki, bu aynı zamanda, ekonomide baş göstren nakit sıkıntısının da önemli sebeplerinden birisidir.

Faiz haddi, döviz kurları ve enflasyon oranı bir para biriminin farklı kriterlerle değerini yansıtır. Ancak bir varlığın değeri, farklı kriterlerle ölçülse de aynı olmalıdır. Dolayısıyla faiz haddi, döviz kurları ve enflasyon oranı birbiriyle sıkı sıkıya bağlantılıdır. Bu bağ, üç değişken arasında bazı temel ilişkilerin var olmasına neden olur. Bunları kısaca şöyle özetleyebiliriz: Diğer her şey veri iken, faiz artışı kurun ve enflasyonun düşmesine, kur artışı enflasyonun ve dolayısıyla faizin yükselmesine ve enflasyon artışı da kurun ve faizin uzun dönemde artmasına yol açar. Tabii ki her bir olgu etkisini zamana yayılarak gösterir. Burada bahsettiğim faiz piyasa faizleridir. Merkez Bankası’nın faizi ise çok başka bir etkendir. Bu faiz, kabaca Merkez Bankası’nın bankalara verdiği borç karşılığı uyguladığı faizdir. Yani, daha genel olarak söyleyecek olursak, ekonomideki para miktarının belirlenmesi için kullanılan bir araçtır. Diğer her şey veri iken para arzındaki artış kısa vadede faizlerin düşmesine yol açar. Tabii ki, bu durum bankacılık sektörünün rekabetçi olması ile alakalıdır. Eğer Türkiye’de olduğu gibi oligopolcü bir bankacılık sektörü varsa, o takdirde, Merkez Bankası faiz arttırınca diğer faizler de artar ancak Merkez Bankası faiz düşürünce diğer faizler düşmeyebilir.

Mevcut faiz indirimi politikası, eğer mevcut konjonktür devam ederse, bir sene içinde enflasyonun yüzde 20’ler üstüne çıkmasına yol açacaktır. Pekiyi, kur ne olacaktır? Kısaca özetleyeyim: Türkiye’nin ciddi miktarda bir dış borç ödemesi, özellikle kasım ve aralık ayında gerçekleşecektir. Bu ise bu aylarda bankaların piyasadan nakit dolar çekmesi anlamına gelecektir. Öte yandan, belli bir süredir Türkiye cari işlemler fazlası vermektedir. Bu da yıl sonu nakit döviz talebini hafifletmektedir. Üçüncü bir faktör olarak da, dış dünyada yaklaşan kriz sebebiyle Merkez Bankaları faiz düşürme kararları almaktadır. Bu durumda bizim faiz düşürme kararını döviz kurları üzerinde etkisi azalacaktır. Bütün bu etkileri göz önüne alırsak, Aralık 2019 itibariyle dolar kurunun 6.10 - 6,20 aralığında görülecektir.

Tabii ben de yanılabilirim. Ama yanılıp yanılmadığımı zaman gösterecektir.

Hayırlı Cumalar.

SERMAYE BİRİKİMİ VE BÜYÜME İLİŞKİSİ

YAYINLAMA: 29 Eylül 2019 - 23:30
Kalkınma bir ülkenin vatandaşlarının üretim kapasitesinde ve yaşam standartlarında büyüme ile toplumsal örgütlenmesinin daha etkin hale gelmesi anlamına gelir. Büyüme ise bir ülkenin üretim kapasitesindeki artışı gösterir. Yani Kalkınma Büyümeyi içerir. Eğer bir ülke kalkınıyorsa muhakkak üretim kapasitesinde de artış olması zorunludur. Ancak bu, her büyüyen ülkenin kalkındığı anlamına gelmez. Eğer büyüme eşitsiz gelir dağılımı altında gerçekleşiyorsa, o zaman, ülkedeki bir azınlık zengin grubun yaşam standardı çok hızla artarken çoğunluğun yaşam standardı görece daha yavaş artar. Dolayısıyla büyümenin etkisi halkın çoğunluğunun gelirlerine ve yaşam standardına yansımaz. Öte yandan eğer bir ülke hızla büyürken bu büyümeye uygun toplumsal örgütlenme sağlanmazsa, o takdirde, yine kalkınma sekteye uğrar. Dilerseniz bu kavramları açalım.

Milli Servet ve Sermaye Stoku

Büyüme ve kalkınma kavramlarını incelerken bunların bazı iktisadi olguların artış hızı olduğunu bilmemiz gerekir. Bunun için milli servet ve sermaye stoku kavramlarını inceleyelim. Sermaye stoku üretimde kullanılan ana faktör olan sermayenin ülkedeki toplam değerini verir. Ancak sermaye dört farklı türde bulunur. Bunlar: Altyapı sermayesi, fiziki sermaye, beşeri sermaye ve mali sermayedir. Altyapı sermayesi üretim sürecinde kullanılan bina, yol, demiryolu, liman, baraj gibi gayrimenkul varlıklardır. Fiziki sermaye üretimde kullanılan her türlü makine teçhizat iken, beşeri sermaye de üretim sürecinde kullanılan birikmiş bilgidir. Son olarak mali sermaye ise, bir ülkede zaman içinde birikmiş tasarrufların toplamından oluşur. Bu dört sermaye türü birbirinin yerine geçmez, yani üretimde farklı görevleri üstlenir. Bu da, bu dört sermaye türünün birbirinin tamamladığı anlamına gelir.

Milli servet bir ülkenin sermaye stokunun, doğal kaynaklarının ve kültürel ve tarihi varlıklarının değerlerinin toplamından oluşur. Doğal kaynaklar içinde su kaynakları, ekilebilir arazi, madenler ve ormanlar yer alır. Doğal kaynakları ikiye ayırabiliriz. Yenilenebilir kaynaklar ve yenilenemez kaynaklar. Rüzgâr ve güneş enerjisi gibi enerji kaynakları ile denizlerde bulunan balık popülasyonları ve ormanlar yenilenebilir kaynaklardır. Ancak orman ve balık popülasyonları gibi kaynaklar, kendi kendilerini yeniden üretebilmek için belli doğa şartlarının var olmasına ihtiyaç duyarlar. Çevre kirliliği ve dengesiz şehirlileşme bu kaynakların kendilerini yeniden üretebilme şartlarını bozabilir. Madenler ve ekilebilir arazi ile kimi su kaynakları ise yenilenemez kaynaklardır. Bunlar üretim arttıkça azalırlar.

Kültürel ve tarihi varlıklar ise o ülkenin tarihi mirası olan abideler ve ülke kültüründe iz bırakmış sanat eserleri benzerinden oluşur. Doğal kaynaklar için kabaca bir değer biçilebilse bile kültürel ve tarihi varlılar için paha biçilemez. Kim Aya Sofya’nın veya Anıtkabir’in parasal değerini ölçebilir? Mümkün değildir.

Büyüme ve Sermaye Birikimi

Büyüme özü itibariyle sermaye birikimine dayanır. Çünkü yenilenemeyen doğal kaynaklar üretim süreci ile azalırken, yenilenebilir kaynaklar ancak kendi varlıklarını idame ettirirler. Öte yandan sermayenin her çeşidi kapitalist bir üretim sürecinde artmaya, büyümeye eğimlidir. Zaten sermaye stoku büyümezse, yani sermaye birikimi durursa, kapitalist ekonomik sistem de çöker. Bu yüzden büyüme oranın etkileyen iki temel üretim faktörü vardır: Emek ve sermayenin büyüme hızları.

Her toplumun uzun dönem denge büyüme oranı o toplumun nüfus artış hızı, sermayeyi yenileme hızı ve üretkenlik artış hızından oluşur. Üretkenlik artış hızı teknolojik gelişme ve emeğin verimliliğinde artış hızlarının toplamından oluşur. Tabiî ki, bu bütün ekonominin toplam değerleri için ifade edilmiştir. Bu ilişki, her bir sektör için ayrı değerlerde olabilir.

Sermaye türlerinden hangisinin ne kadar miktarda kullanılacağı sektörden sektöre farklılık gösterir. Bir ülkenin hem tek tek sektörlerinin hem de ülke ekonomisinin dengeli büyüyebilmesi için dört farklı sermaye türünün de orantılı büyümesi gerekir. Eğer bir sermaye tipi uzun bir müddet boyunca diğer sermaye türlerine nispetle aşırı büyümüşse, bu muhtemel bir krize yataklık eder.

Örneğin Türkiye’de 1960’lı yıllar fiziki sermayenin, 1980’li yıllar altyapı sermayesinin, 1990’lı yıllar mali sermayenin, 2000’li yıllar beşeri sermayenin ve 2010’lu yıllar yine altyapı sermayesinin diğer sermaye tiplerine nispetle aşırı büyümesi ile özdeşleşmiştir. Hemen soru gelecek: “Hocam fazla mal göz çıkarmaz! Ne olur fazla sermaye biriktirmişsek?” Mesele bu kadar basit değildir. Örneğin her tarafı yol, baraj, köprü gibi alt yapı sermayesi ile donatırken bu alt yapı sermayesi ile aynı oranda fabrikalarınızı, eğitilmiş uzman personelinizi ve mali sermayenizi arttıramazsanız, o yollar atıl kalır, köprüler boş kalır, hastaneler ve adliye saraylarınız kendi maliyetlerini çıkaramazlar. Sonuç inşaat sektörünün krize girmesidir.

Başka bir örnek de beşeri sermayeden olsun. Son zamanlarda sosyal medya ortamlarında arz-ı endam eden kendilerine de yanlış bir tabirle “ekonomist ”denilen ve Türkçeyi Amerikan aksanıyla konuşan bazı mühendis kökenli Atlantik ötesinde devşirilmiş kimseler “Fen Lisesi açalım, insan yetiştirelim, sorunlarımızı çözeriz!” diyorlar. Arkadaş, genetik mühendisi (beşeri sermaye) yetiştirirsin ama onun çalışacağı iş ortamı (girişim), üretim tesisi (fiziki sermaye) ve bunları finanse edecek fonlar (mali sermaye) yoksa bu mühendisler ne yaparlar? Ya üç kuruş on paraya “call center’da” çalışırlar ya da bir yolunu bulup Batı’ya kaçarlar. Bildiğiniz beyin göçü. Eğitime plansız yatırım ülkenin üretim kapasitesinin artmasına değil azalmasına yol açar.

Hülasa büyüme toplamda sermaye birikimine bağlı olsa da, farklı sermaye türleri arasındaki orantının kopmaması, bunların dengeli büyütülmesi gerekir. Bu da ciddi bir planlama ve tutarlı bir sanayileşme – enerji – teknoloji – eğitim politikaları bileşimiyle sağlanır. Memleket “saldım çayıra Mevla’m kayıra” misali idare edilmez.

Cuma’ya kalkınmayı ayrıntılandıracağım.

KALKINMA VE TOPLUMSAL ÖRGÜTLENME

YAYINLAMA: 03 Ekim 2019 - 23:30
Pazartesi günü ne demiştim? Kısaca hatırlatayım: “İktisatçılar arasında geçen önemli tartışmalardan birisi de kalkınma ve büyüme ilişkisidir. Kalkınma bir ülkenin vatandaşlarının üretim kapasitesinde ve yaşam standartlarında büyüme ile toplumsal örgütlenmesinin daha etkin hale gelmesi anlamına gelir. Büyüme ise bir ülkenin üretim kapasitesindeki artışı gösterir. Yani Kalkınma Büyümeyi içerir.”

Büyümeyi anlatırken farklı sermaye türlerindeki birikim rejimleri ile ilişkisini göstermiştim. Dengeli bir büyüme için hem ekonomiyi oluşturan farklı sektörlerin büyümelerinin hem de üretim de kullanılan farklı sermaye tiplerinin birikim rejimlerinin birbirlerine nispetle orantılı olması gerektiğinden bahsetmiştim. Bu dengeli bir büyüme için gerekli şartları göstermekteydi. Ancak büyüme tek başına kalkınma anlamına gelmez. O zaman kalkınma nedir?

Kalkınmanın fiilen gerçekleşmesi için, öncelikle üretim kapasitesinde artış olması gerekir. Yani fiziki, mali, beşeri sermaye ile altyapı sermayesinde birikimin gerçekleşmesi gerekir. Ancak tek başına büyüme kalkınma anlamına gelmez. Kalkınmanın gerçekleşmesi için hem vatandaşın yaşam standardında bir artış olması hem de toplumsal örgütlenmenin üretim sistemi ve teknolojideki gelişmeye uyum sağlayacak şekilde etkinleşmesi gerekir. “Hocam, ne dediniz? Hiçbir şey anlamadım!” mı diyorsunuz? Hemen açıklayalım.

Vatandaşların yaşam standardını kabaca kişi başı gelirin reel satın alma gücü ile kişi başına üretilen sosyal hizmetle tanımlayabiliriz. Bunlar iktisadi kriterlerdir. Kişi başına gelirin reel satın alma gücü, ortalama bir vatandaşın aylık geliriyle ne kadar mal ve hizmet satın alabileceğini gösterir. Kişi başına üretilen sosyal hizmet ise bireylerin serbest piyasadan satın aldıklarının dışında toplumsal düzenin sağladığı sosyal hizmetlerden ne kadar istifade ettiğini gösterir. Buna güvenlik, sağlık, eğitim, iletişim ve ulaştırma hizmetlerini örnek verebiliriz. Bunlar iktisadi kavramlardır ve ölçülebilir değerlerdir. Ancak yaşam standardında iyileşme sadece bu iktisadi kriterleri içermez. Düşünce, inanç ve girişim özgürlüğü gibi, temel insan hakları gibi, tarafsız ve bağımsız bir yargı sistemi gibi sosyal norm, değer ve kurumların yerleşiklik düzeyi de yaşam standardını belirler. Pekiyi gerek iktisadi ve sosyolojik gerekse idari ve hukuki kriterler hangi şartlarda hayata geçecektir? İşte bu da toplumsal örgütlenme ile alakalıdır. İsteseniz ilk önce bu temel kavramların sosyolojik tanımlarını verelim:

“Bir toplumda gruplar, kurumlar, örgütler ve bireyler arasındaki ilişkiler ‘toplumsal yapıyı’ oluşturur. Örgütleri, diğer toplumsal birimlerden ayıran özellik, sosyal yapılarının belirlenmiş bir amaca yönelik olarak planlanmış olmasıdır. Toplumsal örgütler ortak bir amaç ya da eylemi gerçekleştirmek için bir araya gelmiş kişilerin oluşturduğu birliklerdir. Bunlar; rol ve statülerin belirlendiği, amaca uygun iş bölümünün yapıldığı, yetki ve sorumlulukların basamaklandırıldığı, akılcı ve resmî ilişkilerle oluşturulan yapılanmalardır.

Toplumsal kurumlar toplumsal ihtiyaçlardan doğmuştur. Kurumlar toplumsal yapıda yer alan norm ve değerleri korur. Toplumsal kuralları, insanlar arası ilişkileri şekillendirir. İnsanların siyasi, sosyal ya da ekonomik ilişkilerini yönlendirir.

Kurumlar, belli temel işlevleri yerine getiren, süreklilik kazanmış ilişki sistemleri ve davranış örüntüleridir. Kurumun içeriğini insanların birbirleriyle kurdukları ilişkiler ağı belirler. Örneğin eğitim kurumu bir toplumda, eğitimle ilgili işlevlerin düzenli şekilde yerine getirilmesini sağlar. Eğitim kurumu; öğrenci öğretmen ilişkileri, not sistemi, sınav biçimleri, disiplin süreçleri gibi pek çok davranış örüntüsünü içerir.” (https://www.sosyoloji.gen.tr/toplumsal-kurum-ve-orgut-nedir/)

Her üretim sistemi, bu üretim sisteminin sağlıklı bir şekilde yaşayabileceği toplumsal yapıları doğurur. Üretim sistemindeki değişim ile birlikte toplumsal yapılar da değişir. Bu değişim bazen o toplumdaki bireylerin ortak uzlaşması ile zamana yayılarak ve geçmişle bağlar kopartılmadan yapılırken bazen de devrimler sonunda oluşan siyasi iradenin zorlaması ile de gerçekleşebilir. Üçüncü bir durumda sömürgeci ülkelerin kendi sömürgelerinde zorla kurdukları toplumsal yapılardır.

Sanayi kapitalizmi şehirlerde yerleşiktir. Sanayi üretiminin ve bunun uzantısı hizmet sektörünün ana mekânı şehirlerdir. Şehirde geniş insan yığınları birlikte yaşamak zorundadır. Sistemin devamı için (aile, mahalle, din ve gelenek gibi) toplumsal kurumların şehir hayatına adapte olabilmesi gerekir. Yine sanayileşmiş ve şehirlileşmiş bir toplumun huzur ve istikrar içinde büyüyebilmesi için (dernekler, vakıflar, partiler, tüketici haklarını koruma dernekleri ve sendikalar gibi) toplumsal örgütlerin de toplumsal yapı içinde etkin bir şekilde yerini alması gerekir.

Bütün bunları özetleyecek olursak, bir toplumun kalkınma düzeyi iktisadi büyümesi ve vatandaşların yaşam standardı haricinde ve bunları tamamlayan bir faktör olarak toplumsal yapı ve örgütlenmedeki gelişmeyi de içerir. Örneğin, insan hakları ve hukukun üstünlüğü ilkelerinin geçerli olmadığı, insanların toplumsal hayatta kırsal kesimdeki örgütlenmelerini sürdürdüğü, temel kurumların şehirlileşmiş ve sanayileşmiş bir toplumun değer ve normlarını tam olarak koruyamadığı bir toplumda hızlı büyüme olsa ne yazar, olmasa ne yazar. Hızlı büyüme ya eşitsiz gelir dağılımıyla zengin, müreffeh ve imtiyazlı bir azınlığın büyük çoğunluğu sömürdüğü bir düzene ya da hukukun olmadığı ve hakların hiçe sayıldığı bir suç ekonomisine dönüşür. Onun için kalkınma salt iktisadi kavramlarla alakalı değildir, kalkınma politikası da salt milli gelir artışına endekslenemez.

Egemen iktisat anlayışı, emperyalizm kanalıyla dünyadan gasp ettikleri servetlerin üzerinde oturan tuzu kuru Batı toplumlarının küresel bazda eşitsizliğe dayanan egemenliklerini sorgulamaz. Onun için kalkınma kavramı, egemen iktisat savunucuları tarafından büyümeye indirgenmiştir. Ancak, Türkiye gibi Batı uygarlığına alternatif bir değerler ve normlar silsilesini temsil eden bir ülkenin Batı emperyalizmiyle aynı bakış açısına sahip olma ihtimali trajiktir.

“Hocam, nedir Türk toplumunun değer ve normları?” Bu soruya da cevabı Pazartesi veririz.

Hayırlı Cumalar.

TÜRKİYE BATI'NIN MÜTTEFİKİ Mİ, YOKSA ALTERNATİFİ Mİ?

YAYINLAMA: 06 Ekim 2019 - 23:30
Doğrudur, bugünkü şartlarda, önceliğimiz sadece kendi varlığımızı ve bağımsızlığımızı korumak olmalıdır. Gücümüz de ancak buna yetecektir. Fakat biliniz ki, dünyadaki egemen güçler de, Türkiye gibi gelişmekte olan ülkelerde tam da bu bakış açısının hâkim olmasını istemektedirler. Çünkü Batı’nın küresel egemenliği bir illüzyona dayanmaktadır: Bizim gibi ülkelerde “Batı çok güçlü, aman şimşekleri üstümüze çekmeyelim!” algısı, aslında Batı’nın güçsüzlüğünü örtmeye yaramaktadır.

Cuma günkü yazımda, Türkiye’de maalesef sömürgeci ve emperyalist Batı’nın dayattığı “kalkınma eşittir büyüme” argümanının halâ daha geçerli olduğunu söylemiş ve Batı’ya alternatif bir değer ve normlar kümesine dayanan Türk uygarlığının Batı’ya karşı bu kadar edilgen kalmasının trajik olduğunu belirtmiştim. Bu bahsettiğim edilgenlik sadece iktisat teorisinde değil, hemen hemen her konuda geçerlidir.

“Abi, bizden adam olmaz!” “Bak, gâvur nasıl da yapmış!” “Suriye’ye müdahaleye ABD izin vermez.” “Fırsatını bulduğunuz gibi Avrupa’ya kapağı atın. Burada artık yaşanmaz oldu!” Güzel memleketimin işsiz güçsüz insanlarının yığıldığı kahvehanelerimizde bu ve benzeri klişe lafları sürekli duyarsınız. Haklılık payları da yok değil, tabiî. Ancak, biz Türklerin tarihi olarak temsil ettiğimiz normlar ve değerler, o değerlere dayalı uygarlık Batı uygarlığına bir alternatifi de temsil etmektedir. Bizim problemimiz, her şeyden önce değerlerimizi kaybetmiş olmamız ve kaybedilen değerlerin yerine de Batılı değer yargılarını Japon yapıştırıcısıyla yapıştırmamızdır. Batı’ya karşı hepimizin içinde yerleşik olan aşağılık kompleksi ve bunun telafi mekanizması olarak ortaya çıkan üstünlük kompleksi, aslında bizim kendi değerlerimize dayalı bir dünya ideali peşinde olmamızı engelleyen en büyük etkendir.

Bu yazıda ve daha sonraki cuma günkü yazımda Batı uygarlığı ve Türk uygarlığının dayandığı temeller çerçevesinde bir karşılaştırma yapacağım. Buna bağlı olarak Türk toplumunda Batı’nın emperyalizm ve sömürgecilik temelinde kurduğu sistemin içinde bir müttefik olarak yer almamızın mı, yoksa İsmet Paşa’nın dediği gibi “Yeni bir dünya kurulur ve Türkiye’de içinde yer alır!” dememizin mi daha doğru olacağını tartışacağım. İçinde bulunduğumuz sıkıntı ve sorunların kendi kültür ve uygarlığımızdan değil, aksine onlara yabancılaştığımızdan kaynaklandığını vurgulayacağım. O zaman başlayalım.

BATI UYGARLIĞININ TEMEL DEĞERLERİ

Batı uygarlığı denince, aklımıza hemen Batı Avrupa gelmektedir. Ancak “Batı kavramı” sadece Batı Avrupa’yı değil Amerika kıtasını ve Japonya’yı da kapsamaktadır. Bunun sebebi Batı uygarlığının özünde Avrupa menşeli veya Avrupa’yla özdeşleştirilen sosyal normlar, ahlaki değerler, gelenek ve görenekler, inanç sistemleri ve üretim ve yaşam tarzlarından oluşan bir birikimi olmasıdır. Burada Avrupa kelimesi Avrupa ülkeleri ile göç, sömürge ve kültürel asimilasyon sebebi ile Avrupa ülkeleri ile kuvvetli toplumsal ve tarihsel bağı olan ülkeleri de içerir. Batı uygarlığının hayatlarımıza değdiği somut örnek ise kurulu iktisadi ve siyasi düzen olmaktadır. Tabiî ki, Batı Dünyası kavramı içinde birbirinden çok farklı kültürler ve uygarlıklar da bulunmaktadır. Ancak bugün hâkim olan dünya düzeni içinde bütün bu farklılıkları bir araya getirecek temel ortak değerler de vardır. Bunlar, benim kanaatimce şöyle sıralanabilir: Bireycilik, rekabetçilik, güç ve servet birikiminin kutsanması, eşitsizliktir. Bu temel değerlerin karşıtları da ortaklaşacılık/kolektivizm, iş birliği ve/veya dayanışmacılık, adaletin ve paylaşımın kutsanması ve eşitlikçi bir toplum idealidir. İsterseniz Batı’nın uygarlığını dayandırdığı bu temel değerler üzerinde biraz duralım.

Bireycilik

Bireycilik en genel ifade ile insan bireyinin ahlaki değerini ve önemini vurgulayan bir ahlaki duruş, siyasi felsefe veya ideolojiye verilen addır. Bireyciler her şeyden önce bir kimsenin hedef ve arzularına kendi çabasıyla ulaşmasını teşvik eder ve insan bireyinin kendi ayakları üzerinde durmasına ve bağımsızlığına öncelik verirler. Bu yüzden bireyciler bireyin faydalarını devletin veya belli bir sosyal grubun (dini/ mezhebi, etnik gruplar ve benzeri, DMD) faydasına nispetle öncelik taşıdığını savunur ve bireyin karar ve davranışları üzerinde devletin, toplumun veya topluluklardan birinin dışsal müdahalesine karşı çıkarlar.

Batı uygarlığının kurum, gelenek ve normlarının dayandığı en temel kavram Bireyciliktir. Bireycilik iktisadi anlamda özel mülkiyete dayalı bir iktisadi yapıyı, bununla birlikte girişim, düşünce ve inanç özgürlüklerini de içerir. Bu demek değildir ki, Batı tarihinde herkes mutlak anlamda bireyciliği savunmaktadır. Ancak Batı tarihinin genel akışına bakıldığında toplumsal yapılanma ve örgütlenme bu bireycilik ilkesinin giderek kuvvetlenmesi ve belirleyicilik kazanması ile tanımlıdır. Bugün egemen iktisat anlayışı da, bencil ve çıkarcı bireylerin varlığını temel alır. Bütün iktisadi olguları da akılcı karar alan bencil ve çıkarcı bireyler üstüne kurar.

Bireyciler için bireyin kendi ayakları üstünde durması önceliklidir. Bu yüzden aile kurumu, gelenek ve görenekler ve tabiî ki devletin birey üzerindeki baskısını en aza indirmeye çalışırlar.

Rekabetçilik

Rekabet birden fazla rakibin bir ödül uğrunda yarışması ve sadece bir tarafın bu ödüle ulaştığı diğerlerinin kaybettiği bir süreci ifade eder. Yani birinin kazancı öbürünün kaybıdır. Daha genel ifade ile iki veya daha fazla taraf (hayvanlar, organizmalar, bireyler sosyal gruplar ve benzeri, DMD) arasında itibar, liderlik, kâr ve tanınma amacıyla gerçekleştirilen yarışmadır. Batı uygarlığının ürünü olan egemen iktisat anlayışı iktisadi ve toplumsal gelişmenin temelinde rekabetin olduğunu savunur. Rekabet başarısız olanların tasfiye edilmesini ve toplumun en başarılı ve verimli olan birey ve kurumlardan oluşasını sağlar. Toplumun ve ekonominin gelişimi, kaynak ve gelir dağılımında adalet hep rekabetle sağlanır. Rekabetin şiarı ise “Ölen ölür, kalan sağlar bizimdir!” ifadesidir.

Rekabetçilik toplumun her alanında rekabetin öne çıkmasını, zayıfların ve başarısızların tasfiyesini amaçlar. Bu anlamda bireycilikle örtüşür. Rekabetçi bir toplumda paylaşım, dayanışma ve diğerkâmlık (başkasının iyiliği için çabalama, DMD) mümkün olmaz. Güçlü olan yaşar, zayıf olan ölür. Evrim teorisinin çıkış noktası, ırkçı toplumsal siyasetlerin temel hareket noktası yine rekabetçiliktir.

Gerek bireycilik gerekse de rekabetçilik eşitsizliği doğal kabul eder ve toplumun gelişmesi için zayıfların tasfiyesini, dolayısıyla, güç, itibar ve servetin belli ellerde toplanmasını doğal bir amaç olarak görür. Bireycilik ve rekabetçilik insanların birlikte ortak fayda ve menfaatlere sahip olamayacağı ve bu yüzden de birlikte eş güdüm içinde çalışmalarının akılcı olmadığı yaklaşımı içindedirler. Ehh, bu görüşler de güç ve servet birikiminin kutsanmasını doğal hale getirir. Keza sistem eşitsizliğe dayanır, eşitsizlikten güç alır ve yeni eşitsizlikler doğurur.

Pekiyi biz bunun bir parçası mı olmak istiyoruz? Yoksa bizim unuttuğumuz uygarlığımızın temelleri bu fikirlerin karşıtlarına mı dayanmaktaydı? Bu da bir sonraki yazıya kalsın.

KAHRAMAN ORDUMUZA

YAYINLAMA: 10 Ekim 2019 - 23:50
Suriye Bunalımı başladığında Türk medyasında bazı tipler “Rojava Devrimi’nden” bahsetmeye başladılar. Bu “çakma devrimden” kasıt uyuşturucu kaçakçısı eşkıyaların Amerika’nın maşası olarak Suriye topraklarını gasp etmesiydi. Bizde birtakım hümanist, demokrat ve barışçı sol aydınlarımız, milliyetini kaybetmiş bazı İslamcı ve liberallerimizin umutla karşıladığı bu durum halkımızın çoğunun yüreklerini burkmaktaydı. Dahası bu durum Türk Devleti’nin gırtlağına dayanmış bir hançerdi. Devletimizin müdahalesini bekliyorduk.

İşte o gün bu gündür. Kürşad’ın, Mete Han’ın, Alparslan’ın, Sarı Saltuk’un, Seyyit Ali Sultan’ın, Hünkâr Hacı Bektaş’ın çocukları alperenler kılıçları kınlarından çektiler. “Gök girsin kızıl çıksın!”, dediler.

Allah yardımcıları olsun. “Nasrun min’Allahi fethun qarîb. Vebeşşir-il mü’minîn.” Amin.

BİREYCİLİK YERİNE ORTAKLAŞICILIK REKABETÇİLİK YERİNE DAYANIŞMACILIK!

Bugün dünyanın içinde bulunduğu kimlik karmaşası ve iktisadi buhrandan çıkabilmenin yolu, eşitsiz ve adaletsiz küresel iktisadi ve siyasi yapının değiştirilmesi ile sağlanabilir. Bu yapısal kriz, aslında, Batı’nın harikalar kumpanyasının krizidir. Bu krizden çıkmanın yolu ise Batı merkezli bir dünya görüşünün yerine alternatif bir dünya görüşünün geliştirilmesidir. O zaman da, Batı uygarlığının temel normlarını oluşturan bireycilik ve rekabetçilik kavramlarına değil, bunların karşıtlarına, ortaklaşacılık ve dayanışmacılığa yüzümüzü dönmeliyiz!

“Hocam, biz sizi milliyetçi bilirdik; oysa ki siz Komünist olmuşsunuz!”, dediğinizi duyar gibiyim. Bunun sebebi, biz de sağ düşüncenin ekonomi politik dayanakları Soğuk Savaş döneminde şekillenmiş olmasıdır. Fetullah gibi meczuplar Ateist-Komünizme karşı Amerikan Emperyalizminin ehven-i şer olduğu fetvasını verirken, milliyetçiliğin temel şiarının serbest piyasa ekonomisi olduğu, milliyetçilerin serbest ticarete ve özelleştirmeye “milli bir dava” gibi bakması gerektiği Özal benzeri Merkez Sağ siyasetçiler tarafından dillendirilmişti. Halbuki mesele tam tersidir: Ne devletçilik komünizmdir, ne de memleketi yabancı kartellerin at oynattığı bir ortama sokmak milliyetçiliktir. Aksine, Anadolu’daki Türk tarihi ve uygarlığı bize başka bir hikâye anlatmaktadır. Bugün bunu anlatacağım.

GÖÇEBELERİN KOMÜNAL DEMOKRASİSİ VE AHMET YESEVÎ’NİN NEFESİ

1100’lü yılların başında İran’dan bir büyük insan, Hemedanlı bir Melâmi şeyhi Yusuf-u Hemedâni Orta Asya Buhara’da postunu sermişti. Bu büyük Pîr, ilim ve irşadı Türkler arasında yaydı. İki de büyük Halife yetiştirdi. Biri Hâce Abdülhalik-i Gucdevâni’dir ki Hâcegan yolunun prensiplerini ortaya koymuştur, diğeri bütün Müslüman Türklerin koca atası Şâh-ı Türkistan Hâce Ahmed-i Yesevî’dir. Ahmed Yesevî göçebe Türk boyları arasında Vahdet-i Vücut felsefesine dayalı bir tasavvufi anlayışla İslam’ı tebliğ etmişti. Ahmed-i Yesevî’nin önemli halifelerinden biri de Kutbeddin Haydar’dı ki bugün Abdalan-ı Rûm olarak bilinen Anadolu erenlerinin ekserisinin etkilendiği ve bir kısmının da intisap ettiği Kalenderi Haydari tarikatının kurucusudur. Modern tarih araştırmalarına bakılırsa, Sarı Saltuk Baba, Hacı Bektaş-ı Veli, Ahi Evren, Abdal Musa, Seyyit Ali Sultan, Hacı Bayrâm-ı Veli gibi büyük Allah dostları bu tarikatın dervişleri idi. Göçebe Türkmen kabilelerini bu ulular irşad etmiş ve ortaklaşa mülkiyet ile dayanışmaya dayalı bir toplumsal düzen kurmuşlardı.

Tabiî ki göçebe Türklerin boy ve oymaklar halinde örgütlenmiş toplumsal ve iktisadi düzeni daha İslam öncesinde bu ilkelere dayanmaktaydı. Göçebe bir oymağın ana üretim aracı hayvan sürüleridir. Koyun sürüleri oymakların ortak mülküydü. Her obanın bir kilimhanesi vardı, kilimhane kimsenin özel mülkünde değildi, obanın ortak malıydı. Çoğu zaman yemekler ortaklaşa pişirilir ve ortaklaşa yenirdi. Kadın erkek eşitliği vardı. Kadınlar toplumda söz sahibi, erkeğinin yanında at binip cenk eden yiğit kadınlardı. Obanın yönetimi “toy” dönen kurultaylarda belirlenirdi. Bir Boy Beyi’nin oğullarının boy beyi olabilmesi için oba kurultayında seçilmesi gerekirdi. Yani bugünkü dille anlayacağımız gibi temel üretim araçlarında toplumsal mülkiyet, yönetim biçiminde ise ilkel kabile demokrasisi hakimdi. İşte böyle bir ortamda Yesevi ve Haydari dervişleri Türklerin toplumsal örgütlenmesine uygun dayanışmayı, imeceyi,

“Önce birey değil önce toplum” diyen bir anlayışı öne çıkaran bir İslam anlayışını va’z etmişlerdi. Şimdi bizim Ülkü Ocaklarında kardeşlerimize sesleniyorum: Biz hangi yolu takip etmeliyiz? Ahmed Yesevi’nin yolunu mu, yoksa Atlantik Merkezli emperyalist gücün yolunu mu?

21’İNCİ YÜZYILDA KOLLEKTİVİZM, SOSYALİZM VE DAYANIŞMACILIK OLUR MU?

Tabiî ki, temel sorulardan biri yirmi birinci yüzyılın karmaşık ve kalabalık sanayi ekonomilerinde kolektivizm / ortaklaşacılığın, sosyalizmin / toplumculuğun ve dayanışmacılığın ne derece uygulanabilir olduğudur? Bu soru çok haklı ve yerindedir. Teknik olarak bütün üretim araçlarının toplumsal mülkiyetine dayalı bir sistemin (yani Sosyalizmin) küçük bir oba ölçeğinde göçebe toplumlarda mümkün olmasına karşın, büyük ölçekli bir yerleşik bir toplumda ve sanayi ekonomisinde mümkün değildir. Ancak bugünkü toplumsal ve iktisadi şartlara uygun bir yorumun gerçekleştirilmesi de mümkündür. Evet, bu zor bir görevdir, ama aynı zamanda atalarımızdan bize miras kalan değerlere de dayanmaktadır. İsterseniz, öncelikle bu kavramlardan ortaklaşacılık ve dayanışmacılığı tanımlayalım.

Kolektivizm / Ortaklaşacılık: Ortaklaşacılık bir grup içinde bulunan bireylerin karşılıklı bağımlılığı, ortak bir çıkarlar demetine sahip olduğu ve grup çıkarının bireysel çıkara göre öncelik sahibi olduğu bir toplumsal örgütlenme şeklinin savunusudur. Ortaklaşacı bir dünya görüşüne sahip bireyler içinde bulunduğu grubun ortak değer ve hedeflerini öne çıkaran ve bir grup dışında olmaktansa grup içinde olmayı tercih ederler. Buradaki grup kavramı “çekirdek aileden” “meslek birliklerine” dini cemaat veya etnik azınlıklarda bütün bir millete kadar farklı birey gruplarının hepsinin ortak adıdır.

Solidarizm / Dayanışmacılık: Dayanışmacılık, sosyolog Leon Bourgeois tarafından Emile Durkheim’ın fikirlerine göre geliştirilen toplumsal siyasi bir düşüncedir. Durkehim’ın çalışmalarının esası toplumların birliklerini ve bütünlüklerini koruyarak nasıl modernleşecekleri sorusuna verilen cevap oluşturur. Bilindiği gibi Durkheim’ın yaşadığı çağ (19’uncu yüzyıl sonu 20’inci yüzyıl başı) geleneksel toplumsal yapı ve dini bağların çözüldüğü ve yeni iktisadi yapıların ve toplumsal kurumların oluştuğu bir çağdır. Durkheim burada milli birliğin ve millet bütünlüğünün korunarak nasıl modernleşileceğine cevap aramıştır. Durkheim’ın bizdeki temsilcisi Ziya Gökalp’tir.

Bu bağlamda ben şahsen, Soğuk Savaş döneminin totaliter sosyalizmi değil, ama sosyal adaletçi ve meclis egemenliğine dayalı, planlı bir ekonomi ve sosyal devlet örgütlenmesine sahip bir oluşumdan yanayım. Bunu da Emile Durkheim öyle söylediği için ama atalarımızın dünyayı anlayışı böyle olduğu için savunmaktayım.

Neyse, söz uzadı… Dayanışmacı ve ortaklaşacı bir dünya nasıl kurulur? Bu soruya cevap aramaya Pazartesi devam ederiz.

BARIŞ PINARI HAREKÂTI VE TÜRK SOLU

YAYINLAMA: 13 Ekim 2019 - 23:35
Kimin ne olduğu bu harekâta verilen tepkilerle ortaya çıkmaktadır. Genel olarak Türk Milletinin kahir ekseriyeti Cumhuriyet Hükümeti ve Türk Ordusu’nun yanındadır ve tam destek vermektedir. Ancak bir grup aydınımsılar, muhalif bazı gruplar ve tabii ki bölücü eşkıya örgütün yandaşları, özellikle sosyal medyada, bir vaveyla koparmaktadırlar. Bu koroya yurt dışından azılı FETÖ’cüler de katılmaktadırlar. İşin trajik tarafı yurt içinde bu operasyona karşı olanların ezici çoğunluğu kendini solcu olarak tanımlamaktadır. İşte bugün bu tipleri anlatacağım. Bir sonraki yazım ise İranlıların ve Arapların iflah olmaz Türk düşmanlığı üzerine olacaktır.

TÜRK SOLUNUN BİLEŞENLERİ NELERDİR?

Türk solunun geçmişinin Osmanlı dönemine kadar gittiği söylenir. Ancak Osmanlı dönemindeki solcular gerçek anlamda sosyalist düşünceye inanan ve Türkiye’de işçilerde sınıf bilinci oluşturmaya çalışan kişilerdi. Ama bu dönem solcularının silahlı örgüt kurarak devlet ve toplum nizamına karşı harekete geçtiklerini söylemek mümkün değildir.

Cumhuriyet döneminde kendilerini solcu olarak tanımlayan iki grup oluşmuştu. Bir grup Kemalist rejimin devletçilik, anti-emperyalizm ve devrimcilik gibi ilkeleri etrafında bir araya gelen gruptu, (Kadro Dergisi ve benzeri yapılar). Bunlar gerçek anlamda solcu sayılmazlardı. Çünkü beynelmilel sosyalizmin temel şiarı sınıf politikası yapması idi. Bunu o kadar ileriye götürürler ki, sınıf mensubu olmak millet mensubu olmanın önüne geçer. Bu manada milli devleti burjuvanın bir aygıtı olarak görürler ve buna karşı tavır alırlar. Aynı zamanda iyi bir sosyalist, siyasi tavrını emek sömürüsüne karşı şekillendirir. Bu yüzden en önemli önceliği işçi sınıfının örgütlenmesi, bilinçlenmesi ve üretimden gelen gücünü kullanarak devrimle iktisadi ve siyasi düzeni değiştirmesidir. Türkiye’nin ilk dönem Kemalist solcuları anti-emperyalist bir duruşa sahip olmakla birlikte işçi sınıfı lehine bir tavra sahip olmadıkları gibi aynı zamanda çok kuvvetli bir milli devlet taraftarı konumundaydılar. Kemalist solcuları değerlendirirken hem taraftarlarının hem de karşıtlarının hatası devletçiliği sosyalizm zannetmeleridir.

Cumhuriyet döneminde gelişen ikinci sol hareket Devrimci Doğu Dernekleri etrafında şekillenen bir siyasi ve örgütsel oluşumdu. Burada gördüğümüz birinci öncelik Kürt etnisitesi üzerinden siyaset yapmak olmuştur. Aynı zamanda diğer etnik azınlıklara mensup olanlar da, bu sol hareketler içerisinde yer almışlardı. Temeli Devlet düşmanlığı ve tabiî ki Türk düşmanlığı üzerine kurulu bu hareketlerin dış ülkelerden de destek aldığı bir gerçektir. Zamanla birçok fraksiyona ayrılan bu sol örgütler için devlete karşı silahlı mücadele, farklı etnik gruplara göre bölünmüş ve konfederasyona dönüşmüş bir Türkiye, bunun yanında da totaliter bir yapıyı kurma hedefleri temel amacı teşkil etmekteydi. Kendi aralarındaki fraksiyon kavgaları bir tarafa bırakılırsa, aslında, etnik azınlık milliyetçiliği gayretleri sosyalizm sosuna bürünmüş olarak gizlenmekteydi. Bugün Türkiye’de –hepsi değil ama çoğunluktaki- sol örgütler ve siyaset grupları Devrimci Doğu Dernekleri kökenlidir. Dertleri ne beynelmilel işçi hareketine destek çıkmak, ne Türk işçilerinin dertlerine derman olmaktır. Dertleri, aslında, Devletin Türk vasfını ortadan kaldırmak ve Türklüğe ait bütün sembol ve değerleri halkın dimağından silmektir. (Ne gariptir ki Türkiye’de bir kısım İslamcılar da Türk ve devlet düşmanlığında bu solcularla yarışmaktadır.) Çünkü bunlara göre Cumhuriyet “faşist ve totaliter rejim”, “Türk’üm!” demek faşistliktir. Onun için Atatürk’e de karşıdırlar. (Bu noktada güzel memleketimin bir kısım İslamcıları da kendi deyimleri ile “Allah’sız komanizlerle” hemfikirdir.) Yani bu ikinci grubun da aslında sosyalizmle ve Karl Marx’la uzaktan yakından alakaları yoktur.

1990’da Demir Perde’nin yıkılması bunlar için bir hayal kırıklığı olmuştu. Bir kısmı ihtida edip kendilerine liberal demeye başladı ki, biz bunlara “liboş” diyoruz, bunlar beynelmilel kapitalizmin ve emperyalist devletlerin sözcüsü konumundaki STK’lar etrafında öbeklenmeye başladılar. Kalanların büyük kısmı ise git gide temelini uyuşturucu kaçakçısı bölücü eşkıya çetesinin oluşturduğu ve kendilerine “Kürt Siyasi Hareketi” diyen bir grubun içine dâhil oldular. Bu grup başta Amerika olmak üzere İngiltere, Almanya ve Fransa gibi emperyalist ülkeler tarafından desteklenmekteydi. Yani özetlemek gerekirse, koca memlekette bir avuç namuslu, samimi sosyalist haricinde kendilerine solcu diyenler ya kapitalizme tam biat ederek “liboş” olmuşlardır ya da kendilerine hala daha “solcu” diyerek aleni Kürt milliyetçiliği yapmaktadırlar. Kürt milliyetçisi olmak suç değildir, bunu teröre bulaşmadan adam gibi yapmak da meşrudur; ancak hem solcuyum diyeceksin hem de Kürt milliyetçiliği gayreti güdeceksin. Bu da yetmezmiş gibi, emperyalistlerin maşası bir terör örgütünü de “halk ve özgürlük kahramanı” olarak kutsayacaksın. Ne güzel İstanbul be!

BARIŞ PINARINA KARŞI ÇIKAN SOLCULAR

Hemen söyleyeyim: Türkiye’deki samimi, Marx’ın felsefesine ve bilimsel yöntemine vakıf, gerçek ve namuslu Sosyalistlere şapka çıkarırım; saygılarımı sunarım. Ancak bu harekâtta içeride bozgunculuk yapan bazı tipler bu tanıma dâhil değildir. Benim gördüğüm, temelde üç grup Barış Pınarı Harekâtına karşıdır: İlk grup, bir türlü yapamadıkları Devrim’in “Rojava Devrimi” ile gerçekleştiğini sanıp romantik bir hayal ile buna destek verenlerdir. İkinci grup, azılı ve ayrılıkçı Kürt ırkçılarıdır. Üçüncü grup ise, ne olursa olsun, ne pahasına olursa olsun Tayyip Erdoğan’ı indirelim diyen müzmin Erdoğan düşmanlarıdır. Bu duruşun akılla ve mantıkla izah edilir bir tarafı yoktur. Bir de bunlara KKTC’nin “Yes be Annemci” Cumhurbaşkanı Akıncı da katıldı. Şaşırdık, kızdık ve üzüldük…

Söylemleri bilindiktir: “İnsan hakları, demokrasi ve özgürlük.” “Savaş bir insanlık suçudur.” “Etnik temizliğe karşıyız.” Yahu 40 yıl boyunca emperyalizmin karşısında olacaksın, sonra bütün dünyada insan hakları, demokrasi ve özgülüğün canına okuyan emperyalistlerle aynı safta olacaksın. Irakta ve Suriye’de etnik temizlik yapan eşkıyalara ses etmeyeceksin, sonra Türk ordusu sınırlı bir operasyon yapınca vaveylayı koparacaksın. Bu ne perhiz bu ne lahana turşusu!

Sözüm Kürt kökenli Türklere: Bu üçkâğıtçılara kulak asmayın. Bölücü eşkıya örgütün “çok demokrat” siyasi uzantılarına prim vermeyin. Çünkü olan her zaman garibanlara olmaktadır. Bu üçkâğıtçılar, başı sıkışınca emperyalist ülkelere kaçarlar, orada balla börekle beslenirler. Olan emekçi Kürt’lerin gariban çocuklarına olur.

TÜRKİYE GERÇEKTEN YALNIZ MI?

YAYINLAMA: 17 Ekim 2019 - 23:35
Bugün sizlerle Araplar ve İranlılardaki müzmin Türk düşmanlığını tartışacaktım ama işler o kadar hızlı gelişiyor ki, dört gün önceden planlanan yazının içeriğini değiştirmek zorunda kalıyorsunuz. Kısaca manzara-i umumiye şöyledir:

Türk ordusu bir yıldırım harekâtıyla eşkıyayı önüne katıp gidiyordu. Bütün höykürmelerine, çıldırmalarına rağmen bölge Kasabanın Şerifi ve onun Batılı muavinlerinin (Çakma Napolyon Macron, müstafi Kaiserin Merkel, Tel Aviv’de Bünyamin Efendi ve diğer irili ufaklı figüranlar) elinden kayıp gitmekteydi. Bölgede sözde Müslüman özde cahiliye bedevisi Arap yöneticileri de hop oturup hop kalkmaktaydılar. Batı ve Arap medyasına yansıyan görüşlerde IŞİD / DEAŞ militanlarının serbest bırakılacağı gibi palavralar sıkılırken birkaç önemli ismin ağzından “Türkiye’nin Osmanlı’yı diriltmek istediği” gibi görüşler dillendirilmekteydi. Hoş, Türkiye ne DEAŞ’ı ne de Osmanlı’yı diriltmek peşindedir. Dünyada en fazla DEAŞ’lıyı etkisiz hale getiren ordu Türk ordusudur. DEAŞ’tan en fazla zarar gören ülke Türkiye’dir. Bu akla ziyan görüşler ancak Batılıların iftiraları olabilirdi. Öte yandan Osmanlı’yı diriltmek söz konusu değildir çünkü zaten Osmanlı İmparatorluğu’nun meşru varisi, devamı Türkiye Cumhuriyeti’dir. Bu ahval ve şerait içinde Kasabanın Şerifi can havliyle askerlerini çekti. Her zaman dediğim şey gerçekleşti ve ABD “kazanan ata oynadı.” Kendi boşalttıkları yere de Rus askerleri ve Suriye Arap Ordusu’nu davet ettiler. Bölücü eşkıya çetesi, bundan on beş gün önce kimsenin beklemediği bir şekilde, Suriye Arap Ordusuna teslim olmayı seçti. Sayın Cumhurbaşkanı Suriye Arap Cumhuriyeti’nin kendi topraklarında düzeni sağlamasından rahatsız olmayacaklarını, eşkıya çetesinin silahları bırakıp güvenli bölgeyi terk etmeleri gerektiğini belirtti. Bu yazı yazılırken de Şerif Yardımcısı Ankara’yı ziyaret etmekteydi. Belki görüntüyü kurtarmak, belki Türkiye’ye son bir gözdağı vermek amacını güden bu ziyaretin sonucunu bu yazıyı okurken siz öğrenmiş olacaksınız. Pekiyi bu bilgi karışıklığı içinde ne olmaktadır? Türkiye dünyada yalnız mıdır? Hiç mi dostumuz yoktur? Öyleyse başlayalım.

HAREKÂTIN SONUCU NE OLACAK?

Bu köşede neredeyse iki senedir söylediğim iki temel nokta vardı: Birincisi Türkiye’nin eşkıya çetesinin devlet kurmasına müsaade edemeyeceğiydi. İkincisi ise temel muhatabın Suriye Arap Cumhuriyeti olduğuydu. Bu harekâtın sonucu eşkıya çetesinin çadır devletinin çökmesi ve Suriye Arap Cumhuriyeti’nin egemenliğini kendi topraklarında pekiştirmesidir. Her ne kadar Kasabanın Şerifi yiğitliğe toz kondurmak istemese de, bu savaşı kaybetmiştir. Bu sürecin sonunda Suriye’de Baas rejimi eşkıya çetesini teslim alacak ve Türkiye ile Suriye ilişkileri de normalleşecektir. Kurulan Karagöz Hacivat oyunu bozulmuştur. Yaptırımlar ve ambargo tehditleri de birkaç aya biter. Çünkü savaşı (yanlış anlaşılmasın biz eşkıya ile savaşmıyoruz, biz Batı emperyalizmiyle savaşıyoruz, DMD.) süngü kazanır, boş tehditler ve palavralar değil. Batıya gelince, bütün üçkâğıtçılarda olduğu gibi Batı’nın temel ilkesi kendi menfaatleridir, yani ilkesizliktir. Onlar da hiçbir şey olmamış gibi Türkiye ile ilişkilerini düzeltmek zorundadır.

TÜRKİYE DÜNYADA YALNIZ MIDIR?

Türkiye resmiyette küresel iktisadi ve siyasi ittifaklar içinde yer alan, uluslararası hukuk kurallarını benimsemiş ve küresel sistemle bütünleşmiş bir ülkedir. Bu yüzden içinde bulunduğumuz siyasi ve iktisadi ittifakların bizim zora girdiğimiz anda bize yardım etmelerini, destek olmalarını ya da hiç değilse köstek olmamalarını beklemekteyiz. Ne var ki, bu beklentilerimiz tersine çıkmaktadır. Özellikle Batılı müttefiklerimiz Türkiye’nin içine girdiği uluslararası ihtilafların hemen hemen hepsinde Türkiye’nin karşısında yer almaktadır. Yetmedi, özellikle iktidar partisinin özel bir ihtimam gösterdiği, halkımızın çoğunluğunun Müslüman kardeşlerimiz diyerek samimi duygularla muhabbet beslediği Arap ülkeleri de, hiçbir uluslararası ihtilafta Türkiye’ye destek çıkmazlar. Aksine Arap ülkeleri uluslararası ihtilaflarda hep Türkiye’nin karşısında yer almıştır. Barış Pınarı harekâtında da bu gerçek adeta gözümüze sokulmuştur. Haliyle medyada ve halkımız arasında başlıktaki soru sıklıkla sorulmaktadır: Türkiye dünyada yalnız mıdır? Hayır, Türkiye dünyada yalnız değildir. Ancak Türkiye dostlarını, müttefiklerini yanlış yerde aramaktadır. Türkiye’nin jeo-politiği öncelikli olarak Türk Dünyası, İran, Rusya ve Balkan ülkeleri ile yakın ilişki içinde olmamızı gerektirmektedir. Bu ülkeler Türkiye’ye hem kültürel, hem tarihi hem de coğrafi olarak en yakın bölgelerdir. Bizim Cumhuriyetimizi kuran büyüklerimiz zaten önceliği bu aks üzerinde kurmuşlardır. Atatürk’ün Rusya ile, İran ile, Balkan ülkeleri ile kurduğu yakın ilişkiler ilkokul inkılap tarihi derslerinde öğretilmektedir. Ancak 1960 İhtilalinden bu yana Türkiye ABD ve Batı Avrupa yörüngesine girmiştir. Bizim “liberal sol entelektüeller” ve etnik azınlık milliyetçilerinden oluşan “aydınımsılarımız”, Batı gibi üretmeyip Batılı gibi yaşamak isteyen “Beyazlatılmış Türklerimiz” medyada, akademide ve STK’larda yarattıkları algı ile Türkiye’nin Balkanlar, Türk Dünyası, İran ve Rusya ile ilişkilerine karşı tavırlı olmuş, hükümetler de hep bu yörünge de politikalar üretmiştir. Türkiye’nin kendi sınırlarında ve bölgesinde olan belirsizlik bizi olduğu gibi bölge ülkelerini de ilgilendirmektedir. Bu anlamda ortak menfaatlerimiz bu ülkelerledir. Ancak biz, bölgedeki problemlerin kaynağı Batı Emperyalizmi ile kendimizi müttefik addetmekteyiz. Hangi anlaşmayı yaparsak yapalım bizim menfaatimize olan Batılıların aleyhinedir. Bu yüzden bizi desteklemeleri mümkün değildir. Öte yandan iktidarlarını Batı desteğine dayamış, ancak Batı desteğiyle ayakta durabilecek cahiliye itikadındaki bedevi şeyhlerinin Batı’dan farklı bir tavır alması düşünülemez. Böyle olunca, bunların Barış Pınarı harekâtına karşı çıkması şaşırtıcı değildir. Asıl şaşırtıcı olan Türkiye’ye destek vermeleridir. Pekiyi, Türkiye’ye destek çıkan ülke var mıdır? Türk ülkeleri destek vermektedir. Balkan ülkelerinden aleyhte hiçbir ses çıkmamaktadır. Bu harekâta en fazla karşı çıkması gereken Suriye Arap Cumhuriyeti ses çıkarmamakta, Rusya ise destek vermektedir. Öte yandan, beni şaşırtan tek ülke İran olmuştur. Ben ses çıkarmayacaklarını, “Bekle gör!” politikasını takip edeceklerini beklerken, harekâtın ilk günlerinde İran yüksek sesle harekâta karşı tavır koymuştur. Yine Türk soylu devletlerden Macaristan harekâta tam destek verirken, başka bir Türk soylu devlet Bulgaristan da zımni destek vermektedir. Pakistan’ın tam desteğini, mağrip ülkelerinin çekimser kalmalarını da ekleyelim.

Sonuç: Biz dünyada yalnız değiliz, ancak ittifaklarımızı jeo-politiğimize göre oluşturamadığımız için düşmanlarımızı dost, dostlarımızı düşman olarak görüyoruz.

Allah devletimize ve milletimize zeval vermesin. Allah askerimizin yardımcısı olsun.

AVRUPA'NIN JEO-POLİTİK ÇÖKÜŞÜ – YENİ BİR DÜNYANIN EŞİĞİNDE

YAYINLAMA: 20 Ekim 2019 - 23:35
Sonucun ne olacağını bilmiyordum. Bugün hepimiz Türkiye – ABD arasında teröristlere beş gün mühlet veren anlaşmanın ne olduğunu biliyoruz. İlk önce bu anlaşmayı yorumlayacağım. Tabiî ki her kesimden anlaşma hakkında farklı sesler çıktı. Türkiye’deki yorumların temeli Erdoğan’a nasıl baktığınıza göre şekillenmekte. İşin uzmanı diplomat ve paşalarımız haricinde diğerlerinin görüşleri hep tuttukları partiye göre şekillenmekte. Ancak bir de dışarıda bu anlaşma için ne yazılmış diye baktığımızda, bambaşka bir tablo ile karşı karşıyayız. Özellikle Avrupa kıvrım kıvrım kıvranmaktadır. Teşebbüs gücünü yitirmiş, bilimsel üretimi duraklamış, değerleri çökmüş bir Avrupa’nın sesi en çok çıkan lideri Mösyö Macron’u bu satırlara konuk edeceğim. Ve sonrasında, önümüzdeki yeni gelen dünyadan bahsedeceğim. Haydi başlayalım…

BARIŞ PINARINA BEŞ GÜNLÜK ERTELEME… ANLAŞMA NE GETİRDİ NE GÖTÜRDÜ…

Öncelikle belirtmek isterim ki, her vatanperver Türk gibi benim de içimde bir burukluk var. Duygularımızla baktığımızda oradaki eşkıyanın bire kadar imha edilmesi, PKK’nın bu bölgeden jilet gibi kazınmasını isteriz. Çünkü bu örgüt kadar hain ve kalleş bir yapıyı dünya görmemiştir. (Hainlik ve kalleşlikte mürtet Fetullah ve casus şebekesini de unutmamak lazım, belki onlar PKK’yı bu konuda geçebilirler!) Türk ordusu harekât boyunca buna muktedir olduğunu dünya âleme gösterdi. Göstere göstere istediğimiz yere girdik. Ancak uluslararası siyasette askeri güç daha iyi politik koşulların yaratılması için bir araçtır. Onun için harekâta verilen bu beş günlük aranın bir kazanım olduğunu düşünüyorum. Harekât ve anlaşma ile ne kazandık? Aşağıda özetlemeye çalıştım:

1. Türk ordusunun muharebe gücünün ne kadar yüksek olduğu görülmüştür. Özellikle bu gücün yüzde yetmişinin yerli üretim silahlar ve yazılımlardan oluştuğu düşünülürse bu daha da önemlidir. Herkes (Rusya dâhil) Türk ordusunun durdurulup büyük kayıplar vereceğini düşünürken, tam tersi oldu. Bu da emperyalistleri panikletti.

2. Türk ordusunun eğitim kabiliyeti de ortaya çıktı. ABD beş senede PKK gibi profesyonel katillerden oluşan bir çeteyi nizami orduya dönüştüremezken, Türk ordusu özünde Suriyeli çiftçi, esnaf ve işçilerden bozma milisleri bir senede PKK’dan daha düzenli bir orduya dönüştürebilmiştir. PKK’nın ABD için ne kadar büyük bir hayal kırıklığı olduğunu şuradan anlayabiliriz: DEAŞ gibi çapulcu eşkıyalardan oluşmuş bir yapı ABD’nin sivil ayrımı gütmeden gerçekleşen ağır bombardımanı altında ve kalabalık PKK çetelerine karşı Rakka’yı altı ay savunmalarına rağmen Türk ordusu karşısında PKK iki günde dağılmıştır. Türk ordusu ABD’nin silahlarını ambalajları bile açılmamış halde ele geçirdi. Ne diyelim, tırlar dolusu silah Türk ve Rus ordularına, balya balya dolarlar da Kandil’deki çete reislerine kalmıştır!

3. Bölgede Türkiye olmadan ne Rusya, ne de ABD bir şey yapabilir. Bu o kadar böyledir ki, İran bile kenara itilmiştir.

4. ABD Türkiye’yi kaybetmemek ve eşkıyaların tamamen imhasını önlemek için düne kadar reddettiği her şeyi yapmayı kabul etmiş, beş gün içerisinde eşkıyaların güvenli bölgeyi terk edecekleri sözünü vermek zorunda kalmıştır. Ama artık ipler ABD’nin elinde değildir, nihai karar Soçi’de Erdoğan ve Putin tarafından verilecektir.

5. Muharebeleri kazanmak işin başlangıcıdır, bunu siyasi ve iktisadi kazanımlarla masada karşı tarafa kabul ettirerek imzalatmak zaferin tamamlanması için gereklidir. Bu yüzden önümüzdeki süreç çok dikkatli bir diplomasi yürütülmesini gerektirir.

Pekiyi harekât sonrasında anlaşmada kazanamadıklarımız nelerdir? Kısaca özetleyelim:

1. PKK tamamen imha edilememiştir. İleride bizi tekrar rahatsız edebilir.

2. Suriye’de BAAS rejiminin geleceğine dair belirsizlikler devam etmektedir.

3. Suriye’nin gelecekteki yönetiminde muhaliflerin yeri ne olacaktır, PKK’nın bir yeri olacak mıdır? Bu sorular cevaplanmamıştır.

4. Afrin, Zeytin Dalı ve Barış Pınarı harekâtlarının iktisadi maliyetlerini de Tük milleti olarak biz krizle ödemekteyiz. Mevcut iktisadi krizde bu askeri harcamaların da önemli bir payı bulunmaktadır.

ÇAKMA NAPOLYON’UN FERYADI: BİZİ KİMSE CİDDİYE ALMIYOR!

İlkönce Cumhuriyet Gazetesi’nin 19 Ekim 2019 tarihli haberinden alıntı yaparak Mösyö Macron’un serzenişlerine kulak verelim:

“ABD ve Türkiye'nin Suriye'nin kuzeyindeki operasyona beş gün ara verme kararının ardından Avrupalı liderlerden operasyona kınama geldi. İngiltere'nin Avrupa Birliği'nden çıkış süreci olan Brexit'in ana gündem maddesi olduğu görüşmelerde liderler Suriye'deki son durumu da ele aldı.

Deutsche Welle Türkçe'nin aktardığı habere göre, Fransa Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron zirve sonrası yaptığı açıklamada, Batılı ülkeleri ve NATO üyelerini krizi kötü şekilde yönetmek ve Kürt müttefiklerini yarı yolda bırakmakla suçladı. Macron, "Bölgede günlerdir yaşananlarda Batı'nın ve bölgedeki NATO'nun ciddi bir hatası olduğunu düşünüyorum" dedi. Macron, bu durumun sahada kendileri ile savaşacak partner bulmayı zorlaştıracağını belirterek, tablonun "NATO'nun işleyişine ilişkin soru işaretleri yarattığını" savundu.”

Yani Batı’nın ve Çakma Napolyon Macron’un derdi Kürtler, Orta Doğu’nun gariban halkları veya “demokrasi – insan hakları – özgürlük” değildir. Orta Doğu’da Avrupa yok diye ve kendi adlarına savaşacak güç kalmadı diye başlarını taşa vuruyorlar. Devam edelim:

“Macron, ABD'nin Suriye'nin kuzeyinden asker çektiğini Twitter üzerinden öğrenmelerinin, Avrupa'yı Ortadoğu'da önemsiz, küçük bir müttefik gibi gösterdiğini de belirtti. Macron, "NATO'da olduğumuzu düşünüyordum. ABD'nin ve Türkiye'nin de NATO'da olduğunu düşünüyordum. Sonra ABD'nin Türkiye'nin operasyonunun önünü açmak için askerlerini çekme kararı aldığını bir tweet'le öğrendim. Herkes gibi başka bir NATO gücünün, IŞİD'le savaşan koalisyonun partnerine saldırma kararı aldığını anladım" ifadelerini kullandı.”

Zavallı Macron, açıkça ifade etmektedir ki NATO ittifakının da, Avrupa’nın (Bülent Abi’ninkine benzer şekilde) “özgül ağırlığının da” pek önemsenmediğini, Avrupa’nın (burada Avrupa demek Fransa ve Almanya demektir, diğerlerinin kıymet-i harbiyesi yoktur, DMD) ABD tarafından ciddiye alınmadığını söylemekte ve “Ne olur Mr. Trump bizi de ciddiye alın!” diye yalvarmaktadır.

“Macron ayrıca "delilik" olarak nitelendirdiği Türkiye'nin operasyonunun yakın zamanda Fransa, Almanya ve İngiltere tarafından Londra'da düzenlenecek olan ve Türkiye Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan'ın da katılacağı bir toplantıda ele alınacağını söyledi. Macron, görüşmeye ilişkin "Türkiye'nin nereye gitmek istediğini görmeye çalışmamız ve daha makul bir pozisyona dönmesini sağlamamız lazım" dedi.

Bölgedeki dinamiklere ilişkin yaptığı değerlendirmedeyse Macron, "Bugün bölgede gördüğüm gerçeklik, güç uygulayarak kazanan konuma gelen ülkelerin Türkiye, Rusya ve İran olduğu. Bunun Avrupa ve ABD için en iyi stratejik durum olduğundan emin değilim" dedi.”

Şimdi ne diyelim? Barış Pınarı Harekâtı delilikmiş. Beyefendi, tabii ki, küresel tefecilerin desteği ve Fransız politikasının alternatif üretememesi sebebiyle hiç beklemediği bir koltuğa oturmuştu. Vazifesi Fransa hükümetini küresel finans şebekesinin menfaatlerine uygun bir şekilde yönetmekti. Hakkını verelim, Fransa’daki işçilerin, emekçilerin, alt gelir grubu insanların canına okudu, acımasız polis önlemleriyle haklarını arayan insanları bastırdı. Böyle bir adam, eğer harekâtı destekleseydi o zaman harekâttan kuşku duyardım. Tabiî ki, onun esas kaygıları daha sonraki satırlardaki ifadelerindedir. Avrupa (yani Fransa ve Almanya) bu işten hiçbir şey kazanamadan, hatta var olan azıcık nüfuzunu da kaybederek, çıkmıştır. Rusya, İran ve Türkiye kazanmıştır. ABD de kazanan ata oynamıştır.

Köşenin sınırlarını çok aştım… Yeni gelen dünyayı da Cuma’ya bırakalım…

YENİ BİR DÜNYANIN EŞİĞİNDE I: ESKİ DÜNYADAN KAOSA

YAYINLAMA: 24 Ekim 2019 - 23:30
Süreç el yordamıyla ve doğaçlamayla ilerlemesine rağmen sonunda bu iş gerçekleşmeye başladı. Sonuç: Rusya ve Suriye kazanmıştır. Türkiye de kazananlar arasındadır. ABD’nin “çadır devlet kurma” teşebbüsü akamete uğramış, en azından ertelenmiştir. Suriye ve Türkiye arasında en azından teröristlerden arınmış bir güvenli bölge tesis edilmiştir. Batı bloku güç kaybetmeye devam etmektedir. İsrail kârdan zarar etmiş, AB ve Arap Birliği ofsayta düşmüştür. Fakat bütün bunlar içinde bulunduğumuz kaosun bir yansımasıdır. Kaos ne demektir, dünya düzeni oluşturabilmek için ne lazımdır? Giden ve bizim kuşağın da bir parçası olan Eski Dünya nasıl bir yerdi? Bugün bunları tartışacağım…

Yeni bir dünyanın eşiğindeyiz. Şu anda içinde bulunduğumuz toz duman bu yeni dünyanın kendisi değil ama yeni dünyadan önceki kaosa tekabül etmektedir. Gelen yeni dünyanın şifreleri teknolojik değişimde yer almaktadır. Bu değişim o kadar büyük olacak ki, sıradan insanların yaşamlarından milli devletlerin kaderine kadar toplumsal ve siyasal yapı ve kurumların hemen hepsi değişecektir. İnsanların evreni kavrayışı ve gerçek algısı değişecektir ki, bu değişim, hal-i hazırda başlamıştır.

ESKİ DÜNYA NASIL BİR YERDİ

Bizim kuşak (1974 doğumluyum) Soğuk Savaş döneminin son kuşağıdır. Kendimizi bilmeye başladığımızda içine doğduğumuz dünya düzeni yıkılmaya başlamıştı. Biz ve bizden önceki kuşaklar dünya üzerindeki olgu ve süreçleri soğuk savaş döneminde edindiği bakış açısı ile değerlendirme alışkanlığına sahibiz. Bu yüzden yorum ve analizlerimizde ister istemez kullandığımız eski mantıktan kaynaklanan çelişkilere sahip olabilmekteyiz.

1990 yılında dünya siyasetinde bir devir kapanırken aslında bilimsel alanda 1970’lerden beri süregelen yeni icatlara dayanan değişim üretim sistemine de yansımaya başlamıştı. Kapitalist üretim biçiminde 1990’dan itibaren başlayan büyük değişimin sonucunda bugün Küreselleşme dediğimiz süreç ortaya çıktı. Küreselleşme bazı akademisyenler tarafından yüceltilir ve insanlığın ulaştığı en yüksek mertebe olarak sunulurken diğer bazıları tarafından da bir kıyamet olarak tanımlanıp küreselleşmenin şeytanlaştırılmasına başlandı. Aslında Küreselleşme olumlu ve olumsuz sonuçları bulunan teknik bir süreçti. Ancak Soğuk Savaş döneminin temel iktisadi ve siyasi yapısını da derinden sarsmaya başlamıştı.

Soğuk Savaş döneminde üretim teknolojisi Mekanik Teknoloji idi. Bu elektriğin kullandığı ama bugünkünden farklı olarak bilgisayar ve dijital sistemlere bağlı olmayan standart fabrika üretim teknolojisi idi. Bu teknolojide, genelde niteliği nispeten düşük emek gücü kullanılırdı. Tek tip ürünün çok büyük miktarlarda üretildiği, dolayısıyla büyük ölçekli üretime dayalı bir üretim sistemi vardı, (Fordist Üretim sistemi). Uluslararası ekonomik ilişkiler, daha çok kendi ülkenizde ürettiğiniz malların dış ülkelere satımı yoluyla gerçekleşen uluslararası ticarete dayanmaktaydı. Küresel bir finans piyasası olmadığı için IMF ve DB devletlere kredi yoluyla bu işlevi sağlamaktaydı. Her milli devlet kendi ülkesi içinde ekonomi politikalarını belirlemede çok etkili iken, uluslararası siyasette bağlı olduğu ittifakın (NATO ve Demirperde Blokları) kendisine biçtiği role uygun davranırdı. Devletlerin iç siyasi örgütlenmeleri de, milli ekonomilerin sektörel ilişki ağları da hep içinde bulundukları uluslararası ittifakın kendilerine çizdiği çerçeveye göre şekillenmişti. Siyaset dinî, etnik ve mezhepsel ayrılıklar yerine sağ-sol kavgası şeklinde tasarlanmıştı, ancak bu sağ-sol kavgası hiçbir zaman sınıfsal bir içerik taşımamaktaydı. NATO ittifakının içinde solcular, Demirperde Bloğu içinde de sağcılar karşıt kampın adamı gibi değerlendirilmekte, her şey dışarıdan çizilen bir askeri güvenlik doktrini doğrultusunda şekillenmekte, yorumlanmakta ve buna göre tedbir alınmaktaydı. Kısaca bir deli gömleği…

Evet, Eski Dünya “deli gömleği giymiş gibi” idi ama bu dünya herkesin kabul ettiği kuralları olan, siyaset, ticaret ve toplumsal ilişkilerin herkes tarafından bilinen ve kabul edilen yazılı ve sözlü kaidelerle işlediği bir dünya idi. 1990’dan sonra bu dünya yıkıldı ama yerine yenisi inşa edilmedi.

Yeni bir dünya sistemi için herkesin kabul ettiği ve uyacağı bir kurallar bütünü olması gerekir. Bugün ise hal-i hazırda dünyada kuralsızlık hâkimdir. Kuralsızlık belirsizlik demektir, belirsizlik ise geleceğin öngörülememesi anlamına gelir. Siyasi ittifaklar, yaşam tarzları, ekonomik yapılar gelişigüzel etkilere açık ve kırılgan mahiyettedirler. İşte şu an içinde bulunduğumuz bu belirsizlik ve kuralsızlık atmosferini KAOS olarak adlandırıyorum.

KAOS: BİR DÜNYA DÜZENİNDEN DİĞERİNE GEÇİŞ DÖNEMİNDEKİ KURALSIZ DÜNYA

Küreselleşme temelde dijital teknolojinin tetiklediği bir süreçti. Ancak Eski Dünya’dan gelen bazı arazlar da Küreselleşme sürecinin şekillenmesinde etken oldu. Bu sürecin temel noktalarını özetleyelim:

1. Finansal sermayenin küreselleşmesi: Soğuk Savaş döneminde kapitalist blokta ABD egemenliğini sağlayan en önemli etkenlerden biri ABD dolarının dünya parası olması ve ABD’nin dünya para akışlarını yönetmesiydi. Bunun sonucunda aşırı basılan dolar stoku internetin sağladığı imkânlarla birlikte bütün dünyada hızla dönmeye başladı. Şöyle düşünün, dünyada dolaşan başıboş bir para kütlesi var ve bu paranın akışları milli devletlerin kontrolü dışında ve çok hızlı bir şekilde gerçekleşiyor. Durum tam da budur. Dolayısıyla para akışlarını kontrol edememek başta ABD olmak üzere bütün milli devletlere bir tehdit teşkil etmekteydi.

2. Fiziki sermayenin küreselleşmesi: Soğuk Savaş döneminde herkes kendi ülkesinde üretir ve dışarıya satardı. Buna İhracat adı verilir. Küreselleşme süreci, teknolojik ve mali imkânların artması ile birlikte, üretim merkezlerinin de küreselleşmesine yol açtı. Buna Doğrudan Dış Yatırım diyoruz. Örneğin Türkiye’nin ihracatının önemli bir bölümünü yabancı firmalar ya da yabancı ortaklı Türk firmaları yapmaktadır. Alman firması daha ucuza üretim yapmak için Türkiye’de otomobil üretip Almanya’ya satıyor ve bu da Türkiye’nin ihracatı sayılıyor! Yani kimin eli kimin cebindedir, belli değil.

3. Para sisteminin çöküşü: Küresel finansal piyasaların kontrolsüz genişlemesi, birçok türev ürününün pıtrak gibi dünya yayılması, hem menkul kıymet piyasalarının aşırı spekülatif hale gelmesine yol açmakta hem de mevcut para sisteminin gelecekteki çöküşüne zemin oluşturmaktadır. Hele kimin ürettiği ve arkasında hangi değerin bulunduğu belli olmayan kripto paralarla birlikte bu gidiş daha da hızlanacaktır. Bugün herkes tarafından dillendirilen, milli paralarla ticaret gibi uygulamalara sebep olan temel etken aslında yeni bir küresel para düzenine duyulan ihtiyaçtır.

4. Ticaretin sekteye uğraması: Milli devletlerin para ve maliye politikalarının etkisizleşmesi, haber ve para akışlarının kontrolden çıkması milli devletlerin farklı şekillerde de olsa Küreselleşme sürecine direnmesine yol açtı. Bunun şimdiki en görünür kısmı dünyada gitgide artan korumacı ve milliyetçi politikalardır. Bunun sonucu dış ticaret hacmindeki büyüme dünyada her geçen gün yavaşlamaktadır.

5. Artan uluslararası terör ve kontrolsüz göç: Eğer dünyada başıboş casus ve profesyonel katiller ve yine başıboş dolaşan kontrolsüz para varsa bunun sonucu uluslararası terör ve casusluk faaliyetlerinin hızla artmasıdır. Bunun sonucu hepimizin Ortadoğu ve Suriye gördüğü manzaradır. Yıkılan milyarlarca dolarlık altyapı ve göç eden milyonlarca insan. Tabiî ki bunlarla birlikte hızla gelişen organ kaçakçılığı, beyaz kadın ve uyuşturucu ticareti.

İşte manzara-i umumiye budur. Bizim çokbilmiş “liboşların” ve bazı cahil İslamcı ve kendini “solcu” zanneden Kürtçülerin tapındığı küreselleşmenin sonuçları.

Pekiyi, ne yapalım? Küreselleşme kaçınılmaz bir süreçtir ama bunun birçok sebebi ve bir yığın da neticesi olacaktır. Bu süreci dünyanın ve insanlığın ortak menfaatine göre yönlendirmek gerekir. Bu ise yeni bir dünya düzeninin kurulmasını gerektirir. Buradan devam edeceğiz…

Hayırlı Cumalar.

CUMHURİYET, ABD YAPTIRIMLARI VE YENİ BİR DÜNYA

YAYINLAMA: 31 Ekim 2019 - 23:35
Cumhuriyet Bayramını kutladığımız sırada iki olumsuz olay keyfimizi kaçırdı. Bu arada Merkez Bankası politika faizini 250 baz puan düşürdü. Bunu takiben bir hafta sonra da ABD Merkez Bankası politika faizini 25 baz puan düşürdü. Bunlar hakkında görüşlerimi kısa kısa değerlendireyim. Sonra önümüzde uzanan yeni dünyaya başlayalım.

CUMHURİYET BAYRAMI’NIN DEĞİŞEN YÜZÜ

Öncelikle, Cumhuriyetimizin 96’ıncı yılı bütün milletimize kutlu olsun. Atatürk’ün sözüyle “devletimiz ilelebet pâyidar” kalsın.

Bir olaya zoraki değil gönülden katılım olursa onun kıymeti olur. Benim çocukluğumda okullarda yapılan resmi törenlerle kutlandığı, devlet erkânının her sene aynı sözlerle ve aynı protokol programı ile arz-ı endam ettiği Cumhuriyet Bayramlarına alışıktık. O zamanlarda çoğumuz Cumhuriyetimizin kıymetini tam da anlayamamıştık diyebilirim. Ancak son yirmi yıldır gözlerimizin önünde cereyan eden olaylar (PKK ve benzeri terör örgütleri, FETÖ ve benzeri dinci casus yapılar, iç savaş çıkarma amaçlı dış kaynaklı provokasyonlar ve komşu ülkelerin iç savaşa girdiği bir ortam) bizim Cumhuriyetimiz ’in kıymetini daha iyi anlama vesilemiz olmuştur. Bugün bütün bir Türk Milleti, hiçbir zorlama ve baskı olmadan gönüllerince Cumhuriyet Bayramını kutlamakta, Gazi Mustafa Kemal Paşa ve arkadaşlarını rahmetle anmaktadır. Aynı zamanda Cumhurbaşkanlığı’nın düzenlediği resepsiyonda da, sadece protokol değil, toplumun her kesiminden vatandaşlar da bulunmaktadır. İşte bu özlenen tabloydu. Ancak bazıları milletçe keyfimizi kaçırdı.

ATATÜRK’E HAKARET EDEN MECZUP F.T.

Günlük bir gazetede yazan F.T. adlı bir şahıs Cumhuriyet Bayramı vesilesi ile kendi gazetesinde çıkan Atatürklü 29 Ekim kutlaması ilanını sert bir şekilde eleştirip Atatürk’e ağza alınmayacak laflarla hakaret etmiştir. Bu köşede hep vurguladığım ana nokta dış saldırı altında kaldığımız böyle bir dönemde milli değerlerimiz etrafında birlik olmamız gerektiğidir. Atatürk Türklerin son Başbuğu, emperyalizme karşı mücadelenin bayraktarı, Cumhuriyetin kurucusudur. Bu şahıs gibi marazi ve çarpık düşünce sahibi bazı bozguncular haricinde halkımızın gönlünde yer etmiş bir Türk büyüğüdür. Herkesin haddini bilmesi ve milletin değerlerine saygılı olması gerekir.

ABD TEMSİLCİLER MECLİSİNİN KÜSTAH KARARI

Suriye’nin kuzeyinde oyunları bozulan, Türk ordusunun süngü ucunu görünce askerleri ve eşkıyaları çil yavrusu gibi dağılan Atlantik Merkezli Emperyalist Güç intikamını masa başında almaya çalışıyor. ABD Temsilciler Meclisi sözde Ermeni Soykırımı’nı kabul etmiş, vız gelir tırıs gider. Uluslararası hukuk mahfillerinde kabul ettirdiğimiz gibi Ermeni Soykırımı diye bir şey yoktur. Eğer tarihte soykırım varsa, 93 Harbi, Balkan Savaşı, 1915 Ermeni İsyan ve mezalimi, yüzyılın sonunda yaşanmış Hocalı Katliamı gibi hadiselerde Türklere yapılan soykırım vardır.

ABD yaptırım uygulayacakmış. İstediği yaptırımı uygulasın. Bunların da ciddi sonuçları olamaz. Hiçbir şekilde Türk ekonomisine yıkıcı bir etki yapamazlar. ABD ile Türkiye’nin ne kadar ticareti var? Bakanlara ve Cumhurbaşkanı’na yaptırım uygulayacaklarmış… Bu tür politik ifadelerle Türkiye gibi köklü bir devleti kimse hizaya getiremez. Amaç ülkede panik yaratıp, milli birliği zayıflatmak ve bozgunculara fırsat yaratmaktır. Bunlar, öte yandan, hep ABD’nin kendisine zarar verecek kararlardır. Türkiye’yi kaybetmiş bir ABD’nin bir daha bu bölgede istediği gibi at oynatması mümkün olamaz. İran ve Rusya’nın yanında yer alacak bir Türkiye en başta Batı ve İsrail’in kaybı demektir. Ancak görünen o ki, Türkiye ABD içinde bazı güç odaklarının şirazesini bozmuştur. Bu güruh adeta başı kesilmiş tavuğa dönmüş, nereye gideceğini ve neyle sonuçlanacağını bilmeden fevri kararlar almaktadır. Bütün bunlar yıkılan bir düzenin altında kalmaları sebebiyledir.

GELEN YENİ DÜNYA: İKİ SENARYO

İçinde bulunduğumuz kaos ortamının sonunda dünyanın nereye gideceğini herkes merak etmektedir. Bilelim ki, önümüzdeki dünya hiçbir zaman Soğuk Savaş döneminin dünyası olmayacaktır. Dolayısıyla Soğuk Savaş döneminin ağa babaları da hiçbir zaman eski güçlerine kavuşamayacaklardır. Bu ise, dünyanın her tarafında yerleşik siyasi kurum ve ideolojilerin değişmesi gerekliliğini doğuracaktır. Yani sağ sağlığını sol solluğunu kaybedecektir. Çünkü bütün bu sarsıntının ardında iktisadi yapıdaki köklü değişim bulunmaktadır.

Ülkelerin başında geleneksel diplomatik kurallara riayet etmeyen, askeri güçleriyle müdahale ettikleri kadar kendi besledikleri eşkıyalar ile de dehşet saçan, kendi ülkelerindeki işsiz güçsüz lümpen yığınlarından destek alan popülist politikacıların bulunduğu bu çağı Kaos Çağı olarak adlandırmıştım. Kaos Çağı’nın ana sebebi de teknolojik gelişme ile başlayan Küreselleşme Süreci’nin milletleri oluşturan geleneksel bağları tahrip etmesi ve milli devletlerin varlık sebeplerini ortadan kaldırmaya başlamasıdır. Öyle ya, milli ekonomiler üzerine kurulu bir yapı olan milli devletler, ekonomi küresel hale gelince hem milli ekonomiler üzerindeki etkilerini kaybetmeye başlamış hem de kendi varlık sebebi olan yerleşik milli değerler ağı çözülmeye başlamıştır. İçinde yaşadığımız popülist politikacıların (Kasabanın Şerifi ve benzerleri, DMD) iktidarı ele geçirdiği bu Kaos Çağı aslında Küreselleşme’ye gösterilen tepkiden ibarettir. Pekiyi Yeni Dünya nasıl bir yer olabilir? Ben iki alternatif senaryo üzerinde duracağım: Birincisi, Kaos Çağı’nın küreselleşme şartlarında yerleşik hale geldiği KÖTÜ Senaryodur. İkincisi ise uluslararası kurumların yeniden şekillendirildiği İYİ Senaryodur.

Öncelikle belirtmeliyim ki, gelecek yirmi yıl içinde gerçekleşecek teknolojik gelişmeler insanlığın daha önce görmediği bir değişim dönemini başlatacaktır. Bu teknolojik gelişme iki ana dal etrafında gerçekleşecek: Biyo teknoloji ve nano teknoloji. Biyo teknoloji ile büyük oranda insanların veya bir kısım organlarının klonlanması mümkün hale gelecektir. Bu sayede kanser gibi hastalıkların nezle seviyesine indirilebilir. Genetik biliminde gelişmeler ile insanlar daha ana rahmindeyken genetik yapısında iyileştirmeler yapılabilecek ve kalıtsal bozukluklar engellenebilecektir. Öte yandan nano teknolojideki gelişmeler özellikle yaşamlarımızı kolaylaştıracak ve enerji kullanımımızı çok büyük oranda arttıracak gelişmeler sunacaktır. Ancak teknolojik gelişim iyiye kullanılabildiği gibi kötüye de kullanılabilir.

KÖTÜ SENARYO: YENİ KÖLECİ TOPLUM

Eğer dünyadaki bu siyasi ve iktisadi konjonktür devam ederse, belki de yüz yıl sonra karşılaşacağımız dünya bir yeni köleci topluma doğru gidecektir. Bunda teknolojideki gelişmelerin, servet ve gelir dağılımda adaletsizliğin büyük payı olacaktır. Parası olan küçük bir azınlığın her ülkede gücü ve serveti elinde tuttuğu, bu zenginlerin teknolojideki gelişmelerle birlikte yaşlanmadan en az 150 yıl yaşadığı, yüksek teknolojinin sağladığı imkânlarla yüksek refah içinde yaşadığı, en iyi eğitimden geçtiği, genetikleri her türlü kalıtsal hastalıktan temizlenmiş olduğu ve toplumun idaresinde söz sahibi olduğu bir toplum. Bunlar üstün insanlar olacak. Öte yandan halkın çoğunluğunu oluşturan fakirler ise, kısa ömürlü, düşük refah seviyesinde olan, temel eğitim dışında efendilerine itaatten başka bir şey öğretilmemiş, genetiği efendilerinin çıkarına değiştirilmiş aşağı insanları oluşturacaklar. Bunların çocuklarının daha doğmadan önce – tıpkı işçi karıncalar gibi – belirlenen mesleklerine uygun olarak genetikleri değiştirilecek ve efendilerine mutlak itaat ederken kendilerine biçilen toplumsa rolleri (işçi, asker, cariye, soytarı, sanatçı ve bunun gibi) bir kadermiş gibi kabul edeceklerdir. Bu dünya köleci devletlerarasında çıkan bitmez tükenmez savaşların yıkıntısı altında, teknolojinin ilerlediği ama insanlığın yozlaştığı bir dünya olacaktır. Eğer bir üçüncü dünya savaşıyla ortadan kalkmazsa…

Yerimiz tamam. İkinci ve İyi Senaryoyu da pazartesi anlatırız.

SOSYAL DEVLETİN KÜRESELLEŞMESİ

YAYINLAMA: 03 Kasım 2019 - 23:30
Cuma günkü yazımda bugün hâkim olan dünya düzeninin yeni teknoloji devrimleri ile birlikte varlığını sürdürmesi durumunda karşılaşacağımız dünyayı iç karartıcı bir şekilde anlatmıştım. Hatırlayacak olursak, biyo teknolojideki gelişmeler adaletsiz ve eşitliksiz bir düzende köleci toplumun hortlamasına yol açabilirdi. Bu tam da Batı uygarlığının (Mehmet Akif merhumun sözleriyle “tek dişi kalmış canavarın”) evrileceği ideal noktayı da göstermekteydi. Gücün hak olduğu (“Might is Right!/ Güç Haktır!” İngiliz atasözü, DMD) bir dünya… Gücü, parayı ve teknolojiyi elinde tutan uzun ömürlü, sağlıklı, eğitimli ve müreffeh bir azınlığın yönetimi altındaki kısa ömürlü, sağlıksız, cahil ve fakir bir çoğunluğun olduğu dünya… Pekiyi bunun bir alternatifi olabilir mi? Sahip olduğumuz teknolojinin insanlığın tümünün yararına kullanılabilmesi mümkün müdür? Bunu Batı uygarlığının (o da uygarlıksa eğer… DMD) temel düsturlarıyla gerçekleştirebilir miyiz, yoksa başka bir dünya algısına mı ihtiyaç vardır? Bu soruları cevaplamak istiyorum.

HASTALIĞIN TEŞHİSİ – GÜCÜN, SERVETİN VE İTİBARIN EŞİTSİZ DAĞILIMI

Bugünkü dünyanın temel problemlerini daha önce de tartışmıştım. İsterseniz maddeler halinde yazalım:

(i) Para ve enformasyon akışlarının milli devletlerin kontrolünden çıkıp, merkezi olmayan ve bir kurallar zinciriyle örgütlenmemiş küresel bir ağın güdümünde olması. Bunun sonucu ardı arkası kesilmeyen krizler ve küresel terördür.

(ii) Dünyada üretilen gelir ve servetin yüzde 40’ı dünyanın en zengin yüzde 1’inin elinde iken dünya nüfusunun yarısının fakirlik sınırının altında olması. Bunun sonucu fakir ülkelerde çıkan iç savaşlar ve uluslararası göçtür.

(iii) Hâkim “neo-liberal düzenin” ve onun beslemesi ödül ve madalyalı “sahte aydınların” insanlığın tümünün yararına değil de, küresel sistemdeki eşitsizlik ve adaletsizliğin ana sebebi olan Atlantik Emperyalizminin sultasının devamı için çalışması. Bunun sonucu insanlığın ortak menfaatine yönelik önerilerin ne medyada ne de akademik camiada yer bulmaması, hatta bu önerilerin sahiplerinin linç edilmesidir.

(iv) Dünya para sisteminin en büyük emperyalist devletin (ABD) milli parasına bağlı olması. Bunun sonucu, bugün, paradoksal bir şekilde, ABD’nin bile kendi parası üzerindeki kontrolünü kaybetmesidir.

(v) Toplumları bir arada tutan milli değerlerin aşınması, bunu takiben bir tarafta milliyetsiz ve vatansız bir “dünya vatandaşlığı” kavramı yükselirken aynı anda etnik milliyetçiliğin, mezhepçiliğin ve kabileciliğin de yükselmesi. Bunun sonucu, gelişmiş ülkelerde ırkçılığın hortlaması, gelişmekte olan ülkelerde ise iç savaşların patlamasıdır.

(vi) Dünyadaki sermayenin yüzde 25’inin üretken sanayi sektörlerinde bulunmasına karşın, yüzde 75’inin üretken olmayan finans sektöründe yoğunlaşması. Bunun sonucu dünyanın genelinde hızla düşen kâr oranları ve kapitalizmin genel bir krize sürüklenmesidir.

Yukarıda bahsettiğim problemler, dikkat ederseniz sadece Türkiye’nin, ABD’nin veya herhangi bir ülkenin değil bütün küresel toplumun ortak problemleridir. Bildiğimiz şey ise, bu problemlerin tek başına milli devletlerin politikalarıyla çözülemeyeceğidir. Yeni bir küresel sisteme ihtiyaç hâsıl olmuştur.

HASTALIĞIN TEDAVİSİ – KÜRESEL SOSYAL DEVLET

Batı uygarlığının ürünü olup da canı gönülden kabul edip desteklediğim yegâne kurum sosyal devlettir. Sosyal devlet, kapitalist ekonomik sistem içinde ortaya çıkan gelir adaletsizliği, kaynak tahsisindeki etkinsizlik ve servet eşitsizliğini milli ekonomi içinde azaltmak için geliri, serveti ve üretim kaynaklarını (sermaye, emek ve hammadde) yeniden dağıtmayı amaçlayan devlettir. Bu haliyle para babası zenginlerin aleyhine ve alt gelir grubundaki insanların lehine olacaktır. Aynı zamanda rekabetçi küçük firmaları teşvik ederken tekelci büyük firmaları sınırlayacaktır. Pekiyi, bugünkü şartlarda sosyal devlet derde deva olur mu? Hayır. Çünkü sorunlar tek bir devletin değil, bütün dünyanın sorunlarıdır. O zaman sosyal devlet politikalarını bütün küresel ekonomide uygulayacak küresel bir kuruma ihtiyaç vardır.

Bazı çok “hümanist ve demokrat liboşların” son yirmi yıldır savunduğu “dünya devleti ve dünya vatandaşlığı” değil muradımız. Muradımız dünya üzerindeki para ve kredi akışlarının denetim altına alınması, küresel para sisteminin istikrarı, az gelişmiş ülkelerde kalkınma yatırımlarına öncelik verecek bir küresel yatırım ajandasının kurulmasıdır. Küresel ihtilafların çözümünün hiçbir ülkeyi imtiyazlı saymadan eşitlikçi bir ortamda çözümünü sağlayan bir küresel uzlaşı ile küresel bazda savaş ve terörü en aza indirecek bir yapının tesisi ana amaç olmalıdır. Böyle bir yapı kurulursa, o zaman, dünyada gelişen teknolojinin sağlayacağı imkânlarla birlikte fakirliğin küresel bazda en aza indirildiği, kalıtsal hastalıkların ortadan kaldırıldığı, ortalama insan ömrünün çok uzadığı bir çağa girebiliriz. Ancak bu dünyanın kurulabilmesi demek emperyalist devletlerin iktidarlarının sınırlandırılması, küresel spekülâtörlerin, silah, enerji ve ilaç kartellerinin denetim altına alınması anlamına gelir. Yani bugün dünya siyasetini ve ekonomisini yönlendiren ağababaların güç ve servetlerinin azalması demektir.

Bu senaryonun kabul edilmesi halinde nasıl uygulanacaktır? Anlatalım.

(İ) Dünya’da bir elektronik küresel para IMF veya benzeri bir kurum tarafından basılır. Dünyadaki diğer paralar da - hepsi elektronik olmak kaydıyla – sabit kurla bu paraya endekslenir. IMF veya benzeri kurumun herhangi bir milli devletin güdümünde olmaması sağlanır. (Hali hazırda bu tarz uluslararası kurumlar ABD vesayeti altındadır.) Basılan küresel paranın arkasında dünyanın bütün doğal kaynakları bulunur. Bunun için bu doğal kaynakların küresel ortak mülkiyette bulunması gerekir.

(ii) BM dünyanın parlamentosu hüviyetine kavuşur. Burada her millet eşit sayıda temsilcileri tarafından temsil edilir, BM güvenlik konseyi lağvedilir, BM’de iki yıllık bir süreyle ülkeler tarafından seçilen bir yürütme kurulu çevre, fakirlik ve açlıkla mücadele, küresel suç ekonomisi ve terörle mücadele ile görevlendirilir. Bütün ülkeler de bu yürütme kurulunun politikalarını uygular.

(iii) Dünyadaki temel doğal kaynaklar (petrol, doğal gaz, su, ormanlar vb.) insanlığın ortak mirası kabul edilir ve mülkiyeti BM’e devredilir. Bu kaynakların kullanımı BM’e bağlı küresel bir firma tarafından yürütülür. Firmanın denetimi BM üyesi ülkeler tarafından sağlanır.

(iv) Özel finans piyasalarının küresel bazda sıkı bir denetim altına alınması ve kâğıt paranın tedavülden kalkması gerekir. Böylece küresel bazda kimin nereye, ne kadar harcadığı kayda alınacaktır. Sermaye piyasalarının spekülâsyondan arındırılması ve asli görevi olan yatırımcıyı finanse etmeye yönelmesi sağlanır.

(v) Az gelişmiş ülkelerde temel alt yapı yatırımları, sanayinin teşviki ve bütün dünyada bilimsel tarımın desteklenmesi ile ülkeler arasındaki gelir ve servet uçurumlarının kapanması sağlanır. Fonlar küresel kumarhane haline gelmiş finans piyasalarında değil ama sanayi ve modern tarıma aktarılır.

(vi) Ülkelerin silahlanmasında sınırlamaya gidilir, BM’e bağlı bir güvenlik birimi kurulur, ülkeler arası savaşların önüne geçilir.

(Vİİ) Mevcut sağlık sistemi, bugün, üçkâğıtçı ilaç kartellerinin elindedir. Dünya Sağlık Kurumu bu konuda aktifleştirilir, ilaç üretimi yapan karteller sıkı denetime alınır, gerekirse ilaç üretiminin mülkiyeti de BM’e devredilir.

“Hocam, yapmayın! Küresel emperyalizm buna müsaade etmez. Dev ilaç, finans ve silah kartelleri, enerji firmaları buna karşı çıkar! Böyle bir sistem mümkün değildir!” dersiniz, haklısınız da… Belki bugünden bakıldığında çok da gerçekçi bir görüş ortaya atıyorsunuz… Ancak bütün bir sistemin tümüyle çökmesi, insanlığın sahip olduğu bütün erdemlerin ve zenginliğin yok olması tehlikesiyle karşı karşıyayız. Bugün değilse bile uzun vadede insanlığın bu yola girmesi gerekir. Çünkü küresel hastalıklarla mücadele için küresel tedavi şarttır.

Pekiyi, bu dünyanın kurulması rekabetçi, bireyci ve piyasacı bir anlayışla mümkün müdür? Yeni bir bakış açısına ihtiyaç mı vardır? Bu bakış açısı Türk tarihinde ve uygarlığında mı saklıdır? Cuma’ya bu konulara gireriz.

MEZHEPÇİLİK, EBU HANİFE VE ERDOĞAN

YAYINLAMA: 07 Kasım 2019 - 23:35
6 Kasım tarihli Cumhuriyet gazetesinden bir alıntı ile başlayalım:

“Müslümanların üstesinden gelinmesi gereken en büyük iki sıkıntı olduğunu vurgulayan Erdoğan, bunların ilkinin mezhep ayrımı olduğunu ifade etti. Erdoğan, mezhep mensubiyetinin kimi yerlerde başlı başına bir din haline getirildiğinin altını çizerek, "Bizim tek dinimiz İslam’dır. Diğer her şey ondan sonra gelir. Dinimizi pratikte yaşama konusunda yol gösteren mezheplerin, günümüzde böylesine farklı bir yere oturtulmasının kesinlikle farklı niyetlere hizmet ettiğine inanıyorum. Ameldeki farklılıkları itikadın önüne geçiren zihniyetin dinimize ait olması mümkün değil. Sayıları 2 milyara yaklaşan İslam ümmetini birbirine düşman eden mezhep taassubunu bir an önce çözüme kavuşturmamız gerekiyor. Müslümanların vahdeti için verdiğimiz mücadelede en büyük desteği biz sizlerden bekliyoruz. Bunu siz başaracaksınız" değerlendirmesinde bulundu.”

Söz konusu konuşmayı Sayın Cumhurbaşkanı Ankara İlahiyat’ın 70’inci kuruluş yılı vesilesi ile Beştepe’de yapmıştı. Burada Cumhurbaşkanı’nın iki noktaya teması öne çıkmaktadır: 1. Müslümanların dini İslam’dır, falanca mezhep filanca tarikat değildir. 2. Muamelâta dair konular inanca dair konular haline getirilmektedir. Hemen belirteyim ki, Sayın Cumhurbaşkanı’na yüzde yüz katılıyorum, tam destek veriyorum. Ancak Cumhurbaşkanı’nın bu konuda söyledikleri, ne kadar doğru olsa da, bazı mahfillerin (özellikle mezhebi, tarikatı din haline getirenlerin ve de cahiliyye dönemi Arap müşriklerinin adetlerini İslam diye yutturanların) tüylerini diken diken etmektedir. Sayın Cumhurbaşkanı devamında “İslami Terör” adı altında bilinen örgütlerin Batı emperyalizminin kuklaları olduğunu söyleyerek FETÖ ve benzeri örgütleri eleştirmişti. Casus teşkilatı FETÖ’yü hala daha korumak isteyenlerin bütün kesimler içinde var olduğunu söyleyen Cumhurbaşkanı konuşmasını şu ihtarla tamamlamıştı: “Başına sarık saran, üzerine cübbe giyen, ağzından ayetler dökülen teröristbaşlarının adeta nöbetleşe sürdürdükleri faaliyetlerden tek zarar gören Müslümanlardır maalesef!"

Sayın Cumhurbaşkanı belli aralıklarla hurafelere dayanan din anlayışının İslam’ın temel prensiplerine aykırı olduğunu söylemişti. Bunu hepimiz biliyoruz. Yine de bütün İslam aleminin hâl-i pür melâline bakınca Müslümanların çoğunun bu anlayışa sahip olmadığını üzülerek görmekteyiz. Bugün İslam Dünyası, hem ticaret yolları açısından, hem enerji hatları açısından stratejik öneme sahip bir coğrafyaya yayılmıştır. Ancak bu ülkelerdeki yetersiz sermaye birikimi, yaygın fakirlik, eğitimsizlik ve bu coğrafyanın genelinde despot yönetimlerin zalim idareleri, İslam coğrafyasında toplumların milletleşememesine yol açmıştır. Milletleşme, bir toplumu oluşturan insanların sahip oldukları ortak yaşam tarzı, ortak kültür ve ortak vatandaşlık şuuru altında bir araya gelmesi ile başlar. Ortak siyasi ve iktisadi çıkarlar ile tamamlanır. Maalesef, İslam ülkelerinin çoğundaki iktisadi ve siyasi geri kalmışlığın sonucunda, bu bölgelerde siyaset mezhepler ve etnik azınlıklar çerçevesinde yapılmakta, insanlar kendilerini aşiretleriyle veya mezhepleriyle tanımlamaktadırlar. Daha kötüsü her kabile, aşiret veya mezhep mensupları, en büyük düşman olarak diğer kabile, aşiret ve mezhep mensuplarını görmektedirler. Bütün bunların doğal sonucu Suriye ve Irak’ta olduğu gibi iç savaştır. Bu işi kaşıyan, iç savaştan en büyük faydayı elde eden de emperyalist ülkelerdir.

Ülkemizde de, 1940’lı yılların başında başlayan ve son 20 yıldır çok ciddi bir toplumsal etki alanına sahip olan bir “Ehli Sünnet’çi çizgi” gelişmiştir. Bu çizgi, genellikle kendilerini Hanefi – Maturidi olarak tanımlamakla birlikte, bu tanım ancak sözde kalmaktadır. Özde ve eylemde baktığımızda, bu zevatın söyledikleri ile Hicaz’ın Selefi – Vehhabilerinin söyledikleri arasında bir fark görülmemektedir. İkincisi, dinin ameli hükümlerini (yani abdest nasıl alınır, oruç nasıl tutulur gibi ibadet ve törenlerin usullerine dair kurallarını, DMD) içeren mezheplere mensubiyetin insanlarının imanları ile ilgili bir temel hüküm haline getirmektedirler. Yani örneğin gerçek İslam anlayışının Ehl-i Sünnet ve’l Cemaat mezhebinin (Hanefî, Şafiî, Malikî ve Hanbelî mezhepleri) bakış açısı olduğunu, bunun dışındakilerin İslam çizgisinden çıktıklarını söylemektedirler. Bunu söylemek ve iddia etmek öncelikle İslâm’ın temel esprisine, sonra da bizzat Ehl-i Sünnet’in en büyük imamı İmam-ı Azam Ebu Hanife’nin görüşlerine aykırıdır. Çünkü İmam-ı Azam ve bütün diğer Sünnî din büyükleri, bir Müslümanının imanının yaptığı işlerle eksilmeyeceği veya artmayacağını savunurlar. Yani içki içen bir insanın, zina eden bir kişinin imanında bir eksilme olmaz, yüz vakit namaz kılsa da bir insanın imanı artmaz! Ehl-i Sünnet görüşü tam olarak budur. Bu zavallılar ise, milletin eşinin kıyafetine, oy verdiği partiye bakarak Cennet veya Cehennem’e bilet kesmektedir. Ne güzel İstanbul be!

Mezhepler yetmezmiş gibi, son yirmi yılda ortaya çıkan, kapitalizmin dinamikleriyle birer holding işletmesine dönen tarikat ve cemaatların her biri de kendilerinin gerçek İslamı temsil ettiğini, diğerlerinin imanının şüpheli olduğunu ima etmektedirler. Her cemaat (FETÖ de bunlara dâhildir), öbür tarafta Cennet’ten arazi tapusu, çeşit çeşit huriler, sorgu sualden muaf olmak gibi çeşitli rüşvetler / endulijanslar dağıtmaktadır. Birbirlerini reddeden ve kötüleyen, Allahın rızasını ancak kendilerinin temsil ettiğini iddia eden bu grupların hem milletin hem de İslam inancını benimsemiş vatandaşlarımızın birlik ve beraberliğini bozmakta, halkı ayrıştırarak kin ve düşmanlığı teşvik etmektedir. Bu zevatın, kendileri haricindeki dini gruplara saldırdığı, onları eleştirdiği kadar ateistlere, dinsizlere, misyoner faaliyetlerine, emperyalizme, vurgunculuk ve soygunculuğa eleştiri getirdiğini göreniniz var mı? Her gün sosyal medyada pıtırak gibi büyüyen ve arkasında CIA desteği olduğunu tahmin ettiğim ateizm savunucusu sitelerde söylenenlere cevap niyetine bir kelâm etmişlikleri var mıdır? Varsa yoksa sizin ve ailenizin nasıl giyindiği, ne yememesi ve içmemesi gerektiği ve burada kaleme alınmayacak cinsel konular bu zevatın ana konularıdır. Tabir-i caizse, Marslılar gelse ve bizim bu sözde Hocaefendilerin vaazlarını dinlese, İslam’ın tek derdinin milletin uçkuru ile ilgili meseleler olduğunu düşünürler.

Pekiyi bu neden böyledir? Aslında bu grupları çarşıda farklı gelir gruplarına göre mal satan tacirlere benzetmek gerekir. Bazıları zengin muhitlerine, bazıları düşük gelir grubundan gariban mahallelerine, bazıları da iyi eğitimli orta gelir grubu mensuplarına tezgâh açmıştır. Her grubun belli bir müşteri kitlesi vardır ve bu müşteri kitlesi için birbirleriyle rekabet etmektedirler. Onun için birbiriyle kapışırlar da, kendileri için rakip olmayan ateistler ve misyonerlerle tartışmayı akıllarından bile geçirmezler. Yani bütün dertleri duygusaldır!

Bu iş böyle giderse önümüzdeki yirmi – otuz yıl içinde dine inanan insan sayısında ciddi bir gerileme gerçekleşecek, hala daha inananların ise İslam inancının temelleriyle bir alakâsı olmayacaktır. Sayın Cumhurbaşkanı’nın kendisinin de beyan ettiği gibi bu büyük tehdide karşı önlem almak öncelikle kendilerinin sorumluluğundadır. Yoksa işler hiç de iyiye gitmeyecektir.

Hayırlı Cumalar…

REİS VE KASABANIN ŞERİFİ: NEYDİ VE NE OLDU?

YAYINLAMA: 14 Kasım 2019 - 23:30
Gördüğüm kadarıyla, Kasabanın Şerifi “Ne şiş yansın, ne de kebap!”, demektedir. Sayın Cumhurbaşkanı ile mükemmel bir ilişkimiz var derken, YPG ile de mükemmel ilişkilerinin olduğunu söylüyor. Ona bakarsanız Kuzey Kore’yle de harika ilişkileri olduğunu söylerken Güney Kore’yle muhteşem ilişkisi olduğunu söylemekteydi. Aslında adamın derdi başkadır. Önümüzde Başkanlık seçimi var. Kendisinin azliyle ilgili bir soruşturma var. ABD içindeki küreselleşmeden zarar gören kesimlerden ve ABD’nin muhafazakâr taşrasından oy alan bir siyasetçi olarak 1990’dan beri bütün dünyaya egemen olmak isteyen (ve bunu da eline yüzüne bulaştıran) Amerikan müesses nizamıyla pençe pençe bir kavgası var. Bu yüzden içerideki kamuoyuna çok ters görünmek istememekte ama aynı zamanda bu yapıyı da değiştirmek istemektedir. Benim kanaatimce Trump, ABD’nin kendi kıtasında kuvvetli bir devlet olmasını, ABD’nin kendi ekonomik problemlerini çözmesini ve dünyanın dertleriyle çok da ilgilenmemesini sağlamaya çalışacaktır, eğer tekrar başkan olursa… Bu da yeni bir izolasyonist politika anlamına gelir. Ancak şu anda durumu zayıftır. O yüzden top çevirmektedir.

Sayın Cumhurbaşkanı ise ne S-400 meselesinde, ne eşkıya bozuntusu Şahin Cilo – Ferhat Abdi Şirin meselesinde, ne casus başı Fetullah hakkında, ne de ambargo ve sair tehditler karşısında pozisyonunu değiştirmedi. Yani bir gün önce, bir ay önce veya bir yıl önce neredeysek oradayız. Cumhurbaşkanı Türkiye’nin politikalarını çok net bir şekilde ifade etti, görüldüğü üzere muhatabından çok daha ciddi, tutarlı ve hazırlıklıydı. Kasabanın Şerifi kendisine Pentagon ve CIA’den fısıldanan bazı fikirlerle Türkiye’yi amiyane tabirle bazen “kafalamaya” bazen de “tehditle” politika değiştirmeye zorlamaya çalışmıştır ama görünen o ki, bunda başarılı olamamıştır.

Pekiyi, ülkelerin politik duruşları değişmediyse biz niye oraya gittik? Cumhurbaşkanı’nın ABD’ye bu durumda gitmesi ne anlama gelir? Bir şeyin değişmeyeceğini tahmin etmemişler miydi?

Oraya Türkiye’nin gitmesi, ABD’nin Başkanının da çok misafirperver davranışları, aslında, her iki ülkenin de birbirlerini kaybetmek istemedikleri anlamına gelmektedir. Ancak her iki ülke de karşı tarafın kendi bakış açısına yaklaşmasını bekleyerek kendi duruşundan taviz vermek istememektedir. Bu da çözümsüz bir durum ortaya çıkarmaktadır. Yani ABD ve Türkiye birbirlerini kaybetmek istememektedirler, ama müttefiklikten farklı şeyler anlamaktadırlar. Biz kendi vatanımızın birliği konusunda müttefiklerimizin desteklerini isterken, ABD Türkiye’nin kendi güdümünde kalmasını istemektedir. Ancak müttefikliğin anlamı konusunda farklılıklara rağmen, ne Türkiye ABD’den ne de ABD Türkiye’den kopmak istememektedir. Garip ama gerçek budur. Bu bağlamda, Türkiye’nin ABD için ve ABD’nin de Türkiye için ne ifade ettiğini değerlendirmek gereklidir.

TÜRKİYE ABD İÇİN VAZGEÇİLMEZ MİDİR?

ABD’nin küresel güç olmasının dayanağı parasının rezerv para olması ve dünya finansal sistemini yönlendirebilmesi, dünya enerji arzını doğrudan veya dolaylı yoldan kontrol edebilmesi ve sahip olduğu askeri gücün rakipsiz olmasıdır. Ancak bugün Dolar’ın hakim para olmasının maliyeti ABD’ye sağladığı faydayı aşmaktadır. Dahası pıtrak gibi kripto paralar ortaya çıkmakta, bizim de içinde bulunduğumuz birçok ülke alternatif para sistemleri üzerinde çalışmaktadır. Yani egemenliğin ilk dayanağı çatırdamaktadır. İkincisi dünyanın enerji rezervlerinin bulunduğu Orta Doğu bölgesinde ABD’nin 20 sene önceki etkinliği yoktur. ABD yanlış politikalarla Irak’ı İran’a, Suriye’yi Rusya’ya hediye etmiştir. Rusya tarihinde ilk defa Akdeniz’de kuvvetli bir deniz üssü elde etmiştir. Dahası okyanus ticaretinin sonu gelmekte, ticaret yeniden ipek yolu üzerine dönmektedir. Türkiye hem Akdeniz’de, hem enerji rezervlerinin bulunduğu Orta Doğu’da, hem de yeni ticaret yollarının tam üstünde bulunmaktadır. Bu bölgede ABD’nin Türkiye’den daha güçlü bir müttefiki de yoktur. Üçüncüsü ABD’nin askeri gücü rakipsizdir ancak buna rağmen bütün dünyaya yayılmıştır ve son yirmi yılda hiçbir başarısı da yoktur. Girdiği ülkeleri tarumar etmişlerdir ancak savaşın sonucunda ABD’nin rakipleri mevzi kazanmışlardır. Amerikan askeri müdahaleleri askeri ve jeo-politik bir kazanç sağlamadığı gibi, bu askeri gücün iktisadi maliyeti de ABD’nin maliyesini zorlamaktadır. Pompeo’nun dediği gibi NATO bile artık bir yük olarak görülmektedir. Böyle olunca, ABD’nin stratejik bölgelerde güçlü orduya sahip müttefiklere ihtiyacı vardır. Her üç problemin çözümünde de Türkiye’nin ABD için değeri vazgeçilmezdir.

Eğer ABD Türkiye’yi kaybederse, özellikle Türkiye’yi Rusya’ya kaptırırsa, bu onun için büyük bir mağlubiyet olur. ABD Türkiye’yi eskiden olduğu gibi yönlendiremese de, Rusya’ya kaptırmamalıdır. Mevcut durumda ABD uzun dönemde mutlak olarak kaybeden konumdadır. Bu yüzden ABD zararı en aza indirmek zorundadır.

ABD TÜRKİYE İÇİN VAZGEÇİLMEZ MİDİR?

ABD Türkiye için vaz geçilmez değildir, aksine ABD’den vaz geçilmesi de gerekir. Ama vazgeçmek bu satırları yazmak kadar kolay değildir. Birçok iç içe geçmiş süreç dolayısıyla böyle bir karar almak, kısa vadede, pek mümkün de değildir.

ABD ve NATO Türkiye’ye bugüne kadar çok faydalı olmamıştır. Belki bölücü eşkıyabaşı Apo’nun yakalanması ve Soğuk Savaş döneminde Rusya’ya karşı koruma sağlaması dışında, ABD ve NATO’nun faaliyetlerinin hemen hemen tamamı Türkiye’nin aleyhinedir. Üstüne yapılan darbeleri, Kıbrıs Savaşı sonrası uygulanan ambargoyu, FETÖ’yü, PKK’yı ve diğer faktörleri eklersek bu müttefiklikten Türkiye’nin hep zararlı çıktığı anlaşılmaktadır. ABD Türkiye’ye faydalı olmasa da, çok büyük zarar verebilir. Dünya medyası, finans sistemi ve teknolojisi ABD güdümündedir. İsterlerse Türkiye’de ağır tahribata yol açabilirler. Türkiye’yi yöneten bütün hükümetler, bugüne kadar, ABD’den gelecek faydayı en yükseğe çıkarmayı değil ama ABD’den gelecek zararları en düşük düzeye indirmeyi amaçlamışlardır. Bugünkü durum da budur. Sayın Cumhurbaşkanı çok iyi bilmektedir ki, ABD’den bize bir fayda gelmeyecektir ama bize verebileceği zararı en düşük düzeye indirmeyi amaçlamaktadır. Bu yüzden dünyaya iyi bir fotoğraf vermek, ülke görüşlerini ABD’li muhataplarına anlatmak ve ilişkileri koparmamak için gitmiştir.

SONUÇ:

Her iki ülke de, kendi açılarından zararlarını en düşük düzeye indirmeyi amaçlamaktadır. Sürecin nasıl gelişeceğini uzun dönemde göreceğiz.

NOBEL İKTİSAT ÖDÜLLERİ: FAKİRLİĞİN SEBEBİ ULUSAL ETKENLER Mİ YOKSA KÜRESEL ETKENLER Mİ?

YAYINLAMA: 22 Kasım 2019 - 11:30
Nobel İktisat Ödülleri, 2019 yılında kalkınma iktisadı çalışanlarına verildi. Geçen sene de büyüme iktisadında isim yapmış Paul Romer ve William Nordhaus’a verilmişti. İki sene üst üste büyüme ve kalkınma konularında Nobel İktisat Ödülü’nün verilmesi ilk bakışta sevindirici bir gelişmedir. Uzun yıllar boyunca mekanizma tasarımı, piyasaların istisnai koşulları, “faiz indi - döviz bindi” iktisadı gibi incir çekirdeğini doldurmayacak konulara dağıtılan ödüllerden sonra bu konuların yeniden revaçta olması bile biz gerçek iktisatçıları memnun etmiştir. Ancak... Kalkınma iktisadının temel konularını, bakış açısını ve yöntemlerini düşündüğümüzde, bu verilen ödüllerin aslında kalkınma iktisadının içini boşaltma ve araştırma yönünü değiştirme içerikli ideolojik bir programın parçaları olduğu da gözümüzden kaçmamaktadır. İsterseniz Nobel İktisat Ödülü alan meslektaşlarımızı bir tanıyalım.

ÖDÜL SAHİPLERİ: DUFLO, KREMER VE BANERJEE

Esther Duflo, 1972 doğumlu Fransız asıllı bir Amerikalı iktisatçıdır. Abdüllatif Cemil, Fakirlikle Mücadele Laboratuvarı kurucusu ve yöneticisi ve MIT’de Yoksullukla Mücadele ve Kalkınma İktisadı Profesörüdür. Aynı zamanda, NBER’da (Amerikalı Milli Ekonomik Araştırmalar Bürosu’nda) Kalkınmanın Ekonomik Analizi ve Kalkınma Araştırmaları Kurulu Üyeliği ve İktisadi ve Siyasi Araştırmalar Merkezi Müdürlüğünü de yürütmektedir.

Şu saydığımız görevler, Duflo’nun Amerikalı iktisatçılar camiasında önemli mevkilere sahip olduğunu ve aynı zamanda Amerika bürokrasisinde de ciddi görevleri haiz olduğunu göstermektedir.

Nobel ödülünün diğer sahibi 1961 doğumlu Hindistan asıllı Amerikalı iktisatçı Abhijit Banerjee ile evlidir. Nobel ödüllü çift akademik araştırmalarında çoğunlukla birlikte çalışmışlardır. Bu çalışma konuları genelde gelişmekte olan ülkelerde mikro iktisadi sorunlara odaklıdır. Bunlar arasında hane halkının tüketim davranışları, eğitim ve finans sektörleri ile mikro iktisadi kalkınma ilişkisi, eğitim ve sağlık politikalarının yol açtığı sonuçlar sayılabilir. Duflo ve Banerjee karı koca ilişkisinin yanında bir hoca asistan ilişkisine de sahipler. Araştırma nesneleri özellikle Hindistan ve Güney Doğu Asya ülkelerinde fakirlik iken, araştırma yöntemleri ağırlıklı saha çalışmaları ve deneysel iktisat uygulamalarıdır. Daha çok Asya ülkelerinde okuma yazma seferberliği gibi faaliyetler de düzenlemişlerdir.

Michael Kremer 1964 doğumlu orjinal Amerikalı Kalkınma İktisatçısıdır. Harvard Üniversitesi’nde Kalkınmakta Olan Toplumlar Profesörüdür. Kremer, kalkınmakta olan ülkelere yardım faaliyetlerine katıldı ve yönetti. Bir örnek olarak önderlik ettiği önemli faaliyetlerden biri öğretmen ve öğrencilerin yaz tatillerinde Tanzanya’da gönüllü olarak öğretmenlik yapması projesidir. Bu bağlamda Harvard merkezli “World Teaching Program” / Dünya Öğretim Programı’nın da müdürüdür.

Kremer, çalışmalarında ana amaç olarak kalkınma sorunlarını, piyasalarda oluşan mekanizmalar vasıtasıyla çözmeyi ve piyasaları kalkınmaya destek olacak şekilde örgütlemeyi kabul eder. Bununla birlikte gönüllü bağışların da kalkınmaya önemli katkısı olacağını savunur. Kremer’in kalkınma iktisadında kendine ait “O-Ring Theory” / O - Halkası Teorisi diye bilinen bir teorisi de vardır. Buna göre, O - Halkası Teorisi zengin ülkelerin niçin daha karmaşık ürünler ürettiği, neden daha büyük firmalara, işgücü üretkenliği ve verimliliğine sahip olduğunu açıklamaya çalışır. Teorinin ana amacı küresel eşitsizliği gidermek değil ama bunun ekonomik sistemin doğal bir sonucu olduğunu göstermektir.

FAKİRLİĞİN SEBEBİ NEDİR?

Fakirlik, en genel anlamda bir insanın ihtiyaçlarını karşılayabilecek maddi varlık veya gelire sahip olmamasıdır. Fakirliğe yol açan iktisadi, siyasi ve toplumsal etmenler bulunmaktadır. Fakirliği mutlak ve göreli fakirlik olarak ikiye ayırabiliriz.

Mutlak fakirlik bir insanın besin, giyim ve barınma gibi temel ihtiyaçlarını karşılayabilecek araç, gelir ve varlıktan tamamen mahrum olması anlamına gelir. Mutlak fakirlik ülke ve zaman farkı gözetmeksizin bütün insanlar için geçerli olan bir kriterdir.

Öte yandan, göreli fakirlik bir insanın yaşadığı zaman ve yerde toplumun genelince kabul gören yaşam standardını sağlayacak asgari gelire sahip olmaması anlamına gelir. Bu manada, göreli fakirlik toplumdan topluma ve zamandan zamana değişir. Zengin toplumlarda ortaya çıkan yüksek yaşam standardını sağlayamayan birisi o toplumda göreli fakir olarak kabul edilirken, aynı kişi aynı yaşam standardıyla fakir bir toplumda zengin sayılabilir.

Yukarıdaki tanıma göre fakirliğin her iki tanımı da üretkenlik, gelir ve servet düzeyiyle bağlantılıdır. Ancak fakirlik bir sebep değil sonuçtur. Esas problem kalkınmada yetersizliktir. Kalkınma ise, daha önceki yazılarımda da bahsettiğim gibi, bütün sermaye tiplerinde yeterli bir kişi başına sermaye birikimine ulaşmak kadar, bu sermaye birikimiyle ulaşılan toplam gelirin toplumda adil bir şekilde paylaşılması ve toplumdaki ortalama yaşam standardının yükselmesini amaçlar. Kalkınma, mutlak fakirlikten çok göreli fakirliği kriter olarak alır. Yani belli bir yılda, dünyadaki en zengin ülkeler ile en fakir ülkelerin sermaye ve servet birikimi ile ortalama yaşam standartları arasındaki farka odaklanır. Dikkat edilirse tek tek bireylerin değil ama bütün dünyada ülkeler arası servet ve gelir farkları temel araştırma konusudur.

Bu anlamda, gerek zengin ve fakir ülkeler arasındaki gelir ve servet farklarının gerekse tek tek ülkeler içinde bölgesel farkların oluşmasında temel etken, bizatihi, serbest piyasa ekonomisidir. Özellikle gelişmekte olan ülkelerde fakirliğin, gelir adaletsizliğinin ve hızlı büyüyememenin sebebi hâkim ekonomik ve siyasi sistemin kendisidir. Fakirlik meselesinin de, sonuç olarak bireysel bazda değil ama küresel ve ulusal bazda ele alınması gerekir.

NOBEL ÖDÜLÜNÜ NİÇİN ALDILAR?

Yukarıda kısaca tanıttığım Nobel Ödüllü iktisatçılar, dünyadaki hâkim sistemin sonucunda ortaya çıkan gelir dağılımında adaletsizlikleri, kaynak tahsisindeki etkinsizlikleri ve bunları sonucunda oluşan yaygın fakirliğin egemen iktisadi sistemden kaynaklanmadığını savunurlar. Batılı olmayan toplumlarda yaygın fakirliğin sebeplerini kamu idaresinin demokratik olmaması, adalet sisteminin çalışmaması, bu toplumlardaki kültürel “gerici” unsurların (yani din, gelenek ve görenekler, o toplumun tarihsel değerleri gibi, DMD) etkisiyle açıklamaya çalışırlar. Kremer daha da ileri giderek, kalkınmamışlık ve gelişmemişliğin iktisadi sistemin doğal dengesi olduğunu söyler.

Bu anlamda bu iktisatçıların önerileri fakir ülkelerde okuma yazma seferberlikleri yapmak, Batılı toplumlardan sadaka toplayarak birkaç fakir Afrikalı aileye yardım etmek, bu ülkeleri fakirlikten kurtarmak / karınlarını doyurmak için Batı vesayetinde ve Batı sermayesinin güdümünde yönetimlere razı etmek, fakirliğin sebepleri olarak gösterdikleri milli kültürel değerleri terk edip evrensel piyasa değerlerini benimsetmek amacı gütmektedir. Hiçbir şekilde dünyada hâkim olan gıda, ilaç, silah ve finans kartellerini eleştirmek, onların ipliğini pazara çıkarmak, fakir ülkelerdeki fakirliğin sebebinin Batı emperyalizmi olduğunu söylemek akıllarının ucundan bile geçmez. Çünkü bizatihi kendileri bu eşitsiz ve acımasız sistemin seçkinleri arasında bulunmaktadırlar.

Fakirlikle mücadele için fakirliğe yol açan sebepleri teşhis etmek gerekir. Fakirliğin en genel sebebi küresel eşitsizliğe dayalı serbest piyasa sistemidir. Serbest piyasa yoluyla, zenginlerin sadakasıyla, Batılı STK’ların ianesiyle belki karnınızı doyurursunuz ama vatanınızı, bağımsızlığınızı ve kimliğinizi kaybedersiniz.

SERBEST PİYASA EKOMİSİ EFSANESİ

YAYINLAMA: 24 Kasım 2019 - 23:30
Hâlbuki küresel eşitsizliğin ve yaygın fakirliğin birinci sebebi hâkim iktisadi düzendir. Bir iktisatçının küresel ilaç, silah, petrol ve finans kartellerini hiç dikkate almadan, emperyalist güçlerin örtük veya açık askeri ve siyasi müdahalelerine hiç değinmeden, Batı sömürgeciliği tarihine hiç atıf yapmadan bu gibi görüşleri savunabilmesi ilk bakışta herkese garip gelecektir. Ama… garip gelmesin. Bu gibi iktisatçılar içinde bulundukları camianın, ekmek yedikleri siyasi ve iktisadi ilişkilerin ve çocuktan beri kendilerine öğretilen önyargılı görüşlerin kısıtlayıcı etkisi altındadırlar. Yine de, bu görüşlerini en azından teorik olarak savunabilecekleri bir mazeretleri de bulunmaktadır: Serbest Piyasa Ekonomisi.

Benim yaş grubum (1974 doğumluyum, DMD) ülkemizde serbest piyasa ekonomisi kavramını ilk defa rahmetli Turgut Özal’ın ağzından duymuştu. Turgut Özal Başbakanken birçok medya organında ekonomide gelişmenin özel sektör eliyle olacağı, devletin bu girişimcilerin önünde engel olduğu, devletin çeşitli ürünleri üreterek piyasada kaynak israfına yol açtığı, işsizliğin ve fakirliğin sebebinin devletçilik olduğu, hatta son Komünist ülkenin Türkiye olduğu yazılıp çizilmişti. Mucizevi ve her derde deva ilaç ise özelleştirmeydi. Her şeyi özel sektöre bırakırsak piyasa kuralları işleyecek ve Türkiye hem daha adil bir gelir dağılımına kavuşacak hem de hızla büyüyecekti. Burada ki, sihirli kavram “piyasa” idi. Turgut Özal’a göre bu yeni iktisadi rejimin adı da “Serbest Piyasa Ekonomisi” idi.

Piyasaların hiçbir müdahale olmadan kendi işleyişine bırakıldığı durumda toplumda oluşacak refah düzeyinin en yüksekte, kaynak israfı ve gelir adaletsizliğinin en düşük düzeyde olacağı yargısı egemen iktisat anlayışı olan Klasik ve Neo-Klasik okulun temel önermelerindendir. Klasik ve Neo Klasik okul yandaşları bu önermeyi ortaya atarken, piyasaların tam etkinlikle işleyişi için “tam rekabet şartlarını” varsaymaktaydılar. Eğer bu şartların hepsi – bütün piyasalarda ve bütün ülkelerde- gerçekleşirse, işte o zaman, yukarıdaki söylem haklı çıkar. Ancak eğer bu şartlar yoksa devletin hiç müdahale etmediği eksik rekabetçi piyasalar büyük ihtimalle refah üreteceğine fakirlik, eşitlik üreteceğine eşitsizlik ve adalet üreteceğine adaletsizlik üretebilir.

Nobel ödüllü meslektaşlarımız benzeri iktisatçılar “tam rekabet şartlarının” gerçekleşip gerçekleşmediğine hiç bakmaksızın, sanki “tam rekabet şartları her yer ve zamanda hâzır ve nâzır imiş gibi” kabul edip devlet müdahalesine, sanayi ve kalkınma politikalarına, hatta eğitim ve sağlık politikalarının da hepsine birden karşı çıkmaktadırlar. Eğitim ve sağlık da dâhil olmak üzere her sektörde özelleştirmenin gerektiğini, bunun her sektörde daha kaliteli ve ucuz üretime yol açacağı temel savunularıdır. Bu görüşteki iktisatçılara göre gelişmekte olan ülkelerde devletçilik yolsuzluk ve hırsızlıklara yol açmakta, verimsiz devlet firmaları kaynakları israf etmekte, gereksiz yapılan yatırımlarla milletler borçlandırılmakta, bütün milletten toplanan vergilerle bir avuç yandaş zengin edilmektedir. Bütün bu sorunların çözümü için de, devletin ve dolayısıyla hükümetlerin, ekonomiden çekilmesini, ekonomiyle ilgili her işin “piyasa güçlerine” bırakılmasını savunurlar.

Gerçekten bu böyle midir? Tabii ki, hayır. Öncelikle “serbest piyasa ekonomisi” için gerekli olan birinci koşul olan tam rekabetin sanayi kapitalizminde gerçekleşmesi mümkün değildir. İkincisi, devlet müdahalesine “yolsuzluk ve hırsızlık” sebebiyle karşı çıkmak saçmalıktır. Çünkü eğer devlet olmazsa yolsuzluk da tanım itibarıyla olmaz, ama bir devlet idaresinin ana vasfı zaten bu tür yolsuzluk ve hırsızlıkların engellenebilmesi, denetlenebilmesi ve cezalandırılmasını temin etmesidir. Eğer devletin denetim ve yargı mekanizmaları çalışmıyorsa bu iktisadi bir sorun değil, idari ve siyasi bir sorundur. Öte yandan toplum içinde kaynakların israfı ve gelir dağılımı adaletsizliği devlet üretiminden çok tekelleşme eğilimleri, eksik rekabet gibi süreçlerde karşımıza çıkar.

Sanayi kapitalizmi, doğası gereği, sermaye birikimi ve daha büyük ölçekli üretime doğru gitme eğilimindedir. Bu da zaman içinde piyasada bazı firmaların büyüyerek diğer firmaları yutmasına yol açmaktadır. Sonuç tekelci (piyasada tek bir satıcı firmanın bulunması) ve oligopolcü (piyasada az sayıda satıcı firmanın bulunması) piyasalardır. İstisnai durumlar haricinde, tekel ve oligopoller vatandaşın tam rekabete göre çok daha az miktarda malı çok daha pahalıya tüketmesine, yani milyonlarca vatandaşın cebinden çıkan ekstra paranın bir veya birkaç büyük iş adamının cebine akmasına yol açmaktadır. Bu gelir ve servet dağılımda adaleti bozar. Öte yandan dev tekelci veya oligopolcü firmalar gerek rekabet eksikliği gerekse işletmelerinin büyüklüğünden kaynaklanan teknik maliyetler sebebiyle kaynak israfına, dolayısıyla da, bütün toplumun refah kaybına yol açmaktadırlar. Yani hayat pahalılığı, işsizlik, gelir dağılımda bozukluk, kaynak israfının temel sebebi eksik rekabet piyasalarıdır.

“Pekiyi Hocam, Smith, Ricardo ve Walras gibi büyük iktisatçılar bu gerçeği nasıl görememişlerdir?” Bu sorunun cevabı bu büyük iktisatçıların yaşadığı çağla alâkalıdır. Bu çağda (18’inci Asrın son ve 19’uncu Asrın ilk yarıları) daha bir sanayi kapitalizminden bahsetmek mümkün değildi. Üretimin en iyi ihtimalle yarısından fazlası tarım üretimiydi. Tarım ürünleri piyasasında da tam rekabete uygun bir yapı bulunmaktaydı. Ancak özellikle 19’uncu asrın son çeyreği ve bütün 20’inci asır süresince tarımın payı azalırken büyük ölçekli sanayi üretimi ekonomide taşıyıcı kol haline geldi. Sanayi üretimi ise yapısı itibarıyla rekabetçi değildir, aksine tekelleşme eğilimlerini içerir.

Bugün serbest piyasa ekonomisini savunanlar argümanlarını Smith ve Ricardo’ya dayandırırlar. Ama yaşadığımız çağ bırakın ulusal tekelleri, küresel tekellerin hâkim olduğu bir çağdır. Emperyalist Batı ülkelerinin yönetimleri de, bu küresel tekellerin temsilcisi siyasi yapılardır. Böyle bir ortam, elbette ki, Smith ve Ricardo’nun hayallerini dahi göremeyeceği bir yapıya işaret etmektedir. Serbest piyasa ekonomisinin gelişmiş ve emperyalist ülkelerdeki savunucuları kendi ülkelerinin egemenliklerini sağlayan hâkim sistemi, bir Ali Cengiz oyunuyla, Smith ve Ricardo’yu şahit göstererek savunmaktadırlar. Bizim gibi ülkelerdeki serbest piyasa savunucuları ise ya maaşlı devşirmelerdir ya da dünyadan bîhaber safderunlardır.

Pekiyi, küresel sistem gelişmekte olan ülkeler ve az gelişmiş ülkelere ne vaat etmektedir. Bu da Cuma’ya kalsın.

KÜRESEL SİSTEM BİZE NE VAAT EDİYOR?

YAYINLAMA: 28 Kasım 2019 - 23:30
Birkaç yazıdır dünyanın ahvali üzerine çiziktiriyorum. Kalkınmanın ne anlama geldiği, kalkınma politikalarının nasıl olması gerektiği, küreselleşme ve kalkınma ve problemleri, bu konuda çalışmaları olan iktisatçılara verilen Nobel 2019 ödülleri ve benzeri konular. Bugün, Pazartesiden haber verdiğim üzere mevcut küresel iktisadi düzenin gelişmekte olan ülkeler ve az gelişmiş ülkelere ne vaat ettiğini tartışacağım.

KÜRESELLEŞME NEDİR?

Gazeteleri, sosyal medya mecralarını taradığınızda Küreselleşme denince medya iletişim sektöründeki gelişmelerden bahsedildiğini ve “dünyanın küçük bir köy olduğunu” göreceksiniz. Gerçekten bu basit ve yüzeysel tanım küreselleşme gerçeğini tanımlamakta mıdır? Hayır.

Bazı yazar ve uzmanlar da kendi siyasi meşreplerince küreselleşmeyi tanımlamaktadırlar. Liberal ve sol liberal arkadaşlara göre Küreselleşme insan bireyinin özgürleşmesi, barış, demokrasi ve dünya vatandaşlığı anlamına gelmektedir. Yerli ve milli olduğunu iddia eden ve hala daha geleneksel sosyalist düşünceyi takip eden arkadaşlar da küreselleşme diye bize sunulanın genelde Batı özelde Amerikan Emperyalizmi olduğunu söylerler.

Bir iktisatçı için ise küreselleşme bütün dünyada her türlü mal ve hizmetin serbest ticaretinin olduğu ve buna ilaveten yeryüzünde sermaye ve emeğin serbestçe dolaşabildiği bir duruma geçiş süreci olarak tanımlanır. Bu teorik tanımdır. Pratikte ise sadece imalat sanayi mamulleri ve bazı hizmet sektörü ürünlerinin serbest dış ticareti mevcuttur. Düşük katma değerli sanayi mamulleri ve tarım ürünlerinde serbest ticaret ciddi engellere tâbidir. Öte yandan her türlü sermayenin ülkeler arası hareketi tam serbest iken çok yüksek nitelikli emek dışında emeğin ülkeler arası hareketliliği engellenmektedir.

İktisadi açıdan küreselleşme, pratikte teorik tanımından çok farklı ve çarpık bir yapı olarak tezahür etmektedir. Hem ticarette sınırlı serbestleşme hem de üretim faktörlerinin sınırlı hareketliliği, küreselleşmenin gerçekte bütün dünyaya yaygınlaşmamasına, ülkelerin gelir ve servet düzeyleri arasındaki uçurumun açılmasına ve yine her ülkenin kendi içinde de eşitsizliğin artmasına yol açmaktadır. Dünyada birçok ülkede görülen iç karışıklar, az gelişmiş ülkelerde yaşanan yaygın fakirlik, uluslararası göç hareketleri hep küreselleşmenin bu çarpık yapısının sebep olduğu eşitsizliklerin sonucudur.

KÜRESELLEŞMENİN ETKİSİYLE OLUŞAN İKTİSADİ DÜZEN

Dünya ülkelerini kabaca üç kategoriye ayıralım: Gelişmiş, gelişmekte olan ve az gelişmiş ülkeler. Gelişmiş ülkeler kapitalist bir toplum için gerekli olan temel altyapıyı sağlamış, her sektörde yeterli fiziki sermaye birikimine (fabrika ve üretim tesisleri) sahip, eğitilmiş işgücü, beşeri sermaye ve teknolojide gerekli gelişimi sağlamış, mali sermaye (bankacılık ve finans sisteminden sağlanan fonlar) açısından kendi ihtiyacını karşılayabilen ve ülke içinde gelir dağılımı farkları en aza inmiş ülkelerdir. Gelişmekte olan ülkeler altyapı ve fiziki sermaye ihtiyaçlarını tamamlamış ama yüksek teknolojili üretimi sağlayacak beşeri ve mali sermaye birikiminde hala yeterli düzeyde olmayan ve ülke içinde gelir dağılımı problemleri olan ülkelerdir. Az gelişmiş ülkeler ise bir kapitalist toplum için gerekli ve zorunlu olan temel altyapı ve fiziki sermaye birikimini tamamlayamamış toplumlardır.

Serbest ticaret, eğer bütün dünyada geçerli olursa, her ülkeyi en ucuza üretebileceği mallarda uzmanlaşmaya sevk eder. Bu ise ülkelerin her sektörde sahip oldukları altyapı sermayesi ve fiziki sermaye stoklarıyla beşeri sermaye ve teknoloji düzeyleriyle belirlenir. Gelişmiş ülkeler yüksek teknolojili ve yüksek katma değerli mallarda üstünlük sahibiyken, gelişmekte olan ülkeler orta düzeyde katma değerli ve orta teknolojili mallarda üstünlük sahibidir. Öte yanda az gelişmiş ülkeler ise eğer alt yapı sorunlarını tamamlayabilirseler düşük katma değerli ve düşük teknolojili mallarda üstünlüğe sahiptir. Eğer dünyada bütün ülkelerde ve bütün mallarda serbest ticaret tesis edilirse, o zaman, gelişmiş ülkeler yüksek teknolojili, gelişmekte olan ülkeler orta teknolojili ve az gelişmiş ülkelerse düşük teknolojili malları daha fazla üretirler ve ihraç ederler. Eğer bir gelişmekte olan ülke üretim yapısını ve teknoloji düzeyini değiştirmek isterse ve serbest dış ticareti benimserse bu iki hedef çelişir. Çünkü serbest dış ticaret rejimi altında piyasa düzeni gelişmekte olan ülkeleri orta teknolojili sektörlerde üretime sevk eder. Yani serbest dış ticaret sistemi ülkelerin dünya içindeki yerlerini değiştirmez, aksine mevcut ülkeler hiyerarşisini kuvvetlendirir. Özet olarak, 2023, 2053 ve 2071 hedefleri koymuş Türkiye’ye demektedirler ki, siz dünya ülkeleri arasında 17-19’uncu sıralardasınız, bu düzeyde kalmalısınız ve kalacaksınız!

Küreselleşmenin ayırıcı vasfı sermayenin ülkeler arası hareketliliğidir. Mali sermaye küresel finans piyasaları kanalıyla “sıcak para” olarak hareket ederken fiziki sermaye “doğrudan dış yatırımlar” vasıtasıyla ülkeden ülkeye geçmektedir. Mevcut düzende sermaye hareketlerinin kuralları da mevcut ülkeler hiyerarşisini koruyacak şekilde çalışır. Şöyle ki, Türkiye gibi ülkelerde, devletin hiçbir sanayi ve teknoloji politikası olmadan dış sermayeyle kalkınma stratejisine gidilirse, o takdirde, Türkiye’ye mevcut durumda en fazla ürettiği otomotiv, beyaz eşya, hazır giyim ve gıda sanayiinde kullanılmak üzere kredi verilir, yine yabancı firmalar Türkiye’de bu sektörlere yatırım yaparlar. Öte yandan burada yüksek teknolojili yatırım yapacak firmalara kredi muslukları kapanır, yabancı firmalar bu sektörlerde üretim için Türkiye’ye gelmezler.

Kısaca dünyadaki durum şu şekilde çalışır: Gelişmiş ülkelere yüksek teknolojili ve yüksek katma değerli sektörlerde kullanılacak olan fiziki, mali ve beşeri sermaye akarken gelişmekte olan ülkelere ise orta düzeyde katma değerli ve orta teknolojili sektörlerde kullanılacak olan fiziki, mali ve beşeri sermaye akar. Bu ise gelişmiş ülkeler ile gelişmekte olan ülkeler arasındaki makasın açılmasına yol açar. Oyun gelişmiş ve gelişmekte olan ülkeler arasında cereyan eder. Az gelişmiş ülkeler ise cehalet ve sefalet çukurunda terkedilmiş ve oyun dışı kalmışlardır.

Eğer bizdeki bazı maaşlı devşirmeler ve safderunların dediği gibi Türkiye kendini piyasalara teslim ederse hep Batılıların beş adım gerisinden onları takip etmek zorunda kalacaktır. Eğer hedefiniz gelişmiş ülke standartlarına ulaşmak ise, o zaman, bağımsız ve milli sanayi, teknoloji, eğitim ve kalkınma programları uygulamalısınız. Bunu serbest ticaret rejimi altında değil ama kontrollü ticaret rejimi altında yapabilirsiniz.

Önümüzdeki dönemde oluşacak olan siyasi ihtilafların temelinde bu iktisadi çelişkiler yatar. Milli devletler kalkınmayı öne çıkarırken mevcut küresel iktisadi nizam milli devletleri sınırlamaktadır. Dış siyasette bu anlamda kâğıtlar yeniden karılmaktadır. İç siyasette ise daha önce yan yana gelmesi düşünülmeyen partiler bir araya gelmektedir. İşin bam teli buradadır: Gelişmekte olan ülkeler ve gelişmiş ülkeler bloklaşırken, her ülke içinde küreselci siyasetçiler ile millici siyasetçiler karşın karşıya gelmektedir. Hatta partiler içinde de millici – küreselci kavgası başlamıştır. CHP ve AK Parti içinde son dönemde gerçekleşen çatışma ve kopuşlar bu bağlamda yeniden gözden geçirilmelidir.

Hayırlı Cumalar.

ACEMOĞLU VE BABACAN: KURUMSALCI İKTİSAT YANILGISI

YAYINLAMA: 01 Aralık 2019 - 23:30
Geçen hafta TV’de bir programda Sayın Ali Babacan arz-ı endam etti. Kendisi yeni partisinin kuruluşundan önce ve uzun bir aradan sonra ilk defa kameralar karşısındaydı. Kendisine bundan sonraki hayatında başarılar dileriz.

ALİ BABACAN DÖNEMİ EKONOMİ POLİTİKALARI BAŞARILI MIYDI?

Sayın Babacan, kamuoyunda ya da kamuoyunu oluşturduğu farz edilen bir avuç kerameti kendinden menkul bilmişler nezdinde, AK Parti iktidarının ekonomik başarılarının mümessili olarak tanınan bir siyasetçidir. Kamuoyundaki çoğunluğun aksine, ben AK Parti’nin iktisadi açıdan en başarısız olduğu dönemin tam da 2003 - 2012 arasındaki dönem olduğu kanaatindeyim. Bu dönem de, Sayın Babacan’ın etkili ve yetkili olduğu dönemdi.

Şimdi hemen “At martini de bre Hasan, dağlar inlesin!” demeyin. Maho Ağa’nın Bülo’ya dediği gibi “Hele bir sen mene sor? Niye?” diyorum. Niyesi şudur: 2001 Krizi sonrası bütün acı ilaçların Kemal Derviş tarafından halka ve Ecevit Hükümeti’ne içirildiği ve bu program ve reformların kaymağının da AK Parti hükümeti tarafından yenildiği bir dönemden bahsediyoruz. Bu dönem dünyada doların emme basma tulumba gibi basıldığı, AB ve Amerika’dan fonların Türkiye’ye şelale gibi aktığı bir dönemdi. İçeriye çuvalla para girişi döviz kurlarını uzun bir müddet (9 yıl boyunca) olması gereken değerin altına itti. Dışarıdan gelen ucuz borçla halkımız ve devletimiz sahte bir servet artışı algısına kapıldı. İktisatta para yanılgısı dediğimiz duruma benzer şekilde, hepimiz ucuz gelen dış borçla bir müddet keyfimize baktık. Bugün ise alınan bu borçları faiziyle geri ödeme vakti gelmiştir. Onun için de krizdeyiz.

Sayın Babacan’ın Ekonomi Bakanlığı döneminde AK Parti hükümetleri gelen bu borcu üretken sektörlerden daha çok üretken olmayan sektörlere (inşaat, sağlık ve eğitim vb.) sevk edecek politikalar oluşturdular. Bu politikalar kısa dönemde halkın satın alma gücünde müthiş bir artış algısı yarattı ama sonuçta bu, faiziyle beraber ödenmesi gereken borç parayla yaratılmış sahte bir refah idi. O dönemde AK Parti hükümeti kaynakları daha çok üretken sektörler olan sanayi ve tarıma aktarsaydı, uzun dönemde üretim kapasitesindeki artış oranı ödediğimiz faiz oranından daha yüksek olurdu. Güney Kore’nin Çin’in yaptığı da tam anlamıyla budur. Böyle bir ortamda, bakanlığa sokaktaki simitçiyi getirsen de başarılı olur. Hâlbuki er meydanı esas bugün kurulmuştur. Dünyanın her tarafından iktisadi ve siyasi baskıya maruz kalındığı, ülkenin dört bir tarafının savaşla çevrili olduğu, dünyanın genel olarak bir ekonomik krize gittiği bu ortamda başarılı olmak gerçek başarıdır. Pekiyi, Ali Babacan bugün ne diyor? Dilerseniz tartışalım.

ACEMOĞLU’NUN ÖĞRENCİSİ BABACAN

Sayın Babacan’ın kurmay danışman heyetinde adı geçen önemli bir Türk iktisatçısı var: Daron Acemoğlu. Acemoğlu “Why the Nations Fail? / Ulusların Çöküşü” kitabıyla da tanınan bir akademisyen ve Türk iktisatçılarının medâr-ı iftiharıdır. Burada hakkını teslim edelim. Ancak ideolojik olarak, en azından benimle ve benim gibi düşünen iktisatçılarla, taban tabana zıt görüşleri bulunmaktadır. Kabaca özetlemek gerekirse, kalkınma problemleri ve fakirliğin ana sebebinin kapitalist sistem olmadığı, sömürgeciliğin uluslararası eşitsizlik yaratmadığı, aksine erken 20’inci yüzyılda geri kalmış ülkelerden düze çıkanların İngiliz sömürgeleri olduğunu, İngiliz emperyalizminin bu ülkeleri medenileştirmek ve zenginleştirmek gibi ulvi bir katkı sunduğunu savunmaktadır. Bugün, küresel kapitalizm altında bir ülkenin tam bağımsızlık ve milli çıkarlar çerçevesinde bir politika izlemesindense Batılı ağabeylerine biat ederek serbest piyasa ekonomisinin şartlarını eksiksiz bir şekilde uygulamasını salık vermektedir. Acemoğlu’na göre iktisadi meseleleri seçilmiş hükümetlere bırakmak yanlıştır. Ekonomi politikaları halkına hesap verme durumundaki hükümetlerden ziyade, New York ve Londra’daki tefecilere tekmil veren “bağımsız kurumlar” elleriyle kotarılmalıdır. Yani kalkınma bir iktisadi mesele değil, ancak hukuki ve siyasi meseledir.

Bugün birçok “pusulası Batı’ya dönük devşirme iktisatçının” entelektüel bir şehvetle savunduğu gibi, Acemoğlu’na göre seçilmiş hükümetten bağımsız kurumlar kalkınmanın temelini oluşturmaktadır. Bunlara “kapsayıcı kurum” adını vermektedir. Bir de seçilmiş hükümetlerin kontrolünde milli hedefler doğrultusunda politika üreten kurumlar vardır ki, bunlara da, “dışlayıcı kurumlar” adını vermektedir. Ona göre dışlayıcı kurumlar hırsızlık ve vurgunculuğa sebep olmaktadır. Bu fikirlerin altında, Türkiye gibi ülkelerde yaygın olarak konuşulan önemli bir önyargı bulunmaktadır. “Siyasetçilerin bütün işi cebi doldurmaktır, bu yüzden milletin seçtiği siyasetçilere güvenmeyin!” Bu görüşün gideceği nokta, Batı emperyalizmine teslim olma, milli kurumları lağvetme, Washington ve Brüksel’in vilayeti olmayı kabul etmektir. Kurtuluş Savaşı’nın başlangıcında Damat Ferit Hükümeti ve yandaşlarının, bunlara ilaveten mandacıların savundukları görüşler de birebir aynısıydı.

Sayın Babacan bu görüşleri iyi hatmeylemişe benziyor. Ekonomiye dair hemen hemen hiçbir şey söylemedi. Söylediği, özetle, “kuvvetler ayrılığı, istişare, serbest piyasa ekonomisinin tesisi, Batılı müttefiklerimizle ortak paydaşlarda bulunma, dünya ile birlikte hareket etme” gibi NATO’cu merkez sağ siyasetçilerin ve bugünkü liberal solcuların söylediklerinden ibarettir. Ben Babacan’ın daha kendi partisini hangi siyasi görüşle adlandıracağını bildiğini zannetmiyorum. Ancak, bu satırların yazarından bir öneri isterse, kendisinin savunduğu görüşlere binaen “Neo- İtilafçılık” ismini öneririm.

Cuma günü yazdığım gibi, bundan sonra siyaset “küreselci – millici” tartışması etrafında dönecektir. Hala daha, eski sağ ve sol kavramları etrafında siyaset yapmaya kalkanlar önümüzdeki dönemde başarısız olurlar. Bugün siyasetçilerin önündeki soru şudur: Küresel tefecilerin iğvasından ve emperyalist devletlerin hegemonyasından yana mısınız, değil misiniz? Türkiye Batı Emperyalizminin bir vilâyeti mi olsun, yoksa atalarımız gibi kendi kendini yöneten bağımsız insanların bağımsız ülkesi mi olsun? İlk önce bunun cevabını vermeliyiz. Ondan sonra kendi içimizde yine kıyasıya birbirimizi eleştirelim, tartışalım. Bundan sonra siyasi partiler bu temel soruya verdikleri cevapla tanımlanacaklardır.

SON SÖZ: Kimliğini bilmeyenin kişiliği olmaz, kişiliği olmayanın özgürlüğü olmaz.

DIŞLAMA ETKİSİ: BÜYÜME RAKAMLARI NE DİYOR?

YAYINLAMA: 08 Aralık 2019 - 23:30
Büyüme düşük de olsa uzun bir aradan sonra tekrar pozitif değere ulaştı. Bu rakamlar ne anlam ifade ediyor? Kriz bitiyor mu? Kamu harcamasında gaza basılmasına rağmen bu neden belirgin bir etki yapmıyor? Bu soruları cevaplayacağım.

DIŞLAMA ETKİSİ

Makro iktisatta kısa dönemde kamu harcamalarında (veya yatırım dışında herhangi bir harcama bileşeninde, DMD) gerçekleşen bir artışın yatırım harcamalarında aynı miktarda veya daha az miktarda bir düşüşe yol açması “dışlama etkisi” olarak tanımlanır. En yaygın dışlama etkisi mekanizması faizler üzerinden işler. Kısaca açıklayayım: Kamu harcamalarında bir artış çarpan etkisi yoluyla milli gelirde bir artışa yol açar. Milli gelirdeki artış ise para talebinde bir artışa ve dolayısıyla piyasa faizlerinde bir artışa yol açar. Faiz artışı ile orantılı bir miktarda da yatırım talebi düşer. Bu mekanizma bizim ders kitaplarımızda bulunan basitleşmiş ve statik analizdir. Yani kamu harcamaları, milli gelir faiz oranı ve yatırım dışında diğer her şey veri kabul edilir. Sonuçta kamu harcamasından beklenen milli gelir arttırıcı etki hiç olmaz veya beklenenin altında olur. Eğer yatırımlar kamu harcamalarındaki artış kadar düşerse milli gelirde hiçbir artış olmaz. Bu duruma da “tam dışlama etkisi” adı verilir.

Öte yandan açık ekonomide kamu harcamaları sonucunda ikinci bir dışlama etkisi daha gerçekleşir. Eğer serbest/dalgalı kur rejimi uygulanıyorsa ve ekonomi sermaye hareketlerine açıksa, kamu harcamalarında bir artış ilkönce milli gelir ve para talebini, daha sonra da faizleri yükseltir. Yükselen faizler yukarıda anlattığım ilk dışlama etkisiyle yatırımda belli bir düşüşe yol açtığı için milli gelir istenilen ölçüde artmaz. Öte yandan yüksek faizler içeriye sıcak para girişine yol açar ve bu da döviz piyasasında arz fazlası yaratır. Döviz bolluğu kurların düşmesine ve dolayısıyla net ihracatın da azalmasına yol açar. Bu da hem milli gelirde hem de faizde düşüşle neticelenir. Sürecin sonunda her şey başladığı yere döner. Ancak sadece ihracat azalmış ve kamu harcamaları artmıştır. Buradaki durum kamu harcamalarının ihracatı tam dışlamasıdır. Eğer sermayenin tam hareketliliği söz konusu değilse, yani idari veya iktisadi nedenlerden dış fonlar ülkeye beklenen ölçüde girmiyorsa, o takdirde, döviz kurundaki düşüş net ihracatta “tam dışlama etkisi” yaratacak kadar olmaz.

2019 III. ÇEYREK BÜYÜME RAKAMLARI

2019 yılı üçüncü çeyrek (Temmuz – Ağustos – Eylül aylarına ait) büyüme oranları geçen hafta açıklandı. Buna göre GSYİH 2018 yılı üçüncü çeyreğine göre %0,95 artmıştır. Öte yandan tüketim yüzde 1,5 artarken büyümede aslan payı yüzde 7 ile kamu harcamalarında gerçekleşmiştir. İhracat ve ithalatın her ikisi de büyürken, ithalat ihracattan daha fazla büyümüştür. Bu da net ihracatın azalması, yani cari açığın büyümesi anlamına gelmektedir. Son olarak yatırımlar yüzde 12 oranında küçülmüştür.

Milli gelirdeki artış oranı 0’a yakındır. Hem de kamu harcamalarının yüzde 7 oranında büyümesine rağmen. Bunun sebebi yukarıda bahsettiğim dışlama etkisidir. Milli gelir az da olsa büyüdüğü için her ne kadar “dışlama etkisi” çok büyük olsa da, bir “tam dışlama etkisi” söz konusu değildir. İsterseniz bu sürecin nasıl çalıştığını inceleyelim.

Kamu harcamalarındaki artış hem milli geliri hem de faizi arttıracak bir etkiye sahiptir. Bu durum parasal genişleme olmaması şartına bağlıdır. Nitekim Merkez Bankası 2018 Eylül ayından 2019 Eylül ayına kadar sıkı para politikası uyguladığı için böyle bir durumdan bahsedilemez. Artan faizler nedeniyle firmalar kredi bulmakta zorlanmıştır. Bu durum kamu bankalarının fedakârca kredi genişlemesine gitmesine rağmen gerçekleşmiştir. İşte, yatırımlardaki daralmanın temel sebebinin bu yüzden, kredi piyasasının daralması olduğunu düşünüyorum. Bu ise tam olarak yukarıda anlattığım ilk “dışlama etkisinin” bir örneğidir.

İkinci dışlama etkisine, yani kamu harcamasının ihracatı dışlamasına gelince… Hatırlayacaksınız Dolar kuru 2018 yıl sonunu 5,78 TL’da kapatmıştı. Bugün, aradan bir sene geçtiği halde, dolar kuru hâlâ bu düzeyin altındadır. Hem de, bu olgu, ortalama yüzde 17’lik bir TÜFE enflasyonu ve 120 milyar dolarlık kısa vadeli dış borç ödemesi varken gerçekleşmiştir. Yani özetleyecek olursak, yukarıda anlattığım ikinci mekanizma uyarınca, hem yüksek faize gelen sıcak para hem de Merkez Bankası’nın kamu Bankaları üzerinden yüklü miktarda döviz satışıyla dolar kuru bir sene boyunca yükselmemiş ve dolayısıyla reel döviz kuru düşmüştür. Bu da net ihracatta bir daralmaya ya da cari açıkta bir artışa yol açmıştır.

İki dışlama etkisinin toplam neticesi, milli gelirde ihmal edilebilecek oranda bir artış olurken, milli gelir bileşenlerinden kamu harcamalarındaki artış hem yatırımları hem de ihracatı dışlamıştır. Daha öncede burada yazdığım gibi, dalgalı döviz kuru rejiminde maliye politikası milli gelir üzerinde etkinsizdir.

VERİLERİ NASIL YORUMLAMALIYIZ?

Türkiye’nin Sultan Abdülmecit’ten bu yana (belli istisnai aralıklara rağmen) değişmeyen genel problemi iç talebe dayanan büyüme modelidir. Tasarruflar yapısal olarak yetersiz olduğu için yatırım ve tüketim taleplerinin karşılanması dışarıdan alınan borçlarla karşılanmaktadır. Yatırım ve tüketim talepleri yeterince büyümüyorsa, bütün Türk hükümetlerinin geleneksel uygulaması, bu talep yetersizliğinin kamu harcaması yolu ile giderilmesidir. Bu da 5-6 sene süren hızlı büyüme, görece ucuzluk ve refah dönemlerinin arkasından 2-3 senelik durgunluk ve daralma dönemlerine yol açmaktadır. Temelde, genişleme dönemleri yurt dışından para akışının olduğu dönemlere denk gelirken, daralma dönemleri de yabancı kredi musluklarının kapandığı dönemlere denk elmektedir.

Dış borçla finanse edilen iç talebe dayalı büyüme modeli, bütün gelişmekte olan ülkelerde, uyuşturucu bağımlılığı benzeri bir bağımlılık yaratmaktadır. Eğer sağlıklı bir ekonomi kurmak istiyorsak, ilk önce acı ilacı içip kısa dönemde cari dengeleri yerini oturtmak, daha sonra da stratejik bir sanayi ve ticaret politikası yardımıyla ihracata dayalı bir büyüme modeline geçmek zorundayız. “Hocam, bu kadar kolaysa, niye hükümetler bu yolu benimsemiyor?” Çünkü, demokratik ülkelerde siyasetçiler uygulayacakları ekonomi politikasının siyasi maliyetlerine karşı çok duyarlıdır. Dış borçla finanse edilen büyüme kısa dönemde vatandaşın üzerinde hiçbir olumsuz etken bırakmadığı gibi, dahası, sahte bir refah algısına da sebep olur. Bu durumda iktidar partisinin oy kaybı önlenmiş olur. Ancak borçların ödenme vakti geldiğinde, işte o zaman, kriz dediğimiz olgu ile karşılaşırız. Onun için siyasetçiler seçim zamanını çok iyi ayarlayıp, seçimi kriz ve acı ilaç öncesinde yapmaya çok dikkat ederler.

SON SÖZ: Borç yiğidin kamçısı değidir, aksine borç yiyen kesesinden yer.

NOBEL AYNASINDA GÖRÜLEN BATI

YAYINLAMA: 12 Aralık 2019 - 23:30
Peter Handke adında Avusturyalı yazara verilen 2019 yılı Nobel Edebiyat Ödülü, ülkemizde kıyameti kopardı. Sayın Cumhurbaşkanı’ndan bizim mahalle berberine kadar herkes teyakkuza geçti. Sebebi, adı geçen zât-ı nâ-şerifin (şerefi olmayan kişilik) Bosna Savaşı’nda Sırplara destek vermesi, dünyada olabilecek en barışçı ve temiz halklardan biri olan Boşnakların katliama tâbi tutulmasını alkışlamasıydı. Tabii ki insanlarımızın feveranı haklıdır. Dünya’da o kadar yazar varken tutup da bu adamın seçilmesinin tepki toplamaması mümkün değildir. Özellikle Boşnaklarla kan, din ve kültür bağı olan (Haydi biraz daha ileri gideyim, sosyolojik ve tarihsel olarak aynı milletin mensubu olan, DMD) Türklerin tepki göstermesi de çok doğaldır. Ancak biz, eskiden beri gelen bir alışkanlık üzere olayları çoğunlukla duygusal olarak değerlendiriyoruz. Biraz aklını kullananların kafası da hemen komplo teorilerine çalışmaktadır. Böyle olunca karşı karşıya olduğumuz gerçekleri görmekte zorlanıyoruz.

Nobel Edebiyat Ödülü niçin bu zata verildi? Bu sorunun cevabı, bizim mahalle berberinin dükkânında söylendiği gibi Türk ve Müslüman düşmanlığı değildir. Ya da, bazı Aydınlıkçı “aydınlarımızın” zannettiği gibi dünyayı yöneten gizli konseylerin, Tapınak Şövalyelerinin meşum planları da değildir. Hele bazı yeni yetme İslamcı geçinen “münevverlerimizin”, her taşın altında izlerini buldukları İngiltere hiç değildir. Bütün bunların yanında, sırf Cumhurbaşkanı’na muhalif olmak için onunkinden farklı görüşleri savunmayı alışkanlık hale getirmiş “beyazlatılmış ve aydınlatılmışlarımız” vardır. Bunlara göre, bu Nobel Ödülü’nün verilmesi demokrasinin ve fikir özgürlüğünün zaferi imiş. Batı demokrasilerinde en ters görüşleri bile savunanların korunması hatta onların teşvik edilmesi fikir hürriyetinin ne kadar önemli olduğunu göstermekteymiş. Bunları ciddiye bile almıyorum. Eğer Cumhurbaşkanı, Handke’ye dair olumlu bir kelâm etseydi bu sefer bu aydınlatılmış arkadaşlar Cumhurbaşkanı’na itiraz ederek Handke’nin ne kadar faşist ve ne kadar Müslüman düşmanı olduğundan dem vuracaklardı. Bu tür argümanlara girince, meselenin özünü kaçırmaktayız. Fantastik kurgu romanlarına konu olabilecek senaryolar üzerinden meseleyi tartıştığımızda, gerçekleri açıklayacak ne gücümüz ne de itibarımız kalır. Bir de üstüne üstlük meselenin çözümünde ana yoldan sapar, tali yollara girer ve kayboluruz.

“Pekiyi Hocam, Nobel Ödülü’nü niye bu zât-ı nâ-şerife verdiler?” Bir kere iktisat, edebiyat ve barış Nobel’leri yerleşik küresel düzenin ve bu düzenin yarattığı kamuoyunun çıkarlarına uygun olarak verilir. Nobel komitesi elbette ki gizli saklı ve sinsi planları kotarmaya çalışmamaktadır. Ancak ödülün verileceği dönemde, egemen düzenin çıkarları doğrultusunda ve bu düzenin devamını sağlamak için teşvik edici mahiyetteki ödülü o dönemin konjonktürüne göre verirler. Çünkü kendileri de bu düzenin içindedir ve bu düzenin devamından yana olmak kendi çıkarlarınadır. Bu ödülün Handke’ye verilmesinde temel etkenler arasında Avrupa’nın içinde bulunduğu iktisadi ve siyasi kriz, çoğunluğu Müslüman olan göçmenlerden geldiği varsayılan tehdit algısı, bu sebeplerden yükselen ırkçılık ve popülist milliyetçilikler olabilir. Nobel İktisat ödüllerinde de benzeri bir yaklaşımı gördük. Bu konuda da daha önce yazmıştım.

Meseleyi anlayabilmek için Batı uygarlığını (o da uygarlıksa eğer) tüm gerçekliğiyle anlamak ve bizim kendi kafamızda oluşturduğumuz Batı imajını da yıkmak gerekir. Bunun ötesinde Nobel Ödüllerini yönlendiren Batı kamuoyunun olaylara bakışını, küresel sermaye çevrelerinin çıkarlarını ve genelde emperyalist dünya düzeninin temellerini iyi tanımak gerekir.

İşte bugünkü ve bir sonraki yazılarımda bizim kafamızda oluşan Batı algısı ile gerçekte var olan Batı’yı karşılaştıracağım. Bugünkü yazımda bizim kafamızdaki çarpık ve yanlış Batı algısını inceleyeceğim. Bir sonraki yazım ise Batı’nın gerçek kimliğini anlatmak üzerine olacak. Haydi başlayalım.

TÜRKLERİN GÖZÜNDE BATI

Geç dönem Osmanlı münevverlerinin gözünde Batı deyince akla Paris’in Champ Elysees / Şanzelize Bulvarı’ndaki kafeler, Moulin Rouge / Kımızı Değirmen Revüsü, Fransız İhtilâli, içilen Fransız şarapları ve benzeri kavramlar gelirdi. Fransa’ya vakt-i zamanında giden bazı Jöntürklerimiz, o zamanın en düzenli şehirlerinden birinde kendilerini adeta başka bir gezegende gibi hissetmişlerdi. Çünkü o dönemde Türkiye’de gerçek anlamda bir şehir yoktu; buna İstanbul da dâhildir! Bu ismi genç ama kendileri kart Jön Türklerimiz (Jön Türk genç Türk demekti, DMD) arasında parası olanlar, sözde okumaya gittikleri Paris’te her türlü zevk ve sefaya dalmışlar, arta kalan zamanlarında da Türk Devlet ve Hükümeti aleyhinde yazılar yumurtlamışlardı. Bunlardan yeterince parası olmayanlar ise sokaklarda dilencilik yapmışlar ama memlekete geldiklerinde birer medeniyet elçisi gibi kabul görmüşlerdi. Bu kart Jön Türklerin bugünkü temsilcisi de, örneğin firari Can Dündar’dır! Görüldüğü üzere son dönem Osmanlı münevverleri arasında Batı, “tüketim kalıpları”, yani ne yiyip içtiğiniz ne giyip taktığınız üzerinden değerlendirilirdi. Kendini Batı taraftarı gören münevverlerimiz İstanbulin redingot, rugan iskarpin, burun üstünde tek gözlük, baston ve köstekli saatiyle Beyoğlu’nda arz-ı endam etmeyi “Batı medeniyeti” zannetmekteydi. Bunların karşıtları ise, yine bu yaşam tarzını “Batı medeniyeti” kabul ederek, bunu kâfirlik olduğunu ve böyle yaşayanların dinden çıkacağını söylemekteydiler. Kendi kafalarında oluşturdukları yanlış “Batı Medeniyeti” kavramını reddederek, o dönemki Türk toplumunun geri kalmışlığını, kasabalı yaşam kültürünü ve pejmürdeliğini “İslam medeniyeti” olarak pazarlamaya çalışırlardı. Aradan gecen 150 yıldan fazla zamanda, aslında Türk toplumundaki Batı’ya bu çarpık bakış açısında hiçbir değişiklik olmamıştır.

Bugün de dâhil olmak üzere, Türk toplumunda siyaset “Batı taraftarlığı” ve “Batı karşıtlığı” üzerine kurulmuştur. Ancak bu farklılık “Batılı gibi üretmek” üzerinden değil, fakat “Batılı gibi tüketmek” üzerinden kurulmuştur. Batılı gibi tüketmek demek, kasabalı Türk’e özgü yaşam tarzına ve dolayısıyla bu yaşam tarzının dayandığı farz edilen dine karşı olmak olarak algılandı her iki tarafça da. Dolayısıyla, bugüne kadar gelen siyasi kamplaşma hep bu kıstas üzerinden hayata geçti. Bir adam ne kadar millici ve vatanperver olursa olsun eğer karısı mütesettir değilse ve akşam da iki kadeh parlatıyorsa o adam Batıcılar tarafından çağdaş ve aydın, Batı karşıtları tarafından da din ve millet düşmanı diye algılanır. Başka bir adam da, ne kadar küreselci ve gayr-ı milli olursa olsun eğer karısı mütesettir kendisi de beş vakit namazındaysa Batı taraftarları tarafından gerici ve yobaz, Batı karşıtları tarafından da millici ve vatanperver addedilir. Trajikomik! Bütün bunlar Batı’yı bir yaşam tarzı olarak algılamamızdan kaynaklanmaktadır.

Pekiyi bu yaşam tarzı Batı dediğimiz olgunun varlığının temeli midir? Hayır. Batılı yaşam tarzı, Batı medeniyetini oluşturan toplumsal, tarihi ve iktisadi etkenlerin binlerce yıl içinde pişirdiği bir sonuçtur. Batı medeniyetini diğer medeniyetlerden ayıran temel sosyolojik ve iktisadi olguları dikkate almadan, o iktisadi ve sosyolojik alt yapıya sahip olmadan Batılı gibi yaşamak hülyası ancak sömürgeleşmiş toplumlarda bulunur.

Pekiyi olumlu ve olumsuz yanlarıyla Batı’yı Batı yapan etkenler nelerdir? Bu da Pazartesi’ye kalsın.

BATI NEDİR? BATILI KİMDİR?

YAYINLAMA: 19 Aralık 2019 - 23:30
Peter Handke adında Avusturyalı yazara verilen 2019 yılı Nobel Edebiyat Ödülü münasebetiyle geçen hafta Cuma günü bir yazı kaleme almıştım. Bu ödülü veren Batı uygarlığının temellerini kavramadan olayları doğru değerlendiremeyeceğimizi belirtmiştim. Daha sonra da “Bizim toplumumuzda Batı nasıl biliniyor?” sorusuna cevap vermeye çalışmış ve bizdeki çarpık Batı algısını kendimce izah etmiştim.

Bugün gerçek anlamda Batı’nın ne olduğunu, Batılının kim olduğunu anlatmaya çalışacağım? Göreceksiniz ki olumlu ve olumsuz yönleriyle Batılı dediğimiz tipin özellik ve nitelikleri kafamızda canlandırdığımız Batılı tipiyle hiç benzeşmemektedir. O zaman, başlayalım.

BATI UYGARLIĞININ İKTİSADİ KÖKLERİ

Batı uygarlığı ve Avrupa uygarlığı Avrupa kökenli veya Avrupa ile özdeşleşmiş sosyal normlar, ahlaki değerler, gelenek ve görenekler, inanç sistemleri, zanaat ve teknolojilerin mirasından ibarettir. Bu terim, aynı zamanda göç, sömürgecilik veya kültürel etki yoluyla tarihleri Avrupa ile kuvvetli bir şekilde ilintili olan Avrupa ötesindeki bazı ülkelere de uygulanabilir. Örneğin Batı uygarlığı Kuzey ve Güney Amerika, Okyanusya kıtalarındaki ülkeleri de içerir ki, bu ülkeler dilleri ve etnik yapılarındaki çoğunluk itibarıyla Avrupa kökenlidir. Batılıların kendi ifadeleri ile Batı uygarlığı Yunan ve Roma köklerinden büyümüş ve Yahudi – Hristiyan itikadı ile şekillenmiştir. Buraya kadar saydığım üst yapı kurumlarıdır. Ancak her toplumun üst yapısını belirleyen bir iktisadi altyapısı vardır.

Bundan 15 sene kadar önce bir ABD’li iktisat profesörü İstanbul Üniversitesi’nde bir konferans vermişti. O konuşmasında uygarlığın temellerini özel mülkiyet, fikir ve girişim hürriyeti ve rekabet kültürü olarak adlandırmıştı. Ben de taze bir asistan olarak ona İngilizce şöyle bir soru yöneltmiştim: “İçinde bulunduğunuz bu oda ve bina (Üniversite’de Enver Paşa’nın eski makam odası, DMD), çevrenizde gördüğünüz muhteşem mimari eserler ve bu ülkede yüzyıllar boyunca hükmetmiş (Konstantin’den bu yana Roma, Bizans, Selçuklu ve Osmanlı İmparatorlukları) toplumlar özelden ziyade ortaklaşa mülkiyete, rekabetten ziyade dayanışmaya dayalı idi. Bunu nasıl açıklıyorsunuz?” deyince bana “Siz Marksist misiniz?” diye, bir soruyla mukabele etmişti. Aslında Hoca bir açıdan haklıydı: Bu uygarlık tanımı bütün insanlık tarihi için değil ama Batı diye bildiğimiz tarihsel birikim için geçerliydi.

Benim görüşüme göre Batı uygarlığının temellerini oluşturan temel bazı kavramlar vardır. Bu kavramlar da bugün bildiğimiz Batı uygarlığını oluşturan iktisadi altyapının temellerine etki etmiştir. Bana göre Batı’nın iktisadi altyapısına etki eden bu kavramları şöyle sıralayabilirim: Tümevarım, materyalizm, akılcılık ve indeterminizm. Bu kavramlar Batılı insanın hayata bakış açısını belirleyen temel değerlerdir. Öte yandan, bu dünya görüşünün iktisadi yansıması bireycilik, rekabetçilik, işbölümü, uzmanlaşma ve standartlaşma olarak yansımıştır. Bu iktisadi temellerin üzerinde de kapitalizm gelişmiştir. Ne Roma, ne Yunan, ne Hristiyanlık ve Yahudilik bugün bildiğimiz Batı’yı oluşturmuştur. Bugün bildiğimiz Batıyı Batı yapan kapitalist üretim biçimidir. Kapitalizmi yaratan etkenler, Roma ve Yunan kültürünü, Yahudilik ve Hristiyanlığı dönüştürmüş ve kendine benzetmiştir. İsterseniz bu kavramları ve iktisadi temelleri kısaca açıklayayım.

Tümevarım: Tümevarım bir olayı incelerken parçalardan bütüne gitmek anlamına gelir. Batı insanının olaylara bakışı tümevarıma uyundur. İlk önce incelenecek olgu parçalarına ayrılıp tanımlanır, sonra bu parçalar birleştirilerek bütünün tanımlanması yapılır. Batı biliminin bugün geldiği nokta ise tamamen bu tümevarım yönteminin sonucudur. Bu yöntem diğer kavramlar için de temel teşkil etmektedir.

Materyalizm: Materyalizm maddenin doğadaki temel unsur olduğunu ve bütün eşyanın ki, bu aklı ve zihni durumları, inanç, ilham ve duyguları da içerir, maddi ilişkilerin sonucunda oluştuğunu savunan bir felsefi monizm olarak tanımlanabilir. Materyaliste göre, madde dışında hiçbir şey yoktur, insanın duyguları ve düşünceleri birer kimyevi reaksiyon ve Tanrı inancı bir ruh hastalığıdır. Bu bakış açısı Hristiyanlıktan çok barbar Âri paganlığına uygundur.

Akılcılık: Felsefede akılcılık aklı bilginin yegâne kaynağı ve sınaması olarak kabul eden epistemolojik bir görüştür. Daha formel olarak ifade edersek akılcılık gerçeğin kriterinin duygusal ve tümdengelimsel olmadığı aksine zihni ve tümevarımsal olduğu bir yöntemdir. Bir akılcı için evreni kavramanın ve anlamanın tek yolu insan aklının işletilmesidir. İnsan aklı gerçeğin yegâne ölçüsüdür. Dolayısıyla maneviyat, erdemler, daha büyük ve aşkın bir bütünün parçası olmak gibi düşüncelerin hiçbir geçerliliği yoktur.

İndeterminizm: İndeterminizm olayların bir sebep sonuç ilişkisi ile bağlı olmadığı, evrenin bir sebebinin olmadığı, insan bireylerinin yaşam ve kaderlerinin sadece kendi iradeleriyle şekillendiği düşüncesidir. Bu anlamda gerek evrensel gerek de bireysel açıdan kader inancını reddeder.

Yukarıdaki kavramlar bize aslında evrende ve insan toplumlarında bir bütünlük olmadığı, insanın hayatının ve kaderinin kendi kararlarıyla belirlendiği, evrende elle tutulan gözle görülen varlıklar dışında bir gerçeğin olmadığı, böyle bir ortamda bireylerin sadece kendi akıllarını kullanarak hayatta kalma mücadelesi verdikleri görüşlerine temel teşkil eder. Böyle bir dünya görüşüne sahip bireyler, dünyayı hayatta kalmak için mücadele edilen, güçlü olanın var olduğu ve zayıf olanın tasfiye olduğu, insanların sadece kendi bireysel çıkarlarına göre karar alması gerektiği kanlı bir savaş meydanı olarak görürler. İngiliz atasözü bu bakışı çok güzel özetler: “Might is right! / Güç haktır!”

Böyle bir dünya görüşü bencil ve her türlü ahlâki kaideden azade bireylerin sadece kendi çıkarları için karar almasının herkes için en iyiyi sağlayacağını (bireycilik ve özel mülkiyet), güçlü olanın yaşadığı ve zayıf olanın yok olduğu bir toplumun ilerleme için yegâne koşul olduğu (rekabetçilik), herkesin en iyi yapabileceği işlerde uzmanlaştığı ve toplumsal rollerin bu kritere göre belirlendiği (işbölümü) ve nihayetinde hem düşünce hem de her çeşit ürünün üretiminde işbölümü ve uzmanlaşmanın zorunlu olduğu ve bunun sonucunda düşünce, birey ve ürünlerin işbölümüne göre standartlaştığı bir iktisadi yapıyı doğurur. Nitekim böyle olmuş ve kapitalizm doğmuştur.

Batı toplumlarının on sekizinci yüzyıla kadar insanlığa verdiği katkılar eşkıyalık, katliam ve gasptan öteye gitmez. O zamana kadar medeniyet ve uygarlık deyince akla Batı değil Doğu ve Akdeniz gelmektedir. Roma ve Yunan toplumları Akdeniz kültürü ile doğu kültürünün harmanlanmasından ortaya çıkmıştır. Bu toplumlarda kendilerine has bir erdemler kümesi, ahlaki değerler bütünü bulunmaktadır. İnsanı doğanın bir parçası olarak gören ama doğayı da daha geniş aşkın bir gerçekliğin uzantısı olarak tanımlayan Roma ve Yunan kültürü ile Kapitalizm ve emperyalist Batıyı doğuran Aydınlanmanın birbiri ile hiç de uyuşmadığını söyleyebilirim. Ama tarih yazıldığı topluma ve zamana göre farklı yazılır. Batılı bilim adamları kendilerine geçmişte bir baba aramışlar, Yunan ve Roma’yı da buna göre yeniden tanımlamışlardır. Aynı şey Hristiyanlığın başına gelmiş, ruhani, maneviyatçı, çileci ve kaderci bir doğu dini olan Hristiyanlık Batı’da çıkarcı, servet ve dünya iktidarı peşinde koşan bir pagan dinine dönüşmüştür. (Not: Ortodoksları ve Doğu Kiliselerini Batı Hristiyanlığından ayırmak gerekir, DMD.)

Şimdi barış, demokrasi, insan hakları, kardeşlik ve saire diyerek “Batılı paydaşlarımızla aynı safta olmamızı”, “yeryüzü gerçeklerine uymamızı” ve “medeniyet ve terakkinin izinden gitmemizi” savunan bizdeki saftirik Batıcılara söylüyorum: Batı uygarlığı eşitsizlik, gayr-ı ahlaki bireycilik, zayıfların tasfiyesi ve çıkarcılık üstüne kurulmuştur. Bunları bilirseniz Batı toplumlarında şu sıralar yeniden depreşen bağnazlık, tutuculuk ve ırkçılığı anlamlandırabilirsiniz.

Buradan devam edeceğiz.

KAPİTALİZM, EMPERYALİZM VE BATI
YAYINLAMA: 22 Aralık 2019 - 23:25
İki yazıdır Batı uygarlığı ve onun temelleri üzerinde duruyorum. Batı diye kavramsallaştırırken aslında farklı kesimlerin Batı ile kastettikleri de farklı olmaktadır. Örneğin bir Amerikalı için Batı ABD’nin Batı’sı ve oradaki kovboylar anlamına gelirken antropologlar için Batı, Hindistan’ın batısında bulunan bütün Asya, Afrika ve Avrupa ülkelerini kapsamaktadır. Bu da antropologlara göre Araplar, İranlılar, Türkler ve Rusların da Batı uygarlığının bir parçası olduğu anlamına gelir. Ben burada popüler olarak kullanılan manasıyla Avrupa ve Avrupa etkisi altındaki ülkeleri kasteden bir kavram olarak Batı’yı ele alıyorum. Öte yandan Batılıların çoğunluğuna göre Batı uygarlığı Yunan ve Roma köklerinden büyümüş ve Yahudi – Hristiyan itikadı ile şekillenmiştir. Bense, Cuma günkü yazımda, bugünkü Batı diye bildiğimiz şeyin (ki bütün Avrupa, Kuzey ve Güney Amerika, Japonya ve Avustralya bu tanımın içine girer) temelinin ne Roma ve Yunan mirası ne de Hristiyan – Musevi itikadı olmadığını söylemiştim. Bana göre, bugün Batı denince hepimizin aklına gelen Batı’nın temelini kapitalist üretim biçimi oluşturmaktadır. Bizim dizilerde Hristiyanlık namına bildiğimiz her şey Hristiyanlığın orijinalini değil ama yüzyıllar içinde Batıda yaşayan pagan Arilerin Hristiyanlık yorumu ve bunun kapitalizmin tornasından geçerek şekil almış son halidir. Son dönemde teknolojik gelişmenin sağladığı imkânlarla gelişen küreselleşme hem kapitalizmin hem de emperyalizmin yeniden dönüşmesine yol açmıştır. Bugün Batılı kimliği ve kapitalizm ilişkisini inceleyeceğim.

Kapitalist Üretim Biçimi, Sanayi Şehirleri ve Değişen Toplumsal Yapı

Kapitalizmin diğer üretim biçimlerinden kendisini ayıran birkaç özellik vardır. Bunlar içinde en önemlisi “kapitalizmin makineleşmiş üretim sistemi” olmasıdır. Bununla birlikte kapitalizmin bir başka özelliği “üretimin ihtiyacı karşılamak için değil pazar için yapılması” olarak tanımlanır. Diğer iki özellikle bağlantılı olan üçüncü özellik de “bir kapitalist ekonominin sürekli büyümek zorunda” olmasıdır.

Makineleşmiş üretim sistemi ile kasıt insan eliyle yapılan bir üretim faktörü olan sermayenin üretimin temel faktörü haline gelmesidir. Daha önceki üretim sistemlerinde üretim faktörleri insan eliyle üretilmiyordu. Bu faktörler toprak, emek, doğal enerji kaynakları idi. Dolayısıyla tarım ekonomisi içinde bulunda toplumların kaçınılmaz biçimde kaderci olması gerekir. Çünkü insanın gücü doğa ile sınırlanmıştı. Öte yandan kapitalist sistemle birlikte hem insan doğaya hükmeder, adeta onu ehlileştirirken, aynı zamanda zenginleşme için doğaya olan bağlılığından da kurtulmaya başladı. İnsanın bu şekilde doğaya hükmetmesi ise, sonuçta, insanın Tanrı inancını bırakması, kendisini Tanrı yerine koyması ile sonuçlanacaktır.

Üretimin pazar için yapılması da kapitalizmi geleneksel üretim biçimlerinden ayırır. Geleneksel üretim biçimlerinde üretimin amacı ilk önce ihtiyacı karşılamaktır. İhtiyaç fazlası üretim olursa, o zaman, bu fazla pazarda satılır. Öte yandan kapitalist üretimin amacı, ihtiyacı gidermek değil, ürettiğini pazarda satarak para ve sermayeye dönüştürmektedir. Geleneksel toplumlarda ki, bunlar kapalı tarım toplumlarıydı, insanlar yaşamları için gerekli olan hemen hemen tüm ihtiyaçları kendileri üretirlerdi. Öte yandan kapitalist üretim biçiminde insanlar tek bir ürünün üretiminde uzmanlaşmakta, dolayısıyla yaşamları için gerekli olan ihtiyaçlarını başkalarından temin etmek zorundaydılar. Bu da, her ürünün piyasada satılır hale gelmesini, insanların yaşamak için para kazanmak zorunda olmasını ve dolayısıyla üretimin pazarda satış amacıyla yapılmasına yol açtı.

Yukarıda iki özelliğe ek üçüncü bir özellik olarak “bir kapitalist ekonominin sürekli büyümek zorunda” olmasından bahsettim. Her ürünün olduğu gibi makinelerin / sermayenin de Pazar için üretildiğini düşünürsek, makine / sermaye üreten sektörün her sene en azından belli bir miktarda satış yapması gerekir. Bunun için de her sene diğer sektörlerin makine sektöründen yeni makine satın alması, yani yatırım yapması gerekir. Bu ise, kapitalist ekonominin her sene üretim kapasitesini arttırmak zorunda olduğu anlamına gelir. Üretim kapasitesi arttıkça, bu üretilen malı satın alacak milli gelirin de artması zorunludur. Eğer milli gelir büyüyemezse kapitalist ekonomide çarklar durur.

Sanayi devrimi, bugün bildiğimiz anlamda kapitalizmin gelişmesinin başlangıcıdır. Aynı zamanda, sanayi devrimi, bugün bildiğimiz anlamda metropollerin gelişmesinin de başlangıcını teşkil eder. Sanayi ekonomisi yüzbinlerce işçinin dar bir alan olan fabrikalarda, yine yüzbinlerce beyaz yakalının da iş merkezleri ve plazalarda, her gün düzenli olarak ve çok yoğun bir şekilde çalışması anlamına gelir. İş merkezleri ve plazalar şehrin çekirdeğini oluşturmaktaydı. Öte yandan bu çalışanların milyonlarcasının çok dar bir alana sıkıştığı yerleşim merkezleri de modern şehirlerin çekirdek etrafındaki iç halkasını oluşturuyordu. Dış halka ise mavi yakalıların çalıştığı fabrikalardan ve üretim tesislerinden müteşekkildi.

Bu arı kovanını andıran şehirlerin taşranın geleneksel geniş ailesini ortadan kaldırdı. Hem erkeğin hem de kadının çalıştığı çekirdek aileler oluştu. Tarım toplumunda önemseyen kitlesel eğitim, kitlesel sağlık ve kitlesel eğlence kapitalist toplumun sanayi şehirlerinde bir zorunluluk haline geldi. Zaman içinde, kapitalist ekonominin sınırları içinde asayişin sağlanması için kurulan ulus devletler, kendi sınırları içindeki bütün vatandaşları, tıpkı şehirlerde olduğu gibi şekillendirmeye ve standartlaştırmaya başladı. İşte modern siyasetteki millet ve milliyetçilik kavramları da böyle doğdu.

Sanayi ekonomisinin başarılı olması için işbölümü ve uzmanlaşma çok önemli bir yer tutar. İnsanlar kendi hayatlarını çok özel bir işin yine özel bir alanında uzmanlaşmaları yoluyla kazanırlar. Bu ise bireyi kendi işiyle özdeşleştirir ve toplumsal – tarihsel – geleneksel mirasına yabancılaştırır. Bu sosyolojik yabancılaşmadır. Aynı zamanda, ürettiği malın bütününü değil sadece çok küçük bir parçasını ürettiği için ürettiği mala da yabancılaştırır. Bu da Marksist anlamda kullanılan yabancılaşmadır.

Yabancılaşma bireyciliği, hayatta kalma kaygısını, başarı ve servete odaklı materyalist dünya görüşünü, toplumda yaygınlaştırır. Geleneksel aile hayatı, değer ve normların toplumdaki önemi azalır. Böyle bir toplumda bireyler, sadece kendi çıkarını düşünen ve bunu elde etmek için duygusuz ve acımasız birer robota dönüşürler.

Böyle bir ekonomik gelişimin gerçekleştiği ülkeler bugün Batı uygarlığının içinde kabul edilirler. Batılı insanın ayırt edici kimliği, işte sanayi şehirlerinde yaşamın standartlarının belirlediği bu şartlar içinde oluşmuştur. Batılı bireyler şehir yaşamının getirdiği kurallara harfiyen uyan, disiplinli, çalışkan, özel ilişkilerinde saygılı bireylerdir. Ancak bu iyi hasletlerine rağmen yardım severlik ve paylaşımdan uzak, dayanışma içinde olmayan, diğer insanlara karşı acımasız ve duyarsız kişilerdir. Adeta milyonlarca insan bir arada yaşamakta ve aynı zamanda her biri de tek başına yaşamaktadır. Onların iyi ve kötü hasletleri de kapitalist sanayi toplumunun o bireylere dayattığı kurallar bütününün sonuçlarıdır.

Pekiyi kapitalist sistem işlemezse ne olur? Geleneksel toplumların erdemleri, değer ve normlarından kopmuş ve sanayi toplumunun baskısı ile (zorunlu olarak) uymak zorunda oldukları kuralları da hükmü olmayınca, insanlar en ilkel dürtüleriyle hareket ederler. Yabancı düşmanlığı, ırkçılık, ayrımcılık ve savaş taraftarlığı… Aslında bugün Batı toplumlarında yaşanan, gözlenen ve bizleri de etkileyen budur.

Neyse, çok uzattım… Başka bir gün devam etmek niyetiyle bu seferlik yeter…

NOEL BABA EKONOMİSİ, AYA NİKOLA VE GEYİKLİ BABA
YAYINLAMA: 29 Aralık 2019 - 23:35
Öncelikle hepinizin yeni yılını kutlarım. 2020 yılı hepimiz için mutluluk, sağlık ve refah dolu bir yıl olsun.

Her yılbaşı geldiğinde AVM’ler ve mağazalar Noel Baba figürleri ve çam ağaçları ile dolar. Bu eğilim ülkemizde de her geçen sene artmaktadır. Mütedeyyin ve muhafazakâr birçok tanıdığımın evinde yapma çam ağaçları süslenmekte, “Noel Baba” bebekleri evin dört köşesine konmaktadır. Sorduğumuzda da, “Biz yılbaşını kutluyoruz, Noel’i değil!”, denmektedir. Hafta sonu ailecek gittiğimiz AVM’de de benzeri manzaralara şahit olduk. Milletimiz delice yılbaşı süsü satın almakta, kredi kartlarının limitlerini cömertçe doldurmaktadır. Ne diyelim, onlar için hayırlı olsun.

“Hocam, nedir bu Noel hikâyesi? Yoksa bizleri emperyalistler gizlice Hristiyanlaştırmaktalar mı?” Bu sorunun cevabı kısaca şudur: Noel Bayramı Hristiyanlar için bizdeki Mevlid Kandili’ne benzer. Ancak arada yine de büyük bir fark vardır. Biz Mevlid Kandili’nde Peygamber Efendimiz’in doğumunu kutlarken, onlar Tanrı’larının doğumunu kutlar. Çünkü –birkaç istisnai Kilise haricinde – Hristiyanların çoğuna göre Hz İsa (Hâşâ) bizatihi Tanrıdır. Emperyalistler bizi Hristiyanlaştırmak değil, ama söğüşlemek, ceplerimizi boşaltmak istemektedirler.

NOEL BABA, AYA NİKOLA VE ODİN

Hristiyan itikadındaki bu önemli günde Noel Baba’nın yeri nedir? Aslında Noel Baba’nın bugün anlaşıldığı gibi bir yeri Hristiyan akaidinde yoktur. Yani kutuplarda karlar içinde yaşayan, geyiklerin çektiği kızağı ile havada uçarak Noel gecesi evlere bacadan girip çocuklara hediye dağıtan bir Noel Baba figürü Hristiyanlıkta yoktur. Bu yirminci yüzyılda Amerikan kapitalizminin ürettiği bir hayaldir. Ama bütün medya kanallarında reklamlar, Hollywood filmleri ve benzeri yollarla bir yüzyıl içinde bu hayal o kadar gerçekleşmiştir ki, artık bırakın sadece Hristiyanları, Müslüman, Yahudi, Budist ve Hindu çocukları da Noel Baba’ya paragöz Amerikalıların baktığı gibi bakmaktadır. Bu ise bütün dünyada yaygın bir Noel Baba ve Noel ticareti, kazanılan milyarlarca dolar demektir.

“Hocam, gerçekten yok mu böyle bir Noel Baba yani? Sadece siz mi doğruyu biliyorsunuz?” Evet, gerçekten de bir Noel Baba vardır. Bu Noel Baba Hristiyanlıktaki önemli ruhanilerden Likya (Bugünkü Antalya ili) Piskoposu Aziz Nikolaus’dur. Biz de daha çok Rum vatandaşlarımızın telaffuzunca Aya Nikola olarak bilinir. Antalya’nın Demre ilçesinde mezarı bulunan bu Aziz Nikolaus, öyle saçlı sakallı, kürkler içinde ve geyikleri olan bir tip değildir. Zaten böyle olması da mümkün değildir çünkü Antalya nere, kar ve ren geyikleri nere? Hemşehrimiz olan gerçek Noel Baba Aya Nikola, üstünde bir keşiş entarisi ayaklarında sandaletler olan erken dönem bir Hristiyan keşişidir. Fakirlere ve yetimlere yardım etmesiyle meşhurdur. Birçok Hristiyan ülkesinde, bu yüzden, Aziz Nikolaus çocukların ve fakirlerin koruyucu azizi olarak bilinir. Bugün Antalya Demre’ye giderseniz Hristiyan turistlerin gelip ziyaret ettiği müzeye dönüşmüş mezarını da görürsünüz. Ancak yine bizim ülkemizin çarpık yapısından kaynaklanan trajikomik bir sahneyle de karşılaşırsınız. Gerçek Aya Nikola’nın heykeli buradan bizim en hakiki yerli ve milli belediyemiz tarafından kaldırılmış onun yerine plastik bidondan devasa bir Noel Baba figürü konmuştur. Cehalet mi, saflık mı, kurnazlık mı, hamâkat mi? Ne diyelim bilemedim…

Pekiyi bu ren geyikleri ve kara kış dekoru içinde saçı sakalı birbirine karışmış ve hırsız gibi evlere kapıdan değil bacadan giren bu Noel Baba imajının kaynağı nedir? Barbar Germen mitolojisidir. Bütün Nordik – Germanik toplumların ortak dininde 12 tanrılı panteonun tepesinde çok bilinen ismiyle gök ve savaş Tanrısı Odin yer alır. Almanca’da Wotan, eski İngilizce’de Woden olarak bilinen bu Tanrı yeryüzünde beyaz ve uzun sakalı ve kürklerle kaplı kıyafeti ile dolaşır. Her yıl Aralık ayında Odin’in gökte sekiz ayaklı atı Sleipnir’in sırtında uçarak bir av partisine katıldığına inanılırdı. Çocuklar Sleipnir’in yemesi için ayakkabılarının içine darı, havuç ve şeker koyarak bunu şömine başına bırakırlardı. Odin de bu çocukları ödüllendirerek ayakkabılarının içine hediyeler koyardı. Bu ritüel bugün aynen uygulanmaktadır; sadece ayakkabıların yerini çoraplar almıştır. Barbar Germen kavimleri ve kuzeyli barbar Vikingler Hristiyan olduktan sonra bu ritüelleri sürdürmüşler ve bunu Aya Nikola’nın gerçek hikâyesi ile harmanlamışlardır. Yirminci yüzyılda ise, bu imaj, ABD’nin paragöz firmaları ve kültür emperyalizmi politikaları vasıtasıyla bugünkü haline ulaşmıştır.

Pekiyi biz ne yapalım? Bırakalım çocuklarımız Noel Baba ile mi büyüsünler? Hayır… Bizim Noel Baba’dan daha güzel, daha gerçekçi ve daha cazip bir kahramanımız var. Onu öne çıkaralım.

GEYİKLİ BABA

Aşıkpaşazade tarihinde anlatılan Anadolu erenlerinden biridir Geyikli Baba. Aslen Horasanlı olduğu bilinen Geyikli Baba, Aşıkpaşazade’de geçen kendi ifadesiyle “Baba İlyas-ı Horasanî halifesidir, Seyyid Ebu’l Vefa tarikindendir.” Geyikli Baba dağlarda geyiklerle yaşayan, geyik postundan giysiler giyip geyik sütünden kımız yapıp içen bir Rum Abdalıdır. Bütün o dönemin Türkmen şeyhlerinde olduğu gibi Kalenderi Hayderi gelenekten gelip Vefâî’liğe bağlanmış olmalıdır. Ertuğrul Gazi’nin alpı, Osman Gazi’nin yoldaşı ve Orhan Gazi’nin akıl hocası Turgut Alp’in de şeyhidir. Bursa’nın fethine abdallarıyla birlikte katılıp bugün Uludağ’ın yamaçlarında olan Kırk Kilise mevkiini fethetmesi ile ünlüdür. Bu yüzden Orhan Gazi kendisine mal ve mülk verecek olmuş, o ise reddetmiş ve sadece dervişleri için bir zaviye yapacak yer talep etmiştir. Orhan Gazi de, Geyikli Baba’ya Bursa’nın İnegöl ve Kestel ilçeleri arasında kalan Uludağ’ın doğu yamaçları üzerinde bugün Baba Sultan köyü olarak bilinen mevkii vakıf olarak vermiştir. Bugün Baba Sultan köyüne giderseniz Geyikli Baba’nın türbesini, dergâhını ve mescidini ziyaret edebilirsiniz. Bütün bir ovaya hâkim manzaradan 800 yıllık dev çınarın altında “vatanın fatihi cetlerimizle” beraber yaşarsınız.

Geyikli Baba dervişleriyle beraber imece halinde zaviyesi etrafındaki toprakları ekip biçen, ihtiyaç fazlası ürünleri fakir fukaraya dağıtan, o bölgedeki Türkmenleri yerleşik hayata döndüren, Hristiyan Rumları da İslâm’a sokan, çocukların, yetimlerin ve muhtaçların babası olan bir ulu zât idi. Aşıkpaşazade’de geçtiğine göre Bursa ve bölgesinde 800 yıl civarında yaşı olan dev çınar ağaçlarını o ve abdalları dikmiştir. İnsanlara Allah inancını ve sevgisini camiden vaazla değil, yaşayarak bizzat kendisi göstererek aşılamıştır.

Sadece Geyikli Baba mı? Bizim bu topraklarda medeniyetimizin temelini atan, Anadolu hümanizmini insan kalplerine bir nakış gibi dokuyan, paylaşımcılığı, dayanışmayı bir hayat tarzı olarak sunan nice alp erenlerimiz var. Adamların tarihi o kadar fakir ki, tarihte olmayan hayali tipleri kahramanlaştırıyorlar. Bizim çok vatanperver, muhafazakâr ve millici insanımız ise kendi gerçek kahramanlarını unutup bu çakma kahramanların peşine düşmektedir. Netice itibarıyla, Türk insanı son otuz yılda ciddi bir refah artışı ile yaşam kalitesini yükseltmiştir. Ama manevi açıdan, düşünsel ve kültürel açıdan bunu iddia etmek mümkün değildir. Kendi köklerinden kopan bir milletin ne kadar çok kredi kartı olursa olsun yaşayabilmesi mümkün değildir.

Bugün 235 ziyaretçi (448 klik) kişi burdaydı!

2020 VE SONRASI: İLERİ DEMOKRASİ ÇAĞI

YAYINLAMA: 02 Ocak 2020 - 23:30
Hepinizin yeni yılı kutlu olsun. 2019’un dünyada öne çıkan olayları nelerdi? 2020 yılında bizleri neler bekliyor? Bugün kısa kısa bunlardan bahsedeceğim.

2019 yılı dünyanın çivisinin çıkmaya yüz tuttuğu bir yıl oldu. Başta Fransa olmak üzere AB ekonomilerinde baş edilemeyen ekonomik sıkıntılar, devletlerin ağır borç yükü altında olmaları, emekçi kesimlerin geçmişe oranla sosyal hak ve reel gelirlerinde gerçekleşen azalmalar, protesto ve grevler ve nihayetinde yükselen ırkçılık. Kıta Avrupası’ndaki milletler halen daha atalarından kalan mirası yemekle meşgul olsalar da, bu milletlerin artık yüzyılların yorgunluğu ile bu sorunlara demokratik sistem içinde bir çözüm üretemediklerini 2019’da gözlemledik. Siyaset ve iktisat bilimlerinde teorik olarak bu şartlar altında sol siyasetin yükselmesi gerekir. Ancak 2019 yılında tam tersini gözlemledik. Popülist sağ ve ırkçı partilerin hızlı yükselişi en sonunda Majesteleri Kraliçe’nin son Başbakanı olan sevgili Boris Johnson’ın zaferi ile perçinlendi. Benim “ileri demokrasi” olarak tanımladığım rejimlere kıta Avrupa’sında da bir yakınlaşma olduğu görüldü. (İleri demokrasiler muhalefetsiz demokrasilerdir ki, sevgili Doğu Perinçek’in de kabul ettiği gibi bunun en müstesna örneği Çin’dir. Düşünün; bırakın muhalefetin olmamasını “Çin Demokrasisinde” seçim bile yoktur!) Siyasi olarak ölü doğmuş bir proje olan Avrupa Birliği parçalanma sancıları çekiyor. Belki önümüzdeki on yıl içinde AB’nin iktisadi ve siyasi yapısında ciddi bir değişiklik de olacaktır. Uluslararası siyaset arenasında ise AB’nin etkinliğinin ve itibarının yerlerde süründüğü bir yıl oldu 2019. Çakma Napolyon saygıdeğer Macron başta olmak üzere Avrupa’nın miadı dolmuş siyasetçileri yana yakıla “Niye bizi de ciddiye almıyorsunuz?”, diye şikâyet makamında nağmeler okudular.

ABD için 2019 yılı iç hesaplaşmaların yılı oldu. Aslında AB için olduğu kadar ABD için de kötü bir yıl oldu 2019. ABD’nin temel problemi aslında “küresel hâkimiyetini devam ettirip ettirmemek” etrafında düğümlenmektedir. Soğuk Savaş sonrasında ilan edilen “yeni dünya düzeni” ve “Amerikan Yüzyılı” gibi sloganların, aslında bir geçerliliğinin olmadığı, 2019 yılında daha belirgin hale gelmiştir. ABD tek süper güç olarak küresel ekonomide para ve bilgi akışlarını kontrol edecek, dünya ticaretinde ana akıntıları yönlendirecek ve bunun karşılığında da dünyanın jandarması olarak dünyada barışı ve asayişi sağlayacaktı. Ancak hiç de beklenen gibi olmadı. 1990’dan bu yana dünyanın her tarafında Amerika’nın artan askeri ve iktisadi müdahalelerinin maliyeti çok yükseldi. Tek başına ABD birbiriyle ihtilaflı ve çatışan ülkeler arasında, karmaşık sorunlar ağındaki bir küresel ekonomide asayişi ve güvenliği sağlayamadı. Bunu sağlamak için (Afganistan, Irak, Libya, Güney Amerika, Afrika ve Suriye’de) yaptıkları askeri müdahaleler, tersine istikrarsızlığın ve kaosun ana sebebi haline geldi. Harcadıkları milyarlarca dolar karşılığında hiçbir siyasi itibar kazanmadılar, aksine itibarları bütün dünyada sıfırlandı. İşgal ettikleri ülkelerde elde ettikleri petrol yağmasından da, sadece birkaç dev enerji firması sebeplendi. ABD’nin yükselen iç ve dış açıkları, 2008 kriziyle birlikte artık refah yerine kriz yaratan doların küresel para olma niteliği, uzun yıllar süren düşük büyüme, gelir dağılımı adaletsizliği ve işsizlik ABD için 2010 – 2020 arasını sürekli birbirine dolanan bir krizler yumağına dönüştürdü. Bundan kurtulmak için ABD’nin içe dönmesi, kendi emperyalist amaçları doğrultusunda kurduğu dünya finans, ticaret ve savunma hiyerarşisini dağıtması ve tek kelimeyle küresel hâkimiyet iddiasından vaz geçmesi gerekiyordu. İşte Kasabanın Şerifi Trump bütün bu eğilimleri temsil etmektedir. Ancak bu kurulu düzenden vazgeçmenin birçok iş adamı ve kurumsal yapının aleyhine olduğu da aşikârdır. Bu yüzden ABD’de siyasi kargaşa hüküm sürmektedir. 2020 seçimleri bu açıdan ö-nemlidir. Eğer Trump seçimleri tekrar kazanırsa ABD’nin önemli stratejik politika değişimlerine gidebileceğini tahmin ediyorum.

Rusya ve Çin 2019 yılında ABD karşısına birlikte çıkmaya hazırlanan bir ittifakı temsil ediyorlar. Ancak bu iki ülkenin ABD ile olduğu kadar birbirleri ile de çıkar çatışmaları vardır. Öte yandan ayrı ayrı her iki ülkenin ABD ile ortak çıkar alanları da mevzu bahistir. Onun için bu iki ülke belli alanlarda karşı karşıya gelirken, belli alanlarda da ortaklık içindedir. Her iki ülkede küresel oyuncular olma sevdasındadır.

Dünyanın genelinde gelişmekte olan ülkeler küreselleşme rüzgârına karşı kendilerini koruyacak ve bu rüzgârdan istifade etmelerini sağlayacak milli politikalar geliştirmektedirler. Öte yandan gelişmiş ülkeler ise kendi konumlarına koruma mücadelesi içindedirler. Bu yüzden 2019 yılı boyunca, dünya ülkeleri bazen birbiri ile bazen de kendi jeopolitik konumlarıyla çelişen kararlar almak zorunda kalmışlardır. Görünen odur ki, dünyada küresel anlamda herkesin kabul ettiği iktisadi ve siyasi kurallar bütününe ihtiyaç vardır. Bu da, ancak ve ancak, başta gelişmiş ülkeler olmak üzere, bütün ülkelerin belli konularda uzlaşmasıyla mümkün olabilir. Fakat her bir ülkenin milli iktisadi ve siyasi çıkarlarından belli oranda taviz vermesi gerekmektedir. Bu ise, hal-i hazırdaki siyasi yapılarla mümkün değildir.

Durum dar bir köprüde karşılaşan iki keçinin hikâyesine benzemektedir. Birbirine yol vermemekte inat eden keçiler toslaşmışlar ve sonuçta her ikisi de köprüden aşağı dereye yuvarlanmıştı. Bugünkü, dünya ekonomisi ve siyaseti birden fazla keçinin dar bir köprüde toslaşmasına benzemektedir. Sonuç ise hepsinin köprüden aşağıya yuvarlanması olacaktır. Herkesin anlayacağı şekilde ifade edersek, eğer mevcut siyasi ve iktisadi yapı devam ederse, dünyayı ya bir büyük küresel ekonomik kriz, ya bir dünya savaşı ya da her ikisi birden beklemektedir. Allah sonumuzu hayretsin.

Bir sonraki yazı ise Türkiye ve 2020 yılı hakkında olacak. Hayırlı Cumalar

YENİ YILDA KISA KISA GELİŞMELER: TRUMP, SÜLEYMANİ, LİBYA'DA TÜRKİYE VE RUSYA'NIN KURDUĞU OYUN

YAYINLAMA: 09 Ocak 2020 - 23:40
Yeni yıl hızlı başladı. 2019 yılının Türkiye için bir muhasebesini yapacaktım ki, Kasabanın Şerifi silahını Kasım Süleymani’ye doğrulttu ve ateşledi. Aslında 2020 ile başlayan bu olayları her biri ayrı birer yazı konusudur. Ancak bugün bu gelişmelerden kısa kısa bahsedeceğim.

KASIM SÜLEYMANİ SUİKASTİ: DÜNYA SAVAŞI KAPIDA MI?

Kasım Süleymani İran Devrim Muhafızlarının yurt dışında vekâlet savaşlarını ve terör örgütleriyle ilişkilerini düzenlemekle sorumlu bir komutanıydı. İran tam bir Acem devlet politikasıyla kendi milli ve stratejik hedefleri doğrultusunda dünya siyasetinde fırıldak gibi dönerken, Süleymani de bu devletin sahadaki kirli işlerini gören önemli kişilerdendi. Aynı zamanda halkın sevgisini kazanmış, “yaşayan şehit” olarak anılan alaylı (askeri akademi mezunu olmayan) bir askerdi. Dini Lider Ayetullah Ali Hamaney’in en yakınlarından birisi olması hasebiyle de İran siyasetinin muhafazakâr kanadında da yükselen bir isimdi. Cumhurbaşkanlığı’na aday olması beklenirken, bu suikast gerçekleşti. Bizde ve dünyada yazılı ve görsel medya İran’ın sert tepkileriyle bir dünya savaşı çıkıp çıkmayacağını tartışmaya başlamıştı. Halkın tepkisi, molla sınıfının hiddeti, devlet aklıyla nasıl giderilecekti? Neticede İran, Çarşamba sabahı Irak’taki ABD üslerine göstermelik bir füze saldırısı yaptı. Kasabanın Şerifi buna çok tepki göstermedi, İran medyası da bu olayı şişirip halkın gazını aldı. Benim bildiğim Acem politikası öyle kolay kolay yaş tahtaya basmaz. Zaten İran’daki yöneticilerin arasında, özellikle ılımlı siyasetçiler içinde, bu suikasta sevinen birçok ismin olduğu da tahmin edilmektedir. Ne de olsa, muhtemel bir rakipleri ortadan kalkmıştır. Öte yandan İran Devleti’nin de, bundan çok mustarip olduğu söylenemez: Sahada kirli işleri yapan ve son dönemdeki gölgeler arasından çıkıp kamuoyunda arz-ı endam eden sorunlu bir aktörden kurtulmuş oldukları gibi, aynı zamanda, dünya kamuoyunda da mağdur konumuna yükselmişlerdir. Çok mu acımasız yorumluyorum? Maalesef dünyanın ve siyasetin gerçeği budur!

BİZDEKİ İSLAMCILARIN BİTMEK TÜKENMEK BİLMEYEN ATATÜRK DÜŞMANLIĞI

Süleymani suikastı akabinde memlekette güzide İslamcılarımız hemen İrancılar ve İhvancılar olarak ikiye bölündü. Bu arada bazı “Aydınlık’çı aydınlar” da İran’dan yana taraf tutmaya başlayınca, TV’lerdeki Karagöz Hacivat oyunu benzeri programlarda tartışmalar alevlendi. Bu programlardan birinde özel üniversitelerden birinde kadrolu bir İslamcı akademisyen hızını alamayıp “Kemalistler bu ülkede darbe yaptı! Menderes’i astılar, başörtüsünü yasakladılar, ezanı Türkçe okuttular! Kemalistler bu ülkede Müslümanlara zulmettiler!”, dedi. Bu arkadaşa cevabı ben 2 sene önceden vermiştim. 20 Kasım 2017 tarihli “İSLAMCILAR NEDEN ATATÜRK'E KARŞIDIR?” ve 24 Kasım 2017 tarihli “ATATÜRK'E KARŞI NATO'CU VESAYET REJİMİ” başlıklı yazılarımda gerekli bilgiler verilmiştir. Arzu eden okuyabilir. Sadece şunu söyleyelim: Bizdeki İslamcılar, aslında, dünyadaki İslamcılardan farklı olarak çeşitli cemaat ve tarikatların mensubudur. Atatürk’e kin duymalarının sebebi tekke ve zaviyelerin kaldırılması ile üzerine oturdukları kamu mülkünün ellerinden alınmasıdır. Yani gayet duygusal sebeplerden Atatürk’e karşıdırlar. Öte yandan darbelerin ve darbecilerin tamamı - mürted ve müşrik Fethullah da dâhil - CIA kuklası NATO’cu sergerdelerdir. Atatürk’le uzaktan yakından alakaları da yoktur. Nokta.

LİBYA TEZKERESİ İLE TSK LİBYA’DA – TÜRKİYE VE RUSYA’NIN KURDUĞU YENİ OYUN

2020 ile birlikte Meclis’ten geçen Libya Tezkeresi ile birlikte TSK’nın Libya’ya giderek orada barışı temin etmesi, isyancı Hafter güçlerinin ilerlemesine mani olması amaçlanmaktaydı. Bu aynı zamanda Türkiye’nin Doğu Akdeniz’de Mavi Vatan savunması için de gerekli ve destekleyici bir karardı. Bu konu çok tartışıldı. TV’lerdeki tartışma programlarında Mehmetçiğin Fizan çöllerinde telef edilmesinden tutun da, Hafter’i destekleyen Rusya ile Türkiye’nin savaşa tutuşacağına kadar ipe sapa gelmez bir sürü tezvirat anlatıldı. Ben ise Putin’in gelişini bekledim. Çünkü Rusya için Türkiye hem iktisadi bir ortak hem de Rusya’nın milli birliği için paha biçilmez bir müttefiktir. Fizan çöllerinde bir isyancı General için Rusya Türkiye ile kavga etmezdi, etmedi de. Çarşamba günü Putin geldi, Sayın Cumhurbaşkanı ile çok önemli ve stratejik bir yatırım olan TürkAkım projesinin açılışına yaptılar. Bu arada, Sayın Cumhurbaşkanı bombayı patlattı: Her iki ülke de, Libya’daki savaşan taraflar arasında kesin ateşkes için anlaştılar. Bu çok önemli bir dış politika başarısıdır. Libya’da bundan sonra Rusya ve Türkiye iki garantör devlet olacaktır. ABD ve hempası bedevi şeyhlerinin ve siyasi cüce Avrupa’nın da Libya’da esamisi okunmayacaktır. Bundan sonra sıra Doğu Akdeniz’de gaz rezervlerine dair tartışmanın Türkiye lehine sonuçlanması ile devam edecektir.

Önümüzdeki yazılarda ne kadar zamandır yazmak istediğim “Şii İslamcılığı ve İran Siyaseti” konusuna temas edeceğim. Daha sonra da birkaç yazı boyunca “Doğu Akdeniz, Libya ve Türkiye’nin askeri ve ekonomik politikaları” konusuna değineceğim.

Hepinize hayırlı Cumalar…

İSLAMDA FAİZ MESELESİ I

YAYINLAMA: 16 Ocak 2020 - 23:40
Uzun zamandır kapitalist sisteme eklemlenmiş Müslüman ülkelerde halkın inancı ile ekonomik şartların dayattığı gerçeklik arasında önemli bir çelişki mevcuttur: Faizli bankacılık. Ortalama Müslümanın bildiği veya gelenek içinde öğrendiği şey Allah’ın faizi haram kıldığıdır. Bununla birlikte ülkemizin de içinde bulunduğu ve her gün milyarlarca dolarlık bir hacim içeren dünya finans sistemi faizle işlemektedir. Bu da sıradan Müslümanı bir ikilem içine sokmaktadır: Faizli kredi alıp işletmesini devam ettirirse haram olan faizi ödemiş olacaktır. Öte yandan günaha girmeyip kredi temin edemezse hem kendisi hem de çalışanları ekmeğinden olacaktır. Bugüne kadar bu yaşamsal soruna doğru düzgün bir cevap veren ne bir iktisatçı ne de bir ilâhiyatçı çıkmıştır.

Her gün milyarlarca doların döndüğünü belirttiğimiz dünya finans sistemi içinde, faiz, paranın kime ve ne kadar gideceğini gösteren bir trafik işareti konumundadır. Yani ne faizle olmaktadır, ne de faizsiz. Bugün sizlerle bu konuyu bilgilerim ölçüsünde tartışacağım. Tabii ki, ben bir iktisat profesörüyüm, ilâhiyatçı değilim. Sözlerimden bir fetva anlamı çıkarılmaması gerekir.

DİYANET NE DEDİ?

Faiz meselesi son olarak sıcak bir şekilde Diyanet İşleri Başkanlığının bir fetvasıyla gündeme düştü. Diyanet İşleri Başkanlığı’nın TOKİ’nin muhtaç vatandaşlarımız için hazırladığı düşük faizli krediyle ev sahibi olma projesinde geçen “kamunun sağladığı ve sosyal fayda / kamu yararı içeren kredilerdeki faiz caizdir” mealindeki fetvası tartışmalara yol açtı. İsterseniz hatırlayalım Diyanet İşleri ne demiş. Diyanet'in sitesinde yer alan “Toplu Konut İdaresi (TOKİ) tarafından uygulanan Sosyal Konut Projesinin dini hükmü nedir?” sorusuna Din İşleri Yüksek Kurulu şu cevabı vermişti:

"İslam'da faiz, kesin olarak haram kılınmıştır. Bir zaruret bulunmadıkça faiz almak da vermek de caiz değildir. İş kurmak veya genişletmek; ev, araba satın almak üzere kişi, kuruluş veya bankalardan alınan faizli krediler de bu kapsamdadır ve caiz değildir. TOKİ aracılığıyla devreye alınan son uygulama ise devletin, alt veya orta gelirli vatandaşlarına yönelik olarak ürettiği bir sosyal konut projesidir. Bu projede, peşinat haricindeki tutar, kamu bankaları vasıtasıyla kredilendirilmekte olup devletin söz konusu borçlandırmadaki amacı, faiz geliri elde etmek değil, aksine ödeme güçlüğü içindeki vatandaşlarının ev sahibi olmalarına yardımcı olmaktır.

Bu itibarla, devlet TOKİ’nin bu uygulamasında başka bir yolla konut alma imkânı tanımadığından, belirtilen niyet ve amaçlar doğrultusunda söz konusu projeden yararlanmak caizdir.”

Diyanetin bu fetvasına tepkiler gecikmedi. Hem köktendinci / geleneksel bakış açısına sahip olanlara hem de “Atatürkçü, laik, çağdaş” olduklarını iddia edenlere göre “Hükümet sırf kendi projesinin kabul görmesi için dini siyasete alet etmiş ve siyasi baskıyla Diyanet’e zorla fetva yayınlatmıştır.” Bunlar işin boş mugalata kısmı. Ben hemen görüşümü söyleyeyim: Diyanet İşleri kedi olalı ilk defa bir fare tutmuştur. Verdiği fetva dar kapsamlı olsa da, önemli bir probleme çözüm üretmektedir. Diyaneti eleştirenler de sadece boş konuşmaktadırlar. Görüşlerimi açıklarken birkaç başlık altında toplayacağım.

HARAM OLAN RİBA FAİZ MİDİR YOKSA FAİZDEN BAŞKA BİR ŞEY MİDİR?

Kur’an – ı Kerîm’de Bakara Suresi 275’inci Ayette yasaklanan faiz değildir ama ribâdır. Ribâ sadece faizle borç vermek değil, ancak buna ek olarak daha genel bir tanımla, bir mal veya hizmet alış verişinde piyasa değerinden daha fazlasının verildiği durumda, ödenen fazlalıktır. Geleneksel ehl-i sünnet ulemasının ortak kanaati bir ticaret işleminde örneğin 100 gram altının karşılığının yine 100 gram altın olduğudur. Bu durumda 100 gram altının karşılığında 101 gram altın alınırsa, buradaki fazlalık ribâ olarak tanımlanır. Ancak bu genişletilmiş tanıma göre, ribâ, etkin bir rekabetin olduğu bir piyasada oluşan normal kârın üstünde elde edilen her türlü aşırı kârı da içerir. Bunu daha da genişletirsek, fahiş kârların yanına fahiş kiraları da ekleyebiliriz.

Kur’an’da genel olarak siyasi ve iktisadi hükümleri veren ayetler Mekke’deki şirk düzenini eleştirir, Allah’ın bu düzeni neden lanetlediğini anlatır. Mekke müşriklerinin içinde bulunduğu siyasi ve iktisadi ortam, bugünkü bankacılıktan çok farklı idi. Mekke Arabistan çöllerinde seyreden kervanların buluştuğu bir ticaret merkezi ve aynı zamanda, Arapların dini merkezlerinden biri idi. Dolayısıyla müşrik Emevi ailesinin liderliğinde bir ticaret ve tefecilik oligarşisi tarafından idare edilirdi. Mekke müşriklerinin finans baronu Ebu Leheb’di. Bu müşrik kodamanı Kur’an’da Leheb Suresi’nde lanetlenmiştir. Allah bu surenin ilk ayetinde “Tebbet yedâ Ebî Leheb’iv – ve tebb / Kırılsın, Ebû Leheb’in eli kırılsın!” derken “yedâ / el” kelimesiyle Ebû Leheb’in fiziki elini değil ama onun kurduğu ve nemalandığı sistemi kastetmektedir. Pekiyi Ebû Leheb’in kurduğu sistem neydi? Anlatalım: Ebû Leheb Mekke ve civarındaki kişilere faizle borç vermekteydi. Eğer bu kişiler borçlarını ödeyemezlerse, onların eşleri ve kızlarını kendine ait genelevlerde zorla çalıştırmaktaydı. Sürekli kervanların durakladığı bir ticaret merkezi olan Mekke’de kervanlardaki muhafızlar ve tüccarlar Ebû Leheb’in genelevlerinde vakit geçirirlerdi. Bu yüzden, bu hakaretamiz duruma düşmemek için bazı borçlular kızlarını canlı canlı toprağa gömmüşlerdi. İşte Allah’ın lanetlediği, kurumsal ve hukuki hiçbir kaideye dayanmayan, bir çeşit mafyanın işlettiği ve fuhuşla iç içe olan, bu zalim ve gaddar yapıdır. Allah bu yapıyı “Ebû Leheb’in eli” olarak tanımlamıştır.

Yine Kur’an’da muhtelif yerlerde Allah kazandıklarını küplere dolduranları, iddihar edenleri, dolayısıyla ellerindeki nakit gelirlerini ve ticari metaları ekonomik dolaşıma sokmayanları, karaborsacılık yapanları şiddetle lanetlemektedir. O takdirde, riba hem tekel gücünü kullanarak malları rekabetçi fiyatın üstünde satanların elde ettiği ekstra geliri, hem hiçbir kural ve kaideye bağlanmadan ve denetim mekanizması olmadan kişiden kişiye verilen krediden elde edilen faiz gelirini (yani tefeci faizini) hem de istifçilik ve karaborsacılıktan elde edilen fahiş gelirleri kapsar. Pekiyi bugünkü anlamda bankacılık sistemi buna uyar mı? Hayır. Bankalar hem uluslararası hem de ulusal denetime tâbi, hükümleri yargı denetiminde olan anlaşmalarla milyonlarca mudiden tasarrufları bir havuzda toplayıp ihtiyaç sahibi işveren ve tüketicilere dağıtan, bunun için insan istihdam eden ve ticaretin akışını kolaylaştıran kurumlardır. En önemlisi, parayı istiflemeyip dolaşıma sunarlar. Küçük tasarrufları toplayıp büyük yatırımları finanse ederler. Firmaların doğru şekilde çalıştırılması için de danışmanlık hizmeti verirler. Hiç Ebû Leheb’in eline / sistemine benziyor mu? Tabiî ki hayır.

Devamı bir sonraki yazıda…

İSLAMDA FAİZ MESELESİ II

YAYINLAMA: 19 Ocak 2020 - 23:25
Cuma günkü yazımda ribanın aslında sadece faizden ibaret olmadığı, bahsedilen faizin de Mekke müşriklerinin tefeci faizi olduğunu, bunun yanında rekabetçi haddin üstündeki aşırı kârların ve yine rekabetçi kiraların üstündeki aşırı kira gelirlerinin de ribaya girmesi gerektiğinden bahsetmiştim. Bunlara bir üçüncü olarak istifçilerin ve karaborsacıların gelirlerini de eklemiştim. Son olarak mevcut bankacılık sisteminin Kur’an’da lanetlenen riba ile uzaktan yakından alakalı olmadığını söylemiştim. Cumartesi günkü yazısında Mustafa Öztürk Hoca da topa girdi. Üç aşağı beş yukarı benimle benzer görüşleri savunmaktaydı. İki farkla: ben iktisatçıyım, o ilâhiyatçıdır; ben Diyanetin fetvasını iyi niyetle yorumlar ve bir başlangıç olarak bakarken, o bunun hükümet baskısıyla verilmiş bir fetva olduğunu ima etmekteydi. Neyse, biz kendi işimize bakalım. Bugünkü yazımda bu konuları detaylandıracağım.

RİBANIN İSLAM HUKUKUNDA TANIMI NEDİR?

İslam Hukuku deyince temel kaynaklar Kitab (Kur’an-ı Kerim) ve Sünnet-i Nebevî’dir. Önce kaynaklara inelim ve sonra mezhep görüşlerine değinelim.

Bakara Suresi 275’inci ayette şöyle der: “Riba yiyenler, şeytanın çarptığı kimseler gibi davranırlar; çünkü onlar "Alışveriş de bir tür ribadır!" derler. Hâlbuki Allah alışverişi helal ve ribayı haram kılmıştır. Bu nedenle, kim Rabbinin öğüdünü dinler ve hemen ribadan vazgeçerse, evvelki kazançlarını koruyabilir ve onun hakkında karar vermek artık Allah'a kalır; ona, (yani ribaya) geri dönenlere gelince; içinde yaşayıp kalacakları ateşe mahkûm olanlar işte böyleleridir.”

Ayetten açıkça anlaşılacağı üzere Allah ribayı yasaklamaktadır. Fakat riba nedir? Burada Kur’an’daki ifade belirsiz ve açıklanmamıştır. Bu yüzden fakihler Sünnet’e yönelmişlerdir.

Buhari, Müslim, Tirmizi, Ebû Davud, İbn-i Mâce, Nesai ve Muvatta’da geçen ünlü bir hadis bu noktada – yani ribanın tanımında- kaynak teşkil eder. Hz. Ömer’den rivayettir: “Altını altınla, gümüşü gümüşle, buğdayı buğdayla, arpayı arpayla, hurmayı hurmayla, tuzu tuzla hep aynı miktarlarda anlaşarak ödeyin. Kim ki daha fazlasını verirse, riba yemiş olur, alan da veren de aynıdır.” Hadis’in başka bir versiyonunda ise Peygambere atfedilen şu cümle eklenmiştir: “… Eğer malın cinsi farklılaşırsa ödemeyi üzerinde anlaştığınız bir fiyattan yapın”.

Bu hadis İslam hukukunda riba tanımı için temel kaynak kabul edilir. Bununla birlikte farklı fıkıh ekollerinde (yani farklı mezheplerde) bu hadis farklı şekilde yorumlanmıştır. Örneğin Zahiri mezhebi fakihleri riba tanımının sadece hadiste geçen altı meta için geçerli olduğunu, diğer metalarda faiz uygulamalarının ribaya girmeyeceğini savunurlardı. Hanefî, Hanbelî ve Şiî Caferî fakihleri kıyas hükmüyle ağırlık ölçüsüyle ölçülen tüm metalara (altın ve gümüş gibi) ve hacim ölçüsüyle ölçülen tüm metalara (buğday, arpa, tuz ve hurma gibi) faiz uygulamasını genişletmişlerdi. Şafiî ve Malikî fakihler ise faiz uygulamasını sadece gıda maddeleri ve altın ile gümüşe uygulanması gerektiğine hükmetmişlerdi. Altın ve gümüş cinsi olmayan bütün para türlerinde faiz uygulamaları ise dört mezhep ve Caferîlerin ortak görüşüyle riba sayılmıyordu. Burada ilginç olan nokta, bu hükümlerin takas ekonomisinin yaygın olduğu bir çağda verilmiş olmasıdır. Yani ticaret ve borç ilişkileri çoğunlukla malın malla takası şeklinde gerçekleşiyordu. Öyle ki, bu çağda üretim geçimlik tarım üretimine ve para sistemi de basılı kıt miktarda altın dinar ve gümüş dirheme bağımlıydı. Altın ve gümüş para için alınan ve verilen en küçük faiz riba tanımı içine giriyordu. Ancak bakır ve demir gibi farklı metallerden yapılmış bozukluklarda faiz caiz görülmekteydi.

Zamanla İslam topraklarında Akdeniz ticareti ve İpek Yolu ticaretinin etkisiyle refah artmış ve ticaret daha karmaşıklaşmıştı. Bunun sonucu ticaret senetleri kullanılmaya başlamıştı. Ticaret senetleri alınıp satılmaya başlanınca tartışma yeniden alevlendi. Fakihlerin bir kısmı bu ticaret senetlerinin üstündeki değerler altın dinar veya gümüş dirhem cinsinden olduğu için bunların kullanımını da riba yasağının içine dâhil ederken, bazıları da bu senetlerin kâğıttan yapıldığını bu yüzden riba yasağının içine girmeyeceğini söylemişlerdi. Bir üçüncü görüş de, senetlerin hangi malın ticaretinde kullanılacağının önemli olduğunu, yasak dışında kalan malların ticaretinde kullanılan ticaret senedi ve dolayısıyla uygulanan faizin riba sayılmayacağını savunmuşlardı.

Bu yukarıda sayılanlara rağmen İslam toplumları dünyanın en büyük ekonomilerine hükmetmekteydiler. Çağına göre muazzam büyüklükte bir ticaret hacmi gerçekleşmekte ve elbette ki buna bağlı olarak muazzam miktarlarda servet birikmekteydi. İspanya’dan Doğu Türkistan’a Rusya’da Kazan’dan Yemen’de San’a ’ya geniş topraklar ve milyonlarca insan içeren dev bir ekonomiydi bu. İster istemez küçük tasarrufçuların birikmiş servetlerinin bir havuzda toplanarak büyük girişimlerin finanse edilmesi gerekmekteydi. Ancak altın ve gümüş paraya dayalı para sisteminde, bu, riba yasağına takılıyordu. Riba yasağını aşarak finansman sağlayacak alternatif yollar geliştirilmesi ihtiyacı ortaya çıkmıştı. İşte faizsiz finans sisteminin temelleri bu noktada atıldı. Faizsiz finans sistemini destekleyen birisi olarak bu konuyu bir sonraki yazımda anlatmak istiyorum. Bugünkü yazımı modern bankacılığın riba yasağı içine girmemesi gerektiği yönünde görüşlerimle tamamlayacağım.

MODERN BANKACILIKTA FAİZ UYGULAMASI RİBA YASAĞINA GİRER Mİ?

Burada iki yazının sonunda görüşlerimi birkaç noktada özetlemek isterim:

1. Kur’an’da yasaklanan riba önceki ve sonraki ayetlerin içeriğine bakacak olursak muhtaç durumdaki fakirlere zenginler tarafından verilen ve sonunda borçluları köleleştirmeyi amaçlayan tefeci faizidir. Hâlbuki modern bankacılık sistemi küçük tasarrufçunun fonlarını bir araya getirip büyük yatırımları finanse etmekte ve tasarrufçuyu dolaylı yoldan yatırımlara ortak etmektedir. Bir tarafta muhtaçları kendine köle etmek amaçlanırken, diğer tarafta hem küçük tasarrufçuyu yatırıma ortak edip zenginleştirmek hem de üretimi finanse etmek amaçlanmaktadır.

2. Dört Sünni ve Şiî Caferî mezheplerinin klasik metinleri, arkasında altın veya gümüş olmayan paralara uygulanan faizi ittifakla riba kabul etmemektedir. Bretton Woods sistemi 1970’lerin başında yıkılana kadar –en azından kâğıt üstünde de olsa – paraların arkasında altın rezervi vardı. Artık hiçbir Merkez Bankası’nın bastığı para ile altın rezervleri arasında bir bağlantı yoktur. Kâğıt paranın arkasında bırakın altını, hiçbir reel meta yoktur. Tamamen yatırımcının o paraya duyduğu güvene bağlı itibari bir değere sahiptir. Bu durumda dört artı bir mezhebin ittifakla kabulüne göre arkasında altın olmayan kâğıt paraya uygulanan faiz ribaya dâhil edilemez.

3. Küresel finans piyasalarının olduğu ve bütün ülkelerde diğer ülke paralarının da alınıp satıldığı bir ortamda bu paraların birbirine karşı değerleri nasıl tespit edilecektir? Hatırlatırım, döviz kurları dakika başı değişmektedir. İhracatçı ve ithalatçıların kur riskinden korunabilmesi için vadeli döviz fiyatlarına, vadeli döviz fiyatlarının belirlenmesi için de her bir ülkenin gün içi faizlerine ihtiyaç vardır. Yoksa dünya ekonomisi Soros gibilerin spekülasyonlarına tamamen bağımlı üretimsiz bir kumarhaneye döner.

4. Dışa açık, kapitalist ve parasal bir ekonomide faizler sermayenin sektörler ve firmalar arasında en verimli dağılımını gerçekleştirmek için olmazsa olmaz bir risk ölçüm birimidir. Sovyet komünizmi doğru düzgün finans piyasalarını işletemediği ve faizler siyasi kararlarla belirlendiği için verimsizleşti. Bu da komünizmin çökmesiyle sonuçlandı. Bu durumda dahi modern küresel ekonomideki faizi lanetlenmiş Ebu Leheb’in ve Ebu Cehil’in tefeci faiziyle bir tutmak ya sınırsız bir cehaletle ya da önyargıdan kör olmuş bir bakışla açıklanabilir.

5. Bu görüşleri fetva kabul etmeyin. Sadece bir iktisat profesörünün yazılı kaynaklara dayalı yaptığı bir çıkarım olarak kabul edin. Yine de en iyisini Allah bilir.

İslami finans sistemi de Cuma’ya inşallah.

BÜTÇE AÇIĞININ MONETİZASYONU

YAYINLAMA: 26 Ocak 2020 - 23:35
Bugün yeniden konvansiyonel iktisat konularına dönüyorum. Konumuz para basarak bütçe açığının kapatılması anlamına gelen “bütçe açığının monetizasyonu”. Öncelikle son gelişmeyi paylaşayım…

T.C. Merkez Bankası 20 Ocak günü Olağanüstü Genel Kurulu’nu yaparak 2019 kârını Hazine’ye aktarma kararı aldı. Merkez Bankası’ndan şu açıklama yapıldı: “2019 yılı dönem kârı üzerinden kâr payı avansı ödenmesine ve 2018 yılı kârından ayrılan ihtiyat akçesinin dağıtılmasına karar verilmiştir.” Merkez Bankası, böylece 35,2 milyar Türk Lirası kâr payı avansı ile 5,3 milyar Türk lirası ihtiyat akçesinin hissedarlara (aslan payı Hazine’ye olmak üzere) dağıtımına başlandığını da açıkladı. Geçen sene de buna benzer bir karar alınmıştı.

MERKEZ BANKASININ KÂRI NEDİR VE NE ZAMAN ORTAYA ÇIKAR?

Merkez Bankası’nın hemen hemen hisselerinin tamamı Hazine’nindir. Bu da doğaldır. Merkez Bankası kâğıt üstünde bir şirket olduğu için her sene genel kurul toplar. Yine her şirkette olduğu gibi bilançosunda kâğıt üstünde bir kâr görünür. Ancak bu gerçek anlamda bir kâr mıdır? Hayır, Merkez Bankası gerçek anlamda kâr etmez. Çünkü kâr, bir firmanın üretip satabildiği mal veya hizmetlerin karşılığında elde ettiği paradan (firmanın cirosu yani satış geliri) yine mal ve hizmetlerin üretimi ve satışı sırasında yaptığı masraflar (satılan malların maliyeti) çıktığında cebinde kalan paradır. Pekiyi Merkez Bankası ne üretiyor? Nakit para… Hem de bu nakit para üretiminde tekel konumundadır. O zaman bu kâr neyin kârıdır? Yıl içinde yaptığı döviz işlemlerinde kur farklarından dolayı hesaplarda görülen fazlalıklar bu kârın temelini teşkil eder. Yine benzeri şekilde açık piyasa işlemlerinden elde ettiği fazlalıklar da kâğıt üzerinde Merkez Bankası’nın hanesine yazar. Özellikle kriz zamanlarında görevini ifa eden bir Merkez Bankası kâr etmek zorundadır. Nasıl mı? Anlatayım…

Cari hesap açığına dayanan ve aşırı dış borç birikiminden kaynaklanan bir kriz anını düşünün. Tıpkı Ağustos 2018’de olduğu gibi… Bu durumda döviz kurları aşırı artış gösterecektir. Döviz kurlarındaki artışı frenlemek için Merkez Bankası piyasaya döviz satarsa, bu durumda krizden önce ucuz kurdan topladığı dövizleri pahalı kurdan satacaktır. Bu ise Merkez Bankası’nın kârı olarak bilançosuna yansır. Gerçekte ne olmuştur? Gerçekte Merkez Bankası kur artışını engellemek için para arzını kısmıştır.

Yine Merkez Bankası herhangi bir sebeple piyasa faizlerinde ciddi bir artış olduğu durumda da piyasaya müdahale edebilir. Faizlerin artması borsada bir çöküşe yol açacağı gibi, aynı zamanda, devlet tahvillerinin fiyatlarında da sert bir düşüşe yol açabilir. Bu durumda Merkez Bankası daha önce yüksek fiyattan piyasaya sattığı hisse senetleri veya devlet tahvillerini bu sefer ucuz fiyattan satın alacaktır. Bu da kendi hanesinde kâr olarak görünür. Ancak… Aslında Merkez Bankası piyasada oluşan nakit kıtlığını gidermek için piyasaya yeni para arz etmiştir.

Sonuç olarak şunu diyebiliriz: Merkez Bankası sıradan bir firma değildir. Kârı da sıradan bir firma kârı sayılamaz. Merkez Bankası’nın kâr ettiği dönemler de, her zaman, ya döviz kıtlığı ya da nakit kıtlığı olduğu dönemlerdir.

Pekiyi, Merkez Bankası gerçek anlamda kâr etmiyorsa, kârlarını hazineye aktarması ne anlama geliyor? Pratikte bu durum, Merkez Bankası’nın Maliye Bakanlığı’nın toplayamadığı vergilerden kaynaklanan açığını (Bütçe Açığı) para basarak kapatması anlamına gelir. Nokta.

BÜTÇE AÇIĞININ MONETİZASYONU DOĞRU BİR POLİTİKA MIDIR?

Özellikle kriz dönemlerinde Merkez Bankaları kamu açıklarını kapatacak politikalar uygulayabilir. Bu politikaya yanlış denemeyeceği gibi doğru da denemez. Çünkü iktisat politikaları mucizevi sonuçlar üretmez. Her politikanın topluma ve vatandaşlara olumlu yansıyan sonuçları olduğu gibi olumsuz yansıyan sonuçları da bulunur. Mucizevi sonuçları ancak Star Wars serisinde Jedi şövalyelerinin elinden ya da Yüzüklerin Efendisi serisindeki sihirli yüzüklerde görebilirsiniz. Ancak gerçek hayatta mucizeler yoktur. Her ilacın yan etkisi olduğu gibi her politikanın da avantajı yanında dezavantajları da vardır. Yukarıdaki açıklamalar derslerde öğrencilere bahsettiğimiz basit gerçeklerdir. Öte yandan para basılarak bütçe açığının finansmanı Türkiye ekonomi tarihi açısından ne ifade eder? Kısaca bu soruyu da cevaplayayım.

1985 yılında Özal Hükümeti İç Mali Liberalleşme Hamlesini başlattı. Bu ne demekti? Merkez Bankası’ndan Hazineye verilen avanslar kaldırıldı. İMKB (bugünkü BİST’in ilk adı) kuruldu ve özel bankaların faizleri serbest bırakıldı. Bu Türk özel finans sektöründe sermaye birikimi yaratmak ve uluslararası kriterlere uygun bir bankacılık sektörü oluşturmak için uygulanmış bir politikaydı. Bugün dünyadaki birçok ekonomide Merkez Bankaları’nın para basarak bütçe açığını finanse etmesi pek de tercih edilen bir yöntem değildir. Merkez Bankası bugün kâr payı dağıtma adı altında aslında, bütçe açığını monetize etmektedir.

BÜTÇE AÇIĞININ MONETİZASYONUNUN AVANTAJ VE DEZAVANTAJLARI

İlk önce avantajlarından bahsedelim. Dışa açık bir ekonomide bütçe açığının monetizasyonu, kamu harcamalarının ihracatı dışlamasını önler. Şöyle ki, dışa açık bir ekonomide bütçe açığı hükümetin bankalara tahvil satarak borçlanmasına, bu da faizlerin yükselmesine neden olur. Artan faizler nedeniyle hem yerli firmalara kredi imkânları azalacak hem de yurt dışından gelen sıcak para ile döviz kuru düşeceği için ihracatın reel değeri azalacaktır. Bu politikayla hem ihracattaki olumlu seyir devam eder hem de bankacılık kesiminin özel sektöre kredi imkânları artar. Kısa dönemde ki, bu da 6 ilâ 9 ay arasındadır, milli gelir büyümesi bundan olumlu olarak etkilenir. Yani 2020 yılı Mart ve Haziran aylarında açıklanacak büyüme oranlarının pozitif olma ihtimali artmıştır. Bazı batık firmaların ve kredi ödeme güçlüğünde olan bazı tüketicilerin nakit sıkıntısı da bir ölçüde hafifleyecektir.

Öte yandan bu politikanın dezavantajları da vardır. Yaz aylarından itibaren enflasyon %20’lere doğru çıkma eğilimine girebilir. Bu ise vatandaşın azalan reel satın alma gücünde daha fazla bir düşüş anlamına gelecektir. Öte yandan bizim görüp de burada yazdığımızı uluslararası firmaların görmemesi mümkün değildir. Enflasyon artışı öncesinde ülkeden sermaye kaçışı git gide hızlanan bir şekilde artabilir; bu olmasa bile yaz aylarında artışa geçen enflasyonla birlikte kurların artması da kaçınılmaz hale gelir.

Sonuç olarak bu politikanın – eğer dönem içinde aksi yönde bir politika uygulanmazsa- kısa dönemde (yaz aylarına kadar) geçici bir rahatlama ama uzun dönemde (yaz aylarından yıl sonuna kadar) enflasyon ve döviz kurlarında artışla birlikte vatandaşın geçim sıkıntısında da bir artışa yol açacağı söylenebilir. İzleyip göreceğiz.

ÖZGÜRLÜK, BAĞIMSIZLIK VE DEVLET

YAYINLAMA: 30 Ocak 2020 - 23:30
Daron Acemoğlu’nun James A. Robinson’la birlikte yazdığı son kitabını aldım: “Dar Koridor – Devletler, Toplumlar ve Özgürlüğün Geleceği”. Acemoğlu burada küreselleşme çağında devletlerin varlığını sorguluyor. Temel görüşü şu: Devletsiz bir toplumda ne refah ne de özgürlük olur; ancak devletin fazla güçlendiği yerde de özgürlük olmaz. Çözüm ne? Devletin sivil toplum tarafından denetlenebildiği, hükümetlerden bağımsız kurumların ve sivil toplum örgütlerinin de karar mekanizmasında yer aldığı bir toplumsal yapı ile devletin fazla güçlenmesi engellenir. Bu tabiî ki, soğuk savaş döneminden beri öne sürülen ve özellikle bizim “liberal sol – özgürlükçü demokrat – ikinci cumhuriyetçi” tayfasının hararetle savunduğu bir görüş. Ben Acemoğlu’nun söyleminin – özellikle Trump ve Johnson gibi tiplerin iktidara gelmesi vesilesiyle de- Anglo-Sakson toplumlarında hâkim olan tartışmanın tam göbeğine düştüğünü düşünüyorum. Bu açıdan iyi bir zamanlama ile kotarılmış güzel bir kitap. Sağlam argümanları var. Fakat bana göre, bu argümanlar ancak gelişmiş refah toplumları için geçerli olabilir. Ben, bizim gibi toplumlar için özgürlük ve devletin gücü yanı sıra bağımsızlık kavramının da önemli olduğunu düşünüyorum.

ÖZGÜRLÜK VE BAĞIMSIZLIK NE DEMEK?

Özgürlük “bireylerin başkalarının tahakkümü veya baskısı olmadan kendi eylemlerine yönelik kararlarını kendi özgür iradeleri ile” alabilmeleridir. Ancak insanlar yalnız başlarına adacıklarda yaşamamaktadırlar. Aksine, insanlığın başlangıcından beri, insanı insan yapan en önemli özelliklerden biri de gittikçe genişleyen topluluklar içinde yaşamasıdır. Dolayısıyla, bir topluluk içinde yaşayıp kendinizi o topluluğun içinde var ediyorsanız karar ve eylemleriniz de o topluluk tarafından sınırlandırılacaktır. Modern toplumlarda kabul gören özgürlük tanımı “bireylerin özgürlüğünün başka bireylerin özgürlüğü ile” sınırlanmasını da içerir. Burada bireyler arası ilişkilerde her bireyin özgürlük sınırının eşit ve adil bir şekilde belirlenebilmesi için bir üst norma ve dolayısıyla bu normları hayata geçirecek bir üst kuruma ihtiyaç vardır. O üst norm “hukuk” ve üst kurum da “devlettir”.

Devlet olmazsa, bireyler veya bireylerden oluşan topluluklar kendi özgürlüklerini diğerlerinin aleyhine genişletmek için güç kullanırlar. Bu güç ahlaki ve dini norm ve yapılar aracılığıyla olabileceği gibi, salt fiziki gücün kullanımı ile de elde edilebilir. Bir üçüncü yol ise para gücüdür. Modern toplum öncesinde, toplumsal ilişkilerin bireylerinin özgürlüklerini dinî ve ahlâki normları temel alarak sınırlayan düzenlemelerin olduğu durumlarda dini temsil eden sınıfların hakim olduğu oligarşik yapıları gözlemleriz. Öte yandan salt fiziki güç – yani askeri güç – temel alınarak toplumsal ilişkiler ve bireylerin özgürlük sınırları çizildiği durumlarda despotik tek adam idarelerinin ortaya çıktığını görmüşüzdür. Modern anlamda devlet, askeri güç ve dini ahlaki normlar temelinde – dolayısıyla onları temsil ettiğini iddia eden sınıflar güdümünde – değil, ama bütün vatandaşların ortak bir uzlaşması ve bunun sonucunda da ortaya çıkan bir sözleşmeye – anayasaya- dayanır. Modern ve eşitlikçi toplumlarda mutlak monarkların keyfi idareleri, dini normları temsil iddiasındaki seçkin sınıfların oligarşik yönetimleri ya da servet sahibi zenginlerin para gücünü kullanarak oluşturdukları imtiyazlı özgürlük alanları bulunmaz, bulunmamalıdır. Çünkü dini – ideolojik, askeri veya finansal güce dayalı kurumlaşmalar bireyler arasında eşitsizlik yaratır ve bu da bireylerin özgürlük sınırlarının farklılaşmasına yol açar. Orwell’in “Hayvan Çiftliği’nde” bahsettiği toplum benzeri bir yapı ortaya çıkar: “Bütün hayvanlar eşittir, domuzlar daha fazla eşittir!” Modern ve eşitlikçi toplumlarda domuzlar iktidara gelemez!

Bağımsızlık “bir milletin ve o milletin mensubu olduğu devletin yaşadığı topraklar üzerinde hükümranlığı ve kendi kendini yönetme kabiliyeti” anlamına gelir. Milli devlerin / ulus-devletlerin temelini de bu “bağımsızlık” kavramı oluşturur. Ancak her devletin bağımsızlığının sınırı hem o ülkede yaşayan bireylerin özgürlükleri hem de diğer devletlerin bağımsızlıkları tarafından belirlenir. Eğer devletler arası ilişkileri belirleyen normlar olmazsa ve yine milliyeti ne olursa olsun dünyadaki bütün bireylerin sahip olacağı ortak haklar belirlenmezse yine devletlerin bağımsızlık sınırını finansal ve askeri güç belirler. Örneğin Kasabanın Şerifi Trump’ın pervasızca yaptırım uygulama kararları, başka ülkelerin askeri yetkililerini mafyavari suikastlerle ortadan kaldırması, canı sıkıldığında istediği ülkeyi işgal etmesi pratikte ABD’nin bağımsızlık alanındaki genişlemenin diğer ülkelerin bağımsızlık alanını da küçülttüğünü ortaya koymaktadır. Emperyalizm olgusunun çıkış kaynağı devletler arası ilişkileri tanımlayan hukuk kuralları ve normların fiilen işlevsiz olmasından kaynaklanır. Çünkü uluslararası/devletler arası ilişkileri hukuk ve normlar çerçevesinde örgütleyecek bir üst kurum bulunmamaktadır.

2020 SONRASI DÜNYADA TARTIŞMANIN ANA KAYNAĞI: ÖZGÜRLÜK VE BAĞIMSIZLIK

Başta ABD olmak üzere Batı’nın emperyalist ülkeleri “devlet ve bireysel özgürlükler” tartışmasını öne çıkarmaktadır. Çünkü bu ülkelerin bağımsızlıklarını kaybetme ve hatta daha kötüsü devlet düzenlerinin ortadan kalkıp anarşi ve kaosa sürüklenme ihtimalleri bulunmamaktadır. O yüzden, gelişmiş ülkelerde siyaset bireysel özgürlüklerin artması ve devlet gücünün azaltılması üzerinde yoğunlaşacaktır. Ancak gelişmekte olan ülkeler (Türkiye, Rusya, Çin, İran, Latin Amerika ülkeleri vb.), özellikle mali ve iktisadi bağımsızlıklarını kaybetme tehdidi altındadırlar. Bu ülkelerdeki hükümetler ve vatandaşların çoğunluğu mali ve iktisadi bağımsızlığı güvence altına almak için bireysel özgürlüklerden taviz vermek gerektiğini savunmaktadır. Bununla birlikte, az gelişmiş ülkeler (İslam dünyasının kahir ekseriyeti, Afrika ülkeleri ve bazı Asya ülkeleri) ise yarım yamalak siyasi bağımsızlıklarını da kaybetmek, hatta devlet düzeninin yıkılıp iç savaşa düşmek tehdidi altındadırlar. Bunun örneklerini Afganistan, Libya, Suriye, Venezuella ve birçok Afrika ülkesindeki iç savaş ve şiddet ortamında gözlemledik.

Yukarıda bahsettiğim durum ve süreçleri dikkate alırsak, gelişmekte olan ve az gelişmiş ülkelerde “özgürlük ve devlet” tartışmasının tek başına bir anlam ifade etmediğini düşünüyorum. Acemoğlu’nun bahsettiği sivil toplum örgütleri, bağımsızlığın tam sağlanmadığı (yani ülkenin politikalarının uluslararası çıkar çevrelerinin menfaatleri doğrultusunda belirlendiği) toplumlarda, adeta emperyalist efendilerin sömürge valileri konumuna yükselirler. Asayişin sağlanmadığı, terörizm ve anarşi tehdidi altındaki toplumlarda birey haklarını bahane edip hükümran devleti daha da zayıflatacak politikaları tartışmaya açmak, günün sonunda bağımsızlığın kaybıyla sonuçlanır. Bağımsızlık giderse özgürlük de kalmaz.

Burada kritik olan nokta şudur: Bir toplumun emperyalist baskılara boyun eğmemesi için kendi içinde birlik olması gerekir. Bunun için bütün vatandaşların kendi devletine ve kamu düzenine güvenmesini ve gönüllü olarak ona bağlanmasını sağlayacak hukuki üst yapı ve iktisadi alt yapının kurulması gerekir. Kısaca bu örgütlenmeyi dört ayak üstüne oturtabiliriz: Şeffaf bir yönetim, kabul edilmiş, adil ve eşitlikçi kurallara göre işleyen bir kamu idaresi, mümkün olduğunca rekabetçi bir ekonomi yapısı ve milletin yöneticileri denetleyebileceği bir demokrasi. Yani daha fazla özgürlük için bağımsızlıktan ve daha fazla bağımsızlık için özgürlükten vaz geçmemeliyiz. Türkiye’de eğer bu ince ayarı iyi yapabilirsek ana problemlerimizin çözümü için sağlam bir temel atmış oluruz.

PONZİ OYUNU: ÜÇKAĞITÇILARIN EKONOMİ POLİTİĞİ VE KAPİTALİZM

YAYINLAMA: 02 Şubat 2020 - 23:30
Son haftalarda yaygın TV kanallarından birinde yeni başlayan bir TV dizisinde Ponzi Oyunu gündeme geldi. Kısaca dizinin konusu şöyle: Özel üniversitelerden birinde çalışan bir iktisat profesörü ihaleye fesat karıştırma iddiası ile okuldan atılır. Aynı şekilde bankadaki hesapları da bloke edilir. Bu arada profesörün oğlunun beyninde tümör olduğu ortaya çıkar. Tedavisini yalnızca ABD’de uzman bir doktorun yapacağı söylenir. İhtiyaç duyulan para ise tamı tamına bir milyon dolardır. Profesör hayatı boyunca hep üçkâğıtçılıkla geçinmiş bir çocukluk arkadaşı vasıtasıyla bu durumdan kurtulmak için bir tezgâh kurar. Venezuella’da körelmiş bir altın madeni satın alınır. Bu altın madeni sanki çok büyük bir rezerve sahipmiş gibi büyük bir lansman toplantısıyla tanıtılır. Her ortak olana ayda yüzde on getiri vaat edilir. Aslında madenin hiçbir değeri yoktur. İşin özü, sisteme her defasında daha fazla para getirecek enayi bulmakta yatar. Dolayısıyla yeni ortaklar girdikçe eski ortakların getirileri ödenir. Bu tür tezgâhlara “saadet zinciri” adı verilir ve yeni ortaklar gelmediği anda sistem çöker. Üçkâğıtçılara ise parayı alıp kaçmak kalır.

PONZİ OYUNU NEDİR?

Bir Ponzi Oyunu yeni yatırımcılardan para toplayıp eski yatırımcıların kârlarını ödeme esasına dayalı bir tür dolandırıcılıktır. Ponzi Oyunu’nu tezgâhlayanlar yatırımcıları dağıtılan kârların düzenli bir girişimden elde edilen satış gelirlerine dayandığına inandırırlar. Bu yüzden sisteme her gelen yeni yatırımcı elde edilen kârların diğer yatırımcılardan toplanan paraya bağlı olduğunun farkında olmazlar. Bir Ponzi Oyunu “sürdürülebilir bir işletmenin faaliyetlerine bağlı olduğu” aldatmacasını sisteme yeni yatırımcılar girdiği ve çok sayıda yatırımcının bütün parasını sistemden çekmediği müddetçe devam ettirir. Öyle ki, sistem devam ettiği sürece yatırımcılar gerçekte olmayan varlıkların sahipleri olduğuna inanmaya devam eder.

Ponzi Oyunu’nun ana fikri “Ali’ye ödemek için Veli’yi soy!” şeklinde özetlenebilir. Başlangıçta tezgâhı kuran üçkâğıtçı piyasanın çok üstünde getiri vererek yeni yatırımcıları/enayileri çekmeyi ve aynı zamanda eski yatırımcıların da daha fazla para yatırmasını sağlamayı amaçlar. Yeni yatırımcılar sisteme girdikçe üçkâğıtçının elindeki fonlar kartopu etkisiyle hızla büyür, yeni gelenlerin parasının bir kısmıyla da eski yatırımcıların faizleri ödenir.

Sisteme yeni oyuncu girmesi kadar eski oyuncuların da sistemden çıkmaması önemlidir. Bu yüzden sistemi tezgâhlayan üçkâğıtçı herkese ne kadar para kazandırdığına dair sürekli raporlar gönderir, gösterişli ve lüks mahallerde toplantılar yaparak göz boyar, sistemden çıkmak isteyenler için bunu zorlaştıracak koşullar getirir, hatta paranın 3-4 ay boyunca çekilmemesi şartıyla daha fazla getiri vaat eder.

Bugün internette opsiyon ticareti, bitcoin yatırımı, ikili ticaret adı altında insanları sistemlerine çekmek isteyen bir sürü yatırımcı/üçkâğıtçı türemiştir. Bunların çoğu aslında yukarıda anlattığım mekanizmayı işletmektedir. Bu yüzden internette olur olmadık yerde karşınıza çıkan “Aylık gelirinizin 40 bin dolar olmasını ister misiniz?” benzeri reklamlara aldanmayın. Bunların çoğu üçkâğıtçıdır…

TÜRKİYE TARİHİNDE PONZİ OYUNU ÖRNEKLERİ

Türkiye tarihinin her döneminde bu tür üçkâğıtçılar çıkmıştır. Özellikle son 30 yılda arka arkaya bunun birçok örneği gördük. Bunların en eskisi 1980-82 arası Banker Skandalıdır. 1990’lı yıllarda Kenan Şaranoğlu tam bir saadet zinciri olan Titan’ı kurmuş ve enayilerin paralarını toplamıştı. Son dönemde oluşan Ponzi Oyunları ise yerli ve milli sosuyla, hatta utanmaz bir şekilde, yüce dinimiz kullanılarak kotarılmıştır. Kombassan Holding, İhlas Finans vurgunları gibi sözde İslami finansmana dayandığı söylenen üçkâğıtçı şebekeleri gariban halkın altın bileziklerinden çeyizlik eşyalarına, yaşlı ninelerin kefen paralarından dindar vatandaşların zekâtlarına kadar toplamış, sonra da paraları batırmışlardır. Son dönemin, bu konuda en yetkin şahsiyeti, Jet Fadıl’dır. Bu arkadaş benim bildiğim en az dört ayrı zamanda dört ayrı iş adı altında milletten para toplamıştır. En son bu alanda ümit vaat eden uyanık ise kamuoyunda Tosuncuk olarak bilinen arkadaştır. Milleti olmayan çiftliğine ortak etmiş, olmayan çiftliğin tesislerini dualar, Mehter Marşları ve bölgenin siyasetçileri eşliğinde açmıştı. En son, bildiğim kadarıyla, garibanlardan tokatladığı milyon dolarlarla Güney Amerika’da gününü gün etmektedir.

DİZİDEKİ YANLIŞ NE?

Dizideki iktisat profesörü oğlunu kurtarmak için “zenginleri soymayı” amaçlamaktadır. Dolayısıyla, dizide verilen ana mesaj bu tür üçkâğıtçıların çok parası olan zengin ve şımarık insanlardan ihtiyaç sahibi insanlara para aktardığı şeklindedir. Gerçekte böyle midir, pekiyi? Hayır, parası olan servet sahibi zenginleri dolandırabilen üçkâğıtçı daha anasının karnından doğmamıştır. Çünkü servet sahibi zenginler hem para yönetimini bilir, hem de böyle riskli işlere girmemeyi tercih ederler. Aksine, paraya ihtiyacı olan, kısa yoldan zenginleşmek, çalışmadan para kazanmak isteyenler genelde garibanlar arasından çıkar. Bu tür şebekeler genelde orta ve orta alt gelir grubu insanlardan para toplarlar. Dini kisve altında olan Ponzi şebekelerinin ise daha avantajlı oldukları aşikârdır: Gariban insanlar biriktirdikleri üç – beş kuruşu da haram diye bankacılık sistemine yatıramadıkları için bu üçkâğıtçılara vermektedirler. Dolayısıyla dini kisveli Ponzi şebekelerinin dolandırdıkları para hacminin diğerlerine göre daha fazla olması doğaldır. Yani ezcümle, dizide üçkâğıtçılar kahramanlaştırılmaktadır. Sanki Köroğlu gibi zenginden alıp fakire vermektedirler. Hâlbuki tam tersidir. Bugüne kadar Ponzi şebekelerinde dolandırılanlar hep garibanlardır.

KAPİTALİZM BİR PONZİ OYUNU MUDUR?

Ponzi Oyunu ile kapitalist sistemin işleyişi arasında belli benzerlikler vardır. Kapitalist sistemin yaşayabilmesi için genelde milli ekonominin, özelde ise işletmelerin sürekli büyümesi gerekir. Ponzi şebekelerinin de sürekli yeni yatırımlarla büyümesi gerekir. Öte yandan modern bankacılık sistemi de sahip olduğu nakit mevduatın 8-10 misli kaydi mevduat yaratan bir sistemdir. Dolayısıyla bütün mudiler parasını çekmek isterse bankacılık sistemi çöker. Tıpkı Ponzi şebekesi gibi. Ancak arada temel bir fark vardır. Kapitalist sistem temelde üretim sistemidir. Yani dağıtılan getirinin arkasında gerçek bir üretim vardır. Öte yandan Ponzi şebekesini kuran üçkâğıtçılar aslında hiçbir şey üretmemektedirler.

SON SÖZ

Çaba sarf etmeden para kazanmak isteyenler sonunda servetlerini de kaybeder.

DAYANIŞMACI TOPLUM VE SOSYAL DEVLET

YAYINLAMA: 09 Şubat 2020 - 23:25
Çocukluğumda aile meclislerinde dinlediğim ve hepinizin de benzerlerine şahit olduğunu düşündüğüm bir konu vardı: “Batı’da aile bitmiş!”, denirdi. “Komşuluk ortadan kalkmış, insaniyet ölmüş. Kimse kimsenin yüzüne bakmıyor. Ama bizde öyle mi, ya! Biz Müslümanız elhamdülillah… İnsanlık ölmedi daha bizde!”. Bu sözlerin arkasında nasıl bir iktisadi alt yapı vardı? Bugün Türk toplumunda, aynı Batı toplumlarında olduğu gibi, bireycilik yaygınlaşmakta ve dayanışma azalmaktadır. Yoksa Türk milleti Müslümanlığını mı kaybetti? Hayır, Türk milleti dinini kaybetmedi ama iktisadi yapısı ve dolayısıyla sosyal örgütlenmesi değişti. Bizim hatamız, olumlu veya olumsuz bütün toplumsal ve iktisadi olgu ve süreçleri dini ve kültürel değerlere bağlı olarak tanımlamamızdır. Bugün bu konuları biraz deşeceğim: Bir toplumda temel kültürel ögeler mi o toplumun örgütlenmesini ve dolayısıyla iktisadi durumunu belirler, yoksa iktisadi gelişme mi toplumun sosyal yapısını değiştirir?

Bundan daha önceki yazılarımda rekabetçi bir toplum yapısının birçok sosyal kırılmalara yol açtığı, insanı insan yapan değerlerden kopardığından söz etmiştim. Öte yandan Batı toplumlarındaki gelişmenin de daha üretken olanı, daha yaratıcı olanı öne çıkaran ve diğerlerini geriye iten “rekabetçi düzen” olduğu da bilinmektedir. Bu bir çelişki gibi görünmektedir: Bir toplumun ileri gitmesi için sosyal birliğinin bozulması, kültürel değerlerinin aşınması mı gerekir? Yoksa kültürel ve manevi değerlerini, toplumsal dayanışmasını korumak için bir toplumun daha fakir olmayı ve geri kalmayı göze alması mı gerekir? Biliyorum kafanız karıştı… “Hoca ne demek istiyor böyle?”, diyeceksiniz şimdi. Dilerseniz kısa kısa bazı kavramları açıklayalım… Sonra hepsini harmanlarız…

SANAYİ ÖNCESİ TOPLUMLARDA DAYANIŞMA NEDEN YÜKSEKTİ?

Sanayi ekonomisi insanlık tarihinde çok sert dönüşümlere yol açtı. Sanayi öncesi toplumlarda üretim tarıma dayalı idi. Tarımsal üretim yapısı gereği doğal kaynaklara, yani toprağa, su kaynaklarına ve iklime bağlıydı. Dolayısıyla üretim genelde belli bir bölgede yaşayan insanların kendi yaşam ihtiyaçlarını karşılamak için yapılmaktaydı. Örneğin sanayi öncesi toplumda, insanlar gıda maddeleri için, eğitim için, sağlık için para harcamazdı. Kendi gıda ihtiyaçlarını ekip biçerek elde ederler, kendi giysilerini kendileri dikerler, hastalanınca – doktor, hastane ne kelime – kocakarı ilaçları ile kendi kendilerini iyileştirmeye çalışırlardı. Çocukların eğitimi kilise, cami ve havra gibi dini merkezlerde okuma yazma ve dini emir ve yasakları öğrenme düzeyinde kalıyordu. Hele Osmanlı Türkiye’sinde 1850’ye kadar toprakta özel mülkiyet bile yoktu… Bırakın ortaçağı, yeniçağı veya yakın çağı 1970’ler, 1980’ler Türkiye’sinde bile restoranlar, oteller bugünkü gibi yaygın değildi. Pek çoklarımızın giysilerini ailemiz örmüş veya dikmişti. Evde annelerimiz bugün parayla satın alınan birçok hizmeti bedava üretirlerdi.

Böyle bir toplumda üretim “geçimlik üretim” olur. Bütün ürün ve hizmetleri tek bir ulusal pazarda toplamak mümkün olmaz. Pazarlar yerel pazar düzeyinde kalır. İnsanların üretimi çoğunlukla kendi temel ihtiyaçlarını karşılamak için yapılır, pazarda satmak için değil. Satış az olunca kâr da az olur. Bu yüzden tasarruflar güdük kalır, olan tasarruflar da piyasada yatırım finansmanına yönlenmez. Çünkü faiz yasağı gibi birçok etken sebebiyle tasarruflar finans sisteminde değil yastık altında birikir. Bu yüzden sermaye birikimi de olmaz. Yaşam standartları düşüktür: doğumda çocuk ölüm oranları yüksektir, eğitim düzeyi kötünün de altındadır, ortalama ömür düşüktür, kadının toplumsal hayatta yeri yoktur. Hayatın zorluklarıyla baş etmenin yolu insanların karşılıklı dayanışmasıyla sağlanır. Bu dayanışmanın örgütlenmesi ise dini cemaatler ve aşiret bağları kanalıyla olur. Sonuç olarak ekonomi yerel pazarlara bölündüğü gibi, toplumda cemaat ve aşiretlere bölünür.

Ben bundan önceki yazılarımda Bayrami’ler, Ahi’ler veya Bektaşi’ler gibi dini tasavvufi cemaatleri ve yine göçebe Türk boylarındaki oymakları dayanışmacı toplumun Türk tarihindeki kökleri olarak duyurmuştum. Bunda da haklıydım. Ancak bu insanları dayanışmacı bir örgütlenme içine sokan dini inançlar mıydı? Hayır, içinde yaşadıkları hayatın iktisadi zorunlulukları onları bu yola itmişti. Bugünkü anlamda sosyal güvenliği, asayişi sağlayacak bir hukuk düzeninin olmadığı, üretimin insanların planlarına değil hava durumuna bağlı olduğu bir toplumun zorunluluklarıydı onları bu tarz bir örgütlenmeye zorlayan.

SANAYİ TOPLUMLARI ROBOTLAŞMIŞ VE AHLAKSIZ İNSANLAR MI ÜRETİYOR?

Sanayi kapitalizmi, aslında, makineleşmiş üretim sistemidir. İnsanlık tarihinde ilk defa iktisadi üretim doğal kaynaklardan ve iklimden bağımsızlaşmaktaydı. Çünkü üretimin temel faktörü olan sermaye insan eliyle üretilen bir üretim faktörüydü. Kapitalistleşen bir ekonomi, sanayi öncesi ekonomilerden farklı olarak sürekli büyümek zorundadır. Her birey ve kurum iş bölümü ve uzmanlaşmaya yönelmek zorunda kalmıştı. Bu da her bireyin belli bir üretim sürecinde sadece belli bir vazifeyi yerine getirdiği, yani aslında üretim sonunda tek bir ürüne bile sahip olamadığı, bunun yerine belli bir ücret aldığı duruma yol açmıştı. Sanayi öncesi toplumlarda, insanlar temel ihtiyaçlarını kendisi üretirken, sanayi toplumunda emeği karşılığında elde ettikleri ücretle bütün mal ve hizmetleri satın alır hale gelmişlerdi. Yani başta emek olmak üzere, her türlü mal ve hizmet metalaşmış, piyasada satılır hale gelmişti. Erkekler gibi kadınlar da üretim sürecine dâhil olmuştu. Bu da aile yapısının değişmesine yol açtı. Dedeler, babaannelerin olduğu geniş aile yapısı çekirdek aileye dönüştü. İnsanların kendilerini tanımladıkları aidiyet aşiret ve cemaatlerden – yeni sosyal rolleri gereği - meslekleri ve iktisadi sınıflarına dönüştü. Bu durum kaçınılmaz bir şekilde toplumun siyasi yapısını bugünkü Batılı demokrasilerde gördüğümüz sınıf siyasetine doğru değiştirdi. Üretim kayda alındı ve standartlaştı. Bu da şehirde yaşayan ve iş yerlerinde çalışan insanların da standartlaşmasına sebep oldu. Milli eğitim adı altında kitlesel eğitim programları da böyle oluştu. Ekonomide yerel pazarlar birbirine entegre oldu, bir ulusal ekonomi ve bunların sonucunda milli devlet ve millet kavramları gelişti.

Böyle bir toplumsal ve iktisadi dönüşümün sonucunda kırsal yaşamda ortaya çıkmış kültürel ve ahlaki değerlerin korunabilmesi pek mümkün değildir. Zaten büyük dinlerin hiçbiri de kırsal yaşam veya kasaba yaşamından kaynaklanan değerleri temsil etmez. Şehir yaşamı kendine ait yeni ahlaki kriterler ve kültürel normlara yol açmıştır. Bunu insanların robotlaşması ve ahlaksızlaşması olarak tanımlamak insafsızlıktır.

SOSYAL DEVLET VE PİYASACILARIN TEMEL YANILGISI

Batı’nın refah toplumları, gelişen sanayi ekonomisinin yol açtığı bireyciliğin ve sosyal dayanışmanın azalmasının etkilerini önlemek için Sosyal Devlet kavramını geliştirdiler. Eskiden küçük cemaat ve aşiretlerin kendi içinde dayanışma ile sağladıkları etkinin bütün bir topluma uygulanması gerekmekteydi. Rekabetçi ve bireyci yapı ile ortaya çıkan toplumdaki yaygın eşitsizliğin çözülmesi için sosyal devlet yetkin bir araç olarak kullanıldı. Artık insanlar zorlukları aşmak için gayrı resmi topluluklara üye olmak zorunda değillerdi: Sosyal devlet iş güvencesini, temel eğitimi, temel sağlık hizmetini sağlamaktaydı. Bütün toplumda geçerli olan merkezi hukuk ve güvenlik sistemi asayişi sağlamakta ve eşitsizlikler belli ölçülerde düzeltmekteydi. Bu durumun kaçınılmaz sonucu ise dini normlar ve cemaat yapılarının güçten düşmesi ve toplumun sekülerleşmesidir.

1990’lardan sonra Batı kendi eliyle sosyal devleti tasfiye sürecini başlattı. Bu sürecin en önemli aktörleri Reagan, Thatcher, Baba ve Yavru Bush’lar, Kohl, Clinton, Schröder ve Blair gibi siyasilerdi. Küreselleşme ile artan uluslararası göç ve terörizmin de katkısıyla, sosyal devletin yokluğu ırkçı ve dinci söylemleri öne çıkaran hareketlerin yükselmesine yol açtı. Yani birçok liberalin savunduğu gibi tarih sonlanmadı, aksine tarihte geriye, Orta Çağlar’a geri gittik.

Buradan devam edeceğiz…

İŞSİZLİK VE SOSYAL DEVLET

YAYINLAMA: 13 Şubat 2020 - 23:45
Gündem çok karıştı yine… Suriye’deki şehitlerimiz, Elazığ depremi, Bahçesaray çığ felaketi, Sabiha Gökçen’deki uçak kazası, Kıbrıs’ta kendini bilmez bir meczubun boş lakırdıları… Sanki 2020 felaketli bir şekilde başladı… Ama bunlara başka bir yazıda değinelim… Bütün bu olaylarda kaybettiğimiz kardeşlerimiz ve şehitlerimizin ruhuna bir Fatiha yollayalım…

Pazartesi günkü yazımda dayanışmacılık ve sosyal devlet konusunu anlatmıştım. Kapitalizm öncesi geleneksel toplumlarda insanların hayatın yıkıcılığına karşı bir güvence olarak sığındıkları aile bağları, bir aşama sonra aşiret ve cemaat bağları, bu topluluklardaki sosyal örgütlenmeyi ve siyasi yapıyı da belirlemekteydi. Özünde tarımsal üretime dayalı geleneksel toplumda, insanların çoğu kasaba ve köylerde yaşamaktaydı. Üretim çoğunlukla geçimlik üretim şeklindeydi, bu da bir milli ekonominin oluşmasını engelleyecek kadar yerel ekonomileri birbirinden ayırmaktaydı. Sanayi devrimiyle birlikte nüfus şehirlerde arttı, iş bölümü ve uzmanlaşma ile birlikte geçimlik üretim değil pazar için üretim ilkesi işlemeye başladı, aileler küçüldü, aşiret ve cemaat bağları koptu. Bununla birlikte sanayi kapitalizmi kendisinden önceki geleneksel topluma göre çok daha acımasız, çok daha güvencesiz bir toplum oluşturmuştu; özellikle çalışan emekçi sınıflar için. Bu durumda şehirlerden oluşan ve sanayileşmiş milli ekonomilerde güvenceyi sağlayacak, insanları hayatın yıkıcılığından koruyacak bir kurum olarak Sosyal Devlet ilkesi gelişti. Artık kimse başkalarından iane beklemek zorunda kalmayacaktı. Çünkü Sosyal Devlet her vatandaşının iş güvencesini, temel sağlık, barınma ve eğitim ihtiyaçlarını karşılayacaktı. Burada önemli olan nokta, insanların cemaatler ve aşiretler gibi resmiyeti olmayan, tüzel bir kişiliği bulunmayan, faaliyetleri kapalı kapılar ardında kotarılan yapılara güvence ve dayanışma karşılığında teslim olmasının önüne geçilmesiydi. Sosyal Devlet’le birlikte iş güvencesi, temel eğitim ve sağlık hizmetleri bir ayrıcalık olmaktan çıkıp her vatandaşın temel hakkı olarak görülmeye başlanmıştı.

Sosyal Devlet’in en önemli iktisadi katkıları emek piyasasında olmuştur. Kapitalizmle birlikte, artık diğer mallar gibi emek de, bir meta haline gelmişti. Bu ise ücretin, yani emeğin fiyatının, piyasada belirlenmesi anlamına geliyordu. Yalnız şöyle bir sıkıntı baş göstermişti: Sanayi ekonomisi geliştikçe, birçok liberal iktisatçının beklentisinin tersine rekabetçi piyasaların oluşması ve yaygınlaşması şöyle dursun, rekabetçi piyasalar bile eksik rekabete dönmeye, büyük sanayi sektörlerinde tekel ve oligopoller hâkim olmaya başlamıştı. Bu ise iki kesime çok olumsuz yansıdı: Sanayiye hammadde satan tarım sektöründe ürün fiyatları ve emek piyasasında ücretler düşmeye başladı. Çünkü sanayide üretici olan firmalar tekel gücüne sahip oldukça, aynı zamanda hammadde ve emek piyasalarında da monopson gücüne kavuşmaktaydı. Ücretler ve tarımsal ürün fiyatları sadece fiyat değildir, ama aynı zamanda milyonlarca işçi ve çiftçinin gelirini de teşkil eder. Sanayi üretimi emeksiz, bir milletin karnını doyurması da tarımsız olmaz. Tarım ve emek kesimlerinde düşük satın alma gücü sanayi sektörünün bir aşama sonra satışlarında da düşüşe yol açmaktaydı. Bu ise kapitalist sistemin geleceğini tehlikeye sokan bir gelişmeydi. Sosyal Devlet burada devreye girdi: tarımda ürün taban fiyatları ve emek piyasasında asgari ücret uygulaması. Bu da yetmezdi. Emek piyasasında sendikal haklar korundu ve teminat altına alındı. Emekçilerin amele piyasasında emeklerini “ölmüş eşek fiyatına” satmalarının önüne geçilmesi için toplu sözleşmeler ve iş güvencesine yönelik kanunlar çıkarıldı. Devlet, aynı zamanda, temel eğitim ve sağlık hizmetlerini de kendi tekeline alıyordu. Böylece, güvenli ve huzurlu bir ortamda çalışan işçiden daha çok verim elde edilecek, artan satın alma gücüyle de sanayi ürünlerinin satışı sekteye uğramayacaktı.

Hikâye çok güzeldi… Sanki Yeşilçam filmlerindeki mutlu sonla bitmiş gibi gözüküyordu… Ama unutulan bir şey vardı: Kapitalizmin doğası ve yüksek kamu borcu…

Kapitalizmin doğasının neden işsizlik yaratmaya müsait olduğu, şu anki işsizlik probleminin kalıcılaşmasında küreselleşmenin ve neo-liberal politikaların katkısını bir sonraki yazıya bırakalım. Önce Türkiye gündeminin sıcak konusu olan işsizlik oranlarına değineyim…

TÜRKİYE GİBİ ÜLKELERDE KALICILAŞAN İŞSİZLİK SORUNU

En son açıklanan işsizlik rakamlarına göre Türkiye’de Kasım 2019 itibarı ile işsizlik oranı yüzde 13,6’dır. Genç işsizlik oranı ise yüzde 25’e yaklaşmıştır. 20’nci yüzyılın başından itibaren kapitalist sistem için en dehşetli tehdit “işsizlik sorunudur.” Bu açıklanan işsizlik rakamları ise hepimize kâbus gördürecek düzeydedir. Hükümet de, 2019 yılı ortalarından beri, enflasyonla mücadeleyi gevşeterek işsizliği önleyecek bir takım tedbirler almaya çalışmaktadır. İyimser bir bakış açısıyla bakan iktisatçılar 2020 yılında işsizlik oranının yüzde 12’lere kadar gerileyeceğini söylemektedirler. Bu bile ürkütücüdür. Çünkü genel kabule göre, normal bir ekonomide, doğal işsizlik oranı yüzde 3 ilâ yüzde 5 arasında dalgalanır. Türkiye’de doğal işsizlik oranı ise, son 20 yılda yapılan tetkiklerde, yüzde 8 ilâ yüzde 12 arasında değişmektedir. Benim analizlerime göre ise, şu anda doğal işsizlik oranımız yüzde 11-12 arasındadır. Bu şu anlama gelir: İşsizlik yüzde 11’in altına inerse enflasyon hızla artmaya başlar. Türkiye gibi bir ekonomide bunu döviz kurlarının yukarı fırlaması takip eder.

Bir soru şudur: Doğal işsizlik oranımız neden bu kadar yüksektir? Diyelim ki normal şartlarda doğal işsizlik oranımız yüzde 5 olsun. Yüzde 11 – yüzde 5 = yüzde 6’lık bir fazlalık nereden kaynaklanmaktadır? Cevap yapısal işsizliktir. Bu bir kapitalist ekonominin, özellikle gelişmekte olan ülkelerde, sosyal ve iktisadi yapı aksaklıklarından kaynaklanan bir problemdir.

YAPISAL İŞSİZLİĞİ NE BELİRLER?

Yapısal işsizliğin temel sebepleri arasında şunlar bulunur:

Ülke içinde bölgeler arası gelişmişlik farkları, hizmetler ve inşaat sektörleri gibi üretken olmayan sektörlerin orantısız büyümesi, yurt dışından kitlesel halde gelen niteliksiz işgücü (bizim ekonomimizde kayıt dışı çalışan Arap ve Orta Asya ülkelerinden gelen mülteciler benzeri), küresel egemenlerin dayattığı neo liberal politikalar ve sosyal devletin tasfiyesi… Burada ilk önce üretken olmayan sektörlerin orantısız büyümesinde bahsedeyim…

HİZMETLER SEKTÖRÜNDEKİ HORMONLU BÜYÜME VE KÜRESELLEŞMENİN ETKİSİ

Sanayi üretiminde emek ve sermaye kullanımı birbirini tamamlar, birbirinin yerine ikame edilmez. Dolayısıyla, yeni insanlara iş yaratmak için ve iş gücüne yeni katılan gençleri istihdam etmek için yeni üretim tesislerinin hayata geçmesi gerekir. Türkiye gibi gelişmiş ülkelere çok yakın düzeydeki gelişmekte olan ülkelerde ve bütün gelişmiş ülkelerde üretimin sektörel dağılımına göz attığımızda, istihdamın büyük kısmının hizmetler sektöründe olduğunu görmekteyiz. Hizmetler sektörü, AVM’leri, finans ve bankacılık sektörünü, sağlık ve eğitim sektörünü ve turizm ve eğlence sektörünü içerir. Ancak burada önemli nokta, üretken sektörler olarak tanımlanan tarım ve sanayi üretimi olmazsa bu sektörlerin bir anlamının olmadığıdır. Yani hizmetler sektörü tarım ve sanayi üretiminde elde edilen artı değer üzerine işler. Gelişmiş ülkelerin sanayi üretimi sadece kendi ülkelerinde değil dünyanın başka ülkelerinde de devam etmektedir. Dolayısıyla gelişmiş ülkeler dünyada üretilen artı değerin önemli bir kısmını ülke içine aktarmakta, böylece kendi hizmetler sektörlerini ve dolayısıyla kendi emekçilerinin istihdamını finanse edebilmektedirler. Öte yandan bizim gibi ülkelerde, sanayi üretimi çoğunlukla yabancı patent ve ortaklarla yapılmakta, bu ise elde edilen artı değerin büyük oranda dışarıya kaçmasına yol açmaktadır. Tarım sektörü ise sürekli kan kaybetmektedir. Bununla birlikte, bizim gibi ülkelerde hizmetler sektörü tıpkı gelişmiş ülkeler gibi çok büyük istihdam yaratmaktadır. Ancak arkasında bu istihdamı besleyen yeterli sanayi ve tarım üretimi olmadığı durumda, hizmetler sektöründeki bu büyüme nasıl finanse edilmektedir? Cevap basittir: İthalat, cari açık ve dış borç.

Bu bahsettiğimiz problem Baba ve Yavru Bush’un politikalarıyla, IMF reçeteleriyle çözülmez. Ciddi planlamaya ve Sosyal Devletin ihyasına ihtiyaç vardır.

Hayırlı Cumalar…

KORONAVİRÜS: SALGINLAR VE İKTİSADİ SEBEPLERİ

YAYINLAMA: 16 Şubat 2020 - 23:35
Malum, dünyada en çok konuşulan ve hatta birçok insanın kâbus görmesine sebep olan olay Koronavirüs’dür. Çin’de patlak veren bir salgın hızla yayılıp can almaya başlayınca, ilk önce Çin’de neredeyse Türkiye büyüklüğünde bir bölge karantina altına alındı. Bunun dış ticarete olumsuz yansıyacağı tahmin ediliyordu ama işin bu kadar büyüyeceği kimsenin aklına gelmemişti. En son aldığımız haberlere göre, Çin’den mal siparişleri iptal edilmekte, Çinli firmaların katılımları askıya alındığı için ciddi sayıda fuar iptal edilmiş bulunmaktadır. İki senaryo masada bulunmaktadır. İyi senaryoda, Çin’de başlayan bu salgının bir – iki ay içinde kontrol altına alınması beklenmektedir. Kötü senaryoda ise virüsün kontrol altına alınamamasının yansıra, tedavisinin bile bulunamaması ve 2020 yılının tamamında Çin’in dünyadan büyük oranda tecrit olması konuşulmaktadır. Bugün itibariyle Çin ekonomisinin 2020 yılını en iyi senaryoda yüzde 1-3 büyüme oranıyla tamamlayacağı, kötü senaryoda ise yüzde 1-1,5 civarında küçüleceği düşünülmektedir. Elbette ki, bunun dünya ekonomisine ve bize de farklı etkileri olacaktır.

SALGIN HASTALIKLARIN ÇIKIŞININ SEBEPLERİ

Dünya tarihine bakıldığında salgın hastalıklardan ölen insanların sayısının savaşlarda ölenlerden daha fazla olduğu görülmektedir. Antropologların bulgularına göre avcı toplayıcı topluluklarda salgın hastalık izlerine rastlanmamaktadır. Bunun sebebi bu toplulukların hem küçük gruplar halinde yaşamaları hem de çok fazla yer değiştirmeleri olabilir.

Salgın hastalıkların ilk çıkışı ilkel tarım toplumlarının oluşması ile başlar. Bu ilk tarım toplumlarında tarımsal üründe elde edilen fazlalık ambarlarda saklanmaktaydı. Bu ambarlar farelerin cazibe noktası haline geliyordu. Yine ilk tarım toplumları yerleşik olarak kalabalık gruplar halinde kasabalarda yaşamaya başladılar. Bu ise biriken çöp ve dışkı sorununu oluşturdu. Bugünkü anlamda modern bir kanalizasyon şebekesinin ve çöp toplama hizmetinin olmadığı bu toplumlarda, insan nüfusu belli bir düzeyin üzerine çıkınca salgın hastalıklar baş göstermekteydi. Bazen bu salgınlar yüzünden küçük kasaba nüfuslarının neredeyse tamamı telef olmakta, kalanlar ise başka diyarlara göç etmekteydiler. Dolayısıyla salgın hastalıklarda birinci sebep yüksek nüfus olarak tanımlanabilir.

İkinci sebep uluslararası ticarettir. İlk ve orta çağlar boyunca, ülkeler bugün olduğu gibi birbirine entegre değildi. Dolayısıyla her ülkedeki insanlar o ülkenin iklim ve coğrafi özelliklerinde orijinal olarak var olan mikro organizmalara, parazitlere ve virüslere bağışıklık kazanmışlardı. Bazı durumlarda insanlar bu virüs ve parazitlerin de taşıyıcısı oluyorlardı. Ülkeler arası ticaret zenginlik getirdiği kadar hastalık da getirebilirdi. Söz gelimi Hindistan’dan gelen bir tacir Hint iklimindeki parazit ve virüslere bağışıklık kazanmış ve bunların taşıyıcısı olmuş olabilirdi. Bu tacir Avrupa’ya ve/veya Akdeniz havzasına geldiğinde ise taşıdığı virüs veya parazitleri buna bağışıklığı olmayan insanlara bulaştırabilir ve aniden bir salgını başlatabilirdi.

Üçüncü sebep vahşi hayvanlardır. Orta çağlar boyunca, özellikle Transilvanya bölgesinde anlatılan vampir ve kurt adam hikâyelerinin ana sebebi kurt, köpek veya yarasalardan bulaşan kuduz mikrobudur. Kuduz hastalığına kapılıp deliren ve birer canavara dönüşen insanlar bu hikâyelerin kaynağını teşkil etmektedir. Sıtmanın sivrisineklerle, tifüsün bitlerle ve vebanın farelerle yayıldığını da ekleyelim.

Dördüncü sebep kontrolsüz cinsel ilişkidir. Özellikle AIDS ve frengi gibi hastalıklar cinsel ilişki yolu ile bulaşmaktadır. Hemen hemen her çağda kalabalık ticaret merkezlerinde beyaz kadın ticareti ve fuhuş suç ekonomisinin en yaygın dalını teşkil etmiştir. Böyle olunca da, bu gibi yerlerde, salgınların baş göstermesi ihtimali artmaktadır.

Beşinci sebep, modern çağlarla beraber insanlık tarihine giren biyolojik savaştır. Bunun ilk örneği İnka ve Azteklerde yaşanmıştır. İşgalci İspanyollar İnka ve Azteklere çiçek mikrobu bulaşmış battaniyeler verdiler. Bu mikroba hiç alışmamış, bağışıklığı olmayan yerliler salgın hastalığın pençesine düştüler.

Günümüzde modern tıbbın gelişimi ile birlikte bilinen salgın hastalıkların da büyük oranda kökü kazınmıştır. Bunda hem şehirlerde yaşamın çok daha steril olması, hem de aşı uygulamalarının büyük payı vardır. Son elli yılda antibiyotiklerin geliştirilmesi de hastalıkların önlenmesi ve tedavisinde önemli mesafe aldırmıştır. Buna rağmen 20’inci yüzyıl sonundan bugüne kadar çok yeni virüsler, beklenmedik salgın hastalıklar ortaya çıkmıştır. İsterseniz bir hatırlayalım: AIDS, Ebola, SARS, Kuş Gribi, Domuz Gribi, Kene salgını ve şimdi de Korona virüs… Bunların çoğu da Asya ve Afrika’nın kalabalık ve görece fakir ülkeleri kökenlidir.

KORONA VİRÜS

Koronavirüs’ün Çin’de çıkışı çok şaşırtıcı olmaz. Hatırlanacağı üzere SARS, Kuş Gribi, Domuz Gribi gibi salgınlar da Asya kökenliydi. Öncelikle çok kalabalık nüfusu ve insanların balık istifi yaşadığı şehirleri ile Çin bir salgının başlangıcı için uygun bir coğrafyadır. Öte yandan yine kalabalıktan dolayı hemen hemen her türlü canlıyı içeren de bir mutfakları vardır. Bu da yine salgının sebepleri arasında sayılmıştır. (Bir çeşit yarasanın yenmesinden kaynaklandığı iddia edildi.) Yine Çin, dünyanın ticaret ve üretim merkezi haline gelmiştir. Bu da Çin’de insan ve mal trafiğinin yoğunlaşmasına yol açmıştır. Bu da muhtemel salgın sebeplerinden birisidir.

Ancak bizi en çok heyecanlandıran soru “Bu salgının kökeninde bir biyolojik savaş mı var?”, sorusudur. Böyle bir ihtimal ikinci bir soruyu akla getirmektedir: “Kim, niçin böyle bir biyolojik savaş başlatabilir?” Bu sorunun cevabı nettir: ABD. ABD hem bu salgını başlatacak profesyonel bir sağlık endüstrisine sahiptir, hem de kendisi için en büyük iktisadi rakip olarak gördüğü Çin’in iktisadi büyümesini zedelemek işine gelmektedir. Yine de ben bu ihtimali çok yüksek görmüyorum.

DENGESİZ VE SÜRDÜRÜLEMEZ BÜYÜME HIRSININ MALİYETLERİ

Burada defaatle yazdığım gibi kapitalizmin doğası gereği dengesiz ve sürdürülemez büyüme süreçlerine yol açması çok muhtemeldir. Bu hızlı büyüme arzusu bazen iktisadi etkenler temelli krizlere yol açarken, bazen de doğanın dengesinin bozulması sebebiyle yaşanılan doğal felaketlere de yol açmaktadır. Çünkü insan, diğer canlılardan farklı olarak kendi yapay eko – sistemini kuran ve doğayı tahakküm altına alıp değiştirebilen bir canlıdır. Kendisi doğaya uymaktansa doğayı kendine uydurmak istemektedir. Son zamanlardaki bilimsel gelişmeler, insanın doğayı kontrol, denetim ve değiştirme gücünün neredeyse sınırsız hale geldiğini bize göstermektedir: Örneğin genetiği değiştirilmiş gıdalar, canlı klonlanması ve benzeri. Ancak doğayla oynadığımız, onun düzenini değiştirdiğimiz vakit hiç beklenmedik maliyetlere de katlanmak zorunda kalmaktayız. Aşı ve antibiyotiklere karşı bağışıklık geliştirerek evrimleşen, buna bağlı olarak da tedavisi olmayan salgın hastalıklar, küresel ısınma ve benzeri…

Biraz sert bir ifadeyle yazımı tamamlayayım: İnsanlık, aslında, dışarıdan bakıldığında doğanın kendi içinde oluşmuş kanserli bir dokuya benzemektedir. Bildiğiniz gibi, kanserli dokular organizmanın kendi içinde başka bir şeye, vücuda düşman asalak bir yapıya dönüşmesidir. İnsan da, doğa içinde olmakla birlikte, doğayı kendi istekleri doğrultusunda değiştiren bir varlıktır. Ancak bunun kendisinin de baş edemeyeceği sonuçlarıyla da karşı karşıyadır.

MERKEZ BANKASI'NIN FAİZ İNDİRİMİ VE ANLAMA GELİYOR?

YAYINLAMA: 20 Şubat 2020 - 23:35
Bu köşenin müdavimleri bilir… Yazılarıma en çok konu teşkil eden kurumlarımızın başında T.C. Merkez Bankası gelir. Bugün uzun bir aradan sonra Merkez Bankası politikası üzerine yazacağım. Öncelikle Merkez Bankası ne yapmıştı, bir hatırlayalım:

“Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası (TCMB) Para Politikası Kurulu (PPK), bir hafta vadeli repo ihale faiz oranını (politika faizi) 50 baz puan düşürerek yüzde 11,25'ten yüzde 10,75'e çekti. TCMB tarafından faiz oranlarına ilişkin yapılan duyuruda, Merkez Bankası Başkanı Murat Uysal başkanlığında toplanan PPK'nın, politika faizinin yüzde 11,25'ten yüzde 10,75'e indirilmesine karar verdiği bildirildi. Duyuruda, son döneme ilişkin verilerin iktisadi faaliyetteki toparlanma eğiliminin devam ettiğini gösterdiği belirtildi. İktisadi faaliyetin sektörel yayılımındaki iyileşmenin devam ettiği ifade edilen duyuruda, yatırımlarda ve istihdamda toparlanma sinyallerinin alınmakla birlikte zayıf seyrin sürdüğü bildirildi. Duyuruda, rekabet gücündeki gelişmelerin olumlu etkisinin sürerken, küresel büyüme görünümündeki zayıflamanın dış talebi kısmen yavaşlattığı ifade edildi.”

(https://www.gazetebirlik.com/haber/merkez-bankasi-politika-faizini-yuzde-1075e-indirdi-3309/ Yeni Birlik Gazetesi internet sitesi, 19 Şubat 2020; 14:45) (NOT: Kalın puntoları benimdir, DMD.)

Gazetemizin ekonomi servisinin özetlediği bu duyuruda göze çarpan ilk nokta Merkez Bankası’nın açıklamasında enflasyon hedefinin, bu hedefi sağlamaya yönelik bir istikrar politikasının planı bulunmaması, hatta enflasyonun adının dahi geçmemesidir. Ana vurgu son 6 aydır uygulanan politikayla milli gelirdeki toparlanma sürecinin ülkedeki bütün sektörlere yayıldığı, bunun ana amilinin ihracat artışı olduğu fakat son zamanlarda ihracattaki artışın yavaşlama eğilimine girdiğidir. Yani Merkez Bankası 2018’den bu yana içinde bulunduğumuz kriz sürecinden çıkış için toplam talebin canlandırılması ve dış ticaret açığının kapanması gerektiği kanaatindedir. Bunun en kestirmeden kotarmanın yolu ihracat artışı olduğunu söylemektedir. Yani Merkez Bankası bir enflasyon hedefinden bahsetmemekte, aksine ekonomiyi ihracatı arttırarak canlandırmayı hedeflediğini satır aralarında söylemektedir. Bunun için faiz indirmiştir. Bu konuya döneceğim… Gazetemizin internet sitesinden devam edelim… Bakalım, T.C. Merkez Bankası ne demiş:

“Net ihracatın büyümeye katkısının gerilerken, dezenflasyon süreci ve finansal koşullardaki iyileşmeyle birlikte ekonomideki toparlanmanın devam edeceğinin öngörüldüğü kaydedilen duyuruda, şu değerlendirmelere yer verildi:

‘Bununla birlikte kredi büyümesi ve kompozisyonundaki gelişmelerin dış denge ve enflasyon üzerindeki etkileri yakından takip edilmektedir. Son dönemde belirgin bir iyileşme kaydeden cari işlemler dengesinin önümüzdeki dönemde ılımlı bir seyir izlemesi makro politika bileşimi açısından önem arz etmektedir. Küresel iktisadi faaliyetteki zayıf seyir ve küresel enflasyonun düşük düzeyi gelişmiş ülke merkez bankalarının para politikalarını genişleyici yönde sürdüreceklerine dair beklentileri güçlendirmektedir. Öte yandan, son dönemde küresel büyümeye ilişkin artan belirsizlikler gelişen ülke finansal varlıklarına yönelik talebin ve risk iştahının dalgalı seyretmesine neden olmaktadır. Korumacılık önlemlerinin, küresel ekonomi politikalarına dair diğer belirsizliklerin ve jeopolitik gelişmelerin yanı sıra son dönemde ortaya çıkan salgın hastalığın sermaye akımları, dış ticaret ve emtia fiyatları kanalıyla oluşturabileceği etkiler yakından takip edilmektedir.’ ”

(https://www.gazetebirlik.com/haber/merkez-bankasi-politika-faizini-yuzde-1075e-indirdi-3309/ Yeni Birlik Gazetesi internet sitesi, 19 Şubat 2020; 14:45) (NOT: Kalın puntoları benimdir, DMD.)

Bu haberleri nasıl yorumlayalım? Ben dilerseniz bunları birkaç maddede özetleyeyim:

1. Merkez Bankası enflasyon hedefini askıya almıştır.

2. Ana hedef olarak milli gelirdeki büyümeyi temel almakta, bunu cari açığın kapanması ile birlikte gerçekleştirmek için ihracatı arttırmaya çalışmaktadır.

3. Bu hedefe ulaşmak için önemli bir engel dış dünyada talebin artmaması olduğu için ihracatı kurları yükselterek (yani dolaylı yoldan devalüasyon yaparak) arttırmayı amaçlamaktadır.

4. Faizi düşürmenin etkisiyle ekonomiye fazladan likidite sürecek, yani diğer bir deyişle para basacaktır.

5. Faizi düşürmenin diğer bir etkisi beklenenden zayıf olduğu gözlenen yatırımlardaki artışı hızlandırmak olacaktır.

6. Faizi düşürmenin üçüncü etkisi kurlar üzerinde olacaktır, önümüzdeki üç ay içinde kurlarda ciddi ama Merkez Bankası’nın kontrolünde bir artış hedeflenmektedir. (Tahminim haziran başında dolar kuru 6,15-6,20 bandına gelir).

MERKEZ BANKASI ÖRTÜK DÖVİZ KURU HEDEFLEMESİNE Mİ GEÇTİ?

Bu köşede üç yıldır, üniversitede sekiz yıldır, TAVORAM’da (İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi Türkiye Avrupa Ortadoğu Ekonomik Araştırmalar Merkezin’de) 9 yıldır, TV’lerde de sayısını hatırlayamayacağım kadar kez enflasyon hedeflemesinden vazgeçilip parasal hedeflemeye geçilmesini, fiyat istikrarı ana amacının yerine ekonomik istikrar ana amacına odaklanılmasını savundum. Hala daha da savunuyorum.

Merkez Bankası son altı ayda uyguladığı politikalarla enflasyon hedefini bir tarafa bıraktığını ima etmekte, buna karşın para arzının kontrolünü sağlayacak şekilde bir adım da atmamaktadır. Görünen köy kılavuz istemez! Merkez Bankası ihracat artışını sürdürebilmek için kurların artmasını teşvik eden bir politika izlemektedir. Bu da kendi amaçladığı gibi ilk önce ekonomideki nakit sıkışıklığını rahatlatacak, sonra kurların yükselmesine ve akabinde de ihracat büyümesinde hızlanmaya yol açacaktır. Bunlar olumlu sonuçlardır. Buradan diyebiliriz ki, hükümet ve Merkez Bankası örtük bir kur hedeflemesi stratejisi ile yüksek kur düzeyleri elde etmeyi amaçlamaktadır. Bugüne kadar Cumhuriyet Hükümetleri kuru baskılayarak enflasyonu kontrol altına almak istemişlerdi. Şimdi ise, Hükümet ve Merkez Bankası enflasyon için “Koy ver gitsin!”, demektedir.

DÜŞÜK FAİZ YÜKSEK KUR REJİMİ

Üç sene önceki bir yazımda Türkiye’de rejimin gerçekten değiştiğini, “yüksek faiz düşük kur” rejiminden “düşük faiz yüksek kur” rejimine geçileceğini yazmıştım. Öngörüm en sonunda gerçekleşmeye başladı. Ancak… Her politikanın olduğu gibi bu politikanın da olumsuz yan etkileri olacaktır. Bunları kısaca özetleyelim:

1. Enflasyon, özellikle Haziran 2020 ve sonrasında yükselecektir.

2. Döviz borçlusu firmaları “yaz aylarında kara kış” beklemektedir.

3. İthalatçıların gelirleri düşecek, maliyetleri artacaktır.

4. TL cinsi tasarrufu olanlar servet ve gelir kaybına uğrayacaktır.

5. Bankaların kârları düşecektir.

Bunlar çıkardığım genel sonuçlar. Pazartesi günü “Merkez Bankası faizleri düşerken piyasa faizleri neden yükseliyor?” sorusunu yanıtlamaya çalışacağım.

Cumanız mübarek olsun…

KORONAVİRÜS-KOLONYAYA HÜCUM

YAYINLAMA: 19 Mart 2020 - 23:25
Babamın rahatsızlığı nedeniyle yazılarıma bir müddet ara vermiştim. Bu arada bir çok gelişme oldu. Bir ay içerisinde ülkemiz Rusya ile savaşın eşiğinden döndü… Gerçi hiçbir zaman Rusya ile Türkiye’nin savaşacak kadar akılsız olduklarını düşünmemiştim ama necip basınımızda koklanan hava bu yönü işaret ediyordu. 20 sene sonra Galatasaray Fenerbahçe’yi deplasmanda evire çevire yendi. Bu konuda Ali Koç Başkan’a tam güven duyuyordum, o da bir Galatasaraylı olarak benim güvenimi boşa çıkarmadı. Var olsun. Bu arada Ersun Hoca’ya da yol verildi. En son merdiven altı gecekondu tarikatlarından Hocaefendilerin kıyamet alameti “Dabbe-tül Arz” olarak tanımladıkları koronavirüs salgını Avrupa’yı pençesine aldı. Salgın esas çıkış yeri olan Çin’den değil ama Avrupa’dan dünyaya yayılır hale geldi. Şu anda hepimiz bu olağan üstü durumun getirdiği olağan üstü şartlarda yaşıyoruz. Tabii ki, bu şartların yol açtığı iktisadi sonuçlar da var… Bugün bu iktisadi sonuçlardan en akıldışı olanına değineceğim: Kolonyaya hücum… Ama öncelikle Sağlık Bakanlığı’nın aldığı önlemlerden bahsedelim.

TÜRKİYE’NİN KORONAVİRÜS’E KARŞI ÖNLEMLERDEKİ BAŞARISI

Çin’de koronavirüs salgını başladığında dünyanın önemli bir kısmı, özellikle Avrupa ülkeleri, bu soruna bigâne kaldılar, yeterince önlem almadılar. Böyle bir salgına karşı yapılacak ilk önlem hastalıklı bireylerin yurt dışından gelişlerinin kontrol altına alınmasıdır. Böylece ilk etapta, salgının ülkeye bulaşması engellenmeye ya da salgının bulaşmasını mümkün olduğu kadar geciktirmeye çalışılır. Bu birinci aşamadır. İkinci aşama salgın bir şekilde ülke içinde de görülmesi ile başlar. Bu durumda hastalıklı bireylerin izole edilmesi, mümkünse tedavinin bulunması ve/veya tedavi bulunana kadar en az bireyin hastalığa yakalanması amaçlanır. Şu anda biz ikinci aşamadayız. Sağlık Bakanı Sayın Fahrettin Koca sürecin başından beri, daha 2018 yılında hazırlanmış eylem planı çerçevesinde hızla hareket ederek birinci aşamada gayet başarılı olmuştur. Şu anda Avrupa ülkeleri ve komşu ülkeler içinde hastalığın en az yayıldığı ve en az vaka görülen ülke Türkiye’dir. İkinci aşamada ise sür’atle tedbirler alınmaktadır. Başta İtalya ve İspanya olmak üzere Avrupa ülkelerinin bu konuda gevşek davranmalarının sonucunu gördüğümüz günümüz şartlarında Sayın Bakan’ın ilan ettiği önlemlerin ne kadar yerinde olduğu su götürmez bir gerçektir. Ancak burada önemli olan sadece devletin önlem alması değil, aynı zamanda, vatandaşların da bu önlemlere harfiyen uymasıdır. Ancak, benim izlenimim, vatandaşın hala daha bu işin ciddiyetini tam kavrayamadığıdır.

Vatandaşlarımızda koronavirüs salgınına karşı iki birbirine zıt temayül gözlemledim. Bir kısım vatandaşlarımız gerek iktisadi zorunluluklar (para kazanma zorunluluğu gibi, DMD) gerekse salgını ciddiye almamaktan kaynaklı olarak günlük yaşamlarına eskiden olduğu gibi devam etmektedirler. Öyle ki, bir akıl tutulması örneği olarak, karantinaya alınmış umreden dönen vatandaşlarımızın karantinadan firar etme çabası bile hala gözlerimizdedir. Bilelim ki, hükümetin likidite arttırıcı politikaları, salgına karşı ilan ettiği önlemleri eğer biz onları ciddiye almazsak, bizim salgına yakalanmamızı engelleyemez. Bu yüzden herkesin sorumluluk ile hareket etmesi gerekir.

Öte yandan ikinci tip bir vatandaş grubu da salgın sebebiyle panik halinde hareket etmektedir. Salgın haberlerinin yayıldığı ilk gün necip milletimiz marketlere akın etmiş, atlet dondan tuvalet kâğıdına, konservelerden kırtasiyeye, un ve bakliyattan her çeşit ete kadar, raflarda ne var ne yoksa, silip süpürmüştür. Bu insanlarımızın panik halinde davranışında en önemli amil hastalıktan korku değil kıtlıktan korkudur. Ancak bu istifçilik furyası, çoğu zaman, tüketebileceğimizden daha fazla mal satın almamıza, bu malların tüketilmeden ziyan olmasına, bu furyadan nasibini alan malların kıtlaşıp pahalanmasına yol açar. Eğer kıtlıktan korkuyorsak, ilk önce, panik halinde davranmaktan kaçınmalıyız.

SÜRÜ PSİKOLOJİSİ VE KOLONYAYA HÜCUM

Kapitalist sistemi analiz edip kuralları açıklamaya çalışan bir çok iktisatçı – özellikle Baba Bush, Yavru Bush ve Trump zihniyetinin savunucusu ana akım iktisatçılar - insanların her koşulda kendileri için en akılcı eylemi belleyip onu uyguladığını, yani insanların rasyonel olduklarını varsayarlar. Ancak bu hem insanlık tarihi boyunca insanın sosyal evrimini oluşturan temel gerçeklerle örtüşmez hem de sanayi kapitalizminin temel dinamikleriyle uyuşmaz.

Çocukluğunda çizgi roman okuyan okuyucularımız hatırlayacaktır: Red Kit’in bir nüshası altına hücumu, bir nüshası da petrole hücumu mizahi bir dille anlatırdı. Amerika’da 19’uncu yüzyılda bir yerde altın olduğu şayiası yayılınca, işsiz güçsüz ve parasız yüzlerce insan o yere akın eder, dağı taşı kazarak altın bulma sevdası ile hayatlarını heder ederdi. Tabii ki, bizdeki Tosun ve Jet Fadıl gibi kimi uyanıklar da, bu insanların umutlarını sömürerek onları bir güzel dolandırırlardı. Aynı olgu, petrol arama faaliyetlerinde de karşımıza çıkmaktadır. Bu rasyonel olmayan, sürü halinde davranışın ana itkisi “kısa yoldan köşeyi dönme” dürtüsüdür.

Koronavirüs salgını ile ilgili haberlerin alınması ile birlikte insanlar marketlere, dükkanlara ve kasaplara akın ettiler. Bizim mahallenin kasabı bana şöyle dedi: “Hocam öğlenleyin et bitti. Depodan et getirttik, akşama kadar o da bitti. Adamlar, 10 kg., bilemedin 20 kg. et aldı!” Benzeri bir durumu dezenfektan ve kolonya talebinde yaşadık. Mahallede üç büyük markette kolonya kalmamıştı, kolonyalı mendiller bile tükenmişti. Tıpkı altına ve petrole hücum gibi bir “kolonyaya hücum olgusu” ile karşı karşıyayız. Ve bu davranışın temel sebebi ise insanların “kıtlık olacağı” beklentisidir.

İnsanlar topluluk halinde yaşayan canlılardır. Bu yüzden, bireysel çıkarlarını en yüksek düzeye çıkarmak yerine, içinde bulunduğu toplulukla aynı yönde hareket etmeyi daha akılcı bulur. Toplulukla hareket etmemenin yanlışlığını anlatan çok güzel de bir ata sözü vardır: “Herkes gider Mersin’e, biz gideriz tersine!”

Olağan şartlarda, çoğunluğa uymak toplumsal istikrarı arttıran, piyasaları kararlı hale getiren bir etki içerirken, olağan üstü şartlarda topluluğa uymak insanların akıl dışı davranışlarına sebep olur. Bu ise, kolonyaya hücumda olduğu gibi, kolonyasız kalmamak isterken kolonya kıtlığına yol açmak gibi traji komik sonuçlara gebe olur.

SON SÖZ:

Kıtlık olacak diye panikle hareket edersen, gerçekten kıtlık geli

KORONAVİRÜS VE YÜZ YIL SONRA YENİDEN BÜYÜK BUHRAN

YAYINLAMA: 22 Mart 2020 - 21:00
İktisat eğitimi alanlar için anahtar kelimelerden biri “Büyük Buhrandır.” Büyük Buhran’la 1929 yılında başlayan, dönemin bütün gelişmiş ve sanayileşmiş ülkelerini kapsayan ve 1935 yılına kadar da devam eden büyük küresel kriz kastedilir. Bu kriz o kadar etkili olmuştur ki, o zamana kadar yerleşik bulunan iktisat teorisi kökten değişmiş, bununla beraber devletin ekonomi politikaları hakkındaki kanaat ve uygulamalar yenilenmiş, bu kriz sebebiyle Hitler Almanya’sının yükselmesi başlamış, İkinci Dünya Savaşı’nın tohumları atılmış ve dünyanın siyasi haritası yeniden çizilmiştir. Büyük Buhran “kapitalist sistemin hiç bir krize yol açmadan kendiliğinden sürekli ve istikrarlı bir büyüme sağlayacağına” ilişkin genel kanaatin gerçeği yansıtmadığını göstermiştir. Tersine, eğer devletin doğru yönde kontrol ve müdahalesi olmazsa, kapitalist sistemin “sürekli büyümek” için krizlere gereksinim duyduğu ve bunun için de “sistemin belli aralıklara krizlere yol açtığı” görüşünü de pekiştirmiştir.

Bugün çıkış nedenleri farklı olsa da yaklaşık yüz yıl sonra tekrar bir Büyük Buhran’la karşı karşıya gelme ihtimalimiz bulunmaktadır. Hiç şüphe yok ki, eğer bu ihtimal gerçekleşirse dünyanın düşünsel, iktisadi ve siyasi haritası tümden değişmek zorundadır. Zaten mevcut yapı da bu değişim ihtiyacının yarattığı doğum sancıları içindedir. Bu çapta büyük bir krizin nelere gebe olduğunu bir sonraki yazıda ele alalım isterseniz. Bugün kısaca Büyük Buhranı hatırlayalım ve gelmesi muhtemel İkinci Büyük Buhran’ın olası benzerlik ve farklılıklarını inceleyelim.

1929’DA BÜYÜK BUHRAN NASIL GELİŞTİ?

Büyük Buhran 4 Eylül 1929’da hisse senedi fiyatlarında sert bir düşüşle başladı ve “Kara Salı” olarak bilinen 29 Ekim 1929’daki büyük çöküşle dünya çapında yayıldı. 1929 ve 1932 arasında dünyanın GSYİH’sı yüzde 15 düştü. Bir karşılaştırma olarak bakarsak 2008 Küresel Krizinde 2008 – 2009 arasında Dünya GSYİH’si yüzde 1 düşmüştü. Bazı ekonomiler 1930’ların ortasından itibaren toparlanmaya başlasa da Büyük Buhran’ın işsizlik ve durgunluk gibi dünya çapındaki olumsuz etkileri İkinci Dünya Savaşı başlangıcına kadar devam etti.

Büyük Buhran özellikle sanayileşmiş ülkeleri pençesine almış olsa da, bütün dünyada devasa etkileri görüldü. Bütün dünyada kişisel gelir, vergi gelirleri, kârlar ve fiyatlar düştü. Bunun sonucu olarak da dünya ticaret hacmi yüzde 50 oranında daraldı. İşsizlik ABD’de yüzde 25 oranına çıkarken, bazı ülkelerde yüzde 33’lere kadar yükseldi.

Büyük Buhran özellikle ağır sanayiye dayalı metropollerde hissedildi. Birçok ülkede inşaat faaliyetleri durdu. Tarım kesiminde de büyük hasar oluştu: Ürün fiyatları kimi yerlerde yüzde 60 oranında düştü. Genel talepteki bu düşüş sebebiyle madencilik gibi birincil sektör sanayileri büyük yara aldı.

Büyük Buhran’ın etkilerini ülkeler bazında görmek istersek şu rakamlara bakmak kâfidir: 1928 -1932 yılları arasında toplam olarak

- ABD’de sınaî üretim yüzde 46, toptan fiyatlar yüzde 36, dış ticaret hacmi yüzde 70 düşerken işsiz sayısı 7 katına çıkmış;

- İngiltere’de sınaî üretim yüzde 23, toptan fiyatlar yüzde 33, dış ticaret hacmi yüzde 60 düşerken işsiz sayısı 2,5 katına çıkmış;

- Almanya’da sınaî üretim yüzde 24, toptan fiyatlar yüzde 34, dış ticaret hacmi yüzde 54 düşerken işsiz sayısı 3 katına çıkmış;

- Fransa’da sınaî üretim yüzde 41, toptan fiyatlar yüzde 29, dış ticaret hacmi yüzde 61 düşerken işsiz sayısı 3,5 katına çıkmıştı.

BÜYÜK BUHRAN’IN SEBEPLERİ

Büyük Buhran’ı sadece bir borsa çöküşü olarak yorumlamak çok yüzeysel olur. Arkasında kapitalizmin sürdürülmesi olanaksız çelişkileri bulunmaktadır. Bunları özetleyecek olursak, aşırı üretim ve buna bağlı olarak talep yetersizliği, emek değer cinsinden kâr oranlarındaki sürekli düşme eğilimi, aşırı finansallaşma ve bunun sonucunda üretken sektörler olan tarım ve sanayinin payı düşerken üretken olmayan sektörlerin, özellikle bankacılık ve finans kesiminin payının yükselmesi, kriz patladığında ülkelerin sıkı maliye ve sıkı para politikaları uygulamaları, yine ülkelerin krizin yayılmasını engellemek için dış ticareti engellemeleri sayılabilir. Keynes bu sebeple dış ticaretin serbest bırakılmasını önerirken buna mukabil, özellikle genişlemeci maliye politikası ile istihdam ve milli gelir artışını savunmaktaydı. Karşıt bir görüş olarak, daha sonraları Friedman’ın ortaya attığı görüş ise kriz patlamadan önce Merkez Bankaları’nın piyasaya yeterince para arz etmiş olmaları durumunda krizin hiç büyümeyeceği yönündeydi. Bu görüşün uygulamasını 2008 Krizi’nde gördük. Anladık ki, para basarak sadece Krizi büyüterek ertelersiniz, çünkü krizin temeli borsadaki spekülatif hareketler değil, aksine kapitalizmin sürdürülemez çelişkileridir.

“İKİNCİ BÜYÜK BUHRAN” MI GELİYOR?

Bugün bütün insanlık olağanüstü şartlardan geçmektedir. Bunun sebebi de aslında hiç de iktisadi olamayan bir etkendir: Koronavirüs. Peki, bir salgının ve bu salgına dayalı karantina koşullarının bütün dünya ekonomisini ikinci bir Büyük Buhran’a sokması tek başına anlamlı mıdır? Hayır! İkinci bir Büyük Buhran için gerekli olan büyük yapısal kırılganlıklardır. Tıpkı 1920’li yıllarda olduğu gibi bütün 2000’li yıllar dünya çapında sanayi ve tarımdaki sermaye payının düşmesi ve bankacılık ve finans kesiminde sermaye payının yükselmesine sahne olmuştur. Artan finansallaşma artan borç yükünü de beraberinde getirmiştir. 2008 yılında patlayan Küresel Finans Krizi’ni ülkeler Friedman’ın reçetesiyle çözmeye çalışmışlar ve Merkez Bankaları yüklü oranda para basmıştır. Bu da yetmemiş devletler batık banka ve şirketlerin borçlarını üstlenmişlerdir. Yani aşırı finansallaşmayla beraber artan aşırı borç yükü özel kesimden devlete transfer edilmiş ve buna rağmen özel kesim borçlanmaya devam etmiştir. 2010’lu yıllardan itibaren çok ciddi bir şekilde internet üzerinden gelişen iletişim sektörü ise insanlara hayal satıp bunu reel kârlara çeviren bir işlev üstlenmiştir. Yani üretken sektörler olan tarım ve sanayinin payı düşmeye devam etmiş ve üretken olmayan finans ve iletişim sektörlerinin payı daha da artmıştır. Yani yapısal sorun çözülmemiştir. Buna dünyadaki gelir ve servet dağılımındaki eşitsizliği, doğanın tahrip edilmesini, vekâlet savaşları ile dünya güçlerinin dünyayı kan gölüne çevirmesini de ekleyelim. Sonuç şudur: 2008 Krizi’ne yol açan temel problemlerin hiçbiri çözülmediği gibi, bu problemler birikerek büyümüştür. Üstüne üstlük bugün devletler de borçlu durumdadır. Mülteci krizi gibi bir sosyo-ekonomik problem de kucağımızdadır. Bu şartlarda koronavirüs salgınının yol açtığı dünya çapındaki karantina koşulları hem talebin düşmesine hem de dünya ticaret hacminin daralmasına yol açacaktır. Bu koşullarda tek başına ulus devletlerin uygulayacağı maliye ve para politikalarının krizi çözebileceğine ihtimal vermiyorum. Eğer böyle olursa, bu politikaların sonucu sıfır veya negatif toplamlı bir oyun olacaktır: Yani bazı ülkeler bu krizden daha güçlenmiş olarak çıkabilecekken, büyük çoğunluk ağır hasar görecektir. Öte yandan küresel problemlere küresel çözüm üretecek, bütün dünya çapında dayanışmayı, paylaşımı, gelir ve servet dağılımında adaleti sağlayacak yeni bir dünya sistemine ihtiyaç bulunmaktadır. Eğer, küçük bir ihtimal de olsa, bu gerçekleşirse işte o zaman herkesin veya dünyadaki büyük çoğunluğun kazanacağı bir alternatif oluşabilir.

Gelelim İkinci Büyük Buhran’a: Eğer koronavirüs salgını mayıs başına kadar büyük oranda kontrol altına alınırsa, bu kriz 2008 krizine yakın bir büyüklükte gerçekleşir. Yok, eğer salgın bütün 2020 sonuna kadar kontrol altına alınmazsa, 1929 Büyük Buhranına eşdeğer bir krizi tetikleyebilir.

Buradan devam edeceğiz…

BATININ HARİKALAR KUMPANYASININ SONU

YAYINLAMA: 26 Mart 2020 - 23:30
Pazartesi günkü yazımı şöyle bitirmiştim: “Eğer koronavirüs salgını mayıs başına kadar büyük oranda kontrol altına alınırsa, bu kriz 2008 krizine yakın bir büyüklükte gerçekleşir. Yok, eğer salgın bütün 2020 sonuna kadar kontrol altına alınmazsa, 1929 Büyük Buhranına eşdeğer bir krizi tetikleyebilir.”

BÜYÜK BUHRANLA BUGÜNKÜ MUHTEMEL KRİZİN FARKI

1929 yılında yaşanan Büyük Buhran bugünkü şartlarla kıyaslandığında daha az tehlikeli idi. Bunun birkaç gerekçesi olabilir. Öncelikle Büyük Buhran o dönemde ulusal ekonomiler bazında bir sorundu. Evet, ABD’de başlayıp Avrupa’ya yayıldı ama kriz ve durgunluk genel olarak gelişmiş ülkelerde hissedildi. Çünkü Büyük Buhran kapitalizmin kendi doğasından kaynaklanan nedenlere dayanmaktaydı ve bu yüzden de kapitalistleşememiş, piyasaları olgunlaşmamış, sanayileşememiş ülkelerde hemen hemen hiç hissedilmedi. Örneğin, verilere bakıldığında Büyük Buhran Türkiye ekonomisini hemen hemen hiç etkilememişti. Bugün ise öyle veya böyle kapitalistleşmiş ve sanayileşmiş ülkeler sayı olarak dünyanın çoğunluğunu oluşturmaktadır.

İkincisi, ülkeler o dönemde bugün olduğu kadar karşılıklı bağımlılık içinde değildi. 1930’larda ülkelerin üretimi daha çok yerli girdilerle iç pazara yönelik gerçekleşmekte idi. Yani bir dünya krizi ve genel durgunluğun etkilerini iç talebi canlandırarak çözmek mümkündü. Bugün ise ülkeler –özellikle gelişmiş ve gelişmekte olan ülkeler- iktisadi açıdan o kadar karşılıklı bağımlı ki, dünya ticaretinde ve doğrudan dış yatırımda daralmanın etkileri tek başına iç talebi canlandırarak çözülebilecek bir sorun olmaktan çıkmıştır.

Üçüncüsü 1930’larda hane halkı refahı ve yaşam standartlar bugüne göre çok düşük, dolayısıyla hane halkının yaşam beklentisi de –yine bugüne göre- çok düşüktü. Toplumlarda iş bölümü ve uzmanlaşma da düşük düzeydeydi. Yani insanlar temel ihtiyaçlarını kendi başlarına üretebilirlerdi. Bugün ise hem teknolojinin nimetleri, hem de –borç yoluyla da olsa- artan satın alma gücüyle insanların refah ve yaşam standartları çok yükselmiş, buna paralel olarak da beklentileri artmıştır. Ancak, bu yüksek refah üreten toplum da 1930’lara göre çok yüksek seviyedeki işbölümü ve uzmanlaşma insanların kendi kendilerine yetme düzeyini olumsuz etkilemiştir. İnsanlar birbirine muhtaç hale gelmiştir. Meselâ bugün tavuk besleyen, beslediği tavuğu kesen, yolan, tüylerini ocakta yakarak temizleyen, içini yıkayıp ondan sonra pişiren kaç tane insan vardır. İçme suyunu bile damacanalarda dışarıdan satın alan bir toplumda genel ticaretin daralması, milli gelirde düşüş sadece işsizlik problemine neden olmaz. Böyle bir toplumda 1929 Büyük Buhranına eşdeğer bir kriz insanların temel ihtiyaç maddelerine ulaşamamasına, açlıktan ölümlere ve dahası toplumsal kargaşa ve yağmalara yol açabilir.

Dördüncüsü 1930’larda gerek bireyler ve firmaların gerekse devletlerin borçluluk oranları çok yüksek değildi. Yani kriz sebebiyle ödeme zincirinde bir kopma olması (Büyük Buhranın bütün olumsuz etkilerini de bilerek söylüyorum, DMD), bugünkü muhtemel bir dünya krizine kıyasla çok daha az hasar verirdi. Bugün hem vatandaşlar, hem firmalar hem de devletler gırtlağına kadar borçludur. İnsanların ve firmaları çoğu en az gelecek on yıllık gelirlerini ipotek altına sokmuşlardır. Genel bir durgunluk, ödeme zincirinin hem ulusal hem de küresel bazda kopmasına, bütün hizmetler sektörünün çökmesine, işsizliğin Büyük Burhan’dakinden çok daha fazla oranda gerçekleşmesine yol açacaktır.

Beşincisi 1929 Büyük Buhranında sadece ödeme zinciri kopmuştur. Krizin sebebi, zaten aşırı üretimdir. Piyasada mal vardır, ama insanların onu satın alacak gücü yoktur. Bugün, Korona virüs sebebiyle karşımıza çıkacak olan kriz hem ödeme hem de tedarik zincirini koparacaktır. Yani insanlar mal bulamayacaktır. Mallar üretilemeyecek, üretim olsa bile pazara aktarılamayacaktır.

DEVLETLER HANGİ ÖNLEMLERİ ALIYOR?

Başta ABD olmak üzere Almanya ve Fransa gibi gelişmiş Batı ülkeleri hem genişlemeci maliye hem de genişlemeci para politikaları ile bu krizin ateşini söndürme önlemlerini peş peşe almaktadırlar. Ancak sorunun temeli iktisadi olmaktan ziyade biyolojiktir. Ne kadar para basılırsa basılsın, eğer karantina önlemleri genişlerse üretim durma noktasına gelebilir. O zaman, insanlar ellerindeki para ile ne alacaklardır? Dolar pilaki, Avro Kapama veya TL yahnisi yapamayacakları aşikârdır. Eğer koronavirüs salgını kontrol altına alınırsa, bu önlemlerin sonu daha farklı problemlere yol açabilir. Şu anda herkes gırtlağına kadar borçludur. Alınan bu önlemler borç stokunu herkes ve devletler için arttıracaktır. Bu ise kaçınılmaz olarak finans sisteminin çökmesi anlamına gelir. Ne yandan bakarsak bakalım Dünya Kapitalizmi yolun sonuna gelmiştir.

BATININ HAYAL SATAN HARİKALAR KUMPANYASININ SONU

Son otuz yılda dünyadaki temel iktisadi ve siyasi trendler gittikçe artan bir hızla kitlelere hayal satıp, bunları reel kârlara çeviren bir çetenin güdümünde gelişmiştir. Bu hayal borsasının birinci ayağını finans sektörü oluşturmaktadır. Karşılıksız basılan ABD doları, bunu dünyada ışık hızında dolaştıran bilgisayar teknolojisi, üretimsiz elde edilen kârlara dayalı sahte bir refah ekonomisinin bugün duvara toslayacağını görmek kehanet değildir. İkinci medya iletişim sektörüdür. Yüksek teknolojinin sağladığı imkânlarla sosyal medya fenomeni olarak bilinen tipler hiçbir şey üretmeden para kazanmaktadır. Medya hâkim sistemin palavraları sürekli yayan bir aygıta dönüşmüştür. İnsanları paranın egemenleri doğrultusunda gütmek için saptırma haberler yanında, içi boş diziler, insanların şehvet – şöhret – servet üçgenindeki zaaflarını sömüren programlarla beyinleri uyuşturmayı bir vazife bilmektedir. Siyasi yapılar da hayal üstüne kurulmuştur. AB gibi kurumlar, iktisadi gerçeklerin aleyhine kurulan yapılarının üstüne çökmektedir. Popülist neo-faşist iktidarlar insanlara olmayacak vaatler pazarlayarak, papazların – hahamların – hocaların vaazlarından güç bularak iktidarda kalmayı hedeflemektedir. Bütün dünyada gayet kaba ve içi boş bir milliyetçilik yayılmaktadır. Bunların arkasında hiçbir iktisadi gerçeklik yoktur. Çünkü Batı’nın son otuz yıldaki göz boyama sanatıyla yazılan Neo-Liberal senaryosunun ana teması üretimden el çekmedir. Ucuz iş gücü dolu gelişmekte olan ülkeleri kendi firmaları için ucuz bir kâr kapısı olarak değerlendirmişler ve kendi ülkelerini artan bir hızda üretimsizleştirmişlerdir. Bu yeni sömürgeci yapının efendi ülkelerinde, işçiler ve işsizler bile birer rantiyeye dönüşmüş ve küresel finans sisteminden akan kırıntılardan nemalanmışlardır. Artık bu yolun sonu gelmiştir. Batının hayal satan harikalar kumpanyası da uzatmaları oynamaktadır.

NE YAPMALI?

Ne yapmalı? Şehvet – şöhret – servet üçgenine esir olmuş bir insanlıktan kendi erdemlerini ve soyluluğunu yücelten bir insanlığa geçebilmek bu kadar zor mudur? İnsanın doğa ile insanın Tanrı ile ve insanın insan ile ilişkisini yeniden rayına yerleştirebilmek mümkün müdür? İnsanın yeniden el emeği ve öz nurunu, üretim ahlâkını öne çıkaran bir sisteme ihtiyacı olduğunu söylemek bu kadar zor mu? Bu soruları da pazartesi yanıtlayalım…

YIKILAN ENKAZIN ALTINDA KALAN İNSANLIK

YAYINLAMA: 29 Mart 2020 - 23:35
Cuma günkü yazımı şu sorularla bitirmiştim: “Şehvet – şöhret – servet üçgenine esir olmuş bir insanlıktan kendi erdemlerini ve soyluluğunu yücelten bir insanlığa geçebilmek bu kadar zor mudur? İnsanın doğa ile, insanın Tanrı ile ve insanın insan ile ilişkisini yeniden rayına yerleştirebilmek mümkün müdür? İnsanın yeniden el emeği ve göz nurunu, üretim ahlâkını öne çıkaran bir sisteme ihtiyacı olduğunu söylemek bu kadar zor mu?” Cevabı bugün ve cuma günü vermeye çalışacağım.

Öncelikle şunu söylememiz gerekir: Yirminci yüzyıl insanlığın çılgınlaştığı, binyıllar boyunca insanlığın muhayyilesinde oluşmuş ortak erdemlerin “gericilik” diye çöpe atıldığı, erdemlerin yerine yozlaşmanın yaygınlaştığı, Freud’un tabiriyle insanın “id”, yani en ilkel, hayvani içgüdülerinin emrine amade edildiği bir yüzyıldı. Yirminci yüzyıl maddi açıdan insanlığa daha önce olmadığı derecede refah sağlamıştır. Mutlak olarak en fakirinden en zenginine yaşam standartları daha önceki yüzyıllara oranla yükselmiştir. Bu sanayi kapitalizminin ve dolayısıyla batı uygarlığının başarısıdır. Ancak, sanayi kapitalizmi ve onun dayandığı batı uygarlığı insanlığın bin yıllar içinde oluşturduğu temel değerlerin de köküne kibrit suyu ekmiştir. Öyle ki, Batı uygarlığı kendi şahsına münhasır erdemleri bile imha etmiştir, kendi köklerine ihanet etmiştir.

Yirmi birinci yüzyılın ilk çeyreği biterken, bir taraftan teknolojik gelişmenin yol açtığı müthiş süratli bir ilerleme bulunurken, aynı zamanda, insanlığı üzerinde yaşadığı gezegen ve canlı türleri ile birlikte yok oluşa götürecek bir süreç de hızlanmaktadır. Şu an içinde bulunduğumuz koronavirüs salgını ile aslında bu düzenin ne kadar kırılgan olduğu ortaya çıkmıştır. Eğer sistem çökerse, bütün insanlık büyük bir enkazın altında kalacaktır. Doğru olan çürümüş yapının kontrollü bir şekilde yıkılıp yerine daha sağlam bir yapının inşa edilmesidir. Eğer enkaz altında kalırsak, karşımıza birbirinden beter iki alternatif senaryo çıkacaktır.

NEO-FAŞİZM İLE NEO-STALİNİZM ARASINDA: KIRK KATIR MI, KIRK SATIR MI?

Enkazın çökmesi ile kastımız mevcut iktisadi, finansal ve siyasi yapının çökmesidir. Bu da önceki iki yazıda ele aldığım muhtemel ikinci Büyük Buhran yolu ile olacaktır. Böyle bir çöküş, elbette ki mevcut sistemden daha insani bir sistem kurulmazsa, mevcut sistemin egemenlerini çok etkilemeyecektir. Böyle bir durumda karşımızda birbirinden beter iki alternatif durmaktadır.

Alternatiiflerden birincisi başını Kasabanın Şerifi Trump ve İngiliz Başbakanı Çankırılı Boris’in çektiği benim de “katılımcı demokrasi” diye tanımladığım neo-faşist popülist iktidarlardır. Bu aslında, mevcut küresel oligarşinin ulusal boyutta yeniden kurulmasıdır. Bu demokrasiler zengin ve bencil kimseler için bir “demokrasi” olacaktır. Büyük kapitalist firmaların kârlarını arttıracağı, geniş emekçi yığınlarının daha fazla sömürüleceği, kölelik boyutunda çalışma standartlarının geçerli olacağı ve geniş emekçi yığınlarının politikacı diye bilinen şaklabanlar tarafından ucuz ve kaba milliyetçi sloganlarla güdüleceği bir sistem olacak. Bugün neden şikâyet ediyorsak o katlanarak ve eline ileri teknoloji gücünü de alarak devam edecektir. Ancak bir farkla: Her hâl-ü-kârda küreselleşme gittikçe zayıflayacak ancak oligarşiler küreselden ziyade ulusala evrilecektir. Sistem de, tepeden bu neo-faşist popülist siyasetçiler tarafından sevk ve idare edilecektir. Burada sistemin itici gücü ve popülist siyaset şaklabanlarını destekleyen finans ve sanayi kartelleri olacaktır.

Öte yandan sistem çöker ve altında büyük karteller kalırsa, hepimizin yirminci yüzyıldan hatırladığı Sovyet Stalinizmi benzeri yapılar da ortaya çıkabilir. Tekrar ediyorum her hâl-ü-kârda küreselleşme gittikçe zayıflayacaktır. Her biri sahte bir halkçılık adına tek parti rejimlerinin hâkim olduğu, her şeyin merkezi bürokrasiler tarafından idare edildiği, sıradan vatandaşların gölgesinden bile korktuğu, tek sesliliğin ve Rejimle Lidere mutlak itaatin en önemli erdem olarak tanımlandığı bir dünya düzeni. Okuyanlarınız bilir, Orwell’in 1984 romanında anlattığı tam da bu dünyadır. Aslında bugün başını Çin lideri Xi Jinping’in çektiği Putin, Orban, Moduro ve benzeri liderlerin hükmettiği ve benim de “ileri demokrasi” olarak tanımladığım rejimlerden oluşan bir dünya.

Her iki alternatif de, bitmez tükenmez savaşlara, sefalete, köleliğe ve yıkıma gidecektir. Tercihiniz nedir? Kırk katır mı, kırk satır mı?

MEDENİYETSİZLİĞİN ÜÇ TEMEL GÖSTERGESİ: BİREYCİLİK, REKABET VE KİBİR

Bizim felaketimizi getirecek olan bu iki alternatif de aslında batı uygarlığının yozlaşmış ve amorf bir uzantısının ve yirminci yüzyıldan kalan kötü mirasın sonucunda ortaya çıkacaktır. Bu kötü miras üç temel kavramla özetlenebilir: Bireycilik, rekabet ve kibir…

Yıkılacağı belli olan iktisadi, siyasi ve sosyal yapının temelinde bireycilik vardır. Bu kavram insan bireylerinin içine doğduğu kültürel ve sosyal ortamdan bağımsız olarak sadece kendi maddi çıkarlarını en yükseğe çıkarması gerektiğini savunur. Aile değerleri, toplumsal değer ve normlar ve benzeri bir milletin kimliğini tanımlayan bütün kavramlar insan özgürlüğünü kısıtlayan birer pranga olarak görülür. Bireyciliğin en hızlı ve en tehlikeli şekilde bütün dünyada yaygınlaşmasını özellikle 1980’lerden sonra hepimiz yaşayarak öğrendik.

Bireyciliğin olmazsa olmaz şartı rekabettir. Toplum içinde itibar, şöhret ve servet edinmenin yolu rakiplerinden daha iyi olduğunu gösterdiğiniz yarışmalara kazanmaktadır. Bu yolla başarılı, verimli ve üretken olan bireyler servet ve şöhrete kavuşur. Başarısızlar elenir. Burada bireyleri başarısızlığa iten, başarılı olmasını etkileyen fırsat eşitsizliği, başarılı olmak için gerekli koşulları sağlayan imkânların sadece bir kısım ailelerin elinde olması, rekabetin adil olup olmadığı gibi durumlar ele alınmaz. Mevcut sistemi bütün çarpıklığıyla kabul edip, bu sistemin yarışmasında galip gelmeye çalışmak telkin edilir. Eğer birey başarısız olursa, onu başarısız kılan sebepler sorgulanmayacak ve başarısız sayılıp bir kenara itilecektir. Bu rekabet eşitsiz ve adaletsiz bir rekabettir.

Bireysel çıkarını en yüksek seviyeye ulaştırmak isteyen bireyler rekabette başarılı olduklarında bir üstünlük vehmine kapılırlar. Bu zamanla toplumun servet ve şöhret sahibi kitlesini içine alan bir grup psikolojisine dönüşür: Bütün topluluğu kaplayan bir üstünlük kompleksi. Buna bizim geleneğimizde “kibir” adı verilir ve Şeytan’ın en önemli hasleti olarak adlandırılır.

Hülasa bu sistemi savunanlar bireyci bir toplumda serbest rekabet yoluyla ilerlemenin ve medeniyetin gelişeceğini söylerler. Hâlbuki insanlık tarihi bunu reddeder hatta tarihçilerin verileri medeniyetin bu kavramların tam tersiyle gelişebildiğini söyler: Ortaklaşacılık, dayanışma ve tevazu…

Sonrası Cumaya kalsın…

İNSANLIK ENKAZIN ALTINDAN NASIL KALKACAK?

YAYINLAMA: 02 Nisan 2020 - 23:35
Pazartesi günkü yazımda insanlığın sosyal evriminin ve medeniyet geliştirme sürecinin özel mülkiyet, bireycilik ve rekabete dayanmadığından bahsetmiş ve topu bugüne atmıştım. Bugün size insanı insan yapan değerlerin bu sayılan özelliklerin tersi olduğundan bahsedeceğim. Bu ise bize batı uygarlığının ve kapitalizmin yıkılan enkazı altından nasıl kalkacağımıza dair bir ipucu verecektir. Öyleyse başlayalım.

İNSANLIĞIN KISA TARİHİ

12 bin yıl öncesine kadar, antropologların ortak kanaati, insanların hepsinin avcı toplayıcılar olarak yaşadığıdır. Avcı toplayıcılar küçük göçebe gruplar halinde yaşar ve doğadan topladıkları ve avladıklarını tüketirlerdi. (Gerçi bu klasik yaklaşımı değiştirebilecek bulgular Göbekli Tepe’de elde edilmiştir. Belki de Göbekli Tepe’den elde edilecek bilgiler insanların yerleşik hayata 12 bin yıldan öncesinde geçtiklerini kanıtlayacaktır, DMD.)

Bugünkü insan toplumunun başlangıcı Neolitik çağ olarak kabul edilir ki, bu çağda tarım icat edilmiştir. Bundan 10 bin sene önce Bereketli Hilâl’de insanların bitki ve hayvanları ehlileştirmesiyle başlayan medeniyetin hikâyesi binlerce yıl içinde eski dünyaya yayılmış, bundan 6 bin yıl öncesinde de Orta Amerika’da ilk tarım toplumları ortaya çıkmıştır. Tarım ve hayvancılık besin üretiminde artışa ve insanların sürekli yerleşim yerlerinde yaşamalarına – önce köyler sonra küçük kasabalar- sebep olmuştur. Bu süreçte insanlar metal araçlar yapmaya ve kullanmaya başlamıştır.

Tarımın icadı ve yerleşik hayat bundan 5 bin yıl kadar önce ilk olarak Mezopotamya’da erken medeniyetlerin ortaya çıkışını başlatmıştır. Erken medeniyetlerin ortak özelliği şehir hayatının gelişimi, karmaşık toplumsal yapı, toplumsal katmanların oluşması ve yazının icadı gibi bazı temel olgulardır. Buhar makinasının icadına kadar geçen 4 bin 800 yıl içinde insan toplumları temelde tarım toplumları olarak kalmış, bütün toplumsal örgütlenmeleri, sosyal ve iktisadi yapıları tarım ekonomisinin çizdiği sınırlar dâhilinde gelişmiştir.

Sanayi Devrimine kadar olan kısa insanlık tarihi bize şunu göstermektedir: İnsan her şeyden önce sürüler halinde yaşayan bir canlıdır. İnsanı diğer canlılardan üstün kılan ana unsurlar iletişim gücü (konuşma ve yazı) ve soyut fikirler etrafında örgütlenme kabiliyetidir. Tek başına doğada çok da önemli bir güce sahip olmayan insanlar on binler – yüz binler halinde örgütlenebildikleri ve öğrendiklerini gelecek kuşaklara aktarabildikleri için medeniyet oluşturmuşlardır. Yani medeniyetin oluşması için öncelikli olan insanların ortaklaşa hareketi ve dayanışmasıdır.

Tarihin bir cilvesi, coğrafyanın önceden tahmin edilemeyecek bir hediyesi ve o güne kadar ezilmişlik ve sefaletlerinin bir neticesi olarak 400 sene öncesinde Batı Avrupa’da bugünkü uygarlığın temelleri atıldı. Bundan 200 sene önce Sanayi Devrimi ile yeni bir süreç başladı: Kapitalizm… İnsanlık tarihinde ilk defa üretim sürecinde kullanılan ana girdi doğal bir girdi olmaktan çıkıp insan eliyle yapılan bir girdi haline geldi: Sermaye, yani üretimde kullanılan makineler. Bu ise insanların son iki yüz yılda dünyayı hızla dönüştürmesine ve kendi elleriyle yapay bir eko-sistem inşa etmelerine yol açtı. Bunun en son hali bilgisayar ağları üzerinde kurulan sanal – hayali dünya ve robot üretiminin başlangıcı Endüstri 4.0’dır.

12 bin yıl nere, son 200 yıl nere? Son iki yüz yılda, yani kapitalizmin bir tümör gibi bütün dünyayı sardığı dönemde, insanı insan yapan, medeniyetler kurmasına vesile olan ortaklaşa hareket etmek ve dayanışma ilkelerinin yerini bireysel hareket etmek ve rekabet aldı. İlerlemenin ve gelişmenin insanın bireysel hırsları yolu ile gerçekleşeceği düşüncesi egemen oldu. Sağlıklı ve güçlü bir toplum için zayıfların, başarısızların tasfiyesi (yani rekabet) bir erdem olarak sunuldu. İnsanı insan yapan erdemler çöpe atıldı. İnsan doğayla, Tanrıyla ve kendi kendisiyle kavgalı hale geldi. Bireycilik, rekabet ve kazanma hırsı ve buna dayalı amorf uygarlık insanlık tarihinde bir parantezdir. Bugün parantezin sonuna gelmiş bulunuyoruz.

İNSANI İNSAN YAPAN ÜÇ TEMEL HASLET: ORTALAŞACILIK, DAYANIŞMA VE TEVAZU

Yukarıdaki kısa insanlık tarihinde medeniyetin oluşumunda insanların temel davranış kalıbının Anadolu tabiriyle “imece” olduğundan bahsettim. Yani insanlar “birlikten kuvvet doğar” mottosuyla ortaklaşa hareket etmişlerdir. Üretim araçlarında özel mülkiyetin tarihi bile çok yenidir. Batı uygarlığında bile temel dürtü bireycilik değil ortaklaşa hareket, rekabet değil dayanışmadır. Bireyciliğin öne çıkması ve toplumu ilerleten güç olarak rekabetin kabulü sermaye düzeninin kurulmasından itibaren başlatılabilir. Bu da 200 yıllık, taş çatlasa 300 yıllık bir tarihe karşılık gelir. Evet, bu düzen insanlığa mutlak olarak geçmişe göre daha yüksek refah sağlamıştır. Bireycilik insanların özgürleşmesini ve rekabet sistemin daha verimli olmasını sağlamıştır. Bu düzenin savunucuları tam rekabet altında bireycilik merkezli bir toplumda bireysel hırsların toplumsal gelişime yol açtığı iddiasına öne sürmüşlerdir. Ancak özellikle son yüz yıl kapitalizmin rekabeti de öldürdüğünü gözler önüne sermiştir. Bugün insanlığın yeniden ortaklaşa çalışma ve mülkiyet ile dayanışma ruhuna yeniden dönmesi gerekmektedir. Bunun için bin sene öncesinin ilkel yaşamına dönmeye gerek yoktur. Milli devletlerin yeniden –ama sözde değil özde- sosyal devlet vasfını kazanması gerekir. Modern şehir toplumunda ortaklaşa çalışma, kazanç ve sorumluluk, bireyler ve toplumlar arasında dayanışma, ancak ve ancak sosyal devlet vasfını haiz devletler eli ile gerçekleşebilir. Artık rekabetten ziyade dayanışma ve fırsat eşitliği, bencillikten ziyade diğerkâmlık ve kibirden ziyade tevazu zamanıdır.

İNSAN TANRIYLA, DOĞAYLA VE KENDİSİYLE BARIŞMALI

Pekiyi, insanlığın kendi aslî ve soylu erdemlerini yeniden dönmesi için ne yapması gerekir? Öncelikli olarak insanın Yaratıcıyla yeniden barışması gerekir. “Dünyayı fethettim, evreni de fethedeceğim, elimdeki teknolojiyle artık ben Tanrıyım!” diyen kibri bırakıp yeniden Tanrısal Kudret karşısında aczini kabul etmelidir. İkincisi insan doğayla barışmalı, doğaya hükmetmeyi değil doğayla iç içe ve birlikte yaşamanın yollarını aramalıdır. Biz ne kadar kendi eko-sistemimizi yaratmak istesek de, özünde doğanın bir parçasıyız. Doğayı yok edersek kendimizin de sonunu hazırlarız. Üçüncüsü ise insanın kendisiyle barışmasıdır. Bugün ne kadar anlamsız olduğu ortaya çıkan savaşlar, çatışmalar ve nefretle değil ama barışçıl bir sistemle bir arada yaşamanın yollarını aramalıyız. Bunlar için hepimizin kibrimizden arınması ve yeniden tevazuun önemini idrak etmemiz gerekir.

KORONAVİRÜS SONRASI DÜNYA NEREYE GİDER?

YAYINLAMA: 09 Nisan 2020 - 23:35
Sevgili okuyucularım, üç yazıdır adeta bir felaket tellalı gibi salgının atlatılmasından sonra gelecek büyük krizden bahsediyorum. Bu canınızı sıkmıştır muhtemelen. Ancak bildiğiniz gibi “Her şerde bir hayır vardır!” Bugün salgın sonrasında dünya sisteminde gerçekleşmesi muhtemel siyasi ve iktisadi değişimlerden bahsetmek istiyorum. AB nereye gidecek? ABD küresel hâkimiyetini kaybedecek mi? Dünyada sol yükselecek mi? Yükselecekse nasıl bir sol? Milli devletler ve küreselleşme ilişkisi ne olacak? 32 kısım tekmili birden bu yazıda! Haydi başlayalım…

AB NEREYE GİDECEK?

Burada birçok defalar AB’nin ölü doğmuş bir proje olduğunu yazdım. İkinci Dünya Savaşı sonrasında yıkılmış Avrupa’yı düşman kardeşler Fransa ve Almanya’nın ittifakı etrafında birleştiren ve ABD’nin küresel çıkarları doğrultusunda yeniden tasarlayan bir proje ile başladı. İlk önce serbest ticaret bölgesi, daha sonra gümrük birliği olarak bir entegrasyon sürecine girildi. Buraya kadar sorun da yoktu. Özellikle “kıyamet alameti komünistlerin” şerrinden kaçan Avrupa’nın yorgun ama zengin milletleri için bir sığınma yeri konumundaydı. Daha sonra Ortak Pazar aşamasına geçildi. O zaman ki adı AET idi. Sorunlar tam da burada çıkmaya başladı. Çünkü Ortak Pazar sadece mal ticaretinin serbestleşmesini değil, aynı zamanda, sermaye ve emek hareketlerinin de serbestleşmesine yol açıyordu. Teknik olarak eğer Ortak Pazar’daki bütün ülkeler aynı teknoloji düzeyindeyse fakir ülkelerden iş gücü fazlası zengin ülkelere, zengin ülkelerden sermaye fazlası da fakir ülkelere kaçar. Bu sebeple Ortak Pazar için de ülkeler arası gelir eşitliği zamanla sağlanır. Ancak teknoloji ve beşeri sermaye farkları bulunuyorsa iş değişir. Ortak Pazar içindeki yüksek teknolojili zengin ülkeler daha zenginleşirken diğerleri de daha fakirleşir. Bunun çözümü için Birlik içinde ortak para ve maliye politikası uygulanmalıdır. İşte bu aşama ekonomik birlik aşamasıdır ki, AB ile bu amaçlanmıştı. Ne yazık ki ortak para politikası yarım yamalak işlemektedir. Ortak maliye politikası ise hiç yoktur. Üstüne üstlük NATO’nun ve ABD’nin talebiyle birçok gelişmişliği ve birliğe uyumluluğu sorunlu Doğu Avrupa ülkesi sisteme alınmıştır. Sonuç olarak ülkeler arası eşitsizlik daha büyümüştür. AB Almanya’nın diğer Avrupa ülkeleri lehine güçlendiği ve zenginleştiği bir yapıya dönüşmüştür. Milli devletler çözülmüş ve zayıflamıştır ama AB kurumları onların bıraktığı boşluğu da dolduramamıştır. Bugün koronavirüs karşısında AB ülkelerinin aldığı içler acısı hal, tesadüf değildir. Önümüzdeki süreçte AB’nin kaçınılmaz olarak dağılacağını düşünüyorum. Böyle söyleyince, hemen bazı arkadaşlarım “Avrupalılar hayatlarından çok memnun, refahları yerinde! Niye AB çökecekmiş?” diye soruyorlar. AB’nin dağılması demek Avrupa’nın fakirleşmesi demek değildir. Zaten Avrupa ülkeleri arasındaki bağlar da hepten kopmaz. Ancak, bence Avrupa’da ortak para birimi sorgulanacak ve ülkeler arası serbest dolaşım ilkesi kaldırılacaktır. Bu da fiilen yeniden Gümrük Birliği’ne dönülmesi anlamına gelir. Aynı zamanda İtalya ve İspanya gibi ülkelerde de ayrılık rüzgârları kuvvetlenir. Yeniden Milli Paraların basıldığı Avrupa düşünülünce Avro’ya yapılan yatırımların uzun vadede şüpheli olduğunu söyleyebilirim.

ABD’NİN HAYAL EKONOMİSİNİN SONU

ABD’nin kendi silah gücü ile kurduğu para sistemi ve bu para sisteminin yarattığı finansal gücü ile kurduğu siyasi yapı aslında hiçbir gerçek üretime dayanmaz. ABD firmaları üretim yaparlar, hem de büyük ölçekli üretim yaparlar. Ancak, bu sadece kendi iç pazarlarına yöneliktir. Pekiyi, bir küresel güç olan ABD dünyaya ne satar? Para, Hollywood film ve dizileri, sanal dünya, uyuşturucu ve silâh… Bunların ortak tarafı hayaldir. Bugün FED tarafından basılan doların değeri sadece hayalidir. Dolar gücünü dünya finans sisteminin dolara duyduğu güvenden almaktadır. Bu güvenin arkasında ise emperyalist gücün tehditleri karşısında duyulan korku vardır. Saddam’ın, Kaddafi’nin sonları dolardan vazgeçmenin bedelini dünyaya göstermiştir. Hollywood zaten şehvet ve şöhreti paraya çeviren ve dünyaya Amerikan rüyası satan bir üçkâğıtçılar topluluğudur. Adamların tarihi yok, olsun: Dünyaya Warner Bros’un hayali kahramanlarını sattılar, vahşi batının haydutlarını tarihi kahraman olarak sundular. Internet ve bütün sanal dünya bizatihi hayal âlemidir. Gerçek bir karşılığı yoktur. Buradan CIA’in güdümündeki yeni bir zengin sınıfı yarattılar. Uyuşturucu ise bizatihi hayal görme aracıdır. ABD’nin sattığı tek gerçek mal silahtır: Bu da diğer ülkelerdeki güç ihtirası ile kavrulan diktatör ve sultanlara satılır. Koronavirüs bütün bu hayal dünyasının ipliğini pazara çıkardı. ABD’nin nasıl bir kâğıttan kaplan olduğunu gösterdi. “ABD’nin iki metrelik bir cüce” olduğunu dünya âlem gördü. 4 Ocak 2019 Cuma günü YeniBirlik’te yazdığım “2019 Yılında Yurtta Ve Dünyada Ekonomik Görünüm - I Neo-Liberal Sistemin Çöküşü” adlı yazıda aslında bu hala sisteminin bittiğini söylemiştim. Dünya sanki hiçbir şey olmamış gibi çılgınlığa – Neo Liberal Sisteme devam etti. Sonuç ortada: Allah’ın gönderdiği canlı bile sayılmayan bir hücrecik (koronavirüs) hepimizin ve başta da ABD’nin nasıl hayallerinin tutsağı olduğumuzu gösterdi.

ABD hemen yıkılmaz. Ama hızla gücünü ve etkisini kaybedecektir. Yirminci yüzyıl nasıl Britanya İmparatorluğunun sonunu getirdiyse, yirmi birinci yüzyıl da ABD’nin sonunu getirecektir.

DÜNYANIN İHTİYACI SOL MU? ÖYLEYSE NASIL BİR SOL?

Neo liberal sistemin harikalar kumpanyası sona erecek deyince, ister istemez sorulan soru şudur: “Yeniden sol mu yükselecek?” Eğer kendi temel değerlerine ve dünya görüşüne ihanet etmeyen bir sol hareket çıkarsa belki… Ancak bugün dünyada sol, aslında on dokuzuncu yüzyılın liberallerinin ve burjuvalarının savunduğu görüşleri savunmaktadır. Nedir bunlar: İnsan hakları (bunlara hayvan hakları, azınlık hakları ve homoseksüel haklarını ilave ettiler, DMD), özgürlük (her türlü toplumsal değer ve normdan azade serbest yaşam anlamında, DMD), millet karşıtlığı (millet kavramının geriliği ve bireylere baskıyı temsil ettiği anlamında, DMD) ve devlet düşmanlığı (devletin insanların özgürleşmesini engelleyen bir baskı aracı olduğu anlamında, DMD). Bunları Ricardo, Mill, Hayek ve bizde de Besim Tibuk savunsa anlarım da, kendine solcu diyenlerin savunmasını anlayamam. Evet, dünyanın bir sola ihtiyacı vardır, ama Kasabanın Şerifi’nden nemalanan çakma sola değil, gerçek sola ihtiyacı vardır! Bu nedir: Üretimi, emekçi haklarını, ortaklaşa yaşam ve karar almayı, paylaşım ve dayanışmayı önceleyen ve uluslararası sistemi de bu değerler etrafında yeniden kurma iddiasında olan bir sol! Bu sol aynı zamanda dini kurumlarla barışmalı ve yıkıcı / ihtilalci söylemini de bırakmalıdır. Yoksa geçen haftaki yazılarımda yazdığım gibi mevcut küresel sistemin ulusal boyutta minyatürleri bütün ülkelere egemen olur ki, bu, Koronavirüs’ten daha tehditkârdır.

Bu veriler ışığında söyleyebiliriz ki, küreselleşme süreci yıkılmayacak. Ancak oyuncu değiştirip devam edecek. Küresel ekonomi ve siyaset arenasında büyük küresel örgütlerden ve küresel firmalardan ziyade Milli Devletler at oynatacak. Bu milli devletler de ya Putin tipi otokratik yapılara ya da Trump tipi popülist oligarşilere dönüşecek. Bunun tek alternatifi olabilir: Din ve halkın geleneksel değerleriyle çatışmayan ve emekçi haklarını önceleyen barışçı bir sol hareket.

Pekiyi Türkiye’de ekonomi, toplum ve siyaset ne olacak? Eskisi gibi devam edebilir mi? O da pazartesiye kalsın…

Hayırlı Cumalar.

SALGIN SONRASI TÜRKİYE

YAYINLAMA: 12 Nisan 2020 - 23:25
Koronavirüs salgını hepimizin hayatını öyle veya böyle etkiledi. Bu satırların yazıldığı sırada başta güzel şehrimiz İstanbul olmak üzere 30 büyükşehir ve Zonguldak’ta iki günlük sokağa çıkma yasağı uygulanıyor. Herkesin dilinde aynı klişe cümle: “Salgından sonra hiçbir şey eskisi gibi olmayacak!” Doğru, bugüne kadar insanlığın elde ettiği başarılara rağmen medeniyetin yol açtığı yan etkilerin ne derece vahim olabileceğini bu salgın sayesinde hatırladık. Ancak, yine de, salgın hastalıklar insanlığın tarihiyle beraber olagelmiştir hep. Daha önceki salgınların hiçbirinde insanlığın ortak hastalıkları olan şehvet – şöhret – servet aşkı değişmedi. Para ve iktidar hırsı ile yapılan canilikler, hainlikler ve üçkâğıtlar azalmadı. Eskiler der ki. “Beşer nisyan ile maluldür”. Yani “İnsanlık unutkanlıkla sakatlanmıştır!” İnsanlar geçmişteki hatalarından ders almamak, hatta bu ibret vesikası olayları çabucak unutmak gibi kötü bir haslete sahiptir. Bu açıdan bakıldığında, insanların toplumsal örgütlenmesi ne kadar değişse de temel hastalığı “şehvet – şöhret – servet hırsı” bir gün yeniden hortlamak üzere bir yerlere sinecektir.

Evet, hiçbir şey eskisi gibi olmayacaktır. Cuma günkü yazımda dünya siyaset ve ekonomisinde nasıl değişimler olabilir, onu anlamıştım. Bugün ise salgın sonrası Türkiye’ye dair öngörülerimi paylaşacağım. Tabiî bu öngörüler salgının ne kadar süreceğiyle de alakalı.

SALGIN SONRASI EKONOMİK KRİZ NE ŞİDDETTE OLUR?

“Türkiye’nin yakın tarihinde yaşadığı en büyük ekonomik sıkıntılar ne zaman olmuştur?”, diye bir soruyla başlayalım. Hemen vereceğiniz cevap bellidir: 1994, 2001, 2008 ve 2018 Krizleri. Evet, bu krizler Türkiye’nin kendine özgü borçlanma ekonomisinin, dış borçla finanse edilen sahte refah dönemlerinin, çalışmadan ve üretmeden kısa yoldan zengin olma arzusunun doğurduğu “en hakiki öz yerli ve milli krizlerdir”. Ancak yakın tarihte yaşanan en büyük iktisadi sıkıntılar bunlar değildir. Türkiye tarihinde halkın ortak bilinçaltına kazınmış büyük iktisadi sıkıntılar iki büyük savaş zamanında gerçekleşmiştir. Birinci Dünya Savaşı’na biz de Almanya safında girdik. Yüzbinlerce askerimiz Sarıkamış karlarından Arabistan çöllerine yedi ikilimde vuruştu. Ama sorun sadece bu değildi. Savaşın kapattığı yollar ithalatı engellemekteydi. Bu da yokluk ve kıtlık demekti. Üstüne bir de hain Ermeni eşkıyaların Müslüman yerleşimlerinde kadın, çocuk ve yaşlıları katletmesini koyun. Durum bir felaketti. Ancak Türk halkının yaşadığı güvenlik problemi iktisadi sıkıntı ve yokluğun üstünü örtmüştü. İkinci Dünya Savaşı’na ise biz girmedik. Bu da görece güvenilir bir toplum hayatını bize sundu. Ama savaşın iktisadi etkileri yıkıcıydı. İkinci Dünya Savaş’ı Birincisi’ne göre hem daha yaygındı hem de daha uzun sürdü. Bu da, Türkiye’nin üzerindeki abluka etkisini arttırdı. Altı yıllık (1939 - 45) bir yokluk ve kıtlık döneminden, ekmeğin ve temel ihtiyaç maddelerinin bulunmadığı bir zamandan, sadece bir avuç partili azınlığın müreffeh yaşadığı süreçten sonra, dönemin iktidar partisi CHP ilk serbest seçimleri kaybetti ve 70 yıldır da tek başına iktidar olamadı. Halk CHP’yi kıtlıkla, fakirlikle ve yoklukla özdeşleştirdi. Halkın kıtlık ve yokluk yüzünden refahının düştüğü üçüncü dönem de 1974-1980 arasıdır. Bu dönemde Kıbrıs Savaşı sebebiyle ABD emperyalizminin ekonomik ambargosu nedeniyle gaz, benzin, yağ, şeker ve benzeri temel ihtiyaç maddelerinde kıtlık hâsıl olmuştu. Buna ABD’nin “bizim çocuklar” tabir ettiği istihbarat elemanlarının memleketteki sağcı – solcu gençleri birbirine kırdıran istihbarat oyunlarını da ekleyin. Millet 1980 darbesini keyifle ve sevinçle karşıladı. Bir avuç idealist insan dışında milletin çoğunluğu “Kenan Paşa!” diyordu, başka da bir şey demiyordu. Millet açlığın, yokluğun ve anarşinin faturasını siyasilere kesmişti. Şimdi size salgının süresine bağlı olarak iki senaryo vereceğim. Birinci senaryo iyimser senaryodur. İkincisi ise kötümser senaryodur.

İYİMSER SENARYO: Eğer salgın Mayıs Ayı sonunda kontrol altına alınırsa, Ramazan Bayramı sonrası hayat yavaş yavaş eski haline döner. Bu dönemde artan iç ve dış borçların, genişlemeci para politikasının etkileri nedeniyle Hükümet hem vergileri arttırmak hem de para arzını kısmak zorunda kalacaktır. Bu da, 2020 yılının yüzde 3-4 küçülme ve 2021 yılının da yüzde 1-2 küçülme getireceği ama enflasyonun da tek hanelere ineceği anlamına gelir. Eğer Hükümet bunu yapmazsa 2020 yılı yüzde 1-2 küçülme ile geçer 2021 yılında da yüzde1-2 büyüme olur. Ama enflasyon da yüzde 30’lara dayanabilir. Bu anlattıklarım iyimser senaryodur. Burada iktisat politikasının araçları çözüme ulaşmak için yeterli olabilir.

KÖTÜMSER SENARYO: Salgın ve karantina koşulları 2020 sonuna kadar uzarsa, ülkede bırakın sanayi üretimini tarım üretimi bile sıkıntıya girer. Bu durum Büyük Buhran’dan bile daha tehditkârdır. Büyük Buhran’da piyasada mal vardı ama onları alacak satın alma gücü yoktu. Hükümetler vatandaşlara para ve iş vererek problemi çözebilirlerdi. Eğer salgının etkileri uzun dönemli olursa, o takdirde, para bassanız da bir önemi olmayacaktır. Çünkü karantina koşulları nedeniyle üretim olmayacaktır. Dışarıdan mal getirmek de mümkün değildir, çünkü bütün ülkeler başta tarım mamulleri olmak üzere temel ihtiyaç maddeleri ihracatını durdurmaktadır. Sonuç, kıtlık ve açlıktan kırılan kitleler, belki şehirlerde yağmalar ve asayişin bozulması olabilir. Böyle bir sürecin sonunda siyasete bir pay çıkarılması kaçınılmazdır.

Benim tahminim ve temennim İyimser Senaryonun gerçekleşeceği yönündedir. Ama bu bile bize ciddi ekonomik problemler vaat etmektedir.

SALGINDAN TÜRKİYE İÇİN ÇIKARILMASI GEREKEN SONUÇLAR

Salgından çıkarılması gereken dersleri birkaç maddeyle özetledim:

1. Türkiye’nin sağlık sisteminin özellikle Avrupa ve ABD’ye göre daha başarılı olduğu ortadadır.

2. Önümüzdeki dönemin siyaset açısından vurucu teması gıda, sağlık ve bilgi güvenliği olacaktır.

3. Liberalleşme, finansallaşma ve özelleştirme saçmalığının sonuna geldiğimiz açıktır. Önümüzdeki dönem hem güvenlik açısından önemli hem de stratejik değere sahip sektörlerde üretim kamu eli veya desteğiyle yürütülecektir.

4. Türkiye’de bundan böyle her anlamda ayrılıkçı ve ayrımcı siyasetin başarılı olması zordur. Gelecekte başarının sırrı kapsayıcı ve birleştirici siyasettir.

5. Hedonist, hodkâm, idealsiz ve materyalist bir gençlikle bir yere gidilemeyeceği ortaya çıkmıştır. Önümüzdeki dönemde idealist, halkçı ve toplumcu reflekslere sahip, manevi değerleri kuvvetli, paylaşımcı bir gençlik yetiştirmeliyiz.

6. Devlet yönetiminde şeffaflık, denetlenebilir ve hesap verebilir olmak önem kazanacaktır. Türkiye de bu konulardaki eksikliklerini gidermek durumundadır.

SON SÖZ: Eğer musibetlerden ibret alırsak, tarihteki hatalar tekerrür etmez.

SALGIN SONRASI TÜRKİYE'DE SİYASET

YAYINLAMA: 16 Nisan 2020 - 23:35
Öncelikle 27’inci ölüm yıldönümünde Türkiye’nin sekizinci Cumhurbaşkanı Turgut Özal’ı rahmetle anarım. Allah rahmet eylesin.

Koronavirüs salgını öncesinde Türkiye’de siyaset bir hâkim parti (AK Parti) ve müttefikleri (MHP, BBP ve VP) ile birbiriyle çelişen bakış açılarına sahip bir muhalefet bloku (CHP, İyi Parti, SP ve HDP) eksenine oturmuştu. Bir de son anda açılan DAP (Doğu Anadolu Projesi değil, Mr Babacan’ın Demokrasi ve Atılım Partisi, DMD) ve GP vardı. AK Parti iktidar partisi, MHP de onun ana ortağı idi. BBP ve VP ise “bebek müttefikler” olarak adlandırılabilirdi. CHP ana muhalefet partisiydi; İyi Parti, SP ve HDP de “yavru muhalefet” partileri… DAP ve GP, AK Parti küskünleri, eski çözümcü siyasetçiler ve dış ülkelerden alınan sempatiyle kurulmuştu. Bunlara “bebek muhalefet” diyebilirdik.

İktidar ve muhalefet blokunun ideolojik olarak, yani özellikle iktisat politikaları açısından birbirinden hiçbir farkı bulunmamaktaydı. Hepsi özelleştirmeci, hepsi AB’ci, hepsi NATO’cu çizgideydi. Birbirinden farklı görüldükleri noktalar küçük ayrımlardı. O zaman bu kadar birbirine yakın düşünceleri savunan partiler arasındaki temel fark neye dayanıyordu? Çünkü görülmekteydi ki, her iki grubun taraftarları arasında ciddi bir gerilim bulunmaktaydı. Bu sorunun cevabı yaşam tarzları ile dini ve etnik aidiyetlerdir. İktidar blokunun dayandığı seçmen kitlesi genel olarak Anadolu’nun ücra kasabaları ve küçük şehirleri ile buralardan Büyük Şehirlere (özellikle de İstanbul’a) göç etmiş insanlardan oluşuyordu. Bu güruh taşradaki “küçük kasaba tutuculuğunu” dindarlık, kayırmacılık ve üçkâğıt yolu ile devlet üzerinden zenginleşmeyi ticaret, Mehter Marşı dinleyip TV’deki popüler tarihi filmleri seyretmeyi de milliyetçilik sanıyorlardı. Öte yandan muhalefet bloku da bundan farklı değildi: Tanzimat’tan bu yana “Batılı gibi üretmeden Batılı gibi tüketmek” isteyen, memleketteki her türlü olumsuzluğu Türklük ve İslam’la özdeşleştiren, görece daha yüksek gelir ve eğitim grubunda olan bir grup ana muhalefetin seçmen kitlesinin temelini oluşturmaktaydı. Etnik ve dini ayırma gelince… İsim vermeden zikredeyim: İktidar grubunun seçmenleri ağırlıklı olarak memleketteki çoğunluk olduğu düşünülen mezhebe mensupken, özellikle ana muhalefet azınlıkta olduğu düşünülen mezhep mensuplarının çoğunlukla oy verdiği parti olmuştu. İktidar bloku ve muhalefet blokundaki partilerin biri hariç hepsi farklı tonlarda “ılımlı ve kapsayıcı bir Türk milliyetçiliğini” savunurken, bir muhalefet partisi kendini “sol görüşte” tanımlamasına rağmen “ayrılıkçı ve ayrımcı bir mikro milliyetçilik” gayretindeydi. Bebek muhalefet partilerini ise hiçbir kalıba sığdıramam. İktidar koltuğunu belli bir süre tatmış ve oradan yaka paça indirilmiş bu zevat ve takipçilerinin tek emeli vardı: Bir şekilde tekrar o koltuğa oturmak. Yoksa bu arkadaşların iktidar partisinden hangi ideolojik, sosyolojik ve kültürel farklara sahip olduklarını kendileri bile bilmemektedirler.

Koronavirüs salgını bundan sonra ekonomideki örgütlenme yapısını ve bizatihi üretim fonksiyonunun değişmesini tetikleyecek bir işleve sahiptir. Yani, bundan önce zamana yayılması beklenen robotlaşmış üretime hızlı bir geçiş gerçekleşecektir. Bu ise milyonlarca insanın işsiz kalmasına yol açacaktır. Bu değişimlerin siyasete etki etmeyeceğini söylemek mümkün değildir. Bu söylediklerim genel olarak bütün dünyada geçerlidir. Ve Türkiye de, elbette ki bu değişimden nasibini alacaktır. Pekiyi, yukarıda bahsettiğim bu yapı nasıl dönüşür? “Bebek muhalefet ‘demokrasi ufkunda bir güneş gibi’ doğabilir mi?” “Ana muhalefet 70 senelik tek başına iktidar hasretini sonlandırıp vuslata erebilir mi?” “Bölgecilik, ırkçılık ve ayrılıkçılık yapan “liberal sol entelektüellerin” partisi aklını başına devşirir mi?” “Türk milliyetçileri ve muhafazakârları Türkçeyi aksansız konuşmayı ve Din’le Tarikat’ı ayırt etmeyi öğrenebilirler mi?” Bu sorulara cevap vermeye çalışacağım.

YENİ GELEN GENÇLİK BAŞKA SORULAR SORUYOR

İşim gereği 18-26 yaş arası gençlikle içli dışlıyım. Tabii biz de o yaşlarda olduk, bizim de hedeflerimiz ve hayallerimiz vardı. Ben onların hedef ve hayallerini bildiğim gibi bizim kuşağınkileri (1970’lerde doğan 40-50 yaş arası kuşak, DMD) de biliyorum. Bizim kuşağımız üniversite öğrencileri için işsiz kalma gibi bir sorun yoktu, sorun “kimin en iyi ve en yüksek gelirli işe” gireceğiydi. Bugünkü gençlik -yüksek lisans ve doktora öğrencileri de dâhil – işsiz kalma endişesiyle mustariptir. Bizim kuşağımızda okumayan çocukların bile esnaf yanında çalışma, tarımla uğraşma veya küçük çaplı ticaret yapma gibi olanakları mevcuttu, çünkü Türkiye’de milli gelirin yarısından fazlası tarım ve sanayide üretiliyordu. Bugün böyle bir durum yoktur. Üretim hizmet sektörü ağırlıklıdır, burası da yabancı sermaye ortaklı büyük firmaların egemenliğindedir. Bankacıların bile iş güvencesi yoktur, öğretmenlerin büyük çoğunluğu işsizdir. Bu olumsuz şartlar dâhilinde, gençlerin beklentileri bizimkilere göre çok daha yüksektir. Çünkü iletişim imkânları ile gençlik gelişmiş ülkelerdeki yaşam standartlarını görmekte, aynısını kendisi için de istemektedir. Yani gençliğin talepleri artmış ama imkânları kısıtlanmıştır. Bu kitle içerisinde ciddi bir alternatif siyaset arayışı yükselmektedir. Hangi parti bu gençlerle aynı dili konuşabilir? İktidara giden yolun birinci şartı bu gençlerle aynı dili konuşmaktır.

DEVLETSİZ EKONOMİ, GÜVENCESİZ HAYAT VE AHLAKSIZ TİCARETİN SONU

40 yıldır bize dayatılan bir paradigma vardır: “Türkiye son komünist ülkedir. Devlet ekonomiye müdahale etmemeli, sendikalar ortadan kaldırılmalı, tarım kesimi küçültülmeli, ülke sanayi üretiminden vaz geçip hizmetler sektörüne yönelmeli, yerel yönetimler kuvvetlendirilip merkezi devlet zayıflatılmalı.” Bu paradigma iflas etmiştir. Bir ülkenin güvenliği sadece polis ve asker eliyle asayişin sağlanması ile elde edilmez. Gıda güvenliği, sağlık güvenliği, bilgi güvenliği, eğitimde fırsat eşitliği ve iş güvencesi olmadan ülkede güvenlik gerçekleşmez. Yani bırakın merkezi devletin zayıflatılmasını, aksine güçlendirilmesi ve sosyal devlet ilkesiyle bu gücünün toplumdaki saydığım temel güvenlik ilkelerini sağlayacak şekilde yeniden pekiştirilmesi gerekmektedir. Bu pekişmiş gücün halk ve bağımsız bir yargı tarafından sıkıca denetlenmesi de olmazsa olmazdır. Ne iktidar ne de muhalefet blokundan buna dair dişe dokunacak bir öneri sâdır olmamaktadır. Hangi parti “ciddi bir sosyal politika programı ve gelecek vizyonunu bağımsız bir yargı ve şeffaf bir yönetim vaadiyle birlikte” önerirse o bir adım öne geçecektir. Çünkü bu süreçte halk etnik, dinsel ve yaşam tarzına dair ayrımların yapay olduğunu görmüştür. Halk enayi de değildir. Kendi sorunlarını çözecek bir siyasete elbette teveccüh edecektir.

HEM ÖZGÜRLÜK HEM BAĞIMSIZLIK

Türk siyasetinde bu iki kelime birbirini tamamlayan kavramlar değil, ama birbirinin rakibi kavramlar olarak ele alınır. Bir kitle özgürlük ister: Özgürlük, “insan hak ve hürriyetlerinin hâkim olduğu, fikir ve inançların serbestçe ifade edilebildiği, adil bir ortamda girişim yapılabildiği bir durumu” tanımlar. Ancak bizde kendini “sol” olarak gören bir güruhun özgürlükten kastı “toplumun ahlaki ve kültürel normlarından azade yaşama serbestliği ile Cumhuriyet’in çizdiği yasal sınırlardan muaf olma ayrıcalığıdır.” Bu insanlar vatanları ve devletlerinden nefret ettikleri gibi, bir de utanmadan “dünya vatandaşı” olma hülyasından bahsederler. Bağımsızlık ise “bir devletin yönetiminde dış güçlerin etkisinden bağımsız olması” anlamına gelir. Bizdeki bazı “ileri demokrasi“ savunucuları da, bağımsız olmayı “iktidarı eline geçirenin hukuk, teamül ve ahlak kayıtlarından bağımsız olarak istediği her şeyi sorumsuzca yapabilmesi” olarak anlamaktadırlar. Gerçek anlamda vatandaşları özgür olan ülkeler bağımsızlığa en yakın ülkelerdir. Gerçek anlamlarıyla özgürlük ve bağımsızlık birbirini tamamlar. Hangi parti hem özgürlüğü hem de bağımsızlığı savunursa, diğerlerine göre daha önde olacaktır.

Pekiyi sizce bu saydıklarımdan bir kısmı veya tamamını hangi siyaset gerçekleştirebilir?

Hayırlı Cumalar…

OKTAY RİFAT: ŞEYH GALİP VE HAŞİM'DEN AKAN SOYUT ŞİİR

YAYINLAMA: 19 Nisan 2020 - 23:30
Bu tecrit günlerinde şiir en güzel avuntumuz oldu… Ben de her zaman listemde ilk beş içinde olan Oktay Rıfat şiirine yöneldim. Bugün istedim ki, sizinle iç karartıcı gerçeklerden bahsetmeyeyim, şiirin gül bahçesinde bir gezintiye çıkalım…

SOYUT SANAT NEDİR?

Soyut sanat görülen dünyanın referanslarından bir derecede bağımsızlaşarak şekil, form, renk ve çizginin görsel dili vasıtasıyla bir eser üretme işidir. Batı sanatı Rönesans’tan 19’uncu yüzyılın ortalarına kadar perspektif mantığına dayanarak görülen dünyanın aynadaki bir aksini yaratmayı amaçlamıştır... 19’uncu yüzyıl sonuna doğru birçok Batılı sanatçı görülebilen gerçeğin aynadaki aksini, doğanın birebir yansımasını üretmektense sanatçının izlenim ve duygularını esere katan (izlenimcilik), düşler ve bilinçaltına uzanan (sürrealizm) ve görünüşte anlamsız ama farklı bir açıdan ele alınca çok boyutlu anlamlar içeren (Kübizm) eserler ortaya koymayı amaçladılar. Denebilir ki, Batı’nın klasik sanatı doğal gerçeğin birebir aynısını üretmeyi amaçlayan bir amaca sahipken, modern Batı sanatı soyutlama yolunu seçmişti.

Soyutlama sanatta hayal gücünün katkısıyla gerçeklikten bir kaçışı ifade eder. Kesin gerçeklikten bu kaçış kısmî veya tam olabilir. Aslında soyutlama tüm sanat eserleri içinde bir süreklilik arz eder. Çünkü gerçekliğin bire bir aynını üretebilmek mümkün değildir. Dolayısıyla ister resim olsun, ister heykel, isterse de şiir, her sanat eserinde az ya da çok soyutlama bulunur. Soyut sanat yöntemi, her sanat eserinde az ya da çok bulunan soyutlamayı bir amaç haline getirmesiyle Klasik Sanat’tan ayrılır.

TÜRK KLASİK SANATI VE SOYUTLAMA

Bu bahsettiğim Batı Klasizmi için geçerlidir. Türk Klasik Sanatı ise tamamıyla soyutlama üzerine dayanır. Minyatür, tezhip, ebru, çini gibi görsel sanatlarda gerçeklik sanatçının muhayyilesinde aldığı yeni şekillerle karşımıza çıkar. Klasik Türk Şiiri ise doğadaki varlıkları olduğu gibi anlatmaz, renkleri olduğu gibi vermez ve hatta olayları olduğu gibi hikâye etmez. Her biri kelimenin gerçek anlamının dışında özel tanımlanmış mecazi anlamlara sahip “mazmunlardan” kurulu bir özel bir dile sahiptir. O şiirde meyhane dergâh, şarap ilm-i tasavvuf, âşık derviş, mâşuk ise Allah’tır. Bu sanatı klasik yapan temel olgu soyutlamanın bireylerin tercihine değil, önceden belirlenmiş sıkı kurallara tâbi olmasıdır.

Başta Klasik Türk Şiiri (Divan Şiiri) olmak üzere bütün Türk Klasik Sanatı’nın soyut sanat olmasının arkasında Batı’dan farklı bir medeniyetin değerleri bulunmaktadır. Klasik Türk Sanatı yüksek zümre mutasavvıflarının elinde, Tasavvuf terbiyesi ile ele alınmıştır. Ehl-i Tasavvufa göre görülen dünya esas gerçeklik değildir, ancak mutlak gerçekliğin aynasında yansıyan çarpıtılmış bir akistir. Mutlak gerçeklik görünenin arkasında çok boyutlu olarak var olmaktadır. Mutlak gerçekliğe ulaşmanın yolu, bir düş olan bu âlemin kısıtlarından sıyrılmakla gerçekleşir. Tasavvuf, işte, insanın vücut ve dünyanın kısıtlarından sıyrılarak mutlak gerçekliğe ulaşmak için çıktığı yolu tanımlar. Bu yüzden bizim Klasik Sanatımız ve doğal olarak bizim Klasik şiirimiz, bir hayal ve düş olarak gördüğü görülebilen dünyanın sahte gerçekliğini değil ama görülenin ötesindeki mutlak gerçekliği anlatmaya çalışır.

Türk sanatında modernleşme, aslında, Batı Klasizminin ucuz taklitleriyle başlamıştır. Bizde Rönesans ve Aydınlanma’nın yol açtığı gerçekliğin bire bir aynını resmetme çabası moda haline gelirken Batı Sanatı farkında olmadan Türk Klasik Sanatı çizgisine gelmekteydi. Onun için biz de, soyut sanat çalışmaları, istemeden de olsa, aslında “kendi Klasiğimize dönüş” çabasıdır.

TÜRK EDEBİYATINDA SOYUT ŞİİR GELENEĞİ

Eğer soyut şiiri “kendi Klasiğinin kuralları dışına çıkıp yeni imajlar ve yeni kavramlarla yeni bir anlatım dili geliştirmek” olarak tanımlarsak soyut şiirin bizdeki ilk temsilcisi Şeyh Galip’tir. Ben demiyorum bunu, kendisi diyor:

“Tarz-ı selefe tekaddüm ettim / Bir başka lisan tekellüm ettim. // İn dem ki zi-şâir-i eser nîst/ Sultân-ı Sühan menem diger nîst” Şeyh GÂLİB, Hüsn-ü Aşk.

Yani şöyle diyor: “Öncüllerimin tarzının önüne geçtim / Bir başka dilde konuştum // Şâirlikten eser bulunmayan bu devirde / Söz ülkesinin Sultanı benim, diğerleri değil”

Şeyh Galip’ten sonra Şeyh Galip’ten devraldığı meşaleyi Fransız sembolistlerinden aldığı ilhamla yeniden yakan şâir Ahmet Haşim’dir. O kurduğu soyut şiir lisanını şöyle anlatır:

“Seyreyledim eşkâl-i hayâtı / Ben havz-ı hayalin sularında / Bir aks-i mülevvendir onunçün / Arzın bana ahcâr-ı nebâtı” Mukaddime Ahmet HÂŞİM.

Yani Hâşim diyor ki: “ Hayatın şekillerini seyrettim / Ben hayal havuzunun sularında / Çok renkli bir yansımadır onun için / Yeryüzünün bana taşları ve otları.”

“Hocam, yazının yarısını geçtin! Hala Oktay Rifat’tan bahsetmedin!”, dediğinizi duyar gibiyim. İşte tam da burasıdır Oktay Rifat’ın durduğu yer. Kendisi, doğrudur, üç Garip şâirinden birisidir. Garip şiiri de, her türlü soyutlamaya, her türlü söz oyununa karşı bir tepki olarak ortaya çıkmıştır. Sadece çıplak gerçekliği resmetmeyi – mizahi bir dille de olsa- amaçlar. Ama gerek Melih Cevdet gerekse Orhan Veli’nin açılmadığı denizlere, ömrünün uzun yıllarında şiirinin yelkenlisiyle Oktay Rifat açılmıştır. Garip döneminde bile hayal gücü, kullandığı mecazlar ile diğer iki arkadaşından ayrılan Oktay Rifat, Perçemli Sokak (1956) ve Âşık Merdiveni (1958) kitaplarıyla yeni bir denize yelken açmıştır. Denebilir ki, Cemal Süreya ve Turgut Uyar’ın başı çektiği İkinci Yeni akımından bile daha hayal gücü yüksek, daha soyut ve daha canlı bir dil kullanmıştır. Sözü kendisine verelim:

“Dil bir anlaşma aracıdır… Bir dilin kelimeleri birer işaret olarak gerçeği gözümüzün önüne getirmekle, ödevlidir. Ama bizler konuşurken gerçeği kurcaladığımızı, gözden geçirdiğimizi pek anlamayız. Bir dili kullanmak, kelimelerin bizde uyandırdığı görüntülerin yardımıyla bir şey anlatmak demektir. … Bir kelime sanatı, bu yüzden bir görüntü sanatı olan şiirin sadece olabilecek görüntülere bağlanması istenmeyeceğinden anlamla da bağlı kalması istenmez. … Kelimeleri kullanmak, göz önüne bir takım görüntüler getirmek, gerçekle oynamak, gerçeği kurcalamakla birdir. Kelime bu bakımdan bizi resmin çizgisinden, renginden, musikini sesinden daha çok gerçeğe yaklaştırır. Ama biz gerçeğe olan ilgimizi de yitirmişizdir. Çünkü gerçeğe alışmışızdır. Gerçeğin gündelik düzenini değiştirmek yahut başka bir açıdan bakabilmek elimizde olsaydı, daha çok ilgi duyardık ona. İşte gerçeğin düzeninde yapamayacağımız bu değişikliği, kelimelerin konuşma dilindeki günlük düzeninde yapmak bize bu açıyı sağlayacak, birbirine yabancı sanılan kelimelerin karşılıklı ışığında gerçek unuttuğumuz yüzüyle çıkacaktır karşımıza.” Perçemli Sokak, Önsöz, Oktay Rifat.

Cevat Çapan da şöyle yorumlamış: “Oktay Rifat’ın gerçekliğe sanki bir çiçek dürbününden bakıyormuş gibi bakması, birbiriyle ilgisi olmayan nesnelerin ve imgelerin yan yana getirilmesi aslında okurda soyut resim ya da atonal müziğin yaratabileceği bir etki yaratıyordu.” Oktay Rifat, Bütün Şiirleri, Önsöz, Cevat Çapan.

Bence Oktay Rifat, kelimelerle bir atmosfer, belleğimizde bir an, bir koku, bir renk veya bir duyguyu canlandırmaya çalışıyordu. Kelimeleri ve dili kullanarak nutuk çekmiyor veya şarkı söylemiyordu. Ama her okuyucunun aklı ve gönlünde bir izlenim oluşturmaya çalışıyordu. Böyle olunca, her şiiri her okuyucuyla birlikte başka bir anlama sahip oluyor ve her okuyucuyla adeta yeniden yazılıyordu. Hala daha da yazılmaya devam etmektedir.

Oktay Rifat ve şiiriyle Cuma günü devam ederiz.

OKTAY RİFAT: UÇARI ŞAİRDEN GÜNGÖRMÜŞ BİLGEYE

YAYINLAMA: 23 Nisan 2020 - 23:30
Öncelikle hepinizin Hâkimiyet-i Milliye Bayramınızı kutlarım. 23 Nisan herkesin bildiği gibi çocuk bayramı olmaktan öte Hâkimiyet-i Milliye Bayramı’dır. Yani bir milletin kendi kaderini kendisinin tayin ettiğinin, istiklâlini kendi pençeleriyle koparıp aldığının timsalidir. Hele bu sene TBMM’nin yüzüncü kuruluş yılıdır. Bu sene 23 Nisan bir başka önemlidir. İnsanlığın yeni bir oluşumun eşiğinde olduğu, Milliyetçilik, Cumhuriyetçilik, Halkçılık ve Devletçiliğin yeniden tartışılacağı, Laiklik ve İnkılapçılığa yeni bir gözle bakılacağı bu dönemde, unutmamalıyız ki, Büyük Millet Meclisi olmadan bunların hiç birisinin bir anlamı olmazdı… Bu konuya ayrı bir yazı dizisi ayıracağım. Tekrar Bayramınızı tebrik ederim…

* * *

Soyut şiirin yirminci yüzyıldaki bence en soylu şairi olan Oktay Rifat’ı ele almıştım Pazartesi günü… Bugün ona ve şiirlerine vereceğim sözü…

Yol arkadaşları Orhan Veli ve Melih Cevdet’ten farklı olarak kendi şiirini uzun sürede dönüştürmüş ve geliştirmiş bir şairdir Oktay Rifat. İlk önce hece vezni ve kafiyeli şiirleriyle başlayan yolculuğu, Garip şiiriyle çıplak gerçeğin biraz da mizahi yöntemle insanların gözlerinin içine sokulduğu bir anlayışa ve sonra da Perçemli Sokak ve Âşık Merdiveni kitaplarındaki uçarı ve soyut şiirlere yönelmiştir. Geçen yazıda soyut şiirin aslında Klasik Türk Şiirinin de temel düsturu olduğundan bahsetmiştim. Bu ilk soyut şiirlerinde Klasik Türk Şiirinin ve geleneğin etkisi hemen hemen hiç yoktur: Varsa yoksa uçarı bir şairin “bir çiçek dürbününden” gerçeği resmettiği şiirler vardır. İşte onlardan bir örnek:

“Güneşimi arılar yedi gecesiz kaldım / Dört köşe taşların üstünde / Denizin çarşısında yeşil zeytin / Balıklar geçti düdük çala çala / Yaşamaya başladım kaldığım yerden / Yosunlu kapıların ardında gizli / İkiz martıları bulmak için” (Perçemli Sokak, X Numaralı Şiir)

Bu şiir ben zihnimde bir atmosferi, o atmosferin içinde bir ânı canlandırdı: Kuzey Ege kasabalarından birinde balık çarşısında bir zeytin ağacının altında ayrıldığı / kaybettiği sevdiğinin ardından yaşama yeniden dönmek isteyen bir adamın duyguları…

Oktay Rifat başlangıcından ölümüne kadar birçok konuya el atmıştır ancak hiç değişmeyen iki tema bir “leitmotiv” gibi Oktay Rifat şirinde sürekli barınmıştır: Deniz ve Zaman… Bazen bu iki kavram içiçe girer. (Yahya Kemal ve Ahmet Haşim’in bazı şiirlerinde olduğu gibi, DMD). Perçemli Sokak’tan İstanbul’2u ve sevgiliden ayrı kalışı anlatan bir şiir daha:

“Aydınlık gölgesi gibi gelir peşinden / Yarı belinden yukarsı damların üstünde / Elini kaldırsa kırlangıçlar uçar / Dümen suyunda çıplak ağaçların / Erir bakındıkça gözlerinin mumu // Böyledir bu şehrin saatleri / Bu camların yüzdüğü karanlıkta / Sallarım bağırarak mendilimi / Yollar sende başlar sende biter / Açık denize dökülmeden önce” (Perçemli Sokak, XII Numaralı Şiir)

Akşamüstü Gümüş Suyu’ndan aşağı denize doğru bakan sevgilisinden ayrı kalmış bir adamın deniz manzarası yamaçlar boyunca uzanan ağaçlar ve uçan kırlangıçlarla iç içe geçmiş bir ânı gözlerimde canlanır… Bu birinci beşliktir. İkinci beşlik ise şiirdeki adam gece vakti, bu sefer evlerin yanan ışıklarının karanlıkta sergilediği manzaraya karşı, hem dünyanın merkezi olarak ördüğü bu şehre hem de zamanın merkezi olarak gördüğü ayrı kaldığı sevdiğine el sallar, selam eder…

Oktay Rifat zaman geçtikçe daha bir izlenimci olur… Yaşadığı anların kendi duygularının süzgecinde geçirir ve kendi muhayyilesinin büyüteci ile değiştirerek büyütür. Sonunda ağzından çıkan şiir şairin bir ânının veya bir hâtırasının okuyucunun zihninde yeniden canlanmasına yol açar. İşte bir şiiri:

“Camlarda birdenbire başlıyordun, / Camlarda bitiyordun birdenbire. / Ayrılığa dönerken etekle baş / Dalların arasında birdenbire, / Son baharın bu en kanlı yemişi / Yokluğun düşüyordu ellerime. / Artık burnumda göz pınarlarının / Kokusu sıkıntılı ve bulutlu, / Yağmurun inmesini bekleyerek, / Boşluğunda bakmıyordum ürkek. / Naspoli ağacı var ya, o senin. / On bir vapuru geçiyor, o senin. / Senin ne varsa bir kaz sana değen, / Eski sokak, gökyüzü ve fesleğen.” (Eski Güneş, Sonbaharda Ayrılma adlı şiiri)

Bu şiirde Oktay Rifat’ın şiirinin şeklini yeniden geleneğe döndürmeye başladığını görüyoruz. Dikkat edilirse kafiye ve hece vezni yeniden şiire girmiştir. Ve sonbaharda ayrıldığı sevgilisine dair kendine ait bir hatırayı bütün duyumları ile okuyucunun zihninde canlandırmaya çalışmıştır.

Zamanın içinde insanın yalnızlığı ve trajedisi… Oktay Rifat’ın şiirinde önemli bir yer tutar… Oktay Rifat yaşlandıkça İstanbul’a onun tarihine, Osmanlı hatıralarına geleneğe yeniden döndüğü gibi döner. Fatih, Yavuz, Kanuni, Hürrem, Kösem, Genç Osman, Sultan İbrahim her biri birer kahraman olarak yer alır. Bu kahramanların hepsinin ortak tarafı sadece Osmanlı Handanı ile bağları değildir fakat aynı zamanda, bu kahramanlar zamanın acımasızlığı karşısında yalnızlığa mahkûm olmuş kişiler olarak karşımıza çıkar. Burada buna birçok örnek verebiliriz. Ancak benim çok sevdiğim iki şiirini paylaşayım: GÜZDÜ

Kule, baca, kalıntısına gündüzün,
Ufukta, kondu baykuş akşamı güzün.

Uzaklara döndük yüzümüzü, geçmiş
Aynalar, içler hüzün ve meneviş.

Bulut dağlarından Bizanslı çobanlar
Koyunlarla keçilerle indiler mor.

Baktık ölü sürülere o toz duman
Ötesi yaylada rüzgârla savrulan.

Yağmuru çaldı kaval, derin ve uzak,
Binlerce damlada binlerce çıngırak.

Aya Fotini, Hora, camiler, sebil,
Kavuklu mezar taşlarıyla İstanbul,

Bir Zaman Fırtınası, dün, bugün, yarın
Uçuştu yapraklarında çınarların.

Oktay Rifat
- Dağın Orda-

Bir de Fatih Sultan Mehmet şiiri paylaşalım:

FATİH'İN RESMİ

Ayasofya kubbesinde ak bir bulut,

Baktım, gitti gider. Bal rengi tespihim

Kehribar günler, düştü yaprak ve umut,

Güz yağmuru indi camda düğüm düğüm.

Benimdi savrulan kaftanlar, benimdi

Atların boynu, yerinde yeller eser!

Surların taşlarına sürdüm elimi,

Benimdi İstanbul, burçlar bana benzer.

Altın sahanlarda aş yedim, su içtim

Altın kupadan, zorlu Tuna'dan geçtim,

Ben Sultan Mehmet, Avni, tuğlarla yüce.

Bir resimde kaldım cüce, ben değilim,

Sarığım, soğuk kürküm, kokusuz gülüm,

Ararım, aranırım yerde delice.

Oktay Rifat
- Dağın Orda-

Ramazanınız mübarek olsun! Hayırlı Cumalar

BİR KÜLTÜR ADAMININ VEDASI: ŞENOL DEMİRÖZ

YAYINLAMA: 03 Mayıs 2020 - 23:30
1 MAYIS VE 3 MAYIS

Geçen hafta yazamadım. Babam Şenol Demiröz’ün vefatı dolayısıyla taziyeleri karşılamaktan ders anlatacak zaman bile bulamadım. Bugün size babamı anlatacağım. Ama öncelikle emekçilerimizin, özellikle kadın emekçilerimizin 1 Mayıs Bayramını kutlarım. Bugün aynı zamanda devletimiz tarafından Dayanışma Günü olarak da ilan edilmiştir. Bu yüzden 1 Mayıs Dayanışma Günü vesilesiyle Allah’tan milletçe dayanışmamızı arttırmasını niyaz ederim. Yine bir başka tebrik de 3 Mayıs Dünya Türkçülük Günü için olsun. Allah bu günün vesilesiyle Türklüğü korusun, güçlendirsin ve daha müreffeh kılsın.

* * *

Babam Şenol Demiröz… Burada bu kadar yazı yazdım, bu kadar zorlandığımı hiç hatırlayamıyorum. Ne yazmalıydım? Yazacak o kadar çok şey vardı ki… İnsanların merak ettiği soruları mı cevaplandırmalıydım? O da çok anlamlı değil çünkü herkesin meşrebine göre farklı bir Şenol Demiröz algısı var. Rahmetli Babam 70 yıllık ömründe o kadar farklı insanla o kadar farklı durumlarda yol arkadaşlığı yapmıştı ki, herkesin kendi penceresinden çizdiği bir Şenol Demiröz vardı. Aslında o bunların hepsinin tamamıydı: Adil ama sert yönetici Şenol Demiröz, kültür adamı Şenol Demiröz, bürokrat Şenol Demiröz, yönetmen Şenol Demiröz, Türk milliyetçisi Şenol Demiröz, mütedeyyin Şenol Demiröz, Atatürkçü Şenol Demiröz, akraba Şenol Demiröz, komşu Şenol Demiröz, Dayı ve Enişte Şenol Demiröz, Baba Şenol Demiröz… Ben bunların hepsini anlatırım da, bu satırlarda yeterince yer yok. O zaman ben de Babam olarak Şenol Demiröz’ü anlatayım dedim.

* * *

Her erkek çocuğu için babası dağ gibidir, gölgesi güneşi kesen, içine sığınılacak, korku ve kaygıya yer olmayan bir dağ… Benim babam da benim en mahrem, en bana özel “dağımdı”. Sıkıldığımda fikrine danışacağımı, her zaman desteğini isteyebileceğimi, kendimi yalnız hissettiğimde “Babamın yanına gidebileceğimi, ona sığınabileceğimi” bilmek beni en rahatlatan duygudur. O dağ durduğu müddetçe benim bir tarafım da hâlâ çocuk olarak kalacaktı… Babamın vefatıyla hem benim o en özel dağım yıkıldı, hem de içimdeki o çocuk öldü…

Kızıma daha küçükken sorardım: “Kızım dünyadaki en rahat yastık nedir?” Sonra da kendim cevaplardım: “Babanın omzu!” Hakikaten, benim babam hakkında hatırladığım ilk hatıra babamın omuzudur. Belki de hayatımda en rahat uykularımı gece ya Yücel Amcalardan ya da Tuncay Amcalardan gelirken babamın kucağında omzuna başımı yaslayarak geçirmişimdir. (NOT: Şaka değil, Ankara’da Aşağı Ayrancı’dan veya Tahran Caddesi’nden Küçük Esat’a kadar yürüyerek gelirdi, omuzunda da tombul bir oğlan uyuyor. Cepte para yok, Taksi’ye binmek büyük lükstü bizim için…) Şimdi ben o omzu da kaybettim...

Küçük bir çocukken Babamı dünyanın en güçlü, en uzun boylu ve en korkusuz adamı olarak görürdüm. Bu gerçek benim boyum uzayıp ona yaklaştıkça da asla değişmedi. Bilmiyorum herkeste bu duygu vardır mutlaka, ama ben bugün 46 yaşındayım ve 70 yaşındaki babamı kendi ellerimle kabre defnederken de Babam benim için “dünyanın en güçlü, en uzun boylu ve en korkusuz adamıydı”.

Babam her sabah işe gitmeden önce oturur bana bir resim çizerdi. Her gün farklı milletlerden askerlerin resimleri: Çinli, Romalı, Osmanlı, Japon, Afrikalı… Ben o resme bakarak aynısını yapmaya çalışırdım… Akşam heyecanla yaptığım resmi babama götürürdüm. Bu, ben ortaokula başlayıncaya kadar devam etti.

Her akşam Babam bana usanmadan masal anlatırdı. Masal öyle uyduruk kaydırık da değil haa… 72 kısım tekmili birden sinema şöleni gibi… Her akşam bir önceki akşam kalan yerden devam etmek üzere… En uzun süre anlattığı masal “Maskara Maymun ve Maceraları” idi. Sonra ne oldu… Ne olacak ben de baba olduğumda kızıma, tıpkı Babam gibi, dizi halinde masallar anlatmaya başladım.

Satranç oynamayı 4 yaşında, okuma yazmayı 5 yaşında öğrendim. İkisini de babam öğretti. Her akşam Babamla yemekten sonra satranç oynardık. Bana satrancın temel kurallarını öğrettiği yetmezmiş gibi konumu okumayı, hareketlilik ve alan hakimiyetinin önemini o öğretti. Yıllar sonra, ben yeğenim ve kızımla satranç oynuyorken, o da, bizi dikkatle izler ve yorumlar yapardı. Nereden bileyim ki, onunla bir daha satranç oynayamayacağımı…

İlk okuduğum kitaplar çizgi romanlardı: Red Kit, Teksas –Tommiks, Kaptan Swing… Daha sonraları Ken Parker, Judas ve Conan da eklendi repertuarımıza. Tabii ki, burada Babam’ın çizgi roman tutkusunun büyük bir payı vardır… Yıllar geçse de bu tutkumuz bitmedi… Bugün Şile’deki yazlık evimizde Babam ve Benim ortak çizgi roman arşivimiz bulunmaktadır. Ayaklarımızı denize karşı uzatır, çizgi romanları da ellerimize alır bir güzel keyfederdik. Şimdi Babamın anısına bu işi yalnız yapacağım…

Bir akademisyen için en önemli yakıt meraktır. Merak olmadan bir insan akademisyen olamaz. Ancak merakın da desteklenmesi gerekir. Bir Baba Oğlunun merakını gidermez, hatta tam tersine onun merakını bastırmaya çalışırsa o çocuktan akademisyen veya sanatçı olamaz. Anca emir kulu olur. Merakın teşviki ne demek? Merak hayattaki olgu ve süreçlerin arkasındaki sebepleri sorgulamayı getirir. Bir Baba Oğluna sorgulamayı öğrettiğinde aynı zamanda kendisinin de sorgulanmasının yolunu açar. Çocuklara sorgulamayı, şüphe etmeyi, hiçbir şeyi önyargıyla kabul veya reddetmemeyi öğretirsek, çocuklar da, “eğer varsa” meraklarını özgürce giderebilirler. Ben Babamla her şeyi tartışabilirdim. (NOT: Tabii ki, büyüklere saygısızlık, milli ve dini değerlere saygısızlık yapılmaması gibi bazı temel kurallar vardı.) Sırf Babamla mı? Etrafındaki arkadaşları ile de sanki onlarla yaşıtmışım gibi sohbet edebilirdim. (O arkadaşlar da aynı zamanda benim amcalarımdı: Erdem Beyazıt, Cahit Zarifoğlu, Tuncay Öztürk, Ahmet Beyazıt, Mehmet Soyak, Yücel Çakmaklı, sonra ben genç bir üniversite öğrencisi iken Tevfik İsmailov, Cinuçen Tanrıkorur, Halit Refiğ) Kimse bana sen daha ufaksın, büyüklerin sohbetine karışma demedi. Şimdi Babam bu saydığım dostlarının yanına gitti. Ben şimdi kiminle sohbet edeceğim?

Babam hayatta kimseye minnet etmeyi sevmezdi. Ne yaparsa kendi gücü yettiğince kendisi yapardı. Ama birisine yardım edilmek gerekirse hiç düşünmeden de yardım ederdi. Bana da öğrettiği en önemli şey budur: “Allah’tan başka kimseye boyun eğme, neye sahipsen kendi bileğinin hakkıyla kazan, muhtaç olanlaraysa bütün gücünle yardım et!” Aslında bu Babamın kuşağı için, yani 1940-1960 arası doğan ve bugün 60 ile 80 yaşları arasında olan bir nesil için ortak özelliktir. Bu nesil (istisnalar kaideyi bozmaz) geneli itibariyle idealist, milletin ve devletin çıkarını kendi çıkarının üstünde tutan, para ve mevki sevdasını en büyük ayıp olarak gören bir nesildi. Bu nesil için İl Başkanı’nın kayınçosundan torpil ayarlayıp kamu arazilerini zimmetine geçirmeyi düşünmeyi bırakın, kendi çocuklarının eğitimi için bile torpil yapmak / yaptırmak ayıptı. Askere giderken dediydim Babama: ”Babacığım ya, ne olur Aytaç Paşa’ya veya Fırtına Paşa’ya söylesen de, şöyle rahat bir yerde askerlik yapsam?” Babam kızdığı vakit elâ gözleri ateşimsi bir renk alırdı. O gün de öyle oldu: “Ben elimde olsa senin komando Asteğmen olarak terörle mücadeleye gitmeni isterim. Ama kurada ne çıkarsa o olur. Herkes nasıl gidiyorsa tıpış tıpış sen de gideceksin.” Şimdi düşünüyorum da, çevremde askerden “yırtmak için” Babası ve Kayınpederinin önünde takla atan “aslan parçaları” ve “tosunlar” ve onların benle akran babaları nerede, benim Babamın kuşağı nerede…

Babam paraya tamah etmedi, en yüksek makamlara geldi ama makama köle olmadı, şehvetle de şöhretle de işi olmadı. Tek gayesi vardı: “Türk Dünyası’nın Birliği ve Türkiye’nin daha özgür ve müreffeh olması”. Bana hem Baba, hem Arkadaş hem de iyi bir Danışman oldu, etrafındakilere karşı nazik ve kibar, 47 yıllık evliliklerinde yeri doldurulamayacak bir eş ve torunlarına da tatlı bir Dede… Onu çok arayacağım.

PARA BASARAK KRİZ ÖNLENEBİLİR Mİ?

YAYINLAMA: 07 Mayıs 2020 - 23:25
Koronavirüs salgını ve muhtemel kriz senaryoları, Şair Oktay Rıfat ve Babam. Son iki ayda yazdığım konulardı. Bugün yine temel iktisat konularından birine dönelim. Malum, dünya koronavirüs salgını nedeniyle kendini kapatmış vaziyette. Bu ise en çok ekonomiye etki edecektir. Ekonominin yaşayabilmesi için üretilen mal ve hizmetler ile paranın sürekli ekonomide dönmesi gerekir. Tıpkı vücudumuzda kanın dolaşımı gibi. Özellikle paranın dolaşımı çok önemlidir. Paranın dolaşımı durursa, ilk önce ödeme zinciri kırılır. Ödeme zinciri kırılınca, bu sefer finans sisteminde batık krediler ortaya çıkar ve hızla artmaya başlar. Finansal krizin sonucunda oluşan kredi daralması ise krizi reel sektör krizine döndürür.

Ancak daha önceki yazılarımda bahsettiğim gibi, önümüzde gerçekleşmesi muhtemel krizin niteliği daha öncekilerden farklılaşmaktadır. Bu krizde sağlık tedbirleri sebebiyle üretim kısmen durmuş veya yavaşlamıştır. Yani krizin başlangıcı ödeme zincirinin kırılması veya finansal kriz değildir, doğrudan reel sektör kaynaklı bir krizdir. Hoş, aslında iktisatta ortaya çıkan krizlerin hepsi, esas itibariyle reel sektör kökenlidir ya, neyse…

Ekonomik krizlere karşı etkili olabilecek politikalar eskiden beri tartışılır. Aslında iktisattaki temel tartışma konuları hep krizlerin varlık sebebi, doğası ve krize karşı uygulanacak politikalar etrafında düğümlenmiştir. Bu noktada iktisatçılar üçe ayrılır: Birinci kısım iktisatçılara göre kapitalist sistem kendi doğası itibariyle mükemmel işler, piyasaların tam işlediği bir ekonomide krizlerin çıkması mümkün değildir. Ancak sorumsuz ve popülist politikacıların uygulayacağı yanlış politikalar - ki aslında iktisat politikası uygulamalarının hepsi yanlıştır – sonucunda krizler oluşur. Bunun yanında savaşlar, doğal afetler ve benzeri dışsal etkenler de krizlere yol açabilir. Bu görüşe göre hükümetler sağlam bir bütçe politikası ve sıkı para politikası dışında hiçbir şey yapmamalıdır. Ekonomi kendiliğinden krizden çıkacaktır. Bugün kendini serbest piyasa ekonomisi taraftarı ve liberal olarak tanımlayanlar, aslında, bu görüşü savunmaktadırlar.

İkinci kısım iktisatçılar, kapitalist sistemin kendisinin bizatihi krizin sebebi olduğunu, kapitalist sistemin krizlerden beslenen ve krizleri doğuran bir sistem olduğunu, krizlerin bedelini her zaman emekçilerin ve düşük gelir grubundakilerin ödediğini ve krizlerde zenginlerin daha zenginleştiğini savunurlar. Bu gruptaki iktisatçılara göre de, krizlerden kurtulmak için kapitalist sistemi topluca lağvetmek gerekir. Radikal İslamcılar ve devrimci Marksistler bu gruba girerler.

Üçüncü kısım iktisatçılar ise kapitalist sistemin kendi yapısından kaynaklanan bazı arızaların bulunduğunu, bu yüzden sistemin kusurlu çalıştığını, bu kusurlu yapının dıştan gelen etkilere karşı çok kırılgan olduğunu savunurlar. Bunlara göre uygun politika bileşimleri uygulanarak her kriz kontrol alına alınabilir. Bu iktisatçılar krizlere karşı iktisadi politikalar uygulanmasına taraftardırlar, ancak hangi politika bileşiminin uygulanacağı konusunda kararsızdırlar. İçinde benim de bulunduğun çoğunluktakiler üçüncü kısma girer.

Son zamanlarda bütün dünyada 1929’daki Büyük Buhran’a benzer bir kriz geleceği, bu sebeple de krize karşı önlem alınması gerektiğinden bahsedilmektedir. Fiili uygulamalar ise çoğu ülkede, tıpkı 2008 Krizi’nde olduğu gibi, bolca para basılmasını içermektedir. Fikir ise Nobel ödüllü iktisatçı Milton Friedman’dan gelir. Friedman, Büyük Buhran öncesinde ABD Merkez Bankası’nın piyasalara ve özellikle bankalara para basıp dağıtsaydı krizin bu kadar büyüyemeyeceği görüşündeydi. O her zaman en etkili politika aracı olarak para politikasını göstermiştir. Büyük Buhranın bu kadar büyümesinin ana amilinin de yine yanlış para politikası olduğu görüşündedir. Gerçekten de o dönemde, dünyadaki hakim iktisat anlayışı yukarıda birinci kısım iktisatçılar olarak sınıflandırdığım iktisatçıların görüşlerini içermekteydi. O dönemde, bütün ülkelerde krize karşı önlem diye sıkı para politikası uygulanmış ve kriz daha da derinleşmişti.

2008 Krizinde Friedman’ın önerisi uygulandı. Başta Atlantik Ötesindeki Emperyalist Güç tarafından. ABD Merkez Bankası sürekli dolar basıyordu, o dönemde dünya bir nakit dolar fazlasına boğulmuştu. Benzeri bir durum AB için de geçerliydi. Dolar sudan ucuz olduğu için de, bizim gibi döviz borcu olan ülkeler için gün doğmuştu. O zaman bazı arkadaşlar TV’ye çıkıp heyecanla “yedinci, sekizinci genişleme programlarından” bahsediyorlardı. Genişleme programı dedikleri ABD Merkez Bankası’nın karşılıksız para basmasıdır.

Friedman’ın reçetesine uygun olarak uygulanan bu para basma politikası problemi çözdü mü? Hayır. 2008 Krizi’ne sebep olan bütün amiller yerli yerinde durmaktadır. Üstelik özel sektör borçları kamu kesimine tahvil edildiği için bugün hükümetler de aşırı borçlanmış vaziyettedirler. Uluslar arası para hareketleri kontrol altına alınmalı, fakir ülkelerin altyapı ve kalkınma sorunları giderilmeli, yeni bir muhasebe sistemi geliştirilmeli ve bütün dünyada yeni ve çoğulcu bir para sistemi kurulmalıydı. Bu gelişmelerden hiç biri olmamış, 2008’den bu yana küresel finans kumarhanesi daha büyümüş, uluslararası para hareketleri hem genişlemiş hem de hızlanmıştır. Bunları düzeltilmek için hiçbir şey yapılmamış, sadece para basılmıştır. ABD liderliğindeki gelişmiş ülkeler fakir ülkelerin altyapı ve kalkınma sorunlarını o ülkeleri bombardımana tâbi tutarak çözmeye çalışmışlardır: Libya, Yemen, Irak, Afganistan, en son da Suriye… Yani ez cümle: uygulanan para basma politikası hiçbir olumlu sonuç vermemiş, sadece sorunların büyütülerek ertelenmesine yol açmıştır. İşte bugün, o zamanlarda büyütülerek ertelenen problemleri de kucağımızda bulmuş vaziyetteyiz.

Bugün yine aynı para basma reçetesinden medet umulması şu vecizeyi hatırlatmaktadır: “Beşer nisyan ile maluldür. / İnsanlık unutkanlıkla sakatlanmıştır.” Bilmemiz gereken şudur: Parasal genişleme temel de kapitalizmin yapısal arızalarına dayalı krizlere merhem olmaz, sadece sorunları kısa süreliğine halının altına süpürmemize neden olur. Çözüm sadece maliye politikasında değil, ama yaşam tarzımızı ve dünya görüşümüzü de değiştirmemize neden olacak şekilde köklü bir sistem değişikliğindedir.

ÖLÜLER VE İŞSİZLER: HÜKÜMETLERİN TALİHSİZ SEÇİMİ

YAYINLAMA: 10 Mayıs 2020 - 23:35
Şu karantina günlerinde hükümetlerin politikaları da tartışılır hâle geldi. Bazı ülkeler de hükümetler karantina önlemlerini bir an önce kaldırmayı amaçlamakta… Bazıları da karantina önlemlerini daha sıkılaştırmayı düşünmekte… Ülkeler arasındaki bu farklar nereden kaynaklanıyor? Bugün bunlara değineyim dedim…

TOPLUMSAL FAYDA NEDİR VE KİM BELİRLER?

Bir hükümet teorik olarak politikalarını belirlerken toplumsal faydayı azamileştirmeyi, en yükseğe çıkarmayı amaçlar. Ancak bu pratikte öyle kolay bir süreç değildir. Çünkü karşımızda “toplum” adlı soyut bir varlık yoktur ki, onun faydasını bilebilelim. Toplum aslında birbirinden farklı tercih, beğeni ve çıkarlara sahip bireyler, gruplar, zümre ve sınıflar arasındaki ilişkiler ağından ibarettir. Bunlar arasında muhakkak ortak çıkar alanları da vardır: Örneğin adalet, güvenlik, asayiş ve benzeri. Zaten devletler hükümet farkı gözetmeksizin bunları sağlamakla görevlidir. Ancak hükümet politikasının çoğunluğu toplumdaki gruplar ağının ortak çıkarlarından çok, birbirleriyle çatışmalı alanlara yöneliktir. Bu durumlarda hükümetler öncelik sıralaması yapar. Bu öncelikler ise kendi siyasi çıkarına ve elde edeceği oy yüzdesini arttırmaya yönelik olması tabiîdir. Dolayısıyla bir hükümet “toplumsal yarar” deyince, aslında, kendisi için – yani daha fazla oy kazanmak için - öncelikli olan alanları kasteder. Buradan hareketle diyebiliriz ki, toplumsal yarar partiden partiye, hükümetten hükümete değişen sübjektif bir kavramdır. Çünkü her hükümet veya parti toplum içinde belli bazı sınıf ve zümrelerin temsilcisidir.

PEKİYİ TOPLUMSAL ZARAR NEDİR?

Toplumsal fayda olduğu gibi toplumsal zarar da bulunmaktadır. Bu da toplumun geneline ortak olarak zarar veren süreçlerin bileşkesi olarak karşımıza çıkar. Bugün bütün hükümetler koronavirüs salgını nedeniyle bir toplumsal zarar problemini çözmek durumunda kalmışlardır: Daha fazla ölüm mü, daha fazla işsizlik mi? Görülen odur ki, bu tür salgınlarla baş etmenin yegâne yolu toplumsal izolasyondur. Bu önlem salgının yayılmasını engellemekte, sonuç olarak da ölümlerin sayısını düşürmektedir. Öte yandan toplumsal izolasyon toplum içinde iktisadi ilişkileri sekteye uğratmakta, ödeme ve tedarik zincirlerini kırmakta ve işsizliğin patlamasına neden olmaktadır. Hükümetlerin buradaki seçimi ise bu yüzden talihsizdir: İki zarardan birini seçmek zorunda olmak, atasözünde olduğu gibi “kırk katırla kırk satır” arasında tercih yapmak. Burada da hükümetlerin bir toplumsal zarar tanımı yapıp bu toplumsal zararı asgarileştirmeye, en düşüğe çekmeye çalıştıklarını söyleyebiliriz. Tabii ki, her hükümet toplumsal zararın tanımını kendi önceliklerine göre yapar.

ABD’DE AKIL TUTULMASI: KORONAVİRÜS PARTİLERİ

Yazılı ve görsel medyadan takip ettiğimize göre ABD başlangıçta İngiltere’nin tatbik ettiği yöntemi benimsemiş gibi. Yani hiçbir önlem almadan hastalığın yayılmasına müsaade etmek… Bu yolla insanların belli bir ölüm sayısından sonra virüse bağışıklık kazanacağı düşünülüyor… ABD hükümeti bütün karantina önlemlerini kaldırma sürecini hızlandırmıştır. Bundan amaç, yaklaşan krizin etkilerini en aza indirmektir. İşsizlikteki artışı en aza indirmektedir. Ya hastalık ne olacak? Hastalık önemli değil, Kasabanın Şerifi Trump Dadaloğlu gibi “ölen ölür, kalan sağlar bizimdir!” demektedir. Burada sadece hükümet değil, aynı zamanda halk da önceliğini açık bir şekilde belirlemiş gözükmektedir… Geçen gün haberlerde gördüğüm bir sahne tüylerimi diken diken etti. ABD’de ahali kalabalık partilerde bir araya geliyorlarmış. Bu partilerin en büyük özelliği de partiye davetli hastaların da olmasıymış. Amaç hastalığın en fazla insana bulaşmasıymış. Bu bir akıl tutulması mı, açgözlülüğün ve tamahkârlığın hortlaması mı, yoksa cehalet mi? Bilemedim. Hali hazırda bugün koronavirüs hastalığının merkez ülkesi olan ABD’de bizim iki ayda yaşadığımız toplam ölüm sayısına eşit günlük ölüm sayısı bulunmaktadır. Buna rağmen insanlar hastalık daha da yayılsın diye partiler yapmaktadır. Şaka gibi… Ne diyelim: ABD halkı Trump’ı yanlışlıkla seçmemiş demek ki… Böyle başa böyle tarak.

YA TÜRKİYE TOPLUMSAL ZARARI NASIL TANIMLADI?

Aslında Türkiye gibi kalabalık nüfuslu, turizm merkezi ve ticaret yollarının kavşağında bir ülkede hem de etrafında salgının patladığı komşuların bulunduğu bir ülkede bu salgının kontrol altına alınması işi kolay değildir. Aynı zamanda benzeri salgınları daha önce yaşamış olan milletler (SARS ve MERS salgınlarında Asya ülkeleri) koronavirüs salgını benzeri durumlara daha rahat intibak etmektedir: Buradaki sihirli kelime: Toplumsal disiplin ve karşılıklı haklara duyarlılık.

Türkiye’de sürecin başlangıcında hükümet için zor bir seçim vardı: Tam 2018-19 Krizi’nin yaralarını sarıyorduk ki, bir küresel kriz ihtimali doğdu. İşsizlik oranımız zaten yüksekti, karantina önlemleriyle tahammül edilemez bir düzeye çıkabilirdi. Öte yandan salgının hızlı yayılması ihtimali de gayet yüksekti: Türkler Uzak Asyalılar veya Kuzeyliler gibi soğuk toplumlar değildi. Aksine tipik bir Akdeniz Toplumu özelliği taşıyordu. Birlikte eğlenmeyi, toplulukla paylaşmayı seven cana yakın insanlar. Ancak bu namussuz virüsün istediği de tam bu ortamdı. Bence Türk Hükümeti bu “Kırk katır mı, kırk satır mı?” sorusuna şu güne kadar oldukça iyi cevap verdi. Bizim tanımladığımız toplumsal zarar fonksiyonunda işsizlik ve ölümlerin payları eşit olarak belirlenmişti. Aynı zamanda genelde halk da iyi yönlendirildi, hastalık hakkında bilgilendirildi. Her iki zararın da etkilerini en aza indirecek şekilde kontrollü kısıtlamalar uygulandı. Ancak kanaatimce AVM’lerin – mağaza kısımlarının dahi olsa – açılması erkendir. Hükümete iş çevrelerinden ne tür baskıların geldiğini tahmin edebiliyorum. Ancak Bayram sonrasında ilk önce berberlerin ve mağazaların belli saatlerde açılması, bayramdan on beş gün sonrasında – müşteri sayısı kısıtlaması uygulanmak şartıyla – kafeterya ve restoranların sadece açık havadaki kısımlarının açılması, Bayramdan bir ay sonrasında ise diğer işletmelerin de hizmete girmesi daha güvenli olurdu. Zannımca hükümet düşmeye başlayan vaka ve ölüm sayılarından hareketle iktisadi hayatı hareketlendirmek için bir fırsat ortaya çıktığını düşündü. İnşallah yanılıyorumdur, ama dediğim gibi, bence önlemlerin peyderpey gevşetilmeye başlanması Bayram’dan sonraya ertelenmelidir. Yoksa bu kadar başarıyla götürülen bir politika, bu kadar fedakârlık ve harcanan emekler boşa gitmiş olur.

TÜRKİYE TARİHİNDE DARBELER

YAYINLAMA: 14 Mayıs 2020 - 23:40
Geçen hafta zavallı bir kadının başka bir zavallı kadının sunduğu programda 15 Temmuz mel’un darbe ve işgal girişiminin tekrarlanması halinde 50 kişilik ölüm listesi hazırladığını söylemesi medyada çalkantılar kopardı. Onun öncesinde de durup dururken bir darbe vaveylası kopartılmıştı. Bunlar tabi çoğu zırcahil beslemelerin kamuoyunda algı yaratma girişimi denebilir. Ben bu kadar olduğunu bile zannetmiyorum. Bu, zırcahillerin algı yaratma kapasitesini abartmak anlamına gelir. Pekiyi, hakikaten bugün bir darbe tehdidi var mıdır? Bence yoktur. Ancak Türkiye tarihine bakıldığında darbelerin resmigeçidini görürüz. Yani bu ihtimali o kadar da hafifsememeliyiz. Bugün koronavirüsü bırakıp biraz tarihe, darbeler tarihine gözümüzü çevirelim istedim.

Bizans’ı, yani nâm-ı diğer Doğu Roma’yı, da eklersek Türkiye tarihinde iktidar çoğunlukla kanla değişmiştir. Taht için savaşan İmparatorlar, Prensler, Şehzade ve Sultanlar… Bu “yalnız ve güzel ülkemizin” tarihinde sıklıkla karşımıza çıkarlar. Doğu Roma’dan bir örnek verelim: Sultan Alparslan’ın Malazgirt’te hezimete uğrattığı İmparator Romanos Diogenes üç ay öncesinde tahtı bir darbeyle ele geçiren asi bir generaldi. Darbe yaptığı yetmezmiş gibi, bir de sabık İmparator’un karısıyla da evlenmişti. Malazgirt’ten sonra ne mi oldu? O da bir darbeyle indirildi, gözlerine mil çekilip İstanbul’un Prens Adaları’nda hapsedildi.

Osmanlı Klasik Çağı’nda da darbeler bir hayli fazladır. Örnek verelim: Genç Fatih (birinci dönem Saltanatı sonunda), Sultan İkinci Beyazıt, Sultan Birinci Mustafa, Sultan İkinci (Genç) Osman, Sultan Birinci İbrahim, Sultan Dördüncü Mehmet, Sultan İkinci Mustafa, Sultan İkinci Süleyman, Sultan Üçüncü Ahmet, Sultan Üçüncü Selim. Bu Padişahlar Yeniçerilerin ön planda olduğu saray darbeleriyle indirilmiştir. Son Dönem yedi Osmanlı Padişahının üçü de darbeyle tahtından indirilmiştir: Sultan Abdülaziz, Sultan Beşinci Murat ve Sultan İkinci Abdülhamit. Osmanlı Klasik Dönemindeki darbeler genelde iç siyasi ve iktisadi dinamiklerle gerçekleşirken, Osmanlı’nın son döneminde darbeler genelde dış dinamiklerle ve başta İngiltere olmak üzere emperyalist devletlerin entrikaları yüzünden gerçekleşmiştir.

Böyle bir tarihin zorunlu devamı elbette Cumhuriyet döneminde de devam etmiştir. Hepimizin bildiği gibi 27 Mayıs 1960, 12 Mart 1971, 12 Eylül 1980, 28 Şubat 1998 dolaylı veya doğrudan askeri darbelerdir. Bunlar başarılı olanlardır. Başarısız olanlar ise, 1960’lardaki Talat Aydemir darbe teşebbüsleri, 27 Nisan 2007’deki başarısız muhtıra girişimi ve elbette 15 Temmuz 2016 darbe girişimi… Osmanlı tarihinde de benzeri başarısız darbe girişimleri vardır: Osman Bey’i indirmek isteyen amcası (adaşım) Dündar Bey, Çaldıran Seferi’nde Yavuz’a ateş eden Yeniçeriler, Sultan Dördüncü Murad’ın bertaraf ettiği en az iki darbe girişimi, Sultan İkinci Mahmut’u indirmek için yapılan Yeniçeri ayaklanması… Bizans tarihinden de bir örnek verelim: Doğu Roma’nın Kanuni’si sayılan İmparator Justinianos ve karısı (Hürrem Sultan’ı anımsatan) İmparatoriçe Teodora’ya karşı bugünkü Sultan Ahmet Meydanında bulunan hipodromda halkı galeyana getirerek İmparatoru indirme teşebbüsü… Görüyoruz ki, iktidarı elinde bulunduran devlet adamı gücünü, otoritesini ve aklını kullanırsa darbeleri bertaraf edebilmektedir. Yukarıdaki örneklerde bu devlet adamları, İmparator Justinianos, Osman Gazi, Yavuz Sultan Selim, Sultan Dördüncü Murat, Sultan İkinci Mahmut, İsmet Paşa ve Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’dır.

Cumhuriyet Dönemi’ndeki darbeler, ahalinin çoğunluğu tarafından (darbeye hem taraftar hem de muhalif olanları da kapsayan bir çoğunluk), Kemalist darbeler olarak bilinmektedir. Bunda, darbeyi kotaran üniforma giymiş eşkıyaların darbenin gerekçesi olarak Atatürk İlke ve İnkılaplarını göstermesi de önemli bir pay sahibidir. Bu zırcahiller ve yarı aydınlardan oluşan gürûha sorsanız Menderes ezanı Türkçe okuttuğu için, Demirel milliyetçi ve muhafazakâr olduğu için, Erbakan İslam Birliğini tesis etmek istediği için, Recep Tayyip Erdoğan da Osmanlı’yı diriltmek istediği için darbelere hedef olmuşlardır.

Pekiyi işin gerçeği nedir? Dediğim gibi Osmanlı’nın son dönemindeki darbeler emperyalist güçlerin planlaması, teşviki, kışkırtması ve desteği ile gelişmiştir. Cumhuriyet döneminde de bu ilişki aynen devam etmiştir. Burada en önemli nokta Türkiye’nin Berlin Konferansı’ndan beri kıyısından köşesinden içine girdiği Batı ittifakının jeo-politiğine aykırı bağımsız politikalar geliştirme çabalarının genelde darbeyle sonuçlanmış olmasıdır. Özellikle Cumhuriyet döneminde Menderes iktidarı sırasında NATO ittifakına girmemiz, Cumhuriyet’in kuruluştaki niteliğini de değiştirmişti. Atatürk’ün tarafsızlık, tam bağımsızlık ve bölgesel ittifaklara dayanan jeo-politiği yerine Menderes’le birlikte Atlantik Merkezli Emperyalist Gücün çıkarlarına siper olan bir jeo-politik gelmişti. Ancak Türkiye’nin ve Menderes’in kalkınma hedefleri vardı. Bunun için gerekli olan teknik ve mali destekler de müttefikimiz ABD tarafından verilmiyordu. Menderes de kalkınmada desteği SSCB’de aradı. Buldu da… Ama bu NATO tarafında affedilmeyen bir hata olarak görüldü. Yani 27 Mayıs Atatürkçü, ulusalcı ve çağdaşlaşmacı bir darbe değil, NATO yörüngesinden sıyrılmaya çalışan Türk Devletini hizaya getirme eylemiydi. Sonra SSCB’ye yakınlaşıp temel sanayi altyapısı ve enerji santralleri için kredi bulan Demirel 1971’de uzaklaştırıldı. 1974 yılında Kıbrıs Barış Harekâtının cezası da 6 yıllık anarşi olayları arkasından 1980 ihtilaliyle kesildi. 28 Şubat’a geldiğimizde Batı sisteminin dışında daha bağımsız politika izlemeye çalışan millici Erbakan hükümeti medyada Hacı – Hoca tiyatrosu ve “irtica” vaveylaları ile tasfiye edildi. Bunun öncesinde arka arkaya gerçekleşen suikastları de darbenin prelüdü olarak görelim. 9 Şubat MİT Darbesi, 2013 Haziran Gezi olayları, 2014 17-25 Aralık Yargı Darbesi ve son olarak mel’un 15 Temmuz darbe ve işgal girişimi küresel emperyalist odakların desteği, teşviki ve planlaması ile FETÖ casus şebekesi tarafından kotarılmaya çalışıldı. Sebep neydi? Yine aynı: Türkiye mevcut siyasi, finansal ve iktisadi düzeni terk edip, bağımsız politika geliştirmeye çalıştığı için. Sayın Cumhurbaşkanı’nın birçok hatası olmuştur, bunu kendisi de itiraf etmiştir… Ancak bir özelliği vardır ki, kimsenin uzaktan kumanda ile yönetebileceği bir siyasetçi değildir. Kendi değimiyle “kendi söküğümüzü kendimiz dikmek” çabası içindedir. Böyle bir siyasi profil, küresel emperyalist odakların işine gelmez. Bu yüzden bu darbe teşebbüsleri kotarılmıştır.

“Yahu Hoca, darbeci Kemalistlerin hiç mi günahı yok?”, diye sorduğunuzu duyar gibiyim. Hata sorunun kendisindedir: Bir Atatürkçü darbeci olamaz, kendisini Atatürkçü olarak görse bile. Bir Atatürkçü, NATO’cu olamaz, kendisini Atatürkçü olarak görse bile. Her sarık saran, sakal bırakıp hacı misi sürenin Müslüman olmadığı gibi, her rakı içeni de Atatürkçü sanmayın. Siyaset yaşam tarzına göre değil, iktisadi ve siyasi ilkelere göre yapılır. Atatürk’ün hayatında kabul ettiği üç temel ilke vardır: Tam bağımsızlık, askerin siyasete karışmaması ve Türk milliyetçiliği. O yüzden, kendilerine Atatürk’ü gerekçe gösterseler bile NATO’cu darbelere iştirak edenlerin Atatürkçü olamayacağı gün gibi ortadadır.

Pekiyi bize düşen nedir? Böyle saçma sapan tartışmalarla, yarı aydınların zırvalarıyla millî birliği bozacak ortamlara yol açmamalıyız. Bir darbe olacaksa, bu bizim içeride zayıflığımızın emperyalistler tarafından kullanılmasıyla gerçekleşir. O yüzden birbirimizi sevmeli, dayanışma ve milli birlik içerisinde geleceğimizi kendi ellerimizle kurmalıyız.

Hayırlı Cumalar.

DERİN DEVLET VE FATİH'İN ÖLÜMÜ

YAYINLAMA: 17 Mayıs 2020 - 23:30
Cuma günkü yazımda Türkiye Darbeler tarihini işlemiştim. Bizans’tan Osmanlı’ya Osmanlı’dan Cumhuriyet’e devlet yönetiminin silah zoruyla el değiştirdiği birçok vaka bulunmaktaydı. Buna ek olarak, daha az sayıda olmakla birlikte, başarısız darbeler de bulunmaktaydı.

Bir hükümdarı indirmenin, icraatlarından rahatsız olduğunuz bir devlet adamını ortadan kaldırmanın darbe haricindeki alternatifi suikasttır. Roma’dan Bizans’a, Bizans’tan Osmanlı’ya ve Osmanlı’dan Cumhuriyet’e siyasi suikastlar da çok ilgi çekmiş ve üzerinde tartışılmıştır. Bugün size Osmanlı Klasik döneminde yaşanmış muhtemel bir siyasi suikasttan bahsetmek istiyorum. Bu konunun tartışmalı bir konu olması hasebiyle de bahsedeceklerimin sadece bir ihtimal olduğunu da unutmamamız gerekir.

Konumuz Fatih Sultan Mehmet’in halâ daha esrarını koruyan 4 Mayıs 1481’de Kocaeli Çayırova’da bulunan, bugün de Gebze Belediyesi’ne tahsis edilen bir mesire yeri olarak kullanılan Hünkâr Çayırı’nda gerçekleşen ölümüdür. Esas olarak Fatih’in zehirlenmiş olabileceği ihtimali üzerinde duracağım. Bunu gerçek kabul ettiğimizde de bu cinayetin failinin kim olduğunu soruşturacağız.

FATİH’İN ÖLÜMÜ VE GUT HASTALIĞI

Geleneksel Osmanlı tarihlerinde Fatih’in ölümü nıkris (gut) hastalığı sonucunda öldüğü söylenir. Fatih öldüğünde 49 yaşındaydı. 30 yılı biraz geçen bir saltanat sürmüştü ama halâ daha çok genç sayılırdı. Bütün Osmanlı tarihlerinde –sanki önceden ittifak edilmiş gibi- bu hastalığın bütün hanedanda bulunduğu, irsi olarak babadan oğula geçtiği söylenir. Ben de biraz merak ettim, padişahların ölüm sebeplerine baktım: Sadece Kanuni ve Fatih’in gut hastalığından öldüğü ileri sürülmektedir. Hakikaten de, gut hastalığına dair bir inceleme yapıldığında bu hastalık sebebiyle ölümün pek de mümkün olmadığı anlaşılmaktadır. Eğer hasta yaşlıysa ve hastalık böbrek yetmezliğine yol açmışsa, eski zamanın tekniğiyle bu hastalık ölümcül olabilirdi. Ancak ele alınan bu iki örnekte de böbrek yetmezliğine dair bir teşhis görülmemektedir. Hatta öldüğünde Kanuni’nin ilerlemiş yaşında olmasına rağmen Fatih çok daha genç yaşlardadır. Evet, gut hastalığı acılı bir yaşama sebep olabilir, hatta özellikle ayak eklemlerinde oluşan iltihaplar yüzünden ileri aşamalarda hastanın yürümesine bile engel olabilir. Ancak bu hastalığın ölüme sebep olduğu pek görülmemiştir. Hastalığın bütün hanedan bireylerinde olduğu söylenerek irsî olduğu ilham edilirken, bu hastalıktan sadece iki padişahın öldüğü iddiası da tartışmalıdır. Hatta Kanuni’nin ölümü bile gut hastalığından olmayabilir ki, bazı kaynaklarda Kanuni’nin ölüm sebebinin beyin kanaması olduğu söylenmektedir.

Şimdi elimizde Türk tarihinin en büyük şahsiyetinin şüpheli bir ölümü var. Bu ölümü Osmanlı hanedanında irsi olduğu söylenen bir hastalıktan olduğu söyleniyor. Ancak gerçekte önemli gut vakası olarak sadece Fatih’ten bahsediliyor ve bahsedilen bu hastalık da ölümcül değil… Bu işin arkasında başka bir şey varsa, o zaman, bu büyük ihtimalle bir suikasttır.

FATİH BİR CİNAYETE Mİ KURBAN GİTTİ?

Fatih’in bir cinayete kurban gittiğini söyleyen ilk tarihçi Franz Babinger’dir. Babinger’in “Mehmed der Eroberer und Seine Zeit / Fatih Sultan Mehmet ve Devri” adlı klasikleşmiş eserinde Fatih’in ölümünden şu şekilde bahsedilir:

“Mehmed’in 25 Nisan Çarşamba günü Üsküdar’a geçmesiyle sefer başladı. Gebze civarında Hünkar Çayırı’nda konaklandı. Sultan burada 1 Mayıs’ta şiddetli karın ağrıları çekmeye başlayınca hekimler çağırıldı. Eski hastalıklarının yani damla ile romatizmanın yanı sıra yeni hastalıklarda baş göstermişti. Sultanı ilk tedavi etmeye çalışan hekim, Laristanlı Acem Hamideddin el-Lari oldu. El-Lari’ye ilişkin öykülerin en ılımlı olanı, sultana istemeden yanlış bir ilaç vermesidir. Bu yüzden el-Lari’nin öldürülmesinin nedeni muhtemelen ya sultanı öldürme girişimine tanıklık etmiş olması ya da Mehmed’in ölümünden bizzat sorumlu olmasıdır. Hekim Lari başarısız olunca, sultanın hasta yatağına eski dostu Maestro Iacopo çağırıldı. Ancak Iacopo elinden bir şey gelmeyeceğini, çünkü daha önceki hekimin yanlış bir ilaç kullanmış olduğunu ve bu ilacın etkilerini gidermenin artık mümkün olmadığını söyledi. Sultan dayanılmaz acılar çekiyordu. Can çekişen sultana verilen ilaç, bağırsaklarını tıkamıştı anlaşılan”

Pekiyi Babinger işi nasıl bağlıyor?

“Mehmed’in ölüm nedeninden emin değiliz. Çok sayıda düşmanının oluşu ve ölümüne ilişkin bazı ayrıntılar, muhtemelen zehirlendiğini gösteriyor. 25 Nisan’da başkentinden ayrıldığında sağlığı yerinde olmalıydı. Zaten görgü tanıkları da o ölümcül bağırsak sancılarının ertesi Salı günü ansızın başladığını söylemiştir. Bütün bunlar Mehmed’in yola çıktıktan hemen sonra zehirlendiği ve hiçbir ilacın hayatını kurtarmaya yetmediği iddiasını desteklemektedir. Eğer zehirlenmişse bunun kimin işi olduğunu bilmiyoruz. Bu işte Venediklilerin parmağı olduğu pek muhtemel görünmemektedir. Sultanı oğlu Bayezid zehirlemiş olabilir”

Babinger’den başka bu işe zehirlenme ve cinayet gözüyle bakan rahmetli Yılmaz Öztuna’dır. Yılmaz Öztuna’ya göre cinayeti işleyen Padişahın sertabibi ve mühtedi Yakup Paşa veya Babinger’in tercihiyle “Maestro Iacopo’dur”. Arkasındaki güç de Venedik ve Papalık’tır. Bu ikisi haricinde Fatih’in zehirlendiğini savunan tarihçi yoktur. Osmanlı resmi saray tarihçileri ve Cumhuriyet dönemi Osmanlı tarihçileri – hepsi de birbirinden alıntı yaparak- “Fatih gut hastalığından öldü.”, demekteler. Ama bu yazının çıkış noktası da zaten “gut hastalığından ölümün” çok muhtemel olmamasıdır.

FATİH ZEHİRLENDİYSE KİM ZEHİRLETTİ?

Şimdi varsayalım ki Fatih zehirlendi. Bunun da sertabip Yakup Paşa veya Acem hekim Hamideddin el-Lari eliyle gerçekleştiğini varsayalım. Cinayet çözüldü mü? Hayır… Çünkü hekimler sadece tetikçidir. Bu kararın arkasındaki güç ne olabilir: Babinger’in dediği gibi Şehzade Beyazıt mı? Muhtemel değil, çünkü babasının varlığı Şehzade için tehdit değildi ancak kardeşlerinin varlığı bir tehditti. Burada ince bir nokta Fatih’in ölümünden ziyade Beyazıt’ın ağabeyi ve veliaht Şehzade Mustafa’nın ölümüdür. Eğer Beyazıt’ın bu duruma bir dahli varsa Fatih’ten çok Şehzade Mustafa’nın ölümü incelenmelidir. Ne gariptir ki onu da gut hastalığından öldü diyorlar, hem de 20’li yaşlarında!

Burada durup düşünelim: Bizans ve Osmanlı geleneğinde çok kuvvetli bir merkezi bürokrasi var mı? Var. Pekiyi Fatih nasıl bir hükümdardı? Bilgeydi, adildi, stratejistti ama aynı zamanda bürokrasiye karşı astığı astık kestiği kestik, çok sert, en ufak bir hatada kelle alabilen bir adamdı. 30 yıla yakın bir zaman savaş üstüne savaşla geçmiş, bunun sebep olduğu ciddi vergi yükü sebebiyle halkta ve zengin eşrafta (tabii ki devşirme paşalarda da) hoşnutsuzluk baş göstermişti… Buna ek olarak, Fatih nakit sıkıntısını vakıfları devletleştirerek ve servetlerine el koyarak çözmeye çalışmıştı. Bu tarikatların da muhalif saflara katılmasına neden olmuştu. Bir darbe Fatih’e karşı kotarılamazdı, çünkü asker Padişah’ın yanındaydı. O zaman uygun bir anda gerçekleşecek bir suikastla bu iş halledilebilirdi.

Eğer Fatih zehirlendiyse bunu yapabilecek adamlar Saray’da ve Divan’da hâkim Paşalardır. Bu adamlar Fatih’i öldürttükleri yetmezmiş gibi, aynı zamanda, taht mücadelesinde Fatih’in yerine cevval ve savaşçı oğlu, Türk Beylerine yakınlığı ve devşirmelere mesafeli duruşuyla bilinen Cem Sultan’a değil de etliye sütlüye bulaşmayan, barışçı tavrıyla bilinen Şehzade Beyazıt’ı desteklemişlerdi. Ancak hem bu işin üstünü örtmek için tarih kayıtlarını etkiliyorlar, hem de “bir gut hastalığı efsanesini” yayıyorlardı. Duruma başka bir açıdan bakarsak, Fatih sonrasında Devletin yerleşmesi ve kurumsallaşması gerekiyordu. Bunun için bir barış dönemine ihtiyaç vardı. Eğer bu cinayet olmuşsa, bunu işleyenler “devletin âli menfaatleri ve bekası” için bunu yaptıklarına inanıyorlardı. Aslında son cümle neyle karşı karşıya olduğumuzu göstermektedir: Derin Devlet…

Pekiyi Beyazıt’a ne oldu… Derin Devlet ona nasıl yaklaştı… O da Cuma’ya kalsın.

DARBEYLE GELEN DARBEYLE GİDER: II. BEYAZIT'IN MAKUS TALİHİ

YAYINLAMA: 21 Mayıs 2020 - 23:20
Bir önceki yazımda Fatih’in ölümünün suikast olma ihtimaline değinmiştim. Eğer suikast gerçek ise bunun Osmanlı derin devletinin işi olabileceğinden bahsetmiştim. Fatih öldüğünde Vezir-i Azam olan Karamâni Mehmed Paşa (Mevlana soyundan gelen bir Türk soylusuydu), Padişah’ın öldüğünü ordudan ve Divan’dan saklayarak “Padişah rahatsızlandı, onun için bir müddet sarayda istirahat edecek.”, diyerek Fatih’in cenazesini İstanbul’a sevk etti. Şehzade Cem‘e üç ve Şehzade Beyazıt’a da bir ulak yolladı. Şehzade Cem’e yollanan ilk ulak öldürüldü, arkasından gelen ikinci ve üçüncü ulak da öldürüldü. Bu işlerin arkasında Yeniçeri Ağası Sinan Ağa’nın olduğu rivayet edilir. Şehzade Beyazıt’a gönderilen ulak olan Keklik Mustafa ise sağ salim Beyazıt’a ulaştı.

Karamâni Mehmed Paşa, ne kadar gizlemeye çalışsa ve tedbir alsa da, bazı kuşlar Yeniçerilere Fatih’in öldüğünü fısıldamışlardı. Hünkârın ölümünün bir suikast, sorumlusunun da Karamâni Mehmed Paşa ve Yahudi mühtedisi sertabip Yakup Paşa olduğunu da eklemişlerdi. Yeniçeriler Kartal ve Pendik’ten kayıklara binip İstanbul’a geçtiler. Karamâni Mehmed Paşa’nın konağını basıp şehit ettiler, Yakup Paşa’nın bulunduğu Yahudi mahallesini de yağmaladılar. Ancak şanslı Yakup Paşa önceden kaçmış ve Venediklilere sığınmıştı. Karamâni Mehmed Paşa öldürüldükten sonra, o zaman kadar hiçbir şey yapmayan payitaht muhafızı İshak Paşa (ki Fatih’in ortadan kaldırdığı Çandarlı’nın yetiştirmesi bir devşirme idi) duruma el koydu ve yağmacı askeri dağıttı. Taht naibi olarak Şehzade Beyazıt’ın büyük oğlu Şehzade Korkut’u ilan etti. Bir hafta içinde imparatorluktaki güç dengeleri değişmiş, iktidar vergi artışlarından rahatsız olan eşrafa, savaş karşıtı devşirme bürokrasisine ve Fatih tarafından vakıfları kamulaştırılan tarikatlara yakın olan Paşaların eline geçmişti.

Şehzade Beyazıt İstanbul’a geldiğinde siyah kaftan ve siyah kavukla matem giysileri içinde idi. Fatih’in cenazesi kaldırıldı. Fatih’le beraber cihan imparatorluğu olma politikası da bir dönem için ölmüştü.

32 yıla yakın bir müddet hüküm süren Sultan İkinci Beyazıt, Osmanoğulları’nın en alimlerinden biriydi. Babasının kan ve demirle kurduğu imparatorluğu kurumsallaştıran, denizciliği ihya eden, Yavuz ve Kanuni devirlerinde dünyaya korku saçan Yeniçağın modern ordusunu kuran büyük bir devlet adamıdır. Çok stratejik birkaç nokta dışında (Moldavya’da Akkirman Kalesi) büyük fetihlere girişmeyen ancak ülkede refahı arttıran bir barış dönemi Sultanıdır. Zaten devlet böyle bir figüre ihtiyaç duyduğu için askeri ve mülki erkânın ittifakı ile Padişah olmuştur. İkinci Beyazıt Fatih’in ideal veliahtı mıydı? Bilemeyiz, ama rivayet edilen odur ki en fazla ortanca oğlu Şehzade Mustafa’yı sonra de küçük oğlu Şehzade Cem’i tutarmış. Şehzade Mustafa’nın ölümü de şaibeli gibi görülmektedir. Allah en iyisini bilir.

Aradan otuz yıla yakın zaman geçtikten sonra, Al-i Osman ülkesinde devran değişmiş, şartlar artık barışçı politikalara yer olmayan bir hal almıştı. Mısır Memluklarıyla olan çatışmalar ve Azerbaycan’da yükselen yeni bir Türk devleti Safevilerin devletin bekasını tehdit ettiği bir ortamda devletin başında bir filozof değil ama bir mareşal istenmekteydi. O mareşal ise Sultan İkinci Beyazıt’ın en küçük oğlu Şehzade Selim’di. Ağabeylerinden Şehzade Korkut’un erkek çocuğu olmamıştı. Kendisi denizcilikle ilgili ve âlim bir şehzade idi. Öteki ağabeyi Şehzade Ahmet ise İkinci Beyazıt’ın en tuttuğu oğlu idi. Ne var ki, Şahkulu İsyanında başarısızlığı, orduyu bırakıp kaçması, özellikle Yeniçeriler arasında isminin üstünün çizilmesine yol açmıştı. Padişah yaşlıydı ve rahatsızdı, (yine nikriz, ne tesadüf! DMD). Şehzadeler daha babaları yaşarken taht kavgasına girmişlerdi. İlk önce Şehzade Korkut Yeniçeri Ocağı’na geldi, onları kendi hükümdarlığı için ikna etmeye çalıştı. Yeniçeri ağaları ona arka kapıyı gösterdiler. Sonra şehre girmesi yasak olan Şehzade Selim, gizlice sur içine girdi, Yeniçeri karargâhı olan Yeniodalara (bugünkü Aksaray meydanındaydı, DMD) geldi. Yeniçeri Ağaları’nı ikna etti. Bilâhare ulema ve paşalarla da istişare etti. Sonunda hepsi Selim’de karar kıldılar. Filozof Padişah Beyazıt’a da bir feragatname imzalatıp tahta Selim’i, yani bizim bildiğimiz adıyla Yavuz Sultan Selim Han’ı çıkardılar. İstanbul’da Yeniçeri ortalarında “Yürü bre Sultan Selim, devran senindir!” nameleri okunmaktaydı…

İki yazıdır anlattığım bu hikayenin ana hatları aynen geleneksel Osmanlı tarihlerinde bulunmaktadır. Anlattıklarım bize ne ilham etmektedir: 1. Devletin jeopolitiğinin ihtiyaç duyduğu hükümdar tahta (en son aday olsa bile) yine devlet eliyle çıkarılmaktadır. 2. Asker burada tetikçi rolünü üstlenmektedir. 3. Devlet, eğer Osmanlı’nın son dönemi veya NATO’cu Cumhuriyet dönemleri gibi dış ittifaklara göre tasarlanmışsa, iktidar müttefik olarak bildiğimiz dış güçlerin plan ve desteğiyle asker tarafından değiştirilmektedir.

Pekiyi, bugün darbe tartışmaları ne anlama gelmektedir: Türk Devleti bugün NATO ittifakındaki müttefikler eliyle yönlendirilmemektedir. Ordu içindeki NATO’cu unsurlar (başta FETÖ’cüler olmak üzere) büyük oranda tasfiye edilmiştir. Hükümet çözüm süreci gibi devletin jeopolitiğine hiç uymayan bir politikadan vaz geçmiş, bağımsız bir dış politikaya yönelmiş, TSK yerli ve milli silahlarla donatılmış ve en önemlisi bütün bu politikalar halkın da desteğini almıştır. Darbenin olması için hükümetin dışa karşı zayıf olması, devletin jeopolitiği ile uyumsuz politikalar izlenmesi ve halkın da gidişattan rahatsız olması gerekir. Bugün böyle bir durum yoktur. Eğer, buna rağmen bir avuç eşkıya misali bir hareket denenecek olursa akıbetleri Talat Aydemir veya FETÖ’cülerin akıbeti gibi olur. Vesselâm…

Kuvvacı dedelerim Ali Osman Ağa ve Muharrem Ağa

Hepinizin 19 Mayıs Bayramınızı ve geçmiş Kadir Gece’nizi kutlarım. Bir kuvvacı torunu olarak 19 Mayıs bana çok önemli hatıralar yâd ettirir. Bildiğiniz gibi 19 Mayıs 1919’da Kuvva-yı Milliye (Milli kuvvetler) hareketi başlamıştı. Gazi yurt sathında emperyalistler ve onların işbirlikçilerinin istila ve işgaline karşı bütün halkı seferber etmeye 19 Mayıs’ta Samsun’a çıkarak başlamıştı. Benim memleketim olan Adapazarı’nı da içine alan Kocaeli – İstanbul hattında merkezi Şile’de olan Rum çeteleri halka büyük eziyet etmekteydiler. Hükümette yer alan İtilafçı hainlerin İngilizlere dalkavukluk politikaları yüzünden bütün bölge Rum ve Ermeni eşkıyaların tasallutu altında kalmıştı. Bizim bölgede Kuvvacıların reisi Halit Molla idi. Halit Molla’nın yanında iki serdengeçti Ali Osman Ağa ile Muharrem Ağa’ydı. Muharrem Ağa (nüfusta ismi İsmail Ulu diye geçer, 1 Temmuz 1883 Hayrabat köyü doğumluydu) babaannemin babasıydı. Ali Osman Ağa ise (Ali Osman Göbekçioğlu 1 Temmuz 1894 Kandıra Müezzinler Köyü doğumluydu) annemin babasının babasıydı. Halit Molla ve içinde Ali Osman Dedem ve Muharrem Dedemin bulunduğu Kuvvacılar bu Rum ve Ermeni çetelerine dünyayı dar ettiler. En sonunda Şile’yi basıp Rum çete başını Hükümet Konağı önünde ipe çektiler. O dönem, acılı bir dönemdi. Eli silah tutanlardan kaçan Rum ve Ermeni eşkıyalar masum çocuk ve kadınlara işkence etmekteydiler. İşte 19 Mayıs bu eşkıyalara karşı benim dedelerimin başlattığı mücadelenin de başlangıcıdır. Ali Osman Ağa kendinden 10 yaş büyük Muharrem Ağa ile meclislerde bir araya gelirmiş. Nereden bileceklerdi ki, onlar öldükten sonra torunları evlenecek, onların oğulları da isimlerini YENİBİRLİK’te yâd edecek. Allah bütün Kuvva-yı Milliyecilere rahmet eylesin.

ALİ BABACAN UMUT OLABİLİR Mİ?

YAYINLAMA: 28 Mayıs 2020 - 23:25
Bugün 29 Mayıs 2020… 567 sene önce bugün genç Padişah İkinci Mehmed’in Türk tarihinin en büyük şahsiyeti, en bilge devlet adamı ve en büyük mareşali Fatih Sultan Mehmed Han olduğu gün. Fransa’nın en büyük mareşali ama aynı zamanda en cüce devlet adamlarından biri olan Napoleon Bonaparte’ın “Bir dünya imparatorluğu kursam, başkenti İstanbul olur!” diye hayranlıkla taltif ettiği İstanbul’u bizlere hediye ettiği gün. Peygamberimizin Hadis-i Şerifiyle müşerref olduğu gün. Hepimize kutlu olsun. Fatih’in ve kutlu askerlerinin ruhuna bir Fatiha gönderelim.

* * *

Son dönemde, özellikle sosyal medyada bir Ali Babacan fırtınası kopuyor. Sayın Babacan bu ülkede siyasete sanki yeni girmiş bir yeni soluk gibi tanıtılıyor. Başarıları vurgulanıyor, yeni dönemde neler yapacağı anlatılıyor. Halkın içinden çıkmış, halkın adamı imajı her vesile ile verilmeye çalışılıyor. Samimi, güler yüzlü, aile babası, çağdaş, uygar, mütedeyyin, demokrat ve en önemlisi genç bir profil çiziliyor. Kendisine başarılar diliyorum. Yolu açık olsun.

Ancak… Bir de gerçekler var. Sıradan vatandaşın pek de ilgi duymadığı yüksek siyaset ve iktisat uygulamalarının gerçekleri. Bugün size onlardan bahsedeceğim. AK Parti’nin bir dönemdeki ekonomi politikalarını yöneten isim olan Sayın Babacan’ın iddiasının dayandığı gerçekler bize ne söylüyor? Acaba gerçekten iktisadi bir başarı var mı ortada? Bu soruları cevaplamaya çalışacağım.

Bu konuda 2 Aralık 2019’da bu köşede “ACEMOĞLU VE BABACAN: KURUMSALCI İKTİSAT YANILGISI” adı ile bir yazı neşretmiştim. Bugün bu yazıdaki temel noktaları ele alacağım.

2003 -2012 ARASI UYGULANAN EKONOMİ POLİTİKALARI

2003 – 2012 yılları arasında Türkiye ekonomisi kâğıt üstünde ciddi bir başarı göstermiş gibi görünmektedir. Bu dönemde üç aylık nominal milli gelirlerin TÜFE endeksine göre deflate edilmiş reel değerleriyle oluşturulan reel milli gelir endeksi 88,82’den 187,01’e çıkmıştı. Yani kabaca ülkedeki reel milli gelir 2,10 katına çıkmıştı. Bu 10 yılda elde edilen bir sonuçtur. Bileşik hesapla baktığımızda yıllık ortalama yüzde 7,3’lük bir büyümeye tekabül etmektedir. Bilindiği gibi 1923’ten 2019’a Türk ekonomisinin ortalama büyüme hızı yıllık yüzde 5’e tekabül etmektedir. Yani ilk bakışta 97 yıllık ortalamanın üstünde bir performans sergilenmiştir. Bir başka önemli değer de enflasyondadır. Enflasyon 2003 yılı ilk çeyreğinde yıllık yüzde 30,23’ten 2012 yılı son çeyreğinde yüzde 6,77’ye düşmüştür. Enflasyondaki bu düşüşün verdiği imkânlarla Türk Lirasından altı sıfır atılmıştır. Bu da önemli bir göstergedir. Bütün bu olumlu göstergelerin mümessili olarak da dönemin Ekonomi Bakanı Sayın Ali Babacan gösterilmektedir.

Ancak büyüme ve enflasyon verilerinin arkasına baktığımızda farklı olgular görünmektedir. Burada üç temel iktisadi gerçek bulunmaktadır:

(i) Milli gelirin kısa dönemli büyümesi refah göstergesi olarak kabul edilemez, çünkü refah uzun dönem sermaye birikimi ve toplam üretim kapasitesindeki artışın bir sonucudur.

(ii) Kısa dönem büyüme para basarak, devletin servetini (fabrikalarını, topraklarını, haberleşme ve enerji altyapısını) özelleştirme yoluyla satıp nakde çevirerek veya dış borçla finanse edilebilir. Bunun üretim kapasitesinde artışa dönüşebilmesi için elde edilen gelirlerin üretken sektörlere (sanayi ve tarım) yöneltilmesi gerekir.

(iii) Temel yatırım mallarında ve ara girdilerde dışa bağımlı ülkeler, bu sorunu çözmeden kısa vadede hızlı büyüme hedefine girerlerse düzenli aralıklarla cari açığa ve dış borca dayalı ekonomik krizlere girerler.

İlgili döneme baktığımızda yine bahsedilmeyen üç temel olgu görülmektedir:

(i) 2001 Krizi sonrasında Kemal Derviş tarafından üçlü koalisyon hükümetine uygulatılan “Güçlü Ekonomiye Geçiş Programı” olağanüstü hallere bağlı olağanüstü bir programdı. Özelleştirmeler, sıkı para ve maliye politikası yolu ile iç borçları ve enflasyonu düşüren bir program olan “Güçlü Ekonomiye Geçiş Programı’nın” sonuçları 2003 sonrasında elde edilmeye başladı.

(ii) 2003 – 12 arasında dünyada çok ciddi bir finansal genişleme süreci vardı. Tasarruf fazlaları olan merkez kapitalist ülkelerin bu fazlaları gelişmekte olan ülkelere aktılar. Bundan Türkiye de payını aldı.

(iii) 2003 – 12 arasında Türkiye ekonomisinde sanayi ve tarımın payı toplam üretim içinde düşerken hizmetler sektörünün (inşaat, medya – iletişim, turizm ve sağlık) payı yükseldi. Ancak hem sanayide ana üretici firmalar hem de hizmetler sektörü firmaları yüksek oranda yabancı ortaklarla bu büyümeyi sağladılar. Öte yandan tarım sektöründe stratejik koruma politikaları uygulanmadığı gibi, aynı zamanda, tarımın ithal tohumlara bağımlı kılınması, tarımı destekleyen sanayi KİT’lerinin özelleştirilmesi gibi uygulamalar tarımı da dışa bağımlı hale getirdi.

Türkiye’nin Tanzimat’tan bu yana en temel sorunu üretimde ve finansmanda dışa bağımlılıktır. 1980 öncesi devletin içine girdiği borç krizleri, daha sonrasında 1994, 2001, 2008 ve 20019 krizleri hep bu dışa bağımlılıktan kaynaklanır. Kaçınılmaz olarak, dışa bağımlılık sorunu çözülmeden kısa vadeli büyüme amaçlı politikalar, 7-11 senelik periyotla gerçekleşen Majör Dalgaların besleyicisidir. Ancak Türkiye örneğinde Majör Dalganın ana yayılım mekanizması sermaye birikimi değil ama dış borç birikimi sürecidir. 2003 ve 2012 yılları arasında dünyada var olan fon arzı fazlasından kaynaklı olarak giren yabancı sermaye daha çok tüketimi ve üretken olmayan sektörleri (inşaat, medya iletişim, turizm ve benzeri hizmetler sektörü bileşenleri) finanse etmek için kullanılmıştır. Bu dönemde halkta suni bir refah algısı oluşmuştur. Üretim artmadan yabancı fonların Türkiye’yi tercih etmesinin sebebi de yüksek faiz politikasıdır.

Kabaca Sayın Babacan’ın etkili ve yetkili olduğu dönemde Türk hükümeti aslında yeni bir politika uygulamamış, Kemal Derviş’in politikasını devam ettirmiş, içeride talebi dış borçla, arzı da doğrudan yabancı yatırımlarla desteklemiştir. Hâlbuki Türkiye’nin kriz şartlarını atlattıktan sonra bir “Büyüyen Türkiye Programına” ihtiyacı vardı. Bir nokta da doğrudan yabancı yatırımlar hakkında önemlidir: Doğrudan yabancı yatırımların avantajları yanında önemli bir dezavantajı bulunmaktadır: Kalkınmanın (eğer o da kalkınma sayılırsa) uluslararası bankacılık sistemi ve ulus ötesi sanayi kartellerinin tercihlerine bağlı olması ve hükümetin milli iktisadi hedefler oluşturamaması. Bu dönemde en önemli hedef enflasyondu. Ancak şunu belirtelim ki, enflasyon 2003 – 2017 yılları arasında yüzde 5 – yüzde 10 arasında seyretmişti. Yani Babacan gittikten sonra da 5 sene kadar enflasyon yine bu düzeyde kalmıştı. Sonrası zaten 2018 krizinin etkisidir.

Enflasyonu bu bant aralığında tutmanın maliyeti ise toplam dış borçların 2003 birinci çeyrekte 131 milyar dolardan 2012 dördüncü çeyrekte 342 milyar dolara çıkması idi. Bu 10 senede dış borcun kabaca 2,6 katına çıkması anlamına gelir. Dahası bu süreçte dış borcun vadesi de hızla kısalmıştır. Yani kısaca ilgili dönemde uygulanan politikalarda, siyasetçilerin çok da bir etkisi yoktur. Ülke borçlandırılmıştır, vatandaşlar borçlandırılmıştır, yüksek faiz politikası ve yabancı fonların etkisiyle birlikte 10 senelik suni bir refah yaratılmıştır. Bugün ise o dönemdeki borçlar ödenmektedir.

Sayın Babacan bugün ekonomi ile ilgili iktisadi bir tez önermemektedir. Söylediği eğer demokratikleşme olursa, parlamenter sistem gelirse, Türkiye tekrar NATO ittifakına girerse her şeyin düzeleceğidir. AK Parti hükümetinin iktisadi politikalarında bugün önemli hatalar da bulunmaktadır. Hala daha enflasyon hedeflemesi ve özelleştirme politikaları devam etmektedir. Vergi sistemi dolaylı vergiler ağırlıklıdır ve bu önemli risklere yol açmaktadır. Ekonominin yüzde 30’u hala kayıt dışıdır. Ancak bugünkü dış siyasi ve ekonomik şartlar 2003 – 12 dönemi ile mukayese edilirse, bugünkü ekonomi yönetiminin ateşten bir gömlek giymiş olduğu görülür. Gerçek maharet bu ortamda başarılı olabilmektir. Bugün hala daha Babacan döneminin yükleri sırtımızdadır.

Şimdi size soruyorum: Genç ve yakışıklı siyasetçi Sayın Babacan bir umut olabilir mi?

AMERİKAN KABUSU I

YAYINLAMA: 04 Haziran 2020 - 23:40
Son günlerde ABD’de başlayan isyan hareketi bütün medyada hararetle tartışılıyor. Koronavirüs salgını bitmeden şimdi de “Amerikan Baharı” konuşuluyor. Uluslararası İlişkiler Hocaları da fazla mesai yapıyorlar. Bugünkü ve bir sonraki yazımda biraz bu noktalara değinmek istedim. “Amerikan rüyası” sona mı erdi? ABD yıkılacak mı? Trump ne yapar, seçimi alır mı? Haydi başlayalım…

İlk önce neler olmuştu bir hatırlayalım… Siyahi Amerikalı 46 yaşındaki George Floyd (merhum yaşıtımmış, DMD), geçen pazartesi günü dolandırıcılık şüphesiyle Minneapolis’te polisler tarafından gözaltına alınırken bir polisin uzun süre ensesine diziyle basması nedeniyle dakikalarca "Nefes alamıyorum" diye yalvarmıştı. Floyd'un, olay yerine gelen acil sağlık ekiplerince kaldırıldığı hastanede yaşamını yitirdiği belirtilirken, olayla ilgili görüntüler sosyal medyada büyük tepki toplamıştı. Görüntüler, ülkede siyahilere yönelik polis şiddeti tartışmalarını tekrar alevlendirmiş ve protestolar, olayların başladığı Minneapolis'ten ülke genelinde pek çok kentte sıçramıştı.

George Floyd ABD’de polis tarafından öldürülen ilk vatandaş değildir, ilk siyahi Amerikalı da değildir. O halde bu kadar gürültü neden ortaya çıkıyor? Bu sorunun cevabı aslında ABD’nin tarihinde, iktisadi sisteminde ve ülkede güç ilişkilerini yönlendiren sınıfların kimliğinde saklı. Bunları anlatınca bu ayaklanmanın hiç de şaşırtıcı olmadığını göreceğiz. Yine de “bizim melmehetin yerli ve milli ahalisi” için bu çok şaşırtıcı bir sonuçtur. Çünkü Osmanlı’nın inhitat döneminden bu yana, Batılı bir ağabeye duyulan hayranlık bizim “melmehet insanı” için olmazsa olmaz bir özelliktir. Öyle ki bu akıl, Birinci Dünya Savaşı’nda Kayzer Wilhelm’i Hacı Wilhelm ilan eden, İkinci Dünya Savaşı’nda Hitler’in “gizli Müslüman” olduğuna kanaat getiren, Soğuk Savaş döneminde ABD’yi “Allahsız gomanizlere karşı” ehven-i şer gören, İngiltere Prensi Charles’ı hem Müslüman hem de Nakşibendi olarak taltif eden, Obama’yı Türkiye’yi kurtaracak özlenen ve Müslüman Başkan zanneden ve son olarak da Boris Johnson’ı Çankırılı hemşehrimiz sanan enteresan bir akıldır. Bizim “melmehetin” insanı bir yabancı devlete gönül verdi mi, onu da (hâşâ) kadir-i mutlak bir güç zanneder. O gücün hikmetinden sual olunmayacağına da iman eder. Sonra da o hayran oldukları güç böyle aciz içine düşerse şaşırır kalır.

ABD KİMDİR?

Bizim gibi medeniyetler beşiği bir coğrafyanın çocukları için “vatan kavramı” büyük bir toplumsal bilinçaltındaki ortak değerleri ifade eder. Bu yüzden de bırakın ortak değerleri, toplumsal bir bilinçaltı bile olmayan toplumları anlamakta zorluk çekeriz. Amerikan toplumu böyle bir toplumdur. On altıncı ve on yedinci yüzyıllarda Avrupa’dan kovulan ipten kazıktan kaçma haydut, cani ve eşkıyalar Amerikan toplumunun çekirdeğini oluşturur. Ele geçirdikleri toprakların esas sahiplerini (Kızılderililer) tarihte eşi benzeri görülmemiş bir vahşilik ve gaddarlıkla soykırıma uğratan bu güruh, üstüne üstlük bir de Afrika’dan getirilen siyahi kölelere dayalı bir ekonomi kurmuştu. Büyük plantasyonlarda kırbaç altında en ağır şartlarda çalıştırılan köleler…

Haydutların oluşturduğu bir toplumun da, geleneksel devlet kurumlarıyla değil ama mafya raconuyla yönetileceği aşikârdır. Kökeni ve nesebi belirsiz bir toplumun yeni bir dünyada istemeyeceği tek şey, eski dünyada kaçtıkları hukuk ve devlet nizamı olacaktı. O yüzden bu toplumun temelini oluşturan hürriyet de gücü yeten herkesin dilediğini yapacağı bir toplum olacaktı. Bu toplumun bilindik kahramanları da olamazdı. Nitekim kendi tarihlerini yazarken kahraman olarak adlandırdıkları adamlar özgürlük havarisi ama aynı zamanda yüzlerce kölenin sahibi Başkan Thomas Jefferson, Jesse ve Frank James kardeşler gibi banka soyguncuları, Billy the Kid gibi katiller, bir eyalette cani olarak aranırken diğer eyalette eyalet şerifi olan Wyatt Earp gibi “kanun adamları”, “En iyi Kızılderili ölü Kızılderili’dir!” diyen General Sherman gibi askerler, Charly Lucky Luciano ve Al Capone gibi mafya babaları olacaktı. Tarihsiz ve kahramansız bir toplumun kahramanları ya haydut ve eşkıyalardan, ya da Superman, Batman ve benzeri hayali çizgi roman kahramanlarından oluşacaktı. Bunun sonucu ise adaletin namlunun ucunda olduğu, hızlı çekenin hayatta kaldığı acımasız ve eşitliksiz bir toplumdu.

Böyle bir toplumda kapitalizm en sınırsız, en hukuksuz ve en acımasız şekliyle hayat buldu. Kuzey – Güney Savaşı da, bizim ahaliye öğretildiği gibi “siyahilere özgürlük veren” bir savaş değil, ama onları pamuk ve mısır tarlalarından alıp Kuzeydeki fabrikalarda ucuz işçi yapmayı amaçlayan bu kapitalizmin eseriydi. Artık siyahiler plantasyonlarda değil ama Kuzeyin sanayi şehirlerinde gettolarda yaşamaktaydılar. Pekâlâ, siyah ve beyaz ayrımı bitti mi? Olur mu, hiç? Otobüslerde, tuvaletlerde, lokanta ve restoranlarda ve dahi tüm yaşam alanlarında siyahiler “aşağılık ırk – yarı hayvan” muamelesine tâbi tutuluyordu. Öyle ki ırk ayrımcılığı 1970’lere kadar devam etti: Martin Luther King ve Malcolm X babasının hayrına ortaya çıkmadılar herhalde…

Kapitalizmin en acımasızının uygulandığı bir ülkede devlet de gücü elinde bulunduran egemen sınıfların elinde bir aygıttı. Diyeceksiniz ki “Dünyanın her tarafında böyle değil mi?” Elbette, eski dünyanın ülkelerinde de devlet içinde egemen sınıfların lobileri vardı, ancak diğer sınıfların da temsilcileri oluyordu. Aynı zamanda oturmuş teamüller, köklü bir kültür, ortak değerler de hem toplumu şekillendiriyor hem de devleti sınırlandırıyordu. ABD ise böyle “kötü alışkanlıklara” sahip değildi. Elinde para olan büyük bankerler ve sanayi devleri siyaseti de belirliyorlardı. Pekiyi Amerikan Rüyası neye dayanıyordu? Haklarını yemeyelim, Kızılderililerden yağmalanan topraklar doğal zenginliklerle kaynıyordu, aynı zamanda köle emeğinin üstünde biriktirilmiş servetlere sahip bir zenginler sınıfı da ortaya çıkmıştı ama “Amerikan Rüyası” aslında küçük girişimcilere ve satıcılara dayanıyordu. 1900 – 1950 arası ABD orta sınıfların önde olduğu, reel üretimi önceleyen, dünyaya çok da açık olmayan nev’i şahsına münhasır bir toplumdu. İşlerin çığırından çıkması İkinci Dünya Savaşı sonrası ABD’nin süper güç olarak ortaya çıkması ile gerçekleşti. Böylece Amerikan Rüyası Dünyanın Kâbusuna dönüştü…

Buradan devam edeceğim… Hayırlı Cumalar

AMERİKAN KABUSU II

YAYINLAMA: 07 Haziran 2020 - 23:25
Cuma günkü yazımda köksüz bir toplum olan Amerikan toplumunun kapitalizmi dünyanın diğer ülkelerinde görülmeyecek kadar acımasızlıkla uyguladığından bahsetmiştim. Bu toplumda acımasız rekabet her türlü toplumsal düzeyde temel belirleyicidir. Buradaki an fikir şudur: “Zayıflar tasfiye olursa toplum güçlülerden oluşur.” Bu aslında sosyal Darwinizmdir, yani “toplumların daha kuvvetli ve zengin olması için zayıfların, başarısızların tasfiyesinin gerekli olduğu” düşüncesi. Bu bağlamda Amerikan toplumu ile Hitler’in oluşturmaya çalıştığı “Deutsches Volk / Alman Halkı” arasında aslında derece farkı vardır. Hitler Almanya’sında “zayıflar ve kanı bozuklar” Gestapo marifetiyle ortadan kaldırılırken, Amerikan toplumunda bunu “öldürücü rekabet” kendiliğinden yapar. Böyle bir toplumun oluşması için olmazsa olmaz şart olarak “özel mülkiyetin her hakkın üstünde bir kutsallığının olduğuna” inanç gerekir. Şöyle ki, örneğin Türkiye’de bahçeli evlerin kapısında “Dikkat Köpek Var!” yazarken, ABD’de doğrudan “Armed Response / Silahla Mukabele Edilir!” yazar. Yani kazayla birinin bahçesine girecek olursanız adam sizi vurup öldürebilir, bu onun hakkıdır. Yani mülkiyet hakkı o kadar kutsaldır ki, onu korumak için başka insanların yaşama hakkını elinden alabilirsiniz. Dahası bu toplumda, adaletin insanların kendileri tarafından sağlanabileceği kanaati de hâsıl olmuştur. Yani insanlar kendilerini devletin yerine koyarlar. Bu rekabeti, bireyciliği ve özel mülkiyeti kutsayan yapıda bir de, hiç tartışmasız, ırk ayrımcılığı vardır. Bu ayrımcılık başlangıçta Kızılderililer (Amerika’nın gerçek sahipleri) ve Siyahilere uygulanmıştı. Daha sonraysa (daha hafif şekliyle) Latin Amerikalı ve Çinliler ırk ayrımcılığından nasibini alacaktı. Kendisi ipten kazıktan kaçma göçmenlerden oluşan bir toplumda, daha sonra gelen göçmenlere ayrımcılık uygulanması şaşırtıcı gelebilir, ama değildir. Tarihin her anında yeni bir topluma iltica eden insanlar “en sert yabancı düşmanları” ve “kraldan fazla kralcı” olmuştur: Bizdeki devşirmeler ve İspanyol “conversoları - dönmeleri” gibi… Eğer bir toplumu bir arada tutan tek şey para hırsı ise ki ABD toplumunda öyledir, o halde o toplumun zenginleri de aynı zamanda güç ilişkilerini belirleyen sınıf olur. Pekiyi böyle bir toplum, dünyanın her tarafına kendi medeniyetsizliğini nasıl ihraç edebildi? Her şey Soğuk Savaşla başladı…

SOĞUK SAVAŞ: AMERİKAN RÜYASI DÜNYANIN KÂBUSU OLDU

ABD tarihin de cilvesiyle Süper Güç oldu… İkinci Dünya Savaşı sonrası o zamanki medeniyetin merkezi Avrupa harap olmuş. Şehirler yıkılmış. İnsanlar ailelerinden kopmuş, binlerce çocuk ailesiz kalmış. Savaşı Hitler Almanya’sını yenen iki büyük güç kazanmış. Bir tarafta rahmetli Cumhurbaşkanımız Demirel’in deyimiyle “hür dünyanın” temsilcisi ABD… Karşıda da Stalin Rusya’sı, yani kızıl komünistler… Bu iki güç dünyayı paylaştılar.

“Hür dünya ittifakı” denen NATO bloku komünist olmayan ülkeleri bir askeri ittifakla ABD’ye bağlama girişimiydi. Karşı tarafta ise zorla komünistleştirilmiş ülkelerden oluşan Demir Perde veya Varşova Paktı bulunmaktaydı. Başta da dediğim gibi Amerikan toplumu için en büyük kutsal “özel mülkiyet hakkı” ve “her müdahaleden uzak serbest rekabete dayalı piyasa ekonomisiydi”. Bu yüzden karşı taraf ABD’nin egemenliğini sadece silahla değil ama aynı zamanda “fikirle de” tehdit etmekteydi. Bu yüzden “hür dünya ittifakı” Bretton Woods sistemi ile ABD’ye göbekten bağlandı. Ülkelerin para sistemleri Amerikan Doları’na bağlandı… IMF ve Dünya Bankası (öyle amaçlanmamasına rağmen) ABD’nin güdümünde birer komisyona dönüştü. NATO ittifakı ise milli devlet ve milli orduları Amerikan jeopolitiğine göre yeniden tasarlayan, yeniden kuran birer yapıya dönüştürdü. Ancak görünüşte demokrasi vardı. Yani “hür dünya ittifakının” ülkelerinde vatandaş iktidarı seçiyordu ama bu iktidarlar ABD tarafından çizilen çerçevede iş görmek zorundaydılar. Eğer bu çerçeveden çıkılarsa ilk önce para gücü kullanılarak ekonomik krizle cezalandırılmakta, bu da kâfi gelmezse, artık “NATO Başçavuşu” seviyesine indirilmiş generallere darbe yaptırılmaktaydı. Bütün Latin Amerika, İslam ülkeleri ve Türkiye’de durum basitçe buydu. Yani, ABD silah ve para gücüyle dünyanın yarısına boyun eğdirmişti.

1900-1950 arasında kendi geniş iç pazarına yönelik üretim yapan, dünyanın geri kalanına pek karışmayan, temelde orta boy sanayi işletmelerine dayalı bir ekonomi, 1950 sonrasında süratle dünya finans sistemini ve enerji kaynaklarını kontrol eden bir süper güce dönüştü. Tabii ki, pasta büyüyünce zenginlerden arta kalan kemikler de fakirlerce paylaşılmıştı. Dünyanın parasını basma gücü ABD ekonomisinin dünyanın geri kalan kısmına nispetle zenginleşmesini sağladı. Soğuk Savaş’ın etkisiyle silah sanayiine aktarılan fonlar ve yatırımlar, hem uzay sanayiinin hem de dijital teknolojinin gelişmesine yol açtı. Finans ve enerji üzerindeki hegemonyaya bir de teknoloji hegemonyası eklenmişti. Özetle 1950 sonrası kurulan düzen ABD’nin her an daha zenginleştiği bir düzendi. Müttefikleri ise bunun maliyetini krizler, darbeler ve iç savaşla ödediler.

SOĞUK SAVAŞIN BİTİŞİNDEN KÜRESEL KRİZE: KÜRESELLEŞMENİN ÖNGÖRÜLEMEYEN ETKİSİ

1990 yılında, hiç beklenmeyen bir şekilde, Sovyet İmparatorluğu çökmüş ve kendini lağvetmiş, Demir Perde dağılmıştı. Bu ortamda ABD kendini hızla tek süper güç ilan etti. Hedefleri Amerikan ideolojisini ve NATO şemsiyesini bütün dünyaya yaymak ve bir ABD İmparatorluğu kurmak idi. Bunun adına “Yeni Dünya Düzeni” adı verdiler. (Ne gariptir ki, Hitler Almanya’sı da kendini “die Neue Ordnung – Yeni Düzen” olarak tanımlardı, DMD.) Böyle bir dünya düzeni, ilk hesapta Amerika’nın bütün dünyaya egemen olacağı bir yapı olarak planlanmıştı. Ancak tahmin edilemeyecek veya kısa sürede gözlemlenmeyecek bir olgu da, Soğuk Savaşın sona ermesiyle birlikte diğer ülkelerin artık daha bağımsız politika eğilimine girmeleri ihtimaliydi. Bu yüzden Amerikan İmparatorluğu’nun önündeki en büyük engel milli devletlerdi. Milli devletlerin zayıflatılması ve tasfiye edilmesi gerekiyordu.

Pekiyi, milli devletlerin zayıflatılması nasıl gerçekleştirilecekti? Gelişmekte olan ülkelerde ve geçiş ekonomilerinde (eski komünist ülkeler) bir dizi politika uygulaması bu ülkelere dayatıldı: Özelleştirme, dış mali ve dış ticari liberalleşme, azınlıklara kolektif hakların verilmesini de içeren idari reformlar, merkezi devletin gücünün zayıflatılması ve yerel yönetimlerin öne çıkarılması, milli orduların küçültülüp profesyonel orduların kurulması, siyasi iktidardan bağımsız ama küresel kartellerin güdümünde bağımsız kurumların kurulması ve benzeri… Bu politikaların ana amacı büyük uluslararası şirketlerin ve küresel finans kurumlarının (hepsi de Amerikan sermayesi ağırlıklıdır, yani uluslararası ve küresel gibi sıfatlar kâğıt üzerinde kalır, DMD) kontrol ettiği bir büyük küresel ekonomik sistemin kurulmasıydı. Bunun yanında her çeşit ayrılıkçı ve bölücü görüşler (örneğin bizde devlet düşmanı selefi İslamcılık, mezhepsel ve etnik alt kimlik mensuplarının çoğunluğu oluşturduğu ayrılıkçı örgütler, uyuşturucu kaçakçısı PKK ve Amerikan ajanı FETÖ gibilerinin temsil ettiği görüşler benzerleri) bu ülkelerde Sivil Toplum Kuruluşları tarafından desteklendi.

Bu süreçte milli devletler zora girmişti, ama yıkılmadılar. Ülkelerin hemen hemen tamamı daha büyük entegrasyon alanları etrafında birleştiler. Öte yandan küreselleşme dezavantajları kadar avantajları da olan bir süreçti. Teknolojik açıkların ve sermaye birikimindeki yetersizliğin küreselleşmenin sunduğu imkânlarla kapatılması mümkün hale gelmişti. Yani bu imkânları iyi değerlendiren ülkeler hızla büyümeye ve birer bölgesel güç olarak sivrilmeye başladı. Öte yandan dünya hâkimiyeti güzel bir hülya olmakla birlikte, ABD için ciddi maliyetler içeren bir olguydu. Bu süreçte ABD’nin dünyada asayişi sağlaması ve ekonomik krizleri kontrol etmesi gerekirdi. Ama ne mümkün? ABD asayişi sağlayamadığı gibi dünyanın bir numaralı güvenlik sorunu haline geldi? İkinci Dünya Savaşı’ndan bu yana girdiği ülkeleri tarumar eden ama hiçbir zafer kazanamayan bir süper güç... Ekonomik krizlerin bir numaralı sebebi haline gelmiş bir süper güç… Bu süper güç bir dünya imparatorluğuna dönüşebilir miydi? El cevap: Hayır. Üstelik bu gücün iktidarının temeli olana finansal hâkimiyeti ve enerji hatları üzerindeki kontrolü de elden gitmekteydi… ABD kendi parası Doları bile kontrol edemez hale gelmişti. Bütün bu süreç sonunda 2008 Krizi patladı…

Cumaya devam edeceğiz…

AMERİKAN KABUSU III – 2008'DEN BUGÜNE

YAYINLAMA: 11 Haziran 2020 - 23:30
Bundan önceki iki yazımda ABD’nin nasıl oluştuğu ve nasıl bir süper güce dönüştüğünü anlatmıştım. İbni Haldun’un dediği gibi: “Her kemâlin bir zevali vardır.” Yani her yükselişin bir de inişi vardır. ABD artık tepe noktayı geride bırakmış ve iniş halindeki bir güçtür. Cevaplayacağımız ana soru bu inişin tepetaklak bir düşüş ile mi yoksa yavaş ve planlı bir küçülme ile mi gerçekleşeceğidir. Önce 2008 Krizi ve sonrasını özetleyelim.

2008 KRİZİ VE SONRASI

ABD’nin kemâli (süper güç olarak yükselişi) Bretton Woods ile kurulan Dolara dayalı finans sistemi ile NATO merkezli askeri hegemonyasına bağlıydı. 1990 sonrasında Küreselleşmenin etkisiyle süper güç olmasının temelini teşkil eden askeri ve finansal hegemonyası bütün dünyaya yayıldı. Soğuk Savaş artık bitmişti ve ABD bunu bir dünya hâkimiyetine dönüştürme stratejisi izledi. Artık tarihin sonu gelmişti, herkes liberal demokrasiye geçmeliydi, başka bir alternatif yoktu. Öte yandan dünya medeniyetler savaşına da girebilirdi. Burada medeniyeti, insanlığın aydınlık yüzünü, ilerlemeyi ve özgürlüğü Amerika temsil ediyordu. En büyük tehdit de İslam ülkelerinden bekleniyordu. Bu yüzden ABD “sözde özgürlüğü getireceği” bahanesiyle Somali’ye, Afganistan’a, Irak’a Libya’ya ve Suriye’ye haçlı seferleri düzenleyeceği bir stratejiyi uygulamaya başladı. Amaç tabii ki özgürlük getirmek değildi, amaç enerji yollarını kontrol altına almak ve bölgede küresel hegemonyaya direnen milli devletleri tasfiye etmekti. Bu iki sonuç doğurdu: Birinci olarak ABD silah kartelleri kâr üstüne kâr yaptılar ama bunun ceremesi bu ülkelerin perişan olan halkı çekti İkinci olarak ise dünya hâkimiyeti için gerekli olan askeri harcamalar için ABD’nin mali kaynakları yetersizdi. Bu iç borcun ve bütçe açığının her sene artması anlamına geliyordu.

Küresel hegemonya sürecinin ikinci ayağı olan dolara dayalı finans sistemi idi. ABD dünya para arzını elinde tutuyordu. Bütün uluslararası emtia ve menkul kıymet fiyatları dolar cinsindendi. Dolar arzının kontrolü, dünyada para akışının da kontrolü anlamına geliyordu. Ancak küreselleşme dediğimiz (halen devam etmekte olan süreç) sadece serbest mal ve hizmet ticareti ve uluslararası para hareketlerinin serbest olması anlamına gelmiyordu. Öyle olsa bile zaten ABD tek başına bu süreci yönetemezdi. Serbestleşen sadece para hareketi değildi, aynı zamanda bilginin ve fiziki sermayenin (yani fabrikaların) uluslararası hareketliliği söz konusuydu. Ciddi planlama yapan ve hedeflerini bu şartlara göre belirleyen bazı gelişmekte olan ülkeler bu sayede (yani doğrudan yabancı yatırımlarla) hızla kalkınmaya başladılar. Bunların kalkınması yetmezmiş gibi büyük ölçekte üretim merkezleri genelde gelişmiş ülkelerin özelde ABD’nin sınırları dışına (çoğunlukla da Çin’e) taşındı. Gelişmiş ülkeler ve ABD’de nüfusun büyük kısmı reel artı değer üretmeyen hizmetler sektöründe istihdam edilmekteydi. Sanayi ve tarım sektörünün payı hızla düşüyordu. Üretimi istikrarla artan tek üretken sektör silah sanayiidir ki, onun sonuçları da bütün Orta Doğu için kâbus olmuştur. 2006 yılına gelindiğinde gelişen teknolojiyle birlikte dünyada üretimin küreselleşmesi, açıktan basılan doların internet hesaplarından sınırsız bir hızla dünyanın her tarafına akabilmesi ve en önemlisi Çin gibi yeni yükselen ekonomiklerin doların küresel arzı üzerinde söz sahibi olabilmesi ABD’nin kendi para arzını kontrol edememesi gibi bir sonuç doğurdu. Üstüne üretimin Latin Amerika ülkeleri ve Çin’e kayması da Amerikan Rüyasının dayandığı temel olan orta sınıfı çok zayıflatmıştı. Hem küresel piyasalarda hem de ABD’de artı değer olmadan kârlar elde ediliyordu. Art değer üretim faaliyetinde temelde kullanılan işgücünün katkısına bağlı olarak ortaya çıkan ekstra değerdir. Kâr ise satış gelirleri ile maliyetin arasındaki farktır. Teorik olarak üretim olmadan artı değer olmaz. Ancak üretim olmadan aşırı kârlar elde edilebilir. Ancak bu aşırı kârlar kapitalist sistemin kimyasını bozacağı gibi arkada dayandığı bir artı değer (yani üretim) olmadığından uzun dönemde süreklilik arz etmez. Pek büyük ihtimalle de bir finansal krize neden olur. 2008 Krizinde de olan buydu.

10 SENELİK BOCALAMA DÖNEMİ VE SALGIN

2008 Krizi üzerine çok söz söylendi, ben de burada birçok defalar yazdım. Söylenecek ana söz şudur: Başta ABD olmak üzere bütün ülkeler para basarak, batık bankaları kurtararak krizin pisliklerini halının altına süpürdüler. Hâlbuki krizin sebepleri kapitalizmin yapısal problemleri olduğu kadar, aynı zamanda, küreselleşmeyle ortaya çıkan yeni dinamiklerdir. Uluslararası para hareketlerinin kontrol edilmesi, uluslararası bankacılık sisteminin yeniden üretken yatırımları destekleyecek şekilde örgütlenmesi, hem ulusal hem de küresel bağlamda planlamanın yeniden ekonomi politikasında yerini alması, 1946’dan beri oluşan sistemin yarattığı eşitsizlik, fakirlik ve işsizliğin çözümün için sosyal devletin ihyası, muhasebe sisteminin revizyonu ve bütün ülkeleri kapsayan genel bir silahsızlanma süreci zorunluydu. Bunlar olmadı. Aksine uygulanan finansal genişleme problemleri daha da derinleştirdi. Hem dünyada hem de ABD’de eşitsizlik, işsizlik ve üretimsizlik arttı. Amerikan Rüyası bitmiş ve artık hem Amerikalıların hem de Dünyanın Kâbusu olmuştu.

Kasabanın Şerifi Trump böyle bir konjonktürde iktidara geldi. 1990’dan 2016’ya kadar sürekli ekonomik ve siyasi gücü azalan reel üretici sektörlerin, küçük orta boy işletmecilerin, çiftçilerin ve Amerikan rüyasına inanan standart Beyaz Anglo-Sakson Protestanların oylarını topladı. Vaatleri de üretimi yeniden ABD’ye kaydırmak, dış ticarette korumacı politikalar uygulamak, askeri harcamaları azaltmak gibi ABD’nin dünya imparatorluğu iddiasından vaz geçtiği anlamına gelecek politikalardı. Aslında ABD için yeni bir izolasyonist politikayı savunuyordu. Bu da ABD’nin dünyanın en güçlü devleti olmasına rağmen artık sadece bir bölgesel güç olması anlamına geliyordu. Aslında bu da zorunluydu. Çünkü ABD’nin gücü bir dünya imparatorluğunu karşılayacak bir düzeyde değildi. Ne demişti İbni Haldun: “Her kemâlin bir zevali vardır.” Yani Amerika’nın yükselmesinin sebepleri (askeri ve finansal hegemonya) onun düşüşünün de temel sebebidir.

Aslında Trump bütün kısıtlamalara rağmen kısmen başarılı da oldu. İşsizlik azaldı, büyüme arttı… Ancak hiç beklemedikleri bir anda salgın patladı. Kasabanın Şerifi bir tercih yapmak zorundaydı: ya daha az ölüm ana daha yüksek işsizlik, ya da daha fazla ölüm ve daha az işsizlik. Trump ikinciyi seçti. Ancak hastalık sadece Amerika’yı değil bütün dünyayı vurdu. Bütün ülkelerde işsizliğin artması bu süreçte kaçınılmazdır. Nitekim ABD’de (en az karantina tedbirlerine rağmen) işsizlik patladı. Ölüm sayıları düştü mü? Hayır… Bu ABD tipi kapitalizm öyle acımasızdır ki işsizler de, salgında ölenler de ağırlıklı olarak ABD’nin gariban kesimleri, siyahiler ve Latin Amerikalı göçmenler arasındadır. Yılların biriktirdiği bütün sıkıntılar George Floyd’un ölümü ile birlikte bir patlamaya yol açmıştır. Bu arada bizim Batı hayranı ve Türk Devleti’ni acımasızlıkla, sertlikle suçlayan arkadaşlar da polis nasıl olurmuş, bu süreçte gördüler. Hayran oldukları Batılıların, mesele kendi ülkelerinin bekası olduğunda, insan hakları, demokrasi ve özgürlük sloganlarını nasıl rafa kaldırdığını gördüler… Bundan sonra gözleri açılır mı? Zannetmem… Benim oğlum bina okur, döner döner yine okur.

ABD YIKILIR MI?

Ben ABD’nin yıkılacağını düşünmüyorum… Çünkü ABD yıkılırsa dünya sistemi de yıkılır. Başta Çin ve Rusya olmak üzere kimse ABD’nin yıkılmasını istemez. Olacağı şudur: Büyük güçler arasında bir uzlaşma tesis edilir. Güç alanları belirlenir. Artık ABD’nin tek kutuplu dünya rüyası resmen de sonlanır ve ABD zayıflamakta olan ama hala daha çok güçlü olan bir bölgesel güç konumuna düşer. Trump seçimi kazanır mı? Evet… Hem iç hem de dış konjonktür bize bir dört sene daha Kasabanın Şerifi’ni yazacağımızı müjdelemektedir.

ÖZGÜRLÜK MÜ, BAĞIMSIZLIK MI?

YAYINLAMA: 18 Haziran 2020 - 23:30
Son günlerde Osmanlı’nın son dönemini, ıslahat çabalarını ve yıkılışını okuyorum. Tabii ki Jön Türkler ve İttihat ve Terakki bu tarihte önemli bir yere sahip. Gözlemlediğim en önemli nokta, Türk siyaseti ve iktisadiyatında temel çelişkilerde son 150 senede değişen hiçbir şeyin olmadığıdır. Nasıl mı? Şöyle özetleyelim: İktidarı belli bir süre elinde tutanlar “Bağımsızlık ve milli beka” çığlıkları atarak otoriter yönetim sevdasına düşmektedir. Tam tersi muhalefet ise “özgürlükler” temalı nutukları ile matbuat ve meydanları inletmektedir. Muhalefetteyken “herkesi kucaklayacağını, bütün özgürlüklerin teminatının kendisi olduğunu” söyleyen politikacılar, iktidarı ele geçirince “öyle her türlü özgürlüğün çok da iyi bir şey olmayacağını, devletin ve milletin bekası için vatandaşın fedakârlık yapması gerektiğini” söyleyedururlar. Bu durum ideolojisiz siyaset sebebiyledir. Bizde siyaset “devletin imkânlarını elde etmek ve kendi güç ve servet halesini oluşturmak için” yapılır. Aslında, Türkiye’de sosyal bilimcilerin çok geç yetişmeye başlaması nedeniyle ortaya çıkan kavram kargaşaları bu çarpık yapının temel sebebidir. Bugün özgürlük ve bağımsızlık kavramları ile iktisadi kalkınma ilişkisini inceleyeceğim.

İktisattaki en çok tartışılan önermelerden biri “bir toplumun bütün bireylerinin tam bir özgürlük içinde hareket ettiği durumda o toplumun olabilecek en yüksek refah düzeyine erişeceği” önermesidir. Bu önermenin doğru olduğunu düşünenler, serbest piyasa kanunlarının hiçbir engellemeye tâbi olmadan uygulandığı durumda o ekonominin istikrarlı ve düzenli bir büyüme trendini tam istihdam şartlarında tutturabileceğini söylerler. Tabii ki bu özgürlükler tanımlanmıştır: Girişim özgürlüğü, inanç ve düşünce özgürlüğü, sözleşme özgürlüğü. Kıta Avrupası toplumlarında liberal olarak bilinenler bu özgürlüklerin güvencesini oluşturacak, asayişi ve güvenliği sağlayacak ve uzlaşmazlıklarda hakem rolü oynayacak minimum bir devletin varlığını kabul ederler. Geri kalan her şey bireylere bırakılmalıdır. Bunlar Kıta Avrupası toplumlarında siyasetin sağ kanadını oluştururlar. Öte yandan Anglo-Sakson toplumlarında ise siyasetin merkezinde bu liberal düşünce bulunur. Kıta Avrupası’nda marjinal addedilen anarko-liberaller ise Anglo Sakson toplumlarında siyasetin sağ kanadını teşkil ederler. Bunlara göre devlet, adalet dâhil hiçbir yerde olmamalıdır. Polisin yerine özel güvenlik kurumları, mahkemelerin yerine arabulucular almalıdır.

İktisadi olarak bu fikirlerin arka planında tam rekabetçi piyasa varsayımı vardır. Bütün ulaştıkları bu siyasi sonuçlar, aslında tam rekabetçi piyasalar varsayımına dayalı olarak ortaya çıkmıştır. Hâlbuki kapitalist üretim biçimi ve onun yarattığı sanayi toplumu tam rekabetçi piyasaları değil, aksine dev firmaların yer aldığı tekelci ve oligopolcü piyasaları besler. Tam rekabet ancak dışa kapalı tarım toplumlarında geçerli olabilir. Tam rekabet ve kapitalizm konusunu başka bir yazıya bırakalım. Ancak şunu söyleyelim ki, eğer farz-ı muhal, kapitalist bir ekonomide tam rekabet piyasaları hasb-el kader gerçekleşirse, firma kârları minimum, mal fiyatları minimum, işsizlik sıfır düzeyinde ve gelir dağılımında adalet de tam tesis edilmiş bir şekilde gerçekleşir. Gerçekte olmayan ve olmayacak bir ihtimali sanki gerçekmiş gibi kabul edip bütün teorilerini ve siyasi düşüncelerini buna dayandırırlar. Batıda özgürlükle anlaşılan, aslında, bireyciliktir. Toplum içinde bireyin kendi yaşamına dair kararları kendi özgür iradesiyle alabildiği bir durumdur. “Yassah hemşerim!”in en aza indiği bir toplum.

Öte yandan “bağımsızlık” kavramı, genelde hem sağ muhafazakârlar tarafından hem de merkez sol partiler tarafından önemsenir. Bağımsızlık, bir milletin kendi geleceğine yönelik kararları kendi milli iradesi ile alması, dış dünyanın milli kararları en az etkilemesi olarak tasvir edilebilir. Elbette bağımsızlık milliyetçilik ve milli devletle de örtüşen bir kavramdır. Genelde batı toplumlarında bağımsızlık kavramı çok önemsenmez. Çünkü bir ülkenin dış dünyanın etkilerinden bağımsız olması demek dış borç yükünün yönetilebilir olması, milli sermaye ve servet birikiminin tamamlanmış olması ve güçlü bir orduya sahip olunması anlamına gelir. Bu ise gelişmiş Batı toplumları için bir problem değildir, bu şartlar çok önceleri sağlanmıştır. Öte yandan hemen hemen bütün İslam ülkeleri, Latin Amerika ve Asya’daki gelişmekte olan ülkeler için bağımsızlık her daim tehlike altındadır. Çünkü bu ülkeler –istisnalar dışında- hem iktisadi hem de siyasi olarak dışa bağımlılık hastalığından mustariptirler. Bu yüzden bu ülkelerde iktidara gelen partiler farklı nüanslarla da olsa er ya da geç milliyetçi, bağımsızlıkçı ve özgürlükleri kısıtlayan bir politikaya dönerler. Eğer bu ülkelerde demokratik yönetimler varsa, bu sefer, milliyetçi ve bağımsızlıkçılığın yanına popülizm de eklenir. Öte yandan muhalefetteki parti de, (sağ veya sol olsun, fark etmez, DMD), dış dünyayla entegrasyonu, özgürlükleri ve insan haklarını savunan bir pozisyon alır. Üç örnek vereyim: İttihat ve Terakki iktidara gelene kadar Balkanlar’daki Sırp, Bulgar ve Yunan eşkıyasıyla teşrik-i mesai eylemiş, halkların kardeşliği sloganları atmış, Ermeni terör örgütleri Taşnak ve Hınçak’la birlikte “takılmışlardı”. Ne zaman iktidara geldiler, “Kızıl Sultan” diyerek hakaret ettikleri Sultan Abdülhamit’in mutlakiyetçi rejimini aratan bir otokratik yönetim kurdular. İkincisi CHP’dir. Tek parti döneminde ve daha sonra demokratik dönemdeki az sayıda iktidarlarında hemen tutucu, milliyetçi ve bağımsızlıkçı bir tutum almışken, muhalefetteyken Kürt milliyetçileri, kendilerine “sol-liberal” olarak tanımlayan devlet düşmanları, gözden çıkarılmış cemaatler, Ermeni Soykırımı’nın var olduğunu savunan vatansızlar ve sair bilumum ne kadar aymaz varsa onlarla teşrik –i mesai içine girmişlerdir. Üçüncü örnek de AK Parti’dir: Muhalefette ve iktidarını kalıcılaştıramadığı ilk iktidar dönemlerinde AB’ciler, NATO’cular, sol liberaller, “soykırımcılar”, “çözümcüler” ve benzeri gruplarla yamalı bir ittifak içinde idiler. Ne zaman iktidar tam anlamıyla AK Parti’nin eline geçti, o vakit, II. Mahmut’un, Sultan Abdülhamit’in, Atatürk ve İsmet Paşa’nın bağımsızlıkçı ve milliyetçi politikalarına döndüler. Bunun sebebi, bizde siyasetin ilkeler bazında, bir ütopyayla belirlenen somut idealler çerçevesinde değil, gücün elinde olup olmamasına bağlı olarak belirlenmesidir. Olmaz ya, çok küçük bir ihtimal hasb-el kader, CHP iktidara gelse tekrar çatık kaşlı ulusalcı politikaları ihya edip etraflarındaki “hamiyet-i vataniyeden” yoksun yukarıda saydığı grupları hemen kapı dışarı ederler.

Bağımsızlık ve özgürlük birbirinin karşıtı mıdır? Yani ya özgürlük ya da bağımsızlık mı diyeceğiz? Hayır, ben öyle düşünmüyorum. Bir ülkenin bağımsız olabilmesi için kaynaklarının çarçur edilmeyip, milli faydayı sağlamak amacıyla kullanılması gerekir. Bunun için de iktidarın gücünün tek tek vatandaşların ve bütün halinde milletin özgürlüklerini sınırlamaması gerekir. Böylece toplum siyasi iktidarı denetler ve yanlış adım atmasını engeller. Öte yandan bağımsızlık olmazsa özgürlük hiç olmaz. Bir zamanlar –şimdi iktidar piramidinde önemli bir yere çıkmış olan- bir ağabeyim, “Dündar, ne gerek var milli devlete? Soykırımı tanısak, PKK’ya özerklik versek, İstanbul Singapur gibi bağımsız bir şehir olsa fena mı olur?”, demişti. Şimdi ise diyor ki. “Gelmiş geçmiş en milliyetçi hükümet şimdiki hükümettir. Osmanlı’yı yeniden kuracağız!”. Şaka gibi…

“O ağabeyimiz bunu demişse, sen diyorsun Hocam?” diye sorarsanız cevap vereyim: Hem bireylerin özgürlüklerini, hem de milletin ve devletin bağımsızlığını savunmak gerekir. Çünkü bireyleri özgür olmayan milletler bağımsız olamaz, devletleri bağımsız olmayan bireyler de özgür olamazlar. Bağımsızlık ve özgürlük birbirini tamamlar.

SON SÖZ: Demokrasilerde fikirler ile iktidar değişir. Bizde ise iktidar ile fikirler değişir.

İSTİKRARLI VE İSTİKRARSIZ BÜYÜME

YAYINLAMA: 25 Haziran 2020 - 23:30
Öyle görünüyor ki, bir müddet dünyadaki iktisatçıların gündemi büyüme ve işsizlik olacak. Koronavirus salgını nedeniyle bütün dünyada hem üretim ve tedarik zincirlerinde kırılma ve buna bağlı olarak oluşan işsizlik ve talep daralması gündemde. Her ülkenin politika yürütücüleri için, bu konjonktürde işsizlik en önemli sorun olarak gündeme oturmuş vaziyette. Ben de istedim ki, büyüme, hakkında bilinen bazı yanlışları ele alayım.

BÜYÜME NEYİN BÜYÜMESİDİR?

IMF’in dünya ekonomisindeki büyüme tahmini yüzde -4.9, ABD’nin yüzde -10 ve AB’nin de yüzde -5 olarak açıklandı. Türkiye’nin de yüzde -5 büyüyeceği tahmini bulunmakta. Pekiyi bu büyüme neyin büyümesidir? Biz iktisat biliminde büyüme deyince neyi anlarız? İlkönce bu soruları cevaplamak lazım…

Bu açıklanan büyüme verileri her ekonomideki toplam reel harcamaların büyüme oranını gösterir. Yani belli bir dönemde (örneğin 2020 yılında) ve belli bir frekansta (örneğin üç aylık ve bir yıllık serilerde) ekonomide yapılan toplam harcamaların enflasyondan arındırılmış değerlerinin yıllık büyüme hızını verir. Bir ekonomide harcamaların ilk kaynağı elde edilen milli gelirdir. Tüketim, Tasarruf, İthalat değerleri milli gelirle doğru orantılı olarak artar. İkinci kaynak dış dünya gelirleridir ki, bu da ihracat harcamalarını etkiler. Harcamaları belirleyen üçüncü kaynak da toplam para arzıdır. Para arzı faiz ve kredi kanallarıyla yatırım ve tüketimin finansmanını sağlar. Son olarak da dış sermaye hareketleri toplam harcamaların (özellikle yatırım ve tüketimin) finansmanında kullanılır. Dikkat ederseniz, burada anlattığım bir ülkenin üretim gücündeki artış değildir, fakat bir milli ekonomideki çeşitli mal ve hizmetlere yapılan harcamalardaki artıştır.

Varsayalım ki, hükümet KDV’yi her malda sıfırladı. Bu durumda ilk etapta bizim marketlerde, benzin istasyonlarında, elektrik ve doğal gaz faturalarında ödediğimiz fiyatlar ucuzlayacaktır. Bu ise, genel olarak bizlerin elinde daha fazla para kalmasına ve daha fazla harcama yapabilmemize neden olacaktır. Aynı şekilde Merkez Bankası faiz düşürüp parasal genişlemeye giderse, vatandaşlar bankalar kanalıyla daha fazla krediye daha ucuz faizden ulaşma imkânı bulacaktır. Son bir örnek de dış dünya gelirlerinden olsun: Dünya krize girerse yabancı ülkelerdeki insanların gelirleri de düşeceği için bizden daha az mal satın alacaklar, ülkemize daha az turist gelecektir. Bütün bunlar olup bittiğinde Türkiye’deki fabrika sayısı artmayacak veya azalmayacak, insanlarımız daha fazla veya daha az eğitimli ve üretken olmayacak ve ekonomimizin teknolojik düzeyi değişmeyecektir. Bu son saydıklarım bir ülkenin üretim kapasitesini belirleyen etkenlerdir. Yani ülkenin nüfusu, ülkedeki fabrika sayısı, işgücünün üretkenliği ve teknoloji düzeyi. Bu değerler on yıllar içerisinde yavaş yavaş büyür. Döviz kurlarının fırlaması veya faizleri yükselmesi ile değişmez.

DENGELİ BÜYÜME

Her çeyrek açıklanan büyüme oranları, dolayısıyla, ülkedeki insanların harcama gücünü ölçer. Genel olarak bir ekonominin dengeli büyüyebilmesi için (milli gelirle ölçülen) ülkenin reel harcama gücünün ülkenin reel üretim gücünden çok sapmaması gerekir. Eğer ülkenin harcama gücü üretim gücünden daha hızlı büyüyorsa bu büyüme ithalatın ihracattan daha hızlı artmasına, yani cari açığa yol açar. Sürekli ve devam eden cari açıklar da dış borcun zaman içinde yükselmesine, belli bir eşik değerin üstüne çıktığında da döviz kuru artışı, dış sermaye kaçışı ve kredi daralması ile devam eden finansal krize yol açar. Bu sefer de belli bir dönemde (kriz dönemi) ekonominin harcama gücü küçülür. Eğer ülkenin harcama gücü üretim gücünün artışından daha az artıyorsa, bu sefer bu da, talep yetersizliği kaynaklı durgunluğa yol açar. Kısacası eğer harcama gücü ve üretim gücü birbirine yakın hızlarda artmıyorsa, sağlanan büyüme istikrarsız ve dengesiz büyüme olur.

Bizim ekonomimizde Cumhuriyet’in ilk yılları haricinde büyüme genelde dengesiz büyümedir. Bu bize Osmanlı’nın son döneminden kalan kötü bir alışkanlıktır. Genelde açıktan para basarak ve bolca alınan dış borçla üç – beş sene harcama gücünün hızla artışı sağlanır. Bunu ise yukarıda anlattığım dış borç –cari açık – devalüasyon – kredi daralması sarmalı, yani kriz takip eder. Elbette ki siyasi risklere girmek istemeyen siyasetçilerin tercihlerinin de bu gidişatta payı bulunmaktadır. Son olarak ülkemizin Batı ile arasındaki farkı kapatmak için olması gerekenden daha hızlı ve aceleci büyüme ihtiyacını da buna ekleyelim.

ÜRETİM GÜCÜ NASIL ARTAR?

Bir ülkenin üretim kapasitesinin belirleyen dört ana unsur vardır: İşgücünün miktarı yani nüfus, işgücünün verimliliği yani eğitim ve uzmanlaşma düzeyi, sermayenin miktarı yani mevcut fabrikalar, enerji santralleri ve üretim tesislerinin miktarı ve sermayenin verimliliği yani teknoloji düzeyi.

Bazı politikacılar için üretim kapasitesinin arttırmanın en ucuz ve can yakmayan yolu nüfusu arttırmaktır. Öte yandan dengesiz nüfus artışı (“her ailenin üç çocuğu olsun, üç de yetmez beş olsun, beş de yetmez yedi olsun” sloganlarını hatırlayın, DMD) hem işgücünün verimliliğini, eğitimin kalitesini düşürür hem de ülkenin üretimini düşük katma değerli emek yoğun sektörlere sevk eder. Örneğin biz Türkiye olarak yüksek teknolojili mallarda uzmanlaşmak istiyoruz. Bu yüzden de üretim gücümüzü ve iş gücümüzün eğitimini yüksek teknolojili sektörlere yönlendirmeyi amaçlıyoruz. Ancak plansız bir nüfus politikasının üstüne (“Allah çocuğun rızkını verir!” gibi kocakarı söylemleriyle, DMD) dünyanın ne kadar az gelişmiş ülkesinde niteliksiz işgücü varsa ülkeye toplayan plansız göçmen politikası uygularsak ülkemiz bilgisayar programı, uzay sanayi ürünleri ve nano teknolojili ürünler değil, atlet, don patiska üretir. Bu da hepimizin uzun dönemde fakirleşmesi anlamına gelir.

Üretim tesislerinin hızla inşası da, biraz daha maliyetli olsa da, yine politikacı için caziptir. Seçim dönemlerin de Anadolu vilayetlerine gittiklerinde şu kadar yol yaptık, şu kadar baraj yaptık derler. Buna sosyal harcamaları da (üniversite ve hastaneler) dahil edelim. “Ne yani Hocam, fabrika, hastane yol ve baraj yapılmasın mı?” dediğinizi duyar gibiyim Elbette ki bunlar üretim kapasitesini arttırır, ancak sadece belli sektörlere yoğunlaşan yatırımlar, ekonominin genelinde sermayenin sektörler arasında orantısız dağılımına yol açar. Bu da yine ekonominin uzun dönemde faydasız yatırımlar sebebiyle kaynak israfından dolayı güç kaybetmesine yol açar. Burada da siyasetçinin ana amacı Türkiye’nin hedef sektörlerine yönelik bir plan çerçevesinde ihtiyaç duyulan sektörlere yatırım olmaz. Siyasetçinin ana hedefi 4 yıllık iktidar döneminde hızla tamamlanıp oya devşirilecek yatırımlardır. Bu manada, Bursa, Kocaeli ve İstanbul’daki yığınla devlet ve kamu üniversitesinin yanına bir de Yalova Üniversitesini eklemek de mahsur görmezler. Siyasetçi için o üniversitede ne kadar uluslararası düzeyde bilim yapılacağı değildir önemli olan; önemli olan o üniversitenin öğrencilerinin esnafa ne kadar para ve siyasetçiye de ne kadar oy kazandıracağıdır.

Velhasıl, Türkiye gibi ülkelerin dengeli büyüme için tasarruflarını arttırması, bunun için sermaye ve emeğin hem verimliliğinin yükselmesi hem de ülke sektörlerine dengeli dağılması gerekir. Gelen yabancı sermayenin de, bu ana sanayi, eğitim ve teknoloji politikaları çerçevesinde hedef sektörlerde üretkenlik artışı sağlayacak şekilde sevk edilmesi gerekir. Yoksa biz dışarıdan cep telefonu, milletvekillerimizin yanar-dönerli takım elbiseleri için nano teknolojili kumaş alırken dışarıya atlet, don ve patiska satarız. Her sekiz dokuz sene de bir gelen krizler de cabası…

Hayırlı Cumalar.

KALKINMA VE REFAH İÇİN MİLLİ ÜNİTER DEVLET I

YAYINLAMA: 28 Haziran 2020 - 23:30
Belediye Başkanlarından birinin sözleri biraz da çarpıtılarak geçenlerde medyaya aktarıldı. Kızılca kıyamet koptu. Federasyon ve eyalet sistemi tartışmaları – biraz da abartılarak – tartışma programlarına konu oldu. Elbette ki, Belediye Başkanı’nın kastı bu değildi. Ancak kamuoyunda yönetici vasfına sahip kişilerin bin düşünüp bir konuşması gerekir. Hele de muhalefet partisine mensupsa.

Pekiyi nedir bu federasyon meselesi? Yerel yönetimlere özerklik nereden çıktı? Belediyeler bazı kamu işlerini merkezi idareden devralırsa memleketimiz daha müreffeh mi olacak? Bahsi geçen belediye başkanı kendi işini adam gibi yapıyor da, yeni hizmetlere mi talip? Millet tanımı ile yerel yönetimlerin özerkliği iktisadi olarak uyuşur mu? Bugün ve cuma günü bu soruları cevaplayayım dedim.

Yerel yönetimlerin özerkleşmesi gereği iktidardaki politikacılardan ilk defa Turgut Özal tarafından dillendirildi. Turgut Özal romantik bir şekilde “serbest piyasa ekonomisine”, liberal politikalara inanan birisiydi. Kendisine örnek olarak da Amerikan Demokrasisini alırdı. Polis teşkilâtının, eğitim ve sağlığın yerel yönetimlere bırakılmasını müteaddit defalar telaffuz etmişti. Yine –daha sonra merkezi yönetimde mutlak güç sahibi olacak - bazı politikacılar da belediye başkanı iken buna benzer görüşler serdetmişti. Bizde kendini “liberal sol” olarak tanımlayan bazı “aydınlar” (Bunları kim, nerede, nasıl ve ne ile aydınlatmış, bunu da sormak lazım, DMD) da öteden beri “yerel yönetimlerin özerkliğini” savunurlar. Bunlar fî tarihinde İstanbul’un “aydınlatılmışlar camiasında” yer tutmak için sol hareketler içine girmiş, ama sorsan Marx’tan ve Sosyalizmden bîhaber, Sovyet sistemi çöktüğünde de emperyalist güce temenna edip para ve servet karşılığında liberal olan kişilerdir.

Milli ve üniter bir devlette yerel yönetimlerin özerkliği gibi bir şey kabul edilemez. Eğer böyle bir uygulama hayata geçirilirse, o takdirde, o devlet milli ve üniter vasfını kaybeder. Bu noktanın bir adım ilerisi de federasyondur. Federasyonu konfederasyon ve yerel yönetimin bağımsızlığı takip eder. Pekiyi bu fikirler niye savunulur? Arkalarında rasyonel bir sebep yok mu? Elbette var. İlk önce onu anlatalım.

YEREL YÖNETİMLERE ÖZERKLİĞİN İKTİSADİ MANTIĞI

Eğer bir ülkede bölgeler arası gelişmişlik farkları yoksa veya ihmal edilebilecek düzeydeyse, bölgeler arası gelir dağılımı adilse (yani farklı bölgelerde kişi başına gelir çok büyük fark göstermiyorsa), ekonominin tamamında rekabetçi piyasalar hâkimse, ülkede sermaye birikimi her sektörde genişleyen yeniden üretimi tesis edecek düzeydeyse yerel yönetimlere özerklik vermenin iktisadi bir gerekçesi olabilir. Bu durumda yerel problemlerin yerinde çözülmesi, bu çözümlerin daha hızlı ve daha etkin olabilmesi için merkezi hükümetin bazı kamu hizmetlerini yerel yönetimlere vermesi düşünülebilir. Bu gibi duruma örnek Almanya’nın idari mekanizmasıdır. Almanya bugün itibariyle bölgeler arası gelişmişlik farkları en aza inmiş, gelir eşitsizliğini neredeyse ortadan kaldırmış, sermaye birikimini mükemmel bir düzeye getirmiş ülkedir. Aynı zamanda Hitler yönetimi dönemi (1933 - 1945) haricinde tarihi boyunca hep gevşek bir konfederasyonla yönetilmiş bir ülkedir. Bu yüzden, oradaki federal devlet yapısı teoriye uygundur. Sosyal refahı arttıracak bir işlev sahibidir.

Bizde kerameti kendinden menkul “aydınlatılmışlar” her hangi bir düşünceyi savunurken bu görüşlerin zamandan ve mekândan münezzeh genel gerçekler olduğu kanısındadırlar. Çoğunlukla gelişmiş ve merkez kapitalist ülkelerin şartlarına göre savunulan düşünceleri her ülkede ve her zamanda genel geçer hükümlermiş gibi uygulama taraftarıdırlar. Yerel yönetimlere özerklik meselesinde de durum böyledir. Gelişmiş ülkelerde belli zamanlarda geçerliliği olabilecek görüşleri Türkiye gibi gelişmekte olan bir ülkede savunmak çok da aklî değildir. Bunu savunanlar ya temel iktisat bilgisinden yoksun romantikler, ya küresel kartellerin buradaki temsilcilerinin maaşlı çalışanları ya da devletin “ülkesi ve milleti ile bölünmez bütünlüğünü” ortadan kaldırmak isteyen etnik milliyetçilerdir. İsterseniz Türkiye’de yerel yönetimlere özerkliğin ve federasyonun neden olmaması gerektiğini iktisat bilimi çerçevesinde açıklayalım.

GELİŞMEKTE OLAN ÜLKELERİN SORUNLARI FEDERAL SİSTEMLE DAHA DERİNLEŞİR

Türkiye’nin haritası üzerinde kabaca Samsun’dan Adana’ya bir hat çekelim. Bu hattın doğusu ortalama olarak Pakistan ayarındayken, Batısı Avusturya ayarındadır. Ülkenin doğu kesiminde kişi başına gelir, kişi başına sermaye ve genel refah düzeyi batı kesimine göre çok düşüktür. Milli eğitim politikaları Cumhuriyet’in kuruluşunda planlanan fırsat eşitliğini sağlamakta çok başarılı olamamış, özellikle 1980 sonrasında başlayıp 28 Şubat 1997 süreci sonrasında hızlanan “eğitimin özelleştirilmesi” politikaları ile eğitimde eşitsizlik artmıştır. 1950 sonrası gelişen çarpık sanayileşme ve şehirlileşme süreci sebebi ile de, bölgeler arası sermaye, gelir ve refah farkları artmıştır. Böyle bir yapı hâl-i hazırda dururken yerel yönetimlerin özerkliği veya federasyon nasıl bir sonuç doğurur?

Eğer yerel yönetimler eğitim, sağlık ve emniyet hizmetlerini uhdesine alırsa, bu ek parasal kaynak ihtiyacı anlamına gelir. Bugün belediyeler sahip oldukları hizmetleri yaparken bile bunu karşılayacak yeterli kaynak sahibi değildir. Belediyelerin çoğu gırtlağına kadar borçludur. Bir de bu hizmetleri üstlenirlerse kaçınılmaz olarak “mali özerklik” gereklidir. Bu da devletin vergi gelirlerinin önemli bir kısmını belediyelere devretmesi anlamına gelir. Pekiyi bölgeler arası gelir farkları büyük olan ülkelerde böyle bir uygulama nasıl sonuçlanır? Ülkemizden örnek verelim: Türkiye’nin üç ili İstanbul, Bursa ve Kocaeli, ülkenin vergi gelirinin yarısından fazlasını sağlamaktadır. Mali özerklik sadece fakir illerin değil, ama aynı zamanda, bu illerin de vergi gelirlerinin kendilerine ait olması anlamına gelir. Ben kendim şahsen Adapazarlıyım ve İstanbul’da oturuyorum. Bizim vergimizin yine bize harcanması beni sadece memnun edecektir. Fakat bu, ülkenin fakir illerine harcanan önemli bir meblağın kesilmesi anlamına gelir. Düşünün, meselâ Bayburt, Hakkari ve Gümüşhane kendi illerinden toplanan vergiyle hangi problemleri çözebilirler? Marmara bölgesinden toplanan verginin yüzde sekseni diğer bölgelere harcanırken, bu kaynağın kesilmesi oraları daha da fakirleştirecektir. Bu da hem asayişin hem de milli güvenliğin bozulması, ülkede eşitsizliğin artması anlamına gelir.

Mali özerklik sahibi belediyeler bu durumda nereden kaynak bulabilirler? Tabii ki, dış finans piyasalarından. İktisadi kriterlerle bakacak olursak, mevcut küresel bankacılık kuralları düşük gelir grubundaki bölgelere daha az miktarda ve daha yüksek faizle krediyi koşullarken, yüksek gelir grubundaki bölgelere daha çok miktarda ve daha düşük faizle kredi plasmanını sağlamaktadır. Bu ise eşitsizliği daha da arttırır. Pekiyi neden bu görüşler savunulur? Belli ki, bu görüşleri savunan siyasetçilere iktisadi değil ama siyasi maksatlarla kredi garantisi verilmiştir. Bunun karşılığında da muhtemelen “Türkiye’den bağımsızlık için” çalışma ve eylemde bulunulması sözü alınmıştır. Tarihe baktığımızda Batı emperyalizminin benzeri ayak oyunlarıyla karşılaşırız. Roma’dan bu yana gelen genel siyaset ilkesi “böl ve yönettir.” Adamlar tam da bunu yapıyorlar.

“Hocam, Batılıların işi mi yok, Türkiye’yi bölmek neden istesinler?” ya da “Türkiye hep üniter sistemle idare edildi, yine de bir gelişme olmadı. Belki federasyonla bir çözüm bulunur.” gibi görüşler aklınızın bir köşesinde yükseliyor, biliyorum. Onları cevaplamak da Cuma’ya kalsın.

KALKINMA VE REFAH İÇİN MİLLİ ÜNİTER DEVLET II

YAYINLAMA: 03 Temmuz 2020 - 23:35
Pazartesi günkü yazımda gelişmekte olan ülkelerin eğer bölgeler arası gelişmişlik ve sınıflar arası gelir farkları çok yüksekse bu farkların giderilmesi ve dolayısıyla kalkınma problemlerinin çözümü için milli ve üniter devletin gerekli olduğunu yazmıştım. Kalkınma problemlerinin çözümü için milli ve üniter devlet olmak bu gibi ülkeler için gereklidir ancak yeterli değerlidir. Milli ve üniter devletin sosyal devlet ilkesi ile taçlandırılması gerekir. Son kırk yıla baktığımızda ise, hemen hemen bütün dünyada ilk önce sosyal devlet ilkesi sıfırlanmış daha sonra da milli ve üniter devlet ilkeleri aşındırılmıştır. Süreç bugün de devam etmektedir.

Niye böyle oldu? Bazı ülkelerde sağ-ulusalcı çevreler bunu “üst akılla”, “karanlık konseylerle” ve “dış mihraklarla” açıklama yoluna gittiler. Bizim ülkemizde de bu tür açıklama ve yorumlar çok revaçtadır. Politikacılar için temel problemlere neşter vurmak yerine “dış mihrakları” sorgulamak da kısa dönemde gayet maliyetsiz ve kolaydır. Ancak uzun dönemde, bu, ülkenin geri kalmasına yol açacak politikaları teşvik edecektir.

Dünyada son kırk yılda gerçekleşen sosyal ve milli devlet ilkelerinin zayıflaması sürecinin nesnel sebepleri kapitalist üretim sisteminin küreselleşme aşamasının doğal sonucudur. Bunu tahlil etmeyip “Batı bizi kıskanıyor, bizim ayağa kalkmamızı ve Osmanlı’yı kurmamızı engellemeye çalışıyor!” diyerek sadece kendimizi aldatmış oluruz. Ana mesele dışa açık ve gelişmekte olan bir ekonomide dengeli büyüme ve kalkınma sorunudur. Bugün bu noktaları inceleyeceğim.

NURKSE’ÜN FAKİRLİK KISIR DÖNGÜSÜ VE AÇIK EKONOMİDE BÜYÜME

Ragnar Nurkse Estonyalı bir iktisatçıdır. Klasik kalkınma iktisadının kurucu babalarından olan Nurkse aynı zamanda Rosenstein-Rodan ve Mandelbaum ile “büyük itki teorisinin” de kurucularındandır. Daha çok uluslararası finans ve az gelişmiş ülkelerin kalkınma sorunları üzerinde çalışmıştır. Nurkse’ün “fakirlik kısır döngüsü” kendi geliştirdiği kavramlardan birisidir. Buna göre, az gelişmiş ülkelerde kişi başına gelir düşüktür, bu de milli gelirden tasarruf oranlarının düşük olmasına, düşük tasarruflar sebebiyle de büyüme için gerekli olan yatırımların yapılamamasına yol açmaktadır. Bu yüzden kişi başına gelir belli bir düzeyin üstüne çıkamaz. Öte yandan az gelişmiş ülkelerde kişi başına sermaye stoku (yani fabrikalar, üretim ve enerji tesisleri, teknoloji ve eğitilmiş iş gücü) yeterli düzeyde değildir. Bu yüzden sermaye pahalıdır, yani reel faizler yüksektir. Buna bağlı olarak da yatırımlar düşük olur. Bu teorinin özü kısa şudur: Bir ülke serbest piyasa ekonomisi şartlarında fakir olduğu için fakir kalmaya mahkûmdur. Bu kısır döngüden kurtulmak için iki çözüm yolu önerir: Ya devlet yatırımları zorla toplanan vergilerle yapılacak ve bunu için de bu ülkeler serbest piyasadan vaz geçip planlı ekonomiye yönelecek ya da dış sermaye girişleri ile özel sektör yatırımlarının finansmanı sağlanacak. Nurkse’ün burada varsayımı ekonomiyi sektör sektör değil bir bütün olarak değerlendirmesidir. Halbuki sermaye birikimi, büyüme ve kalkınma problemleri ekonominin toplam büyümesi kadar aynı zamanda büyümenin sektörel oranlarıyla da ilgilidir.

1990’lardan sonra dijital teknolojini gelişimi (teknolojik etken), Sovyet Blokunun dağılması (siyasi etken) ve küreselleşme (iktisadi etken) sonucunda dünya kapitalizminde o zamana kadar görülmeyen bir süreç başladı. Nurkse’ün teorisi uyarınca birçok iktisatçı gelişmiş ülkelerin sermaye fazlalarının gelişmekte olan ülkelere akması (küreselleşme) sonucunda gelişmiş ve gelişmekte olan ülkeler arasındaki sermaye birimi ve refah farklarının azalacağını savunmaktaydılar. Bu görüş hakim görüş haline geldi. Öyle ki, biz de dahil olmak üzere birçok gelişmekte olan ülkede, “özelleştirme – finansallaşma – dış mali liberalleşme” bir paket program halinde savunulmaya başladı. İş o kadar çığırından çıktı ki, tarihleri boyunca işçi haklarının ve sosyal devletin savunucusu olan İngiliz İşçi Partisi, Alman Sosyal Demokrat Partisi ve Fransız Sosyalist Partisi, o dönem “üçüncü yol” olarak adlandırılan bir paradigma değişimiyle bu politika paketine destek verdiler. Sosyal Devleti yıkayıp, kefenleyip mezara gömdüler. Bugünkü “liberal solcuların” kökeni aslında uluslararası kapitalistler karşısında diz çöken bu çapsızlardır.

Küreselleşme teorik olarak her türlü mal ve hizmetin serbest ticareti ile her türlü üretim faktörünün (sermaye, bilgi ve emek ) serbest hareketini içeren gayrı resmî bir küresel ortak pazara karşılık gelir. Öte yandan pratikte küreselleşme kabaca her türlü sermayenin ve enformasyonun serbest hareketi ile yüksek teknolojili hizmetler ve sanayi mamullerinin serbest ticaretini içeren bir sürece dönmüştür. Yani emeğin serbest dolaşımı sıkı kısıtlarla yasaklanırken emek yoğun mallarının (özellikle tarım ürünlerinin) serbest ticareti sınırlandırılmıştır. Yani gelişmiş ülkeler ve bir kısım gelişmekte olan ülkelerin üretebildikleri malların serbestçe ticareti yapılırken, diğer gelişmekte olan ülkeler ve az gelişmiş ülkelerin ürettikleri malların ticareti kontrol altındadır. Gelişmiş ülkelerde sermaye fazlaları diğer ülkelere (faiz kazanmak için dış borç veya kâr elde etmek için doğrudan sermaye yatırımı olarak) akıtılırken, öte yanda fakir ülkelerde emek fazlaları ve bu fazla emekle üretilebilecek her çeşit malın uluslararası hareketi engellenmiş veya kısıtlanmıştır. Yani, sözün kısası, nalıncı keseri gibi hep gelişmiş ülkelerin çıkarına işleyen bir düzen tesis edilmiştir. Birçok liberal ve sol liberal iktisatçının küreselleşmenin teorik tanımı sanki geçerliymiş gibi hipotezler kurması ve bunun sonuçlarının (yani zengin ve fakir ülkeler arasındaki farkın ortadan kalkmasının) gerçekleşeceğini savunması aslında bir aldatmacadır. Çünkü bu eşitsiz sistem zengin ülkeleri nispî olarak daha zenginleştirirken fakir ülkelerin de nispî olarak daha fakirleşmesine yol açmaktadır. Dünyada borç yükünün aşırı şişmesine yo açmaktadır. Kırk yılın sonunda dünya kapitalizmi artan eşitsizlikler nedeniyle bugün yolun sonuna gelmiş gözükmektedir.

DÜNYAYA KENDİMİZİ KAPAYALIM MI?

Bu ahval ve şerait içinde, bizim gibi ülkelerde iki zıt görüş –ifrat ve tefrit misali- dillendirilmektedir. İlkini savunanlar “Artık milli devletin modası geçti, her kurumumuzla uluslararası sisteme entegre olalım, küresel piyasalar bize neyi uygun görüyorlarsa o şekilde yaşayalım.”, diyenlerdir. Bunlara göre Türkiye’de yerli ve milli ne varsa geriliğin, fakirliğin ve cehaletin temelini oluşturur. Tartışmasız bir şekilde her yönden Batılılaşıp emperyalistlerin sadakası ile geçinmek gerekmektedir. Öte yandan ikinci görüş ise, “üst akıl ve dış mihrakların” etkisinden arınıp dışa kapalı kendi yağıyla kavrulan bir ülke tasavvur etmektedir. Bu iki görüş de yanlıştır.

Bir gelişmekte olan ülkenin kalkınma sorunlarının çözülmesi için, evvel emirde, uzun dönem büyüme hızının artması gerekir. Nurkse’ün teorisi gereği açık bir ekonomide –eğer doğru yönetilirse – büyüme hızı kapalı bir ekonomiye göre daha fazla olacaktır. Ancak bu büyümenin dengeli (yani dış açık yaratmayan sektörel orantılı) büyüme olması sadece dış sermaye çevrelerinin (yani serbest piyasanın) insafına veya kararına bırakılırsa, Pazartesi günkü yazımda olduğu gibi ne bölgeler arası dengesizlikler düzelir ne de sınıflar arası gelir dağılımı… Bize lazım olan dışa açık bir ekonomi ve dış fonlardan gelen kaynakları dengeli bir şekilde üretken sektörlere (sanayi, tarım ve yüksek teknolojili sektörlere) dağıtan planlı kalkınma politikasıdır. Pekiyi, mevcut düzende bu ne kadar mümkündür? Çok düşük bir ihtimal. Çünkü kurulu düzen hep gelişmiş ülke menşeli uluslararası kartellerin menfaatine göre inşa edilmiştir. Burada arı kovanına çomak sokan en önemli aktör ise milli ve sosyal devlettir.

Pazartesi günü ne yazacağız? “Yeni bir küresel düzen neye dayanmalıdır?” sorusunu cevaplandıracağım.

YENİ BİR KÜRESEL DÜZEN İHTİYACI

YAYINLAMA: 09 Temmuz 2020 - 23:30
İkinci Harbin sonrasında oluşan çift kutuplu dünya düzeninin ana hatları (en azından bizim de içinde bulunduğumuz Batı ittifakında) Bretton Woods sistemi ile çizilmişti. Soğuk Savaş geriliminden bu yazıda bahsetmeyeceğim, ancak Bretton Woods sisteminin temel kurumlarını anlatmak gereklidir. Bu, bugünkü sistem kurulurken hangi amaçlar doğrultusunda karar alındığını anlamak açısından önemlidir.

BRETTON WOODS SİSTEMİ NİÇİN VE NASIL KURULDU?

İki savaş arası dönemde (1918 - 1938) kapitalist dünyanın mustarip olduğu iktisadi problemler şunlardı: 1920’lerin başında Almanya, Avusturya ve Macaristan’da ortaya çıkan hiperenflasyon, 1929’daki Büyük Buhran, gelişmiş ve az gelişmiş ülkeler arasındaki yapısal farklar. Yapısal farkları açarsak gelişmiş ülkelerde tasarruf ve sanayi mamullerinde üretim fazlaları bulunurken, gelişmekte olan ve azgelişmiş ülkelerde tasarruf açıkları ve sanayi mamullerinde üretim açıkları bulunmaktaydı. Bunlara İkinci Harbin sonunda yerle yeksan olmuş Avrupa’nın kalkınma ve imar ihtiyaçları ile bir alternatif dünya görüşünün cisimlenmiş ve dev boyutta temsilcisi Sovyet Blokunu da eklemeliyiz. İşte kurulmak istenen düzenle amaçlanan -en azından kapitalist blok içinde- büyük krizlere ve hiperenflasyonlara yol açmadan kontrollü ve istikrarlı bir büyüme performansı oluşturmaktı. Bunun yanında kapitalist blok içinde ülkeler arası gelir ve servet farklarının da en aza indirmek amaçlanmaktaydı. Yani gelişmekte olan ve az gelişmiş ülkeler, gelişmiş ülkelerden daha hızlı büyümeliydi. Bunun yanında uluslararası işbölümü ve uzmanlaşma üye ülkeler arasında tesis edilmeli ve dış ticaret kanalları da açılmalıydı. Bunun için bir dizi kurum oluşturuldu.

IMF, yani Uluslararası Para Fonu, küresel finans piyasalarının yokluğunda hem uluslararası ödeme ve finans hareketlerini yönlendirecek hem de üye ülkeler içinde popülist para politikalarını engelleyecek ve para arzlarını kontrol edecek bir kurum olarak tasarlandı. Kabaca bir Dünya Merkez Bankası konumundaydı.

WB, yani Dünya Bankası, üyeler arasında gelişmekte olan ve azgelişmiş ülkelere kalkınma kredileri vermesi, fakirlikle mücadele etmesi gereken bir kurum olan planlandı. Zaman içinde uluslararası yatırım ve ticaret anlaşmalarında garantör olan ve uluslararası ticari anlaşmazlıklarda arabuluculuk yapan yan kuruluşları da tesis edildi. Böylece Dünya Bankası aslında bir çeşit Dünya Kalkınma Bakanlığı olarak tasarlanmıştı.

WTO, yani Dünya Ticaret Örgütü, GATT (Tarife ve Ticaret üzerin Genel Anlaşma) örgütü olarak başlayan hayatını, bütün dünya ticaretini mal standardizasyonundan uluslararası ticaretin kurallarını tesis etmeye kadar her alanda yetkili bir Dünya Ticaret Bakanlığına dönüştü.

NATO ise, zaten, “ilkel ve barbar ‘gomanizlere’” karşı “hür dünyanın” savunma ve güvenliğinden sorumluydu.

Bu kurumların güdümü ve eylem planları çerçevesinde bir dizi iktisadi kural hayata geçirildi. Bunlardan en önemlisi bütün dünyada sabit kur sistemi uygulanmasıydı. Böylece üye devletlerin hem kendi başlarına alacakları devalüasyon kararlarına hem de Merkez Bankalarının kendi başlarına para politikası belirlemelerine mani olmuşlardı. Hem kur hem de para politikaları sıkı bir şekilde IMF kontrolündeydi.

Bu sistem amacına ulaşmadı. Sebebi çok önemsiz gibi görünen ama aslında çok hayati bir hatada gizliydi. Küresel bir iktisadi düzen tek bir milli devletin parasına endekslenmişti: ABD Doları. Görünüşte Amerikan Merkez Bankası da küresel sisteme bağlı görünse de, ABD’ye para politikası dikte edecek bir kurum bulunmamaktaydı. Bu ise, zaman içerisinde, yukarıda bahsedilen kurumların ABD’nin emperyalist çıkarlarının araçları haline gelmesine yol açtı. Öyle ki, Bretton Woods sistemi 1970’lerde ortadan kalksa bile ABD Dolarının küresel para olma vasfı kuvvetlenerek devam etti, sistemin kurumları da emperyalist gücün vesayet kurumları olarak – kuruluş amaçlarına aykırı bir şekilde – varlıklarını devam ettirdiler.

2008 KRİZİ VE SONRASINA GİDEN SÜREÇ

Soğuk Savaş sonrası ABD tek süper güç olarak kalınca mevcut para sistemi ve NATO’nun askeri gücünü kendi dünya egemenliği adına kullanmaya çalıştı. Burada daha önceki yazılarımda bahsettiğim gibi hem fiziki, hem iktisadi hem de entelektüel gücü bu yükü kaldırmaya yetmedi. Tek süper gücün imparatorluğunun dayanağı olan parasal hakimiyeti de bu küreselleşme ve teknolojik gelişim süreçleri sebebiyle – takdir-i ilâhi diyelim - paradoksal olarak ABD’nin güdümünden çıktı. Artık ortada hiçbir milli devlet tarafından kontrol edilemeyen bir bilgi ve enformasyon ağı (internet) ile yine hiçbir milli devlet tarafından kontrol edilemeyen bir para ve kredi ağı (uluslararası finans sistemi) çıkmıştı. Bu durumun doğal sonucu da uluslararası suç şebekeleri ve terörün, uluslararası casusluk faaliyetlerinin ve birbirini her geçen gün daha sıklıkla takip eden finansal krizlerin ortaya çıkmasıydı. Süreç 2008 kriziyle taçlandı. Sistemin egemen güçleri 2008 krizi ardındaki yapısal iktisadi sorunları, küreselleşmenin yol açtığı siyasi ve sosyal problemleri çözmek yerine para basarak krizi ertelemeyi, tozları halının altına süpürmeyi tercih ettiler. Bugün Korona Virüs Salgını ve onun yol açtığı reel sektör krizi nedeniyle ipliği pazara çıkan, sıvaları dökülen bu üç kâğıt düzeninin devam edemeyeceği aşikârdır. 2008 Krizinden bu yana ertelenen, sumen altı edilen sorunların üstüne bugünkü sorunlar da eklenmiştir.

PARA BASMAK HER DERDE DEVA DEĞİLDİR

Hiçbir ilaç yan etkisiz değildir. İktisadi politikalar için de bu geçerlidir. Ancak her dönemde “her derde deva kocakarı ilacı satan cinci hocalar” çıkabileceği gibi, her problemi çözebilecek mucizevi politikalar üreten “aydınlatılmışlar” da çıkacaktır. Bugün, bütün egemen güçlerin ortak “her derde deva politikası” parasal genişlemedir. Görünen o ki, geçmişten hiç ders alınmamıştır. Karşılıksız para basarak ki, literatürde bunun adı kalpazanlıktır, bütün problemler geçici bir süre için halı altına süpürülür. Ama daha sonra bu problemler daha büyüyerek tekrar zuhur ederler. Çözüm Bretton Woodssistemi benzeri, bugünkü dünya koşullarını da dikkate alarak kurulmuş, yeni bir dünya sistemidir. Bu sistemin ana hatları ve kurumları ilk Bretton Woods sistemine benzeyebilir. Ancak önemli bir farkla: Dünya para sisteminin küresel emperyalist gücün güdümünde olmaması koşuluyla. Bu ne derece gerçekleşebilir? Çünkü bu sistemin gerçekleşmesi demek, büyük küresel finans kartellerinin kârlarının radikal bir şekilde düşmesi, gelişmiş ülkelerden kısa vadede gelişmekte olan ve az gelişmiş ülkelere servet aktarımı, ülkeler arası gelir ve servet farklarının kapanması, gelişmiş ülkelerin uluslararası siyaseti tayin gücünün düşmesi, savaşların sınırlandırılıp silah kartellerinin zarar etmesi anlamına gelir. Ancak bu bütün dünyada işsizliğin minimum düzeye inmesi ve reel üretimin artması anlamına da gelmektedir. Yani uzun vadede her kesin kazanabileceği bir alternatif.

Eğer bugünkü sistem devam ederse kanaatim odur ki, 20 yıl içerisinde dünya büyük bir ekonomik durgunluk sürecine, bunun sonucunda çıkabilecek halk ayaklanmalarına, bunu bastırmak için –özellikle gelişmiş ülkelerde- popülist ve otoriter yönetimlerin tesisine gidecektir. En nihayetinde bu bizi bir küresel savaşa bile sürükleyebilir. Daha vaktimiz var. Herkesin aklını başına toplaması gerekir. Dünya zenginlerinin kâr ve servetlerinden verecekleri bir taviz karşılığında medeniyetin toptan yıkımının önüne geçilebilir. Ama insanlık tarihi göstermiştir ki, insanların para, güç ve servet hırsı onları irrasyonel davranışa sürüklemekte, tarihten ibret almalarına engel olmaktadır.

“Tarihi tekerrürden ibaret sanıyorlar / Hiç ibret alınsaydı tekerrür mü ederdi?” Mehmet Akif Ersoy…

YENİDEN OSMANLI- I: AYASOFYA VE İDRİS KÜÇÜKÖMER

YAYINLAMA: 12 Temmuz 2020 - 23:35
Memleketimizde hakim olan yoğun cehalet ortamında tartışmalar da goygoyculuk ve kakafoniden öteye geçmiyor. Cehaletle kastımız “ne bilmediğini bilmemektir.” Buna göre bilgeliğin en yüksek derecesi de “ne bilmediğini bilmektir.” Cehaletten bilgeliğe ara basamaklar ise “ne bildiğini bilmemek” ve “ne bildiğini bilmek” ile tamamlanır. Bugün gündemin sıcak meselesi Ayasofya üzerinde yapılan tartışmalar “ne bilmediğini bilmeyen” cahillerin kakafonisinden ibarettir. Bunun arka planı ise, daha temel bir düşünce veya ütopyaya dayanır: Yeniden Osmanlı’yı ihya etmek. Çok yüzeysel bir bakış açısıyla bu ütopya Türkiye’deki bilumum milliyetçi ve İslamcı toplulukların ortak hülyasıdır. Bugün ve birkaç yazı boyunca bu “Osmanlı’yı ihya etmek” fetişi üzerinde duracağım. Bugün Ayasofya’yla başlayıp İdris Küçükömer Hocamıza uzanacağız.

Ben de çocukluğumda böyle hülyalar sahibiydim: Hayallerimde en modern silahlarla teçhiz edilmiş Yeniçeriler New York’ta Özgürlük Heykeline, Roma’da San Pietro Katedrali’ne Türk bayrağı dikiyorlar, Kanuni Dönemi kıyafetlerine bürünmüş Türk devlet adamları da esir ettikleri Batı ülkelerinin kiliselerinde Cuma namazı kılıyorlardı. 11-12 yaşında bir çocuğun hayalleri olarak hoş görülebilir de, saçı sakalı ağarmış kocabaşların yetmişlerinde bu hayallere sahip olması ne derece hoş görülür? Traji-komik… Bahsettiğim kocabaşlar sanki İstanbul düşman işgalinden kurtarılmış gibi hamasi ve akla ziyan paylaşımlarda bulunurken, karşı cenahtaki Batılılara meftun “aydınlatılmış” kocabaşlar da Türkiye Cumhuriyeti bitmiş ve Türkiye ortaçağ karanlığında boğulmuş gibi âh-ü figân etmekteler.

AYASOFYA’NIN KİLİSEDEN CAMİYE ÇEVRİLMESİ

Ayasofya konusunda görüşümü hemen söyleyeyim: Atatürk Ayasofya’yı müzeye çevirerek dîne aykırı bir iş yapmamış fakat milli değerlere ve Türk töresine uymayan bir uygulama yapmıştır. Çünkü İslam dininde ne fethedilen yerlerin en büyük ibadethanesini camiye çevirmek vardır, ne de büyük Şahların ve Sultanların gösteriş maksadıyla yapacağı büyük mescitlere izin verilir. Dinimizde ibadethanelerin şaşaalı olmaması gerekir. Aynı zamanda ne Peygamberimiz ne de sahabiler fethettikleri ülkelerdeki kiliseleri camiye çevirmemişlerdir. Hatta Hazreti Ömer Kudüs fethinde Hristiyan din adamlarına ve mabetlerine dokunulmamasını emreder. Yani Peygamberimiz ve sahabelerin uygulamasına göre Fatih’in Aya Sofya’yı camiye çevirmesi dine uygun değildir hatta, Hazreti Ömer tarafından bizzat yasaklanan bir iştir ama asker millet Türklerin Töresine uygundur. “İstanbul bizimdir!”, demektir. Dolayısıyla Aya Sofya’nın ve diğer mabetlerin camiye döndürülmesi biz Türklere ait bir gelenektir. Atalarımızın bize emaneti olan Aya Sofya’nın tekrar cami olması bizim için, milli örf ve geleneklerimizin ihyası için önemlidir. Ama dini olarak hiçbir önemi yoktur! Çünkü ne Allah’ın böyle bir emri vardır, ne de Peygamberimiz’in böyle bir uygulaması. Bu yüzden Aya Sofya kararı nedeniyle tekbir getirmenin Allah’ın indinde çok bir yeri olmasa gerektir.

İDRİS KÜÇÜKÖMER KARŞI DEVRİMCİ GERİCİ VE İSLAMCI MIYDI?

10 Temmuz 2020 tarihli Cumhuriyet gazetesindeki yazısında saygıdeğer Emre Kongar Hocamız her sene artık mutat olageldiği üzere İdris Küçükömer Hocamıza yönelik bazı eleştiriler getirmiş. Özeti şu: “Türkiye’de Cumhuriyet Devrimlerine karşı gelen, ulus (Hocanın kavramı bu, ben milleti tercih ederim, DMD) ve Cumhuriyeti yıkma amacı güden siyasi hareketlerin fikir babası İdris Küçükömer’dir.” 27 Mayıs 2019 tarihinde YeniBirlik Gazetes’inde yazdığım “Demokrasinin Ekonomi Politiği – İdris Küçükömer Üzerine…” adlı yazımda bu konuda doyurucu bilgi vermiştim. Yine 2018 yılında yazdığım ATÜT yazılarında da bu konuya değinmiştim. Burada tekrar basitçe özetleyeyim: İdris Hoca Türkiye tarihinde Batı demokrasilerinde olmayan, hatta demokrasinin temellerine aykırı bir siyasi yapılanma ve mücadele sürecini mantıki temellerle açıklamaya çalışmaktaydı. Yani normalde fakir fukaranın, ezilen azınlıkların, işçilerin ve işsizlerin onların hakkını savunan sola ve ensesi kalın göbeği şiş iş adamı, tefeci bezirgan, tüccar ve rantiyelerin de sağa oy vermesi gerekirken Türkiye’de tam tersi olmaktaydı. İdris Hoca bunun sebebini Osmanlı’dan miras tarihi ve iktisadi birikimle açıklamaya çalışmıştı. Bunu yaparken de Hoca gibi değil gazeteci gibi yazıyordu. İdris Hoca’ya sağcı, gerici, karşı devrimci diyenler, örneğin Emre Kongar Hocamız, kendisinin ne derece solcu sayılabileceğini düşünmektedir? Eğer bir insan Atatürkçü ise, CHP seçmeni ise ve Altı oku savunuyorsa ne sosyalist sayılır, ne solcu, ne de Marksist! İdris Hoca ise Marksist yöntemle çalışan (içinde belli hatalar da bulunan ama) ezber bozan bir modelle ortaya çıkmıştı. Hoca’yı “cinci hocalarla” bir tutmak insafsızlıktır. Kişi ilkönce kendisinin ne olduğunu ve ne olmadığını bilmelidir.

OSMANLI’YI İHYA EDELİM DE HANGİSİNİ İHYA EDELİM?

Gelelim Osmanlı’nın ihyasına… Bizim milletimizin çoğunluğunu teşkil eden ve bugün kendisini “yerli ve milli” olarak tanımlayan milliyetçi ve muhafazakâr kitleler kendi köklerini “Osmanlı” ile bağdaştırırlar. Osmanlı İmparatorluğu hakkındaki bilgileri ise “Diriliş Ertuğrul”, “Kuruluş Osman”, “Payitaht Abdülhamit” ve “Muhteşem Yüzyıl” dizilerinden elde edilmiştir. Çoğu Anadolu kasabalarından gelip büyükşehrin kapitalist ve acımasız atmosferinde yaşama tutunmaya çalışan garibanlardır. Bu ortamda doğal olarak Türk Tasavvufu ile uzaktan yakından alakası olmayan ve günümüzün “cinci hocaları” olarak tanımlanabilecek Cemaatlerin tornasından geçmiştir. Ancak Emre Hoca için sorduğumuz soru bunlar için de geçerlidir: Siz Osmanlı’nın kim olduğunu ve dahi kendinizin kim olduğunu biliyor musunuz?

Osmanlı Devleti bütününde Türk maşeri dehasının yarattığı ve Türk kültürünün en yüksek zirvesini teşkil eden bir Cihan Devleti’ydi. Ancak bu devleti uzun ömründe üç döneme ayırabiliriz: Beylik ve krallık dönemi, İmparatorluk dönemi ve millileşme dönemi. Beylik ve krallık dönemi kabaca Osman Gazi’den Sultan İkinci Murat’a kadar gelir. Bu dönemde temelde bir Balkan Krallığıdır. Fatih’ten Sultan İkinci Mahmut’a kadar klasik bir yeniçağ imparatorluğudur. Bu iki dönemin modern anlamda milli ve yerli olduğu söylenemez. Devletin adı Osmanlı Ailesi Devleti (Devlet-i Âl-i Osman), Hanedanın adı Osman’ın Ailesinin Hanedanı (Hanedân-ı Âl – i Osman), bugünkü “yerli ve milli arkadaşların” dedeleri de en hafif tabiriyle kul ve reaya (güdülecek sürü) ve en ağır ifade ile “etrâk-ı bî idraktir”, (İdraksiz, anlayışsız Türkler). Gerçek anlamda bugünkü Anadolu Türklerinin oluşturduğu “yerli ve milli arkadaşların” dedelerinin devlet yönetiminde, orduda ve ilmiyede söz sahibi olduğu dönem, Pâdişahın kendini Türk Hakanı olarak (Sultan İkinci Abdülhamit Han) gördüğü dönem İkinci Mahmut ve sonrasındaki millileşme dönemidir. Bunun doğal devamı da Cumhuriyet dönemidir. Yani ez cümle: “Osmanlı bizim dedemizdi.”, diyenlere, “Hangi Osmanlı?” diye sormak gerekir. Eğer Klasik dönem Osmanlı’sını “atalarımız olarak” görüyorlarsa, bilmelidirler ki, o dönem Osmanlı yönetimine en fazla isyan eden, o yönetimin devşirme paşaları tarafından katledilen, idraksiz diye hakaret edilen Anadolu Türkleri kendi dedeleridir. Eğer atamız olarak tabir edilecek bir dönem varsa, o da, son millileşme dönemi Osmanlı’sıdır. Ama ne gariptir ki, en başta modern “cinci hocalar” olmak üzere bu dönemi tekfir etmekte, Sırp ve Hırvat dönmesi paşaların kendi gerçek dedelerine zulmettiği klasik dönemi kutsamaktadır.

Burada bitirelim. Cuma’ya devam ederiz inşaallah.

YENİDEN OSMANLI – II : İSLAM ALEMİ OSMANLI'NIN İHYASI İSTER Mİ?

YAYINLAMA: 16 Temmuz 2020 - 23:25
Pazartesi günü “Osmanlı’nın ihyası” düşüncesi üzerine yazı dizisine başlamıştık. Şu anda kamuoyunda ve benim de içinden geldiğim milliyetçi ve muhafazakâr camiada hâkim görüş Osmanlı Cihan Devleti’nin ihya edilmesine en çok Batılıların karşı olduğudur. Onun içinde, zannederler ki, Batılılar Osmanlı’yı yeniden ihya edecek bir Türkiye’nin önünün kesilmesi gerektiğini düşünürler. İlaveten, bizim milliyetçi ve muhafazakâr camia, bütün İslam Âleminin ve Müslüman halkların “Ah, Osmanlı Saltanatı yeniden kurulsa, ne kadar bahtiyar oluruz!”, diye heyecanla beklediklerini sanırlar. Umutları odur ki, Eyüp Sultan’da kılıç kuşanarak Ayasofya’da Cuma namazı kılacak Türk Devlet reisini bütün İslam Âlemi oy birliği ile Halife kabul edecektir. Pazartesi günkü yazımda da değindiğim gibi 11 – 12 yaşında çocukların böyle hülyalara kapılması mazur görülür de, saçı sakalı ağarmış kocabaşların bu hülyalara kapılması kat’iyetle mazur gösterilemez.

Hakikat ise bambaşkadır… Müslüman dünyanın, özellikle Arapların Osmanlı hakkındaki düşüncesi hepimizin tüylerini diken diken edebilir. Bugün İslam âleminde, özellikle Araplar arasında “Osmanlı’nın ihyası” düşüncesi nasıl karşılık bulacaktır, bunu tartışacağım. Ama öncelikle bizim ahalimizin geneli ne anlamaktadır, onu cevaplayayım.

OSMANLI’NIN İHYASI İLE TÜRK TOPLUMU NE ANLAMAKTADIR?

1299’dan 1699’a kadar sürekli büyüyen 1453’den 1650’lere kadar dünyanın bir numaralı askeri ve siyasi gücü olan Osmanlı Devleti bu tarihten sonra bazı geçici zaferler haricinde sürekli yenilmeye başlamıştı. Yani 1700’den 1918’e kadar tam 218 sene yenilgi üstüne yenilgi, kaybedilen topraklar katledilen ve kaybolan insanların hatıraları ve ana vatana göç eden milyonlar görmüştü Türk toplumu. Tabiî bu bir travma idi. Yaşanan acıların telafisi ise gitgide daha büyük oranda geçmişin şanlı zaferlerinde aranıyordu. İşte her sıkışıklık anında, bizi tekrar Fatih ve Kanuni dönemlerini marazi bir hasretle yâd etmeye götüren duygu bu travmadan kaynaklanır.

Okuduğumuz tarih kitaplarında, kutladığımız bayramlarda, seyrettiğimiz dizilerde hep dünyayı bir zaman bugünkü tabirle “süper güç” olarak yönetmiş İmparatorluğumuza duyulan hasret vardır. Bu da aslında romantik ve marazi bir bakış açısıdır. Ünlü tarihçi Carr’ın da belirttiği gibi tarih yazıldığı zamanın şartlarına göre yazılır. Dedelerimizin Osmanlı yönetimine nasıl baktığından bağımsız olarak, biz, bugünkü ihtiyaçlarımıza binaen Osmanlı’yı yeniden tanımlıyoruz.

Bugün ahalimizin çoğu için Osmanlı’nın ihyası bütün Türk ve Müslüman aleminin Türkiye’nin liderliğinde bir çatı altında toplanması anlamına gelir. Elbette ki bu, Türk Devlet reisinin Halife olması şartı ile Hilafet’in de ihyası anlamına gelir. Kimse, bugünkü Türkiye’de, hanedanı getirip tekrar meşruti monarşi kuralım dememektedir. Bunu en başta oyla gelen seçilmiş devlet adamlarımız istemez. Osmanlı’nın ihyasından ahalimizin çoğunluğunun kastı, belki bir AB benzeri yapı altında, Türk ve İslam Aleminin bir çatı ve Türkiye liderliği altında bir araya gelmesidir. Dahası bütün Müslümanların da, tıpkı bizim gibi, bunu hasretle beklediği zannedilir. Gerçek ise bambaşkadır.

“OSMANLI’NIN İHYASI” İSLAM TOPLUMLARI İÇİN NE İFADE ETMEKTEDİR?

Mısır ve Garb Ocakları (Libya, Tunus ve Cezayir) hiçbir zaman tam anlamıyla Osmanlı olmadılar. Osmanlı Devleti’nin merkezi kurum ve kurallarından bağımsız özerk bir yapının içinde yaşadılar. Uzak Hicaz, Sudan, Somali ve Yemen gibi eyaletler de aslında hiçbir zaman İstanbul’daki merkezin otoritesini hissetmediler. Bugünkü Irak ve Suriye ile Ürdün, İsrail ve Filistin nispeten merkezi gücü, onun kurumsal yapısını ve kültürel hayatını diğer Arap ülkelerine göre daha fazla hissediyorlardı. Esas anlamıyla Osmanlı hayat tarzı, kurumları ve kültürü Anadolu ve Rumeli ile belli oranda Kırım’da hakimdi. Bu yüzden Arap toplumlarının kahir çoğunluğu için Osmanlı bir yabancı yönetim idi. Orta Asya’daki Türk toplumları için İkinci Abdülhamit dönemine kadar Osmanlı Devleti uzak bir diyardan başkası değildi. Ancak Rus işgalinden sonra Halife ve Türk Hakanı unvanları ile Abdülhamit Han’ın belli bir otorite elde ettiği bilinmektedir. Azerbaycan Türkleri içinse Osmanlı yüzyıllardır savaşılan düşman idi. Özetle diyeceğim odur ki, Osmanlı kimliği ve kültürü ancak Rumeli ve Anadolu ahalisini kapsamaktaydı. Diğer imparatorluk halkları için Osmanlı uzaktaki yabancıdan ibaretti.

Sultan III. Selim zamanında başlayan Vehhabi ayaklanması bütün Hicaz’ı sarmıştı. Bunun arkasındaki düşünce Muhammet bin Abdülvehhab adındaki bir Hanbelî fakihinden kaynaklanıyordu. Bu kişi bugünkü Vehhabiliğin kurucusudur. Şeytan bakışlı Abdülvehhab’a o dönemki Suud aşiret reisi Muhammed ibni Suud destek verdi. Bunların ana görüşü şu idi: “Osmanlı Devleti dinde bid’atler (yozlaştırıcı yenilikler) getiren, İslam dinini aslından uzaklaştıran, İslam âlemini dininden, zenginliğinden ve adaletinden eden fasık bir hükümettir. Halifeliği haksız yere gasp etmiş, Arap toplumunu geri bırakmış, tarikat ve tasavvuf adıyla bilinen zındıklığı meşrulaştırmıştır.” Bu eşkıyalar kendilerine biat etmeyenleri kılıçtan geçirmiş ve devlete isyan etmişlerdir. Bugün (Türkiye dışında) dünyada İslamcı olarak bilinen hareketlerin büyük çoğunluğunun düşünceleri bu temellere dayanır. Gerek Mısır’daki ulema, gerek Pakistan’daki ulema Vehhabilere yakın köktenci görüşleri savunurlar. Aralarındaki farklılıklara rağmen, hepsinin ortak kanaati, İslam Âleminin geri kalmışlığının ve İslam’ın yozlaşmasının sebebi olarak Osmanlı’yı görmeleridir.

Bugünkü Arap devletleri açısından olaya bakacak olursak “Osmanlı’nın İhyası” sözü bile onlar için en kötü kâbus yerine geçer. Çünkü Osmanlı’nın ihyası ile anladıkları Türkiye’nin tahakkümüdür. Sadece şu bile bu durumu ispata kâfidir: Son yıllarda Arap devletlerinin ve Arap birliğinin ortak karar alabildiği tek konu Türkiye’nin sınır ötesi askeri harekâtlarını kınamalarıdır. Arap ve İslam ülkelerindeki devletler nazarında “muhayyel İslam Dünyası” yoktur. Sadece kendi hükümran oldukları devletler vardır. Düşünsenize Sisi veya herhangi bir Arap Reisi Osmanlı’nın ihyasından ne anlayabilir: Türkiye’nin ülkesini işgali… Bizim böyle bir bakış açımız da hedefimiz de yok ama bilelim ki Araplar için durum bu şekildedir.

Arapların aydınları ve milliyetçileri için de Osmanlı yönetimi Arap kimliğini yok eden, Arapları cehalete ve sefalete mahkûm eden, ceberrut bir yönetimdir. Bu düşüncelerinin bir kısmı Batılı sömürgelerin etkisiyle gelişmiş olsa da, Arapların muhafazakârları ve İslamcıları için de Osmanlı’nın ne ifade ettiğini yukarıda anlattık.

Hal böyle iken, bizim “Osmanlı’nın ihyası” ile kastettiğimiz İslam ülkelerinin birliği ve dayanışması önerisinin ilk önce o ülkelerin yönetimleri tarafından kabul edilmeyeceği, kınanacağı aşikârdır. Eğer bir İslam birliği kurulacaksa, Mısır’ın, Suudların, Pakistanlıların ve diğerlerinin her biri bu birliği kendi hegemonyası altında ister. O yüzden muhayyel bir “İslam Ümmeti” ve muhayyel bir “İslam Dünyası” yoktur. Zaten Osmanlı’da İslam Dünyasının ortaklaşa kararıyla hakimiyete geçmemiş, halifeliği de”icma-i ümmetle” ele almamıştır. Osmanlı kılıç hakkıyla, askeri gücüyle egemenlik kurmuştur. Zaten bu güç tükenince de yıkılmıştır. Onun için boşa hayal görmeyelim. Eğer bütün petrol havzalarına yayılan İslam Alemini kendi yönetimimiz altında birleştirmek istiyorsak bu fethi yapacak dev orduya, o orduyu besleyecek büyük finansal ve ekonomik kaynaklara ve de uzun bir zamana ihtiyacımız vardır.

Pekiyi Osmanlı’nın ihyası iktisadi açıdan rasyonel midir? O da Pazartesi’ye kalsın.

YENİDEN OSMANLI- III: OSMANLI'NIN İHYASI TÜRKİYE İKTİSADİ AKLA UYGUN MUDUR?

YAYINLAMA: 23 Temmuz 2020 - 23:25
Son iki yazımda Osmanlı’nın İhyası konusunu incelemiştim. İlk yazıda ihya edilecekse son dönem Osmanlı’nın bizim milliyetçi – muhafazakâr camia ile organik bağı olabileceğini, klasik dönem Osmanlısının bizim milliyetçi – muhafazakâr camiayı oluşturan Anadolu Türkleri için çok da ecdat sayılamayacak bir devşirmeler bürokrasisinin güdümünde olduğunu yazmıştım. O yazıda bizim milliyetçi – muhafazakâr camianın Osmanlı algısındaki çarpıklığı anlatmıştım. İkinci yazıda diğer Müslüman halkların ve özellikle Arapların Osmanlı algısını deşifre etmiş ve onlara göre Osmanlı’nın ne ifade ettiğini irdelemiştim. Buna göre de Osmanlının ihyasına en çok Arapların karşı çıkacağına değinmiştim. Bugünse daha farklı bir açıdan olayı tahlil edeceğim: Farz-ı muhal bütün İslam ülkeleri bizim liderliğimizi kabul etseler, AB benzeri bir iktisadi ve siyasi oluşum gerçekleşse, Türk Devlet Reisi de Eyüp Sultan’da kılıç kuşanıp Ayasofya’da Cuma namazı kılıp Halife ilan edilse, bu durumun Türkiye için yararlı ve akılcı olup olmadığını tartışacağım. Biliyorum, bu bizim insanımız için çok duygusal bir konu… Ama bu tür meselelerde akıl yerine kalple hareket ettiğimiz içindir ki, çoğu zaman çıkmaz içinde kalıyoruz.

Yukarıdaki senaryonun geçerli olduğunu düşünelim. Bugünkü AB benzeri bir Müslüman Toplumlar Konfederasyonu kurulmuş olsun. Bu birlik ortak para ve ortak maliye politikasının uygulandığı bir entegrasyon süreci olsun. Böyle bir durumda Türkiye’nin iktisadi ahvali, bizim “yerli ve milli ahalimizin” psikolojisi ne olurdu? Bakalım…

Bir ekonomik entegrasyon sürecinde, eğer her türlü üretim faktörü (sermaye ve işçi) serbest dolaşımdaysa, yine hem ortak para politikası (tek para birimi – Avro benzeri) hem de ortak maliye politikası (bütün ülkelerde tek elden vergi toplanması ve tek elden kamu harcaması) uygulanması durumunda entegrasyon en zengin ülkelerden en fakirlere servet ve gelir akışına yol açar. AB’de bu durum farklıdır. Orada tek para politikası halen tamamlanmamıştır, tek maliye politikası da yoktur. Bu ise zenginlerin (Almanya’nın) diğerleri aleyhine daha zenginleşmesi anlamına gelir.

Eğer Osmanlı ihya edilecekse, bugünkü şartlar içinde diğer ülkelerin buna razı olması için Türkiye ile entegrasyondan menfaatleri olması gerekir. Bu da Türkiye’nin emekçilerinden, girişimcilerinden, vergi mükelleflerinden toplanacak parayla Afganistan’ın, Irak’ın, Suriye’nin, Somali’nin ihya edilmesi anlamına gelir. Yetti mi? Daha durun yeni başlıyoruz… Dünyada güvenlik sorunlarının en fazla olduğu, her nevi eşkıyanın boy gösterdiği, uyuşturucu ticaretinden beyaz kadın ticaretine gayr-ı kanuni işlerin en fazla vuku bulduğu coğrafyada güvenliği sağlamak kimin görevi olacaktır? Tabii ki, bu coğrafyada ordu denebilecek tek güç olan Türk Silahlı Kuvvetleri’nin. Bu coğrafyada açlıkla, salgın hastalıklarla mücadele edecek kurumsal yapı hangisidir? Tabii ki Türk Sağlık Bakanlığı. Türkiye’de çok küçük bir azınlık olan radikal selefi İslamcılarla fikir bazında kim mücadele edecektir? Diyanet İşleri Başkanlığı. Yani kendi memleketimizin bunca kalkınma sorunu varken, bu kadar senedir PKK ve FETÖ gibi teröristlerle mücadele ederken bir de bu geniş coğrafyanın sorunları ile uğraşmak ciddi bir finansal kayba, yüzlerce insanımızın kaybına ve Türkiye’nin enerjisinin boşa harcamasına yol açacaktır. Dahası şu anki halimizi finanse etmek için ciddi bir parasal kaynağa ihtiyaç varken, bu emperyal projenin finansmanı nereden gelecektir? Daha doğrusu bu kaynak musluğun başını tutan ABD, AB, Rusya ve Çin’den gelir mi? Cevap olumsuzdur.

Eğer bu entegrasyonda (yani ihya edilmiş Osmanlı İmparatorluğu’nda) emek dolaşımı serbest olacaksa, o takdirde, insan göçünün yönü bellidir: Ben birkaç istisna haricinde, hiçbir Türkün para kazanmak için Mogadişu’ya, eğitim için Bağdat’a, yaşamak için Karaçi’ye, dini yaşamak için de Riyad’a gideceğini zannetmem. Ancak aksi geçerlidir. Yani yıkılmış Irak, Suriye, Afganistan, Somali ve Libya’dan (bugün olduğu gibi kaçak değil, anasının ak sütü gibi helal ve yasal yollardan) Türkiye’ye sökün edecek binlerce “Yeni Osmanlı vatandaşını” milletimiz “ensar” gibi bağrına basabilecek midir? Muamma… Üstüne üstlük, haramzade Körfez Emirlerinin para babası kodamanlarının satın alacağı Türk firmaları da cabası…

Ticarete gelince… Şu anda Devletimizin doğru politikalarıyla hızla gelişen Silah Sanayimiz dışında yüksek katma değerli mal satacağımız ülkeler ihya edilmiş Yeni Osmanlı ülkeleri değildir. Belki inşaat sektörümüz bundan nemalanır. Ama Türkiye’nin bu süreçte değişecek emek yapısıyla ticaretimizde aslan payı düşük katma değerli giyim ve gıda sektörü olabilir. Belki –düşük bir ihtimal de olsa- tesettür modasına da İstanbul yön verebilir. Öyle ya Cemil İpekçi veya Muammer Ketenci kreasyonunun Kahire, Sana, Şam ve Kabil moda evlerinin favorisi olacağı aşikârdır.

Ez cümle… Böyle bir birlik bizi iktisadi olarak geriye götürür. Teknolojide geri kalmamıza, üretimde katma değerimizin düşmesine, gelecek göçlerle milli kültür ve kimliğimizin bozulmasına yol açar. Hiçbir akıl baliğ Türk böyle bir akılsızlığı kabul etmez. Ama iş farklı şekilde aksettirilmektedir. Mehter marşları eşliğinde fütühat hayalleri canlandırılmaktadır. İnsanlarımız akılları ile değil ama kalpleriyle harekete teşvik edilmektedir.

Son söz de şu olsun: Osmanlıyı ihya etmeye gerek yoktur. Çünkü zaten kurumları, halkı, kültürü ve yaşam tarzıyla Osmanlı bizatihi Türkiye Cumhuriyeti’dir.

Hayırlı Cumalar.

FATİH'İ ANLAMAK - I

YAYINLAMA: 26 Temmuz 2020 - 23:20
Cuma Günü Ayasofya Camii yeniden ibadete açıldı. Benim de içinde olduğum milliyetçi ve muhafazakâr kitlenin kalbinde bir yara olarak kalan Ayasofya’nın müze olma durumu nihayete erdi. Ayasofya’nın Cami’ye yeniden tahvili Türk tarihinin en büyük şahsiyetlerinden biri olan Fatih’in mirasının ve İstanbul’un “bize ait olduğunun” tapu belgesinin tescili olarak görülmektedir. Devletimizin bu mabedi layık olduğu şekilde ihya etmesi Türk milletinin de gönlünü kazanmıştır.

Bugün Türk tarihinin en büyük şahsiyetlerinden olan Fatih Sultan Mehmet Han’ın mirasına nasıl sahip çıkabileceğimizi tartışacağım. Acaba Fatih nasıl bir insandı? Bugün yaşasa Türkiye ve Türkler hakkında ne düşünürdü? Eğer Fatih’i önemsemiyorsanız, onun düşünüş ve eylem tarzını anlamak istemiyorsanız bu, tabiî ki, önemsizdir. Ancak, eğer Fatih sizin kimliğiniz ve aidiyetinizde önemli bir yere sahipse o zaman “Fatih’in İstanbul’u fethettiği yaştasın!” diye Mehter Marşı okuttuğumuz gençlerin ve her daim genç kalan büyüklerimizin Fatih’in kişiliği, düşünüş ve eylem tarzı hakkında bilgilenmesi gerektiğini düşünüyorum. Bu bağlamda bugün ve bir sonraki yazımda Fatih’i hayatındaki farklı rolleri ile ele alacağım. Bunları bilimsel düşünüş, stratejistlik ve taktisyenlik, liderlik, mareşallik, dine bakışı ve vizyon olarak sınıflandıracağım. Ama öncelikle halkımızın çoğunluğunun kafasındaki Fatih’i anlatayım ki aradaki tezatlar ortaya çıksın. Bakalım ne çıkacak…

HALKIMIZIN KAFASINDAKİ FATİH

Şu anda büyük çoğunluğu (nüfusun kabaca yüzde 70’i) büyük şehirlerde yaşayan Türk Halkı’nın gözünde Fatih, haklı olarak, en büyük kahramanlardandır. Genel sağ cenah münevverleri (Münevveri bilerek kullandım; tenvir edilmiş yani başkaları tarafından aydınlatılmış demektir; milletin gerçek seçkinleri ise başkası tarafından aydınlatılmaz, kendileri ışık kaynağıdır, DMD.) için hem İslâm’ın “ilâ -yı kelimetullah – Allah’ın sözünü dünyaya yaymak” düsturunun hem de modern zaman münevverleri tarafından zikredilen “Türk Cihan Hâkimiyeti Mefkûresinin – Türk Dünya Egemenliği İdeolojisinin” cisimlenmiş örneğidir. Münevverler bunu söyleyince halkımızın içindeki geniş yığınlar için Fatih rahmetli Erbakan Hoca ile yine rahmetli Başbuğ Türkeş’in karması bir ideolojiye sahip, beş vakit namazında, dünyayı Müslümanlaştırmak ve Türkleştirmek isteyen bir ulu hakan olarak kabul edilir. Tabiî tarihi Kara Murat çizgi romanı ve piyasa işi dizilerden öğrenirseniz olacağı budur. Pekiyi, gerçek bu mudur? Yazının devamını okuyun, cevabı bulacaksınız…

FATİH’TE BİLİMSEL DÜŞÜNCE

Bilimsel düşüncenin özünde akılcılık yatar. Akılcılık ise olayları analiz ederken, sorunları çözerken, dünyadaki olgu ve süreçleri nesnel değerlerle ele alıp, aralarındaki neden sonuç ilişkisini sorgulayarak, yapılan hatalardan ders alıp tekrar etmeyerek, meselelere aklî ve mantıkî açıklamalar ve çözümler önermek demektir. Fatih’in bütün hayatı bu bakış açısının delilleri ile doludur. Öte yandan Fatih’in kendisi de yüksek düzeyde bir eğitimden geçmiştir. Tarihçilerin üzerinde ittifak ettiği üzere Arapça, Farsça, Yunanca, Latince dillerini çok iyi bilmekte, Sırpça ve İtalyancayı anlamaktadır. Matematik ve Tarih’te uzman olması bir yana, balistik biliminde mucit seviyesindedir. (İstanbul’un fethinde kullanılan havan topları ve roketler kendi icadıdır.) Sarayında her ülkeden filozofları ve bilim adamlarını toplamaya, onları tartıştırıp dinlemeye özel bir önem verirdi. Bugünkü Türkiye’deki siyasetçi profiline baktığımızda, çoğu aldığı eğitimle alakasız işler yapan, bırakın dört-beş yabancı dil bilmeyi büyük kısmı doğru düzgün Türkçe konuşamayan adamlar ile mukayese bile kabul edilemez. Bunun ötesinde devlet adamlarımızın ne kadar bilimsel düşünceye sahip olduğu ve ne kadar eleştiriye açık olduğu da tartışmalıdır. Toplum hayatının (özel ve kamu fark etmez) her alanında belli bir liderlik rolü üstlenen hemen hemen her Türk’ün ortak özelliği etrafında çanak yalayıcı dalkavuklardan bir hale oluşturup eleştiriye kulaklarını kapatmalarıdır. Fatih bunun tam tersi bir adamdı.

STRATEJİST VE TAKTİSYEN OLARAK FATİH

Tarihçilerin ortak görüşüne göre Fatih Büyük İskender’in Fetihlerini ve Gaius Julius Caesar’ın Savaşlarını sürekli okurdu. Bu bağlamda kara ordusunu yeniden teşkilatlandırdı, Yeniçeri’leri tüfekli piyade sınıfına dönüştürmeyi planladı, topçuluk ve balistik ilmine büyük önem verdi. Devleti büyük bir İmparatorluğun çekirdeği olarak yeniden teşkilatlandırdı. Böyle bir gücün denizlerde hâkimiyet olmadan oluşamayacağını bildiği için denizciliğe çok önem verdi. Bunda İstanbul’un Fethi sırasında Türk Donanması’nın yaşattığı fiyaskonun da büyük bir payı vardır. İstanbul’u bu büyük İmparatorluğun merkezi olarak yeniden kurdu. Belki de İstanbul Rumları onun devrinde İmparatorluktaki en mutlu kavim idiler. Bugün Türkiye Cumhuriyeti tarihine ve son dönem Osmanlı tarihine bakarsak Atatürk dönemi haricinde bu tarz bir stratejik kavrayışa, maalesef, rast gelemiyoruz. Tanzimat reformlarındaki yüzeysel değişimler, Balkan Harbindeki fiyasko, Abdülhamit Han ve Talat Paşa’nın Alman yanlısı siyasetleri, Birinci Dünya Savaşı’na girişimiz, NATO’ya üye oluşumuz ve Kore Harbi’ne katılmamız, AB serüvenimiz, Birinci Körfez Harbi’ndeki tutumumuz, Yunan işgaline uğrayan Ege adalarına sessiz kalışımız, limanlarımızı ve denizlerimizi etkin kullanmayışımız, Rusya ve ABD karşısındaki “ince ayara dayanan” politikamız ve hepsinden ötesi borçla kalkınmayı şiar edinmemiz, bu stratejik bakış açısından yoksun olduğumuzun göstergeleridir.

FATİH’İN LİDERLİĞİ

Üniversitede 20-21 yaşlarında çocuklara ders anlatıyorum. İçlerinde çok azı derste sorduğum çok basit sorulara cevap verecek, gerekirse Hocası ile anlaşamadığı noktalarda itiraz edebilecek özgüvene sahipler. Burada bilgileri yok demiyorum, sınavda çok güzel neticeler alan öğrencilerin hemen hemen tamamı derste katılım sağlamıyorlar. 21 yıllık meslek hayatımda edindiğim tecrübeler ışığında birkaç istisna dışında bu gözlemim hep doğrulandı. Bunların hepsi özgüven eksikliğinden kaynaklanır. Özgüven liderliğin birinci şartıdır. İkinci şartı cesarettir. Öğrenci kitlesi içinde cesur kararlar verebilen ve bu kararların sonuçlarına da katlanmayı göze alan öğrenciler çok azınlıktadır. Bu öğrenciler çoğunluğa uymayı en temel kaide edinmişlerdir. Halbuki lider çoğunluğu kendine uydurabilecek cesarete sahip olmalıdır. Üçüncü haslet ise teşkilatçılıktır. Bu ise, bizim toplumumuzda (modern “cinci hocaların” güdümündeki post modern cemaat yapıları dışında) çok da rastlanmayan bir özelliktir. Fatih 21 yaşında koca devletin başına geçtiğinde, karşısında Çandarlı gibi dev bir siyaset figürü, onun yıllarca yönettiği bir bürokrasi, Anadolu’da ve Rumeli’deki köklü hanedanlar bulunmaktaydı. O ise özgüvenle dizginleri ele aldı, cesaretle (ve çokça sertlikle) kararlarını alıp uyguladı ve devleti yeniden teşkilatlandırdı. Bizim genç arkadaşlar özgüven, cesaret ve teşkilatçılığa sahip değillerse saçı başı ağarmış yetmişlik “delikanlılar” hiç sahip olamazlar. Onun için siyaset, devlet ve toplum hayatımızda “idare-i maslahatçılık”, “neme lâzımcılık”, kokmaz bulaşmaz tavır temel düstûr haline gelmiştir. Böyle olunca “Fatih’in İstanbul’u fethettiği yaştasın!” desen ne olur, demesen ne olur.

Cuma’ya devam etmek üzere şimdilik hoşçakalın.

FATİH'İ ANLAMAK- II

YAYINLAMA: 30 Temmuz 2020 - 23:30
Pazartesi günkü yazımda Fatih’i hayatındaki farklı rolleri ile ele alacağımdan bahsetmiştim. O yazıda Fatih’in bilimsel düşünüş, stratejistlik, taktisyenlik ve liderlik yönlerini ele almıştım. Bugüne ise Fatih’in mareşallik yeteneğine, dine bakışına ve vizyonuna değineceğim.

YENİÇAĞIN EN BÜYÜK MAREŞALLERİNDEN OLAN FATİH

Mareşal teknik olarak büyük meydan savaşı kazanmış generallere verilen unvandır. Fatih başta İstanbul olmak üzere birçok kale fethetmiş, Karaman Beyliği’ni ortadan kaldırmış Kırım’ı ilhak ve Doğu Karadeniz sahillerini fethetmiş ve Romanya’yı devlete bağlayarak Karadeniz’i bir Türk Gölü haline getirmiştir. Bu süreçte başta Venedik, Papalık ve Akkoyunlu Sultanlığı olmak üzere büyük bir ittifaka karşı savaşmıştır. Süreç Otlukbeli Meydan Muharebesi ile taçlanmıştır. Savaşın sonunda Akkoyunlu Sultanı Uzun Hasan Bey yanındaki Karamanoğlu’na şöyle demiştir: “Be hey Karamanoğlu! Hanedanın bed nâm olsun. Benim ne işim vardı Osmanoğlu’yla!” Uzun Hasan Bey öyle küçümsenecek bir adam değildir. Bugünkü Irak, İran, Doğu ve Güneydoğu Anadolu ile Türkmenistan’ın mutlak hükümdarıdır. Ordusu Ortaçağ’ın en dehşetli ve talimli ordularındandır. Ancak karşısında Fatih’in otuz yılda oluşturduğu profesyonel bir Yeni Çağ ölüm makinası vardı. Fatih Yeniçeriyi tüfekli ağır piyade sınıfına dönüştürmüş ve sahra topçuluğunu geliştirmiştir. Bu savaştaki başarı sadece o anlık komutanlık becerisinin değil ama bütün hükümdarlığı süresince harcadığı emeğin somut ürünüdür. Çok sonraları Kanuni devrinde İspanyol General Gonzalo Fernandez de Cordoba’nın İtalya savaşlarında uyguladığı tüfekçilerin yaylım ateş tekniği ile 17’inci asırda İsveç Kralı Gustavus Adolphus’un sahra savaşlarında kullanacağı hafif topların ilk kullanıcısı olmuştur. Sebebi ise çok açıktır: çağının çok önünde bir teknoloji kullanımı ve taktik bilgisi. Tabii bunun arkasında bitmek tükenmek bilmeyen bir çalışma olduğu kadar, serbest düşünceye, akla ve bilime güven de vardır. Şimdi Fatih’in torunları olarak övünen bizler, teknoloji geliştirmek, bilimsel araştırmalara destek vermek, eleştirel düşünceyi öne çıkarmak konusunda ne yapıyoruz? Hakkını yemeyelim, Türkiye’nin özellikle İHA ve SİHA teknolojisi ile neler başardığını hepimiz gördük. Ancak diğer alanlarda Türk ekonomisi bir montaj tezgâhından öte gitmemektedir. Düşünün ki, yıllardır sözünü ettiğimiz Altay Tankını tezgâha süremememizin sebebi motorunu yapamamamızdır. Türkiye’nin insan gücü mü yoktur? Vardır. Türkiye’nin parası mı yoktur? Vardır. Pekiyi neyi yoktur? Fatih benzeri stratejik bir bakış açısı ve mareşallik yeteneği. Altay Tankını devletin kuracağı ve her şeyini devletin karşılayacağı bir fabrikada üretebilecekken sırf özel sektör olsun diye oraya buraya ricada bulunmanın bir anlamı var mı? Fatih’in Ayasofya Camiinde Cuma namazı herkes kılabilir, ama bu Fatih’in mirasını sahiplenmek demek değildir. Fatih’in mirasının sahiplenmek için onun stratejik bakış açısına, liderliğine ve komutanlığına, akla ve bilime verdiği öneme de sahip olacaksınız.

FATİH’İN DİNE BAKIŞI VE İSLAM YORUMU

Bizim ahaliden sıradan bir vatandaş için Osmanlı Padişahlarının her biri kutsanmış, evliyalara nispet edilecek ve hâk-i pâyine (ayağının bastığı toprağa) yüz sürülecek mübarek zatlardı. Bu bağlamda fetihle müjdelenmiş Sultan olarak Fatih, bizim ahalinin gözünde, kutb-ül aktab (NOT: Tasavvufta manevi olarak dünya üzerinde tasarruf sahibi velilere kutb denir, kutb – ül aktab ise kutbların kutbudur, DMD.) makamına kadar yükselmiştir. Atasözünün dediği gibi: “Şeyh uçmaz, mürit uçurur!” Fatih durumunda bu ise, gerçeklerden yüz seksen derece sapmak anlamına gelir. Fatih Sultan Mehmet’in kendini yakın gördüğü dini yorum, bugün kendini cemaat önderi olarak takdim eden “modern cinci hocaların” bakışından hayli farklıydı. Fatih’in birinci dereceden hocası Akşemsettin Hazretleri idi ki bu köşede daha önce yazdığım 1 Haziran 2018 tarihli “DİLENCİ ŞEYHİN KÖSE MÜRİDİ, KÖSE ŞEYHİN CİHANGİR MÜRİDİ” adlı yazıda ondan etraflıca değinmiştim. Akşemsettin her halinden heterodoks Kalenderî Hayderi gelenekten geldiği belli olan Hacı Bayrâm-ı Veli’nin mürididir. Para, mal ve mülk peşinde değildir. Akşemsettin Hazretleri Dini, bugünkü cinci hocalar gibi anlamaz, aslında bozulmuş halde olsalar bile bugünkü Alevi Müslümanlara yakın bir din anlayışına sahipti. Yine Fatih’in bildiğimiz kadarı ile Hurufi Bâtınilere de bir sempatisi vardır. Bunlar da heterodoks İslam anlayışına müntesiptir. Yine Fatih’in kendini yakın hissettiği bir başka grup Kalenderi tarikatıdır. Fetihten hemen sonra bir Bizans kilisesini Kalenderi dervişlerine dergâh olarak vermiştir ki, bugün bu bina, Veznecilerde Kalenderhane Camii olarak hizmet vermektedir. Özellikle Rumeli’ndeki devrin en büyük Kalenderî Şeyhi Otman Baba ile yakın ilişki içindedir. Otman Baba ve Fatih ilişkisine de yine bu köşede yayınlanan 7 Aralık 2018 tarihli “TARİH GEÇMİŞTE YAŞANAN ÖYKÜLERİN BUGÜNE UYARLANARAK ANLATILMASI MIDIR?” adlı yazımda değinmiştim. Bu adı geçen şahıs ve tarikatların ortak özelliği hâkim Ortodoks / Kitabi İslam anlayışına karşı heterodoks bir İslam anlayışını benimsemeleri ve Vahdet-i Vücut inancına sahip olmaları idi. Bugün Fatih gelse ve gençlere “Ketçap yemeyin, azarsınız!” diyen, “Asansöre kadınlarla binmek zinadır” diyen, “Yolsuzluk hırsızlık değildir!” diyen, Allah’ın Cenneti’nin kâhyası misali saf ahaliye “Yetmiş salavat çekene bir huri!” müjdesini veren “cinci hocaları” görse hırsından kudururdu. Bu Hacivat Çelebi kılıklı “cinci hocaların” kelleyi kurtarsalar bile adam akıllı bir falakaya yatırılacakları (benim kanaatimce) kat’idir.

FATİH’İN HEDEFLERİ VE VİZYONU

Aslında şu ana kadar iki yazıda çizdiğimiz Fatih Sultan Mehmet Han portresindeki bütün özelliklerine Fatih’in vizyonunu anlatırken tekrar değineceğim. Fatih’in amacı neydi? Bu açıktır ki, Fatih Sultan Mehmet kendine ne Emevî ve Abbasi Sultanlarını, ne İran Şahlarını, ne de Türk Hakanlarını örnek almıştı. Fatih Sultan Mehmet yeniden Roma İmparatorluğu’nu kurmak, hem Doğu hem de Batı Roma taçlarını kendinde birleştirmek istiyordu. Bu yüzden kendini Kayser-i Rum (Roma Sezarı) ve Sultan-ı İklim-i Rum (Roma ülkesinin Sultanı) olarak adlandırırdı. Roma İmparatorlarının hepsinin ortak unvanı olan “pontifex maximus / bütün dinlerin başrahibi” unvanını kullanmasa bile, fiilen o unvanın sahibi gibi davranmıştır. Örneğin protokolde Fener Rum Patriğini Şeyhülislam’la eşit kabul etmesi yanı sıra, Bizans döneminde İstanbul’a sokulmayan Ermeni Gregoryen kilisesini İstanbul’a kabul ettiği gibi, aynı zamanda İstanbul Ermeni Patrikliğini de o kurmuştur. Fatih döneminde adının başında “Has” olan birçok paşa vardır. Bunlar ne Türk kökenlidir, ne de devşirmedir. İsminin başında “Has” unvanı olan bu paşalar aslında Fetihten sonra Müslüman olmuş Bizans Prens ve Asilzadeleridir. Yani Bizans aristokrasisi İslam’ı kabul ederek daha kuvvetli bir şekilde devlet yönetiminde yer almıştır. Fatih İstanbul’u ihya ve inşa ederken de bir Türk İslam beldesini değil ama Büyük Konstantinus ve Büyük Justinianus’un İmparatorluk şehrini temel almıştır. Yeniçerilerin yeniden teşkilatlandırılması ve tüfekli ağır piyade sınıfına dönüştürülmesi de Roma Lejyonerleri örneğini takip eder. Fatih’in, belki de ölümüne bile sebep olan, bu Roma’nın ihyası hayali ve vizyonu son seferinde de gözümüze sokulur: Gedik Ahmet Paşa’nın başlattığı İtalya’nın fethi projesine kendisi de bizzat katılacaktır. Amaç Aya Sofya’nın yanına San Pietro Katedralini ve Şeyhülislam’la patriğin yanına Papa’yı da katmaktır.

Fatih bu hedefini gerçekleştirseydi ne olurdu? Tarih “keşke” ile yazılmaz, tarih olan bitenin kaydına dayanır. Ancak ben tarihçi değilim ve fikrimi ifade edeyim: Eğer Fatih zehirlenip öldürülmese idi, muhtemelen bir sene içinde bütün İtalya’yı fethedecek, Roma’da Batı Roma İmparatoru olarak taç giyecek, belki Papalığı da İstanbul’a taşıyacaktı. İtalya’nın fethiyle beraber hem sanat ve ilim alanında önemli katkılar elde edecek, hem de ilkel kapitalizmin temel finans kurumları ve bu kurumların idare ettiği servet ile iktisadi ve sosyal hayata bakışımız değişecekti. Belki de başka türlü ve bize özgü bir kapitalizmin temelleri de atılacaktı.

Neyse yerim kalmadı… Bir sonraki yazıda Sayın Ali Erbaş’ın bahsettiği Fatih ve Vakıflar ilişkisine değineceğim.

Herkesin Bayramı ve Cuması mübarek olsun…

FATİH DE LANETLENENLERDEN MİYDİ?

YAYINLAMA: 03 Ağustos 2020 - 00:10
Bizim memleketimizde siyasi içerikli tartışmalar, eğer biraz dışarıdan bakarsanız, gayet komik ve eğlendirici tartışmalardır. Son 15 günün konusu da Diyanet İşleri Başkanı Sayın Ali Erbaş’ın Ayasofya minberinde elinde kılıçla okuduğu Cuma Hutbesi sırasında söylediği sözlerdir. Sayın Erbaş hutbede mealen “İslam dininde vakıfların dokunulmaz olduğunu, vakıflara dokunanın yanacağını ve vakıfların vakıf senedine uymayacak şekilde kullananların lanetlendiğini söyledi.” Memleketimizde bu şekilde kışkırtıcı sözlerin gazına gelmeye çok mütemayil insanlar da hemen salvoya başladılar: “Diyanet İşleri Başkanı istifa etsin, Atatürk’e lanet okudu.” Karşı tarafta ise meramını doğrudan söyleyemeyen iktidar yanlıları bin dereden su getirerek kıvırtmaya çalıştılar. Hâlbuki çoğu da bal gibi hutbede söylenen sözlere katılıyorlardı. Pekiyi, ben ne düşünüyorum? Bana göre bu tartışma baştan sakıttır. Sayın Erbaş’ın “vakıfların İslam’da dokunulmazlığı” ve “vakıflara dokunanın lanetlendiği” yönündeki ifadeleri yanlıştır, dine dayanarak bu sözleri etmesi de caiz değildir. Tabii ki, her insan dünyevi bir amaçla bu düşünceyi söyleyebilir, ama dinde olmayan bir şeyi (vakıfların dokunulmazlığı) varmış gibi gösterip sonra da sadece Allah’ın takdirinde olan bir meselede (lanetlenmek) bir garip âdemoğlu olarak hüküm vermek hududunu aşmak, kendini (hâşâ) Allah yerine koymaktır. Mesele dini açıdan bu durumdayken, Osmanlı tarihi açısından nerededir? Osmanlı tarihinde vakıfların sosyal ve iktisadi faydaları nedeniyle yeri çok önemlidir. Ancak, vakıflar aynı zamanda, belli dönemlerde “paralel devlet yapılarının” temelini teşkil ettiği için Osmanlı yönetimi bunlara el koymuştur. Bu kişilerden biri de Fatih Sultan Mehmet Han’dır.

Bugün ilk önce İslam’da vakıfların dokunulmazlığı fikrinin yanlışlığını anlatacağım. İkinci olarak her dünyevî meselede Allah’ın lanet edeceğini beklemenin ya din tahrifçiliğini ya da dinî cehaleti gösterdiğini vurgulayacağım. Sonrada Osmanlı tarihinde vakıflara değineceğim.

İSLAM’DA VAKIFLARIN DURUMU

Ben ilahiyatçı değilim ve bu yüzden işi ehline bırakalım. TDV İslam Ansiklopedisi Vakıf başlığı altında Hacı Mehmet Günay’ın yazdığı maddeye atıfta bulunalım:

“Sözlükte “durmak; durdurmak, alıkoymak” anlamındaki vakıf (vakf) kelimesi terim olarak “bir malın mâliki tarafından dinî, içtimaî ve hayrî bir gayeye ebediyen tahsisi” şeklinde özetlenebilecek hukukî bir işlemle kurulan ve İslâm medeniyetinin önemli unsurlarından birini teşkil eden hayır müessesesini ifade eder… Ebû Hanîfe’ye göre vakıf, vakfedenin mülk bir aynı mülkiyetinde tutarak menfaatini fakirlere veya bir hayır cihetine tasadduk etmesidir. Ebû Yûsuf ve İmam Muhammed vakfı, “menfaati insanlara ait olmak üzere mülk bir aynı Allah’ın mülkü olarak temlik ve temellükten ebediyen alıkoymak” şeklinde tanımlar. Ebû Hanîfe’ye göre vakıf işlemi bir tür âriyet niteliğindedir ve vakfedilen malın mülkiyeti hükmen vakıf yapanda kalmaktadır. İmâmeyn’e göre ise bunlar vakfedenin mülkiyetinden çıkıp Allah’ın (kamunun) mülkü haline gelmektedir. Hanefî doktrininde ve Osmanlı uygulamasında doğurduğu sonuçlar bakımından daha çok İmâmeyn’in tarifi benimsenmiştir… Kur’ân-ı Kerîm’de vakıf kavramını ve kurumunu doğrudan çağrıştıracak bir ifade yer almamakla birlikte Allah yolunda harcama yapmayı, fakir, muhtaç ve kimsesizlere infak ve tasaddukta bulunmayı, iyilik yapmada ve takvâda yardımlaşmayı, hayır ve yararlı işlere yönelmeyi öğütleyen birçok âyet Müslüman toplumlarda vakıf anlayış ve uygulamasının temelini oluşturmuştur. … ” (https://islamansiklopedisi.org.tr/vakif)

Yani, Kur’an – ı Kerîm ve Sünnet – i Nebevî’de açıkça belirtilmeyen, tanımlanmayan, hukuki varlığı hakkında mezhepler arası uyuşmazlıklar bulunan, hatta Hanefî fıkhında İmâm-ı Azâm ve iki büyük öğrencisi İmam-ı Ebû Yûsuf ve İmam Muhammed arasında fikir ayrılığı bulunan bir meseleden bahsediyoruz. Kim nerede söylemiştir vakıflar dokunulmazdır diye? Kime göre bunu söylüyorsunuz?

Kendiniz Diyanet İşler Başkanı olarak içtihat mı yaptınız? Oysa sizin uzmanlık alanınız fıkıh değil, dinler tarihidir. Hatta Hristiyanlık üzerine yazdığınız eserleriniz İslam fıkhı üzerine yazdıklarınızdan kat be kat fazladır.

ALLAH’IN LANETİNE KİMLER UĞRAR?

Haydi, bunların üzerinde durmadık, es geçtik diyelim. Bir vakfın vakfiyesindeki şartların gerçekleşmesini engellemek nasıl Allah’ın lanetine vesile olsun ki? Allah’ın lanetine uğramış topluluklar Kur’an’da zikredilir:

Bunlar “yaptıkları yüksek binalar, inşaatlar ve gökdelenlerle övünen, kibirlenen Âd Kavmi, Allah’ın nimetine nankörlük eden Semûd Kavmi ve Benî İsrail, eşcinselliği bütün topluma zorla dayatan Lût Kavmi, üçkâğıtçılığı, sahtekârlığı ve ticarette yaptığı hileyle meşhur Medyen ve Eyke Kavmi, tek adam rejimi kurup başlarındaki zorbaları tanrılaştıran Firavun ve Nemrud Kavmi, tefecilik ve beyaz kadın ticareti ile geçinen Ebû Leheb ve Mekke Müşrikleridir.”

Siz hangi dini bilgiye dayanarak bir vakfın vakfiyesinin bozulmasını Allah’ın lanetine gerekçe olacağını söylüyorsunuz? Kimse kendini Allah yerine koymasın… Bu sözlerden dolayı Sayın Ali Erbaş’ın tövbe etmesi gerekir. Çünkü kimse Allah’ın kitabında olmayanı Allah’ın kitabında varmış gibi söyleyemez, bundan dini hüküm çıkaramaz. Bu sözleri söyleyenin ya dinde reforma ve tahrifçiliğe niyetlendiğine ya da cehaletine hükmedilir. Ben, iyi niyetli olarak bakıyorum ve ikinci seçeneğin doğru olduğuna inanıyorum.

OSMANLI’DA VAKIFLAR MESELESİ

Bizde genel olarak sağ düşünceli münevverler / aydınlatılmışlar “serbest piyasa ekonomisini” ve “özel mülkiyeti” sanki Allah’ın emriymiş gibi kutsallaştırırlar. Hâlbuki torunları olmakla övündüğümüz Osmanlı Medeniyeti 1850’ye kadar toprakta özel mülkiyetin değil kamu mülkiyetinin (yani bir nevi Komünizmin) olduğu bir ekonomik sisteme sahipti. Bizzat cennetmekân Fatih Sultan Mehmet Han’ın hayata geçirdiği ilkelere göre ekilebilir (yani katma değer üretebilir) bütün araziler devlete aitti. Padişahlar bile tahta çıktıklarında kendilerine tevdi edilen arazilere (Has diye bilinen en yüksek gelirli ve en kıymetli araziler) malik değillerdi. Ölünce bütün bu araziler devlete kalırdı. Padişahın sadece bir oğlu tahta çıkacağı ve diğerleri – yine Fatih Kanunnamesine göre- “nizam-ı âlem için” boğdurulacağından onlara kalacak miras bir mesele değildi. Yeni Padişaha yeni haslar verilirdi. Ancak ya Padişah kızı ve eşi olan Sultanlar, onlar ne olacaktı? Padişahlar, onları takiben Paşalar, Ağalar kendi tasarruflarına verilen arazileri vakfederlerse, o takdirde, bu arazilerin mülkiyeti devlette olmak kaydıyla kira ve üretimden kaynaklanan gelirlerini mirasçılarına bırakabilirlerdi. Böylece bir taşla iki kuş vurulmuş oluyordu: Hem Hanım Sultanlar, Sultanzadeler, Paşazadeler ve Ağazadeler babalarından belli bir gelir – hem de büyük bir gelir – miras alabiliyorlardı, hem de o dönemde olmayan sosyal devletin vazifesini gören ve topluma sosyal hizmet üreten kurumlar oluşturuluyordu. Ayrıca vakıf mallarından vergi de tahsil edilemiyordu. Burada kritik nokta vakfın yönetiminin kimin elinde olduğuydu. Vakıfların yönetimi el değiştirebilirdi. Osmanlı yönetiminde – özellikle iktisadi buhranlar sırasında – Vakıfların yönetimi tarikatların eline geçebiliyordu. Yani belli bir müddet sonra Devlet bir bakıyordu ki, ekilebilir ve dolayısıyla vergi kaynağı olan arazilerin önemli bir kısmı Tarikat şeyhlerinin eline geçmiş. Örneğin böyle bir duruma Fatih zamanında rastlıyoruz. Cennetmekân Fatih Sultan Mehmet Han, Anadolu’da ve Rumeli’de iyice bitleri kanlanan ve büyük miktarda ekilebilir araziyi vakıf adı altında eline geçiren tarikatların vakıflarına el koymuş ve devletleştirmişti. Çünkü bu vakıflardan vergi tahsil edilemiyordu ve devletin ciddi bir nakit sıkıntısı vardı. Bu duruma o dönemin “cinci hocaları” çok bozuldular ve bir ihtimal Fatih’in zehirlenmesini organize edenlerle iş birliği içindeydiler. Nitekim Fatih’in oğlu İkinci Beyazıt’ın ilk yaptığı iş de bu vakıfları tekrar tarikatlara vermek oldu. Bir başka örnek de Atatürk’tü. Cumhuriyet kurulduğunda ekilebilir arazinin yüzde 60’ı vakıfların ve vakıfların da yüzde 90’ı tarikatların

elindeydi. Atatürk, Fatih gibi vakıfları devletleştirdi. O zamana kadar “Paşa Hazretleri!” diyerek Atatürk’ün karşısında temenna eden bu “cinci hocalar”, servet ellerinden gidince Atatürk’ü “Deccal” ilan ettiler.

FATİH DE LANETLENMİŞ MİDİR?

Şimdi Sayın Erbaş’a son bir soru soruyorum: Acaba zât-ı âlilerinin kıymetli içtihadına göre “dokunulmaz” olan tarikat vakıflarını devletleştiren Fatih de “Allah’ın lanetlediği” kimselerden midir? Bu durumda Fatih ve Atatürk’ün durumlarındaki benzerliği nasıl yorumlarsınız?

BİRKAÇ SORU VE BİRKAÇ CEVAP

YAYINLAMA: 06 Ağustos 2020 - 23:20
Bu köşede altı yazıdır Ayasofya, Osmanlı’nın İhyası, Fatih ve Vakıflar konusunda yazdım. İster istemez okuyucular da bazı sorular soruyorlar. Üstüne bir de dünyada açıklanan ikinci çeyrek büyüme oranları geldi. Tabii ki tam bir iktisadi felaketle karşı karşıyayız. Bu konuda da kafalarda kalan bazı soruları yanıtlamaya çalışacağım.

BİR VAKFIN TASARRUF HAKKI KAMU OTORİTESİNE AİTTİR

En son yazımla ilgili birkaç kişiden şöyle bir tepki aldım: “Bir vakfın amacının dışında kullanılması Allah’ın lanetini gerektirmez. Ancak bu, yine de, yapılan işin doğru olduğu anlamına da gelmez. Siz dini argümanlarla Türkiye’de Batılılaşmayı savunuyorsunuz!”

El Cevap: “Ayasofya’nın veya herhangi bir vakfın mülkiyeti Hanefi fıkhının İmameyn (İki İmam) olarak tanıdığı İmam-ı Azam’dan sonraki en önemli müçtehitler olan İmam-ı Ebu Yusuf ve İmam-ı Muhammed’e göre Allah’a ve dolayısıyla pratikte kamuya aittir. Kamuya ait mülkler üzerinde tasarruf hakkı – mülkiyetin bir özel şahsa devredilmemesi şartı ile – yine kamu otoritesine, yani hükümete aittir. (Osmanlı döneminde bu yorum kabul edilmiştir. Bu yüzden Osmanlı Devleti birçok defa, birçok vakfa el koyup devletleştirebilmiştir. DMD) Eğer bu mülkler özel kişilere devredilirse, o zaman, vakfın mantığının dışına çıkılır. Vakfın ne amaçla kullanılacağı ise zamanın hükümetinin tercihine kalmıştır. İster cami yapar ister müze… Bu tamamen siyasi bir tasarruftur. Benim itirazım Ayasofya’nın camiye tahvil edilmesi değil, aksine ben bu uygulamayı destekliyorum. Ancak itirazım siyasi olgular ile dini nassların karıştırılmasınadır. Çünkü siyasi olgular zamana, mekana ve koşullara bağlı olarak değişir. Ancak dini nasslar zamana ve mekana göre değişmez. Eğer siyasi uygulamaları dini gerekçelere dayandırırsanız ilahi olan dini, dünyevi olan siyasi çatışmalar içinde bir taraf olmaya ve doğal olarak da geçiciliğe mahkûm edersiniz. Bu yukarıdaki argümanın teknik kısmına verdiğim cevap.

Gelelim siyasi kısmına… Bu köşede birçok yazımda Batı Uygarlığı’nın kapitalizm mikrobuyla birlikte kendi köklerinden kopup bir Frankestein’a dönüştüğünü, bugünkü sömürgeci ve emperyalist haliyle üzerinde yaşayan canlı türleriyle beraber bütün dünya için bir felakete sebep olma potansiyeli içerdiğine değindim. Ayrıca Türk modernleşmesine yönelik eleştirilerim, Türkiye’de Batılılaşma namı altında Batılı gibi üretmeyip Batılı gibi yaşamak isteyen “beyazlatılmış Türkler” ve yeni nesil “yerli ve milli arkadaşlara” yönelik görüşlerim de açıktır. Keza “demokrasi – insan hakları – özgürlük” sloganları ile Eşkıyabaşı APO ve Casusbaşı FETO’ya destek verenlere nasıl yaklaştığım da ortadadır. Buna rağmen bana Batılılaşma taraftarı demek büyük bir insafsızlıktır. Osmanlı ve Türk kültürünü temsil etmek demek fes giyip Tanzimat hovardaları gibi dolaşmak demek değildir. Okuduğunuz Kur’an-ı Kerim’de Allah size ne diyor, onu merak etmeden sadece Arapçasını ezberlemek de Müslümanlık değildir. Öte yandan Türkçeyi doğru dürüst konuşamadan, tarihi popüler dizilerden öğrenince Türk milliyetçisi, akşam iki kadeh parlatıp yılbaşları Noel ağacı yapınca da Atatürkçü olunmaz. Hele etnik veya mezhebi azınlık gayesi ile veya daha basiti üniversite kantininde kız tavlamak için solcu hiç olunmaz. Müslüman olmak, milliyetçi, Atatürkçü veya solcu olmak ilk önce düşünsel bir eylem ve belli bir miktarda bilgi birikimi gerektirir. Bana yönelik bu eleştirinin altındaki ana saik de “bilgi olmadan fikir sahibi olan” kasabalı lumpen aidiyettir.”

PANDEMİK KRİZ TALEP YÖNETİMİ İLE ÇÖZÜLEMEZ

Gelen ikinci soru da “Ne olacak Hocam bu Pandemik Kriz?” şeklindedir.

El Cevap: İktisat Bilimi’nde, özellikle makro iktisat alt branşı geliştiğinden bu yana, iktisadi dalgalanmalara karşı politika geliştirilirken hep ekonominin toplam talebini yönetmek amaçlı politikalar öne çıkarılmıştır. Bunda, özellikle Keynes’in hala silinemeyen etkisiyle, krizlerin ana saikinin toplam talepteki dalgalanmalar olduğu varsayımı yatar. Bu varsayım, çoğu zaman, haklıdır da. Çünkü normal zamanlarda kapitalist sistem üretimle ilgili sorunlara sahip değildir. Üretim her daim devam eder. Ancak gerek gelirin eşitsiz dağılımı, gerekse rekabetçi yapıdan oligopollere doğru değişim, kapitalist sistemde sorunların çoğu zaman talep temelli ortaya çıkmasına yol açmaktadır. Sorunlar toplam talep, yani vatandaşlar ve firmaların ekonomideki mal ve hizmetlere toplam harcamaları, merkezli olunca da, tedavi de toplam talep yönetimi ile sağlanmaya çalışılmaktadır. Toplam talep yönetimi deyince, hemen akla gelen, para ve maliye politikasıdır.

Bugün Türkiye de dahil olmak üzere bütün dünyada karşı karşıya olduğumuz kriz süreci talep merkezli değildir. Firmalar zorunlu olarak üretimi kısmak ve işçi çıkarmak, ülkeler de yine zorunlu olarak dış dünyayla ilişkilerini kesmek zorunda kalmıştır. Üretim ve tedarik zincirleri kırılmıştır. Bu yüzden ABD tarihte görülmemiş bir daralma ile (- yüzde 32) karşı karşıya kalmış, yine AB ülkeleri yüzde 10’lar üzerinde daralmayı tecrübe etmişlerdir. Bu talep kaynaklı değil ama küresel salgın sebebiyle ekonomileri vuran zorunlu bir arz şokuna verilen tepkidir. Anlaşıldığı kadarı ile salgın devam ettiği müddetçe de bu durum devam edecektir.

Para ve maliye politikaları ile batık firmaları yüzdürmek, alt gelir gruplarını desteklemek sadece geçici bir önlemdir. Çözüm özel firmaların kotaramadığı üretimi kamu firmaları ile yapmaktır. Ancak bu da ciddi kaynak gerektirir. Eğer yüksek oranda birikmiş dış borcumuz olmasaydı, bugüne dek özelleştirilen firmalar özelleştirilmeyip – çok daha ucuza- iyileştirilseydi, bugün piyasada “pandemik kriz” denen bu süreçte elimiz daha kuvvetli olurdu. Pekiyi büyüme tahminim nedir? Bu durumda tahmin yapmak zor ama ikinci çeyrekte Türkiye’nin yüzde 8 – 10 oranında bir daralma ile karşılaşacağını tahmin ediyorum. Dikkat edin, bu tarih Nisan - Mayıs – Haziran dönemini içermektedir, içinde bulunduğumuz çeyreği değil.

Hepinizin Cuması mübarek olsun.

DÖVİZ PİYASASININ ANATOMİSİ

YAYINLAMA: 09 Ağustos 2020 - 23:30
Türkiye finans piyasalarında son on beş gündür hoyrat dalgalanmalar gerçekleşiyor. Her gördüğüm insanın sorduğu sorular genelde şu minvalde: “Dolar 10 TL olacakmış doğru mu?” “Çeyrek Altın 1000 TL üstüne çıkacakmış, ne dersiniz?” “Hükümetimizi yıkmak için Üst Akıl komplo yapıyormuş, gerçek mi?” “Hangi iktisadi önlemleri almalıyız?” “Ali Babacan’ın hükümete on maddelik önerisine nasıl bakıyorsunuz?” “Berat Albayrak başarılı mı?” Bugünkü ve bundan sonraki birkaç yazıda bu sorulara cevap vermeye çalışacağım.

Bugün ilk önce kur dalgalanmalarının doğasını anlatacağım. Bu konuda iktisat biliminde çeşitli teoriler geliştirilmiştir, ancak bu teorileri birbirini tamamlayacak şekilde bir araya getiren genel bir teori bulunmamaktadır. Tıpkı fizikte bir genel alan teorisinin eksikliği gibi… Bu durumun sebebi döviz piyasalarının birden fazla role ve içeriğe sahip olması kadar küreselleşmenin yarattığı ve benim “ağ etkisi” olarak tanımladığım şartlar bütünüdür.

DÖVİZ PİYASASI NEDİR?

Bir ülkenin döviz piyasası deyince yerli paranın yabancı para ile takas edildiği piyasa akla gelir. Bu yüzden bir ekonomiye belli bir dönemde birçok farklı sebep ve yolla giren döviz miktarı ile eldeki döviz rezervlerinin toplamı döviz arzını, yine aynı ekonomiden aynı dönemde birçok farklı sebep ve yolla çıkan döviz miktarı ile o dönemde ödenecek döviz borçlarının toplamı da döviz talebini oluşturmaktadır. Tabii burada genel bir döviz piyasasından ziyade farklı para birimleri için ayrı ayrı piyasalardan bahsetmek gerekir. Her bir para birimi için oluşan piyasalarda (Avro piyasası, Dolar piyasası gibi, DMD.) o piyasayı dengeyi getirecek yabancı paranın TL cinsinden fiyatına da Kur adı verilmektedir.

Yabancı bir para biriminin üç farklı niteliği vardır:

i) yabancı bir devletin milli parası olması,

ii) o ülke ile yapılan ticari işlemlerde (ihracat ve ithalat) alışveriş aracı olması

ve

iii) o ülke ile özel veya kamu eliyle yapılan finansal işlemlerde kullanılan finansman aracı olması

Döviz olarak tanımlanan para biriminin aynı zamanda bir ülkenin de para birimi olması, bu paranın arz ve talebini etkileyen faktörlerden önemli birinin o ülkenin para politikası olduğunu gösterir. Bu ise doğal olarak döviz kuru fiyatlarını hem o ülkenin para politikası faiz oranları ile hem de TCMB faiz oranları ile bağlantılı hale getirir. Herkesin anlayacağı biçimde söyleyecek olursak diğer her şey sabit iken TC Merkez Bankası faiz düşürürse kurlar yükselir, faiz arttırırsa kurlar düşer. Öte yanda yabancı ülke Merkez Bankası faiz düşürürse kurlar düşer, faiz arttırırsa kurlar yükselir. Çünkü Merkez Bankalarının faizi aslında piyasaya sürdükleri para miktarını belirlemek için bir araçtır. Örneğin bizim Merkez Bankamız faiz düşürdüğünde piyasaya daha fazla TL sürer, bu durumda TL’nin arzı arttığı için yabancı paralar TL’ye göre değer kazanırlar.

Yabancı bir para biriminin ikinci niteliği o ülke ile yapılan ithalat ve ihracat işlemlerinde alışveriş aracı olması durumudur. Bu yüzden örneğin bizim ülkemizin AB’ye ihracatı artarsa ülkemize daha fazla Avro girer ve dolayısıyla ülkemizde Avro arzı artar ve Avro kuru düşer. Tersine AB’den yapılan ithalat artarsa, bu sefer AB mallarını satın almak için daha fazla Avro’ya ülkemizde ihtiyaç duyulur, bu yüzden de ülkemizde Avro talebi artar ve Avro kuru yükselir.

Özellikle uluslararası/küresel finans piyasalarının gelişmesi ile birlikte ülkelerin hükümet ve şirketlerinin dış borç olanakları adeta sınırsız hale gelmiştir. Burada hangi ülkeye ne kadar dış borç verileceği o ülkenin piyasa faizi ile borç verecek ülkenin veya küresel piyasa da dolar faizinin (çoklukla Libor faizi) farkı ile belirlenir. Eğer TL piyasa faizi ile yurt dışı faiz arasındaki fark artarsa döviz kurları düşer, azalırsa döviz kurları yükselir. Bu işlemde ikinci önemli değişken de belirsizliktir. Burada döviz bir menkul kıymet, bir tasarruf/finansal yatırım aracı özelliğini taşıdığı için belirsizlik önemli hale gelir. Belirsizlik yatırımcıların borç verdikleri ülkenin borcu geri ödeyebilme kapasitesi hakkında şüphelerini tanımlar. Örneğin diğer değişkenler sabitken dış yatırımcıların Türkiye’nin borçlarını ödeyebilme kapasitesi hakkında herhangi bir sebeple şüpheleri yani belirsizlik artarsa, Türkiye’den döviz çıkışı hızlanır, döviz arzı azalır ve döviz kurları yukarı fırlar. Tersi durumda ise döviz çıkışları azalır, döviz arzı artar ve kurlar aşağı iner.

DÖVİZ PİYASASI BİLEŞENLERİ VE ÖDEMELER BİLANÇOSU

Bir ülkenin döviz arz ve talebini temel ve spekülatif bileşenler olmak üzere ikiye ayırmak doğru olacaktır. Temel döviz arzı bileşeni mal ve hizmet ihracatı iken, temel döviz talebi bileşeni mal ve hizmet ithalatıdır. Arz ve talebin temel bileşenleri reel üretim, tüketim ve ticaretten kaynaklanan arz ve talep bileşenleridir ki, esas olarak kurları uzun dönemde belirleyen bunlardır. Öte yandan kısa vadeli dalgalanmalar, özellikle faizler ve belirsizlik düzeyindeki oynaklık sebebiyle kur düzeylerinde oluşan dalgalanmalar, döviz arz ve talebinin spekülatif bileşenlerinden kaynaklanır. Döviz arzının spekülâtif bileşenleri ülkemizde yabancıların yaptığı doğrudan sermaye yatırımları ile kısa vadeli portföy girişleridir, (yani sıcak para girişleri). Bunun yanında döviz talebinin spekülâtif bileşenleri ise dış dünyada Türk girişimcilerin yaptığı doğrudan sermaye yatırımları ile kısa vadeli portföy çıkışlarıdır, (yani sıcak para çıkışları).

Bir ülkenin döviz piyasası aslında o ülkenin Ödemeler Bilançosunda özetlenir. Ödemeler Bilançosunda Cari İşlemler Hesabı döviz arzı temel bileşeni ile döviz talebi temel bileşeninin farkını gösterir. Eğer bu hesap açık verirse (yani cari açık varsa) bu, uzun dönemde net döviz talebinin artacağı ve döviz kurunun yükseleceği anlamına gelir. Tersine bu hesap fazla verirse (yani cari fazla varsa) bu, uzun dönemde net döviz talebinin azalacağı ve döviz kurunun düşeceği anlamına gelir. Kabaca özetleyecek olursak, diğer her şey veri iken cari işlemler hesabı değeri milli gelir arttıkça azalır, döviz kuru arttıkça da artar.

Bugünkü tanımla sermaye ve finans hesabı olarak iki kısma ayrılan hesaplar, geleneksel yöntemde sermaye hesabı altında toplanırdı. Bu hesap döviz arzı ve talebinin spekülatif bileşenlerinin farkını verir. Buna göre sermaye hesabı açığı varsa (yani spekülatif döviz çıkışları döviz girişlerinden fazlaysa), bu ülkeden net döviz çıkışı olduğu anlamına gelir. Doğal olarak kurlarda yükselme beklenir. Öte yandan, sermaye hesabı fazlası varsa (yani spekülatif döviz çıkışları döviz girişlerinden azsa) bu, ülkeye net döviz girişi olduğu anlamına gelir. Sonuçta döviz arzı artacak ve kurlar da düşecektir. Sermaye hesabını dengeye getirmesi beklenen değişken yurt içi ve yurt dışı piyasa faizleri farkıdır ve sermaye hesabı aynı zamanda belirsizlik düzeyinden etkilenir. Yine kısaca özetleyecek olursak, diğer her şey veri iken sermaye hesabı değeri yurt içi ve yurt dışı faiz farkı arttıkça artar, belirsizlik arttıkça da azalır.

Ödemeler Bilançosu’nun daha az önemli bir bileşeni de Uluslararası Rezervler Hesabı’dır. Bu hesap belli bir dönemde Merkez Bankası’nda bulunan döviz artı altın stoklarının toplamındaki değişimi gösterir. Eğer cari hesap ve sermaye hesabı toplamları negatif veriyorsa uluslararası rezerv hesabı da negatif verir yani Merkez Bankası’ndaki uluslararası rezervler (altın artı döviz rezervleri) azalır. Bu durum aslında cari açığı karşılayacak kadar dış borç bulunamadığı bu yüzden açığın Merkez Bankası tarafından karşılandığı anlamına gelir. Öte yandan eğer cari hesap ve sermaye hesabı toplamları pozitif veriyorsa uluslararası rezerv hesabı da pozitif verir yani Merkez Bankası’ndaki uluslararası rezervler (altın artı döviz rezervleri) artar. Bu durum ise cari açığı karşılayacak olandan daha fazla dış finansman bulunduğu bu yüzden fazla gelen döviz miktarının Merkez Bankası rezervlerini arttırdığı anlamına gelir.

Dördüncü bileşen istatistiki hataları veya kayıt dışı döviz hareketlerini gösteren net hata noksan hesabıdır ki, burada bu hesap üzerinde çok durmayacağız.

Özetle diyeceğimiz odur ki, döviz arzı ve talebi döviz kurunun kendisinden, Merkez Bankası faizinden, piyasa faizinden, toplam döviz borçlarından, yurt dışı faizden, belirsizlikten, yurt içi gelir ve dünya gelirinden etkilenir. Bunun ötesinde küresel finans ağı sebebiyle küresel piyasalarda oluşan hem çapraz kurlar hem de temel emtia fiyatları da yerel döviz fiyatlarını belirler.

DOLAR 10 TL OLUR MU? ALBAYRAK BAŞARILI MI?

YAYINLAMA: 13 Ağustos 2020 - 23:25
Pazartesi günü aslında gayet sıkıcı bir yazı kaleme aldım. Bir memlekette döviz piyasasının temel bileşenlerini ele aldım. Bu Uluslararası İktisat dersinde verdiğimiz bilgilerin küçük bir özetiydi. Ama buradan yola çıkarak vurgulamak istediğim şey şuydu: Döviz kurları hem Merkez Bankası politikalarının, hem hükümetin dış ticaret ve maliye politikalarının, hem de dış dünya konjonktürünün sonunda belirlenir. Bu noktaya daha sonra geleceğim. Önce mevcut kur düzeyini yorumlayalım:

13 Ağustos 2020 itibariyle piyasalarda dolar kuru 7.35 civarındadır. 15 gün içinde 6.80’lerden kur düzeyi buralara sıçramıştır. Eylüle doğru böyle bir gelişme olabileceğini daha önce hem EkoTürk ekranlarında hem de burada belirtmiştim. İnsanlar aniden böyle bir sıçramayla karşılaşınca paniğe kapılma eğilimindedirler. Ancak ben çok daha farklı bir yandan olayı inceleyeceğim. Ocak 2019’da dolar kuru 5.80 civarındaydı. Ocak 2020 itibariyle seviye yine 5.80’di. Bütün bir 2019 yılı içinde ortalama yüzde 20 enflasyon var iken kurların bir kuruş bile değerlenmemesi normal kabul edilebilir mi? Hayır. O zaman ki hesaplarımızla 2019 yılında yüzde 24’le başlayan ve yüzde 14’lere inen faizi dikkate alırsak, üstüne ortalama yüzde 20 enflasyonu eklersek, bununla birlikte dört ay boyunca cari fazla verdiğimizi de dikkate alırsak kurun 2019 sonu 2020 başında 6.15 – 6.20 arasında gerçekleşmesi gerekiyordu. Ama ilk önce Merkez Bankası ve daha sonra Devlet Bankaları döviz satarak kuru baskılamaya çalıştılar. Faiz düşürme işlemi 2020 yılında da devam etti. Sekiz ay içinde faiz yüzde 14’ten yüzde 8.25’e düştü. Pandemi dolayısıyla ithalat azalırken ihracat daha da azaldı, şu anda 60 milyar dolarlık bir cari açık vardır. Üstüne Aralık 2020’ye kadar ödememiz gereken 150 milyar dolarlık dış borç ödemesi bulunmaktadır. Bunlar hep kurları hızla arttıracak etkilerdir. Ama uygulamada Merkez Bankası ve Devlet Bankaları döviz satarak kurları baskı altında tutmak istediler. Dolar kuru Ağustos ayına kadar, bütün bu baskılamaya rağmen 5.80’den 6.80’e çıktı. Bu arada ülkede döviz rezervleri de kar topu gibi eridi.

2020 yılı boyunca ABD enflasyonun yüzde 2, Türkiye enflasyonunu da yüzde 12 olarak alırsak, cari açık, dış borç ve faiz indirimlerini de dikkate alırsak sekizinci ayda piyasada denge kurunun 7.20 TL civarında olacağı kolayca hesaplanabilmektedir. İşte kurda gözlemlenen bu ani artış, aslında, Merkez Bankası ve Devlet Bankalarının kuru aşağı doğru baskılamasının etkisini yitirmesi ile birlikte kurun bir anda denge değerine yerleşmesi neticesinde olmuştur. Bu durum şuna benzer: Denizde bir topu suya bastırırsanız, bir müddet topu suyun altında tutabilirsiniz. Ancak elinizin en ufak bir kayması ile top elinizden kurtulur, ilk önce su seviyesinin üstüne çıkar sonra da su seviyesinde durur. Bu hesapla, kur, zorla su altında tutulan top misali yukarı fırlamış ve denge seviyesinin 15 kuruş üstünde bir düzeye gelmiştir. Aralık 2020 itibariyle yukarıdaki hesapla kurun 7.40 civarında olması gerekmektedir. Tabii ki, bu düşük faiz sistemi devam ederse… Başlıktaki soruya gelince; kimse heveslenmesin Dolar 10 TL olmaz.

Gelelim Hükümetin ne yaptığına… Döviz kurlarının oluşumunda, yukarıda da belirttiğim gibi, birden fazla değişken bu konuda âmildir. Yani kurların oluşumunu sadece bu etkenlerden birine bağlarsanız, yanlış analiz yöntemi kullanırsınız. Ancak bazı mevkutelerde iktisat yazıları yazan çok bilmişler gibi, Türkiye’de son dönemde gerçekleşen döviz kuru dalgalanmalarının sebebini dış dünya konjonktürüne bağlarsanız, hatta daha ileri giderek bu dalgalanmaları Batı dünyasının gizli saklı köşelerinde toplanan “Karanlık Konseylerin” bir komplosu olarak değerlendirirseniz, hükümetin ve dahi Merkez Bankası’nın bu artışı durdurmaya gücünün yetmediği, yani başarısız olduğu anlamına gelir. Eğer Karanlık Konseyler varsa ve bunlar bir emirle Türk piyasalarının altını üstüne getiriyorsa bu başta Cumhurbaşkanı olmak üzere bütün hükümetin ve devletin ekonomiyi kontrol edemediği, hiçbir gücünün olmadığı anlamına gelir. Yani adamlar Hükümeti savunayım derken Hükümeti başarısız ve beceriksiz ilan ediyorlar. Bu bağlamda, örneğin bana soruyorlar: “Berat Albayrak başarılı mı?” diye… Başarının kriteri neyi hedeflediğinizdir. Sayın Albayrak “faizi düşürerek doları 1 TL enflasyonu da yüzde 0 düzeylerine indirmek” istiyorsa başarısızdır. Ben Sayın Bakanın böyle bir beyanını duymadım. Geldiği günden bu yana Sayın Bakan’ın temel politikaları aslında iç talebi toparlayarak istihdamı arttırmak amacını bizlere göstermekteydi. Dolayısıyla 2018-19 Krizi akabinde Pandemi Krizi’nin oluşturduğu olumsuz şartlar dikkate alınarak bu değerlendirmenin yapılması doğru olacaktır.

Çarşamba akşamı Sayın Bakan popüler kanallardan birinde, yine her dönemin popüler sunucularından birinin programına katıldı. Türk ekonomisinin sağlam olduğunu, krizlere dayanıklılığının arttığını, dövizin dalgalanabileceğini, bunun önemli olmadığını ve aynı zamanda yeni bir ekonomi rejimi altına girdiğimizi, enflasyonun da döviz artışlarından etkilenmeyeceğini söyledi. Elbette ki, profesyonellere değil de halka hitap edilen böyle programlarda halkın moralini yükseltmek, beklentilerini olumluya çevirmek amacı güdülür. Bu işin psikolojik kısmıdır, ancak bir de açıklamanın teknik bir yanı vardır. Bu teknik yan, Türkiye’nin içinde bulunduğu kriz konjonktürünün en az kırk yıllık yapısal problemlere dayanmasıdır. Bu ise iktisadi yapının değişmesi gerektiği anlamına gelir.

Sayın Albayrak’ın söylemleri içinde ciddiye alınması gereken önemli bir gerçek vardır: Türkiye birkaç yıldır, “yüksek faiz düşük kur” rejiminden “düşük faiz yüksek kur” rejimine geçmek istemektedir. Bunu Sayın Cumhurbaşkanı’nın defaatle söylediğine müşahit olduk. Ancak uygulaması 2020 yılına nasip oldu. Hem de pandemi ortamında… Eski rejim yüksek faizle dünyadan fon toplayıp bunu vatandaşa ve yerli firmalara kredi olarak aktarmak, içeriye giren sıcak para sebebiyle düşük olan kur sebebiyle ithalatı arttırmak, dışarıdan alınan krediyle yine dışarının malını satın alıp tüketmek üzerine kurulu bir rejimdi. Bu rejimde üç-beş senelik sahte refah dönemlerinden sonra artan dış borcun etkisiyle patlayan iki-üç senelik kriz dönemleri gelmekteydi. Kısa ve orta dönemde durum bu iken, uzun dönemde hem iktisadi hem de siyasi anlamda dışa bağımlılık artıyordu. Eğer ben yanlış anlamadıysam, Sayın Bakan’ın “yeni bir ekonomik model” olarak bahsettiği şey ise “düşük faiz yüksek kur” rejimidir. Bu rejimin temel özelliği vatandaşa sahte bir refah yaşatmaktansa, yüksek kurlar ve hayat pahalılığı yoluyla vatandaşın satın alma gücünü düşürmek ve iç talebi kısmak, buna mukabil yüksek reel kurlar (Sayın Bakan’ın tabiriyle “rekâbetçi kur”) vasıtasıyla ihracata bir ivme kazandırmaktır. Ekonominin hızlı büyümesi, bu rejimde, ihracatın ne kadar hızlı artabileceğine bağlı olacaktır. Teorik olarak bu argümana katılabilirim. Ancak bugüne kadar Hükümet programlarında bahsedilmeyen bazı temel politika değişimlerinin olması durumunda bu politika değişikliği bir anlam içerecektir.

Bu tür bir politikanın getirileri eğer doğru ve planlı bir sanayi, eğitim, dış ticaret ve teknoloji politikalar bütünüyle desteklenirse Türkiye’nin uzun dönemde genel büyüme trendini arttıracak ve daha istikrarlı kılacak içeriğe sahiptir. Ancak bu politikanın maliyeti de vardır: Kısa dönemde (bir-iki yıl) genel ahalinin satın alma gücü düşecektir, herkesin daha düşük bir yaşam standardına alışması gerekir. Tabii ki politikanın başarılı olmasını belirleyen hükümet ve yurt dışı faktörler de vardır ki, başta dünyadaki salgın gelmektedir. Pandemi dolayısıyla dünya ticaret kanalları kapatılmış ve dış dünya geliri çok daralmıştır. Döviz kurunu arttırsanız bile ihracat performansımız beklenenin altında kalabilir. AB yüzde 12, ABD yüzde 32, Almanya yüzde 10 daralırken herhalde onlara satamadıklarımızı az gelişmiş Afrika ülkelerine, stratejik ortağımız Rusya’ya, yavru vatan Kıbrıs’a satacak değiliz, herhalde. Bu yüzden Hükümetin buradan kaynaklanacak kayıplara karşı da önlem alması gerekebilir. İhracat artmayınca, turistler gelmeyince, döviz artışı sadece döviz borçlusu firmaların iflasına yol açar. Bu durumda kamu kaynaklarıyla zorda kalan firmalara destek sağlayacak imkânların oluşturulması gerekir.

Bir sonraki yazı Sayın Babacan ve Sayın Davutoğlu’nun hükümete yönelik getirdiği eleştiriler üzerine olacaktır.

Hayırlı Cumalar.

PROJE LİDER BABACAN MI YOKSA DAVUTOĞLU MU?

YAYINLAMA: 16 Ağustos 2020 - 23:30
Bugün 17 Ağustos 2020… Bir Adapazarlı olarak 17 Ağustos Depreminin 21’inci yılında içimi bir hüzün ve acı kaplı… Adapazarı’nda, Kocaeli’nde, İstanbul’da, Gölcük’te ve sair şehirlerimizde kaybettiğimiz vatandaşlarımıza Allah rahmet eylesin. Mekânları Cennet olsun…

***

Siyaset iddia işidir her şeyden önce… Ancak iddia kadar pazarlama da önem açısından ikinci sırada gelir. Son dönemde Türk siyasetinde üç yeni(!) isim kulislerin hareketlenmesine sebep oldu. Sayın Ali Babacan DEVA ve Sayın Davutoğlu da Gelecek Partilerini kurdular. 2018 seçimlerinde çok güzel bir rüzgâr yakalayan ve Y-CHP’ye rağmen bence seçimin kazananlarından olan Sayın Muharrem İnce de “Bin Günde Memleket Hareketini” başlattı. Siyaset yapmak her Türkiye Cumhuriyeti vatandaşının hakkıdır. Hepsine hayırlı olsun.

Bugün bu üç hareketi inceleyeceğim. Türk siyasetinde nereye oturduklarını, hangi iddiaları seslendirdiklerini ve bunu nasıl pazarladıklarını inceleyeceğim. Bunu yaparken de olabildiğince tarafsız olmaya çalışacağım. Ama ilk önce şu “proje lider” kavramına değinelim.

TÜRK SİYASETİNDE PROJE LİDERLER VAR MI?

Türkiye çeşitli ara dönemler de olsa, 1876’dan beri çok partili siyasi hayatın içindedir. Resmen çok partinin olmadığı dönemlerde bile (Sultan Abdülhamit’in 1878 – 1908 arası Mutlakiyet Rejimi ve 1923- 1946 arası Tek Parti Rejimi) tek bir güç etrafında şekillenmiş gibi görünen iktidarın farklı siyasi partilerin temsilcileri arasında bir koalisyon olduğunu söyleyebiliriz. Yani kabaca 144 senelik birçok partili siyaset geçmişi olan Türk Milleti’nin öyle “proje lider” gibi yapılara hiç teveccüh etmeyeceği de âşikârdır. “Hocam, nedir bu proje lider?” İktidar yanlısı medyada İYİ Parti kurulduğunda ilk defa dillendirilen bu kavram, kabaca dış güçler tarafından tasarlanan, finanse edilen, gücünü halktan değil ama “içimizdeki İrlandalılardan alan” siyasi lider anlamına gelir. Bu kavramı Sayın Akşener için kullanmışlardı, o vakit ben de bunu eleştirmiştim. Sayın Akşener MHP içinde belli bir kitlenin temsilciliğini üstlenmişti. Onun gibi milliyetçi kökenli bir siyasinin NATO ve AB çevreleri tarafından desteklenmesi hem onlar hem de Akşener için kabul edilmezdi. Dahası kimsenin inanmayacağı iftiralar ve bel altı ifadeler de bazı mevkutelerde dile getirilmişti. Zaman beni haklı çıkardı. İYİ Parti, milliyetçi hassasiyeti belirgin küçük boy bir orta sağ partisine dönüşmüştür. Oy oranı da yüzde 5 ilâ yüzde 15 arasında dalgalanır. Şu anda ise, yine aynı çevreler Sayın Babacan ve Sayın Davutoğlu için “proje lider” demeye getiriyorlar. Ben bir Türk vatandaşı olarak bu “proje lider” kavramının bütün Türk Milleti’ne hakaret olduğunu düşünüyorum. 1876’dan beri siyasetin içinde bulunan, siyaseti de seven, gerektiğinde İstiklal Harbi verip Devlet kuran bu milletin üç beş tane tefecinin arabasına binip düdüğünü öttüreceğini zannetmek bu millete ve bu milletin siyasetçilerine hakarettir.

ALİ BABACAN VE DEVA PARTİSİ

Sayın Babacan’ın iddiası bir ülkenin ekonomisinin küresel finans sistemine entegre olarak ve yargıda bağımsızlığı, insan hak ve hürriyetlerini sağlayarak kalkınacağıdır. Bunun motor gücü de yurt dışından gelecek fonlar ve yabancı kartellerin yurt içinde yapacağı yatırımlardır. Sayın Babacan bu görüşlerini pazarlarken AK Parti döneminde yaptığı icraatları öne çıkarmaktadır. Kamuoyunda birçok yandaşının seslendirmesiyle Sayın Babacan’ın AK Parti’nin Ekonomi Bakanı, Başbakan Yardımcısı ve Dışişleri Bakanı olduğu ilk iki döneminde ekonominin çok iyi yönetildiği ve bugün kendi uyguladığı politikalardan sapıldığı için ülke ekonomisinin zayıf düştüğü seslendirilmektedir. Bunlara ek olarak Sayın Babacan küreselci, bireyci ve liberal bir ideolojiyi seslendirmektedir. Ben Babacan’ın iddiasının kökten yanlış olduğunu düşünüyorum. Öte yandan pazarlama için kullanılan argümanların da gerçeği ters yüz ettiği kanısındayım. İlk önce iddiayı ele alalım.

Orta ölçekli bir gelişmekte olan ülke sayılan Türkiye’nin kalkınması için gerekli olan birinci şart ülke kaynaklarının üretken sektörlerde kullanılacak sermaye tiplerine yatırılmasıdır. Türkiye gibi ülkelerde orta ileri teknolojide üretim yapıp yüksek teknolojiye yatırım yapmak amaç olmalıdır. Sadece yabancı sermayeye bağlı ve küresel finans sisteminin yol verdiği alanlarda yapılacak yatırımlar en iyi halde Türkiye’nin mevcut durumunu kuvvetlendirir. Halbuki, Türk iktisatçılarının kahir ekseriyeti Türk ekonomisinde verimliliğin arttırılmasını, beşeri fiziki sermayenin yüksek teknolojili sektörlerde kullanılabilecek şekilde geliştirilmesini öne çıkarır. Bu da milli bir kalkınma politikaları demeti ile sağlanabilir. Türkiye’ye gelen yabancı sermaye en iyi halde hazır kurumları satın alıp mevcut teknoloji düzeyinde üretim yapmak ya da doğrudan kendi ürünlerini Türk pazarına satmak için gelmektedir. İkinci yanılgı ise hukukun üstünlüğü ilkesinin geçerli olduğu, demokrasinin bireysel ve kolektif hakları içeren bir şekilde uygulandığı ülkelere küresel sermayenin akacağıdır. Böyle bir şey kapitalizmi anlamamak demektir. Yabancı sermaye kâr için gelir. İnsan hakları ve demokrasi var diye gelmez. Buradan insan hakları ve demokrasi düşmanı olduğum anlaşılmasın. Bunlar sosyal refah açısından önemli kriterlerdir. Ancak sermaye birikimi ve yabancı yatırımcılar bu sâiklerle gelmez. Öyle olsaydı, dünyanın en ceberut ve baskıcı rejimlerinden biri olan Çin’e bu kadar sermaye akmazdı. Yabancı sermaye üst yapı anlamında bir ülkede sadece istikrar, ucuz işgücü, düşük vergiler ve yüksek bir nüfus arar. O ülke bunları sağlıyorsa varsın komünist rejimler veya iptidai sultanlar tarafından idare edilsin, önemli değildir. Bu yüzden Sayın Babacan’ın iddiasının dayandığı teorik kaynaklar mesnetsiz ve gerçek dışıdır.

Sayın Babacan’ın propagandasını dayandırdığı en önemli delil ise kendi döneminde AK Parti’nin iktisadi anlamda çok başarılı olduğudur. Yüzeysel bakıldığında, bu önerme, doğru gibi gözükmektedir. Ancak Ali Babacan’ın yetkili olduğu AK Parti dönemi Türkiye gibi ülkelere nakit sermaye akışının en bol olduğu dönemdir. Bu gelen sermayenin büyük çoğunluğu da tüketime ve (inşaat ve hizmetler sektörü başta olmak üzere) üretken olmayan sektörlere kanalize edilmiştir. Elde birikmiş ne kadar kamu fabrikası varsa özelleştirilmiş ve bir marifet gibi bununla övünülmüştür. DPT kaldırılmış ve planlama bitirilmiştir. Bankacılık sektöründe kamu bankaları ve İş Bankası haricinde yabancı ortağı olmayan yoktur. Türk haberleşme altyapısı tümüyle yabancı sermayenin elindedir. Ali Babacan döneminde uygulanan politikanın özü dışarıdan borç alıp onu çatır çatır yemektir. Dış borç birikimi de 7-11 yıl aralarla krizlere neden olmaktadır. Marifet para bolken başarılı olmak değildir, marifet şimdi gemiyi yüzdürebilmektir. İçinde bulunduğumuz ekonomik krizin hazırlayıcısı da, büyük oranda etkili ve yetkili oldukları dönemdeki politikalarıyla Ali Babacan ve Mehmet Şimşek’tir.

AHMET DAVUTOĞLU VE GELECEK PARTİSİ

Ahmet Davutoğlu’nun açık ve net bir iddiası yoktur. Türkiye’nin içinde bulunduğu krizi bir yönetim krizi olarak tanımlamaktadır. İktisadi krizin temel belirleyicisi olarak da Cumhurbaşkanlığı Sistemi ve mevcut hükümetin israfını göstermektedir. Bu yanlıştır. Yukarıda da belirttiğim gibi iktisadi krizin temeli iktisadi etkenlerdir. 1950’lerden bu yana sağ iktidarların genel politikası olan özelleştirme – liberalleşme ve NATO ittifakının dayatmalarını kabul bugünkü durumun baş müsebbibidir. Yani 70 yıldır her şey iyiydi de, krizler yönetim kötü olduğu için mi ortaya çıktı? Kapitalizmi ve küreselleşmeyi kutsayan bir bakış açısıyla hastalığı teşhis mümkün değildir. Teşhis olmayınca tedavi de olmaz.

Sayın Davutoğlu’nun bu iddiasını pazarlama aracı olarak da Dış İşleri ve Başbakanlığı Dönemindeki icraatları sayılmaktadır. AK Parti kurulduğundan bu yana çeşitli kademelerde hem karar hem de icra merciinde olan sevgili Ahmet Hocamızın kendisinin – siyasi nezakete uymayan bir biçimde- Başbakanlık ve Genel Başkanlıktan hal edilmesine kadar her şey iktisadi açıdan güllük gülistanlıktı da, o gidince mi her şey bozuldu. Dış Politikasını Kak Mesut’a, kendine bile faydası olmayan AB’nin ianesine / sadakasına ve Orta Doğu’nun fakir halklarının pratikte hiçbir şey ifade etmeyen desteğine bağlamış bir siyasetçi Türkiye’nin gerçek problemleri hakkında ne önerebilir? Geçmiş siyasi çizgisi bağlamında da Ahmet Hoca’nın Babacan gibi liberal ekonomi politikası ile birlikte ümmetçi ve yenilikçi bir İslamcılığı savunduğu söylenebilir. Bunlar ise Türkiye’nin geleceği açısından hiçbir şey ifade etmemektedir.

Bu partilerin kurulma sebebi aslında liderlerinin iktidar partisinde önlerinin kesilmesi, güçlerinin elinden alınmasıdır. Bu yüzden bu liderler de kendilerini var edebilmek için yeni birer platform kurmuştur. Ancak bunlar halkın ne kadar teveccühüne mazhar olur? Ben kendilerine çok da bir şey beklememelerini tavsiye ederim.

Muharrem Hoca da Cumaya kalsın…

BİZİM EN BÜYÜK KAYNAĞIMIZ NEDİR?

YAYINLAMA: 27 Ağustos 2020 - 23:20
“Bugün 30 Ağustos… Hepinizin Zafer Bayramı kutlu olsun. Vatanımızı vatan yapan beraber katlandığımız zorluklar, beraber çektiğimiz çileler ve birlik ve beraberliğimizin devamı için canını feda eden dedelerimizin hatıralarıdır. Allah bu Zafer Haftamızda bütün şehitlerimizi rahmetiyle kuşatsın.

…

Son yıllarda her 30 Ağustos’ta sosyal medya üzerinde bir gerginlik sezinliyorum. Bir kısım vatandaşlarımız sanki Türkler Milli mücadele sırasında gökten paraşütle Anadolu’ya inmişler gibi sadece Başkomutanlık Meydan Muharebesi’ni bu bayramla özdeşleştiriyorlar. Diğer bazı kimseler de sanki bu memlekette Kurtuluş Savaşı hiç olmamış gibi tarihteki başka bir savaşı öne çıkarıyor ve Kurtuluş Savaşı’nı küçümsüyorlar. Yahu, arkadaş ne oldu size? Ne içtiniz? Yoksa katır mı tepti sizi? Türk tarihindeki hepimizin iftihar vesilesi olan zaferlerimizi aranızda pay etmişsiniz, iktidara gelip kısa yoldan zengin olma amacıyla kendi ikbal hırsınıza tarihimizi ve aziz şehitlerimizi meze yapmışsınız… Her iki taraftan da, bunlar gibi adamlara sorsan milliyetçi olduklarını söyleyecekler bir de… Maalesef tarih şuuru olmayan milletlerde bu tür trajikomik tartışmalar her daim olmuştur.”

Geçen sene 30 Ağustos 2019 tarihinde yazdığım “SAVAŞIN EKONOMİ POLİTİĞİ – I” başlıklı yazıdan bir alıntıyla başladım. Bu sene de aynı dileklerimle zafer haftamızı kutlarım. Ancak üzülerek gördüğüm şey o ki, kısır siyasi tartışmalar, takım tutar gibi parti tutan gürûhlar arasındaki gerginlik bizi en kıymetli değerimizden, yani millet olma bilincimizden uzaklaştırıyor. Bugün de, siyasi tartışmalar ve itiş kakışlara baktığımızda geçen seneden bu yana pek bir şey değişmemiş. Güncel olaylar üzerinden durumu örneklendireceğim. Sonra da bizim en büyük kaynağımızın ne olduğu sorusunu cevaplandıracağım.

MUHARREM HOCA VE ERKEN ÖTEN HOROZ

Son yazımda memleketimizde siyaset sahnesine çıkan yeni ama bir o kadar da eski yüzlerden bahsetmiştim. Ali Babacan ve Ahmet Davutoğlu AK Parti’de ikbal yolları (haklı ya da haksız bir şekilde olsa da) kesildiği için yollarına yeni ama bir o kadar da eski partiler kurarak devam etmişlerdi. Bu durumun başka bir örneği de Y-CHP’de yaşandı. Bugünkü yönetiminde ağırlıklı olarak bir mezhebin mensupları ile marjinal solcular, bir dönemin liboşları ve AK Parti’de ikbal şanslarını yitirmiş bazı zevatın bulunduğu Y-CHP’nin kendi fikir köklerinden koptuğundan, devletin kurucu partisinin misyon (kendine görev biçtiği hedef) ve vizyon (topluma ve dünyaya bakış) olarak başkalaştığından burada defaten bahsetmiştim. Bu durum CHP’nin “altı okla” somutlaşan ideolojisini ve kurucu lider Atatürk’ün hatırasını yaşatmak isteyen partililerin de çok hoşuna gitmemekteydi. Bir önceki seçimde Cumhurbaşkanı adayı olan ve bence de seçimde başarılı olan Muharrem Hoca bu tepki dalgasını kullanarak yeni bir başlangıç yapacağını açıkladı. Ancak açıklamasında bu temel değerler hakkında, nasıl bir ideolojik duruş içinde olduğuna dair hiçbir şey söylemedi. Zamanında sırf Özal’ı indirmek için halktan ödünç oylar isteyen Demirel gibi “Düşün peşime!” dedi, başka da bir şey demedi. Kamuoyunda hemen taraflar ikiye ayrıldı. İktidar taraftarları hararetle Muharrem İnce’nin hareketinden bahsederken, muhalefet taraftarları ise Muharrem İnce’nin ihanetinden ve “Beştepe’nin Adamı” olduğundan dem vurdular. Böylece her iki güruh da bizlere fikirsiz ve kör taraftarlığa dayanan tartışmaların güzel bir örneğini gösterdiler.

DEVA ve Gelecek Partileri’nde olduğu gibi Muharrem Hoca da kendisine Y-CHP’de ekmek olmayacağını anlamış ki böyle bir harekete tevessül etmiş. Seçim 2023’te ama kendisi kendini Cumhurbaşkanı Adayı olarak sundu. Bence bu durum onu “erken öten horoza” benzetti. Ne diyelim, yolu açık olsun…

KARADENİZDEKİ GAZ REZERVLERİ – FİKİRSİZ TARTIŞMALAR

Sayın Cumhurbaşkanı’nın geçen cuma açıkladığı müjde Karadeniz’de 320 milyar metreküp hacminde bir doğal gaz rezervi bulunduğuna yönelikti. Yazılı, görsel ve sosyal medyada taraflar yine iki kutba ayrıldı. Bir tarafta iktidar yandaşları Türk ekonomisinin “çağ atladığından” ve Türkiye’nin “eksen ülke” olduğundan dem vururken, öte yanda muhalefet yandaşları da bulunan doğal gazın hiçbir önemi olmadığından, Türkiye’nin tarım mallarında bile dışa muhtaç olduğundan, bahsettiler. Hatta bazıları daha da ileri gidip, “aslında bu müjdenin aslı olmadığını” bile iddia ettiler. Pekiyi ben ne düşünüyorum? Bence her iki yandaş grubu da boş konuşuyorlar. “Nasıl?” mı? İzah edeyim: Türkiye’nin yeni bulunan bu doğal gaz rezervi kadar değil, Rusya kadar doğal gaz rezervi olsa bile, bu durum onun çağ atlamasına, eksen ülke olmasına ve “dünyaya nizam vermesine” sebep olmaz. Bu açıdan iktidar yandaşları boş konuşmaktadırlar. Öte yandan 320 milyar metreküplük doğal gaz rezervinin “önemli olmaması” gibi bir fikir ya cehaletle ya da art niyetlilikle açıklanır. Çünkü bu rezervler muhtemelen bir başlangıçtır. Hem Karadeniz’de hem Akdeniz’de yeni keşiflerin olması büyük ihtimaldir. Bu da enerjide dışa bağımlılığımızı azaltabilmek için önemli bir araç olacaktır. Bu bilgiler ışığında da muhalefet yandaşları boş konuşmaktadır. Gerçekleşmiş keşfin getirisi ve götürüsü nesnel bir şekilde ele alınmalı iken, yazılı, görsel ve sosyal medyada yine cahil güruhların taraftar sloganlarıyla kaplı tartışmalar izledik. Tıpkı 30 Ağustos Bayramı ve yeni siyasi hareketlerde olduğu gibi çapsız ve cahil kesimler fikirsiz tartışmalar yaptılar. Bu da zaten kişilik bölünmesi içindeki toplumumuzun bu problemini daha da derinleştirecek bir etki yarattı.

Doğal gaz rezervinin keşfi önemlidir. Ancak burada cevaplanması gereken bazı teknik sorular bulunmaktadır: İlk olarak bu rezervin çıkarılması için gerekli olan başlangıç yatırımı ne kadar olacaktır? Akabinde de doğal gazın çıkarılma maliyeti hakkındaki projeksiyonlar ne söylemektedir? İkincisi, dünyada doğal gaz ve benzeri fosil yakıtların arzı ve fiyatı yakın gelecekte ne olacaktır? Üçüncüsü, bu rezervi yabancı firmalarla mı (kulislerde ABD merkezli Chevron Firmasının ve Katarlıların ismi konuşulmakta, DMD), iktidara yakın yerli firmalarla mı çıkaracağız yoksa tamamen kamu eliyle mi işi halledeceğiz? Dördüncüsü, bu rezervlerin keşfi milletin cüzdanına ne kadar yansıyacaktır? Eğer bu soruları cevaplarsanız, işte o zaman, somut gerçekler etrafında farklı görüşlerin çarpışmasını gözlemleyebiliriz. Bunun dışındakiler, boş konuşmadan ibarettir.

TÜRKİYENİN EN BÜYÜK İKTİSADİ KAYNAĞI GENÇLERİMİZDİR

Bir ülkenin doğal kaynakları, kıymetli maden stoku ve üç-beş zengininin banka hesapları o ülkenin servetinin ve zenginliğinin ana kaynağı olamaz. Bu görüş 18’inci asırda kalmış Merkantilist Okulun görüşüdür. Bu görüş sömürgeci kralların ve onların etrafında bu krallardan nemalanan tefeci bezirgânların hayata bakış açısını yansıtır. Bugün bütün iktisatçıların ortak görüşü bir ülkenin serveti ve zenginliğinin ana kaynağının o ülkenin üretim gücü olduğudur. Üretim gücü ise temelde işgücüne, yani emeğe, dayanır. Emeğin üretkenliği de bilimsel düzey ve eğitim sisteminin verimliliği ile doğru orantılıdır. Tek başına doğal gaz ile “çağ açıp çağ kapamak”, “Osmanlı’yı ihya etmek” mümkün olsaydı Kazakistan, Nijerya, Libya, Venezuela gibi ülkeler dünyanın büyük güçleri olurlardı. Bizim her şeyden önce insan gücümüzün yani gençlerimizin kıymetini bilmemiz gerekir. Bunun içinde hem eğitimimizi milli hedeflere göre yeniden şekillendirmek hem de bilimsel üretimimizi uluslararası arenada söz sahibi olacak hale getirmeliyiz. Eğitimin ekonomi politiğini önümüzdeki birkaç yazıda sizlere sunacağım.

Zafer Bayramınız kutlu, Cumanız mübarek olsun

EĞİTİMİN EKONOMİ POLİTİĞİ - I

YAYINLAMA: 30 Ağustos 2020 - 23:30
Eğitimin ekonomi politiği üzerine yazı dizisine bugün başlıyorum. Biliyorum ki, ben de dâhil olmak üzere, milletimizin önemli bir kısmı anne veya babadır. Bunların da / bizlerin de en büyük derdi çocuklarımıza sağlam bir gelecek temin edebilmektir. Bunun yolu da günümüz iktisadi şartlarında eğitimden geçiyor. Çocuklarımıza hayatlarını garanti altına alabilecekleri ve sıkıntısız yaşayabilecekleri geliri sağlayacak mesleki kariyere ulaşabilmeleri için yeterli eğitim imkânları sunmak derdindeyiz hepimiz.

EĞİTİM BİR TİCARİ DEĞER MİDİR?

Bireysel anlamda hepimiz bu sorunlarla boğuşurken eğitimin bir de toplumsal işlevleri bulunmaktadır. Geçen yazıda bahsettiğim gibi bir ülkenin serveti ve zenginliği üretim gücüne, üretim gücü de emeğin miktarı ve üretkenlik düzeyine bağlıdır. Emeğin üretkenliği ise hali hazırdaki işgücünün eğitim düzeyi ile bilimsel araştırmaların nitelik ve niceliği tarafından belirlenir. Bu manada, eğitim sistemi topyekûn olarak bir milletin zenginlik ve servetinin en temel belirleyicisidir. Pekiyi bu bizde böyle mi anlaşılıyor? Hayır. Maalesef Türkiye 1952’de NATO’ya girdiğinden bu yana iktidardaki hükümetler eğitim sistemini kendi sırtlarında bir yük ve eğitim hizmetini de diğer adi mallar gibi bir ticari meta olarak görmüşlerdir. Bunun sonucunda da 1952’den itibaren zaman içinde giderek hızlanan bir biçimde eğitim özelleştirilmiştir. Abdülhamit Han’ın maarif nazırı Emrullah Efendi’yi burada yâd etmemek mümkün değildir. Hani vaktiyle şakayla karışık “Şu mektepler olmasaydı maarifi ne güzel idare ederdim”, demişti. Şimdiki hükümetler de aynı görüştedirler. Ancak bir farkla: Emrullah Efendi şaka yapıyordu, bugünküler ise söylediklerinde gayet ciddiler…

“Hocam, siz bunu söylüyorsunuz da, kendi kızınızı devlet okulunda mı okutuyorsunuz?”, diye sormakta hakkınız var. Evet, ne yazık ki ben de kızımı anaokulundan beri özel okullarda okutuyorum. Bunun temel sebebi en başta belirttiğim kaygılardır. Kızıma iyi bir kariyer sağlama ihtiyacıma binaen elimi cebime atıyorum. Ancak benim bireysel kararlarım kurulu sistemin bozuk ve çarpık olmadığı anlamına gelmez.

Bugün ilk önce eğitimin tanımını vereceğim. Sonra eğitim sistemi ve iktisadi yapı arasındaki ilişkiyi gözler önüne sereceğim. Burada yola çıkarak eğitimin ticari bir değer değil, ama bir kamu hizmeti ve toplumsal gelişmişlik ölçütü olduğunu belirteceğim.

EĞİTİMİN TANIMI

Eğitim bir tanıma göre planlı bir öğrenme sürecidir. Başka bir tanıma göre ise eğitim bilgi, beceri, değerler, inançlar ve alışkanlıkların elde edilme sürecidir. Eğitim yöntemleri sınıfta ders anlatımı, okul dışı zamanda öğrencilerin (ödevler vasıtası ile) çalıştırılması, hikâye anlatımı, tartışma ve doğrudan araştırmayı içerir. Eğitim çoğu zamanda meslekten eğitimcilerin rehberliği altında sürdürülürken, yine nadiren olsa da, insanlar kendi kendilerini de eğitebilirler. Burada meslekten eğitimcilerin öğretimde yöntembilimi / metodolojisi de pedagoji olarak tanımlanır.

Resmî eğitim genelde bir ülkede belli safhalara ayrılır: Okul öncesi eğitim, ilk ve orta öğretim, yükseköğretim ve lisan üstü öğretim. Bunun yanında geçmişten gelen ve doğrudan iş başında eğitim ve öğretim süreci olan çıraklık kurumu da bulunmaktadır.

Eğitim modern sanayi toplumlarında hem bir yükümlülük hem de bir haktır. Tıpkı askerlik gibi… Bu yüzden devletin en temel görevlerinden biri de her vatandaşının eğitim hakkını korumak ve bu hakkı elde etmesini sağlamaktır. Çünkü medeni bir toplumda, parası olanın daha iyi eğitim aldığı bir sistem kabul edilemez. Yani devletin diğer alanların hepsinden daha fazla eğitimde fırsat eşitliğine önem ve öncelik vermesi gerekir.

İKTİSADİ YAPIDA DÖNÜŞÜM VE MİLLİ EĞİTİM SİSTEMLERİNİN ORTAYA ÇIKIŞI

Bir ülkede iktisadi yapıyı belirleyen ana etken üretim teknolojisidir. Her iktisadi yapı topluma farklı bir işbölümü ve uzmanlaşma dayatır. Bu işbölümü ve uzmanlaşma da sosyal ve siyasi üst yapıyı belirler. Üretim teknolojisi deyince hemen cep telefonları aklınıza gelmesin. Üretim teknolojisi iktisat biliminde üretimin hangi kaynaklarla ve nasıl yapıldığını gösteren üretim fonksiyonu ile temsil edilir. Bu anlamda, üretim teknolojisi ve iktisadi altyapı temelinde en genel olarak insanlık tarihini avcı toplayıcı toplum, tarım toplumu ve sanayi toplumu olarak üç ana safhaya ayırabiliriz.

Avcı toplayıcı toplum da insan toplulukları üretim yapmaz, yerleşik değil fakat küçük gruplar halinde sürekli göç ederlerdi. Etrafta buldukları yabanî meyveler ve avladıkları hayvanlarla geçinirlerdi. Düzenli bir üretimden bahsedilmesi mümkün değildi. Grupların hayatta kalma gücü çokça talihe bağlıydı. İktisadi yapı insan iradesinin kendi lehine doğayı dönüştürmesini temsil ettiği için de avcı toplayıcı toplum iktisadi olarak bir yapı ortaya koyamadığını söyleyebiliriz.

Tarım toplumu insanın ilk defa doğayı dönüştürmesi ile ortaya çıktı. Yani yabani bitki ve hayvanların evcilleştirilerek düzenli üretimi yolu ile insanlar kendileri için kendi elleriyle bir ekosistem oluşturdular. Kabaca M.Ö. 8000’lerden itibaren M.S. 1800’lere kadar hemen hemen bütün ekonomiler tarım ekonomisiydi. Tarım ekonomisinde ana üretim faktörü emeğin yanında topraktı. Ancak toprağın verimliliği çeşitli tarımsal tekniklerle bir yere kadar arttırılması mümkün ise de, ne toprağın yeniden üretilebilmesi mümkündü ne de verimliliğini belli bir düzeyine üzerine çıkarabilmek. Ayrıca tarımsal üretim iklim değişimleri gibi dışsal etkenlerden etkileniyordu. Sonuç olarak tarımsal üretim sürekli genişleyen bir üretimi değil belli bir sabit üretim düzeyini temel almaktaydı. Aynı zamanda tarımsal üretkenlik ve verimlilik “Tanrı vergisi” olarak görülüyordu, (Adam Smith’in sözleriyle “God’s gift”, DMD.) Bu yüzden insan nüfusu üzerinde yerleştiği toprakla özdeşleşmiş, bu insanlara üretim sistemi tarafından dayatılan iş bölümü de hayatlarını düzenlemişti. Üretimde kullanılan işgücünün çoğu kaba işgücüydü. Tarımsal üretimin pazarlandığı ticaret yolları ve limanlar üzerindeki şehirlerde de ticaret öne çıkmaktaydı. Bu şehirlerde küçük imalat loncalar güdümünde idi. Böyle bir toplumda eğitim belli dini ahlaki değerlerin verilmesi, kurulu düzene itaat gibi değerlerin öğretilmesi olarak tanımlanıyordu. Kırsal kesimlerde tarikatlar ve gezici rahip, vaiz ve mistik önderler bu işlevi görürken, şehirlerde okuma yazma ve dini değerlerin öğretildiği kilise okulları veya medreselerden sonra işgücü loncalarda çıraklık eğitimi ile geliştiriliyordu. Dini eğitimde çocuklara verilen bilgi minimum düzeyde, inançlar, değerler ve alışkanlıklar ise maksimum düzeyde veriliyordu. Üretim için gerekli olan beceriler ise lonca sisteminde ediniliyordu. Kırsal kesimde üretimde gerekli olan beceriler ise ailede öğrenilmekteydi.

Sanayi Devrimi insanlığı o zamana kadar görmediği bir düzeyde değiştirdi. Artık üretimin temel dayanağı doğal olmayan bir kaynaktı: Fiziki sermaye yani makinalar. Makinalar da diğer mallar gibi insan eliyle üretilmekteydi. Dolayısıyla üretkenliğin ve verimliğin kaynağı “ilahi hediye / tanrı vergisi” değil, insanın bilgi düzeyi, toplumun örgütlenme gücü ve sermayenin yani makinaların üretkenliğini arttırma kabiliyeti ile belirlenir hale gelmişti. Sanayi ekonomisi ayrıca, kırsal kesimde olduğu gibi geniş araziye dağılmış az bir nüfusa değil ama dar sınaî üretim merkezlerinde balık istifi halinde öbekleşmiş yığınlara dayalıydı. Bu ise kırsaldan sanayi bölgelerine göç ile kalabalık sanayi şehirlerinin doğmasına yol açmıştı. Üretim daha karmaşık ve hiyerarşik hale gelmiş, üretimin planlanması, yönetimi ve farklı aşamalarda icrası için özel nitelikli işgücüne ihtiyaç oluşmuştu. Bu ise eğitim açısında şu ihtiyaçları doğurmuştu: Birincisi üretim ihtiyaç duyulan işgücü verimliliğini sağlayacak şekilde tasarlandı: en düşük niteliklere sahip işgücü için standart ve yeknesak bir temel eğitim (ilk ve orta öğretim), daha üst nitelikli işgücü ise meslekî uzmanlaşma sağlayacak yükseköğretim. İkincisi tarım toplumundan farklı olarak sanayi toplumunda bilginin verilmesi ön plana çıktı, değerler yeni iktisada şartlara uygun olarak revize edilerek öğrencilere sunulurken inanç ve alışkanlıkların öğretimi geri plana itildi. Çünkü üretim sisteminin getirdiği uzmanlaşma bunu zorunlu kılıyordu. Üçüncü olarak çıraklık ve kalfalık gibi geleneksel eğitim süreçleri de meslek liseleri ve meslek yüksekokulları vasıtasıyla standartlaştırıldı. Dördüncüsü, bu kapsamlı değişim eğitim sisteminin dini ve özel bir süreçten laik ve milli bir sürece dönüşmesini zorunlu kılmaktaydı. İşte milli devletlerin ve milliyetçiliğin ortaya çıkışı da, buna bağlı olarak bir kamu hizmeti halinde milli eğitimin tanımlanması ve sistemleştirilmesi de bahsettiğimiz sanayi toplumunun dayattığı işbölümü ve uzmanlaşmanın gereğiydi.

Cumaya devam etmek üzere şimdilik hoşça kalın.

NAPOLYON SENDROMU VE YUNAN PARANOYASI

YAYINLAMA: 07 Eylül 2020 - 00:25
Eğitim üzerine yazmaya başlamıştım ki, Ege ve Akdeniz’de sular ısındı. Şımarık, korkak ve paranoyak Yunan basınını izlediğimizde sanki başka bir paralel evrendeki olayları izlemişim zannettim. Çakma Napolyon Macron’un da olaylara müdahale için istekli olması durumu bambaşka bir boyuta taşıdı. Geçtiğimiz hafta içinde gündemi sarsan başka bir gelişme de F.N. adlı bir sahte şeyhin karıştığı iğrenç bir taciz olayıydı. Burada defalarca bu tarikat ve cemaatlerin tarihimizde ki öncülleriyle bir alakalarının olmadığını, bunların hem itikâden hem de iktisaden sıkı denetim altına alınması gerektiğini yazdım. Bu olayların buzdağının su üstünde kalan kısmı olduğunu da ekleyelim. Biz bin yıldır bu topraklarda, büyük bir uygarlık kurduk. Bu uygarlığın şehirli, hoşgörülü ve akılcı dinî yorumunu da geliştirdik. Buna rağmen ne İslam ahkâmıyla ne Tasavvuf yolu ile ne de Türk kültürü ile bağdaşmayan bu sapkınlar nereden çıkıyor? Diyanet İşleri Başkanlığı üstüne vazife olmayan işlere karışacağına aslî işleri ile meşgul olsa bunlar ortaya çıkar mıydı? Bu başlı başına ayrı bir yazı konusudur. Biz gelelim Çakma Napolyon Macron ve paranoyak Yunanlılara… İşte bu yüzden bugün yazımı Fransa ve Yunanistan‘a ayırdım.

YUNANLILARDA TÜRK KORKUSU PARANOYAYA MI YOL AÇTI?

Bu bir hafta içerisinde, özellikle Yunan medyasını izleyince şaşırdım kaldım. Yunan medyasında Ege ve Akdeniz’deki gerginlik bambaşka bir şekilde anlatılıyor. Çeşitli rütbelerdeki askerler, strateji uzmanları ve politikacıların ortak görüşleri şöyle: “Türkiye bölgesel bir süper güç olma yolunda. Somali’de, Katar’da, Libya’da, Suriye ve Irak’ta üsleri var. Türk donanması çok güçlendi. Uçak gemisi bile yaptılar… Erdoğan’ın Ayasofya’yı açması ile birlikte bütün bu gelişmelerin yönü belli oldu. Türkler Yunanistan’ı işgal etmek, haritadan silmek istiyorlar. ABD ve Rusya yanlarında… Almanya yanımızda değil. AB sesimizi duymuyor. Ordu hazır değil…” Şaka gibi, değil mi? Biz nerede yaşıyoruz, Yunanlılar nerede yaşıyor? Türkiye ne zaman bir Yunan toprağını işgal etmiş? Hiçbir zaman… Pekiyi, Yunanlılar Türk toprağı işgal etmişler mi? Evet, hali hazırda Ege’deki 18 adacığa bayrak çekmişlerdir. Türkiye’nin uçak gemisi var mıdır? Yoktur… (Herhalde TCG Anadolu’dan bahsediyorlar, bu uçak gemisi değil, amfibi harekât ve helikopter gemisidir, ancak uçak gemisi de yakındır, DMD.) Türkiye’nin kamuoyunda herhangi bir yakın geçmişte Yunanistan’ın işgaline yönelik bir tartışma oldu mu? Hayır, Türk Devleti ve milleti için Yunanistan turistik bir tatil beldesinden başka hiçbir önemi olmayan bir ülkedir. Ancak bu güne kadar FETÖ’cüleri korumak, bölücü eşkıya başı APO’yu misafir etmek ve benzeri birçok Türk düşmanı hareket kendilerinden zuhur etmiştir. Son olarak hiç de hakları olmadığı halde Doğu Akdeniz’deki Türkiye’nin hakkı olan gaz yataklarına da çökmek isteyen kendileridir. Sürekli AB’den, ABD’den, hatta Rusya’dan destek almalarına rağmen bugün bu ülkelere de şarlamaktadırlar… Söyledikleri, düşündükleri kendi korku ve vesveseleri ile oluşmuş saplantılardan ibarettir. Ancak söyledikleri bir şey de haklılık payı vardır: TSK karşısında Yunan ordu ve donanması bir hafta bile dayanamaz. Bizim ülke olarak derdimiz kendi milli iktisadi haklarımızı savunmak, terörle mücadele etmek ve Türkiye’yi daha müreffeh bir ülke yapmaktır. Ancak Türk Ordusu’nun eli ağırdır. Kaşınanlara okkalı bir Osmanlı tokadı indirmesini bilir.

NAPOLYON SENDROMU

Bundan önce Fransa’nın genç ve yakışıklı Cumhurbaşkanı’ndan birçok kez Çakma Napolyon diye söz etmiştim. Bunun sadece mizahi bir söylem olmadığı, aynı zamanda gerçeği yansıttığını da, sağ olsun, Mösyö Macron kendisi teyit etti. Türkiye ve Yunanistan arasındaki akla ziyan bu gerginliğin sonrasında da her çöpe maydanoz olan Macron Yunanistan’ın yanında yer alacaklarını söyledi… Hemen Doğu Akdeniz’e Charles De Gaulle uçak gemisini yolladı. Hatırlayacağınız üzere, Türkiye’nin Suriye Kuzeyindeki terörle mücadele etmek için başlattığı Barış Pınarı harekâtında da, bu Mösyö Macron veryansın etmiş, “ABD bizi ciddiye almıyor, ne olur Mr. Trump bizi de ciddiye alın?” diye Kasabanın Şerifi’ne yalvarmıştı. Kendi öncüllerinden ve ilk Çakma Napolyon olarak taltif ettiğim Mösyö Sarkozy emperyalist güçlerin koçbaşı olarak Libya’ya saldırmış ve Libya Lideri Muammer Kaddafi’nin şehadetine

sebep olmuştu. Amaçları Libya petrollerine çökmekti, ancak elde ettikleri iç savaş ve kaos oldu. Şimdi Türkiye burada meşru güçlerin yanında yer alınca “Eyvah, petroller elden gidiyor!” demektedirler. Bugüne kadar Macron’un öncüllerinden merhum Mösyö Mitterand ve zevcesi merhume Madam Mitterand, merhum Mösyö Jacques Chirac, Mösyö Sarkozy ve (kendi halinde halim ve selim bir adam olsa da) Mösyö Hollande her durumda Ermeni terör şebekelerine, uyuşturucu kaçakçısı PKK eşkıyalarına, memleketten firar etmiş FETÖ’cülere kucak açmışlardır. İkinci Savaş’ta Almanlar’dan dayak yiyen, ülkesini savunamayıp İngiltere’ye kaçan büyük (!) asker Charles De Gaulle’ün ABD’nin icazesiyle kurduğu gölge ve küçük devlet Fransa, AB içinde de Almanların gölgesinde kalmıştır. Kendi milleti içindeki muhalif sesleri her türlü polis tedbiriyle bastıran bugünkü Cumhurbaşkanı Macron için Fransa özgürlük (!) ve demokrasinin (!) beşiğidir. Öte yandan kendisinin uluslararası emperyalizmin “proje lideri” olarak Fransız halkına “el çabukluğu marifetle” seçtirildiği, küresel tefecilerin çıkarına kendi halkını onlara sömürttüğü de bilinmektedir. Şimdi bu zat çıkmış, Türkiye’yi Osmanlı rüyasına kapılmakla, imparatorluk hayalleri kurmakla itham etmektedir. Arkadaş, biz vatanımızı savunmaktan başka bir amaç gütmüyoruz, sana ne oluyor? Aslında bu Napolyon Sendromudur. Nedir bu Napolyon Sendromu? Bilinen hikâyedir, meşhur ruh hekimimiz Mazhar Osman’ın Bakırköy Ruh ve Sinir Hastalıkları Hastanesi’nde özel bir bölümdeki hastaları kendilerini tarihteki büyük kişilerden birisi zannederdi. Sezar, Hz. İsa, Cleopatra ve benzeri… Ancak bu hastaların kahir ekseriyeti kendini Napolyon sanırmış. Ancak bu durumda sadece Mösyö Macron değil, bütün bir Fransız Devleti kendini Napolyon zannetmektedir. “Pekiyi, Hocam! Fransa ile savaşa mı girelim? Adamların uçak gemileri bile var.”, diyenleriniz vardır mutlaka… Hiç kimse korkmasın, üç yüz tam teçhizatlı savaş uçağı olan, en yeni teknolojili akıllı gemilerle donanmış bir donanması olan seksen milyonluk Türkiye’nin karasularında bir uçak gemisi ile tehdit yaratacaklarını kimse hayal etmesin. Burası zavallı şehit Kaddafi’nin Libya’sı değildir. Okuyucularıma Fransızlarla Türklerin yakın geçmişini bir hatırlatarak yazımı bitirmek isterim.

NAPOLYON’UN ÇAKMASI BÖYLEYSE GERÇEĞİ NASILDI?

1 Haziran 1798’de General Bonaparte emrindeki Fransız ordusuyla o zaman Osmanlı’ya bağlı özerk bir eyalet olan Mısır’a çıktı. Mısır’da bir Osmanlı ordusu yoktu, yerel Memluk Beylerinin ve Arap urbânının toplama askerlerini Piramitler Savaşı’nda yenilgiye uğrattı. Ancak toplama kuvvetleri yenmekle Mısır’da hâkim olmak farklı şeylerdir. Napolyon burada camilerde kendi adına hutbe okuttu, hatta Müslüman olduğu ismini Ali Bonaparte olarak değiştirdiği söylencesini yaptı. Yani aslında karşısında ciddi bir kuvvet olmasa da tutunabilmek için Paris’in merdiven altı tiyatrolarında sergilenen ucuz vodvillerdekine taş çıkaran bir komedi oynadı. Suriye’ye askerle yürüdüğünde karşısına ilk defa talimli Osmanlı birlikleri Akka’da çıktı. Cezzar Ahmet Paşa’nın Nizam-ı Cedit birlikleri Napolyon’u perişan ettiler. Hele arkadan Sadrazam’ın orduyla yetiştiği haberi gelince bizim gerçek Napolyon tası tarağı toplayıp, bir gece bir gemiye atlayıp ordusunu bırakarak kaçtı. Sonrasında ise kendisine Fransa politikasında başka mecralar açacak olan yola girdi.

Doğrusunu isterseniz Fransa’nın askeri tarihinde Napolyon ve Mareşalleri haricinde ciddiye alınacak asker yetişmemiştir. Tarihleri boyunca Alman ve İngilizlerden dayak yemişlerdir. Fransız askerleri mizaç itibariyle çabuk havaya giren, heyecanla önünü ardını düşünmeden saldıran bir yapıya sahiptir. Nitekim İngilizlere karşı Crecy, Agincord, Türklere karşı Niğbolu’da Fransız Kralı ve şövalyeleri, Ruslara karşı 1812 Savaşı ve Wellington’a karşı Waterloo’da Napoleon Bonaparte taktikten uzak çılgınca cephe saldırısıyla hüsrana uğramışlardır. Napolyon’dan sonrası ise tam bir kepazeliktir. Bırakın düzenli orduyu, Antep ve Maraş’ta hamiyet-i vataniye sahibi ahali Fransız askerlerini perişan etmiştir. Şimdi gönderdikleri uçak gemisine ismi verilen General De Gaulles’ün de Cezayir’de soykırımdan başka bir askeri başarısı yoktur. Almanlardan kaçıp İngiltere’ye sığınmış bir askerdir.

Şimdi Macron gemi gönderiyormuş… Gelsinler, gelsinler de, bu sefer Atatürk’ün dediği gibi geldikleri gibi gidemezler de… O uçak gemisini teslim alıp, ismini de Yıldırım Beyazıt koyarız. Böylece bedavadan uçak gemimiz de olur…

KADINA ŞİDDET VE PEDOFİLİ: CEMAATLERİ YOZLAŞTIRAN NEDİR ?

YAYINLAMA: 11 Eylül 2020 - 00:05
Son günlerin konuşulan hadisesi F.N. isimli bir sözde şeyhin bir kız çocuğuna cinsel tacizi oldu. Bu olayı özellikle son yıllarda hızla artan kadına şiddet ve pedofili eylemleriyle birlikte ele almak gerekir. Kamuoyunda en çok tartışılan noktalardan biri de, bütün bu sapkın eylemlerin genel olarak cemaat çevrelerinde yaygınlaştığıydı. Burada şu sorular karşımıza çıkıyor: “Kadına şiddet neden artmaktadır?” “Bu tip sapkın eylemlerin artmasında dini cemaatlerin payı nedir?” “Kadına şiddet ve pedofili dinen caiz midir?” “Bugünkü cemaatler hangi toplumsal ve iktisadi amaçlara yönelik olarak kurulmaktadır?” Bugün izninizle bu soruları cevaplamaya çalışacağım…

KADINA ŞİDDETİN SEBEPLERİ

Burada Heise’nin 1999 tarihli “Kadına Şiddet: Bir Bütüncül Ekolojik Çerçeve” adlı çalışmasından bilgiler aktaracağım. (Heise, L.; “Violence Against Women: An Integrated, Ecological Framework”, 1998, Population Reports/CHANGE, Volume XXVII, No. 4, December 1999, http://www.jhuccp.org/pr/l11edsum.stm) Heise kadına şiddetin sebeplerini dört ana başlık altında toplamış: Kişisel etkenler, ilişkiye dair etkenler, topluluklara ve topluma dair etkenler.

Kadına şiddet uygulayan bireylerde kişisel etkenler olarak öne çıkan unsurlar şöyle açıklanmış: Küçük yaşta aile içi şiddete maruz kalmak, babasız olmak veya babası tarafından reddedilmiş olmak, küçükken cinsel tacize uğramış olmak ve alkol kullanmak.

Kadına şiddetin oluşmasında kadına şiddet uygulayan bireylerin ilişki durumunun da etkisi bulunmaktadır. Buna göre kadına şiddetin uygulandığı ilişkilerde genelde evlilik içi çatışmalar bulunmakta ve erkeğin hem servete hem de aile içi karar alma mekanizmalarına egemen olduğu görülmektedir.

Bireyler, birey ve aile mensubu olduğu kadar aynı zamanda çeşitli topluluklara da mensupturlar. Genelde düşük gelirli topluluk mensuplarında, işsizlerde, fakirlik sınırındaki bireylerde kadına şiddet daha fazla görülmektedir. Yine kadına ve özellikle çocuğa şiddette akran zorbalığı da önemli bir faktör olarak belirtilmektedir. Üçüncü bir etken de şiddet uygulayan ve şiddete maruz kalan bireylerin genelde kadının ve ailenin toplumdan izole edildiği kapalı topluluklarda ortaya çıktığıdır.

Bireylerin içinde bulunduğu toplumun kuralları da kadına şiddeti arttırabilir. Eğer bir toplumda erkeklerin kadınlar üzerindeki kontrolünü sağlayan normlar varsa, çatışmaların çözümünde şiddet bir yöntem olarak kabul ediliyorsa, erkeklik kavramı aynı zamanda kültürel olarak egemenlik, şeref ve saldırganlıkla bağdaştırılıyorsa ve son olarak da kadın-erkek ayrımı sert kurallarla belirlenmişse o toplumda kadına şiddet daha fazla olmaktadır.

Yukarıda dört ana başlık altında sunulan ve kadına şiddet vakalarında çoğunlukla rastlanan etkenler sanayileşememiş veya yarı sanayileşmiş toplumlarda bulunan tarım toplumu değerlerini yansıtmaktadır. Erkeğe ve kadına verilen ve birbirinden sıkı sıkıya ayrılmış toplumsal roller, aile ve kadının toplumdan izolasyonu, mülkiyetin, servetin ve idarenin daha çok erkek egemenliğinde oluşu, düşük gelir grubuna mensubiyet veya geçimlik ekonomi şartları hep tarım toplumunun toplumsal işbölümünden kalan değerlerdir. Burada bireysel etkenleri dikkate almıyorum. Çünkü yazının konusu itibarı ile cemaat yapılarının katkılarını incelemeyi amaçlamaktayım.

Özellikle son kırk yılda Türkiye’de sosyal devlet ilkesinin yıpratıldığı, milli değerlerin erozyona uğradığı, eğitimin özelleştirildiği, sınıf atlamanın ve para kazanmanın kutsallaştırıldığı, taşradan büyükşehirlere kontrolsüz göçün gerçekleştiği bir ortamda bu etkenler güç kazanmıştır. Türkiye’de büyükşehirlerde tarımsal üretim olmadan tarımsal üretimin işbölümünü (erkek egemen aile ve toplum yapısı) ve

tüketim kalıplarını (yaşam tarzını) devam ettirmek amacıyla insanların bir araya geldikleri topluluklar da çoğunlukla cemaatler olmuştur.

SAPKIN EYLEMLERİN ARTMASINDA DİNİ CEMAATLERİN PAYI NEDİR?

Yukarıda bahsedilen kadına şiddetin sebepleri her hangi bir dine mensup toplumda ortaya çıkabilir. Burada etkili olan faktör dini cemaatlerin savunduğu düşünce veya inanç sistemi değil ama dini cemaatlerin dayandığı sosyolojik ve iktisadi yapılardır. Bu olayların dini cemaatlerde ortaya çıkması, dini ve tasavvufi değerlerin yanlışlığını göstermez. Ancak bu cemaatlerin kapalı yapılar oldukları, sanayileşmenin getirdiği dönüşüme uyum sağlayamayan, kendini kendi emeğiyle var edemeyen bireylerin çaresizliği ve fırsatçılığından beslendiği anlamına gelir. Bu problemler, bugün ABD’de Amish ve Mormon Cemaatleri, İsrail’de Hassidik Cemaati ve yine Avrupa’da benzeri kapalı cemaat yapılarında da gözlemlenmektedir. Daha önceki yazılarımda da belirttiğim gibi toplumumuzdaki yozlaşmanın sebebi dinimiz değildir. Hiçbir din yozlaşmaya sebep olmaz. Ancak toplumsal yozlaşma, milli değerlerin kaybı, eşitsiz gelir dağılımı ve adaletsizlik dinin yorumlanmasını değiştirmektedir. Toplumsal ve dini yozlaşmada sebepler dini ve kültürel değil, iktisadi ve sosyolojiktir.

KADINA ŞİDDET VE PEDOFİLİ DİNEN CAİZ MİDİR?

“Pekiyi Hocam, bu adamlar dini kavramlarla ortaya çıkıyor. Hiç mi bu işte dinin kabahati yok?” diye bir soru sorarsanız, cevabım şudur: Biz, özellikle son yirmi yılda, dini meseleleri tartışırken siyasi ve tarihsel olanla dini olanı birbirine karıştırıyoruz. Dinin kaynakları Kur’an-ı Kerîm ve Sünnet-i Nebevidir. Bizim için en güzel örnek Peygamberimizin hayatıdır. Peygamberimizin kadına şiddeti teşvik eden, onaylayan her hangi bir örneği gösterilebilir mi? Dinin temel hükümleri, ahlaki kaideleri, toplumsal ve bireysel açıdan nelerin yapılmaması gerektiğini bildirir. Bunun en basit örneği de “On Emirdir”. Geri kalan dinin belli çağ ve şartlarda tekrar yorumlanmasıdır. Mecellenin temel kaidesidir: “Şartlar değişince ahkâm değişir.” Ahkâm, yani hükümler, insanların yorumlarıdır. Bu da insanların içinde bulunduğu zaman ve topluma göre değişir. Değişmeyen genel hükümler ise Kur’an ve Sünnet’te verilir. Buraya baktığımızda, savaş dışında her türlü şiddet men edilmiştir. Hele evlilik dışı ilişkiler kesinlikle yasaklanmıştır. Dinen caiz olmayan bir eylem tarikat ve cemaatler tarafından meşrulaştırılamaz. Tarikat ve cemaatlerin ilk önce dinin temel hükümlerine riayet etmesi gerekir.

BUGÜNKÜ CEMAATLER HANGİ TOPLUMSAL VE İKTİSADİ AMAÇLARA YÖNELİK OLARAK KURULMAKTADIR?

22 Ekim 2018 tarihinde bu köşede yazdığım “AKIL VE KALBİN EVLİLİĞİ: MATURİDİLİK VE ANADOLU TASAVVUFU” adlı yazıdan bir alıntı yapalım:

“Bugün baktığımızda Türkler arasında İslam büyük şehirlerin kasabalaşmış varoşlarında ve Anadolu’nun ücra kasabalarında hâkim olan cemaat ve tarikatlar vesilesiyle öğrenilmektedir. Gariban vatandaş çocuğum dinini öğrensin, namuslu ve ahlaklı bir birey olarak yetişsin, biz ölünce arkamızdan Kur’an okuyabilsin diye çocuklarını ne olduğu belirsiz cemaat yurtlarına ve Kur’an kurslarına yönlendirmektedir. Bu cemaatler Anadolu tasavvufu ile uzaktan yakından alakalı değildir. Cemaatler, genelde, kapalı kasaba toplumlarında alt yapısı oluşmuş ve kapitalist sistem içerisinde şirketleşmiş kayıt dışı dini görünümlü örgütlenmelerdir. Haliyle, cemaat yapıları sorgulamadan itaat, Allah’a değil cemaate teslimiyet, Peygamberi değil şeyhi/hocaefendiyi rehber kabul etmek üzerine kurulmuştur. Kur’an ölülere okunan ve anlaşılmayan Arapça bir kitaptan ibarettir. Dinin aslına dair, bu cemaat gruplarının bildikleri de şeyhin/hocaefendinin veya filanca ağabeyin söylediklerinden ibarettir. Anlatmaya gerek yok, genelde fakir fukaradan oluşan bu kitlelerin çocukları mürit olarak devşirilmekte, sadakalar geniş kitlelerden toplanmakta ve bazıları bu Orta Oyunundan zenginleşmektedir. Haliyle, bireyin özgürlüğünü, aklın üstünlüğünü ve iman ederken bile neye iman edeceğini sorgulamayı temel olarak kabul eden Hanefi ve Maturidi bir bakış açısını cemaatler kabul edemezler. Çünkü şirketimsi doğaları gereği, nakit akışları halkın cehaletine ve hurafelere bağlılığına bağlıdır.”

Evet, yukarıda da bahsettiğim gibi, Türkiye hızlı kalkınma ve gelişmenin getirdiği kasabalardan büyük şehirlere plansız bir göçle karşı karşıya kaldı. Büyükşehirde tek başına ayakta durmaya yetecek mesleki birikimi, eğitimi ve görgüsü olmayan bu insanlar, tarım toplumundan kalan yaşam tarzlarını korumayı din zannettiler. Yani şehre intibak edeceklerine, kendi gettolarını kurdular. Bu gettolarda hem geleneksel yaşam tarzlarını yeniden üretmek hem de hayatlarını idame ettirecek geliri kazanmak için hemşehri ve cemaat toplulukları olarak örgütlendiler. Bu cemaatler – birkaç istisnası haricinde- tasavvufun temel şiarı olan “mâsivadan yani şöhret – servet – şehvetten arınmak” şöyle dursun, bizatihi şöhret – servet – şehvete sahip olmayı amaçlamaktadırlar. Eğer sosyal devlet bütün kurumları ile işletilmezse, eğitim tek elden devlet tarafından verilmezse, Diyanet İşleri Başkanlığı dini vatandaşa doğru dürüst anlatmazsa, Cemaat ve tarikatların faaliyetleri sadece tasavvufi eğitim olarak sınırlandırılıp para kaynakları ve itikaden savundukları denetim altına alınmazsa daha çok F.N.’lar, Feto’lar görürüz.

Hayırlı Cumalar…

EĞİTİMİN EKONOMİ POLİTİĞİ – II: EĞİTİM BİR KAMU HİZMETİ MİDİR?

YAYINLAMA: 14 Eylül 2020 - 00:25
Gündemdeki meseleler yüzünden iki yazı ara verdiğim eğitimle ilgili yazı dizimize devam ediyorum. Bugün kamu hizmeti nedir, iktisadi açıdan özel hizmetten farklılığı nedir ve Türkiye gibi hem milli devlet vasfında olan hem de gelişmekte olan ülkelerde eğitimin kamu hizmeti olarak ele alınması ne derece de önemlidir sorularına cevap vereceğim.

KAMU HİZMETİ NEDİR?

Hizmet ve mal arasındaki ayrımla yazıya başlayalım. Genelde mal ile maddi ürünlerin ve hizmet ile manevi ürünlerin (o da ne demekse) ifade edildiği gibi bir yanılsama vardır. Hâlbuki gerçek başkadır: Mal üretildiği anda tüketilmek zorunda olmayan ve belli bir süre depolanabilir ürünlere verilen addır. Hizmet ise üretildiği anda tüketilmek zorunda olan ve depolanamayacak ürünlerdir. Bir hizmet olarak eğitim de, diğer hizmetler gibi, üretildiği anda tüketilir. Yani okulda ben ders anlatırken eğitim hizmeti üretmekteyim, aynı anda da, öğrencilerim o eğitim hizmetini tüketmektedirler.

Mal ve hizmetler arasında kamu malı ve kamu hizmeti olarak tanımlanan bir grup mal ve hizmet vardır. Kamu malları / hizmetleri toplumun tamamına ortak bir fayda sağlayan, üretimi özel sektöre göre çok maliyetli olan mal ve hizmetlerdir. Aynı zamanda ülkenin içinde bulunduğu gelişmişlik düzeyine göre stratejik sektörlerde üretilenler ile kendi piyasalarında doğal tekel şartları bulunan mal ve hizmetler de kamu malı / hizmeti olarak tanımlanabilir. Son olarak bazı durumlarda pozitif dışsallık sağlayan sektör ürünleri kamu malı / hizmeti olarak sınıflandırılabilir. Eğitim, elbette, alan için kişisel fayda sağlamakla birlikte, aynı zamanda, bütün ekonomi için gerekli olan işgücünü ürettiği için hem kamu hizmetidir hem de her ülke için stratejik bir hizmettir. Dahası iyi örgütlenmiş ve planlanmış bir eğitim sektörü pozitif dışsallıklar da üretir.

Genelde kamu mal ve hizmetleri, özelde eğitim hizmetinin bu nedenle kamu eliyle verilmesi, kamunun gelecekteki toplumsal planlaması ve hedefleri doğrultusunda yönetilmesi toplumsal açıdan bir zorunluluktur. Aynı zamanda bu hizmetten bütün vatandaşların eşit şekilde yararlanması da gereklidir. Eğitimde kamu hizmeti vasfı, özellikle ilk, orta ve lise eğitiminde geçerlidir. Çünkü bu eğitim temel eğitimdir ve bir kapitalist ekonominin büyümesi ve devamlılığı için gerekli olan işgücünün sahip olması gereken minimum yeterliliği verir. Yani liseden mezun olduğunda her gencimizin Türk toplumu ve ekonomisi için gerekli olan asgari niteliklere sahip olması gerekir. Buna ek olarak, özellikle liseden itibaren, farklı mesleklere yönelik uzmanlaşma eğitimi de verilir.

ÖZEL EĞİTİM VE KAMU EĞİTİMİ FARKI

Türkiye’de kırk yıl önce başlayan ve son yirmi yılda hızlanan bir eğitimde özelleştirme süreci bulunmaktadır. Tabii ki, eğitim hizmeti özel ellerde verilebilir ancak bu hizmetin kamu hizmeti olması gereğince özel eğitim kurumlarının ciddi şekilde devlet denetiminde olması gerekir. Ancak bu halde bile yine eğitimde verilmesi gereken fırsat eşitliği ortadan kalkmaktadır. Nasıl mı? Anlatayım.

İstanbul’da yaşayan ortalama bir Türk vatandaşı çocuğuna sağlam bir gelecek sağlama amacı güder. Sağlam gelecekten kastımız iyi ve düzenli geliri olan bir işe sahip olması ve hayatını kimseye muhtaç olmadan idame edebilmesidir. Bunun yolu (gayrı menkul zengini veya yüksek sermayeli şirket sahibi dâhilse) iyi bir eğitim alarak beyaz yakalı çalışanlara katılmasıdır. Bu amaçla öncelikle iyi bir üniversite kazanmalı, bunun içinde iyi bir Anadolu veya Fen Lisesinden mezun olmalıdır. Bizim çocukluğumuzda hemen hemen herkes devlet okullarından mezun olmuştu. Herkes için eşit şartlarda bir eğitim sistemi fırsat eşitliğini de sağlıyordu. Örneğin, doğudan gelen bir rençperin çocuğu makine mühendisi olabilmekteydi.

Bugün eğitim sistemi büyük oranda özelleşmiştir.Benim görebildiğim kadarıyla üç tip özel okul bulunmaktadır: Anaokulundan yüksek lisansa kadar paket halinde eğitim hizmeti sunan büyük ölçekli okullar (bunların yıllığı 40 bin TL’dan başlayıp 70 bin TL’na kadar uzanmaktadır), çocukları tamamen iyi bir Anadolu lisesine sokma amacıyla kurulan butik okullar (bunların yıllığı 20 bin TL ile 50 bin TL arasındadır) ve belli dini cemaatlerin dini hassasiyetlere cevap veren okulları… Büyük ölçekli okullarda amaç bütün öğrencileri iyi Anadolu Liseleri ve Üniversitelere sokmak değildir. Çünkü bu okullar hem lise hem üniversite eğitimi vermektedir. Dolayısıyla bu okullar sağladıkları sosyal hizmetler (yüzme havuzu, sosyal tesisler, spor tesisleri, sanat eğitimi, yurt dışı değişim programları ve benzeri) ile kendisini farklılaştırmakta ve öğrencilere yüksek lisansa kadar hizmet satacağı müşteriler gözüyle bakmaktadır. Bu okullar genel olarak yüksek gelir grubu ailelerin tercihleri arasındadır. Küçük ölçekli özel okullar bu tür sosyal hizmetleri vermemekle birlikte hedef olarak iyi devlet liselerine ve üniversitelere öğrenciyi sokmayı amaçlamaktadır. Bu gibi okullar da (örneğin benim gibi) orta gelirli ebeveynlerin tercihindedir. Bunlar haricinde devletin ilk ve orta düzeydeki okulları bulunmakta ama bu okullar ne yeterince devlet desteği görmekte ne de sağladıkları imkânlar tatmin edici olmaktadır. Öte yandan devlet okulları arasında hızla artan sayıda imam hatip okulları kurulmakta ve bu okulların sağladığı şartlar çoğu zaman özel okulları aratmamaktadır. Ancak istatistiklere bakıldığında imam hatip okullarının eğitimsel performansı tatmin edicilikten uzaktır. Sonuç şudur: Fakirlerin çocukları devlet okulları veya imam hatiplere mecbur edilmektedir. Orta gelirli aileler hem ciddi bir para harcamakta hem de çocukları yıpratıcı bir sınav yarışı içine sokmaktadırlar. Zengin ailelerin çocukları ise yüksek miktarlı ödemelerle ve hiç de zorlanmadan lisans ve yüksek lisans diplomalarına sahip olabilmektedir. Ne kadar devlet denetimi olursa olsun, bu durum fırsat eşitliğinin ortadan kalktığı bir durumdur.

Eğer eğitimde fırsat eşitliği ortadan kalkarsa hem milli birlik bozulur hem de toplumun insan gücü verimsiz kullanıldığı için toplumsal refah uzun dönemde düşer. Ülkenin uluslararası alanda rekabet gücü azalır, o çok korktuğumuz emperyalistlerin ianesine / sadakasına muhtaç hale geliriz. Daha hazini ne kadar Mehter Marşı çalsanız da, genç kuşakların Türklüğe, İslam’a ve Cumhuriyete gönül bağı kalmaz, kendi istikballerini yabancı ülkelerde arayan, “dünya vatandaşı” olmak isteyen kişilere dönüşürler.

TÜRKİYE’DE EĞİTİM SİSTEMİNİ NASIL YENİDEN KURARIZ?

Eğitim sisteminin temeli iyi öğretmenle başlar. Öğretmenler ilk önce öğretmen liselerinde temel mesleki eğitimlerini almalıdır. Ta Sultan Abdülhamit Han zamanında kurulan ve Cumhuriyet Dönemi’nde geliştirilen öğretmen liseleri mesleki eğitimi temel alan, idealist ve vatanperver öğretmenler yetiştiren kurumlardı. İlk önce bunlar kaldırıldı. Eğitim fakülteleri öğretmenlik nosyonu vermek için yetmez, zaten eğitim fakültesinden mezun olanlara kamuda yeterince kadro verilmemektedir. Çoğu öğretmen yarı zamanlı ve sözleşmeli çalışmaktadır. İyi ve donanımlı öğretmenler özel sektöre gitmektedir ama burada da okullar arasında öğretmen hareketliliği çok yüksektir. Özellikle ilkokullarda birinci sınıftan dördüncü sınıfa kadar aynı sınıf öğretmeniyle devam eden öğrenciler azınlıktadır. Bu durum eğitimde sürekliliği öldürmektedir.

İkinci önemli sorun meslek liseleri açısındandır. Türkiye’de şöyle bir algı oluşmuştur: Herkes üniversiteden mezun olsun. Hâlbuki bu hiçbir toplumda akılcı bir tercih olamaz. Bir kapitalist üretim ekonomisinde üretimde en önemli unsurlar ara elemanlardır. Bunlar ise meslek liseleri ve akabinde iki yıllık meslek yüksekokullarında eğitim alırlar. Türkiye’de ne esnafa çırak ne de sanayiye ara eleman kalmıştır. Bu yüzden her vilayette üniversite açmak kaynak israfıdır. Memleketin ihtiyaçları belirlenerek bu ihtiyaçlara yönelik ara eleman yetiştirecek bir sistem kurulmalıdır. Hoş, bir toplum üretim yapmak istemezse, kısa yoldan köşeyi dönüp voliyi vurmak isterse bunların da kıymet-i harbiyesi kalmaz.

Dini eğitim ve milli eğitim konusuna da Cuma günü devam ederiz.

MİLLİ EĞİTİM VE DİNİ EĞİTİM

YAYINLAMA: 17 Eylül 2020 - 23:25
Milli eğitim kavramı milli devlet / ulus devlet ve milliyetçilik kavramları ile birlikte ortaya çıkmıştır ve 19’uncu Yüzyıl sonu sanayi kapitalizminin gelişme süreci ile doğrudan bağlantılıdır. “Hocam, dakika bir gol bir! Bunu da mı iktisada bağladınız?” diye sorarsanız cevabım şudur: “Elbette! İktisadın eğitimden daha fazla ilgilemesi gereken çok az sektör vardır!”. Pekiyi bu rabıta nasıl kurulur? Anlatayım:

MİLLİ EĞİTİM VE MİLLİ EKONOMİ

Bir devletin sınırları içinde sermaye birikimi arttıkça firmalar o ülkenin bütünü için üretim yapmaya başlarlar. Böylelikle yerel ekonomiler entegre olarak milli ekonomiye dönüşürler. Bu süreç iç mali liberalleşme ile sağlanır: Yani tek maliye, tek para sistemi ve yerel ekonomiler arasındaki ticaretin önündeki engellerin kaldırılması... Bu süreç aynı zamanda şehirlerin büyümesini ve burjuva hayatının yaygınlaşmasına sebep olur. Sanayide çalışacak ve şehirlerde yaşayacak işgücünün belli ortak değer ve standartlara sahip olması gerekir. Bu yüzden milli ekonomilerin oluşması ile birlikte milli devletler oluşmuş, bunu da milli ekonominin işgücü ve milli devletin vatandaşı olan insanların da ortak değerler ve standartlara göre eğitilmesi amacıyla milli eğitim sistemlerinin kurulması takip etmiştir. Milli eğitimde ana amaç hem üretimde kullanılacak işgücünün belli bir asgari eğitime sahip olması hem de milli kültürü oluşturan temel ahlaki normlar ve kültürel değerlerle donatılmasıdır. Buna milli dilin standartlaşmış versiyonunun kullanımı, temel tarih, coğrafya ve din bilgileri ve vatandaşlık bilinci kazandırma da dâhil edilebilir. Öte yandan işgücünün temel eğitimi de matematik ve felsefe gibi aklın kullanım yöntemleri ile müspet ilimlerin (fen bilimlerinin) öğrenimi yolu ile gerçekleştirilir.

Dikkat edileceği üzere, milli eğitimin ana amacı bir milli şuur yaratma ve vatandaşlık bilincini (devlete aidiyet ve topluma mensubiyet duygusunu) genele yayma amacı güder. Aslında modern ve siyasi anlamda milletleri var eden milli devletler ve onların milli eğitim sistemleridir desek yeridir. Bu bağlamda milliyetçilik de, modern siyasi anlamıyla, bir milleti oluşturan devletin vatandaşlarının sahip oldukları ortak değerleri koruma, milletin hep birlikte daha fazla zenginleşmesini ve uluslararası camiada daha fazla rekabet gücüne sahip olmasını amaçlar.

Yukarıdaki paragrafta milli kültürün unsurlarından birini de din olarak tanımladım. Dini değerlerin öğretilmesi, toplumun çoğunluğunun mensup olduğu dini norm ve değerlerin aynı zamanda toplumun ana gövdesini oluşturan halk kesiminin kültürel kimliğinin önemli bir parçası olması hasebiyle bütün vatandaşlara öğretilmesinin de gerekçesidir. Tabii ki bu eğitim bir ruhban sınıfı eğitimi değildir, olmamalıdır da… Nasıl mı? Açıklayayım: Milli eğitimin bir parçası olarak din eğitimi ilk önce dinin temel ıstılahlarının öğretilmesini gerektirir. Örneğin İslam’da Allah kavramı (rububiyet), Peygamberlik (risalet), imanın temel şartları ve dinin her Müslümanca bilinmesi gerekli olan ibadet ritüelleri… Bunun yanında İslam’ın diğer dinlerle bu saydığım temel konularda farklılaştığı noktalar da öğretilmelidir. (Bu anlattığım din eğitimi formatı bir mezhebin ritüellerinin öğretimi olarak tanımlanamaz, örneğin bu saydığım din dersi içeriği hem Hanefî ve Şafii Sünniler hem de Aleviler için geçerli ve ortaktır, DMD). Bu kadarıyla din eğitimi milli eğitimin bir parçasıdır, ayrıca böyle olması da zorunludur. Öte yandan, ilm-i hadis, Kur’an okuma, tefsir, kelâm ve benzeri gibi dini ilimler eğitimin bu temel safhasında öğrenci için çok fazla ve ağır olacaktır. Pekiyi bunlar üniversitede mi öğretilsin? Hayır… Temel eğitimde zorunlu olarak verilen temel dini bilginin yanı sıra, özellikle Kur’an okuma seçmeli ders olarak verilebilir. Ancak şunu söyleyeyim ki, haftada iki saatlik bir Kur’an eğitimi çok da yeterli değildir. Bunun yerine isteyen ailelere Diyanet ve Milli Eğitim bakanlığının ortaklaşa çalışmasıyla yaz tatillerinde kapsamlı Kur’an okuma hizmeti DEVLET ELİYLE sunulabilir. Bilerek büyük harfle yazdım çünkü temel kültürel değerlerin önemli bir kısmını temsil eden din eğitiminin mutlaka devlet eliyle verilmesi gerekir.

DİNİ EĞİTİM KAMU ELİYLE OLURSA MİLLİ OLUR

Türkiye’de son dönemde çok tartışılan cemaat oluşumlarının yatılı Kur’an kursları ve yasadışı medreselerle örgütlendiği bilinmektedir. Burada bilinçli olarak tarikat demiyorum çünkü tarikatlar şeriat alanına girmez; Kur’an, Tefsir, Hadis gibi Şeriat kapsamı içinde olan alanlar tarikatların kapsamı dışındadırlar. Tarikatlar dünyanın kirliliğinden arınmayı, şehvet – şöhret – servet şeytan üçgeninden kaçınmayı öğreten tasavvuf kuruluşlarıdır. Bir Müslümanın tarikata girmesi zorunlu değildir ama Şeriat (yani İman’a, İbadetlere, ahlaka yönelik kurallar ve gündelik yaşama yönelik emir ve yasaklar) bütün Müslümanların uyması gereken bir kurallar bütünüdür. Türkiye’de bin yılda oluşmuş İslam yorumu bir ruhban sınıfının varlığını reddeder. Din adamları devlet memurudur. Dolayısıyla Şeriat hükümlerini öğreten ve icra edenler devlet adamı olduğu gibi, dini bilgilerin eğitiminin devlet eliyle verilmesi Ehl-i Sünnet’in temel bakışına açısına uygundur. Ancak tarihsel süreçte dini eğitim Türkiye’de böyle olmamıştır. Nasıl mı? Anlatayım:

Atatürk İnkılaplarıyla birlikte, Kur’an’ın Arapça okunması yasaklanmıştır. Bin yılda oluşan bir gelenek, öyle bir emirle ortadan kalkmaz. İnsanlar Kur’an’ı Arapçasından okumayı bir ibadet olarak addetmekteydiler. (Kur’an okumak elbette bir ibadettir ama Allah’ın ne söylediğini bilmek ve anlamı üzerinde tefekkür etmek şartıyla, DMD) Devlet bunu yasaklayınca, Doğu’da merdiven altı medreselerde, Batı’da kayıt dışı Kur’an kurslarında kaçak yollardan Kur’an öğretimine başlandı. Elbette ki, bu iş, yasaklanıp yer altına inen tarikatlar kanalıyla oldu çoğu zaman. Bir ikinci yol da devletin İmam Hatip Liseleri vasıtasıyla oldu. İmam Hatipler ülkenin ihtiyaç duyduğu ve sahih bir eğitimden geçmiş din adamlarını yetiştirmeye yönelik meslek liseleriydi. Yani bu okulların kuruluşunun amacı mezunlarını din adamı (müezzin, imam ve vaiz) olarak yetiştirmekti. Fakat insanlar, çocuklarını İmam Hatiplere gönderirken amaçları çocuklarının Kur’an okumayı öğrenmesi, dini ibadet ve hükümleri ayrıntısıyla bilmesiydi. Kimse çocuğunu İmam veya Vaiz olsun diye İmam Hatip’e göndermiyordu.

Yıllar geçtikçe İmam Hatipler çoğaldı ve bugün Milli Eğitim Sistemi’nin bir parçası haline geldiler. Ancak burada bir problem vardı: Mesleki eğitimi temel vazife olarak alan bir müfredata sahip bu liselere gelen öğrenciler memleketin ihtiyaç duyduğu din adamı sayısının onlarca katıydı. Bu yüzden bu okullarda diğer liselerde okutulan dersler de müfredata girdi. Son yıllarda Osmanlıca okuma ve yazma da müfredata dâhil edildi. Şu anki haliyle İmam Hatip Liseleri ne bir meslek lisesi formundadır, ne de bir genel lise formunda. Çünkü din eğitiminde uzmanlaşma (Arapça ve Farsça öğretimi, temel Hadis, Tefsir ve Kelâm eğitimi) için gerekli olan ders saatleri üniversite sınavında başarı için diğer derslere ayrılmaktadır. Öte yandan genel lise de değildir, çünkü birçok uzmanlaşma gerektiren dersler de genel lise müfredatının yanında verilmektedir. Bu şartlarda İmam Hatip Okullarının eğitim performansının beklenenin çok altında olması da şaşırtıcı değildir. Bu halleriyle giderlerse, Türk gençleri her şeyden biraz bilen ama hiçbir şeyi tam bilmeyen nesiller olarak yetişeceklerdir.

Yapılması gereken nedir: İlk önce eğitim birliğinin sağlanması gerekir. Yani temel eğitimin devlet eliyle yapılması gerekir. İkinci olarak temel dini eğitimin herkese verilmesi, isteyenlere de Kur’an okuma eğitiminin yine devlet eliyle verilmesi gerekir. Üçüncü olarak da, İmam Hatiplerin sayısının azaltılıp, din adamı yetiştiren seçkin okullar haline getirilmesi gerekir. Dördüncüsü dini eğitim altında ne olduğu belirsiz tarikatların ve cemaatlerin okul ve Kur’an kursu açmaları yasaklanmalı, onları aslî görevlerine (yani tasavvufa) yöneltilecek önlemler süratle alınmalıdır. Eğer devlet adam gibi din eğitimi verirse, o zaman vatandaş da, Fetoş’a, Fatih Nurullah’a ve bilumum cinci hocalara teveccüh etmez. İşte o zaman dini eğitim milli olur.

Hayırlı Cumalar.

SORUNLARIN ÇÖZÜMÜNDE YÖNTEM: TEŞHİS VE TEDAVİ

YAYINLAMA: 24 Eylül 2020 - 23:30
Marmara Üniversitesi’nde öğrenci iken İktisada Giriş dersini Taner Berksoy’dan almıştım. Taner Hoca bir derste “iktisat biliminin tıp bilimine benzediğini” söylemişti. Her iki bilimde de hastalıkların tedavisi esas idi. Ancak tedavinin doğru olması için teşhisin de doğru olması gerekir. Aslında bütün bilim dalları için de bu yaklaşım geçerlidir. Her türlü bilim disiplini ilgilendikleri konularda sorulan sorulara cevap vererek gelişir. Yani bilimin temel amacı insanlığın karşı karşıya kaldığı sorulara cevap üretmektir. Diyeceksiniz ki, din ve felsefe de aynı şeyi yapmaz mı? Modern felsefe aslında bir “düşünce yöntemi geliştirme” sanatıdır. Klasik dönemde felsefe içinde sanatı ve bilimi de barındırdı. Modern zamanlarda ürün ve üretim faktörlerinde standartlaşmaya ve sınıflandırmaya gidildiği gibi “güzellik algısı ve bilgisi / estetik” ile ilgili alanlar sanat olarak, “gerçeklik algısı ve bilgisi” ile ilgili alanlar bilim olarak felsefeden ayrı sınıflandırılmıştı. Bu bağlamda modern felsefe aslında sorulara cevap vermeyi değil, “soru sorma” ve “sorulara cevap verme” yöntemini araştırır. Öte yandan din de bilimle benzer bir şekilde sorulara cevap vermeyi amaçlar. Ancak din bilimden üç yönde farklılaşır: Birincisi dinin ve/veya ahlakın cevap aradığı sorular “gerçek ile gerçek olmayanın” değil “doğru ile yanlışın” doğasına dairdir. Din adamlarının verdikleri fetvalarda “neyin haram, mekruh, günah ve benzeri” yanlış kategorisine ait olduğu, neyin de “sevap, müstehap, sünnet, farz ve benzeri” doğru kategorisine mensup olduğu belirtilir. Bilimin amacı ise ne sanat gibi “güzeli”, ne de din ve/veya ahlak gibi “doğruyu” araştırmaktır. Örneğin hayat pahalılığı ve gelir eşitsizliği hem çirkindir hem de yanlıştır. Ama bu bizim de dâhil olduğumuz birçok ülkede hayatın katı ve acımasız bir gerçeğidir. Sanat eserleri, örneğin Gazap Üzümleri gibi romanlar hayat pahalılığı ve gelir eşitsizliğinin ne kadar çirkin olduğunu anlatırken, başta İslam olmak üzere bütün dinler hayat pahalılığı ve gelir eşitsizliğinin ne kadar yanlış bir olgu olduğunu ifade ederler. Bilim ise hayat pahalılığı ve gelir eşitsizliğinin bir gerçek olduğunu kabul eder ve bunun sebeplerini araştırır.

İkinci farklılık, din sorulara kesin cevaplar verir. Bilim de ise sorulara kesin cevaplar yoktur. Çünkü gerçekliğin doğasında değişim vardır. Belli bir mekân ve zaman içindeki şartlara bağlı olarak gerçekliğin doğası da değişir. Örneğin, yine iktisadi olaylardan gidecek olursak, 2001 Krizi ve 2018 Krizi görünüşte birbirine çok benzemektedir, ancak bu iki krizde de benzerlikler kadar, hatta daha fazla farklılıklar vardır. Çünkü şartlar değişmiştir. Bu yüzden bilimde bir soru cevaplandırılırken hiçbir zaman bir tez kabul edilmez. Ancak tezlerden biri reddedilmez, diğeri reddedilir. Dolayısıyla bilim gerçek olanı, ilk önce gerçek olmayanları eleyerek ortaya çıkarır. Din ve/veya ahlakta ise bir şey doğruysa ilelebet doğru, bir şey yanlışsa ilelebet yanlıştır.

Bugün içinde bulunduğumuz iktisadi kriz ortamında iktisatçılar olarak bizlerin vazifesi ilk önce hastalığı teşhis etmektir. Yani krize yol açan gerçek sebep ve süreçleri tanımlamaktır. Ancak bu “hastalık teşhisi” yapıldıktan sonra “tedavi” uygulanabilir. Yani iktisadi sorunlara doğru çözümler bulmak için ilk önce doğru teşhis yapılmalı sonra da teşhise uygun doğru tedavi uygulanmalıdır. Burada, yöntemsel olarak din ve/veya ahlak gibi “doğru veya yanlışın” değil, “gerçek ile gerçek olmayanın” ayrıştırılması gereklidir.

“Hocam, çok soyut şeylerden bahsediyorsunuz? Hiçbir şey anlamadık?”, diye soruyorsunuz muhakkak. Örneklerle açıklayayım:

FAİZ ENFLASYONUN SEBEBİ MİDİR?

Üç kitaplı dinde de faiz haramdır. Sonradan Hristiyanlıkta bu konuda içtihat değişse ve Musevilikte kılıfına uydurulsa da bu konuda ana hüküm faizin “yanlış, doğru olmayan, haksız ve ahlaksız kazanca matuf” olduğudur. Bu bir inanç meselesidir, bin yıl önce de bin yıl sonra da faiz haram olarak addedilecektir. (Riba ile faizin farkları, dinen bu konuda verilen hükmün şartları ayrı bir bahis mevzuudur. Dileyen 17 ve 20 Ocak 2020 tarihli İslam’da Faiz Meselesi I ve II adlı yazılarıma bakabilir.) Ancak bir de iktisadi gerçeklik olarak bir faiz olgusu vardır. Faiz paranın kirasıdır ve dışa açık bir ekonomide faiz, kur ve enflasyon düzeyleri arasında kuvvetli bir ilişki vardır. Diğer etkenler sabitken paranın değeri artınca faizin yükselmesi, Dolar ve Avro kurları ile enflasyonun düşmesi gerekir. Yani faiz kur ve enflasyonla ters yönlü ilişkidedir. Ancak “Faizli bir sistem yanlıştır, hele yüksek faiz bütün kötülüklerin anasıdır!” gibi bir inanç temelinde politika oluşturursanız, sonra da bu inancınıza bağlı olarak “Faizi düşürürsek, enflasyon da, dolar da düşecek.” diye gerçekleri inancınıza uydurmaya çalışırsanız, gerçekleri değiştiremezsiniz. Günün sonunda düşük faiz politikası yüksek enflasyona ve dolar kurunun patlamasına yol açar. Pekiyi başlangıçtaki sorun neydi? Paranın değer kaybı… Faiz kur ve enflasyon düzeyleri paranın değerini farklı düzlemlerde gösterir. İlk önce paranın değer kaybına yol açan aşırı dış borçlanma, üretimsizlik, aşırı finansallaşma, orantısız büyüme, yetersiz tasarruf gibi sorunları teşhis etmeniz gerekir. Sonra bu teşhise göre tedavi reçetesi yazarsınız. Bu örnekte ne olmuştur? Gerçeklikle bağı bulunmayan ve doğruluğuna kesin olarak inandığınız bir hükme bağlı olarak politika açıklar ve uygularsanız, bu politikanız beklediğinizin tam tersiyle sonuçlanır. Yani “ishal olmuş hastaya müshil vermek!” gibi bir duruma düşersiniz.

BAĞIMSIZ HUKUK OLMADAN İKTİSADİ KALKINMA OLUR MU?

Olur, bal gibi de olur. Çünkü sermaye birikimi kanunların adil ve evrensel hukuka uygun olmasına göre değil, kâr oranlarına göre belirlenir. Kapitalizm böyle işler. Bu da çirkin ve kötüdür, ama gerçektir. Bazı yazarlar (bunların arasında bir zamanlar ülkücü olarak bilinen ve şimdi “endişeli muhafazakâr” bir medya organında ultra liberal ve Batıcı yazılar yazan bir ağabeyimiz de var, DMD) ekonomik durumumuzun düzelmesi, krizden çıkmamız için ilk önce bağımsız bir yargının oluşması gerektiğini söylüyorlar. Hukuk tıpkı din ve ahlak gibi gerçeği araştırmaz ama doğruyu belirler. Bu doğru da o ülkede o zamanda hâkim olan siyasi müesses nizamın doğrusudur. Hukukun, ya da daha doğrusu kanunların, ekonomik kalkınma ile ilişkisi işlerin nasıl görüleceğine, yatırımların nasıl yapılacağına dair kuralların açık olarak belirlenmesi yolu ile olur. Dolayısıyla, “Hukukun ve kanunların bağımsız olması yüzünden dış yatırım gelir.”, demek yanlıştır. Dış yatırımlar kâra gelir. Kâr olanakları ortadan kalkmışsa, dünyanın en tarafsız ve en bağımsız yargısına sahip de olsanız ne yerli ne de yabancı yatırımcı bu ülkeye gelmez. Öte yandan Çin gibi dünyanın en baskıcı, en anti demokratik rejimlerine de (eğer kâr imkânı varsa) para akar. Bu gerçektir. Ama ülkücülükten liberal batıcılığa transfer olmuş ağabeyimiz gibi inandığınızı gerçekle karıştırırsanız, hayallerinizi de gerçek sanırsınız.

YENİ FEN LİSELERİ AÇARSAK TÜRKİYE HIZLI BÜYÜR MÜ?

Mühendis tedrisatı alıp ABD’den bir Finans Doktorası uydurup sonra Türkiye’deki holding üniversitelerinden birine paraşütle inen bir hocamız var. Demir gibi taş gibi özgür söylemlerinden biri de “Türkiye’de yeni Fen Liseleri açılırsa ekonomi hızlı büyüme fazına geçer.”, şeklindeydi. Bu da yine üretimin gerçeğinden kopuk, Romer’ın kendi fildişi kulesinde oluşturduğu hayali dünyasını anlatan modeline kesin bir imanla bağlı olmasından kaynaklanıyordu. Romer kısaca şunu söylüyordu: AR-GE yapılırsa ekonomi hızlı büyür, AR-GE için de eğitimin kalitesinin arttırılması gerekir. Burada piyasaların tam rekabetçi olması, buna bağlı olarak AR-GE yatırımlarının “0” kârlı olması ancak toplumsal açıdan pozitif dışsallıklara ve artan getirilere yol açtığı gibi birbiriyle çelişkili ifadeler de yer almaktadır. Pekiyi gerçek nedir? Fen Lisesinden en iyi eğitimle mezun ettiğiniz gençleri çalıştıracak tesisiniz olması gerekir. Yani alt yapınızın tamamlanmış, üretim tesislerinizin yüksek teknolojili üretim yapabiliyor olması gerekir. Bunun için de mali sermaye, yani para gerekir. Yetti mi? Yetmedi… AR-GE çöpe atılmış paradır. AR-GE yatırımının bir sonuç vereceği de garanti değildir, bu sonuç olsa bile size ne kadar kazandıracağı da garanti değildir. Bu yüzden yüksek AR-GE yapmak için çok yüksek miktarda mali sermayeye (paraya) ve yine çok yüksek miktarda fiziki sermayeye (yüksek teknolojili fabrikalara) ihtiyaç vardır. Bunlar olmadan Fen Lisesinden adam mezun ederseniz, bunlar ya memlekette kalıp “call center” çalışanı olur, ya da bir yolunu bulup yurt dışına kapağı atar. Buna da “beyin göçü” deniyor. Bu örnekte de, kişinin inançlarını ve hayallerini gerçeğin yerine koyduğu, gerçeği araştırmak yerine doğruyu belirlemeyi amaç edindiği bir durumla karşı karşıyayız.

Neyse, yerimiz kalmadı. Hayırlı Cumalar.

MB FAİZİ VE PİYASA FAİZLERİ

YAYINLAMA: 27 Eylül 2020 - 23:40
Sayın Cumhurbaşkanı’nın en son Cumhurbaşkanlığı seçimlerinde verdiği önemli vaatlerden biri de faizleri indirmekti. Bugün Türk toplumunun en başta gelen üç probleminden biri de yüksek faizdir. Bu yüzden daha makul seviyede bir faiz hedefi doğru bir hedeftir. Geçen hafta içinde Merkez Bankası politika faizini 200 baz puan arttırdı. Ancak tartışma faizi aşağıya nasıl çekebileceğimiz üzerinde yoğunlaşmaktadır. Bunun nasıl yapılmaması ve nasıl yapılması gerektiğini bir yazı dizisinde inceleyeceğim. Ancak ilk olarak bugün kaç çeşit faiz olduğunu açıklayalım ve MB faizi ile piyasa faizleri arasındaki farkı açıklayalım ki, insanların kafası karışmasın.

KAÇ ÇEŞİT FAİZ VAR?

Sıradan vatandaşlar için önemli olan iki tane faiz vardır: Kredi kartı faizi ve mevduat faizi. Kredi kartı faizi vatandaşların tüketim için kullandıkları kredi kartlarına ödedikleri faizdir. Eğer bir vatandaş her ay gelen ekstresini tam olarak zamanında öderse faiz ödemez. Eğer aylık kredi kartı ekstresinin bir kısmını öderse geri kalan borcuna bir ay sonra faiz biner. İşte bu faiz yıllık yüzde 17,31 değerindedir. Eğer vatandaşlar aylık kredi kartı borcunun minimum ödemesini yapmazsa bu faizin üstüne bir de ortalama aylık yüzde 2’lik gecikme faizi biner ki bu da yıllık yüzde 26’lık’lik bir ek faize karşılık gelir. İhtiyaç kredilerinde, taşıt ve konu kredilerinde de aynı mantık geçerlidir. Burada da faiz oranları sırasıyla yüzde 18,64, yüzde 17,01 ve yüzde 14,14’tür. (NOT: Bu faiz oranları 18 Eylül 2020 tarihi itibarı ile bankaların ortalama kredi faizleridir ve TC Merkez Bankası’ndan alınmıştır.) Tüketici kredileri ve kredi kartı faizleri tüketici kredisi piyasasında belirlenir ve bankalar bu piyasada kredi veren, vatandaş da kredi alan konumundadır. Burada sıkı oligopol (az sayıda satıcılı piyasa) bulunmaktadır. Yani beş büyük banka bu pazarın yüzde 80’ini elinde tutmakta ve vatandaşın faizler hakkında belirleyici bir gücü bulunmamaktadır. Banka ne derse ona uymak durumundasınız. Kamu bankaları daha düşük faizle kredi vermelerine rağmen durum yine benzerdir. Kamu bankaları özel kampanyalarla aylık yüzde 0,9’a kadar faizle kredi verebilmektedirler ki bu da yıllık yüzde 11,35’lik bir faize karşılık gelmektedir.

Vatandaşı ilgilendiren bir diğer faiz de mevduat faizidir. Bu faiz mevduat piyasasında belirlenir ve bu sefer borç veren konumunda vatandaşlar ve borç alan konumunda da bankalar bulunur. Benzeri bir güç ilişkisi bu piyasada da vardır. Beş büyük bankanın belirlediği bu piyasa bir sıkı oligopson (az sayıda alıcılı piyasa) piyasasıdır. Kredi piyasasının tersine, burada bankalar faizleri mümkün olduğunca düşük tutmaya çalışılar. Buna güçleri de yeter çünkü vatandaşın çoğunluğunun faiz pazarlığı yapabilme gücü yoktur. Burada ortalama yıllık mevduat faizi 18 Eylül 2020 tarihi itibarı ile yüzde 10,35 düzeyindedir.

Sıradan vatandaşın haricinde firmalara verilen işletme sermayesi kredileri (firmanın kısa dönemde nakit ihtiyacını karşılayabilmesi için verilen kredi) ve yatırım kredileri (firmanın işletmesini büyütme veya yenileme amacıyla yaptığı yatırımları finanse eden uzun vadeli kredi) bulunmaktadır. Bunların faizleri de ortalama yüzde 14,32 civarındadır. Ancak kredi faizinde ortalamalar çok anlamlı olmaz. Çünkü faiz oranları firmadan firmaya çok değişir. Bankalar büyük firmalara, paraya daha az ihtiyacı olan sağlam firmalara yüzde 11-12’den kredi verebilirken KOBİ’lere ve küçük firmalara, yani paraya daha fazla ihtiyaç duyan firmalara, bazen yüzde 20’lere varan faizle kredi vermektedirler.

“Pekiyi Hocam, Merkez Bankası faizi ne oluyor? Yüzde 8,25’di, şimdi yüzde 10,25’e çıktı. Bu faizin bizimle bir alakası yok mu? Bizi mi kandırıyorlar?” Bu soruya ilk önce kısaca cevap vereyim: Merkez Bankası faizinin bizimle, yani sıradan vatandaşla, bir alakası yoktur. Ancak bankalarla vardır. Hayır; bizi kandırmıyorlar. Şimdi bu cevaplarımızı açıklayalım.

Merkez Bankası faizi TCMB’nin bankalara borç verdiği faiz düzeyidir. Yani Merkez Bankası para basarak, bastığı parayı bu faiz oranından bankalara dağıtmaktadır. Bankalar daha düne kadar TCMB’den yüzde 8,25’ten aldığı borcu firmalara ortalama 14,32’den vatandaşa da ortalama yüzde 17-18’den kredi olarak dağıtıyorlardı. Yani işin ucunda bankalar lehine çok tatlı kârlar vardır.

Merkez Bankasının faizinin piyasa faizleri üzerindeki etkisi iki yolla gerçekleşir: Birincisi dolaylı yoldan para miktarının belirlenmesi, ikincisi ise doğrudan bankaların faiz maliyetlerini belirlemesi. Şimdi, Merkez Bankası kendi faizini düşürürse bu bizim mevduat ve kredi faizlerimiz kesin olarak düşecek anlamına gelmiyor, ancak Merkez Bankası’nın açıktan para bastığı ve bankaların (yani Reis’in tabiriyle “faiz lobisinin”) kârlılığının kesinlikle arttığı anlamına geliyor. Eğer Merkez Bankası kendi faizini yükseltirse, bu durumda, TCMB’nin piyasada bulunana para miktarını azalttığı ve bankaların kârlarının düştüğü anlamına gelir. Ancak burada önemli bir nokta merkez bankası faizi ile piyasa faizleri arasındaki ilişkidir. Eğer rekabetçi bir bankacılık sektörü varsa, bu takdirde, TCMB faiz düşürdüğünde diğer faizler de aynı oranda düşer, arttırdığında diğer faizler de aynı oranda artar. Ama eğer bizde olduğu gibi kredi piyasasında oligopol, mevduat piyasasında oligopson varsa o zaman, TCMB faiz düşürdüğünde mevduat faizleri hızla düşerken kredi faizleri çok az düşer. TCMB faiz arttırdığında ise mevduat faizleri çok az artarken kredi faizleri katlanarak artar. Yani bankalar kendi zararlarını vatandaştan ve özellikle KOBİ’lerden çıkarırlar.

TCMB’NİN FAİZ ARTTIRIMI NASIL SONUÇLANIR?

Enflasyon beklentisinin yüzde 15 olduğu, ortalama mevduat faizinin yüzde 10,32 olduğu bir ortamda Merkez Bankasının yüzde 8,25 faiz uygulaması aslında açıktan para basması anlamına gelir. Hafta içinde yapılan 200 baz puanlık artış mevduat faizleri ortalamasına yüzde 1 -1,5 oranında, yani 100-150 baz puan kadar yansır. Bu da ortalama mevduat faizlerinin yüzde 11,35-11,85 arasına yükseleceği anlamına gelir. Öte yandan bankaların ortalama kredi faizlerinde yüzde 3,5 -4’lük bir artış gerçekleşeceğini bekliyorum. Bu da kredi faizlerinin ortalama yüzde 17,82 – 18,32 arasına çıkacağı anlamına gelir. Kredi mevduat faizi farkı da yüzde 3,97’den yüzde 6,47’ye çıkar. Yani bankalar iç piyasada bu işten zarar etmezler. Yük yine emekçi kitlelerin, kimsesiz tüketicilerin, özel kesim istihdamının yüzde 60’ını sağlayan KOBİ’ler ve esnafın sırtına biner. Daha çiftçilerden hiç bahsetmiyorum. Onlar ölmüş de ağlayanları yoktur.

“Hocam, pekiyi bu dolar ne olacak? Dolar’ın Avro’nun faizle bir alakası yok mu?” diye soruyorsunuz, biliyorum. Bir sonraki yazıda bu konuyu ele alalım. Daha sonra da ekonomi politikasındaki eşgüdüm yetersizliğine değiniriz. Bugünlük bu kadar olsun.

FAİZİ BELİRLEMEKLE FAİZLER BELİRLENİR Mİ?

YAYINLAMA: 01 Ekim 2020 - 23:20
Öncelikle haklı davalarında 30 sene sonunda işgal altındaki topraklarını yeniden kazanmaya çok yaklaşmış olan Azerbaycan Türklerini muhabbetle kucaklıyorum. Biz millet ve devlet olarak şeksiz ve şüphesiz “gardaşlarımızın” yanındayız. Allah şehitlerimize rahmet etsin, gazilerimize de sıhhat versin.

***

Pazartesi günü faiz oranlarıyla ilgili genel bilgi veren bir yazı yazmıştım. Bugün de açık ekonomide faizin belirleyicileri ve faiz-kur ilişkisini anlatacaktım ki, Azerbaycan – Ermenistan çatışmaları başladı. Arada Sayın Maliye Bakanı da Yeni Ekonomi Programı’nı sundu. Bugün ilk önce Yeni Ekonomi Programı’na çok kısa deyineyim. Oradan devamla faizler nasıl belirlenir, anlatayım.

YENİ EKONOMİ PROGRAMI NE DİYOR?

Artık mutat olduğu üzere Eylül aylarında bir program açıklanması beklenmektedir. İki senedir de buna Yeni Ekonomi Programı denmektedir. Hafta içinde açıklanan YEP de bu senenin rutin bir işlemiydi. Sayın Bakan yine çok güzel hazırlanmış, görseli kuvvetli bir sunumla karşımızdaydı. Ancak içeriğe baktığımızda geçen sene konan hedeflerden pek de farklı değildi. Bu sene için senelik yüzde 0,3 büyüme beklentisi (bu da Kovid 19 etkisidir, DMD) haricinde artık kanıksadığımız yüzde 5 büyüme hedefi ile yüzde 10’un hemen altında bir enflasyon hedefi bulunmaktadır. Eğer geçen seneki programın hedefleri değişmemişse, o zaman bu programın adı neden Yeni Ekonomi Programı’dır? Kaldı ki, aslında bu program, bir ekonomi programı değildir. Bir ekonomi programı için hükümetin ve ilgili kamu kurumlarının fiilen yapacağı uygulamalar ve düzenlemeler tafsilatıyla anlatılır. Ancak maalesef özelleştirme furyasıyla son 40 senede ve her sene artan hızla kamu kurumları elden çıkarılmış, DPT tasfiye edilip işleri Kalkınma Bakanlığı’na devredilmiş, en son olarak da Kalkınma Bakanlığı da kaldırılmıştır. Bu yüzden bizlerin bir ekonomi programından bahsedebilmemiz için gerekli olan şartlar yoktur. Hükümet “serbest piyasa ekonomisi” gereğince ekonomiye çok müdahale edemediği için sadece kendi beklentilerini açıklamaktadır. Bu beklentilerin bazılarına katılırım, bazılarına da katılmam. Ancak işin en temel noktası şudur: Bir ekonomi politikası uygulayabilmek için hükümetin ekonomiye müdahalesi gerekir. Bu hükümetin maliye ve para politikasının yanı sıra kamu kurumları olan KİT’ler vasıtasıyla üretim, yatırım ve istihdamı doğrudan belirlemesiyle gerçekleştirilir. Bir de ticaret politikası vardır ki, ithal mallara uygulanan gümrük politikası bunun temelidir. Şimdi, bizim devletimiz 40 sene önce başlayıp son yirmi senede iyice hızlanan bir süreçte ticaret politikasından, sanayi ve kalkınma politikasından vaz geçmiştir. Her şey piyasaya bırakılmıştır. Hükümetin elinde kala kala vergi politikası ile para politikası kalmıştır. Ancak yine bu kırk yıllık sürecin doğal uzantısı olarak Merkez Bankası yasayla bağımsız ilan edilmiştir. Hükümet politika uygulamak isterse, elinde para politikasından başka bir yok ve bu Merkez Bankası’na da hükümetin sözü geçmiyor. Son yıllarda Merkez Bankası üzerinde koparılan fırtınaların ana sebebi budur. Pekiyi, YEP ne diyor? “Bugünkü maç bitti, önümüzdeki maçlara bakalım!” diyor.

FARKLI FAİZ ORANLARI ARASINDAKİ İLİŞKİ

Biz iktisatçılar modelleme yaparken sanki sadece bir faiz oranı varmış gibi davranırız. Oysa Pazartesi günkü yazımda belirttiğim gibi birçok faiz vardır. Hatta kredi faizleri bahis mevzuu olduğunda her firma için bile farklı faiz olabilir. Ancak faizlerin belirlenmesinde genel bir kural bulunur. Kabaca faizler şu formüle göre belirlenir:

Nominal Faiz = Sermayenin reel getirisi + enflasyon primi + risk primi

Yukarıdaki formül yatırım yapan firmalara verilen kredi faizini anlatır. Sermayenin reel getirisi kredi verilen firmanın yapacağı yatırımın sağlayacağı reel kârı gösterir. Enflasyon primi bankanın veya piyasanın bir sene sonra gerçekleşecek enflasyon oranı hakkındaki tahminini / beklentisini verir. Risk primi ise o firmanın yatırım yaptığı durumda işte ne ölçüde başarısız olacağını ve krediyi geri ödeyememe ihtimalini belirtir. Bu formül sadece firma kredi faizleri için değil, aynı zamanda tüketici kredisi faizleri, mevduat ve tahvil faizleri için de geçerlidir. Sermayenin reel getirisi firma kredilerinde sektöre göre değişiklik arz ederken, diğer sektörlerde ekonomideki toplam sermayenin ortalama getirisi konumundadır. Enflasyon primi herkes için üç aşağı beş yukarı aynıyken risk primi her faiz türünde farklılaşır.

Bu formülden hareketle şöyle bir genel yargıya ulaşabiliriz: Merkez Bankasının politika faizi diğer bütün faizler için bir temel maliyet unsuru kabul edilir. Politika faizi mevduat faizini, mevduat faizi ise kredi faizlerini belirler. Bu yüzden hepsi gecikmeli de olsa birbirini takip eder, birlikte artar ve birlikte azalır.

Pekiyi faizler birlikte hareket ediyorsa bunların yurt içi ve yurt dışı temel belirleyicileri nelerdir? Biraz da bunları anlatalım.

FAİZ ORANLARININ YURT İÇİ BELİRLEYİCİLERİ NELERDİR?

Kendi yağıyla kavrulan, dışa açık olmayan, yani ihracat ve ithalat yapmayıp dışarıdan da borç almayan, bir ekonomide faiz oranları para piyasasında belirlenir. Para piyasası da, özünde, bankalar ve finans kurumları ile halkın arasındadır. Bankalar ve finans kurumları da, aslında, Merkez Bankasının denetimi, gözetimi ve kontrolündedir. Kısaca ilişkileri özetleyecek olursak, ekonomideki para miktarı veri iken milli gelir ve toplam harcamalar arttığında faizler takiben yükselir, azalırsa da düşer. Aynı şekilde belirsizlik (dolayısıyla risk primi) arttığında da faizler yükselir, azaldığında da düşer. Öte yandan milli gelir ve belirsizlik veri iken para arzı artarsa (yani bugünkü koşullarda Merkez Bankası politika faizini azaltırsa) faizler düşer, para arzı azalırsa da faizler yükselir. Yani daha anlaşılır şekilde ifade edersek hükümet (vergileri düşürmek, yol baraj ve köprü ihaleleri vermek ve yeni memur alarak veya memur maaş zammı yapmak yoluyla) genişletici maliye politikası uygularsa faizler gecikmeli olarak artar, Merkez Bankası (politika faizini düşürmek, karşılık oranlarını düşürmek veya doğrudan para basmak yoluyla) genişletici para politikası uygularsa faizler düşer.

Kapalı bir ekonomide hükümetlerin oy oranlarını korumak ve yeniden iktidara gelmek için en kolay uygulayacakları politika genişletici maliye politikası ve genişletici para politikasıdır. Yani hükümet yurt içindeki firmalara ihale verir, bunu da vergi yoluyla değil ama para basarak karşılar. Bu politikanın kesin olarak ülkenin üretim kapasitesini arttırıp arttırmayacağı belirsizdir. Eğer bu kamu harcamaları sonucunda ülkenin üretim kapasitesi artmıyorsa bu politikanın kaçınılmaz sonucu da enflasyondur. Enflasyon ise, uzun dönem de faizlerin artması anlamına gelir çünkü enflasyon primi yükselecektir. Ez cümle, faizleri düşürmek isterken daha da yükseltmiş olursunuz. Ancak hükümet kamu harcamalarını kamu yatırımı ve üretiminin finansmanı şeklinde yaparsa, o takdirde bu, kısa dönemli enflasyon artışına yol açabilmesine rağmen uzun dönemde daha düşük enflasyon daha yüksek milli gelire de yol açacaktır. Ama burada milli ve sektörel hesapların iyi etüt edilip yatırımların sektör ve bölgelere göre dengeli yapılması gerekir. Yani döndük, dolaştık geldik tekrar eski usul planlı kalkınma ve karma ekonomiye…

Diyeceğim o ki faizler sadece para ve maliye politikası tarafından belirlenmez. Vatandaşların tüketim talebi, yatırımcıların geleceğe yönelik kâr beklentileri, ekonomideki enflasyon beklentisi, yatırımların sektörel dağılımı ve vergilerle kamu harcamalarının kompozisyonu da faizleri belirleyen etkenlerdir.

Bütün bu saydıklarımız daha kapalı ekonomide bile faizlerin öyle politika uygulamalarıyla kolaylıkla belirlenemeyeceğini anlatmaktadır. Yani Merkez Bankası politika faizini indirirse bu diğer faizlerin düşeceği anlamına gelmez. Ancak özellikle bizim bankacılık sektöründe olduğu gibi sektörde eksik rekabet varsa, politika faizi artırımı diğer faizlerin belki de daha yüksek oranda artmasına yol açabilir. Sonuç olarak diyebiliriz ki Merkez Bankası veya Hükümet “faizi belirleyerek faizleri belirleyemez.”

Dışa açık ekonomide ise işler daha çetrefilleşmekte ve hükümetin milli gelir ve faizler üzerindeki belirleme gücü daha da azalmaktadır. O da Pazartesiye kalsın.

Hayırlı Cumalar…

ÇOK PARALI EKONOMİ OLMANIN DAYANILMAZ AĞIRLIĞI

YAYINLAMA: 08 Ekim 2020 - 23:25
Ben 1974 doğumlu bir Türk vatandaşı olarak 46 yıllık hayatımın önemli bir kısmını çok paralı bir ekonomide geçirdim. İlk 11 yılı milli paranın (1974 - 84) devlet eliyle korunmaya çalıştığı ama bunda başarısız olduğu dönemdir. Sonraki 20 yılı (1985 – 2004) çok paralı bir ekonomi içinde yaşadım. 2005 – 2015 arası 11 yıl milli paranın değerli olduğu dönemdir. 2016 yılından bu yana yeniden çok paralı döneme girmiş gibiyiz.

Çok paralı ekonomiden kastım milli paramızın değişim/mübadele aracı ve tasarruf birimi olma özelliğini başka paralarla (özellikle ABD dolarıyla) paylaşması anlamındadır. Para öncelikle mübadele aracıdır ki, bu alış verişin gerçekleşmesi için çok gerekli ve yaşamsal rolünü gösterir. Yabancı paraların da mübadele aracı olarak kullanılması hastalığın en ileri aşamasıdır. Bir de paranın tasarruf aracı olması özelliği vardır ki, küreselleşmiş dünyada az veya çok bütün ülkelerde tasarruflar milli para haricinde diğer para birimlerinde de tutulabilmektedir. Ancak tasarrufların büyük çoğunluğu yabancı para mevduatta olursa, işte o zaman, “Hoş geldin ‘çok paralı ekonomi’!” deyiveririz. Bugün Türkiye’de mübadele aracı olarak yabancı para kullanımı ihmal edilecek düzeydeyken, tasarruf aracı olarak yabancı para kullanımı kritik eşiğin üzerindedir.

“Hocam, ne olacak yani? Vatandaş tasarruflarını dolarda, avroda tutmasın mı?” Bu soruya verilecek cevap aslında faiz politikasının da neden beklenildiği etkiyi göstermediğini açıklar. Kısaca özetleyeyim:

Dışa kapalı bir ekonomide, genişlemeci para politikası uygulayarak kısa dönemde faizleri düşürdüğünüzde bunun esasen yatırımları ve belli bir oranda da tüketimi canlandıracağı beklenir. Haliyle tasarruflar da düşecektir. Tabii ki, uzun dönemde genişlemeci para politikası enflasyon artışına, o da faizlerin yükselmesine yol açar. Eğer daraltıcı bir para politikası uygulanırsa, bu sefer kısa dönemde faizler ve tasarruf artarken, tüketim ve yatırım düşecektir. Uzun dönemde ise enflasyon ve faizlerin düşmesi beklenir. Pekiyi dışa açık bir ekonomide ne olur? Milli paranın tek para niteliğini kaybetmediği ve dış dünya gelirinin de düşmediği bir ortamda faizlerin düşürülmesi kurların artmasına, bu da ithalatın azalıp ihracatın artmasına yol açar. Üretimde yabancı girdi oranına bağlı olarak maliyetler de artar. Aynı zamanda tasarruflar içerisinde yabancı para oranı da artar. Kur artışının olumlu etkisi uzun dönemde içeride refah kısmî olarak düşerken yabancı para cinsinden dış borç azalır. Kur artışının olumsuz etkisi ise ülkenin dış borç stokunun milli para cinsinden artmasıdır. Bu da ülkenin ithalatçıları ile döviz borçlu firma ve bankalarını kısa dönemde olumsuz etkiler. Eğer açık ekonomide faizler arttırılırsa bu sefer döviz kurları düşecektir. İthalat ve tüketim artarken, üretimde yabancı girdi oranına bağlı olarak maliyetler de düşer. Döviz borçlarının milli para cinsinden değeri düşerken ihracat da azalır. İçeride sahte bir refah dönemi yaşanırken, cari açık ve dış borçlar artar. Kuru düşük tutmanın olumlu etkisi vatandaşın belli bir dönem satın alma gücünün (dış borç imkânları ile birlikte) artması, milli paranın değerinin artması ve üretim maliyetlerinin belli bir oranda düşmesidir. Olumsuz yanı ise zaman içinde kronikleşen cari açıklar ve yıldan yıla katlanarak büyüyen dış borçlardır.

Bir ülkede çoklu para ekonomisinin oluşması için o ülkede üretimin dış borca ve dış kaynaklara bağımlılık düzeyinin yüksek olması gerekir. Burada şunu hemen belirtmeliyim ki, dünyada dış borca ve dış kaynağa bağımlılığı olmayan ülke hemen hemen yok gibidir. Kritik soru dış kaynağa ne kadar bağlı olunduğudur. Eğer dış kaynağa (hem üretimde ara girdi, hem ithal tüketim malı hem de finansman ihtiyacını sağlayacak dış borç olarak) bağlılık oranı yüksekse, o takdirde bu süreç zaman içerisinde dış borçların artmasına ve karşılanamayacak düzeye gelmesine yol açar. İşte vatandaşın yerli paradan yabancı paraya yönelmesinin ana iktisadi sebebidir bu süreçtir. İktisat literatüründe “para ikamesi” olarak tanımlanan bu hastalık çoklu para kullanılan bir ekonomiye yol açar.

Ülkemizde dışa bağımlılık Sultan Abdülmecit zamanından bu yana temel iktisadi problemdir. Bunun arkasında da, belli bazı millileşme dönemleri dışında, genel olarak çarpık batılılaşma maceramız bulunmaktadır. Türkiye’de Batılılaşma, Çağdaşlaşma veya ne derseniz deyin yaşadığımız bu süreç, aslında, tüketim yapımız ve hayat tarzımızın değişimi üzerinden gerçekleşmiştir. Üretim yapısındaki değişim hep ikinci planda kalmıştır. Buna bağlı olarak da siyasi akımlar yaşam tarzı farklılıkları üzerine oturmuştur. Eski yaşam tarzını savunanlar sağ ve muhafazakâr sayılmışlar, dayandıkları kitleler de kasaba kökenli, çoğunluğu mesleksiz ve tahsilsiz insanlardan oluşmuştur. Öte yandan batılı yaşam tarzını, o yaşam tarzının zorunlu kıldığı tüketim kalıplarını savunanlar da solcu ve ilerici kabul edilmişler ve dayandıkları kitleler de genelde şehir kökenli ve az çok meslek sahibi insanlardan oluşmuştur. Geçen gün bir dost meclisinde bir arkadaşım “Biz ailece sol görüşlüyüz. Çağdaş bir yaşamı savunuyoruz.”, dedi. Ben bunun solculuk olmadığını, solcuların hayata emek – sermaye çelişkisi çerçevesinden baktığını söyleyince dedi ki: “İşçilerin hepsi cahil, tarikatçı. Hepsi AK Parti’ye oy veriyor. Niye ben cahillerin tarafında olayım!” dedi. Tabiri caizse karısı ve kızı modern kıyafetler giyip kendisi her akşam iki tek atan birisi solcuyken, ailece namaz kılıp karısı ve kızı mütedeyyin olanlar da sağcı kabul edilmektedir. Dolayısıyla bugünkü sorunlara gelince, bu beyazlatılmış Türkler, sorunların özünde dindarlığın, muhafazakârlığın, cahilliğin olduğunu savunmaktadırlar. Ötekiler de İslami bir yaşamın yaşanmasının bütün sorunları ortadan kaldıracağını söylemektedirler. İki görüş de yanlıştır, çünkü hastalığın teşhisini yanlış yapmaktadırlar.

Üretim yapısını değiştirmeden temel sanayi malları ve teknolojide dışa bağımlılığımızı minimuma indirecek yatırımları yapmadan sadece milletin kılık kıyafetini, yediğini içtiğini değiştirirseniz sonuçta aslında bir şey değiştirmiş olmazsınız. İçinizden “Hocam, Türkiye hiç mi sanayileşmedi?” diye soranlarınız vardır mutlaka… Ona da cevabım şudur: Türkiye’de sanayileşme hedefi temel olarak düşmanın (Batının) silahları ile silahlanma meselesidir. Böylece bir daha bizim vatanımızı işgal edemeyeceklerdir. Ama tüketim kalıpları ve yaşam tarzını öne çıkaran bir Batılılaşma uygularsanız, her zaman Batı Emperyalizminin (veya liberallerin deyimiyle küresel piyasa ekonomisinin) size izin verdiği ölçüde ve uygun gördüğü alanlarda sanayileşirseniz. Hâlbuki kalkınma bütüncüldür: Milli kalkınma hedeflerine uygun sanayileşme, ona tamamlayacak ve milli ihtiyaçlara cevap verecek bir eğitim politikası, takiben bunlarla uyumlu ticaret, maliye ve para politikaları… Bütün bunlar için de merkezi bir planlama teşkilâtı…

Bunlar olmazsa durum şudur: Dışarıdan para geldiği zaman “yerli ve milli ahalimiz” bunu çatır çatır yer. 4-5 senelik bir refah süreci yaşanır. Para değer kazanır. Kurlar ve faizler düşer. Bu arada dış borç da hızla birikir. Borçların ödenme vakti geldiğinde de ya hükümet kemerleri sıkar ya da ekonomi krize girer. Her ikisinde de sahte refah süreci biter ve sıkıntı dönemi başlar. Bunu tekrar bir para girişi dönemi ve sahte refah dönemi takip eder. Bu kısır döngüden kurtulmanın yolu yeniden merkezi planlamaya ve karma ekonomiye dönmektir. Bunun güzel bir örneğini Türk Silah Sanayii’nde görüyoruz. Sadece Türk ordusunun güçlenmesine, milyarlarca dolarlık ithalat yükünden kurtulmasına sebep olmuş değil, aynı zamanda bugün Can Azerbaycan’ın kendi topraklarını kurtarmasına da sebep olmaktadır.

Pazartesi’ye “Tarih Boyunca Ermeniler ve Ermenistan” konulu yazım geliyor.

Hayırlı Cumalar.

TARİH BOYUNCA ERMENİLER - I: KÖKENLERİ VE ÇAĞDAŞ ERMENİ KİMLİĞİ

YAYINLAMA: 11 Ekim 2020 - 23:25
Yurt dışına giden ve belli bir müddet yaşayan Türklerin kaçınılmaz bir şekilde karşılaşacağı ve –eğer bu konuda bilgisizse- duyduğunda küçük bir travma yaşayacağı konu sözde “Ermeni Soykırımı” suçlamalarıdır. Bu vatandaşlarımızın gördüğü gayet organize bir Ermeni lobi faaliyetidir. Bu bağlamda ilk bakışta “Ermenilerin ortak kimliğini belirleyen en önemli unsur da, bu yüzden, Türk’e duyulan nefrettir.”, desek yanlış olmaz.

Aslında Ermeniler en barış dolu ve en huzurlu dönemlerini de Türk – Osmanlı yönetimi altında yaşamışlardır. Türk kültürüne Ermeni sanatçılarımızın katkıları tartışılmazdır. Musikide ve mimaride Ermeni kökenli büyük Türk sanatçıları yetişmiştir. Özellikle İstanbul Ermenilerinin kendilerine has mutfağı Türk mutfağını da zenginleştirmiştir. Tanzimat dönemi ve sonrasında birçok Ermeni kökenli devlet adamı ve diplomatın İmparatorluğa hizmetleri tarihi bir gerçektir.

Pekiyi, ne oldu da, yüzyıllar boyunca iç içe yaşamış ve birbirlerinin kültürüne katkıda bulunmuş bu iki halk birbirilerine düşman olmuştur? Daha doğru ifade etmek gerekirse, genel Türk insanı için Ermeniler düşman olarak kabul edilse de çok da önemsenmezler, hele içimizde yaşayan artık bir avuç kalmış Ermeni kökenli Türklere yönelik bir şiddet hareketi de bahis konusu değildir. (NOT: Burada hemen “Ya Hrant Dink cinayeti ne olacak?” diye sormayın, o olay bir ırkçı saldırıdan çok FETÖ’nün tertip ettiği bir istihbarat oyunudur, DMD.) Ancak Ermeniler, özellikle diaspora Ermenileri, için Türk’e duyulan nefret ve düşmanlık kimliklerinin bir parçası haline gelmiştir. Bugün istedim ki, Ermenilerin kim olduklarını ve çağdaş Ermeni kimliğini oluşturan bileşenleri anlatayım. Eğer teşhisi doğru koyarsak sorunlara da doğru tedaviyi geliştirebiliriz.

ERMENİLERİN KÖKENİ: FRİGYA MI, URARTU MU YOKSA İRAN MI?

Ermenilerin kökeni hakkında üç temel iddia bulunmaktadır. En yaygın olanı Ermenileri Frigyalılarla özdeşleştiren ve bu yolla antik Yunan’a bağlayan Batı görüşüdür. Frigyalıların ne kadar Yunanlı olduğu da tartışmalıdır ya, o da ayrı konu! İkinci görüş Ermenileri Urartulara bağlayan ve Kafkasyalı otantik bir halk olduklarını iddia eden Sovyet görüşüdür. Bu ilkinden daha akla yatkın bir tezdir. Üçüncü iddia ise Ermenilerin İran halklarından olduğudur ki, bu da en son ortaya atılan görüştür. Kan yoluyla olmasa bile antik Ermeni kültürünün İran’daki Pers ve Part kültürlerinden çok etkilendiği aşikârdır. Bütün bu tezlere bakıldığında Ermeniler Anadolu’nun, özellikle bugün Kürt kökenli Türklerin yoğun yaşadığı Doğu Anadolu’nun otantik halkı olduğu tartışmasızdır.

Bugünkü Ermeniler ise antik Ermeniler’den kültür olarak farklılaşmışlardır. Bunun da en önemli sebebi dindir.

ERMENİLER VE HRİSTİYANLIK

Ermeniler Hristiyan olmadan önce uzun yüzyıllar boyunca Zerdüştlüğün kendine has bir mezhebine bağlıydılar. Bu anlamda da, yine İran’daki hâkim gücün bir satraplığı (eyaleti) konumundaydılar. Ermenileri yine kendi soylarından hanedanlar İran Şahı’nın ancak bir valisi olarak idare etmekteydi. MS 301 yılında Ermeni beyleri Hristiyanlığı kabul edip bunu devlet dini olarak ilan ettiler. O günden Emevi-Arap fetihlerine kadar Ermenistan Bizans ve İran Sasani İmparatorlukları arasında bir tampon bölge olarak kaldı. Bazen Bizans bazen de Sasani taraftarı iktidarlarca yönetildi.

Ermenilerin Hristiyanlığı Ortodoks ve Katolik Kiliseleri tarafından monofizitlikle itham edildi. Ortodoks ve Katoliklerin ortak anlayışına göre Hz İsa ölümlü bedeni içinde hem insani hem de tanrısal bir kişilik barındırıyordu. Monofizitlik ise Hz. İsa’nın ölümlü bedeni içinde sadece tanrısal bir kişilik olduğunu iddia eder. Yani Hz. İsa (Hâşâ) hem insan hem Tanrı değil sadece Tanrıdır. Ermeni Kilisesi ise kendisinin monofizit olmasını reddeder ama Kadıköy Konsülünde kabul edilen amentüyü de reddeder. Onlara göre Hz. İsa’nın insani ve tanrısal kişilikleri birleşmiştir. İşte Ermeni Kilisesi daha başlangıçta Tanrının varlığı üzerindeki temel iman meselelerinde Ortodoksluktan ve Katoliklikten ayrı düşmüştür. Bunun sonucu ileri dönemlerde, sözgelimi, Bizans Ortodoks Kilisesi defalarca Ermeni Hristiyanlar üzerinde çeşitli ithamlarla engizisyon mahkemesi kurmuştur. Ermenileri Ortodoksluğa döndürmek için uğraşmıştır. Bizans döneminde İstanbul’da bir Ermeni patrikliği olmadığı gibi, ortodoksluğu kabul etmeyen Ermenileri İstanbul’a bile almamışlardır. Yine Rus Ortodoks Kilisesi de Ermenileri zorla Ortodoksluğa döndürmeye çalışmış, bunun için 19’uncu Asırda Ermeniler üzerinde ciddi bir baskı kurmuştur. Buna mukabil Selçuklu ve Osmanlı yönetimleri altında Ermenilere tam bir din ve inanç özgürlüğü verilmişti. Cennetmekân Fatih Sultan Mehmet Han İstanbul Ermeni Patrikliğinin de kurucusudur. Osmanlı’nın Tanzimat Dönemi’nde Bizanslıların aksine devlet yönetiminde de Ermenilere yer verilmiştir. Ermenilerden tıpçılar, hukukçular ve maliyeciler yetişmiştir. Bunun yanında Fatihten bu yana 500 sene içinde İstanbul’da Türk ve Osmanlı kültürünün bir bileşeni olarak İstanbul Ermeni kültürü de gelişmiştir. İstanbul Ermenileri yaşam tarzı ve dünya görüşü olarak ne Anadolu ne de Kafkasya Ermenilerine benzemezler, daha kozmopoliti ve şehirli bir grup niteliğine sahiptirler.

ERMENİ MİLLİYETÇİLİĞİ

Bilindiği kadarıyla Ermeni milliyetçiliğinin kökeni aslında Ermeni Kilisesinin kuruluşuna kadar gider. Kendilerini hem İran hem de Bizans tasallutundan ve etkisinden koruyabilmek için ayrı bir kilise altında örgütlemişlerdir. Ancak bu modern anlamıyla bir milliyetçilik sayılmaz. Esasen Orta Çağlarda hiçbir yerde bir milliyet kavramının oluştuğundan da bahsedilemez. Çünkü o zamanlarda toplumlar dini kimlikler etrafında bir araya gelmekteydi. Ancak Ermeni Kilisesinin daha kuruluşundan itibaren etnik bir dini örgüt olduğunu da belirtmek gerekir.

Modern anlamda Ermeni milliyetçiliği etnik bir milliyetçiliktir. Çünkü siyasi milliyetçiliğin varlığının en önemli sebebi milliyetçiliğe konu olan halkın bağımsız bir devletinin olması ve milliyetçiliğin de bu devletin vatandaşlarının ilerlemesini hedef alması gerekir. Hâlbuki Ermeniler yüzyıllardan beri bu topraklarda yaşamalarına rağmen tarihte bazı yarı bağımsız devletçiklere sahip olmalarında rağmen hiçbir zaman kalıcı bir devlet örgütlenmesine sahip olmamışlardı. Bu yüzden milliyetçilikleri de ırk ve din (o din de yine sadece Ermenilere has bir dindi, DMD) merkezli idi.

On dokuzuncu Asra gelindiğinde Ermeniler Türkiye, Rusya ve İran’da dağılmış olarak yaşamaktaydılar. On dokuzuncu Asır, herkesin bildiği gibi, milliyetçiliklerin asrı idi. Türkiye, Rusya, Avusturya, İran gibi çok uluslu büyük imparatorluklar için bu çağ hem bünyelerindeki azınlıkların etnik / ırkçı milliyetçiliklerle bağımsızlık peşinde çıkardıkları isyanlar, hem de kendi asli unsurlarını bir arada tutabilmek için kendilerine uygun bir milliyetçilik tanımlama gereği anlamına geliyordu. Türkiye, Rusya ve İran topraklarındaki Ermenileri bir araya getiren ana unsur Ermeni Kilisesiydi. Dolayısıyla bağımsız bir Ermenistan amacına ulaşabilmek için isyan tertibi ve örgütlenme Ermeni Kilisesi yardımıyla şekillenebilirdi. Bununla birlikte Kapitalizmin yarattığı çelişkiler etrafında oluşan İhtilalci Sosyalist Hareketler de bu dönemde palazlanmaktaydı. Kapitalizmin hiçbir şekilde yanına uğramadığı Kafkas Ermenileri arasında da ihtilalci ve isyancı sosyalist siyaset yeşermekteydi. Ancak bu gibi toplumlarda gerçek anlamda bir emek sermaye çelişkisi olmadığı için bu partilerin sosyalistliği ancak slogan ölçüsündeydi ve sosyalizm adına sadece ihtilalcilikleri vardı. Bu anlamda Rusya Ermenileri arasında 1890 yılında Ermeni İhtilalci Federasyonu / Taşnaksutyun (Taşnak) Partisi ve 1887 yılında Hınçak (Çan) Partisi kuruldu. Taşnaklar ihtilalci bir sosyalizmi savunurken Hınçaklar sosyal demokrasiyi savunuyorlardı. Ama özlerinde hepsi Ermeni etnik milliyetçisi ve bağımsız Ermenistan taraftarıydı. Taşnaklar Ruslara karşı kurulmasına rağmen kısa sürede Rusların Türkiye’ye karşı kullandığı bir örgüte dönüşmüşken, Hınçaklar öteden beri Avrupa taraftarıydılar. Bugün de partilerin tutumları aynen devam etmektedir.

Kısa sürede Ermeni milliyetçiliği bugünkü Ermenistan’da Kilise ve bu iki parti etrafında örgütlendi. Amaçları Türkiye topraklarında bağımsız ve büyük Ermenistan’ı kurmaktı. Bunun ne derece sosyalizm olduğu ayrı meseledir, ancak işlerin başlangıcında Türkiye Ermeni Cemaati bunlara dâhil değildi.

Buradan devam edeceğiz.

TARİH BOYUNCA ERMENİLER – II: OSMANLI'DA ERMENİ İSYANLARI VE TEHCİR

YAYINLAMA: 15 Ekim 2020 - 23:20
Pazartesi günkü yazımda Ermenilerin tarihini, kökenlerini kısaca özetlemiştim. On dokuzuncu Asırda Ermeni milliyetçiliğinin gelişimini, Avrupa yanlısı Hınçak ve Rus yanlısı Taşnak partilerinin kuruluşunu anlatmıştım. Son olarak da, ilk başta, Türkiye Ermeni Cemaati’nin bu işlerle ilişkisi olmadığını söylemiştim. Ama sadece ilk başta…

Bugün olayların başlangıcı olan Berlin Antlaşması ile başlayıp Ermeni isyanlarını özetleyeceğim. Daha sonra da Ermeni Tehcirini anlatacağım.

93 FELAKETİ VE BERLİN ANTLAŞMASI

Aslında bütün Yirminci Asır boyunca etkisini hissettiğimiz, Türk devlet ve siyaset geleneğini kökünden zehirleyen olay Cennetmekân Sultan Abdülaziz Han’ın 30 Mayıs 1876’da hain bir darbeyle tahttan indirilmesi, kendisine ve ailesine hakaret edilip servetlerinin yağmalanması ve akabinde üç çapulcu katil tarafından şehit edilmesidir. Bu darbenin başında Hakan’a şahsi düşmanlık ve kin besleyip İmparatorluğun yegâne diktatörü olmak isteyen Serasker Hüseyin Avni Paşa, kararsız ve güçlüye boyun eğip temenna eden Sadrazam Mütercim Rüşdî Paşa ve sonradan haksız ve akılsızca “Hürriyet Şehidi” olarak ilan edilen cahil, İngiliz sevdalısı ve hayalperest Midhat Paşa vardı. Sultan Abdülaziz’in yerine aklî dengesi bozuk Sultan Beşinci Murad, üç ay sonrasında onun da yerine genç Sultan İkinci Abdülhamid Han çıkarıldı. Sultan Hâmid’in tahtta çıkarılmasıyla birlikte o dönemde Sadrazam olan Midhat Paşa tarafından yok yere Rusya ile harp çıkarıldı. Bu savaş tarihimize 93 Felâketi diye geçen 1877-78 Rus Harbidir. İki büyük komutanın (Gazi Osman Paşa ve Gazi Ahmet Muhtar Paşa) can siperâne mücadelesine rağmen savaş kaybedildi. Ruslar doğuda Erzurum’a batıda da Yeşilköy’e kadar geldiler. Savaş siyaseten Berlin Konferansıyla sonuca bağlandı. Bu konferansta imzalanan Berlin Antlaşmasıyla Bulgaristan, Sırbistan, Karadağ, Bosna Hersek elden çıktı. Ancak bizim konumuzu ilgilendiren Berlin Antlaşması maddesi Vilâyât-i Sitte (Altı İl) ile ilgili olanıdır. Buna göre, Vilâyât-i Sitte, bu anlaşmada ıslahat yapılması gereken bir bölge olarak kabul edildi. Ermeniler için ıslahat yapılmasını isteyen Avrupalı devletler ve Ruslar Ermeni milliyetçiliğini tetiklemeye çalışmışlardı. Öyle ki, bölgede Ermeni nüfusu çoğunlukta dahi değildi. Maddeye göre; doğuda altı ilde yerel yönetimler Hristiyan/Ermenilere bırakılacak, merkezi idareyi temsilen vali ve kaymakamlar bulunacak, bu Vilâyât-i Sitte için batı devletlerinin seçtiği olağanüstü komiserler bulunacak, Hristiyan /Ermeni ahaliden jandarma benzeri bir kolluk gücü oluşturulacak ve herhangi bir karışıklık çıkarsa İtilaf Devletleri bu bölgeyi denetim altına (işgal) alabileceklerdi. İngilizce metinde 6 Ermeni vilayeti olarak adı geçen bölgede Batı Devletlerinin amacı; Osmanlı Devletinin doğu bölgesindeki Vilâyât-i Sitte’de bir Ermeni devleti kurmaktı. Peki, Vilâyât-i Sitte denilen bu 6 il hangi illerdir? Erzurum, Sivas, Van, Diyarbakır, Elazığ, Bitlis. Sultan Hâmid saltanatının sonuna kadar bu ıslahatları uygulamadı, sürüncemede bıraktı. Çünkü herkesin görebileceği gibi bu Devletin bitmesi, hükümranlığının kalmaması anlamına gelirdi. Ancak o güne değin hiçbir isyan emaresi göstermeyen, devlete bağlı olan Ermeni cemaati üzerinde emperyalistlerin müdahalesi için bir zemin oluşmuş oldu. Berlin Antlaşmasına dayanarak başta Vilâyât-ı Sitte ölmek üzere Anadolu’nun her tarafında Batılı emperyalistler konsolosluklar açtılar. Bunların casusluk amacı güttüğü aşikârdır.

ERMENİ İSYANLARI VE TEHCİR

Zaman on dokuzuncu asrın sonu. Petrol ekonomide önem kazanmış durumda. Petrol havzalarında hâkim olan devletse Osmanlı İmparatorluğu. Aynı zamanda İmparatorluk Doğu-Batı ticareti için de önemli bir kavşak noktasında. Batılı emperyalistler bu durumda ne yapmalıydı? İlk olarak başta Hicaz Bölgesi olmak üzere Arapların devlete isyanını pekiştirmek ve en zengin petrol bölgelerini ele geçirebilmek. Buna zaten çok önceden başlamışlardı. İkinci olarak Doğu Anadolu’da Hristiyan azınlıkları (Ermeni ve Süryaniler) koruma altına alıp, daha sonra onlara bağımsızlık sağlamak. Ermeni ve Süryanilerle bağ nasıl sağlanacaktı? Bu azınlıkların Hristiyanlıkları pek de Batı Hristiyanlığına uymuyordu. Bunun yolu da misyoner okulları ile atıldı. Her bir emperyalist güç kendi Hristiyanlığına uygun misyoner okulları açmaya başladı. 1891’e kadar İmparatorlukta özellikle Hristiyan azınlıkları devşirmek amacıyla 9 Fransız, 14 İtalyan, 9 Amerikan koleji açıldı. Özellikle ABD’li Protestan – Evangelist misyonerler Anadolu’daki Ermeni ve Süryanilere yönelik kolejler açmaktaydı. İlki 1856 tarihli Harput (Elazığ) Amerikan Kolejidir. Amerika’nın Anadolu’daki kolejlerinin ana finansörleri Nahiciyan, Tenekeciyan, Bucikanyan, Sucuyan, Vorperian, Lüleciyan ve Haşaturyan adlı Ermenilerdir. Bu sayede Ermeni gençleri Anadolu Ermenileriyle bizi bağlayan en önemli bağ olan Ermeni Gregoryen Kilisesinden koparmaya başladılar. Tahmin edeceğiniz gibi Fransız ve İtalyanlar Katolikliği vurgularken, İngiliz ve Amerikalılar da Protestanlık propagandası yapmaktaydı. Takiben 1878 Berlin Antlaşması geldiğinde zaten Türkiye Ermeni Cemaati, özellikle o dönemki genç kuşaklar üzerinden, belli bir Batı etkisi altına alınmıştı. Öte yandan Ruslar da, kendi başlarını ağrıtan Ermeni milliyetçilerine yeni bir yol gösterdiler. Batı Ermenistan veya Vilâyât- Sitte… 1887’de kurulan Hınçak, 1890’da kurulan Taşnak ve Anadolu Ermenileri üzerinde hâkimiyet kurmak isteyen Ermeni Eçmiyazin Patriği isyan kışkırtmaları tertip etmeye başladı.

Ermeni İsyanları tarihi sıralamasına göre şöyledir: İlk isyan 1890’daki Erzurum İsyanıdır. Bunu yine aynı yıl meydana gelen Kumkapı Gösterisi, 1892-93’te Kayseri, Yozgat, Çorum ve Merzifon Olayları, 1894’te Sasun İsyanı, 1894’te Babıali Gösterisi ve Zeytun İsyanı, 1896’da Van İsyanı ve Osmanlı Bankası’nın İşgali, 1903’te ikinci Sasun İsyanı, 1905’te Sultan Hâmid’e suikast girişimi, 1909’da Adana İsyanı izlemiştir. İsyanların Osmanlı kuvvetlerince bastırılması, dünya kamuoyuna “Müslümanlar Hristiyanları katlediyor” mesajıyla yansıtılmış ve Ermeni sorunu giderek daha geniş çapta bir uluslararası sorun niteliğine büründürülmüştür.

Aslında döneme ait İngiliz ve Rus diplomatik temsilciliklerinin raporları dönem gazetelerine göre farklı görüşler yansıtmaktadır. Bu raporlar Ermeni ihtilalcilerin hedefinin karışıklıklar çıkararak Osmanlılar’ın karşılık vermesini ve böylece yabancı ülkelerin duruma müdahalesini sağlamak olduğunu kaydetmektedir. Bu süreçte, büyük devletlerin diplomatik ve konsolosluk temsilcilikleri Anadolu’nun her köşesine dağılmış Hristiyan misyonerler ile birlikte Ermeni propagandasının Batı kamuoyuna iletilmesinde ve benimsetilmesinde büyük rol oynamışlardır.

Bu isyanların ana amacını şu şekilde özetleyebiliriz: (i) Anadolu’da hiçbir yerde çoğunluk olmayan Ermenilerin belli bölgelerde çoğunluğu sağlayabilmek için Müslüman ahaliyi katliama tutmak ve zorla göçe mecbur bırakmak. (ii) Osmanlı Devleti müdahale ederse, Berlin Antlaşması gereğince emperyalistlerin müdahalesini sağlamak ve onların güdümünde bir Batı Ermenistan kurmak. Bu süreçte Hınçaklar Batı güdümünde bir Ermenistan hedeflerken, Taşnaklar ise Rus güdümünde bir Ermenistan amaçlamaktaydılar.

Birinci Dünya Harbi’nin en keskin dönemeçlerinden birinde, 1915’te, Türk ordusu Batı’da Çanakkale Savaşları ile meşgul iken, Doğu’da Sarıkamış Felaketi iyice güçten düşmüş Türk ordusuna karşı Ermeniler Ermenistan Kilisesi, Taşnak ve Hınçaklar liderliğinde ayaklandılar. Erzurum, Ağrı, Van, Bitlis, Muş illeri başta olmak üzere savunmasız Türk ve Kürt Müslümanların köylerini basıp insanları katlettiler. Önden Ermeni eşkıyalar arkadan Rus ordusu geliyordu. Böyle kahpece bir ihanete hiçbir devlet seyirci kalamazdı. Bu yüzden dönemin Sadrazamı Şehit Talat Paşa tehcir kararını aldı.

Tehcir hadisesi aslında bir savaş bile sayılmaz. Yapılan ölüm kalım mücadelesi içindeki bir devletin içinde düşmanları tarafından yapılan vahşet ve terör eylemlerine karşı alınan bir terörle mücadele harekâtıdır. Hiçbir devlet kendi hükümranlığını eşkıyaya devretmez. Bunu yaparsa devletliği ortadan kalkar.

Bugün modern, çarpık ve travmatik Ermeni siyasetinin temeli işte bu tehcir hadisesine dayanır. Ancak tehcirin arkasında da, 1890’dan bu yana 25 sene boyunca gerçekleşen isyan ve terör eylemleri bulunmaktadır. O zaman hedeflenen amaçlar, uygulanan taktik ve stratejiler ne ise bugün de hemen hemen aynıdır. 1915’te Doğu Anadolu’da Ermeniler ne amaçladıysa, 1990’larda da Karabağ’da aynı şeyi amaçlamaktaydılar. Pazartesiye de Karabağ meselesini ele alalım.

Hayırlı Cumalar.

EŞKIYA DEVLETLER- KARABAĞ MESELESİ

YAYINLAMA: 18 Ekim 2020 - 23:45
İki yazıdır Ermeni tarihi ve Türk düşmanlığı etrafında şekillenmiş Ermeni milliyetçiliği hakkında yazıyorum. On dokuzuncu Asrın sonunda Batılı emperyalistler ve Rusya’nın kışkırtmasıyla başlayan Ermeni isyanları, Birinci Dünya Harbi şartlarını (eş zamanlı olan Çanakkale ve Sarıkamış Muharebeleri şartlarını) fırsat bilerek yapılan 1915 Ermeni Mezalimine karşı bir terörle mücadele harekâtı olan Tehcirle neticelenmişti. Yirminci yüzyılda başta ABD ve Fransa’da yuvalanan Ermeni diasporası bu şartlarda oluşmuş, emperyalist Batı devletlerinin himayesi ve desteğinde sermaye ve güç biriktirmişti. Ancak Ermenilerin asıl yurdu olan bugünkü Ermenistan Sovyetlerin egemenliği altında idi. Böylece Ermeni milliyetçiliğini temsil eden iki grup ortaya çıkmıştı: Birincisi ABD ve Fransa merkezli Ermeni Diasporası, ikincisi de Sovyet Ermenistan’ında hâkim olan Taşnakçı örgütlenme. Biz o dönemlerde Batı ittifakı içinde olduğumuz için Sovyet âleminde olan biten hiçbir şeyden haberdar değildik. NATO merkezli büyük propaganda mekanizması bizi bu dünyadan soyutlamıştı. (Aynısı karşı taraf için de geçerliydi.) Bizim Türkiye olarak duyduğumuz Ermeni diasporasından yükselen ve Ermeni Mezalimini sözde Ermeni Soykırımına dönüştürmeye çalışan çığlıklar oldu. Arkasından, benim çocukluğumun geçtiği yetmişli yıllarda Ermeni terör örgütü ASALA ortaya çıktı. Ancak karşı tarafta, yani Sovyet tarafında da, bir şeyler olmaktaydı.

Azerbaycan ve Ermenistan birer Sovyet Cumhuriyeti idi. Kendi kavmi olan Gürcüler de dâhil olmak üzere hiç kimseye yakınlık beslemeyen (kanaatimce de hiçbir zaman gerçek anlamda bir sosyalist olmamış olan) modern Firavun Stalin, kendi tek adam rejimini sağlama almak için farklı Sovyet Cumhuriyetleri içinde nifak tohumları serpmeyi bir kural olarak benimsemişti. Azerbaycan halkının Türk kökenli olması ve Türkiye ile irtibat içinde olma ihtimali Stalin için her zaman bir tehdit olagelmişti. Dahası Bakü’de çok ciddi petrol ve gaz rezervleri vardı. Azerbaycan’ı her daim kendi demir pençeleri arasında tutmak için komünist partisi kadrolarını buna göre şekillendirdi. Tarih boyunca bir Türk yurdu olmuş olan Karabağ’a Ermeni nüfusun iskânı ve burada nüfus dengelerinin Azerbaycan aleyhine bozulmasını Karabağ’a özerklik verilmesi takip etti. Nahcivan Ermenistan’a verilen bir koridorla Azerbaycan’dan fiili olarak kopartıldı. Bu aynı zamanda Azerbaycan Türkiye bağlantısının da koparılması anlamına geliyordu. Yetti mi? Yetmedi. Azerbaycan komünist partisinin ve Sovyet Cumhuriyeti’nin önemli ve kritik noktalarına Ermeniler yerleştirildi. (NOT: Bunun yanı sıra, bir genelleme olarak söyleyebiliriz ki, Sovyetler Birliği’nin farklı Cumhuriyetlerinde en önemli ve kritik noktalarda her zaman Ruslar bulunurdu, DMD.) Kızılordu ve KGB baskısıyla kurulan bu adaletsiz statüko, aynı zamanda Ermeni ve Azeri milliyetçiliklerini de frenlemeyi amaçlıyordu. Burada kaydedilmesi gereken bir önemli nokta da Azerbaycan’da ordu namına bir şey yokken, Ermenistan NATO üyesi Türkiye ile sınırdaş olduğu için Kızılordu üssüne dönmüştü.

Kıyamet 1990’da koptu. Hiç yıkılmayacağı zannedilen, her zaman iktidarda kalacağı düşünülen Sovyetler Birliği yıkıldı. Artık Ermenistan’daki Taşnakçıların eli bağlı değildi. Uzun yıllardır bu fırsatı bekleyen Karabağ Özerk Cumhuriyeti Azerbaycan’dan bağımsızlığını ilan etti. Sovyetlerden kalan silahlarla donanmış Ermeni ordusu da Karabağ çevresindeki Azerbaycan yerleşimlerini işgal etti. Doğru düzgün silahı olmayan, gönüllü vatandaşlardan müteşekkil Azeri kuvvetleri buna direnemedi. Ermeni çeteleri Azerbaycan köylerinde yaşlı, çocuk ve kadınları insanlık dışı bir şekilde katlettiler. Hocalı Katliamı buna en güzel örnektir. Katiller Taşnakçı çeteler, onları destekleyen Batılı ve Rus emperyalistler, öldürülen, işkenceye uğrayan ve yurtlarından sürülen Müslüman Türklerdir. 1990’ların katliamlarıyla 1915’in katliamları arasında sadece tek bir fark vardır: 1915’te bütün zorluklara rağmen bir Türk ordusu vardı, 1990’larda ise Azerbaycan’ın ordusu yoktu!

O günden bu yana tam 27 senedir bu eşkıyalığa dünyadan ne bir ses ne de bir nefes çıkmaktadır. Kurulan sözde Minsk grubu (ABD, Fransa ve Rusya’dan müteşekkil) işgalin kalıcılaşması için Azerbaycan’ı uyutma işlevi görmektedir. Azerbaycan’ın haklı davasında yanında da sadece Türkiye bulunmaktadır. Soru sorulabilir: “Neden 1990’larda Türkiye müdahale etmedi?” Cevap basittir: “Silah sanayiinde dışa bağımlıydık ve Türkiye kendi can derdiyle boğuşuyordu.” Sovyetler yıkıldığında Türkiye’nin Türk dünyasıyla birleşmesinden korkan emperyalist güçler Türkiye’nin başına nice çorap ördüler. PKK belası, FETÖ casus örgütü, arka arkaya gelen suikastlar ve benzeri… Pekiyi, bugün ne olmaktadır. Her şeyden önce Türk Ordusu yerli ve milli silahlarla teçhiz edilmiştir. Buna ek olarak savaş sanatında çığır açan milli robot uçak (İHA ve SİHA) teknolojisiyle hem terör örgütlerine hem de teröristlerden farksız eşkıya devletlere karşı üst üste zaferler kazanılmaktadır. İkinci olarak kardeş Türkiye’nin desteği ile Azerbaycan’da kuvvetli bir ordu tesis edilmiştir. Üçüncüsü Azerbaycan rahmetli Prezident Heyder Baba (Haydar Aliyef) ve muhterem Prezident İlham Aliyef önderliğinde kurumlaşmış, devlet müesseselerini yerleştirmiş, ekonomisini geliştirmiştir. Öyle ki, Rusya için bile Azerbaycan Ermenistan’dan daha önemli bir konuma ulaşmıştır. Dördüncüsü Ermenistan Türkiye’nin doğru diplomasisi ile 27 senede Kafkasya’da izole hale gelmiş, Azerbaycan – Türkiye – Gürcistan üçgeni ile kuşatılmıştır. Halkı fakirlikten ve açlıktan kaçacak yer aramaktadır. Beşincisi, Ermenistan’da geçen yıllarda bir turuncu devrim olmuş ve Rusyacıların yerine diasporanın desteklediği Batıcılar iktidara gelmiştir. Bu da Putin’in olaylara ses çıkarmamasında önemli bir rol oynamıştır. Altıncısı, Ermenistan yönetimi çakma Napolyon Mösyö Macron ve avenesinin teşviki ile Türkiye’nin dikkatini Doğu Akdeniz’den uzaklaştırmak için Azerbaycan’a saldırmıştır. Beklemedikleri ise, Azerbaycan’ın bu kadar hızlı ve sert bir yanıt vermesiydi.

Şimdi ne olacak ve ne olmalı? Her şeyden önce, uluslararası konjonktürün müsaitliği sebebiyle Azerbaycan Karabağ’ın tamamını alana kadar durmamalıdır. Topraklar alındıktan sonra da, Rusya, Türkiye ve Azerbaycan birlikte Kafkaslar için bir barış konferansı yapmalıdır. Başta Nahcivan olmak üzere bütün meseleler, bir daha bozulmamak üzere bir neticeye bağlanmalıdır. Burada Batılıların Kafkasya’ya sokulmaması, bu çözümün bölge ülkeleri arasında halledilmesi önemlidir. Çünkü hem Rusya hem de Türkiye Batı tehdidi altındadır. Pekiyi, Batı bu duruma ne der? Kelin ilacı olsa başına sürerdi… Batı hiçbir şey yapamaz. Şu anda kendi dertlerine düşmüş durumdadırlar. Kafkasya’da çözümün sağlanması, bir sonraki aşamada Suriye ve Irak’ta da çözümün bölge ülkelerinin uzlaşmasıyla sağlanma ihtimalini arttıracaktır.

“Hocam, çok güzel söylüyorsunuz da, Rusya bu kayığa biner mi?” Bence biner. Gerek Rusya gerekse de ABD her zaman kazananın yanında yer alır. Kaldı ki, kendisine düşman olmayan ve ortaklık içinde hareket eden bir Azerbaycan ve Türkiye Rusya için şımarık bir eşkıya devlet olan Ermenistan’dan çok daha değerlidir. Kafkaslar ve Orta Doğu’da istikrarın sağlanması ABD’nin de işine gelir.

Pekiyi İsrail ne olacak? Eğer Türkiye İsrail’le yakınlaşmaya başlarsa, İsrail’in de politikası değişir. Çünkü İsrail’in derdi bir PKK devleti kurmak değildir. (2010 yılına kadar İsrail gerek Ermenilere gerek de PKK’ya karşı Türkiye’nin en önemli müttefiki idi.) İsrail’in derdi, kendi can güvenliği ve varlığını devam ettirmektir. Şu anda İsrail medyasında yazılanlara bakılırsa İran ile beraber kendi güvenliklerine tehdidin en çok Türkiye’den geldiğini düşünmektedirler. Bu yanlış ve çarpık bir bakıştır. Türk Devleti kendi güvenliğini sağlamak derdindedir. İsrail’e buna yönelik bir mesaj verilirse ve ilişkiler normalleşirse çok önemli bir diplomatik zafer olur.

Cuma’ya şu AYM-Siyaset tartışmasını ele alalım

AYM TARTIŞMASINI İMAM-I AZAM'A SORDUM

YAYINLAMA: 22 Ekim 2020 - 23:25
Güzel memleketimin siyaset sahnesi her geçen gün trajediden komediye bin türlü oyunun sahnelendiği bir halk tiyatrosuna benzemektedir. Geçen hafta da, konusu adalet ve güvenlik çelişkisine dayanan bir piyes izledik. Hükümet AYM’nin aldığı kararları kendince devletin güvenliğine uygun görmediği için eleştiriyordu. Sayın Bahçeli de buradan kendine vazife çıkarıp AYM’yi yeniden düzenleyelim dedi. Sonra CHP milletvekili ve gazeteci Enis Berberoğlu hakkında AYM’nin verdiği kararı alt mahkeme uygulamadı ve kendi kararında direndi. Bu olaylar daha soğumadan AYM’nin işgüzar bir üyesi, bazılarınca muhtırayı ima edercesine yazıldığı düşünülen, bir mesaj paylaştı. Türk siyasetinin mümtaz şahsiyetleri buna sert tepki gösterirken Sayın İçişleri Bakanı “Bakanlığın ışıklarının her daim açık” olduğu yolunda bir mesajla işgüzar üyeye haddini bildirdi. Yüce mahkemenin bu üyesi bin bir defa kamuoyundan özür diledi. Türk medyasının çoğunluğundaki mevkutelerde de, üyenin bu densizliği kınandı, darbeciler telin edildi ve piyes de sona erdi.

Bu tartışmayı kime sorayım diye düşündüm. Üniversitede hukukçu arkadaşlarıma sorarsam bir sonuca ulaşamayacağımı gördüm. Çünkü ya iktidara destek veren bir görüş duyacaktım, ya da muhalefete destek veren. Her iki durumda da, işittiğim yorum günün siyasi tercihlerinden etkilenen bir yorum olacaktı. O kadarını haber kanallarında artık milletin gına getirdiği tartışma programlarında duyabilir ya da yukarıda bahsettiğim mevkutelerde okuyabilirdim. Bana zaman ve mekân olarak güzel memleketimin siyasi ortamından bağımsız bir isim lazımdı. Aynı zamanda İslam dinini en güzel şekilde temsil ettiğini iddia eden ve Müslümanlığı ile iftihar eden devlet büyüklerimizin de saygıyla görüşlerini kabul edebileceği birisi… Acaba bu kim olabilirdi? Düşündüm, taşındım ve sonunda buldum: İmam-ı Âzam Ebû Hanife…

“Hocam, ne alâka? Hukuk problemini din adamına mı sordunuz?” sorusuna hemen cevabı yapıştırayım: Ebû Hanife hem muamelâta dair meselelerde hem de inanca dair konularda en büyük otoritelerdendir. İsmini alan Hanefî mezhebi de, sadece ibadetler ve emir-yasaklarla ilgili hükümleri değil ama esas olarak medenî hukuk, ceza hukuku, borçlar hukuku ve devletler hukuku ile ilgili konularda hükümleri içerir. Daha basitçe ifade etmek gerekirse, bizim muamelâta dair olarak hükümlerine baktığımız mezhep içtihatlarıyla ilgili 500 sayfalık bir kitabın ilk 100 sayfası abdeste, namaza, oruca, haram ve helâllere ayrılırken, 400 sayfası devlet ve toplumu idare edecek kurallara ayrılır. İsteyen istediği kitaba baksın, görecektir ki dediğim gibidir. Bu manada, İmâm-ı Âzam ilk amelî ve itikâdi mezhep imamı olmakla birlikte, daha da önemlisi İslam tarihindeki ilk hukukçu ve anayasacıdır. Bu yüzden kütüphanemde bulunan İmâm-ı Âzam’ın Şâmil yayınlarından çıkmış el-İhtiyâr adlı eserini açtım. Yanına yine kütüphanemden İnsan yayınlarından çıkmış iki ciltlik İslâm Düşüncesi Tarihi adlı eserin ilk cildini de koydum. Kafamdaki sorulara yanıtları da bulduğumu düşünüyorum. Bugün sizlerle bu yanıtları paylaşacağım. Tekrar söylemem gerekir ki, bu cevaplar benim değil fakat İmâm-ı Âzam’ın cevaplarıdır. Baştan belirteyim, İmâm-ı Âzam’ın görüşleri bugünkü radikal liberallere, yer yer de anarşizme yakınlaşmaktadır.

KUVVETLER AYRILIĞI

İmâm-ı Âzam’a ilk sorum kuvvetler ayrılığı hakkında ne düşündüğü idi. Ona göre kuvvetler ayrılığı adaletin tesisi için mutlak zorunlu olan bir olguydu. Ancak kuvvetler ayrılığını en çok yargının yürütmeden ayrılması olarak görüyordu. Malûm yaşadığı devirde bugünkü şartlarda bir demokrasi olma ihtimali zordu. Bu yüzden genelde hâkim ve zorba hükümdarların yasama, yürütme ve yargıyı tek ellerinde topladığı keyfi idareler vardı. Bu ortamda zorba tek adam rejimleri olan Emevi ve Abbasi Meliklerinin yüzüne görüşlerini açıklarken, her şeyden önce yargının yürütmeden bağımsız olması gerektiğini savundu. Çünkü iktidardakilerin yaptıkları yanlışların durdurulması, gerektiğinde iktidardaki devlet adamlarının yargılanması için mahkemelerin iktidardan bağımsız olması gerektiğini savunuyordu. Kendisine Başkadılık teklif eden Abbasi Halifesi Ebû Cafer Mansûr’un teklifini reddederken bir zalimin fermanlarını onaylayamayacağını adamın yüzüne söylemişti. Kısaca, bugüne gelecek olursak, Hükümet’in Anayasa Mahkemesinin bazı kararlarını beğenmeyince mahkemenin yapısını değiştirmeye çalışması kabul edilemez bir olgudur. Anayasa Mahkemesi, eğer her daim Hükümetin istediği kararları verecekse, o zaman Anayasa Mahkemesi olmaktan çıkar, Ebû Hanife’ye göre.

FİKİR VE ELEŞTİRİ ÖZGÜRLÜĞÜ

İmâm-ı Âzam’a ikinci sorum fikir özgürlüğü hakkında idi: Bir ülkenin vatandaşları hükümeti serbestçe eleştirebilir mi? Eğer eleştirirse bu milli güvenlik sorunu olur mu? Bir vatandaş hükümete hakaret edebilir mi? İmâm-ı Âzam’a göre hükümetler hem Allah’a hem de millete karşı sorumludur. Gerçek hâkimiyet de Allah’ındır, bu ise pratikte, halkın egemenliği olarak yorumlanır. Vatandaşların hükümeti eleştirmesine izin verilmeli mi sorusu şöyle dursun, vatandaşların hükümetin hatalarını eleştirmesi dini bir zorunluluktur; çünkü Allah, Kur’an’da birçok yerde “emr-i bil maruf nehy-i ani’l münkeri / iyilikleri emredip kötülüklerden sakındırmayı” her mü’min için farz kılmıştır. Eğer bir güvenlik sorunu varsa, İmâm’a göre, o da fikir özgürlüğünün olmadığı durumda ortaya çıkar. Eğer hükümet kendi hatalarının söylenmesini engelleyip, eleştirenleri bir milli güvenlik sorunu ilan ederse bu hükümetin hatalarını görememesine, sahip olduğu güçle Allah’ın razı gelmediği münker / kötü işleri yapmasına yol açar. Bu da halkın refahını ve huzurunu bozar. Hükümetler her türlü eleştiriye tahammül etmelidir. Pekiyi kişisel hakaret olursa ne olmalıdır? İmâm-ı Âzam bugün bizim anlayışımıza ters gelecek bir görüşü savunur. Sünnî ulemadan İbn-i Abdülberr’in el-İntika adlı eserinin 152-153’üncü sayfalarında Ebû Hanife’nin vatandaşlardan birisinin hükümdara hakaret etmesini bile fikir özgürlüğü sınırları içine aldığından bahsedilir ve Hz Ali’ye dair bir rivayeti örnek gösterdiği söylenir. Rivayete göre Kûfe sokaklarında beş Muaviye yanlısı serseri yüksek sesle Halife Ali’ye küfredip onu öldürmekle tehdit etmişler. Tutuklanıp huzura getirildiklerinde Hz. Ali onların serbest bırakılmalarını emreder. “Ama bunlar seni öldürmeye niyet ettiler” denilince cevap olarak Hz. Ali şöyle buyurur: “Beni öldürme niyetlerini açıkladıkları için mi onları öldüreceğiz?” Bu kez “Ama sana küfür de ettiler” denilince Hz. Ali şöyle cevap verir: “Hoşunuza gidiyorsa siz de onlara küfredebilirsiniz.”

BİZ NE ANLAMALIYIZ?

İmâm-ı Âzam’ın yaşadığı çağ Emevi ve Abbasi zorbalarının keyfî ve zalim idarelerinin olduğu bir çağdı. O, bu hukuksuz düzenlere karşı İslâm’ın emir ve çerçeveleri içerisinde bir hukuk sistemi oluşturmaya çalıştı. Hükümetin seçimle iş başına gelmesini, yargının ve yasamanın hükümetten bağımsız olmasını, hükümete ve devlete karşı eleştiriler için tam bir ifade özgürlüğünü savundu. Bunu da Avrupa Birliği müktesebatının bilmem kaçıncı maddesine göre değil, Kur’an, Sünnet ve Sahabe icmâsına dayanarak savundu. Bugün Türkiye kuralları olan laik ve demokratik bir devlettir. Ülkeye zalimler değil milletin seçtiği meşru yöneticiler hükmetmektedir. Ama yazının başında değindiğim siyasi Karagöz-Hacivat oyunları bir demokrasiye yakışmamaktadır. Düşünürsek asırlar önce Emevî ve Abbasi zorbalarına karşı İmâm-ı Âzam’ın savunduğu bugünkü demokrasilerden de daha geniş özgürlüklerin olduğu bir devletti. Bugün halkımız o zamankine göre çok daha gelişmiş bir demokrasi algısına sahiptir. Bu yüzden, biraz İmâm-ı Âzam’a (ve Hz. Ali’ye) saygımız varsa eleştirilere karşı tahammülkâr olmalıyız. Anayasa Mahkemesi’nin yapısını değiştirmeyi düşünmeyip, onun hükümlerinin uygulanmasını sağlamalıyız. Bunları basit siyaset tartışmalarına da malzeme yapmamalıyız.

Pazartesi İmâm-ı Âzam’ın öğrencisi ve İslam’ın ilk anayasası olan Kitab-ül Harac’ın yazarı, büyük Hanefi fakihi İmâm-ı Ebû Yusuf’un görüşlerine başvuracağız. Onun görüşleri Hocasından daha orta yolcudur.

Hayırlı Cumalar.

CUMHURİYET VE CUMHURUN YÖNETİMİ

YAYINLAMA: 29 Ekim 2020 - 23:35
Hepimizin Cumhuriyet Bayramı kutlu olsun. Yüzüncü yıla 3 kaldı. Türkiye’nin ilelebet pâyidar kalması için görev bizlere ve bizim çocuklarımıza düşmektedir. Bu vesile ile vatanın kurtuluşundan Cumhuriyet’in kurulmasına ve bugün daha müreffeh bir ülkede yaşamamıza sebep olan askerlerimizi, öğretmenlerimizi, doktorlarımızı ve Cumhuriyetin kurucusu Atatürk’ü rahmetle yâd ederim.

CUMHURİYET NE DEMEKTİR?

Cumhuriyetin sözlük anlamı “cumhurun yönetimi” anlamına gelir. TDK sözlüğü Arapça kökenli “cumhur” kelimesini halk ve topluluk olarak tanımlıyor. Bu anlamda Cumhuriyet “halkın yönetimi” anlamına gelir. O zaman hemen herkesin aklında olan bir soru karşımıza çıkar: “Cumhuriyet demokrasi ile aynı şey midir?” Cumhuriyet ve demokrasi birbiriyle ilişkili olmakla birlikte aynı şey değildir. Keza, hem cumhuriyet hem de demokrasi kavramları hürriyet / özgürlük ve istiklâl / bağımsızlık ile yakından bağlantılıdır.

Bir Cumhuriyet vatanın yöneticilerin özel çıkarı veya özel mülkü değil kamunun ortak mülkü olduğu bir yönetim biçimidir. Bir Cumhuriyette en yüksek yönetim mevkileri demokrasi veya demokrasinin oligarşi ve otokrasi ile karışımları yolu ile elde edilir. Burada ortak nokta devletin başında bir monarkın / mutlak hükümdarın bulunmaması, yöneticilerin yönetim gücünü doğum hakkı olarak almaması, vatanı kendisi ve ailesinin özel mülkü olarak görmemesidir. Aslında Cumhuriyet siyasi sistem olarak monarşinin tam zıddıdır.

Burada üç kavram daha tanımlamamız gerekir: Demokrasi, oligarşi ve otokrasi.

Demokrasi, Yunanca “δημοκρατία - dimokratia” kelimesinden gelir. Bu kelime de iki kelimenin bileşiminden oluşur: “demos – halk” ve “kratos – yönetim”. Yani halk yönetimi demektir. Bu bağlamda demokrasi halkın kendini yönetecek yasama ve yürütme organlarını seçtiği yönetim biçimi demektir. Milletin kim olduğu ve yönetici otoritenin halka nasıl paylaştırılacağı demokrasinin cevaplandırmak istediği en temel sorulardır. Bugünkü modern siyaset biliminde demokrasi “hükümet ve yasama meclisinin halkoyuyla geldiği, muhalefetteki azınlığın haklarının yönetimdeki çoğunluğa karşı korunup güvence altına alındığı, vatandaşlar arasında eşitliğin, düşünceyi ifade ve inanç özgürlüğü ile birlikte temelini teşkil ettiği” bir yönetim biçimidir. Görünüşte bir Cumhuriyet gerçek anlamına demokrasi ile erişebilmektedir.

Oligarşi Yunanca “ὀλιγαρχία – oligarkhia” kelimesinden gelir. Bu kelime de yine iki kelimenin bileşiminden oluşur: “oligos – az, azınlık” ve “arkho – hükmetme, emretme”. Yani azınlığın hükmü, azınlığın yönetimi anlamını taşır. Eğer bir toplumu o toplumun içinde tanımlanmış bir azınlık idare ediyorsa bu oligarşi olarak tanımlanır. Bu azınlık servetine, eğitimine, kurumsallaşmasına, askeri gücüne, dinine ve etnisitesine göre tanımlanabilir. Oligarşilerde çoğu zaman fiili olarak yöneticiler aynı aile içinden gelebilir, ancak, bu bir genel kural değildir. Bir cumhuriyetin oligarşi olması için yönetimin tek bir parti mensubu olanlara (Sovyet sistemi), özel nitelikli din adamlarına (İran ve Vatikan yönetimleri), azınlık bir mezhep mensuplarına (Suriye’deki BAAS rejimi) veya bir azınlık etnik gruba (Güney Afrika’daki eski Irkçı Apartheid Rejimi) has olması gerekir. Teoride demokrasi olup da, fiilen belli birkaç servet sahibi sermayedarın güdümünde olan Cumhuriyetler de gizli oligarşiler olarak adlandırılabilir.

Otokrasi güncel dilde “tek adam rejimi” olarak tabir edilen ve bir devletin bütün faaliyetlerini üstün siyasi güç olarak tek bir adamın ellerine bırakıldığı yönetim biçimine verilen addır. Otokrasilerde “tek adamın” yetkileri ne bir yasal kısıtla ne de toplumsal kontrol mekanizmasıyla sınırlandırılabilir. Bu yüzden otokrasiler ya halk ayaklanmasıyla ya da askeri darbeyle yıkılırlar. Bir Cumhuriyetin otokrasi olarak tanımlanabilmesi için o ülkede seçimle veya seçimsiz tek bir adamın yasama yürütme ve yargıyı kendi hükmü altına alması gerekir. Otokrasi monarşiden ayıran ana faktör hükmetme hakkının Tanrı’dan gelmemesi, iktidara kutsiyet atfedilmemesidir. Filipinler’de Marcos, Romanya’da Çavuşesku, Almanya’da Hitler rejimleri Cumhuriyet olmalarına rağmen otokrasi, yani “tek adam rejimleri” idiler.

Ne oligarşiler ne de otokrasiler Cumhuriyet’in ruhunu yansıtmazlar. Kâğıt üzerinde seçimler yapılabilir, halk temsilcileri meclise seçilebilirler. Ancak bunların fiili olarak etkinliği bulunmaz. Dolayısıyla halkın iradesinin yönetimde tecellisi de gerçekleşmez.

CUMHURİYET NE ZAMAN “CUMHURUN YÖNETİMİ” OLUR?

Cumhuriyetin cumhurun, yani halkın, yönetimi olması için her şeyden önce, yargının bağımsız olması gerekir. Çünkü cumhuriyetin oligarşiye ve otokrasiye dönüşmemesi için yöneticilerin yasal kısıtlarla sınırlandırılması, halka hesap verebilmesi ve gerekirse yargılanabilmesi gerekir. Bunun için mahkemelerin ve yargı erkinin bağımsızlığı şarttır.

İkinci olarak cumhuriyetin halkın yönetimi olması için örgütlü bir toplumun varlığı gerekir. Örgüt deyince hemen PKK’yı veya FETÖ’yü anlamayın. Onlar suç şebekeleridir. Burada kastedilen sendikalardan meslek odalarına, yardımlaşma ve dayanışma derneklerine kadar belli ortak niteliklere sahip vatandaşların kendi çıkarlarını temsilen bir araya geldikleri yasal kurumlardır. Bunlar yöneticiler üzerinde yargı kontrolüne ek olarak toplumsal baskı ve denetim kurarlar.

Üçüncü olarak cumhuriyetin halkın yönetimi olması için laik olması gerekir. Burada Fransız İhtilâli ile şekillenen ve din düşmanlığına dönüşen yorumuyla laiklik kastedilmemektedir. Çünkü bu durumda milli kültürün en temel bileşenlerinden biri olan din ile devlet kavgalı hale gelir. Burada kastedilen dini aidiyeti ne olursa olsun vatandaşların kanun karşısında eşit olması, yönetim gücünün dini aidiyete göre değil partilerin vatandaşın refahına bulunmayı vaat ettikleri katkıya göre dağıtılması, kanunların ve siyasetin dini referanslara göre milletin dünyevi taleplerine göre şekillenmesi ve tam bir inanç ve dini örgütlenme özgürlüğüdür. Bu anlamda laiklik özgürlük ve eşitliğin de olmazsa olmaz şartıdır.

Dördüncü olarak Cumhuriyet hem bireysel özgürlüklerin hem milli bağımsızlığın timsali olmalıdır. Bireysel özgürlükler düşünce ve düşünceyi ifade özgürlüğü, inanç özgürlüğü ve mülkiyet ve girişim özgürlüğüdür. Bununla birlikte milletin bir bütün olarak yabancı baskılardan ve emperyalist sömürüden bağımsız olması çok önemlidir. Bunun için yöneticinin milletin iradesine dayanması ve yalnızca milletine hesap vermesi gereklidir. Genelde otokrasi ve oligarşiler millete dayanmadığı içindir ki, o ülkelerin yöneticileri halklarına değil yabancı emperyalistlere, bazılarımızın çok kullandığı tabirle “üst akla” hesap verirler. Böyle yönetimlerde üretilen zenginlik de emperyalistler ve yönetici azınlık tarafından paylaşılır, halkın çoğunluğu da aksine fakirleşir.

Ülkemizde eksik ve noksanlarıyla da olsa bir demokratik rejim vardır. Partiler halka hesap vermek zorundadır. Hepsi de vatandaşın teveccühünü elde etmek için bin bir takla atabilmek maharetindedirler. Ancak hali hazırda idari sistemde yapısal sorunlar bulunmaktadır. Halâ daha yeni Anayasa’ya uyum yasaları çıkarılmamıştır. Devletin örgütlenmesi henüz standartlaşamamıştır. Medya sektöründe rekabetçi bir yapı değil, oligopolcü bir yapı bulunmaktadır. Bu da her fikrin ifadesinin tam anlamıyla mümkün olmasını engellemektedir. Eğitimde fırsat eşitsizliği hat safhadadır. Yargının bağımsızlığı ivedilikle sağlanmalıdır. Bununla birlikte, bütün bu problemlerin hiç biri, Türkiye’yi bir oligarşi veya otokrasi yapmaz. Eğer 18 senedir bir parti iktidarsa ise, takkeyi önüne koyup düşünmesi, “Ben nerede hata yaptım?” diye sorması gereken muhalefettir. Hoş ben muhalefet partilerinin iktidar olmak istediğini de zannetmiyorum ya, o da ayrı bir mesele…

Hayırlı Cumalar…

CUMHURİYET VE CUMHURUN YÖNETİMİ

Hepimizin Cumhuriyet Bayramı kutlu olsun. Yüzüncü yıla 3 kaldı. Türkiye’nin ilelebet pâyidar kalması için görev bizlere ve bizim çocuklarımıza düşmektedir. Bu vesile ile vatanın kurtuluşundan Cumhuriyet’in kurulmasına ve bugün daha müreffeh bir ülkede yaşamamıza sebep olan askerlerimizi, öğretmenlerimizi, doktorlarımızı ve Cumhuriyetin kurucusu Atatürk’ü rahmetle yâd ederim.

CUMHURİYET NE DEMEKTİR?

Cumhuriyetin sözlük anlamı “cumhurun yönetimi” anlamına gelir. TDK sözlüğü Arapça kökenli “cumhur” kelimesini halk ve topluluk olarak tanımlıyor. Bu anlamda Cumhuriyet “halkın yönetimi” anlamına gelir. O zaman hemen herkesin aklında olan bir soru karşımıza çıkar: “Cumhuriyet demokrasi ile aynı şey midir?” Cumhuriyet ve demokrasi birbiriyle ilişkili olmakla birlikte aynı şey değildir. Keza, hem cumhuriyet hem de demokrasi kavramları hürriyet / özgürlük ve istiklâl / bağımsızlık ile yakından bağlantılıdır.

Bir Cumhuriyet vatanın yöneticilerin özel çıkarı veya özel mülkü değil kamunun ortak mülkü olduğu bir yönetim biçimidir. Bir Cumhuriyette en yüksek yönetim mevkileri demokrasi veya demokrasinin oligarşi ve otokrasi ile karışımları yolu ile elde edilir. Burada ortak nokta devletin başında bir monarkın / mutlak hükümdarın bulunmaması, yöneticilerin yönetim gücünü doğum hakkı olarak almaması, vatanı kendisi ve ailesinin özel mülkü olarak görmemesidir. Aslında Cumhuriyet siyasi sistem olarak monarşinin tam zıddıdır.

Burada üç kavram daha tanımlamamız gerekir: Demokrasi, oligarşi ve otokrasi.

Demokrasi, Yunanca “δημοκρατία - dimokratia” kelimesinden gelir. Bu kelime de iki kelimenin bileşiminden oluşur: “demos – halk” ve “kratos – yönetim”. Yani halk yönetimi demektir. Bu bağlamda demokrasi halkın kendini yönetecek yasama ve yürütme organlarını seçtiği yönetim biçimi demektir. Milletin kim olduğu ve yönetici otoritenin halka nasıl paylaştırılacağı demokrasinin cevaplandırmak istediği en temel sorulardır. Bugünkü modern siyaset biliminde demokrasi “hükümet ve yasama meclisinin halkoyuyla geldiği, muhalefetteki azınlığın haklarının yönetimdeki çoğunluğa karşı korunup güvence altına alındığı, vatandaşlar arasında eşitliğin, düşünceyi ifade ve inanç özgürlüğü ile birlikte temelini teşkil ettiği” bir yönetim biçimidir. Görünüşte bir Cumhuriyet gerçek anlamına demokrasi ile erişebilmektedir.

Oligarşi Yunanca “ὀλιγαρχία – oligarkhia” kelimesinden gelir. Bu kelime de yine iki kelimenin bileşiminden oluşur: “oligos – az, azınlık” ve “arkho – hükmetme, emretme”. Yani azınlığın hükmü, azınlığın yönetimi anlamını taşır. Eğer bir toplumu o toplumun içinde tanımlanmış bir azınlık idare ediyorsa bu oligarşi olarak tanımlanır. Bu azınlık servetine, eğitimine, kurumsallaşmasına, askeri gücüne, dinine ve etnisitesine göre tanımlanabilir. Oligarşilerde çoğu zaman fiili olarak yöneticiler aynı aile içinden gelebilir, ancak, bu bir genel kural değildir. Bir cumhuriyetin oligarşi olması için yönetimin tek bir parti mensubu olanlara (Sovyet sistemi), özel nitelikli din adamlarına (İran ve Vatikan yönetimleri), azınlık bir mezhep mensuplarına (Suriye’deki BAAS rejimi) veya bir azınlık etnik gruba (Güney Afrika’daki eski Irkçı Apartheid Rejimi) has olması gerekir. Teoride demokrasi olup da, fiilen belli birkaç servet sahibi sermayedarın güdümünde olan Cumhuriyetler de gizli oligarşiler olarak adlandırılabilir.

Otokrasi güncel dilde “tek adam rejimi” olarak tabir edilen ve bir devletin bütün faaliyetlerini üstün siyasi güç olarak tek bir adamın ellerine bırakıldığı yönetim biçimine verilen addır. Otokrasilerde “tek adamın” yetkileri ne bir yasal kısıtla ne de toplumsal kontrol mekanizmasıyla sınırlandırılabilir. Bu yüzden otokrasiler ya halk ayaklanmasıyla ya da askeri darbeyle yıkılırlar. Bir Cumhuriyetin otokrasi olarak tanımlanabilmesi için o ülkede seçimle veya seçimsiz tek bir adamın yasama yürütme ve yargıyı kendi hükmü altına alması gerekir. Otokrasi monarşiden ayıran ana faktör hükmetme hakkının Tanrı’dan gelmemesi, iktidara kutsiyet atfedilmemesidir. Filipinler’de Marcos, Romanya’da Çavuşesku, Almanya’da Hitler rejimleri Cumhuriyet olmalarına rağmen otokrasi, yani “tek adam rejimleri” idiler.

Ne oligarşiler ne de otokrasiler Cumhuriyet’in ruhunu yansıtmazlar. Kâğıt üzerinde seçimler yapılabilir, halk temsilcileri meclise seçilebilirler. Ancak bunların fiili olarak etkinliği bulunmaz. Dolayısıyla halkın iradesinin yönetimde tecellisi de gerçekleşmez.

CUMHURİYET NE ZAMAN “CUMHURUN YÖNETİMİ” OLUR?

Cumhuriyetin cumhurun, yani halkın, yönetimi olması için her şeyden önce, yargının bağımsız olması gerekir. Çünkü cumhuriyetin oligarşiye ve otokrasiye dönüşmemesi için yöneticilerin yasal kısıtlarla sınırlandırılması, halka hesap verebilmesi ve gerekirse yargılanabilmesi gerekir. Bunun için mahkemelerin ve yargı erkinin bağımsızlığı şarttır.

İkinci olarak cumhuriyetin halkın yönetimi olması için örgütlü bir toplumun varlığı gerekir. Örgüt deyince hemen PKK’yı veya FETÖ’yü anlamayın. Onlar suç şebekeleridir. Burada kastedilen sendikalardan meslek odalarına, yardımlaşma ve dayanışma derneklerine kadar belli ortak niteliklere sahip vatandaşların kendi çıkarlarını temsilen bir araya geldikleri yasal kurumlardır. Bunlar yöneticiler üzerinde yargı kontrolüne ek olarak toplumsal baskı ve denetim kurarlar.

Üçüncü olarak cumhuriyetin halkın yönetimi olması için laik olması gerekir. Burada Fransız İhtilâli ile şekillenen ve din düşmanlığına dönüşen yorumuyla laiklik kastedilmemektedir. Çünkü bu durumda milli kültürün en temel bileşenlerinden biri olan din ile devlet kavgalı hale gelir. Burada kastedilen dini aidiyeti ne olursa olsun vatandaşların kanun karşısında eşit olması, yönetim gücünün dini aidiyete göre değil partilerin vatandaşın refahına bulunmayı vaat ettikleri katkıya göre dağıtılması, kanunların ve siyasetin dini referanslara göre milletin dünyevi taleplerine göre şekillenmesi ve tam bir inanç ve dini örgütlenme özgürlüğüdür. Bu anlamda laiklik özgürlük ve eşitliğin de olmazsa olmaz şartıdır.

Dördüncü olarak Cumhuriyet hem bireysel özgürlüklerin hem milli bağımsızlığın timsali olmalıdır. Bireysel özgürlükler düşünce ve düşünceyi ifade özgürlüğü, inanç özgürlüğü ve mülkiyet ve girişim özgürlüğüdür. Bununla birlikte milletin bir bütün olarak yabancı baskılardan ve emperyalist sömürüden bağımsız olması çok önemlidir. Bunun için yöneticinin milletin iradesine dayanması ve yalnızca milletine hesap vermesi gereklidir. Genelde otokrasi ve oligarşiler millete dayanmadığı içindir ki, o ülkelerin yöneticileri halklarına değil yabancı emperyalistlere, bazılarımızın çok kullandığı tabirle “üst akla” hesap verirler. Böyle yönetimlerde üretilen zenginlik de emperyalistler ve yönetici azınlık tarafından paylaşılır, halkın çoğunluğu da aksine fakirleşir.

Ülkemizde eksik ve noksanlarıyla da olsa bir demokratik rejim vardır. Partiler halka hesap vermek zorundadır. Hepsi de vatandaşın teveccühünü elde etmek için bin bir takla atabilmek maharetindedirler. Ancak hali hazırda idari sistemde yapısal sorunlar bulunmaktadır. Halâ daha yeni Anayasa’ya uyum yasaları çıkarılmamıştır. Devletin örgütlenmesi henüz standartlaşamamıştır. Medya sektöründe rekabetçi bir yapı değil, oligopolcü bir yapı bulunmaktadır. Bu da her fikrin ifadesinin tam anlamıyla mümkün olmasını engellemektedir. Eğitimde fırsat eşitsizliği hat safhadadır. Yargının bağımsızlığı ivedilikle sağlanmalıdır. Bununla birlikte, bütün bu problemlerin hiç biri, Türkiye’yi bir oligarşi veya otokrasi yapmaz. Eğer 18 senedir bir parti iktidarsa ise, takkeyi önüne koyup düşünmesi, “Ben nerede hata yaptım?” diye sorması gereken muhalefettir. Hoş ben muhalefet partilerinin iktidar olmak istediğini de zannetmiyorum ya, o da ayrı bir mesele…

Hayırlı Cumalar…

DEPREM, GELİR DAĞILIMI EŞİTSİZLİĞİ VE ORANTISIZ SANAYİLEŞME

YAYINLAMA: 01 Kasım 2020 - 23:35
Öncelikle İzmirli vatandaşlarımıza geçmiş olsun dilerim. Allah sağ olanlara acil şifalar versin, şehitlerimize de rahmet eylesin. Deprem yaşamış bir bölgenin çocuğu olarak ne acılar içinde olduklarını biliyorum. Bu yüzden bugün deprem, sebepleri ve sonuçları üzerinde duracağım.

***

Depremin sebepleri bizim önleyemeyeceğimiz büyük jeolojik süreçlerdir. Özellikle Türkiye gibi üç büyük kıtanın birbirini itip çektiği bir bölgenin ortasında yer alan bir ülkenin depremlerle yaşamak zorunda olduğu aşikârdır. Deprem bize uymayacağına göre bizim depreme ayak uydurmamız gerekir.

“Hocam, depreme nasıl uyum sağlarız? Bu makul bir söz mü?” Depreme uyum sağlamak derken kastettiğim, deprem riskinin yüksek olduğu bölgeleri tespit etmek ve yerleşim yerlerini planlarken deprem riskinin düşük olduğu bölgelere öncelik vermektir. Ancak bu yeni kurulacak yerleşim yerleri için geçerlidir. Ya, yüksek deprem riski olan ve çoktan beridir yerleşim yeri olan şehirlerimiz ne olacak? Örneğin bütün Marmara Bölgesi, İzmir, Erzincan, Muş, Van gibi birçok şehirlerimiz bu durumdadır. Bu şehirleri boşaltalım mı? Bu da mümkün değildir. O zaman bu şehirlerimizi depreme daha dayanıklı binalarla donatmamız gerekmektedir. Ancak bu da çok kolay değildir. Çünkü özellikle Marmara Bölgesi çarpık kentleşme ve orantısız sanayileşmenin çok güzel bir örneğidir. Kısaca sahneyi gözlerinizde canlandırayım: Resmi verilerle 83 milyon nüfusu olan Türkiye’de İstanbul 15,5 milyonu biraz geçen, Bursa 3 milyonu biraz aşan, Kocaeli 2 milyona çok yaklaşan, Tekirdağ ve Sakarya da 1 milyon bandını aşan nüfusa sahiptir. Yalova’yı da dâhil ettiğimizde bu bölge nüfus toplamı 22,9 milyon kişiye ulaşmaktadır. Bu da Türkiye nüfusunun yüzde 27,53’ünü oluşturmaktadır. Neredeyse Türk vatandaşlarının üçte biri bu küçük bölgede yığılmıştır. Pekiyi bu bölge ne kadar üretim yapmaktadır? Kabaca sadece İstanbul Türkiye GSYİH’sının yüzde 31’ini İstanbul üretirken, İstanbul, Bursa ve Kocaeli birlikte yüzde 39’unu ve saydığım iller toplamı da yüzde 42’ini üretmektedir. Bunu hangi kentsel örgütlenme uzmanı ve iktisatçıya sorarsanız sorun, size çok çarpık ve orantısız bir yapı olduğunu söyleyecektir. İşte böyle bir durumla iç içeyiz.

Bu hengâmede insanlar arasında tartışmaya açılan yeni bir iddia da ortaya atılmıştır: Deprem fakirleri öldürür, zenginler depremden etkilenmezler. Bu istatistiki olarak doğrudur. Sadece deprem değil, koronavirüs gibi salgın hastalıklar, sel yangın ve bunun gibi doğal afetler de en çok fakirlerin ölmesine ve zarar görmesine yol açmaktadır. Dolayısıyla, “İnsanları deprem değil, fakirlik öldürüyor!” söylemi ilk bakışta doğru gibi görünmektedir. Ancak, sadece ilk bakışta… Biraz daha derine inmemiz gerekirse fakirliğin depremin de ölümlerin de sebebi olmadığını görürüz.

Depremin veya salgınların daha çok fakir kesimlere etki ettiğini istatistik veriler bize söylemektedir. Ancak, bir ülke büyürken fakirliğin de artması nasıl açıklanabilir? Bu ancak büyümenin ucuz işgücüne dayalı sanayiler öncülüğünde olmasından kaynaklanır. Geniş emekçi kitleler ucuza çalışırlar, ucuz işgücünün kullanıldığı hizmetler, tekstil, inşaat, gıda gibi sektörlerdeki sermayedarlar da paralarına para, servetlerine servet katarlar. Bu yapı kontrolsüz ve denetimsiz kapitalist sistemin özellikle gelişmekte olan ülkelerdeki yansımasıdır. Bir de bu ülkeler küreselleşme vesilesi ve kısa görüşlü siyasilerin marifetiyle küresel tefeciler ve uluslararası kartellerin oyun alanı haline gelirse sonuç adaletsiz gelir dağılımı, fakirlik yaratan büyüme, çarpık kentleşme ve orantısız sanayileşmedir.

Burada önemli bir noktayı da belirteyim. Analizde fakirlik “nispî fakirlik” olarak kullanılmaktadır. Genelde bizde nispî fakirlik ile mutlak fakirlik karıştırılmaktadır. Nedir nispî fakirlik? Bir ülkenin ortalama gelirine göre istatistiki olarak çok düşük gelir düzeyinde olmak. Bu anlamda Amerika’da fakir olarak görülen bir kişi Türkiye’de orta gelirli sayılacaktır. Eğer bir ülkede, ülke büyürken o ülkede nispî olarak fakir sayılanların nüfus içinde oranı artıyorsa orada fakirleştiren büyüme vardır. Mutlak fakirlik kavramı ise yaşama için gerekli zorunlu ihtiyaçlarını bile karşılayamamak anlamına gelir ki, bu da ancak az gelişmiş ülkelerde geçerlidir. Örneğin Sayın Cumhurbaşkanı, Sayın Bahçeli’ye verdiği cevapta “Bu ülkede eve ekmek götüremeyen mi var?” diye sorarken mutlak fakirliği kastetmekteydi. Türkiye’nin gelişmişlik düzeyindeki bir ülkede mutlak fakir konumunda olan insanlar nüfus içerisinde önemli bir düzeyde olmaz. Ancak Türkiye’de nispî fakirlik artmaktadır. İnsanların çoğu bundan 10 sene önce sahip oldukları satın alma düzeyi ve tüketim miktarına sahip değildir.

Tekrar gelelim depreme… Türkiye son 40 yılda “serbest piyasa ekonomisi” denilen bir hastalığa yakalanmıştır. İş adamları kendileri için en kârlı olacak alanlara çok düşük maliyetle ve bir sürü de teşvikle yatırım yapabilecekleri için buna destek çıktılar. Siyasiler kamu müdahalesinin kendileri açısından olumsuz sonuçları ve fazla mesaisinden kurtuldular, kısa dönemde özelleştirme yolu ile rantları oya çevirdiler, üretim gücündeki nispî azalma yabancı sermaye ve dış borçla makyajlandı, bu da yaratılan borç ekonomisinin sonucunda oluşan sahte refah dönemleri ile pekiştirildi. Milli menfaatler doğrultusunda planlama yapmak ve bu planları uygulamak, hem iş adamlarının hem de siyasilerin ayaklarına bağ olmaktaydı. Bu sihirli “serbest piyasa ekonomisi” sayesinde bu ayak bağından da kurtuldular.

Sanayiciler ve onların “tek dişi kalmış canavar” olan Batılı ortakları limanlara en yakın yerler olan Marmara Bölgesi’ne yerleştiler. Anadolu’nun her tarafında özelleştirilen kamu firmaları ki, bunlar limanlar, enerji santralleri, temel sanayi kurumları, rafineriler gibi kurumlardı, ya teknoloji gerileyene kadar kullanılıp ya da daha ilk alındığı anda AVM ya da eğlence merkezlerine, turizm işletmelerine veya lüks sitelere dönüştürüldü. İstanbul’un taşı toprağı altındı ya, bu altınlığın sebebi Anadolu’nun diğer bölgelerinde nispî olarak sanayi üretiminin gerilemesiydi. Bu yüzden 1980’den bu yana Anadolu kasabalarından akıp gelen işsiz güçsüz lümpenler Marmara Bölgesine yığıldı. Bunlara ucuz, derme çatma ve güvenliksiz konutlar yasa dışı yollardan sağlandı. Sonra da siyasiler seçimlerde oy alabilmek için birbiri ardına imar affı çıkardılar. Bir Adapazarlı olarak bu gelişmeyi Sakarya ilinde birebir yaşadım. Bir örnek vereyim o günlerden: Rahmetli Demirel, Adapazarı’nın “adam eksen adam bitecek” birinci sınıf tarım arazilerinde (ki bu bölge altı yeraltı nehirleri ile kaplı ve birinci derece deprem bölgesidir, DMD) bir Japon firmasının otomobil fabrikası açmasına itiraz edenlere “Patates biteceğine otomobil bitsin!” diyerek karşılık vermişti. Alayı vâlâ ile açılış yapılan fabrika 1999 depreminde zeminden 1 metre alta indi. Allah’tan Japonlar deprem uzmanıydı da fabrikayı kurtarabilmişlerdi. Ancak burada ki temel problem, ekonomik kalkınmayı milli ve toplumsal yarar gözeterek merkezi plana bağlı olarak değil de, kısa yoldan ve ucuza kâr etmeyi amaçlayan sermayedarın insafına bırakmaktı. Bunu yapınca da ne olacağı bellidir: İlk önce nispî fakirlik ve gelir dağılımındaki eşitsizlik artar, ardından doğal felâketlerin sonucunda gerçekleşebilecek ölüm oranları artar. Yani önce mal güvenliği azalır, sonra da can güvenliği.

Eğer nüfus ve sanayi tesisleri Anadolu’ya daha dengeli dağıtılsa, mevcut şehirlerde imar planlarına harfi harfiyen uyulsa idi, o takdirde, kentsel dönüşüm süreci çok daha ucuza ve çok daha çabuk tamamlanabilirdi. Sonuç olarak, depremlerde çok daha az can kaybı verebilirdik.

Sorulması gereken bir soru daha var: “20 senedir toplanan deprem vergilerine ne oldu?” Ben sorunun cevabını bilmiyorum, bilen varsa söylesin…

KASABANIN ŞERİFİNE VEDA MI EDİYORUZ?

YAYINLAMA: 05 Kasım 2020 - 23:35
Sayın Cumhurbaşkanı’nın deyimiyle “My friend, Donald! / Arkadaşım, Donald!” benim deyimimle “Kasabanın Şerifi” Trump en sonunda gidecek mi? İkinci dönem başkanlığı kazanır mı, kazanırsa ne olur? Yerine eski şerif yardımcısı Biden gelirse çok şey mi kaybederiz? ABD seçimleri bize dünya ekonomisi ve jeo-politiği hakkında ne söylüyor? Bugünkü yazımda bu sorulara cevap vermeye çalışacağım.

Öncelikle hala sayımlar devam ediyor. Bu yazının yazıldığı anda her iki aday da 270 delege olan kritik sayıya ulaşamamıştı. Biden bir adım önde gözükmekteydi. Ancak en büyük hezimetin siyasetçiler için değil de anketçiler için olduğunu söylemeliyim. En az 10 puan farkla Biden’ın kazanacağını söyleyen anketçiler büyük oranda çuvalladı. Aradaki fark 1,5 puan kadar. Bütün traji-komik davranışlarına, çocukça tavırlarına, ilkesiz duruşuna, demagojilerine ve aleni ırkçılığına rağmen Trump’ın “yerli ve milli” ABD seçmenine (yani kasabalı küçük iş sahipleri, çiftçiler, beyaz ve Protestan olanlar, iç piyasaya yönelik üretim yapan küçük sanayiciler, toplumsal kaostan korkan küçük burjuvalar ve benzeri) hitap eden politikalar ürettiği ve bunun da karşılık bulduğu aşikâr. Şu anda sonuç söylemek için erken ama Kasabanın Şerifi silahlarını çekmiş, bekliyor. Seçimde olumsuz bir sonuç olursa bu sonucu iptal ettirmek için canla başla çalışacaktır. Bu ise ABD seçmeninde, sonuç ne olursa olsun, kurulu düzene duyulan güveni sarsacak bir etki yapacaktır.

Eğer ikinci dönem başkanlığını kazanırsa, Kasabanın Şerifi, bugüne kadar dile getirdiği söylemleri daha pervasızca hayata geçirmeye çalışacaktır. ABD’nin İkinci Dünya Savaşı sonrasında kurulan ve Soğuk Savaş sonrası iyice pekiştirilen ve kendilerinin “establishment” olarak adlandırdığı kurulu düzenini yıkmak için daha fazla ve daha somut adımlar atacaktır. Ama bu kurulu düzenin değişmesi kolay mı? Hiç de kolay değil. Çünkü işin içinde birkaç yönetmelikle bazı kanunların değişmesi yok sadece… Binlerce uluslararası şirketten oluşan milyarlarca dolarlık bir çıkar ağı; AB, Japonya, Kanada, İngiltere gibi müttefiklerle oluşturulan küresel ittifak; IMF, WB, WTO, BM ve benzeri uluslararası kurumlardan oluşan devasa bir bürokrasi ve bütün bunların kaymağını yiyen ABD finans kapitali… Bütün bu çıkar gruplarının değirmenini yıkmak kolay değildir. Arı kovanına çomak sokmaya benzer, failinin yüzünü gözünü şişirir! Ama en azından Kasabanın Şerifi, halktan aldığı güçle bu yöndeki uygulamalarını daha pervasızca yapacaktır, diyebilirim.

Eğer Biden kazanırsa ne olur? Aslında Biden öyle büyük bir iddianın adayı değil. Seçim de, zaten, Trump’ı sevenlerle Trump’ı sevmeyenlerin bilek güreşine dönmüş durumda. Bu yüzden Biden kazanırsa Trump’ın ABD kurulu düzeninde yaptığı tahribatı gidermek için bir restorasyon dönemi başkanı olmaya soyunmakta. Önemli bir ayrıntı da, Biden’ın bir ABD’li liberal solcular, Hollywood entelektüelleri, Latin, Siyahi, Asyalı ve Müslüman göçmenler, bilişim ve finans sektörlerindeki büyük sermayedarlar, çevrecilerden oluşan yamalı bohça gibi bir koalisyonun başında iktidara yürümesidir. Yani geldiğinde, aslında eski sistemi korumaktan başka da bir şey yapmayacaktır. İşi sistemin teknokratlarına bırakıp kendisi halka umut dağıtacaktır. Bunda ne derece başarılı olur, emin değilim. Çünkü ABD’nin tek süper güç, dünyanın jandarması, küresel banka gibi rollerine dayalı kurulu düzen kapitalizmin geldiği son durumda sürdürülemez. Ne dünya eski dünya, ne de ABD eski ABD! Kendi fikri olmayan, adeta arkasında bulunan yamalı bohça koalisyonun etkisiz bir temsilcisi görüntüsü veren Biden’ın daha pasif bir Başkan görüntüsü vereceği kesin. Arkasında ise işleri yürütecek veya eskisi gibi yürütmeye çalışacak askeri ve finansal bürokrasi bulunacaktır.

Soğuk Savaş bittiğinden bu yana, yani takriben 30 senedir, dünya kapitalizmi ve onun tartışmasız lideri ABD ekonomisi gitgide kör düğüme dönüşmüş ilişkiler içine girmekte ve birbiri içine geçmiş açmazlarla yüz yüze gelmektedir. Kısaca bunları özetleyeyim:

1) 1980’lerden sonra artan hızla fiziki sermayenin yerini finansal sermaye alması

Yani dünya ekonomisinde, özellikle gelişmiş ülkelerde, sermayenin üretim tesisi ve fabrika şeklinden borsadaki fonlara dönüşmesi…

2) Dijital teknolojinin gelişmesi ile birlikte küresel para ve enformasyon akışlarının milli devletlerin kontörülünden çıkması…

Yani milyarlarca doların internet hesapları üzerinden Shanghay’dan New York’a, Tokyo’dan İstanbul’a bir saniyede aktarılabilmesi…

3) Üretimin küreselleşmesi

Yani gelişmiş ülkelerden orta teknolojili sanayi tesislerinin Çin, Asya ülkeleri ve Türkiye gibi merkezlere taşınması, yüksek teknolojili ama istihdam düzeyi düşük sanayilerin de gelişmiş ülkelerde yükselmesi…

4) Küresel bazda emekçi kitlelerin nispî olarak fakirleşmesi

Nispî fakirleşme bireyin yaşadığı ülke standardına göre servet ve zenginlikten daha az pay alması anlamına gelir. Bu anlamda hem zengin hem de fakir ülkelerde emekçi kitlelerin (işçiler, beyaz yaka çalışanlar, memurlar ve çiftçilerin) zenginlikten aldıkları pay düşerken bir avuç para babası kodamanın servetine servet katması…

5) ABD ekonomisinin bütün dünyanın jandarması olmaya ekonomik gücünün yetmemesi, bunun da kendi içinde sosyal ve ekonomik problemler doğurması…

6) İlk önce birbirini takip eden ülke ve bölge krizlerinin, arkasından küresel krizin gelişmesi..

1987 Büyük Çöküş, 1994 Arjantin ve Türkiye, 1995 Meksika, 1997 Asya, 1998 Rusya, 2000-01 Türkiye ve Arjantin, 2006 Mortgage Krizi, 2008-09 Küresel Finans Krizi ve en son da Pandemik Kriz.

Bütün bunlar uluslararası terörün, uluslararası casusluğun, az gelişmiş ülkelerin yokluğa mahkûm edilmesinin, turuncu devrimlerin, Arap Baharı’nın ve neredeyse Türkiye olarak 10 senedir içinde bulunduğumuz kâbus senaryosunun küresel ve genel iktisadi sebepleridir.

Pekiyi ABD ne yapmalıydı? Bunu 12 senedir her ortamda söylüyor ve yazıyorum, derslerde anlatıyorum. ABD bir yol ayrımındadır: Ya 1990’lardan kalma “Tek Süper Güç” konumundan vazgeçip kendi kıtası ve kendi bölgesine çekilecek ya da “Tek Süper Güç” konumunu korumak için askeri ve ekonomik gücünü kullanacak. ABD’nin problemi daha ne yapacağına karar verememiş olmalarıdır. Trump birinci şık olan kendi içine dönerek kuvvetlenen ABD seçeneğinin kötü ve demagojik bir temsilcisi iken, Biden’ın arkasındaki koalisyon da birinci ve ikinci seçeneğin bir sentezinin temsilcisidir. İki önceki Başkan Yavru Bush ise doğrudan ikinci seçeneğin temsilcisiydi.

Diyeceksiniz ki, ABD’nin halkı bu çok derin jeopolitik konuları anlayacak kadar eğitimli mi? Hayır, hiçbir ülkenin genel seçmen kitlesi bunları anlayacak ve karar verecek düzeyde bir eğitime ve birikime sahiptir. Sonuçları ne belirliyor, o zaman? Hangi politikacı kendi hedefleriyle geniş ve şuursuz kitlelerin sorunlarına çözümü daha iyi bağdaştırabiliyorsa, o kazanıyor. Bu da popülist politikacıları öne çıkarıp ciddi devlet adamlarını geri plana iten bir siyasi atmosfer doğuruyor. Kim daha iyi şov yaparsa o kazanıyor. Ya da Trump örneğinde olduğu gibi sonucu popülist liderin sevilme ve nefret edilme oranları arasındaki fark belirliyor. Böyle durumlarda kitleler muhalif adayın kim olduğuna bakmazlar veya kimi istediklerine göre oy vermezler; kitleler kimi istemediklerine göre oy verirler. Aslında bu durum Türkiye başta olmak üzere Fransa, Almanya, İtalya, İspanya ve birçok ülkede geçerlidir. Bu da demokrasinin istikrar değil, istikrarsızlık getirmesine yol açmaktadır.

Pekiyi, ABD özelinde bu durum ne kadar devam eder? ABD bu yol ayrımında nereye gideceğine kurumsal olarak karar vermeli. Ondan sonra halk bir şekilde ikna edilir. ABD kurumsal yapısı ne yöne gideceğine karar vermediği sürece bu belirsizlik devam eder.

Bize nasıl yansır? O da bir sonra ki yazıya, inşallah…

BAŞI DÖNDÜRECEK KADAR HIZLI AKAN GÜNDEM

YAYINLAMA: 12 Kasım 2020 - 23:15
Bazen bu memlekette zamanın farklı fizik kurallarına tâbi olduğunu düşünüyorum. Gündem o kadar hızlı değişiyor ki… Neyi yazacağımızı, neyi konuşacağımızı şaşırdık… Son bir hafta içinde üzerinde birer yazı dizisi yazılacak konular birikti: Merkez Bankası Başkanı’nın değişmesi, Maliye Bakanı’nın (benim kanaatimce) teamüllere uymayan istifası, Biden’ın Başkan seçilmesi, Karabağ’da can kardeşlerimiz Azerbaycan ordusunun büyük zaferi, Ağbal ve Elvan’ın ne yapabilecekleri… Bugün hepsine biraz değineceğim. Bu arada İmam-ı Ebu Yusuf’un fikir ve ifade özgürlüğü, seçime ve yargı bağımsızlığına dayalı anayasal düzen isteği ve vurgusundan da bahsedecektim, onu da unutmadım. Bu vesileyle son bir hafta içindeki hızla akan gündemin zorunlu olarak getirdiği bazı sorular var: Artık her tür emaresi açıkça görülen krizin siyasi, iktisadi ve toplumsal sebepleri nelerdir? Önümüzdeki dönem Türkiye’de nasıl bir değişim gerçekleşmelidir ki, hepimizin gönlünde yatan bireysel özgürlüğün ve milli bağımsızlığın bir arada yaşandığı müreffeh ve güçlü bir toplum olabilelim? Önümüzdeki yazılarda bir müddet bu temalar üzerinde duracağım.

***

Öncelikle Türklerin son Başbuğu ve son Mareşali, Cumhuriyetin kurucusu, Zübeyde Ana’nın “Mıstafası”, her kesimden Türk vatandaşının resmi törenlerin soğuk protokolünden bağımsız olarak içten gelen bir sevgi ve saygıyla lider kabul ettiği Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ün 82’inci ölüm yıldönümü nedeniyle onu saygı, minnet ve sevgiyle analım. Ben evde bir Yasin okuyup ruhuna hediye ettim. Siz de en azından bir Fatiha okuyunuz… Allah ruhunu şâd, mekânını Cennet etsin…

***

ŞAH İSMAİL SAFEVİ VE YAVUZ SULTAN SELİM KARABAĞ’IN FETHİNDE BERABERDİLER!

Bundan 500 yıl önce jeo-politik sebeplerden karşı karşıya gelen Türk milletinin iki büyük mareşal ve kahramanının, Yavuz Sultan Selim Han ve Şah İsmail Safevi’nin ruhları bugün beraberce Karabağ Fethi’ni izliyorlar. Sırf onlar değil: Mete Han’ın, Bilge Kağan‘ın, Sultan Alparslan’ın, Fatih’in, Erivan Fatihi Sultan Dördüncü Murad Han’ın, Atatürk’ün, Mehmed Emin Resulzade’nin, Ebulfeyz Elçibey’in, Haydar Aliyev’in ruhları da bugün Azerbaycan ordusunun kahramanlarını izliyor. Muhterem Prezident Cenapları İlham Aliyev’i ve bütün Azerbaycanlı “gardaşlarımı” yürekten tebrik ediyorum. Sizin canınız bizim canımız, sizin vatanınız bizim vatanımız!

“Azerbaycan çok yaşa, kılıcın değsin arşa!”

ALBAYRAK EKONOMİDE NE YAPMAK İSTEDİ?

Türk medyasında Sayın Albayrak hakkında şu geçen bir buçuk sene içinde lehte ve aleyhte çok şeyler yazıldı. Özellikle Cumhurbaşkanı’nın damadı olması üzerinden salvolara tâbi tutuldu. Ben magazin muhabiri değil, bir iktisat hocasıyım. Benden bu tür konularda yorum beklemeyin. Ancak ben Sayın Albayrak’ın ekonomi yönetiminde ne yapmak istediği, niçin yapamadığı ve nerede hatalı olduğu hakkında yazacağım. Umarım ki bu analiz ileriyi görmek açısından hem Hükümete hem de vatandaşlarımıza ışık tutacaktır.

2018’de Sayın Cumhurbaşkanı seçimleri kazandığında Albayrak da Bakan olarak atandı. İki önemli bakanlığın birleştirilerek emrine verilmesi onu, adeta, olağanüstü dönemlerin süper yetkili bakanları benzeri bir konuma getirmişti. Seçimlerin tozu daha kalkmadan 2018 krizi patladı. Tam 2020 toparlanma yılı olacak derken korona belası çıktı. Dahası, ülkemizin etrafı ateş çemberi ile örülmüştü. Böyle bir konjonktürde, Albayrak gibi süper yetkilerle donanmış bir bakan ne yapmalıydı, ne yapmak istedi, niye yapamadı ve hatası neydi? Bu soruları teker teker cevaplayayım…

2018 krizinde Albayrak ne yapmalıydı?

2018 yılında her “yerli ve milli krizde” mutat olduğu üzere döviz kurlarının ani fırlaması ile kriz başladı. Böyle durumlarda tıpkı “yüksek ateşli hastalarda” olduğu gibi, ilk önce ateşin düşürülmesi gerekirdi. Bu da politika faizinin yüzde 24’e çekilmesi ile sağlandı. Ancak daha sonraki dönemde Merkez Bankası Başkanı faizleri daha aşağıya indirmiyor diye görevden alındı ve yerine Sayın Albayrak’a yakınlığı ile bilinen Murat Uysal atandı. Onun yönetiminde Merkez Bankası politika faizini 1 sene içinde yüzde 24’ten yüzde 8,25’e indirildi. Hâlbuki herkesin bildiği gibi ateş düşürüldükten sonra, ateşin gerçek sebebi olan hastalığın tedavi edilmesi gerekirdi. Burada, Türk ekonomisindeki ateş yüksek spekülâtif hareketler ve panik duygusudur. Ana hastalık ise yüksek cari açıktı. Türk ekonomisindeki genetik bozukluk, yani yapısal ekonomik problem de, dış borca bağımlı bir ekonomidir. Sayın Albayrak ve Hükümetin yapması gereken faizleri düşürmek yerine ilk önce cari açığı kalıcı olarak düzeltecek önlemlerin alınması, sanayi ve dış ticaret politikalarında ihracata yönelik kalkınma stratejisinin oluşturulması, 2018 krizinin bütün etkileri silinene kadar da, en azından yüzde 12-13’lük bir politika faiziyle devam etmesiydi. (NOT: Burada ben, para politikası stratejisinin kökten değişmesi yönündeki kanaatimi koruyorum, ancak, bu yazıda buna değinmeyeceğim. Mevcut enflasyon hedeflemesi stratejisinin içinde kalınarak ne yapılabilirdi, onu anlatmak istiyorum. DMD.)

Albayrak ne yapmak istedi?

Sayın Albayrak faizleri düşürerek parasal genişleme, dolayısıyla kredi genişlemesine yol açan bir politika izledi. Bu politikanın amacı içeride ekonomik durgunluğu azaltmak, yeniden büyüme dinamiklerini harekete geçirmekti. Ancak, temel yapısal problem üretim ve finansmanda dışa bağımlılık iken, içeride para basarak büyüme sürecine giderseniz, hem ithalat ve cari açık artar, hem de döviz kurunun yeniden yukarı fırlaması ihtimali belirir. Yani ateş düştükten sonra hastaya ilaç vermezseniz, hastalık tedavi edilmez, bir de hastalığı kuvvetlendirecek politikalar uygularsanız, ateş yani kur yeniden yükselir. Sayın Albayrak belki kuru yüksek tutarak ihracatı arttırmak ve cari açığı cari fazlaya dönüştürmek istedi. Bu da, ancak belli şartlarda, kabul edilecek bir politikadır. Benim anladığıma göre müstafi Bakan ve yoldaşı Merkez Bankası Başkanı kur artışı ile cari açığı kapatmayı düşünüyorlardı.

Albayrak niye yapamadı?

Eğer ihracat ve ithalatın döviz kuruna duyarlılığı yüksekse, ithalatın milli gelire ve ihracatın da dış dünya gelirine duyarlılığı düşükse bu politika beklenen neticeyi doğurur. Yani kur artışıyla cari açığı uzun bir süre boyunca kapatabilirsiniz. Bunun için özellikle ithalatın içinde zorunlu mallar ithalatı (doğal gaz, petrol, yatırım malları ve teknolojik mal ve hizmetler) kaleminin payının düşük olması gerekir. Ancak Türkiye’de durum tersidir. Sevgili meslektaşım Dr. Ertan Ersoy’un bir çalışmasında net olarak ortaya koyduğu gibi Türk ekonomisinde ihracat ve ithalatın kura duyarlılığı düşükken, ithalatın milli gelire ve ihracatın da dış dünya gelirine duyarlılığı yüksektir. Korona süreci de üzerine eklendiğinde, kurdaki yükseliş ihracatçıları ancak başabaş noktasında (sıfır ekonomik kârda) tutmuştu. Kurdaki yükselişin olumlu etkisi dış dünya gelirindeki daralmanın etkisini ancak karşılayabilmişti. Buna mukabil, ithalatta kur artışının yarattığı ithalatı azaltıcı etkiden çok daha yüksek miktarda genişleyen kredinin yol açtığı ithalatı arttırıcı etki söz konusuydu. Netice de hastalık tedavi edilmek istenmiş ancak yanlış ilaç uygulandığı için hastalık tekrar nüksetmiş ve hastanın ateşi de yükselmişti.

ELVAN VE AĞBAL’DAN BEKLENTİLERİM NEDİR?

Maliye Bakanlığı’ndaki uygulamalarına genel politika stratejisi olarak taraftar olmasam da, yeni Başkan Naci Ağbal, Maliye bürokrasisinden gelen, devlet umuru görmüş, teamülleri bilen ve tecrübeli bir teknokrattır. Yine, yeni Maliye Bakanımız Lütfi Elvan da, benzeri şekilde bürokrat kökenli ve siyasette bakanlık tecrübesi de olan bir siyasetçidir. Her ikisinin de ortak tarafı mazbut (yani kamu açığı vermeye karşı olan) ekonomi politikalarının savunucusu olmalarıdır. Bu anlamda, benim kanaatim bu ikilinin ilk olarak ateşi düşürmeyi hedefledikleridir. Bu anlamda 19 Kasım’da gelecek olan kararın en az yüzde 13’lük bir politika faizi olacağını (yani bu en az 250 baz puan faiz artışı demektir, DMD) beklemekteyim. Bunun sonucunda dolar kuru 7,25 seviyesine kadar düşer. Daha sonrası Elvan’ın yönetiminde maliye disiplinini arttıracak ve bütçe açığını kapatacak önlemler olacaktır. Bu da kamuda yeni işe alımlar ile kamu harcamalarının azaltılması, vergilerin arttırılması demektir. Öte yandan Merkez Bankası da döviz rezervlerini iyileştirmek için çeşitli araçlarla piyasaya müdahale edecektir. Bu yönde de kamuoyunda ciddi bir beklenti oluşmuştur. Ancak, eğer 19 Kasım’da Ağbal bu yönde adım atmazsa, beklentiler boşa çıkar ve ateşin – yani kurun- tekrar yükseldiğini görürüz. Bu vesileyle Elvan ve Ağbal’ı tebrik eder, başarılar dilerim.

Hayırlı Cumalar.

FAİZ Mİ NETİCE, YOKSA ENFLASYON MU?

YAYINLAMA: 15 Kasım 2020 - 23:35
Türk ekonomi yönetiminin yeni bir döneme gireceği tartışılırken, mahalle esnafından öğrencilerime ve oradan da katıldığım TV programlarındaki sunuculara kadar herkesin sorduğu ortak bir soru var: “Faizle enflasyon arasında nasıl bir ilişki var?”

Tabiî ki bu sorunun temel sebebi de Sayın Cumhurbaşkanı’nın belli aralıklarla seslendirdiği bir görüştür. Hepinizin bildiği gibi Sayın Cumhurbaşkanı “Faizler arttığı vakit enflasyon da artar, düştüğü vakit de düşer! Faiz sebeptir, enflasyon da netice. Ben bu görüşümde ısrar ediyorum.” demekteydi. Aslında biraz hafızamızı yoklarsak, bu görüşü ilk seslendirenin rahmetli Erbakan Hoca olduğunu hatırlayacaksınız. Ben daha üniversite öğrencisiyken, 1992-1996 yılları arasında Erbakan Hoca ve takipçileri bu görüşü savunmaktaydı.

Kamuoyunda çoğunluk iktisatçılar bu görüşün yanlış olduğunu söylüyorlar. O takdirde öğrencilerin kafasında şöyle bir soru şekilleniyor: “Yahu, koskoca Cumhurbaşkanı, 30 senelik aktif siyasetçi, 18 senedir memlekette iktidar, belki de dünyanın görevdeki en tecrübeli siyasetçi ve devlet adamlarından birisi. Niye hemen görüşlerini reddediyorsunuz?” Tabiî ki, faizler ile enflasyon arasında Sayın Cumhurbaşkanı’nın savunduğu gibi bir ilişki olabilir. Ancak bu ilişki çok istisnai bir ilişkidir. Yani ancak çok özel durumlarda, geçici bir süre için geçerli olabilir. Bugünkü yazımda, bu görüşü enine boyuna tartışıp, neden pratikte geçerli olmadığını anlatacağım. Bu konu, aynı zamanda, Türkiye’nin içinde bulunduğu sıkıntılı durumun iktisat politikası açısından da değerlendirmesi olacaktır.

“FAİZ ARTINCA ENFLAYON DA ARTAR” GÖRÜŞÜNÜN DAYANDIĞI TEMEL ETKENLER

Kredi faizleri ana akım iktisat modelinde bir maliyet unsuru olarak yer alırlar. Bizim mikro iktisat derslerinde anlattığımız ve üretimde kullanılan faktörlerden birisi olan sermayenin maliyeti faizdir. İşte faizlerin sebep, enflasyonun netice olduğu görüşü buradan filizlenir. Nasıl bir ülkede genel ücret seviyesi artınca, firmaların ortalama maliyetleri ve dolayısıyla mal ve hizmet fiyatları artarsa, aynı durum sermayenin maliyeti için de geçerlidir. Yani faiz artınca sermaye pahalanır, bunu takiben ortalama maliyetler artar ve sonuç olarak da fiyatlar artar. Ancak burada önemli olan iki soru bulunmaktadır. İlk soru “sermayenin maliyeti olan makine başı birim faiz tutarı ile piyasadaki kredi faiz oranı aynı yönde hareket eder mi?” iken ikinci soru da “Sermaye mallarının ve dayanıklı tüketim malları fiyatlarının fiyatlar genel düzeyi ve faizle ilişkisi nedir?”. İsterseniz bu soruları cevaplayayım.

İlk önce sermayenin maliyeti olan faiz tutarını tanımlayayım: Faiz tutarı, her firmanın kendi makine parkını oluşturmak için yatırım amacıyla aldığı kredi miktarının belli dönemlerde ödenen faizinin toplam makine sayısını bölümüdür. Yani bir firma, makine başına ödediği ortalama faiz tutarını maliyet olarak yazar. Bir örnekle anlatırsam daha anlaşılır olacaktır.

Diyelim ki bir tekstil firması 2016 yılında fabrika kurmak için 10 milyon TL kredi aldı. Bu kredi 10 senede geri ödenecek ve her sene sonunda da anaparanın onda biri olan 1 milyon TL + 2010 yılındaki faiz düzeyinden yüzde 10 faiz ödeyecektir. Her sene sonunda ödenecek faiz tutarı 100 bin TL olacaktır. Fabrika da kullanılan 20 tane de dokuma tezgâhı vardır. Bu yüzden bir birim dokuma tezgâhının senelik faiz gideri 100 bin TL’nin yirmide biri olan 5 bin TL’dir.

Varsayalım ki, 2018 yılında kredi faizleri yüzde 25’e çıktı. Firmanın makine başına ödediği faiz miktarı değişir mi? Eğer kredi rotatif kredi değil sabit faizli kredi ise değişmez. Türk ekonomisinde değişken faizli kredi çok kullanılmaz. Genelde kredi alındığı zamandaki sözleşmede belirlenen faiz oranı ödenir. Yani kredi faiz oranı yükselince firmaların faiz maliyeti yükselmez, dolayısıyla fiyatlar da yükselmez. Eğer sabit değil de değişken faizli rotatif kredi verilmişse, bu takdirde firmaların sermaye maliyeti güncel faiz oranlarındaki artışla artabilir. Bu da fiyatların yükselmesine neden olur.

Yukarıda verdiğimiz örneği biraz değiştirerek firmanın döviz cinsi veya dövize endeksli kredi aldığını düşünelim. Faiz de döviz cinsi faiz olsun. Bu daha gerçekçidir, çünkü Türkiye’de kullanılan sermaye mallarının kahir ekseriyeti ithal mallardır. Dolayısıyla, döviz cinsi değişken faizle kredi çeken bir firma (ki Türkiye de çoğu firma yatırım kredisinde bu yolu uygulamaktadır) için TL genel faiz düzeyinin artması kredi faizini etkilemezken (çünkü döviz cinsi faizdir) döviz kurunun düşmesine yol açacağı için hem kredinin anaparası hem de faizinin TL karşılıkları düşecektir. Yani faiz arttığında döviz cinsi yatırım kredisi almış firmaların sermaye maliyeti düşecektir. Bu da fiyatları azaltacak yönde bir etki yapar!

Kısaca özetleyecek olursak, faizlerin yükselmesi sadece “TL cinsinden değişken faizli krediler” için sermaye maliyetini arttıracak bir etki yapar. “Sabit faizli TL krediler” için sermaye maliyeti değişmez, “döviz cinsi krediler” içinse sermaye maliyeti düşer.

İkinci soruya gelince… Krediler genelde yatırım malları (yani üretimde ve fabrikalarda kullanılan makineler) ve dayanıklı tüketim malları (ev, otomobil, beyaz eşya vb.) satın almak için alınır. Yatırım malları talebi (yani özel yatırım harcamaları) ve dayanıklı tüketim malları talebi kredi faizleri arttığında azalır. Bu ise hem yatırım malları hem de dayanıklı tüketim malları fiyatlarının düşmesine yol açar. Bu fiyatlar ÜFE ve TÜFE endeksinde önemli bir yer tuttuğu için her iki fiyat endeksi cinsinden enflasyonun da düşmesine yol açar. Yani kredi faizleri arttığı vakit, yatırım ve dayanıklı tüketim malları fiyatları düşer, bu da enflasyon da düşüşe neden olur. Sonuç olarak diyebiliriz ki, faizler enflasyonu arttıracak bir sebep teşkil etmez, bu ancak çok özel durumlarda geçerlidir. Yüzde 99 ihtimalle faizler artınca enflasyon düşer.

PEKİ ENFLASYON FAİZLERİN SEBEBİ MİDİR?

Faizlerin oluşumunda enflasyon primi de önemli bir faktördür. Bizde bazı az eğitimli, Türkçeyi Amerikan aksanıyla konuşan “piyasa profesyonelleri” bu enflasyon primi ile gerçekleşen enflasyonu birbirine karıştırırlar. Enflasyon primi gelecekte fiyatların yüzde kaç artacağına dair kamuoyunda ve piyasalarda oluşan tahminleri/beklentileri yansıtır. Bu ise TÜİK tarafından açıklanan gerçekleşmiş enflasyon değildir. Basit bir örnek vereyim: 2020 Kasım Ayı için açıklanan yıllık enflasyon 2019 Kasım’ından 2020 Kasımına kadar fiyatların yüzde kaç arttığını gösterir. Öte yandan enflasyon primi, 2020 Kasımından 2021 Kasımına kadar fiyatların yüzde kaç artacağına dair piyasalarda oluşan beklentiyi yansıtır. Gerçekleşmiş enflasyon yüzde 15 iken beklenen enflasyon yüzde 5 de olabilir yüzde 30 da. Bu ikisini birbirine karıştırdığınız anda enflasyon faizin sonucudur dersiniz.

SONUÇ

Özet olarak söyleyebiliriz ki, faiz, evet, enflasyonu belirleyen bir etkendir. Ancak, ceteris paribus (diğer her şey sabitken) faizler artınca enflasyon artmaz ama düşer. Bunun gibi, faiz düşünce de enflasyon düşmez ama artar. Öte yandan gerçekleşmiş enflasyon faizin sebebi değildir, ancak enflasyon beklentisi faizin temel belirleyicilerinden birisidir. Enflasyon beklentisi artınca faiz de artar, düşünce faiz de düşer.

Bir sonraki yazım Türkiye’nin içinde bulunduğu krizin idari yanına yönelik olacaktır.

İKTİSADİ SORUNLARIN İDARİ SEBEPLERİ

YAYINLAMA: 19 Kasım 2020 - 23:20
Herhangi bir ekonominin performansı ağırlıklı olarak temel iktisadi etkenlere bağlı olarak gelişir. Ancak başta ekonomi politikası olmak üzere hükümetlerin uygulayacağı her türlü politika ve bu politikaların uygulanış tarzı da ekonominin performansını etkiler. Bugün iktisadi sorunların arkasındaki idari sebeplerden bahsedeceğim.

SİYASETÇİ VE BÜROKRAT AYRIMI

Bir kapitalist ekonomide (her ne kadar liberal iktisatçılar bundan rahatsız olsalar da) en önemli aktör hükümet ve devlettir. Hükümet, halkın oyuyla seçilmiş siyasetçiler tarafından, yine daha önceden deklare ettikleri dünya görüşleri doğrultusunda güncel politikaları yürütür. Hükümetteki siyasetçiler, her şeyden önce, iktidarda kalmayı önceledikleri için seçim döneminde tamamlayıp oya tahvil edecekleri kısa vadeli politikalara öncelik verirler. Bu da demokrasi oyununun en temel kuralıdır. Devlet ise, aslında, her biri kendi alanında uzmanlaşmış bürokratların, yine her biri millet iradesi (Meclis) tarafından belirlenmiş yazılı kanunlara dayalı, kolektif iradesi demektir. Yani ekonomide hükümetler özelde seçmenlerin genelde milletin isteklerini temsil ederken, devlet yönetimde istikrar demektir. Dolayısıyla siyasetçinin işini bürokrat yapamaz, bürokratın işini de siyasetçi yapamaz. Bunlar birbirinin ikamesi değildir, yani birbirlerinin yerine geçmezler ama birbirlerini tamamlarlar. Bazen bürokrat kökenli olup siyasete sonradan girmiş siyasetçiler görürüz. Bu olabilir, hatta iyidir de… Çünkü siyasetçi şapkasıyla bakarken devletin nasıl işlediğini bilmek, politikalarını devletin teamüllerine ve hiyerarşisine uygun olarak uygulamak hem zaman kazandırır hem de politikanın etkinliğini arttırır. Lakin siyasetçinin bürokrat olabilmesi pek mümkün değildir, çünkü bürokrasinin içinden gelmemiş, onun çalışma tarzını ve kültürünü bilmeyen yöneticiler devletin çalışmasını aksatırlar, dahası idare tarzlarına bürokrasiden tepki ve engelleme gelir.

Pekiyi demokrasiyle idare edilen kapitalist bir ekonomik sistemde siyasetçi ve bürokrat dengesi nasıl sağlanır ve sistem nasıl etkinlikle yönetilir? Aslında ekonomik başarı için temel şart bu dengenin ve işbirliğinin sağlanmasındadır. Bu yüzden devletin idari sistemi çok önemlidir. Tabi ki, bir devletin idari sistemi akşam yatıp sabah kalkınca değişmez. Tabiatı gereği, devlet istikrarı temsil ettiği için, devletin idare tarzında sık değişiklikler hem devlete olan güveni sarsar hem de ekonomide belirsizliğe, istikrarsızlığa ve uygun koşullar oluşursa krize neden olur.

TÜRKİYE’NİN İDARİ SİSTEMİ YETERSİZ Mİ?

Türkiye’de 2017 yılındaki referandumda Anayasa değişikliği ile idari sistem yenilendi. Parlamenter rejimden Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi’ne geçtik. Ancak Anayasa değişmesine rağmen yeni anayasaya uyum yasaları çıkarılamadı. Onun yerine Cumhurbaşkanlığı Kararnameleri ikame edildi. Devletin ve bakanlıkların yönetiminde kilit konumda olan müsteşarlıklar kaldırıldı, onların yerine ya kurum başkanlıkları ya da bakan yardımcıları ikame edildi. Bürokraside politikaların uygulamasını yürüten temel kurumlar ya edilgen hale geldi ya da tasfiye edildi. Bu da halâ devam eden bazı idari sorunlara yol açtı.

Son zamanlarda hemen hemen bütün yazılı ve görsel basın organlarında hem de sosyal medyada yeniden “güçlendirilmiş parlamenter sisteme” geçilmesi gerektiği, mevcut Cumhurbaşkanlığı Sistemi’nin sorunları çözemediği ve daha da çetrefilleştirildiği konuşulmaktadır. Ben burada iki soru soracağım: Birincisi, parlamenter sisteme geçiş talebi pratik midir ve hemen yerine getirilebilecek midir? İkincisi, sorunların sebebi idari sistem midir, yoksa hal-i hazırda bir idari sistem yokluğu mudur?

PARLAMENTER SİSTEME GEÇİŞ PRATİKTE PEK MÜMKÜN DEĞİLDİR

Sayın Kılıçdaroğlu ve Sayın Akşener’in başını çektiği bazı siyasi liderler “güçlendirilmiş parlamenter sistem” diye bir kavram ortaya atıyorlar. Bu uzun zamandır telaffuz edilmektedir. Parlamenter sistemin özü, esasında kuvvetler ayrılığı değil ama kuvvetlerin birbirini dengelemesidir. Hükümet güvenoyunu Meclisten alır, yine Meclis’te görevine son verilir. Öte yandan Meclis, Yüksek Yargı Kurumlarına adayları atar. Yürütme Meclis’te çoğunluğa sahip olacağı için, belli bir ölçüde Meclis’i kontrol altına alır. Nihayet, Yüksek Yargı da hem Meclis’i hem de Hükümet’i denetler. Bu yönetim altında, eğer Meclis’te çoğunluk sağlanamıyorsa, Meclis aritmetiği çok sayıda partiden oluşuyorsa, o takdirde, kararlar geç alınır, bazı sorunlar sürüncemede kalır. Bununla birlikte parlamenter sistemde her şeyin temelinde Meclis vardır.

Parlamenter sistemde ortaya çıkabilecek siyasi krizleri asgariye indirmek için köklü bir bürokrasi geleneğinin ve sağlam devlet kurumlarının varlığı şarttır. İdeal olanı bu kurumların yönetiminde de, yine kurum içinden yetişmiş personelin veya o konuda uzman akademisyenlerin görevlendirilmesidir. Türkiye’de parlamenter sistemden en büyük yakınma siyasi istikrarsızlık ve bu istikrarsızlığın sonucunda ortaya çıkan koalisyon hükümetleri idi. Bu görüşe göre ülke için alınması zorunlu kararlar ve uygulanması yaşamsal politikalar ya hiç hayata geçmiyordu ya da çok gecikiyordu. Bu yüzden Cumhurbaşkanlığı Sisteminin hız ve etkinlik kazandıracağı söylenmekteydi.

Bugün yaşanan idari ve iktisadi sıkıntıların temelinde Cumhurbaşkanlığı Sistemi olduğunu savunanlar, yeni sistemin vaat edilen hızı ve etkinliğini sağlamadığını söylemektedirler. Ancak bir sistem değişikliği öyle bir gecede gerçekleşemez. İlk önce Y-CHP ve İYİ Parti’nin mecliste yeterli çoğunluğa ulaşması gerekir, (bu çoğunluk Anayasa Değişikliği önerisi için 400 ve kabulü için de yanılmıyorsam 450 milletvekilidir.) Bu iki partimiz yanlarına her biri farklı görüşlerde olan SP, DEVA, GP ve HDP gibi partileri (eğer meclise girebilirlerse) de alarak 400 milletvekiline ulaşabilir mi? Son kamuoyu yoklamalarına göre bu mümkün görünmüyor. Yani muhalefet mevcut desteğiyle Anayasa Değişikliği önergesi bile veremez. Kaldı ki her şeyi tamamlasalar bile, yine Anayasa Referandumuna gitmek gerekecektir. Bu da seçimi kazansalar bile, en az iki yıllık bir süre demektir. (Bu partilerin ortak bir anayasa taslağında anlaşabilmeleri mümkün müdür? O da ayrı bir mesele… DMD) Bu yüzden sorunların çözümünü parlamenter sisteme dönmekte aramak hem pratik değildir, hem de doğru değildir.

SORUNLARIN SEBEBİ İDARİ SİSTEM DEĞİL, İDARİ SİSTEMİN OLMAMASIDIR!

Yazının başında siyasetçi ve bürokrat, hükümet ve devletin ayrı rollere sahip ve birbirini tamamlayan kişiler ve kurumlar olduğundan bahsetmiştim. Yine, daha önce birçok defalar burada yazdığım gibi, devlet anayasayla da idare edilmez, kararnamelerle de: Devlet kanunla / yasayla idare edilir. Kanunun uygulaması yazılı olmayan teamüller ve gelenekler (yani kurum kültürü) vasıtasıyla yapılır. Kanuna uygun olmak kaydıyla uygulanacak politikanın hedef ve amaçlarını da hükümet yani siyaset tayin eder.

Cumhurbaşkanlığı hükümet sistemine geçtikten bu yana üç temel eksiklik bulunmaktadır: 1.Uyum yasaları çıkarılmamış, yeni anayasaya uygun olmayan Kenan Paşa’nın kanunlarına kararnamelerle ek yapılmıştır. 2.Bürokratların yerini bazen siyasetçiler, bazen ne siyasetçi ne de bürokrat olan danışmanlar almıştır. 3. Hükümetin işleyişini koordine edecek siyasi bir otorite olmadığı gibi (siyaset kökenli bir veya birkaç Cumhurbaşkanı Yardımcısı) iktidar partisi de kurumsal ve fiili olarak Hükümetten yalıtılmıştır. Bunun sonucunda bütün işler Sayın Cumhurbaşkanı’nın onayına sunulmak durumundadır. Bütün siyasi sorumluluk Sayın Cumhurbaşkanı’ndadır. Ancak bu kimsenin tek başına kaldıramayacağı bir yüktür.

“Hocam nedir yani? Sonuçta sorunları nasıl halledeceğiz?” Bir, sorunların mevcut sistem içinde çözülmesi gerekir. İki, her şeyden önce bürokrasinin, bakanlıkların kurumsal kültürünün ve uygulamadaki etkinliğinin yeniden tesis edilmesi gerekir. Bu da müsteşarlıkların yeniden kurulması ile olur. Üç, AK Parti’nin kurumsal olarak hükümet politikalarında daha belirleyici olması gerekir, çünkü hükümet seçmenlerin isteklerini yerine getirmek için vardır, halkın talepleri Hükümete parti teşkilatı aracılığıyla ulaştırılır. Sonuç olarak, hükümetin iş dünyası kökenli ama siyasetçi olmayan bakanlar yerine partili ve siyasetçi bakanlara yer vermesi gerekir. Dört, Cumhurbaşkanlığı’na politikalar konusunda destek olunması amacıyla kurulan politika kurulları, maalesef istenilen faydayı göstermediği gibi, Hükümetin hatta Meclis’in bile üzerinde bir güç telakkisi yaratmışlardır. Hâlbuki her bakanlıkta işinin uzmanı ve tecrübeli bürokratlar istediği her anda Sayın Cumhurbaşkanı’na gerekli desteği sunabilirler. Bu kurulların bir istişare mekanizması dışında etkinliklerinin sınırlandırılması gerekir. Beş, Hükümetin koordinasyonu için devlet yönetiminde tecrübeli ve AK Parti teşkilatı içinde saygı duyulan, siyaset kökenli bir veya birkaç Cumhurbaşkanı Yardımcısı atanması gerekir. Düşünün, Sayın Cumhurbaşkanı hem salgınla, hem günlük siyasetle, hem ekonomiyle, hem de dış siyasetin cadı kazanıyla mı boğuşacak? Bu hem ona haksızlıktır, hem de aşırı yük oluşturmaktadır.

Ben bu yazımda ideolojik önermelerden ziyade, mevcut sistemin kurallarının netleşmesi, kişi ve kurumların görev, yetki ve sorumluluklarının açıkça belirlenmesi ve bütün bunların Meclis’ten kanun olarak çıkarılması gerektiğini söylüyorum. Şu anki durumda, Cumhurbaşkanlığı Sisteminin idari hiyerarşisi, görev, yetki ve sorumlulukların dağılımı netleşmemiştir. Hem devlette hem de hükümette koordinasyon eksikliği vardır. Bunların giderilmesi durumunda daha hızlı ve etkin işleyecek bir yönetime kavuşuruz.

Hayırlı Cumalar.

DEMOKRASİ DEYİNCE "ÇÖZÜM" MÜ AKLA GELİYOR?

YAYINLAMA: 22 Kasım 2020 - 23:35
Memleketin idari sorunları olduğu aşikârdır. Buna geçen yazıda değinmiştim. İdari sorunlar sadece ekonomide değil aynı zamanda adalet mekanizmasında da sıkıntılara yol açıyor. Son hafta içinde iktisadi politikalarda değişimle birlikte, yargı bağımsızlığı ve yargıda reform beklentileri de seslendirilir oldu. AK Parti’nin yüksek tepelerinden bazı isimler bazı özel davalarda uygulanan tutuklu yargılanma meselesini öne çıkararak lafı –ima yoluyla da olsa- yeni bir çözüm sürecine getirdiler. Memleketimizde bu tür iddiaların her daim alıcısı da olmuştur. Bazı liberal sol – o da ne demekse- kalemşorlar, beyazlatılmış aydınlatılmışlar, vatansızlar ve bir takım endişeli muhafazakârlar “yeniden çözüm süreci” sloganlarını atmaya başladılar bile. Burada bugün bazı sorulara cevap vermeye çalışacağım. Düşünce ve düşünceyi ifade özgürlüğünün bir sınırı var mıdır? Demokrasi ile idare edilen milli ve üniter bir devlette etnik problemler olur mu, olursa nasıl çözülür? PKK Kürtleri temsil eder mi? Devlet eşkıya ile pazarlık yapar mı?

DÜŞÜNCE VE DÜŞÜNCEYİ İFADE ÖZGÜRLÜĞÜNÜN BİR SINIRI VAR MIDIR?

Demokrasiler diğer yönetim biçimlerine göre düşünce özgürlüğü açısından farklılaşırlar. Vatandaşlar hükümetleri rahatlıkla eleştirebilir, farklı görüşleri özgürce savunabilirler. Çünkü demokrasinin temeli farklı görüşlerin halk önünde seslendirilmesine ve vatandaşların da bu fikirlerden hangisini kendine yakın görüyorsa onu desteklemesine dayanır. Ancak dünyanın her tarafında düşünceyi ifade özgürlüğünün belli sınırları vardır. Bu sınırlar ülkelerin kendine özgü sebepleri yüzünden farklılaşırlar. Örneğin Almanya’da en fazla takip edilenler ırkçılardır. Bunun sebebi geçmişlerindeki Nazi yönetimi felaketidir. Fransa’da Fransız İhtilali’nden bu yana Cumhuriyet için en önemli tehdidin dincilik olduğu görüşü hâkimdir ve bu yüzden laikliği çok sıkı kurallarla koruma altına alırlar. Fransa’nın da dâhil olduğu bazı ülkeler “sözde Ermeni Soykırımı’na” karşı görüş bildirmeyi de suç kapsamına almışlardır. Bu tür düşünceyi ifade özgürlüğünü sınırlamalar modern devlette Anayasa ve Kanunlara dayanır. Bizde de 1980 öncesinde Komünizmi, Sosyalizmi ve İslamcılığı savunmak, bu yönde görüş beyan etmek Anayasa’nın 141, 142 ve 163’üncü maddeleri gereği yasaktı. Sonradan bu maddeler kaldırıldı.

İdeal bir demokraside farklı siyasi görüşleri savunmak –bize çok ters gelse de- serbest olmalıdır. Ancak buradaki kritik nokta savunulan görüşün Cumhuriyet ve Demokrasi’yi ortadan kaldırmaya yönelik olması, ırk, din ve dil ayrımcılığını teşvik etmesi ve terörü / şiddeti savunması olmalıdır. Çünkü demokratik rejimin kendi varlığını savunması da gereklidir. Eğer bir kişi veya kurum şiddeti, terörü, iç savaşı ve halk ayaklanmasını desteklemeden –çok aykırı da olsa- bazı siyasi görüşler savunuyorsa bu cezalandırılmamalıdır. Ancak bu kişi veya kurum şiddeti, terörü, iç savaşı ve halk ayaklanmasını destekleyen görüşler dile getiriyorsa buna göz yumulamaz. Demokrasinin kendini ve milleti savunması gerekir.

DEMOKRASİLERDE ETNİK PROBLEMLER OLUR MU, OLURSA NASIL ÇÖZÜLÜR?

Teorik olarak bir demokraside etnik problemlerin olmaması gerekir. Çünkü tanım itibariyle demokrasi kabile mensubiyeti ve etnik farklılıklara dayanmaz fakat iktisadi ve soysal sorunlara farklı bakış açılarına dayanır. Ancak bu tanım tamamen sanayileşmiş ve şehirlileşmiş bir toplum ve o toplumda tarım ekonomisinin sosyal, kültürel ve iktisadi prangalarından kurtulmuş bireyler olduğu varsayımına dayanır. Eğer toplumun bir kısmı sanayi ekonomisine, diğer kısmı da tarım ekonomisine dayanıyorsa, ülke içinde sanayileşmiş (örneğin Türkiye’de Marmara ve Ege Bölgeleri) ve sanayileşmemiş (örneğin Türkiye’de Doğu, Güneydoğu ve Karadeniz Bölgeleri) bölgeler arasında ciddi yaşam tarzı farklılıkları ve gelir dağılımı uçurumu bulunuyorsa, o takdirde, geri kalmış bölgedeki insanların sisteme inancı sarsılır. Eğer bu geri kalmış bölgelerde yaşayan insanlar bir de ülkenin genelinden farklı bir dini veya etnik aidiyete mensupsa, mevcut geri kalmışlık problemi etnik bir probleme dönüşür.

Genelde gelişmiş ülkelerde etnik sorunlar o ülkenin vatandaşlarından kaynaklanmaz ama ülkeye sonradan gelen göçmenler ve mülteciler yüzünden ortaya çıkar. Öte yandan, etnik sorunlar gelişmekte olan ülkelerde yukarıda bahsettiğim ikili ekonomik yapıdan kaynaklanır. Çözüm aslında hem basittir hem de zordur. İlk önce ekonomideki bu ikili yapının ve gelir farkı uçurumunun kapanması gerekir. Bununla birlikte, herkese eğitim başta olmak üzere her alanda fırsat eşitliği sağlanmalı, vatandaşlara ortak aidiyet kazandıran bir eğitim sistemi olmalı, vatandaşların hayatlarını kendi çaba ve emekleri ile kurabilmeleri sağlanmalıdır. Bu çözümün kolay tarafı çözümün ne olduğunu söylemektir. Zor tarafı ise hayata geçirmektir çünkü bu tarz yapısal dönüşümler hem zaman hem de sabır ister. Azgelişmiş bir ülkede ise demokrasinin teorik olarak işlemesi mümkün değildir, partilerin her biri belli mezhep, aşiret veya etnik grupların temsilcisi haline dönüşür.

Milli ve üniter bir devlette herhangi bir alt dini veya alt etnik grubun kolektif haklara sahip olması mümkün değildir. Bu doğası gereği vatandaşlık kavramıyla tanımlanmış milletin köküne dinamit koymak demektir. Ancak bireysel haklar temelinde herkese düşünceyi ve inancı ifade özgürlüğü sağlanmalı, şiddeti, terörü ve kamu düzenine isyanı teşvik etmediği müddetçe her türlü düşünce özgürlüğü sağlanmalıdır. Buna rağmen ülkede eşitsizlikler ortadan kaldırılmadığı müddetçe insanların sisteme gönüllü aidiyetinin sağlanması zordur.

YENİDEN “ÇÖZÜM SÜRECİ” BİR FELAKET OLUR

2012 yılı sonu itibariyle Türkiye Cumhuriyeti doğru ya da yanlış Çözüm Süreci adıyla bölücü terör örgütü PKK’yla bir diyalog sürecine girdi. Resmi açıklamalara göre amaç “eşkıyanın dağdan indirilmesi” idi. Süreç 2015 yılında fiyaskoyla sonuçlandı. Bunun fiyaskoyla sonuçlanacağı da, daha başlangıçta, gören gözler için açık ve netti. Çünkü bir milli devletin istek ve talepleri ile uluslararası bir suç şebekesinin istekleri birbirinden çok farklı olur. Devlet farklı bir lisanla, eşkıya da farklı bir lisanla konuşur. Kısaca PKK’yı açık ve net olarak tarif edelim.

PKK ideolojik olarak kendisini Marksist-Leninist çizgide tarif etmekte ve Türkiye Cumhuriyeti topraklarında Kürt kökenli vatandaşlarımızın çoğunluk olarak yaşadığı illerde konfedere veya bağımsız bir devlet kurmayı amaçlamaktadır. Kendi tanımlamasına göre silahlı mücadeleyi (yani devlete karşı iç savaşı, halk ayaklanmasını, masum asker ve sivillerin şehit edilmesini, ormanların yakılmasını) bir politik propaganda yöntemi olarak kabul etmekte ve bunu da tereddüt etmeden uygulamaktadır. Ancak PKK sadece bundan ibaret değildir. Afganistan’da üretilen hammaddeyle Kuzey Irak ve Suriye’de imal ettiği uyuşturucuyu Amsterdam üzerinden Avrupa pazarına aktaran, organ ve silah kaçakçılığı yapan, fuhuşu koordine eden büyük ölçekli bir uluslararası suç şebekesinin de en önemli ortaklarındandır. CIA ve Amerikan mafyasının koordine ettiği bu şebeke çok büyük para akışı demektir. Son iki üç yılda ABD ve PKK arasındaki ilişki ABD’nin paralı askeri olmaya kadar varmıştır. Uyuşturucu parasıyla ABD’de ve AB’de kim bilir hangi senatör ve parlamenterleri satın almışlardır.

Şimdi bizdeki –en iyi niyetle ifade edersek- saf ve enayi bazı liberaller, orada burada kalmış eski tüfek solcular ve bazı azınlık şuuruyla hareket eden İslamcılar yeni bir “Çözüm Süreci” propagandasını başlatıyorlar. İstiyorlar ki devlet ve hükümet hem PKK’yla hem de FETÖ’yle barışsın. Mahkûm edilen eşkıya ve casuslar serbest kalıp ellerini kollarını sallayarak piyasada arz-ı endam etsinler. Devletin ismini, bayrağını ve niteliğini değiştirmeye yönelik ifşaatlarda bulunsunlar. Bunun gideceği yer bellidir: Kıbrıs’ı, Doğu Akdeniz’i, Ege Adalarını Yunan’a, Doğu ve Güneydoğu Anadolu’yu PKK’ya verirsiniz. İstanbul’da Vatikan benzeri bağımsız bir Patrikhane kurulur. Sözde Ermeni Soykırımını tanır, ABD ve Fransa’daki Taşnakçı eşkıyalara tazminat ödersiniz. Hiç şüpheniz olmasın, bu hızla Karadeniz’de de bir Rum Pontus Devleti kurulur. Bu saydıklarımı yapmaya tabiî ki, kolay kolay kimsenin gücü yetmez. Ancak bu süreç devletin ve milletin huzur ve güven ortamının yeniden bozulmasına, büyük maddi ve manevi kayba yol açar. Bütün bunları bir tarafa bırakın: Devlet hiç suç şebekesiyle, yabancı devletin paralı askerleriyle, içeride halk isyanı çıkarmayı amaçlayan teröristlerle anlaşma yapar mı? Bunu yazmak bile tüylerimi diken diken ediyor, bir de gerçekleşirse… Allah korusun.

Demokrasiye evet, yargı bağımsızlığına evet, idari yapının yeniden tesis edilmesine evet, ama… PKK’yla ve FETÖ’yle barışmaya hayır!.

MİLLİYETÇİLİK, DEMOKRASİ VE BİZİM ENTELLER

YAYINLAMA: 29 Kasım 2020 - 23:25
Bu köşede birçok defa milliyetçilik hakkında yazdım. Ülkemizde hem karşıtları hem de yandaşları tarafından yanlış bir şekilde tanımlanan ve bu yanlış tanımlara bakılarak hakkında olumlu ve olumsuz yargılarda bulunulan bir kavramdır milliyetçilik. Son dönemdeki reform tartışmaları ile yeniden milliyetçilik gündeme oturdu. Sayın Albayrak’ın istifası akabinde devlet yönetiminde gerçekleştirilen bazı kadro değişiklikleri ve Sayın Cumhurbaşkanı’nın reform içerikli bazı demeçleri bu tartışmaların fitilini ateşledi. Tartışma döndü dolaştı “Hükümetin 2016 yılından bu yana MHP ile girdiği ittifakın bu problemlere sebep olduğuna, AK Parti hükümetinin milliyetçi bir söylemle ülkeyi felakete götürdüğüne, AK Parti’nin yeniden eski ayarlarına dönmek için milliyetçilikten vaz geçmesi gerektiğine, küresel paydaşlarla ve batılı dostlarımızla yeniden yakınlaşmamız gerektiğine” geldi. Yani söylenen özetle şu: Milliyetçilik yapılırsa demokrasi olmaz, milliyetçi bir anlayış iktidardaysa adalet yozlaşır ve hukuk sistemi çöker, milliyetçi olursak Batılı dostlarımız bizden yüz çevirir ve milli iktisat politikaları uygulanırsa ekonomimiz çöker ve fakirleşiriz. Bu görüşleri yüksek sesle dillendiren zannedildiği gibi sosyalistler veya ayrılıkçı Kürtçüler değil ama halk ağzıyla “liboş” olarak bilinen kendilerine “liberal” veya “liberal sol” diyen bir kısım aydınlatılmış ve onların arkasındaki yerli ve yabancı sermaye çevreleridir. Aslında bu kesimlerin kafasındaki demokrasi, özgürlükler, kalkınma ve refah kavramları kendi ideolojilerinin içeriği ile tanımladıkları kavramlardır. Demokrasi ve milliyetçiliğin kapitalizmle birlikte ortaya çıktığını, İngiltere (ve onun kolonilerinden devşirme ABD) dışında Fransa ve Almanya gibi büyük kapitalist ekonomiler de dâhil olmak üzere bütün ekonomilerde sermaye birikiminin ve milli burjuva oluşumunun milli devlet eliyle gerçekleştiğini göz ardı ederler. Bu yüzden gerçek ve tarihsel bağlamında milliyetçilik kapitalist gelişme sürecinin temel ideolojisidir. Bugün milliyetçilik, demokrasi ve hukuk ilişkisini tartışacağım.

Milliyetçilik oligarşi ve otokrasi midir?

Yukarıda bahsettiğim –en iyi niyetle belirtmek gerekirse- safderun entellerin yazdıkları ve sosyal mecralarda konuştuklarına bakılırsa milliyetçilik oligarşi (azınlık diktatörlüğü) ve otokrasilerle (tek adam yönetimleri) özdeşleşir. Onlara göre demokrat olmak için milli ve yerli bütün bağlarından sıyrılıp küresel dünya vatandaşı olmak, içinde yaşadığı toplum, aile ve sosyal değerlerin hepsini reddedip küresel paydaşlarla aynı bakış açısına sahip olmak demokratlığın öncelikli prensibidir. Bunları savunanlar Batı tipi liberal demokrasilerin özgür bireylere, özgür bireylerin ise (din, milli kültür, aile ve vatan gibi) modası geçmiş kavramların prangasından kurtulmasına, bu gelişme (!) sürecinin olmazsa olmazının milli devletlerin tasfiyesine dayandığını düşünür ve dile getirirler. Kendilerine örnek olarak 17 – 19’uncu asırlarda dünyayı bir eşkıya gibi soyup soğana çevirmiş, sömürgeci, ırkçı, eşitsizlikçi Batılı emperyalistlerin, şimdi, dedelerinin mirası ile bir eli yağda bir eli balda rahat yaşayan, gamsız torunlarını alırlar. Onların bahsettiği liberal demokrasi Batılıların kendileri için oynadıkları bir piyesten ibarettir. İş kendileri dışındakilere gelince kendi menfaatleri gereğince gayet milliyetçi, gayet baskıcı ve gayet de şiddetten yanadırlar. Zaten teorik olarak burjuva demokrasisi belli bir sermaye birikimine ulaşmış, yüksek gelir düzeyinde ve şehirlileşmiş toplumlarda tam anlamıyla işler. Buralarda bile, sistemin tersine dönüşebilme potansiyeli her zaman bulunmaktadır. Bizdeki bu safderun enteller kapitalizmin yarattığı eşitsiz ve adaletsiz toplumsal ve küresel yapıdan hiç bahsetmeden, çiçek – böcek hakları, eşcinsel hakları ve benzeri sloganlar eşliğinde milli devlet ve milliyetçilik düşmanlığı yapıyorlar. Hâlbuki gerçek başkadır.

Milliyetçilik, siyasi düzen olarak her şeyden önce, demokrasiyi savunur. Çünkü milliyetçi hareketlerin çıkış noktası hep azınlık yönetimlerine (özellikle Batı sömürgesi toplumlarda sömürge yönetimlerine karşı) veya tek adam yönetimi olan monarşi ve otokrasilere (Fransız ihtilali, İngiltere’de Cromwell devrimi, Amerikan ihtilali ve benzeri) karşı olmuştur. Bu bağlamda milliyetçi siyasetin öznesi milletin ta kendisidir, bütün meşruiyet millet iradesine dayanır, ne içeride bir azınlık zümre yönetimine ne de dışarıdan gelecek baskılara boyun eğmemeyi temel şiar edinir. Milliyetçilik millet iradesini, dolayısıyla kanunların millet meclisinde yapılmasını, savunması ile teokrasilerin de kesin olarak karşısındadır. Yani kendini milliyetçi olarak tanımlayan bir kimsenin din adamları veya belli bir dini zümrenin hâkimiyetine de taraftar olmaması gerekir. Milliyetçiliğin dolayısıyla değişmez iki unsurunun demokrasi ve sekülerlik olduğunu söyleyelim. Böyle olunca da, söylemleri ne kadar milliyetçi temalar içerse de, oligarşi ve otokrasilerin milliyetçi bakış açısıyla kabul edilemeyeceğini bildirelim.

Milliyetçilik aynı zamanda tam bağımsızlıktan yana olmayı gerektirir. Bu hiçbir uluslararası ittifakın içine girmemek değildir. Ancak girilen ittifaklarda karar hakkını, milli menfaatleri ve söz söyleme gücünü de korumak demektir. Bu bağlamda, özellikle gelişmekte olan ülkelerde milliyetçilik devletçi bir ekonomi politikasını da zorunluluk olarak görür. Milliyetçilik ve iktisadi liberalizm ancak yüksek gelir grubundaki gelişmiş ülkelerde makul görülebilir.

AK Parti milliyetçi midir?

AK Parti kendi tanımına göre muhafazakâr demokrat bir partidir. Sayın Cumhurbaşkanı’nın kendi ifadesiyle “her türlü milliyetçiliği ayaklar altına alan” bir dünya görüşüne sahiptir. Bununla birlikte iktisadi politika açısından da gayet liberal bir çizgidedir. 18 yıl içinde yapılan özelleştirmeler, yabancı sermayeye verilen özel önem, son üç – dört yılda savunma sanayi haricinde hiçbir şekilde planlı bir ekonomiye taraftar olmamak bunun kanıtıdır. Türkiye gibi gelişmekte olan, bölgelerarası gelişmişlik sorunları olan ve halâ kişi başına gelir düzeyi yeterince artmamış ülkelerde iktisadi liberalizm – yani serbest dış ticaret, piyasa ekonomisi ve dış yatırıma bağımlılık – zenginlik getirmez. Batı ile bağımlılık ilişkisini pekiştirir. Bu anlamda AK Parti’nin milliyetçi bir parti olduğu söylenemez. Zaten bu safderun entellerin yakındığı da AK Parti’nin kamucu ve tam bağımsızlıkçı olması değildir. Onların derdi Türkiye’nin Batı’ya yeterince bağımlı hale gelmemesidir. Çünkü onlara göre Batılı ağabeylerimiz bize ne don biçerlerse itiraz etmeden kabul etmemiz gerekir. Başımız belaya girmeden rahat yaşamamız için bağımsızlık gibi bir kavrama gerek yoktur. Ancak bu hiçbir milli devletin kabul etmeyeceği bir şeydir. AK Parti’nin son dönemde uyguladığı politikalar ülkenin bir bütün olarak güvenliğini sağlamaya yöneliktir. Bu safderun entellerin anlamadığı nokta, Türkiye’nin bir İsviçre, bir Norveç olmadığıdır. Dünyanın en riskli ve en kanlı coğrafyasında ayakta durmaya çalışıyoruz. Siyasi olarak kendi kararlarımızı kendimiz vermeye çalışıyoruz. Bu güvenlik önlemleri – Kıbrıs, Doğu Akdeniz, Libya, Karabağ, Suriye ve Irak’taki süreçler ve güvenlik faaliyetlerimiz – milliyetçi olsun olmasın her Türk vatandaşı ve her Türk devlet adamının desteklemesi gereken zorunlu kararlardır. Yoksa bildiğimiz Türkiye ortadan kalkabilir.

Sorun AK Parti’nin milliyetçi olup olmaması değildir. Kaldı ki bir parti milliyetçi olmak zorunda da değildir. Sorun Türkiye’nin bir bütün olarak kendi onuruyla kendi varlığını korumaya kararlı davranması, dik durmasıdır. Bu safderun entellerin ve feyz aldıkları Batı emperyalizminin isteği Türkiye gibi ülkelerin büyük stratejiler geliştirmemesi, kendilerine ne verilirse razı olmalarıdır.

Ben bir milliyetçi olarak memleketin yönetiminde hem iktisadi hem de idari boyutlarda eksiklikler, noksanlar ve hataları anlatmaya çalışıyorum. Türkiye’de yargı bağımsızlığının tam sağlanması, eksiksiz bir demokrasi için ilk önce siyasi partiler yasasının değişmesi ve partilerin gerçekten birer siyasi parti haline gelmesini, ülkenin idari sisteminde – yani bürokratik teşkilat ve yönetmeliklerde- oluşan boşluğun giderilmesini, milli kaynaklarla üretimi, ekonominin yönetiminde merkezi planlamayı savunuyorum. Demokrasinin olmazsa olmazı olan düşünceyi ifade özgürlüğünün tam tesisini ve tutuklu yargılanmaların sonlanmasını da birçok kez ifade ettim. Son dönemde uygulanan para ve maliye politikalarının yanlışlığına da çok yazımda temas etmişimdir. Ancak başta Batı ülkeleri olmak üzere hiçbir devlet ve milletin kabul edemeyeceği şartları kabul edip sesimizi çıkarmamamızı savundukları vakit benim kırmızı çizgime geliyoruz. Bunları da hiçbir şekilde milliyetçi kabul edilemeyecek bir iktidar partisinin “milliyetçi uygulamalarını” eleştirerek yapmaları daha da asabımı bozuyor. Belki de o entellerle aramızdaki fark, bizim “kimin arabasına binersek onun düdüğünü çalmamamızdır.” Bu arkadaşlar en çok arabasına bindiklerinin düdüklerini çalmakta mahirdir.

BÜYÜME VE ENFLASYON

YAYINLAMA: 03 Aralık 2020 - 23:30
Hafta içinde iki sürpriz istatistikle karşılaştık. İlk önce büyüme… Medyadan alalım:

“GSYH 2020 yılı üçüncü çeyrek ilk tahmini; zincirlenmiş hacim endeksi olarak, bir önceki yılın aynı çeyreğine göre %6,7 arttı. GSYH'yi oluşturan faaliyetler incelendiğinde; 2020 yılı üçüncü çeyreğinde bir önceki yıla göre zincirlenmiş hacim endeksi olarak; finans ve sigorta faaliyetleri %41,1, bilgi ve iletişim faaliyetleri %15,0, sanayi %8,0, inşaat %6,4, tarım %6,2, diğer hizmetler faaliyetleri %6,0, gayrimenkul faaliyetleri %2,8, kamu yönetimi, eğitim, insan sağlığı ve sosyal hizmet faaliyetleri %2,4 ile hizmetler %0,8 arttı. Mesleki, idari ve destek hizmet faaliyetleri %4,5 azaldı. Mevsim ve takvim etkilerinden arındırılmış GSYH zincirlenmiş hacim endeksi, bir önceki çeyreğe göre %15,6 arttı. Takvim etkisinden arındırılmış GSYH zincirlenmiş hacim endeksi, 2020 yılı üçüncü çeyreğinde bir önceki yılın aynı çeyreğine göre %6,5 arttı.” (www.Hurriyet.com.tr, Haber Giriş: 30.11.2020 - 10:01 | Son Güncelleme: 30.11.2020 - 12:53) İmla hataları Hürriyet’indir.

Genel olarak benim beklentim yüzde 4 civarında bir büyüme iken “piyasa profesyonelleri” biraz daha düşük bir büyüme beklentisi içinde idi. Hükümet ise büyüme beklemiyordu. Dilerseniz büyüme oranını 2018 yılı başından itibaren döküm olarak ele alalım:

ÇEYREKLER
2018 (%)
2019 (%)
2020 (%)
I
7,5
-2,6
4,5
II
5,8
-1,7
-9,9
III
2,5
1,0
6,7
IV
-2,7
6,4

Bu veriler üç aydan üç aya yıllık büyüme oranlarıdır. Pekiyi bunlar ne anlama geliyor: 2018’den bu yana bileşik hesapla kümülatif büyüme yüzde 14,38’dir. Yani 2018 başında Türkiye’nin milli geliri 100 ise Eylül 2020 itibariyle bu değer 114,38’dir. Bu büyüme 2,75 (33 Aylık) yıllık bir büyümedir. Yıllık ortalama büyüme bu dönemde bileşik hesapla bakıldığında yüzde 5 çıkmaktadır. Bu da Türkiye’nin uzun dönem doğal büyüme oranına eşittir. Ancak bu görüleceği üzere ciddi istikrarsızlık içeren bir büyümedir. Bir ekonominin 11 Çeyrek içinde 4 çeyrek küçülmesi karşılığında dört Çeyrek de yüzde 5 üzerinde büyümesi ciddi bir istikrarsızlık demektir. Burada gördüğümüz, aslında, en son “yerli ve milli krizimiz” 2018-2019 Krizi’nin etkisinin üstüne 2020 Pandemi Krizi’nin etkisidir.

Yüzde 6,7’lik büyüme şaşırtıcı değildir. Burada iki nokta önemlidir: İlki hükümet Nisan, Mayıs Haziran aylarında ciddi teşvik önlemleri almış ve genişletici para ve maliye politikaları uygulanmıştır. Temmuz, Ağustos ve Eylül aylarında ise hem ekonomi yeni normal adıyla açılmış hem de bu devlet desteklerinin katkısı gözlemlenmeye başlamıştır. Hükümetin bu politikası talebi canlı tutmuştur ama bunun maliyeti olarak da hem bütçe açığı artmış hem de dış borçlar artmıştır. Hükümetin bu politikasını desteklemek için Merkez Bankası da kesenin ağzını açmış ve gıcır gıcır Törkiş Liraları piyasaya sürmüştür. Yaz aylarında artan cari açık ve dış borç nedeniyle kurlar üstünde oluşan baskıyı kırmak görevi de yine Merkez Bankası’na verilmiş ve Merkez Bankası döviz satarak düşük faiz – düşük kur – yüksek büyümeyi korumayı çalışmıştır. Bu politikanın maliyeti Merkez Bankasının döviz rezervlerinin suyunu çekmesidir.

İkinci önemli nokta da baz etkisidir. Yüzde 9,9’luk küçülmeden sonra milli gelirin eski seviyesine gelmesi için yüzde 10,98, yani kabaca yüzde 11 büyümesi gerekir. Hali hazırdaki büyüme rakamı bolca borç alıp para basarak elde edilmiş olmasına rağmen bizi pandemi öncesi gelire götürmekten uzaktır. Yine de yeterli olmasa da talebin artması olumlu bir sonuçtur.

Gelelim enflasyona… Yine medyadan alıntı yapalım:

“TÜFE'de (2003=100) 2020 yılı Kasım ayında bir önceki aya göre %2,30, bir önceki yılın Aralık ayına göre %13,19, bir önceki yılın aynı ayına göre %14,03 ve on iki aylık ortalamalara göre %12,04 artış gerçekleşti.

Bir önceki yılın aynı ayına göre artışın düşük olduğu diğer ana gruplar sırasıyla, %0,99 ile giyim ve ayakkabı, %5,19 ile haberleşme ve %7,00 ile eğitim oldu. Buna karşılık, bir önceki yılın aynı ayına göre artışın yüksek olduğu ana gruplar ise sırasıyla, %29,42 ile çeşitli mal ve hizmetler, %21,08 ile gıda ve alkolsüz içecekler ve %18,67 ile ulaştırma oldu.” ( www.milliyet.com.tr, 03.12.2020 - 14:06 | Son Güncellenme: 03.12.2020 - 14:06) ) İmla hataları Milliyet’indir.

Piyasa profesyonelleri yüzde 10-11 arası bir enflasyon beklerken benim tahminim yüzde 15 civarındaydı. Gerçekleşen ise yüzde 14,03 oldu. Bu enflasyon artışının sebebi Eylül ayından itibaren başlayan kur artışlarının etkisidir. Bilindiği gibi kur artınca hemen bazı mallara zam gelmekle birlikte bütün fiyatlar hemen etkilenmez. Bu zaman alır. Bizim hesaplarımıza göre kurdaki artışın fiyatlara tam etkisi 3-4 ay gibi bir zamanda olur. Bu da ilk önce fabrika çıkış fiyatlarına, yani maliyetlere, yansır. Vatandaşa yansıyan enflasyon ise mağaza / market fiyatları enflasyonu, yani TÜFE veya perakende mallar enflasyonudur. İTO’nun açıkladığı perakende fiyatlar enflasyonu yüzde 14,1 iken (ki burada İTO nokta atışı bir tahmin yapmıştır), toptan fiyatlar enflasyonu yüzde 17 civarında idi. Buradan şunu anlıyoruz: döviz kurundaki artışın etkisi maliyetlere yansımış ancak daha market fiyatlarına tam yansımamıştır. Önümüzdeki dönemde yüzde 16 – 17 arası bir TÜFE enflasyonu görürsek şaşırmayın.

Ya Merkez Bankası… En son faiz artışı etkisiz mi oldu? Hayır, bunu söylemek için henüz çok erken. Para politikasının kur artışına yansıması kısa sürse de, kur artışının fiyatlara yansıması uzun sürer. Ayrıca enflasyonu tekrar yüzde 10 bandına çekmek için de sadece para politikası değil maliye politikası önlemleri de alınmalı. Üçüncü Çeyrekteki yüzde 6,7’lik büyümenin yarattığı ciddi bütçe açığı ve kamu bankası kredileriyle yüzdürülen batık firmaların –şimdilik- görünmeyen maliyetlerinin etkisiyle kur artışının etkisinin toplamından oluşan bir enflasyon var. Yapılması gereken ne? İlk önce bütçe açığı kapanmalı ki, bu daha çok vergi, daha az kamu harcaması ve batık firmaların iflasının resmileştirilmesi demektir. Bunu sıkı para politikası da takip etmelidir ki, bu da daha yüksek kredi faizi ve daha az kredi limiti demektir. Bu önlemler alınırsa enflasyon 2020 sonuna doğru yüzde 10’lara çekilir. Büyüme rakamının bütün 2021 yılı içinde yüzde 2-3’lerde istikrar kazanması da çok önemlidir. Bir çeyrek yüzde 4,5 büyü, sonra yüzde 10 küçül ve nihayet tekrar yüzde 6,7 büyü. Bunun yerine daha mütevazi ama istikrarlı yüzde 2-3’lük bir büyüme patikası hedeflenmelidir. Bütün bunlar olursa (2020 sonu dolar kurunu 7,8 TL kabul edersek) 2021 sonu dolar kurunun 8,5 – 8,6 TL’de tutulabileceği söylenebilir. Daha net konuşabilmek için 2021 yılı Bütçesini görmek gerekir.

Hayırlı Cumalar…

DÜŞÜK FAİZ, UCUZ DÖVİZ VE YÜKSEK BÜYÜME: ACABA MÜMKÜN MÜ?

YAYINLAMA: 06 Aralık 2020 - 23:25
“Türkiye’nin Sultan Abdülmecit’ten bu yana (belli istisnai aralıklara rağmen) değişmeyen genel problemi iç talebe dayanan büyüme modelidir. Tasarruflar yapısal olarak yetersiz olduğu için yatırım ve tüketim taleplerinin karşılanması dışarıdan alınan borçlarla karşılanmaktadır. Yatırım ve tüketim talepleri yeterince büyümüyorsa, bütün Türk hükümetlerinin geleneksel uygulaması, bu talep yetersizliğinin kamu harcaması yolu ile giderilmesidir. Bu da 5-6 sene süren hızlı büyüme, görece ucuzluk ve refah dönemlerinin arkasından 2-3 senelik durgunluk ve daralma dönemlerine yol açmaktadır. Temelde, genişleme dönemleri yurt dışından para akışının olduğu dönemlere denk gelirken, daralma dönemleri de yabancı kredi musluklarının kapandığı dönemlere denk gelmektedir.

Dış borçla finanse edilen iç talebe dayalı büyüme modeli, bütün gelişmekte olan ülkelerde, uyuşturucu bağımlılığı benzeri bir bağımlılık yaratmaktadır. Eğer sağlıklı bir ekonomi kurmak istiyorsak, ilk önce acı ilacı içip kısa dönemde cari dengeleri yerini oturtmak, daha sonra da stratejik bir sanayi ve ticaret politikası yardımıyla ihracata dayalı bir büyüme modeline geçmek zorundayız. “Hocam, bu kadar kolaysa, niye hükümetler bu yolu benimsemiyor?” Çünkü demokratik ülkelerde siyasetçiler uygulayacakları ekonomi politikasının siyasi maliyetlerine karşı çok duyarlıdır. Dış borçla finanse edilen büyüme kısa dönemde vatandaşın üzerinde hiçbir olumsuz etken bırakmadığı gibi, dahası, sahte bir refah algısına da sebep olur. Bu durumda iktidar partisinin oy kaybı önlenmiş olur. Ancak borçların ödenme vakti geldiğinde, işte o zaman, kriz dediğimiz olgu ile karşılaşırız. Onun için siyasetçiler seçim zamanını çok iyi ayarlayıp, seçimi kriz ve acı ilaç öncesinde yapmaya çok dikkat ederler.”

Yukarıdaki satırları bundan tam bir yıl önce 9 Aralık 2019 tarihli bu köşede çıkan “DIŞLAMA ETKİSİ: BÜYÜME RAKAMLARI NE DİYOR?” adlı yazımda kaleme almıştım. O zamandan bugüne geçen bir yıl içinde hükümet acı ilaç içmeden iktisadi sorunları çözmek istedi. Burada da en yetkili kimseler eski Maliye Bakanı ve eski Merkez Bankası Başkanı’dır. Cuma günkü yazımda beklenenin üstünde gelen büyüme ve enflasyon rakamlarından bahsetmiştim. Gerçi ben de büyüme ve enflasyon da şaşırmadım ama büyüme oranı benim tahminimin üstünde çıktı. Bunun da nedenlerini genişlemeci para ve maliye politikaları olarak açıklamıştım. Bugün itibariyle hükümet acı ilaç reçetesini uygulamaya soktu. Ama bunu bir yıl gecikmeyle başlattı. Yeni gelecek Bütçe Yasası’nda gelecek süreci daha net olarak yorumlayabileceğiz.

Bugün geçtiğimiz bir yıl hükümetin ekonomi politikasında hangi hataları yaptığından bahsedeceğim. Bu hatalar aynı zamanda iktisat öğrencileri için de çok öğretici olacaktır.

EKONOMİ POLİTİKASINDA İMKÂNSIZ HEDEF

Başlıkta belirttiğim gibi 2019 ortasından itibaren hükümet düşük faiz ve ucuz döviz ile yüksek büyümeyi aynı anda tutturma hedefini koydu. Bu makul bir hedef midir? Hayır. Kullanılan araçlar bu iş için uygun mudur? Hayır. Bu hedeflere ulaşmak için uygun uluslararası şartlar var mıdır? Hayır.

Yukarıda alıntıladığım bir sene önceki yazımda bahsettiğim “dış borca kronik bağımlılık” 2018 krizine yol açan kırılganlıkların oluşmasındaki yapısal temeli teşkil eder. Ben 2018 Krizi’nden çıkış için hazır seçim süreci de bitmişken ne yapılması gerektiğinden bahsetmiştim. Acı ilaçla kastettiğim Merkez Bankası’nın politika faizine yükselterek sıkı para politikası uygulaması, Maliye Bakanlığı’nın ve diğer icracı bakanlıkların da 2020 Bütçesinde harcama kalemlerini kısmasını ve vergi gelirlerini arttırması yolu ile sıkı maliye politikası uygulaması idi. Kısılacak harcama kalemleri arasında örneğin Kanal İstanbul gibi dev projelerin ertelenmesi, kamuya alınacak kadrolarda kısıntıya gidilmesi ve benzeri uygulamalar vardı. Bu yolla belki (yüzde 1 civarı) mütevazı bir büyüme ile (yüzde 10 civarı) ılımlı bir enflasyonla Korona Krizine girebilirdik. Ama Bütçe daha sağlam olur ve dolar kuru da daha istikrarlı olurdu. Ekonomi Yönetimi bunu uygulamadığı gibi tam tersine yol verdi. Ne mi yaptı? Anlatayım…

Hükümet 1980’den – özellikle 2000’den- bu yana hızla gerçekleştirilen özelleştirmeler nedeniyle reel ekonomiyi yönlendirecek kurum ve araçlara sahip değildi. 2011 yılında tasfiye edilen DPT gibi bir kurum olmadığı için uzun dönemli planlamadan da vaz geçmişti. Bu yüzden elinde kala kala Merkez Bankası ve Maliye Bakanlığı kalmıştı. Ekonomi yönetimi düşük faizle özellikle talebi canlandırma etkisi yüksek olan inşaat sektörü gibi sektörleri canlandırmak ve tüketici kredilerini arttırarak tüketim talebini de arttırmak istiyordu. Bununla birlikte enflasyonu kontrol altına almak için kuru da baskılamak hedefini de koymuştu önümüze. Vergi indirimleri, teşvikler, iflasların yasaklanması gibi maliye önlemleri de mevcut bütçe açığını arttıran ama büyümeye de hız kazandıracak tedbirlerdi. Yukarıda da bahsettiğim gibi ucuz döviz- düşük faiz – hızlı büyüme ancak ve ancak dışarıda para musluklarının açık olması ile mümkündü. Çünkü haddi zatında, normal şartlarda ucuz döviz – düşük faiz hedefi çelişkilidir. Ya ucuz döviz – yüksek faiz ya da pahalı döviz – düşük faiz politikası uygulanabilirdi. Pahalı döviz – düşük faiz hedefi iç piyasayı daraltıp ihracatı arttırarak büyümeyi amaçlarken, ucuz döviz – yüksek faiz politikası iç talebi genişletip dış açıkları arttıran bir büyümeyi amaçlamaktaydı. Aynı zamanda hem ucuz döviz hem de düşük faiz hedefi ancak ve ancak dışarıdan yüklü dış borç gelmesi ile mümkün olur. Bu sayede döviz piyasasında oluşacak arz fazlası kurları aşağı çekerken, kurdaki düşüş enflasyonda düşüşe, döviz rezervlerinde artış da geniş anlamlı para arzının artmasına ve faizlerin düşmesine sebep olur. Yani alıntıladığım yazıda bahsettiğim dört beş senelik sahte refah döneminde gerçekleşen süreçle birebir uymaktadır. Ancak Vehbi’nin kerrakesi tam da burada ortaya çıkmaktadır. Şöyle ki…

Dönem 2019 sonu… Türkiye ağır bir krizden çıkmaya çabalıyor. Uluslararası konjonktür (Suriye, Irak, Doğu Akdeniz, Azerbaycan vb.) Türkiye’nin riskini yükseltmiş. Türkiye’nin ağır dış ödeme krizi Türkiye’nin borçlanmasını zorlaştırmış. Bırakın içeriye para girmesini mevcut para da kaçıyor. Siz bu ortamda düşük faiz politikası uyguluyorsunuz. Doğal olarak döviz kurları yükselecektir. Ancak bu da siyaseten işinize gelmiyor. Dışarıdan para da gelmeyince ne yapacaksınız? Birden Arşimet gibi “Evreka!” (Buldum!) diye bağırıyorsunuz. Bulduğunuz çare kamu bankalarındaki ve Merkez Bankasındaki dövizi satmak. Bu süreç nereye kadar devam eder? Merkez Bankası’nda döviz rezervi suyunu çekene kadar... Sonra swap anlaşmaları ile diğer Merkez Bankaları’ndan da borç alırsınız… Bu da sizin rezervlerinizin negatife dönmesiyle sonuçlanır. Sonuç: Maliye Bakanı ve Merkez Bankası Başkanı istifa eder.

Keşke bir sene önce söylediğimde acı ilaç uygulasalardı… Allah Lütfi Elvan ve Naci Ağbal’a yardım etsin…

ACI İLACI KİM İÇMELİ?

YAYINLAMA: 13 Aralık 2020 - 23:30
Bir önceki Maliye Bakanı ve Merkez Bankası Başkanları’nın istifasından sonra Sayın Cumhurbaşkanı’nın “gerekirse acı ilaç içilebileceği” yönünde beyanları medyaya yansımıştı. “Acı ilaç”, 1990’lı yıllarda basın dilinde peyda olmuştu. 1980’lerde ise rahmetli Cumhurbaşkanı Turgut Özal’ın “kemerleri sıkmak” sözü ile ifade edilmekteydi. Biz iktisatçılar için gerek “acı ilaç” gerekse “kemerleri sıkmak” aslında ekonomi politikasında sıkılaştırıcı kararlar almak demektir. Dolayısıyla bizim tartışma konularımızın tam da merkezinde yer alan kararlardır.

Bir ekonomi politikasını değerlendirirken iki temel unsur dikkate alınır. Bu politika ekonomiyi büyümeye de, küçülmeye de yönelten bir politika olabilir. Dikkate alınan iki temel unsur şunlardır: Birincisi politika sonucunda toplam değerlerin ne yöne ve ne hızla hareket edecek olduğudur. İkincisi ise, politikanın gelir dağılımı etkilerinin ne olacağıdır.

Toplam değerlerin ne yöne ve ne hızla hareket edeceği, aslında, uygulanan politika sonucunda bir ülkedeki toplam tüketim, yatırım, üretim, dış ticaret, enflasyon ve istihdamın ne oranda değişeceği anlamına gelir. Acı ilaç deyince kastedilen sıkı maliye politikası (vergileri arttırmak ve harcamaları kısmak) ile birlikte sıkı para politikası (yüksek faiz ve kredi daralması) olmaktadır. Bunun sonucunda orta vadede hem bütçe açığı kapanmalı hem de ülkenin döviz rezervlerindeki açığı giderilmelidir. Uzun vadede bu politika – sanayi, eğitim, kalkınma ve teknoloji politikaları ile birlikte – cari açığı da kapatmak amacını içermelidir. Acı ilaçla kastedilen politikanın uygulanmasının bazı bedelleri de olur. Bu da, ekonomide en az bir yıl büyüme oranının düşmesi, kredi daralması sebebiyle yatırımın pahalanması ve azalması, istihdam ve üretimin de düşmesi anlamına gelir. Bunlar politikanın toplam değerler üzerindeki etkisidir.

Politikanın gelir dağılımı etkilerinin ne olduğu ise, aslında, “acı ilacı kimin içeceği” anlamına gelir. Yani, bu sorunun başka bir ifadesi de “ekonomi politikasının kimin cebinden geliri alacak ve kimin cebine geliri koyacak” olduğudur. İktisatta bu, “politikanın gelir dağılımı üzerindeki etkisi” olarak adlandırılır. Acı ilaç tabir edilen sıkılaştırıcı politikalar, özünde başta devletin açıkları olmak üzere ekonomideki açıkları kapatmayı öncelik olarak belirler. Bu ise hükümetin vergi artışıyla gelirlerini arttırması ve eş anlı olarak harcamalarını kısması anlamına gelir. Hükümetin vergi artışını hangi kalemler üzerinden gerçekleştireceği ve yine hangi kalemlerde harcamaları kısacağı ise gelir dağılımını etkiler.

“Hocam ne olacak yani? Devlet vergileri arttırırsa herkesin yükü artmayacak mı?”, diye sorduğunuzu duyar gibiyim. Hayır, bu işler o kadar kolay değildir. Örneğin, Hükümet doğal gaza, tütün ürünlerine, ilaca, ekmeğe ve benzeri kullanıcıları için zorunlu mal hükmünde olan malların üzerindeki KDV’yi arttırır, öte yandan örneğin büyük inşaat ve turizm firmalarının vergi borçlarını hafifletip, pırlanta, beyaz çay, ejder meyvesi ve benzeri lüks mallar üzerindeki vergiyi düşürebilir. Bu durum, Hükümetin orta ve düşük gelirli vatandaşlardan daha fazla para toplayıp, bu parayı zengin kalantorların ve rantiyelerin cebine koyduğu anlamına gelir. Yani Köroğlu gibi zenginden alıp fakire vermeyip, aksine fakirden alıp zengine vermektedir. Harcama kalemleri de benzeri bir etkiye sahip olabilir. Bir ülkenin acil ihtiyacı olmayan büyük altyapı projelerine büyük paralar ve bazı firmalara teşvikler verilirken, asgari ücrette artışı mümkün olduğunca düşük tutmak, transfer harcamalarını kısmak da, harcamaların zenginler lehine ve fakirler aleyhine dağılması anlamına gelir. Elbette bunun tersi de mümkündür. Acil ihtiyaç olmayan büyük yatırım harcamaları kısılırken, işsizlik fonundan işsizlere, fakir ve muhtaçlara yapılan transfer harcamaları arttırılıp, küçük esnaf ve çiftçiye destekler yükseltilebilir. Bu durumda harcamalar orta ve düşük gelir gruplarına lehine ve zenginler aleyhine geliri yeniden dağıtmış olur.

Türkiye yakın dönemde 1994, 2001, 2008, 2018-19 krizleri ile içinde yaşadığımız 2020 Pandemik Krizi’ni tecrübe etti. 1994 ve 2001 Krizlerinde Hükümet Bütçe Açığını kapatmak için orta ve dar gelirliden vergiler toplayıp batık banka ve firmaların borçlarını üstlendi. Yani fakirden alıp zengine verdi. Bu da ciddi bir biçimde gelir dağılımında bozulmaya yol açtı. Yani çok acı bir ilacı vatandaşa içirdi ve krizin faturasını dar gelirlinin sırtına yükledi. 2008 Krizi’nde devletin bütçe açığı yoktu, bu yüzden kamu harcamaları ve kamu kredilerinde artış yolu ile krize karşı genişlemeci maliye politikası uyguladı. Yani 2008 Krizinde acı ilaç uygulanmadı. Bu yüzden de bu krizin etkileri nispeten geçici oldu. 2018-19 Krizi’ni de yine aynı yöntemle çözmeye çalıştık, ancak 2008’den farklı olarak 2018’de denk bütçe yoktu. Bu yüzden 2018-19 Krizinde uygulanan genişlemeci para ve maliye politikaları hem bütçe açığının açılmasına, hem de kurların önlenemez yükselişine neden oldu. 2020 Pandemik Kriz bütün dünyayı etkilerken, Türkiye’yi ciddi bir bütçe ve yüksek dış borç durumunda yakaladı. Bu dönemde, yani 2018-2020 arasında şanlı Türk Silahlı Kuvvetlerinin başarılı sınır ötesi operasyonları da ciddi bir maliyete yol açmıştı. 2020 Pandemik Krizi ile mücadelede Sağlık Bakanlığının –bütün personeliyle ve sağlık ordumuzun tamamıyla birlikte- canla başla mücadelesine rağmen, hükümetin elindeki kaynak sınırlıydı. Bu yüzden de salgınla mücadelede hedeflenen etkinliğe ulaşılamadı. Yine de, birçok zor durumda firmaya verilen destek kredileri, tüketicilere açılan kredi imkânları insanlarımızı biraz olsun rahatlattı. Ama bunun da bir maliyeti vardı: Artan bütçe açığı, artan dış borç. Sonuç Maliye’de dikişlerin patlaması ve Merkez Bankasındaki döviz rezervlerinin suyunu çekmesi oldu. Bütün bu dönemlerde her zaman cari açık da bulunmaktaydı.

Şimdi, bu durumda yeniden “acı ilaç” konuşulmaktadır. Durum 1994 ve 2001 Krizleri ile benzerlik göstermektedir. Yani Hükümet kendisinin ve Merkez Bankası’nın açığını kapatmaya öncelik vermektedir. Bu yüzden de vatandaşa “pamuk eller cebe” diyecektir. Pekiyi, acı ilacı kim içecek? Bu soruya cevabı şöyle özetleyeyim: Tarihimiz boyunca “acı ilacı” çoğunlukla Sayın Cumhurbaşkanı’nın deyimiyle “fakir fukaraya, garip gurebaya” içirmişlerdir. Bu kesimlerin nüfus içinde oranı yüksektir ama gelirleri düşüktür. Krizin faturasını bunlara ödettiğinizde azınlık olan yüksek gelirli kesimler zenginleşmekte ama halkın çoğunluğu fakirleşmektedir. AK Parti kendinin halkın içinden gelmesi, elit kesimlerin değil “sessiz yığınların sesi, kimsesizlerin kimsesi” olması ile övünürdü. Sayın Cumhurbaşkanı’nın deyimiyle “fakir fukaranın, garip gurebanın” temsilcisiydiler. Bu yüzden, AK Parti’nin – en azından kendi kendisi tanımladığı – kimliğiyle ve dayandığı toplum kesimleriyle tutarlı olan politika “acı ilacı” orta ve düşük gelirlilere değil yüksek gelirlilere içirtmelidir. Asgari ücret üzerindeki vergi ve sigorta maliyetlerinin bir kısmını devlet karşılasa ve asgari ücrete hakkaniyetli bir zam yapılsa, buna karşın servetten alınan vergiler arttırılsa bu açıdan bir başlangıç olur. Teşvikler üretken olmayan emlak, inşaat, oto kiralama ve perakende satış (AVM) sektörlerine verilmeyip, çiftçi, KOBİ’ler ve esnafa verilirse inanın çok daha az harcamayla daha büyük istihdam ve üretim imkânı sağlanabilir. Zorunlu mallar üzerindeki KDV’ye dokunmayın ama lüks tüketim mallarındaki vergilere katmerli bir zam yapın. Son olarak acı ilacı devlet de içmelidir. Örneğin planlarının yapılması için 11 yıl beklediğimiz Kanal İstanbul projesi için bir beş yıl daha beklenebilir. Buraya yapılacak harcamalardan tasarruf edilecek parayla kaç kişiye kalıcı istihdam yaratılabilir, bir düşünün. Burada acil bir gereksinim olmayan kamu harcamalarından birçok kalem sayabilirim size… Ancak meselenin özü şudur: Acı ilacı fakir fukaraya içirmeyin, acı ilacı bu sefer yüksek gelir grubundakiler ve devlet içsin.

SON SÖZ: Sosyal yönü olmayan politika uygulamaları, millete değil zenginlere yarar sağlar.

CEMAATLER VE TEKELCİ REKABET PİYASASI

YAYINLAMA: 20 Aralık 2020 - 23:45
İki hafta önce Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi öğretim üyesi Mustafa Öztürk’e sosyal medyada bir linç kampanyası düzenlendi. Netice itibarıyla Mustafa Öztürk de emekliliğini istemek zorunda kaldı. Bu köşede bundan yaklaşık iki sene önce 14 ve 18 Ocak 2019 tarihli “TARİHSELCİLİK TARTIŞMASI VE YENİÇERİ ZİHNİYETİ: BİR İKTİSADİ ANALİZ – I ve II” başlıklı yazılarımda Mustafa Öztürk Hoca’nın vahyin mahiyeti hakkındaki görüşlerine yönelik tartışmayı ele almıştım. Oradan bir alıntıyla başlayayım:

“…Tartışma konusu olan görüşleri ise iki noktada ortaya çıkmaktadır:

1. Kur’an-ı Kerim’in gerçek anlamını ve ayetlerin tafsilatlı yorumunu yapabilmek için her ayetin iniş sebebi ve zamanını, ayet indiğinde bunun sahabeler için ne anlam ifade ettiğini bilmemiz gerektiği vurgulanmaktadır. Dolayısıyla, “Kur’an-ı Kerim’de bazı ayetlerin 14 asır önceki bedevi Arap toplumunun değer yargılarını yansıttığı, o atmosfer içinde yetişmiş insanlara hitap eden bir içerik ve anlama sahip olduğu” görüşü savunulmaktadır.

2. Kur’an-ı Kerim’in vahyedilmesi ile alakalı olarak, “ayetlerin anlamının Peygamber Efendimiz’in kalbine indirildiği, ama o ayetlerin 14 asır önceki Kureyş Arapçası ile ifade edenin bizzat Peygamber Efendimiz’in kendisi olduğu” görüşü ileri sürülmektedir.

Benim kanaatimi hemen söyleyeyim: Birinci görüşe, yani “Kur’an-ı Kerim’in bazı ayetlerinin sadece o dönemdeki bedevi Araplara hitap ettiği, bizim için bu ayetlerin nihai amacının çıkarılarak bugünkü şartlar içerisinde yeniden yorumlanması veya hiç kale alınmaması görüşüne” karşıyım. Çünkü bu Allah’ı ve onun kelamını zamanla sınırlamak olur. Kur’an “bütün zamanlar için ve bütün insanlara” gönderilmiştir. Bundan 10 bin yıl sonra da geçerli olacaktır. Ancak Kur’an Tefsirinde ayetlerin iniş sebebi, yeri ve zamanı, Peygamber Efendimiz’in bu ayetleri nasıl yorumladığı bilgisi de vazgeçilemez araç ve yöntemlerdendir. Belki bugün için bir gereksinim ifade etmeyen Kur’an hükümleri gelecekte anlamlı olacaktır. Allah-ül alem.

İkinci görüşe, yani “Kur’an-ı Kerim’in anlamının vahyedildiği ve onu Arapça ifade edenin Peygamberimiz olduğu görüşüne” şahsen katılmasam da, Hoca’nın dayandığı kaynaklar İmam-ı Azam’a, onun öğrencisi İmam-ı Muhammed’e ve İmam-ı Maturidi’ye dayanmaktadır. İslam tarihinde bu ve benzeri görüşleri savunanlar çıkmıştır. Bundan sonra da çıkacaktır. …“ (TARİHSELCİLİK TARTIŞMASI VE YENİÇERİ ZİHNİYETİ: BİR İKTİSADİ ANALİZ – I, DM DEMİRÖZ, YENİ BİRLİK, 14 Ocak 2019)

İki hafta önce yine bu meseleden dolayı ciddi bir twitter patlaması yaşandı. Alıntı yaptığım yazıda da belirttiğim gibi Mustafa Hoca’nın irticalen konuşurken bazı ifadeleri, Kur’an-ı Kerim’i hafife aldığı intibaı yaratmaktadır. Kendisine buradan bu konuda, biraz daha dikkatli olmasını da tavsiye etmiştim. Ne yazık ki, konuşmanın verdiği şehvetle Mustafa Hoca, daha kontrollü ifadeler kullanması gerekirken, biraz ipin ucunu kaçırdı. Bunun sonucu da bu linç hadisesi oldu. Hocanın ne kâfirliğini bıraktılar, ne deistliğini, ne de zındıklığını… Kafaya takkeyi geçiren, biraz da Kur’an Elifbasını Oflu Hoca tınısıyla okuyup “ayınları da çatlatabilen” kim varsa eleştiri bombardımanına katıldı. Mustafa Hoca’nın görüşlerine katılmasam da, ona bu şekilde muamele edilmesine kat’i şekilde karşıyım. Doğru olan Mustafa Hoca’nın canlı yayında karşısına çıkıp fikirlerinin yanlışlığını kanıtlamaktı. Ama bunun için bilgi, müktesebat ve ahlak gerekir. Ne yazık ki, bu linçi yapanlar bu üç özellikten de mahrumdur.

Linci yapanlar kimdi? Kamuoyunda “Ehl-i Sünnet” savunucusu olarak lanse edilen bazı cemaat temsilcileri ve bu cemaatlerin sosyal medyada dizginsiz bir şekilde onu bunu tehdit eden mensupları. Pekiyi, maksatları neydi? İşte, bütün işin bam teli de burasıdır. Maksatları şuydu: Hâkim oldukları piyasadaki paylarını ve kendi müşteri kitleleri üzerindeki yönlendirici güçlerini kaybetmemek. “Hocam, ne diyorsun Allah’ını seversen? Hiç cemaatin piyasası, piyasa payı ve müşteri kitlesi olur mu?” Olur, olur… Hem de bal gibi olur. Hatta “cemaatçilik sektörü tekelci rekabet piyasası şartlarında işler.”, dersek en uygunu olur. Nasıl mı? Anlatayım:

TEKELCİ REKABET PİYASASI VE ÜRÜN FARKLILAŞMASI

İktisat biliminde tekelci rekabet piyasası ürün farklılaşması durumunda ortaya çıkan bir piyasa yapısıdır. Ürün farklılaşması firmaların belli gelir ve beğeni düzeyindeki müşterileri hedef alarak ürünlerini diğer firmaların ürünlerinden farklılaştırmasıdır. Farklılaştırılmış ürünlerin resmi tescili de marka vasıtasıyla olur. Her bir firma hem kendi ürününü sattığı müşterileri elinde tutmak isterken, hem de diğer firmaların müşterilerine sahip olmak ister. Bu yüzden ürünün fiziki olarak farklılaşması bir yana, aynı zamanda, tüketicilerin algı düzeyinde de ürünün farklı olduğu intibaının yaratılması gerekir. Bu iş ne ile olur: Reklamla… Dolayısıyla çok sayıda birbirinden farklılaştırılmış ürün üreten firmanın reklam ve tanıtım harcamaları yoluyla birbirlerinin müşterilerini çalmak için rekabet ettikleri piyasa tekelci rekabet piyasasıdır. Ürün farklı gelir gruplarına göre, farklı tercih ve beğenilere göre, tüketicilerin ikametgâhına göre farklılaşabilir.

CEMAATLERİN SEKTÖR PAYLAŞIMI

Daha önce birçok yazımda belirttiğim gibi 20’inci yüzyıl Türkiye’sinin hızlı ve çarpık kentleşme ve sanayileşme süreci büyük şehirleri adeta birbirine yamanmış Anadolu kasabalarından mürekkep alacalı bir yapı haline getirmiştir. Kasabalardan göçen işsiz güçsüz, tahsilsiz, “Ne iş olsa yaparım, abi!” diyen insanlar çoğunlukla hemşehri dernekleri ve cemaat yapıları içinde örgütlenmişlerdir. Bu cemaat yapıları klasik tasavvuf geleneğinin sadece ismini taşımakta, esas olarak da bir güven ve aidiyet duygusu verdikleri bu çaresiz insan gruplarını servet ve güç biriktirme aracı olarak yedeklemekteydiler. Geleneksel sağ siyaset de, bu gruplara destek vererek çok az zahmetle oy depolarına kavuşmaktaydı. 21’inci yüzyılın ilk yirmi yılında, karşımızda amorf bir yapı oluştu:

- Tasavvuf yolundayız deyip masivadan/yalan dünyadan kopmak yerine yalan dünyaya sahip olmayı amaçlayan,

- Servet – şöhret – şehvet aşkıyla her türlü işin içine giren,

- Ehl-i Sünnet’iz deyip Ehl-i Sünnet’le hiç alakası olmayan selefi görüşleri savunan,

- Osmanlı torunuyuz deyip Osmanlı kültürünün oluşturduğu ince beğenili zarif şehirli insanın yerine kaba, eğitimsiz ve cahil kasabalı insanı ikame eden,

bir topluluklar grubu…

Bu cemaat yapıları her biri farklı özellikteki vatandaş gruplarını hedef aldılar: Bazıları gelir grubuna göre, bazıları bölgesel farklılıklara göre, bazıları da siyasi görüşlere göre farklı kitleleri belirlediler. Bunlar arasında İstanbul Fatih’in en fakir ve çoğunlukla Karadeniz kökenli insanlarını müşteri edinen aşırı muhafazakâr cemaatler kadar, Erenköy’ün, Bağdat Caddesi’nin zenginlerine de hitap eden cemaatler vardır. Hatta biraz yelpazeyi geniş tutarsak Atatürkçü emekli hâkim ve paşalara hitap eden sahte peygamber toplulukları ve uzaylı tarikatları da bulunmaktadır. Bunların hiçbiri birbirinin tavuğuna kış demez, herkesin müşteri kitlesi belirlidir. Ancak bu cemaatler konsorsiyumunun belli ortak kaynakları vardır: Kitlelerin dini bilgi yetersizliği ve dini bilgiye açlığı, diyanetin fazla bürokratik ilahiyat fakültelerinin de fazla akademik kurumlar olması, Osmanlı geleneğinden gelen silsilesi sahih tarikatların Cumhuriyet döneminde yasaklanması. Eğer insanların dini bilgi ihtiyacını karşılayabilecekleri imkânları olsa, büyükşehirde kendi varlıklarını emekleri ile koruyabilecekleri bir sosyal devlet düzeni olsa ve çarpık bir Batılılaşma ve kentleşme süreci yaşanmasa bu cemaatlerin yaşaması mümkün olmazdı.

Tam bu aşamada, bu piyasanın sahibi olan cemaatler cehalet ve çaresizlik sebebiyle kendilerine gelen kitlelere hurafeleri pazarlarken, Mustafa Öztürk ve benzeri bazı Hocalar vatandaşa “Bu malların hepsi hileli, size din diye hurafe satıyorlar!” deyince, işleyen tekere çomak sokmuş durumunda kalıyorlar. İşin içinde dünyevi iktidar, servet ve şöhret var. Piyasada büyük paralar dönüyor. Adamlar bu işin bozulmasına müsaade ederler mi? Tabii ki etmezler, etmediler de…

İşin doğrusu her zaman aynıdır: Fikirle mücadele yine fikirle olur. Ben aynı ilkeyi kendilerine “Barış Akademisyeni” diyen imzacılar için de savunuyorum. Mustafa Hoca’nın görüşlerinden dolayı aforoz edilmesi değil, kamuoyu önünde görüşlerinin yanlış olduğunun ispat edilmesi gerekirdi. İmzacı Hocaların da, aynı şekilde, üniversiteden atılmaları değil, kamuoyunda görüşlerinin ne kadar yanlış olduğunun ispat edilmesi doğru olandı.

Son Söz: Fikirden değil fikirsizlikten korkun.

CHP'NİN SİRK GÖSTERİSİ? BİREY OLMAK MI BİREYCİLİK Mİ?
YAYINLAMA: 24 Aralık 2020 - 23:25
CHP’NİN TÜRKÇE MEVLEVİ AYİNİ VE TÜRKÇE TEKBİRİ

İlk önce gündeme dair bir konudan bahsetmek istiyorum. CHP’li İstanbul Büyükşehir Belediyesi kendi asli işlerini mükemmel olarak yaptığı için olsa gerek, arta kalan zamanda da küçük çaplı bir kültür devrimi (!) yapmaya soyundu. Artık ruhunu kaybetmiş ve bir turistik meze haline gelmiş Şeb-i Arus kutlamalarında Türkçe meal tilaveti yanı sıra Mevlevi geleneğinde olmayan kadın semazenlerin devrana girdiğini de gördük. Bu arada medyada “Ezan’ı da Türkçe okuttular!”, vaveylası koptu. Aslında orada okunan Itri’nin Tekbîri’nin (hani şu her Bayram farz namazlarından sonra okunan Tekbir var ya, o! DMD) Türkçe tercümesi idi. Türkçe ezana karşı çıkanlar da, yanında duranlar da o kadar cahildirler ki, Tekbirle Ezanı ayırt edememektedirler.

Bu sirk gösterisinin amacı nedir? CHP’ye ekstra oy mu getirecektir? Yoksa Atlantik ötesi güç merkezlerine, AB’deki özgürlükçü (!) demokratlara selam çakmak mı? Bence ikisi de değil. Çünkü bu sirk gösterisi hem CHP’ye hem de Sayın İmamoğlu’na oy ve itibar kaybettirmiştir. Öte yandan ne ABD ne de AB cenahının bu sirk gösterisine bakıp CHP’ye örtülü veya açık destek vereceklerini sanmak da abesle iştigaldir. Burada hep söylediğim gibi Batılılar her zaman kazanan ata oynar. CHP’nin de öyle kazanıyormuş gibi bir hali yok. O zaman niye bu sirk gösterisine gerek görüldü? Şunun için: Türkiye’de aydın ve entelektüel olmayı Türk – Osmanlı medeniyetine karşı olmak olarak gören bir avuç “çokbilmiş cahil” vardır. Bunlar ellerinden gelse Türk – Osmanlı medeniyetine dair ne varsa jiletle kazımak isterler. Bunu millete kabul ettiremedikleri için de, Türk – Osmanlı medeniyetine ait ne kadar kültürel sembol ve ritüel varsa bunları modernleştirmek, Batılı bir renk kazandırmak amacıyla makyaja tabi tutarlar. Bugün Belediyenin kültür ve sanat politikası bu arkadaşların eline geçmiştir ve onlarca şekillendirilmektedir. Türk – Osmanlı medeniyeti şiiri, musikisi, resmi, mimarisi, günlük yaşam formları ve dini ritüelleri ile şehirli bir Müslümanın ince duyarlılığını taşır. Ne yazık ki, bugün bu sirk gösterisini yapanlar da, kendisine Osmanlı torunuyuz diyen tipler de şehirli Müslümanın zarif yaşam tarzı ve hikmetinden çok kasabalı cahil lümpenlerin kaba saba kırıcılığıyla donanmışlardır. Yirmi birinci yüzyılda karşı karşıya olduğumuz durum iki farklı gruba ayrılmış cahil lümpenlerin kavgasından ibarettir. Biz de ne yazık ki, bu kavganın ortasında kaldık.

Sayın İmamoğlu “Ben de Kur’an’ın Arapça okunmasından yanayım!” diye bir açıklama da yaptı. Mesele Kur’an’ın Türkçe okunması değildir. Dinen bu yasak da değildir, günah da. Ancak mesele bu topraklardaki bin yıllık Türk kültürünü yozlaştırmaktır. Kültürel değerlerimizi kıskançlıkla korumamız gerekirken, bu tür zıpçıktılıklara müsaade edilmemesi gerekir.

BİREY OLMAK MI YOKSA BİREYCİLİK Mİ?

Sevgili İbrahim Kiras Karar Gazetesinde 22 Aralık tarihli yazısında Kuzey Kore örneği üzerinden birey kimliğinin olmadığı toplumlara atıf yaparak şöyle demişti:

“En başta Kuzey Kore toplumunda “bireysel kimlik” yok. Çünkü kolektivist kültürün hâkim olduğu toplumlarda ben yoktur, biz vardır. Bazı yönleriyle bireyci kültürün hâkim olduğu toplumlar karşısında avantajları da olan bu kültür aynı zamanda “baba figürüne” zaafı yüzünden maalesef kötü niyetli otokrasi arayışlarına kolayca alet edilebiliyor.” (https://www.karar.com/yazarlar/ibrahim-kiras/kuzey-kore-modeli-siyaset-1588042)

Aslında çağımızda karşılaşılan küresel problemlerin temelinde burada bahsedilen iki farklı ve aşırı toplum yapısının bulunduğunu düşünmekteyim. Bir yandan “bireysel kimliği” olmayan insanların adeta bir sürü gibi öbeklendiği ve kendilerini güdecek bir “çobana” veya İbrahim Kiras’ın deyimiyle bir “baba figürüne” muhtaç oldukları Kuzey Kore gibi toplumlar bulunmakta… Öte yandan, neredeyse bir anarşist bakış açısıyla herkesin her şeyi hiçbir kayda bağlı olmadan yapma özgürlüğüne sahip olduklarına inandıkları ABD gibi toplumlar. Bu toplumlarda bireysel kimlikten öte bireycilik öne çıkmaktadır. İktisat biliminde ve diğer sosyal bilimlerde bugünkü egemen anlayış da, bireyi kutsayan, bireyciliği toplumsal örgütlenmenin merkezine oturtan bir anlayıştır. Kendilerine “liberal” adı veren siyasi hareketlerin de fikri temelinde bireycilik bulunur.

“Hocam, birey olmakla bireycilik arasındaki fark nedir?” Hemen cevaplayayım: Sanayileşmiş ve şehirli bir toplumda bireylerin kendi kimliklerini aile, aşiret, tarikat, siyasi parti, hemşehri derneği gibi mensup oldukları çeşitli topluluklar üzerinden değil de kendilerinin topluma katkıları ve yaptıkları üretimle tanımlamaları onların birey olduklarının en önemli göstergesidir. Yani aslında bir kişinin birey olabilmesi için bir meslek sahibi olması en önemli kriterdir. Bu sayede birey kendi hayatını kendi ayakları üzerinde durarak idame ettirir. Meslek sahibi olmak hem kapitalist toplumdaki iş bölümü ve uzmanlaşmanın doğal sonucudur hem de bireyin özgürleşmesini sağlar. Öte yandan bireycilik ise, bir toplumun en huzurlu ve en yüksek yaşam standardına kavuşmasının yolunun bireysel özgürlükleri en yüksek düzeye çıkarmaktan geçtiğini, eski toplum yapılarından kalan din, aile, gelenek ve töre gibi kurumların bireyin özgürleşmesinin önünde bir mani olduğunu savunur. Bireyciliği savunan iktisatçılar da, ekonomide devlet müdahalesinin olmaması gerektiğini, piyasanın tam olarak işlediği bir ekonomide hem gelir dağılımı adaletinin sağlanacağını hem de istikrarlı bir büyümenin tesis edileceğini savunurlar. Yani, bu görüşe göre, bütün toplumsal kurumlar lağvedilmeli, milletlerin tarihlerinden gelen kültürel değerleri ortadan kaldırılmalı, insanlar sadece kendi çıkarları doğrultusunda üretim ve tüketim kararlarını almaları, bu sayede toplum daha zenginleşmeli ve daha özgürleşmelidir.

Modern bir toplumda ve sağlıklı bir demokraside insanların bireysel kimlik sahibi olmaları çok önemlidir. Tabii ki, her insanın, hayatında içine girdiği farklı topluluklara göre farklı rolleri bulunmaktadır. Örneğin ben bir üniversite profesörüyüm, aynı zamanda YeniBirlik yazarıyım, Galatasaray taraftarıyım, Müslümanım, Adapazarlıyım, bir eş ve bir babayım, aynı zamanda bir evladım… Bunun gibi birçok toplumsal role sahibim. Ama benim bireysel kimliğimi oluşturan ve beni diğer bireylerden farklılaştıran en önemli özellik ne özel hayatımdaki durumum, ne dini ve toplumsal tercihlerimdir. Beni farklı kılan mesleki üretimim ve bilgi birikimimdir. Bu sadece benim için değil, herkes için geçerlidir. Bir işçi, bir berber, bir ressam, bir bankacı veya bir hekim… Ne iş yaparsak yapalım, hayatımızı idame etmemiz için gelir sahibi olmamız ve bunun için üretmemiz gerekir. Eğer gelirimiz ya da hayatımızı kendi başımıza idame edecek gücümüz yok ise kendi kimliğimizi yardım ve destek aldığımız toplulukların – aşiret, cemaat, siyasi parti veya hemşeri ilişkisi- kimliği ile özdeşleştiririz. İşte vatandaşlarında birey kimliği oluşturabilen bir toplum, bu yüzden, sürü olmaz, bir “çobana” veya İbrahim Kiras’ın deyimiyle bir “baba figürüne” ihtiyaç duymaz.

Bireycilik ise, siyasi bir bakış açısıdır. Özünde de, dünyada egemen olan küresel sermaye gücünün, insanları birer tüketim makinası ve iş gücü kaynağı olarak değerlendiren bakış açısı yer alır. Mevcut milli devletler, her ülkedeki toplumsal kültür ögeleri ve bunların sunduğu dayanışmacı üretim ve tüketim kalıpları, tükenmeye yüz tutsa da halâ daha mevcut olan sosyal devlet kalıntıları küresel sermayenin kâr iştahı önünde birer engeldir. Aslında karşı karşıya olduğumuz felaket ne koronavirüs, ne uğursuz 2020 yılı, ne de mevcut siyasi liderlerdir. Felâketin esas adı küresel kapitalizmdir, bu ise emperyalizmin en son aşamadaki halidir. Bu manada, bireycilik, küresel kapitalizmin rahatlıkla işleyebilmesi için dünyadaki her insana dayattığı temel ideolojidir.

SONSÖZ: Muhakkak bireysel bir kimliğiniz olsun, ama asla bireyci olmayın.

YENİDEN SOSYAL DEVLET İHTİYACI I
YAYINLAMA: 31 Aralık 2020 - 23:30
Yeni yılın ilk gününde yeni yılın ilk yazısında merhaba! Geçtiğimiz 2020 yılı bizim belki de 20 yılda yaşayacağımız değişimleri sadece bir yılda hayata geçirmemize sebep oldu. İnsanların yaşam tarzları (yani tüketim tercihleri) zorunlu olarak değişti. Mal ve hizmetlerin nakliyesi önem kazandı, (eğitim gibi) bazı hizmetlerin üretiminde köklü değişim gerçekleşti ve salgının yol açtığı kapanma sürecinde (e-ticaret, kargo ve taşımacılık gibi) bazı sektörlerde ciddi talep artışı oldu. Bunlar üretim ve tüketim açısından gerçekleşen değişimlerdir. Öte yandan, insanların sosyalleşme süreci de büyük ölçüde değişime uğradı. Çeşitli sosyal medya araçları ve platformları üzerinden görüşmek yüz yüze görüşmenin yerini aldı. Restoranlar, konser salonları, sinema ve tiyatro gösterim merkezleri büyük ciro kayıpları yaşadılar. Bütün bunlar bir virüsün hayatımızda yol açtığı travmanın sonucunda ortaya çıktı. Ancak virüsün ortaya çıkmasından önce de, birçok sosyal bilimci, önümüzdeki 20-30 yıl içinde teknolojideki gelişim sonucunda bugün yaşadığımız hızlı değişimin -çok daha yavaş bir şekilde de olsa- gerçekleşeceğini iddia etmekteydiler. Aslında virüs planlanan ve tahmin edilen değişimin sadece hızlanmasına yol açtı.

Virüsün siyasi bakışımıza da radikal bir değişim getirmesi beklenmelidir. Virüs öncesinde dünya medyasında ve kamuoyunda bazı temel kavramlar dokunulmazlık taşıyordu: Serbest piyasa, özel girişimler, bireysel özgürlük gibi… Bazı kavramlar da modası geçmiş, miadı dolmuş olarak kabul ediliyordu: Sosyal devlet, sağlık ve yaşam güvencesi, milli menfaatler ve vatan gibi… Virüsün ortaya çıkması ile birlikte, insanlar, bütün teknolojik gelişmeye ve birikmiş servetlerine rağmen her an canlarını kaybedebilecekleri gerçeği ile karşı karşıya kaldılar. Gelişmiş ülkelerin dünyayı sömürmesinden nemalanan ve bunun rahatıyla yaşayan bu ülkeler vatandaşları birden yeniden işsizlikle karşı karşıya kaldılar. Özel sağlık sistemlerini savunan milyonlarca serbest piyasa gönüllüsü, yüzlerce piyasa profesyoneli, özelleştirme taraftarı ve küreselleşme yandaşı onlarca aydınlatılmış birden devletin vatandaşına sağlık ve yaşama güvencesi vermesi gerektiğini hatırladı. Bizim gibi ülkelerde “vatan ve milli menfaatler” diyen herkese istisnasız “faşist yaftası” yakıştıran bir grup aydınlatılmış, örnek aldıkları Batılı devletlerin mesele kendi vatanları ve kendi milli menfaatleri olduğunda diğerlerine karşı ne kadar acımasız ve gaddar olabileceğini gördüler. (Kaldı ki bunu görmemek için ya kör ya da ahmak olmak gerekirdi!) Hepsinden öte bir seneye yakın bir zamandır yaşadığımız süreç, bize “zamanın ruhu” olarak lanse edilen küreselleşmenin bütün insanlık için yarattığı en büyük tehlikeyi de gözlerimize soktu. Bundan sonra, hemen hemen bütün toplumlarda “yeniden sosyal devlet” ve yeniden “planlı ekonomi” taleplerinin yükseleceğini beklemek hiç de hayalcilik olmayacaktır.

“Hocam, sosyal devlete ne gerek var? Ülkemizde birçok özel yardım kuruluşu var. Fakire fukaraya bulgur, nohut, makarna dağıtıyorlar. Hem bizim ülkemizde aile kavramı halâ daha gücünü koruyor. İnsanlar sıkıştıklarında aile içi dayanışmayla meseleyi çözüyorlar.” Bu soruya cevap vermek için ilkel toplumlardaki dayanışma ile gelişmiş toplumlardaki sosyal devlet örgütlenmesinin farkını anlatmak gerekir.

Bundan önce birçok yazımda Anadolu ve Rumeli coğrafyalarında Türk İslam medeniyetinin rekabet değil dayanışma, bireycilik değil toplumculuk temelinde yükseldiğini açıklamıştım. Ancak daha büyük bir genelleme yaparsak bütün insanlık tarihindeki gelişmenin temelinde de dayanışma olgusu öne çıkmaktadır. İnsanı diğer canlılardan ayıran en önemli özelliği iletişim gücüdür. Bu sayede elde ettiği bilgileri sonraki kuşaklara aktarabilmiş, birlikte hareket ederek kendisinden çok daha güçlü canlıları alt edebilmiş, doğada bulunmayan (hukuk, devlet, adalet, aile gibi) soyut kavramlar geliştirerek bu kavramlar etrafında çok daha fazla bireyi örgütleyebilmiştir. Bunların sonucunda insanlar doğaya hükmedecek ve onu kendi çıkarına dönüştürecek bilgi ve donanıma sahip olmuştur. Dolayısıyla insanı insan yapan birlikte ve bilinçli olarak hareket edebilme kabiliyetidir. Tarihte rekabet vardır, hatta bütün tarih rekabetin yol açtığı savaşlarla doludur. Ancak bu bireyler arası değil, farklı değerler etrafında örgütlenmiş toplumlar arasındaki rekabettir. Sonuç olarak diyebiliriz ki, insanlık tarihindeki ilerleme bireyler arası rekabete değil, bireyler arası güç birliğine ve dayanışmaya dayalıdır. İşte bugünkü ve bir sonraki yazılarımda sanayi öncesi toplumlardaki topluluk / cemaat içi dayanışma ile sanayi toplumundaki ve içinde bulunduğumuz sanayi sonrası toplumdaki sosyal devlet ve küresel kurumlar merkezindeki dayanışma arasındaki farkları anlatacağım.

Sanayi öncesi tarım ve ticaret topluluklarında dayanışma

Sanayi öncesi tarım ve ticaret topluluklarındaki üretim yapısı sonucunda ortaya çıkan dini, sosyo-ekonomik ve etnik örgütlenmelerdeki dayanışma ile modern toplumdaki sosyal devletin sebep olduğu gelirin yeniden dağıtımı rolü birbirinden çok farklıdır. Tarım toplumları sanayi toplumuna göre entegrasyon düzeyi düşük yerel ekonomilerin birer yamalı bohçası gibiydiler. Entegrasyon toplumsal bütünleşme demektir. Bu anlamda entegrasyon bir toplumun yerel pazarları arasındaki ticaret hacmine, yerel topluluklar arasındaki bilgi ve kültür alışverişinin sıklığına, toplumdaki bütün bireylerin ortak değer ve çıkarlar etrafında birleşmelerine bağlıdır. Tarım toplumları kendi kendine yeten küçük yerel pazarların birbirleriyle ancak düşük düzeyde ticaret yapabildikleri, farklı vilayetlerde farklı dillerin konuşulduğu, insanları bir araya getiren değerlerin yerel değerler olduğu bir örgütlenme sunuyordu. İnsanlar geniş alanlarda seyrek topluluklar halinde yaşamaktaydı. Bunun sebebi de kişi başı üretim kapasitesinin düşük olması kadar nakliyenin hem pahalı olması hem de uzun zaman almasıydı. Tarım toplumlarında iş bölümü ve uzmanlaşma ancak ilkel düzeydeydi. Örneğin bir çiftçi yiyeceğini ve giyeceğini kendisi temin eder, barınağını kendisi inşa eder, hastalıklarını kendisi tedavi eder, çocuklarını olduğu kadar kendi aile büyüklerini de içeren geniş bir aile içinde yaşardı. Yani herkes her işi yapmak zorundaydı. Gerekirse toprağını korumak için silaha da sarılırlardı. Böyle bir toplumda yerel aşiretlerin veya dini tarikat örgütlenmelerinin sunduğu dayanışma biraz da içinde bulundukları toplumun dayattığı şartlardan kaynaklanmaktaydı.

Göçebe topluluklarda dayanışma

Tarım toplumları böyleyken, hayvancılıkla geçimini sağlayan göçebe toplumlar nasıldı? Dayanışma, göçebe toplumlarda belki tarım toplumlarına göre daha da önemliydi. Göçebe toplumlar devasa koyun, at ve sığır sürülerini besliyorlardı. Bunların beslenmesi için de mevsimden mevsime yayladan yaylaya göç etmek zorundaydılar. Tek bir aile bu büyüklükte sürüleri idare edemeyeceği gibi, küçük sürülerin de ekonomik olarak getirisinin az olduğu söylenebilir. Bu yüzden adeta her biri çok geniş birer aile hükmündeki oymaklar ve aşiretler şeklinde örgütlendiler. Bu göçebe topluluklarında mülkiyet ortaktı. Yani temel ekonomik faktör olan hayvan sürüleri oymağın ortak malıydı. Savunma ortaktı. Oymak savaşa girerse bütün fertleri (kadın ve çocuklar da dâhil) birlikte savaşırdı. (Türklere boşuna ordu-millet dememişlerdir.) İdare de ortaktı. Göçebe oymaklarda bir çeşit ilkel demokrasi vardı. Göçebe toplumlar tarım ve ticaret toplumlarına göre çok daha pratik toplumlardı. Bu yüzden kültürleri daha çok yazılı değil sözel kurallara (töre) dayanmakta ve yerleşik tarım toplumlarının sahip olduğu yazılı kanunlara dayalı devlet otoritesini de tanımamaktaydı. Son olarak göçebe oymaklar çoğu zaman anaerkildi. (Anaerkil toplum çoğunlukla yanlış anlaşıldığı üzere kadının üstün olduğu toplum değildir, aksine kadın erkek eşitliğinin olduğu toplumdur, DMD.)

Pekiyi sanayi toplumunda işler nasıl değişti? O da pazartesiye kalsın.

Bugün 235 ziyaretçi (450 klik) kişi burdaydı!

Bugün 280 ziyaretçi (1030 klik) kişi burdaydı!

Bu web sitesi ücretsiz olarak Bedava-Sitem.com ile oluşturulmuştur. Siz de kendi web sitenizi kurmak ister misiniz?

Ücretsiz kaydol