 |
|
|
 |
|
| ABDULHAMİD HAN |
ABDÜLHAMİD HAN
Osmanlı padişahlarının 34'üncüsü olan Sultan II. Abdülhamid Han aklı, zekası ve ilmi fevkalade üstün olan bir zattı. Batılıların ve iç düşmanların asırlar boyunca devleti yok etmek için hazırladığı yıkıcı, sinsi planlarını sezip, önlerine aşılmaz bir set olarak dikildi. Hazırlayanları ve maşa olarak kullandıkları yerli işbirlikçilerini, sahte kahramanları işbaşından uzaklaştırdı.
İşte bu büyük zatın 10 şubat, 96. yıldönümü idi. Yıldönümü vesilesi ile Yıldız Üniversitesi ve İstanbul Medeniyet Üniversitesi işbirliği ile iki açık oturumdan oluşan etkinlik düzenlendi. İlk panel Abdülhamid'in sağlık politikasıyla ilgiliydi. Oturum başkanlığını yaptığım bu panelde konuşmacılar özet olarak şunları anlattılar:
Prof. Dr. Hüsrev Hatemi; Abdülhamid'in çok iyi niyetli, sağlam karakterli ve vefalı bir insan olduğunu söyledi. Kendisinden çok devleti düşünürdü. 33 sene zalimlik yapmadan devleti ustalıkla idare etmişti. Ona atılan iftiralardan biri de pinti olduğuna dairdi. Bu çok çirkin bir suçlama olduğunu ifade etti. Aristokrat havada, halktan uzak yaşamamıştı. Atatürk'ün Abdülhamid'i küçümseyici veya kötüleyici bir sözünün olmadığını da ekledi.
Prof. Dr. Nil Sarı ise Abdülhamid'in sağlık alanındaki eserlerinden söz etti ve bazılarının fotoğraflarını gösterdi. Abdülhamid 90 adet gureba hastanesi, 19 adet belediye hastanesi, 89 adet askeri hastane ayrıca eğitim hastaneleri, kadın hastaneleri, akıl hastaneleri açmıştı. Bu hastaneler ülkemizden Lübnan'a, Yemen'den İsrail'e, Makedonya'dan Suriye'ye, Yunanistan'dan Libya'ya, Suudi Arabistan'dan Irak'a pek çok yerleşim bölgesine yayılmıştı. Ayrıca eczaneler, hapishane, sağlık merkezleri, fakirler, acizler ve hacılar için misafirhane de pek çoktur. Müthiş bir sağlık hizmetidir bu. Maalesef tahttan düştükten sonra bu eserlerin isimleri değiştirilmiş, bazıları yıkılmış ve bir kısmı da başka alanlarda kullanılmaya başlanmıştır. Kısacası bu büyük insan unutturulmak istenmiştir. Kasımpaşa, Haydarpaşa, Gülhane ve Mektebi Tıbbiye-i Şahane adlı eğitim ve üniversite hastanelerini açan da Abdülhamid olmuştur.
Doç. Dr. Adem Ölmez ise Abdülhamid Han'ın özellikle eğitim, sağlık, ulaşım ve asayişe önem verdiğini anlattı. Zamanında yeni bulunan aşıları ülkeye getirmiş, aşı ve kuduz hastalığı üzerine merkezler kurmuş, Bimarhaneleri yani akıl hastanelerini ıslah etmiştir. Akıl hastalarına zincir kullanımını yasaklayarak bugün bile saldırgan hastalarda kullanılan gömleği yerine koymuştur.
Dr. Şerif Esendemir konuşmasına Necip Fazıl'ın, "Abdülhamid'i anlamak her şeyi anlamak olacaktır." sözleriyle başladı. Abdülhamid'in tren yolları, bakteriyolojihane, cami ve mektepler yaptırdığını, çağına uygun yaşlılık politikası izlediğini, habitat yani biyosferi merkezi alan ekolojik politikaya önem verdiğini anlattı.
Bunları dinlerken aklıma hep başbakanımız Recep Tayyip Erdoğan çağrışım yaptı. O da ülkeye duble yollar, hızlı trenler, Marmaray, üçüncü boğaz köprüsü, çok sayıda havaalanı gibi sayılamayacak eserler hediye etti. Sağlık alanında yeni hastaneleri hizmete açtı. Sağlık hizmetlerini halka yaydı. Eğitim alanını pek çok üniversite, sayısız derslik ve binlerce yeni öğretmenle destekledi güçlendirdi. Kısacası Abdülhamid'in çağdaş bir takipçisiyle karşı karşıyayız.
Abdülhamid Han'ı nasıl ki bir takım vicdansız, merhametsiz ve acımasız kişiler, iç ve dış düşmanların oyununa gelerek, maşası olarak bir saray darbesi ile düşürdülerse aynı komplo şu an başbakanımıza karşı düzenlenmektedirler. Bu ülkeye hizmet etmek bazılarının gözüne batmakta ve ellerinden geleni yapmaktadırlar.
Rabbim Başbakanımızı korusunu2026 |
|
|
|
|
 |
MERHABA
YAYINLAMA: 18 Aralık 2016 - 21:00
Öncelikle okuyucularıma merhaba diyerek başlamak istiyorum. Bundan böyle pazartesi ve cumaları bu köşede beraber olacağız. Yazılarımda, siz değerli okuyucularımla iktisadi olgular ve onların arka planlarında neler olduğuna dair bilgilerimi paylaşacağım. Günlük siyasetin tartışmalarından sıyrılarak insan ve olguları soğukkanlı bir şekilde değerlendirmenin sizler için daha doyurucu ve anlamlı olacağını temenni ediyorum. Bu yüzden yazılarımda falanca lider şunu dedi, filanca bunu yaptı gibi ibarelere rastlamayacaksınız. Ne kimseyi vatan haini veya sahtekâr ilan edeceğiz, ne de kimseyi asrın lideri veya siyaset ufkumuzun parlayan güneşi diyerek taltif edeceğiz. Çünkü esas olan zamanla dökülecek olan yaldızların arkasındaki saf gerçeğe değinmektir.
Ekonomi yazarı denince akla “faiz indi – döviz bindi” analizleri yapan, Türkçeyi Amerikan aksanıyla telaffuz eden ve sanki iktisadi olaylar bir iddaa kuponuymuş gibi değerlendirmeler yapan kişiler gelmektedir. Halbuki, iktisadi olaylar arkasında insan birey ve toplumlarının davranış kalıpları bulunmaktadır. İktisadi olayları ve onların arkasındaki bireyleri tarih ve mekandan kopararak gerçeği anlamak mümkün değildir. Keza içinde bulunduğumuz toplumsal ve kültürel durumun arka planındaki iktisadi temellere vurgu yapmadan da, ne siyaseti tahlil edebiliriz, ne dünyayı anlayabiliriz ne de doğru çıkarımlarda bulunabiliriz. Yani toplumsal ve iktisadi olaylar arasında bir geri besleme ilişkisi vardır; yani her ikisi de birbiriyle karşılıklı etkileşim içindedirler.
Günümüzde, içinde yaşadığımız umut kırıcı, dehşete düşürücü ve toplumları parçalara ayıran atmosfer hangi iktisadi ve toplumsal etkenlere dayanmaktadır? Daha anlaşılır bir şekilde ifade edecek olursak, terörün dayandığı iktisadi etkenler nelerdir veya dünya neden önlenemez ve gitgide derinleşen bir kriz içindedir? Dünyadaki kriz ile Türkiye’deki kriz arasındaki ilişki nedir? Dost bildiğimiz ülkeler niye Türkiye’yi hedef tahtasına oturtmuştur? Yazılarımızda bütün bu sorulara cevap arayacağız.
Bir başlangıç olarak temel bir önerme sunalım: Bu anda dünyanın içinde bulunduğu karmaşık kriz hali ve önlenemez gibi gözüken terörün temel sebebi küreselleşmedir. Bugün terörün ve iktisadi krizinin mahiyetini anlayabilmek için küreselleşmenin ne olduğunu bilmek gerekmektedir. Yoksa içi rahatlıkla çok farklı şekillerde doldurulabilecek “insan hakları, demokrasi ve özgürlük” gibi sloganlaşmış kavramlarla hiç bir ciddi analiz yapamayız. Türk matbuatındaki bazı arkadaşlar “OHAL kaldırılırsa Türkiye ekonomik krizden çıkar veya Türkiye terörü önlemek için Kıbrıs’ı ve Güneydoğuyu gözden çıkarmalıdır” kabilinden görüşler beyan ederken aslında ne söylediklerini, kimin çıkarına hizmet ettiklerini ve “demokrasi, insan hakları ve özgürlükten” ne anladıklarını bilmediklerini de ispat etmektedirler. İşte biz her yazıda tek tek bu kavramları değerlendirerek görsel medyanın tuluat perdesinde görünen UFKUN ÖTESİ’ne gitmeye çalışacağız.
DARBELERİN VE TERÖRÜN EKONOMİ POLİTİĞİ
YAYINLAMA: 22 Aralık 2016 - 21:00
Sevgili okuyucularım! İkinci yazımda haftanın iktisadi görünümünü incelemeyi düşünmekteydim. Ancak hepimizin milletçe içinde yaşadığımız yüksek tansiyonlu hava beni bu fikirden caydırdı. Rusya’nın Ankara Büyükelçisi müteveffa Andrey Karlov’a düzenlenen suikast bu fikir değişiminde en büyük etken olmuştur. Bu yüzden, birkaç yazı boyunca darbelerin ve terörün ekonomi politiği hakkında görüşlerimi sizlerle paylaşacağım.
İNSANLIK ERDEMLERİNİN YERİNE ALTIN HIRSI
Büyük bestekâr Richard Wagner, şaheseri olan Das Nibelungen Ring opera dörtlemesinde antik Germen mitolojisinden ilham alarak insanlığın modern trajedisinin altındaki temel etkeni altın (yani servet) hırsı olarak tanımlamıştır. Hem Doğu’nun hem de Batı’nın dayandığı değerler bütünlerinin ürettiği erdemler modern kapitalist toplumlarda kökünde servet hırsının yer aldığı erdemsizliklerle yer değiştirmiştir: Şövalyelik yerine pusu, diğerkâmlık yerine bencillik, hoşgörü yerine yabancı düşmanlığı, aşk yerine şehvet, mütevazılık yerine gösteriş ve tasarruf yerine tüketim. Bu erdemsizlikler yığınına dayalı kapitalist toplumsal düzenin sonucu ise eşitsiz gelir dağılımı, sermaye ve servet temerküzü ve etkinsiz kaynak tahsisi oldu. 21. Yüzyıla girerken Soğuk Savaş’ın bitmesinin bir çoğumuzu içine aldığı umut rüzgârları küreselleşme ile birlikte yakıcı alev fırtınalarına dönüştü. Umudunu kaybetmiş bireylerin yanına artık umudunu kaybetmiş toplumlar eklenmeye başladı. İşte terörün dayandığı en önemli maddi etken bu sistemin yol açtığı eşitsiz dağılım, yaygın yoksulluk ve umutsuz kitlelerdir.
MİLLİ DEVLET YERİNE KÜRESEL DEVLET
Soğuk Savaş sonrasında bütün dünyaya hakim olmak isteyen tek süper gücün entelijansiyasının piyasaya sürdüğü iki görüşten biri “tarihin sonu hipotezi” iken diğeri de “medeniyetler çatışması hipotezi” idi. Her iki bakış açısı da, dünyada artık mümkün tek uygarlığın piyasa ekonomisi temelli liberal demokrasiler olduğu bunu da ancak Yahudi – Hristiyan kültürün diğer kültürlere galibiyetiyle sonuçlanacağı algısını toplumlarda yaymaktaydılar. Uzun dönemde amaçlanan ise küresel sermayenin güdümünde bir dünya devleti idi. Küreselleşme tartışma ve güzellemeleri işte bu minvalde dünya matbuatına yayılmaya başladı: Artık milli devletlere gerek yoktu, millet kavramı miadını doldurmuştu, insanlar milli ve toplumsal hiyerarşilere karşı kendi bireysel özgürlüklerine sahip olmalıydılar ve ilâ ahir. Hedef öncelikli olarak milli devletlerdi. Çünkü küresel sermayenin üretim fazlalarının satılacağı ve yine tasarruf fazlalarının borç olarak piyasalarını dolduracağı ekonomiler milli devletler vasıtasıyla korunmaktaydı.
İçin de bulunduğumuz yüzyılın ilk yirmi senesinde ABD’nin küresel haçlı seferlerine (Afganistan ve Irak Savaşları) Turuncu Devrimlere ve Arap Baharına sahne olan dünyada aynı zamanda birbirini takip eden gelişmekte olan ülke krizleri ve Küresel Krizi de tecrübe ettik. Bizde de MİT operasyonu ile başlayan 15 Temmuz Darbe ve İşgal Teşebbüsü ile zirvesine çıkan bu etkilerin ana hedefi Türkiye’nin milli devleti Türkiye Cumhuriyeti ve onun dayandığı milli iradedir.
Pazartesiye devam edeceğiz.
DARBELERİN VE TERÖRÜN EKONOMİ POLİTİĞİ II
YAYINLAMA: 25 Aralık 2016 - 21:00
Cuma günkü yazımda kapitalizmin servet hırsı güdüsüyle erdemsizlik ve eşitsizliğe dayanan bir toplumsal düzene yol açtığından ve küreselleşme safhasıyla birlikte küresel sermayenin en son hedefinin milli devlet olduğundan bahsetmiştik. Hemen bir soru sorduğunuzu tahmin edebiliyorum: “Hocam, darbelerle terörün küresel kapitalizmle ne alâkası olabilir?” Bu sorunun haklı bazı gerekçeleri olabilir: Kapitalizmden önce de suikast örgütleri, eşkıyalık ve haydutluk bulunmaktaydı. Dolayısıyla terörün kapitalizmle bir ilişkisini ortaya koymak için bu gerekçeler yetersiz bulunabilir. Ancak bugün karşı karşıya olduğumuz uluslararası terör basit bir eşkıyalık hareketi sayılamaz. Her ekonomik sistem içinde o ekonomik sistemin sonucu olarak ortaya çıkan yasadışı iktisadi örgütlenmeler olacaktır. İsterseniz uluslararası terörün iktisadi dinamiklerini gözden geçirelim:
KONTROLSÜZ PARA VE BİLGİ AKIŞLARI İLE İŞSİZ KALAN İSTİHBARATÇILAR
1990’da iki önemli değişim dünyayı etkiledi: Soğuk Savaş’ın sonu ve Bilişim Devrimi. Soğuk Savaş iki kutuplu dünyada ülkeleri karşı bloktaki ülkelere karşı güvenlik politikaları merkezinde birleştirmişti. Milli Devletlerin uyguladıkları politikaların tamamı, kendi başkentlerinin dışında bağlı oldukları askeri blok tarafından belirlenen savunma ve güvenlik politikalarının vesayeti altındaydı. 1990’da Demir Perde’nin dağılması ile birlikte birçok istihbaratçı ve profesyonel katil işsiz kalmıştı. Yine 1990’lı yıllarda hayatımıza hızla giren ve yaşam tarzımızı değiştiren bilişim devrimi iki temel etkenin ortaya çıkmasına neden oldu: Milli devletlerin kontrol edemediği para ve bilgi akışları. Buna 1946’dan beri fiilen dünya para birimi olan ve sürekli karşılıksız basılan dolar arzını da eklerseniz şöyle bir tablo ortaya çıkar: Kontrolsüz ve denetimsiz para ve bilgi akışları, dünyanın her tarafında dolanan serseri bir atıl para stoku ve işsiz casus ve katiller. Bu maddi etkenler özellikle 2000’li yıllarda insanlığın karşısına milli devletleri zayıflatmak, küresel devlet hayali yolunda gerekli siyasi konjonktürü oluşturmak ve Atlantik merkezli emperyalist gücün kara kuvveti olmak vazifesiyle kurulan uluslararası terör örgütlerini çıkardı: El Kaide, IŞİD, PKK ve FETÖ. Bu terör örgütleri aynı zamanda büyük oranda uluslararası uyuşturucu ticareti, silah ve insan kaçakçılığı ve kaçak petrol satışından finansman sağlayan uluslararası suç şebekeleri konumundaydılar. Atlantik merkezli emperyalist güç, bu terör örgütlerini milli devletlerin milli güç unsurlarını zayıflatmak için yönlendirerek çeşitli adlarla iç ayaklanmaları kışkırttı: Orta Asya’da Turuncu Devrimler, Orta Doğu’da Arap Baharı ve Türkiye’de Gezi Kalkışması, Kobani Olayları ve Hendek Savaşları. Burada medeniyetler çatışması hipotezinin bir alt versiyonu olarak her ülkede etnik, dini ve mezhepsel aidiyetlerin çatışması kışkırtıldı.
Bugün geldiğimiz noktada, birçok yıkım ve acının ardından Atlantik merkezli emperyalist gücün savaşı yitirdiği görülmektedir. Ülkemizde en son çare olarak başvurulan 15 Temmuz İşgal Girişimi NATO’ya girdiğimizden bu yana gördüğümüz darbeler serisinin bir sonuncusuydu. Bunu da cuma günü irdeleyelim.
DARBELERİN VE TERÖRÜN EKONOMİ POLİTİĞİ III
YAYINLAMA: 30 Aralık 2016 - 00:00
Türkiye toprakları darbeler ve suikastler için çok münbit bir tarla olmuştur. Türkiye tarihine Bizans’a kadar geri götürdüğümüzde, bu tarihin dönüm noktalarında askeri darbelerin olduğunu görürüz. İki örnekle yerinelim: Sultan Alparslan’ın Malazgirt’te mağlup ettiği Bizans İmparatoru Romanos Diogenes bu tarihten iki üç ay öncesinde darbeyle tahta çıkmış bir generaldi. Yine, en cihangir padişahlarımızdan biri olan Yavuz Sultan Selim Han, başını yeniçeri ocağının çektiği bir askeri darbe ile babasını tahttan indirmişti. Klasik dönem Osmanlı ve Bizans tarihinde darbeler ülkenin (sınıf çatışması iktidar paylaşımı gibi) iç dinamikleri ile belirlenirken, modern dönem Türk tarihi, kapitalist ekonomik sistemin de yarattığı etkilerle tamamen dış dinamiklere bağlı olarak gerçekleşmiştir.
Modern dönemde belli başlı darbeler ve muhtıralar şöyle sıralanabilir: 1876 Darbesi, 1908 Muhtırası, 1960 Darbesi, 1971 Muhtırası, 1980 Darbesi, 1997 28 Şubat Muhtırası, 2008-9 Ergenekon – Balyoz Yargı Darbesi, 2011-13 MİT Darbesi, Gezi Ayaklanması ve 17 – 25 Aralık Yargı Darbesi, 2016 15 Temmuz İhaneti. Hepsinde ortak unsur dönemin Küresel Emperyalist Gücü’ne karşı tavır alan ve bağımsız politika uygulamaya taraftar olan devlet adamı ve aydınlara yönelik olarak gerçekleştirilmesidir.
1876 Darbesi Batı Devletlerinin ittifakını Rusya ile dengelemeye çalışan Sultan Aziz’in İngiliz destekli Mithat Paşa’nın başını çektiği darbecilerin elinde şehadetiyle, 1908 Muhtırası ise yine Almanya siyasetini öne çıkaran Sultan Hamid’in İngiliz destekli İttihatçı zâbitan ve Balkan eşkıyaları zoru ile halliyle neticelenmişti. Gazi Mustafa Kemal Atatürk, Fevzi Çakmak ve İsmet İnönü gibi Kuvva-yı Miiliye komutanları, bu yüzden, askerin siyasetle hiçbir bağının bulunmamasına gayret etmişlerdir.
1960 Darbesi, NATO üyesi Türkiye’nin SSCB ile iktisadi anlaşma yoluna girmesi neticesinde Atlantik merkezli emperyalist gücün desteği ve onayıyla kotarılmış Başvekil Menderes’in şehit edilmesi ile sonuçlanmıştır. 1971 Muhtırası Demirel Hükümetinin aynı yoldan giderek Rus kredisiyle temel sanayi ve enerji yatırımlarını yapmasının arkasından gelmiştir. 1980 Darbesi, Türkiye’nin NATO ve Amerika’ya rağmen Kıbrıs Barış Harekâtını gerçekleştirmesine cevap olarak 6 yıllık dış merkezli bir terör – iç savaş fırtınası sonucunda “bizim çocuklara” yaptırılmıştır. 28 Şubat süreci İslam ülkeleri arasında alternatif bir birlik oluşturmaya çalışan Erbakan Hükümetini bitirmiş, Ergenekon ve Balyoz süreci ise FETÖ aracılığıyla NATO’ya karşı Avrasya Birliği’ni savunan komutan ve aydınların tasfiyesini amaçlamıştır. 2011 ve 2013 arasında gerçekleşen MİT ve 17-25 Aralık Darbeleri İle Gezi Ayaklanması, yine FETÖ marifetiyle milli duruş sergileyen ve Türkiye’yi Ankara’dan yönetmek isteyen hükümeti devirmek amacını gütmekteydi. Son olarak 15 Temmuz ise hepimizin yaşadığı bir ihanet süreci idi.
Buradan çıkaracağımız sonuçlar:
1. Küresel güce bağlı bir ordu milli ordu olamaz, milli ordusu olmayan devlet de milli devlet olamaz.
2. Darbecinin tarikatçısı veya Atatürkçüsü olmaz, çünkü hepsi ABD’nin açık veya örtülü destek ve onayına dayanmaktadır.
3. 2011’den bu yana küresel emperyalist güç Türkiye’de sükût-ı hayale uğramıştır, bunu kabul edememektedir.
4. Türkiye kısa vade de değil ama uzun ve orta vadede NATO’dan ayrılmalıdır. NATO’nun Türkiye’ye hiçbir faydası olmamıştır, en ihtiyaç duyduğumuz anda (1974 Kıbrıs Barış Harekâtı) NATO’dan elde ettiğimiz askerî ambargo olmuştur.
GÜMRÜK BİRLİĞİ'NDE YENİ YAPILANMA
YAYINLAMA: 02 Ocak 2017 - 00:00
Türkiye 20 yıldan fazla bir süredir AB ile Gümrük Birliği içerisindedir. Bir Gümrük Birliği anlaşması bir veya daha fazla ülkenin – genellikle sadece sanayi ürünlerinde – serbest ticareti tesis etmek için aralarındaki gümrükleri sıfırlamasını ve dış dünyaya karşı da ortak bir gümrük politikası uygulamasını karara bağlar. Bir Gümrük Birliği içerisinde ortak ticaret politikası, bazı üye ülkelerin kararları belirleyip diğerlerinin bu karara uyması ile değil, bütün üye ülkelerin birlikte karar alması ile gerçekleşir. Gümrük Birliği alanının üçüncü ülkelerle ticaret anlaşması yapması durumunda ise bu anlaşma bütün üye ülkeleri de kapsar.
Türkiye’nin Avrupa Birliği ile Gümrük Birliği anlaşması yukarıdaki standart ilkeleri içermemektedir. Öncelikle mevcut anlaşmada Türkiye AB’ye tam üye oluncaya kadar politika karar alma sürecinde bulunmamayı, Brüksel’de ne karar alınırsa uygulamayı taahhüt etmiştir. Bu durum Gümrük Birliği’nin mantığına uymamaktadır. Yine, AB’nin üçüncü ülkeler ile yapacağı ikili ticari anlaşmalarda hiçbir şekilde söz hakkı bulunmamaktadır, bu anlaşmalara dahil de edilmemektedir. Bugünkü haliyle Türkiye’nin AB ile Gümrük Birliği milli çıkarlarımıza aykırıdır.
Avrupa Birliği kendisi mütecanis olmayan, hedefleri ile politikaları çelişen, iktisadi ve siyasi olarak başarısızlığa mahkûm bir projedir. Ancak bu başka bir yazının konusudur. Burada söylenmesi gereken AB’nin dengeli bir yapıya kavuşması için yeniden bir Ortak Pazar hatta bir Gümrük Birliği oluşumuna geri dönmesi gerekebilir. Türkiye’nin böyle bir siyasi müflis ittifakın ortağı olmak için harcadığı zaman Gümrük Birliği’nin milli çıkarlar doğrultusunda revizyonu için harcansaydı bugün çok daha sağlıklı bir dış ticaret ve dış borç yapısına sahip olabilirdik.
Hükümetimizin çabasıyla 2017 yılında başlayacak olan Gümrük Birliği müzakereleri bu açıdan gecikmiş bir doğrunun yerine getirilmesidir. Öncelikle Sayın Zeybekçi’nin açıkladığı dört alternatif senaryoyu inceleyelim:
Birinci durumda Gümrük Birliği tarım ürünlerinin yaklaşık yüzde ellisini de içerecek şekilde genişletilecektir. İkinci durumda Gümrük Birliği bütün mal ve hizmetleri içerecek şekilde genişletilecektir. Üçüncü ve Dördüncü durumlar bir Serbest Ticaret Bölgesine geri dönülmesine yöneliktir. Birinci ve İkinci durumlarda Türkiye hem ticaret politikası belirlenirken karar mekanizmalarında yer alacak, hem de üçüncü ülkelerle yapılan anlaşmalara dahil ve taraf olacaktır. Sayın Zeybekçi gibi, ben de, ikinci durumun Türkiye için en ideal durum olduğunu kabul ediyorum. Ancak mevcut durumda Türk politika otoritelerinin elini kolunu bağlayan bu anlaşmadan kurtulmak ve bir ticaret politikası uygulayabilme imkânına kavuşmak sadece işin başlangıcıdır. Bundan sonra, ikinci durumu müzakere ve kabul edersek Türkiye’nin milli hedefleri doğrultusunda gerçekçi bir ticaret politikası ve bu politikayı destekleyecek milli bir sanayi ve teknoloji politikasının oluşturulması gerekir. Özellikle tarım ürünlerinde yerli tohumlarla üretimi ve AB’ye yoğunluklu tarım ürünü satabilmeyi sağlayacak düzenlemelerin yapılması gerekmektedir. İkinci durumda, serbest ticarete dahil olacak kamu hizmetlerinde bazı stratejik sektörlerde yabancı firmaların payının sınırlandırılması da önem arz etmektedir. Türkiye’nin özellikle Kore ve Çin gibi ülkelerle ticaretini sınırlayan ve politika geliştirmesini engelleyen bağlardan kurtulması gerekmektedir. İleriki yazılarda Asya ile ticaret meselesini ele alacağım.
Ez cümle, Türkiye 20 yıldır olmayacak “AB üyeliği” hayalinin peşinde koşarak kaybettiği zaman ve değerleri Gümrük Birliği revizyonu ile telafi etme imkânına kavuşacaktır. Ancak bunun önkoşulu milli hedef ve stratejilere yönelik başarılı bir ekonomi diplomasisidir. Yoksa, bundan 20 sene sonra bize kala kala yine sükût-u hayâl kalır.
MERKEZ BANKASI'NIN BİR PARA POLİTİKASI VAR MI?
YAYINLAMA: 06 Ocak 2017 - 00:00
Son açıklanan enflasyon rakamları son yıllardaki en yüksek aralık ayı enflasyonuna karşılık gelmektedir. Merkez Bankası’nın hedefleri, bu şartlarda, her zaman olduğu gibi yine tutmadı.
Bir Merkez Bankası para politikasını (şu anki şartlarda bir para politikasından çok faiz politikasından bahsedebiliriz – DMD) neye göre belirler? Para Politikasının amacı nedir, bu amaç doğrultusunda hangi araçları kullanır? Açık ekonomi şartlarında kur ve sermaye rejimi ile para politikası arasındaki ilişki nedir? Bu soruları sormadan ve soruları da cevaplamadan mevcut para politikası fiyaskosunu ne teşhis edebiliriz ne de doğru politikaları önerebiliriz.
Bu köşede bir müddet bu konuları tartışacağım. Ama öncelikle kendi görüşlerimi bir özetleyeyim:
• Merkez Bankası’nın Mr. Derwish zamanından bu yana uyguladığı örtük ve açık enflasyon hedeflemesi kur ve sermaye rejimi ile çelişmekte, dalgalı kur rejiminin faydalarından istifade edilmesine engel olmaktadır.
• Merkez Bankası’nın Bankalar arası Para Piyasasında bir politika faizi veya bir faiz koridoru belirleyerek bütün ekonomiyi yönetebileceğini savunan görüş Yeni Klasik Keynesgil Sentez’e ait demode bir görüştür, 2008 Küresel Krizi’nden sonra bütün dünyada rafa kaldırılması gerektiği ortaya çıkmıştır.
• Merkez Bankası, politika faizi belirleyerek piyasalara yön verme gayretini güderken kendisinin en önemli vazifesi olan TL arzı üzerindeki mutlak hakimiyetini kaybetmiş ve kendi para arzını kontrol etmekten aciz bir duruma düşmüştür.
• Dalgalı Kur Rejimi’nde en güçlü araç olan ve parasal taban kontrolüne dayanan Para Politikası alternatifi faiz – enflasyon hedeflemesi ile çöpe atılmış, nispeten etkinliği düşük maliye politikası ile ekonomi yönlendirilmeye çalışılmış ve doğal olarak başarısız olunmuştur.
• Enflasyonun ana ve asli sebebi parasal genişlemedir. Eğer para arzı kontrolden çıkar ve küresel finans piyasalarının spekülâtif rüzgârlarında hazan yaprakları misali savrulursa fiyat istikrarını sağlamak da tatlı bir hayalden öteye gitmez.
• Türkiye’de bugün gerçekleşen yüksek – düşük faiz tartışması meselenin can damarı değildir. Çünkü her ikisi de faiz hedeflemesini temel almaktadır. Bu da parasal kontrolün ve enflasyon hedeflerine ulaşmanın önündeki en önemli engeldir. Doğru olan Merkez Bankası’nın faizleri serbest bırakmasıdır.
• Merkez Bankası’nı bugün yöneten kadrolar meslekten profesyonel iktisatçı değildir, fakat farklı sosyal bilim disiplinlerinden gelmiş teknik finansal analize hakim kadrolardır. Bunun anlamı nettir: Küresel finans oligarşisinin isteği üzerine genel para politikası stratejisi çizmek için yeterli donanımdan uzak, ama bu oligarşi tarafından ödev olarak verilen küçük ayrıntılara dair problemleri çözmekte mahirdirler. Böyle olmasaydı Türkiye’de 1994, 2001 ve 2008 ve şimdi de 2016-17 krizlerinde hep aynı temel stratejik hataya düşmezlerdi.
Pazartesi “Bir Merkez Bankası nasıl kendi parasını kontrol etmekten aciz olur?” sorusunu yanıtlayacağız.
KENDİ PARA ARZINI KONTROL EDEMEYEN MERKEZ BANKASI
YAYINLAMA: 09 Ocak 2017 - 00:00
Her şeyden önce Merkez Bankası’nın dünyanın neresinde olursa olsun kendi bastığı para arzını kontrol etmekle yükümlüdür. Para arzının çekirdeğini ise parasal taban oluşturur. Parasal Taban ekonomide dolaşan nakit para miktarı artı bankaların Merkez Bankası’nda tuttuğu karşılıklardan oluşur. Bankalararası para piyasası ise Merkez Bankası’nın da dahil olabildiği bankaların birbirlerinden kısa vade ile (gün içi veya günlük) borçlandığı para piyasasıdır. Bu piyasada arz ve talep dengesinin oluştuğu denge para miktarı da Parasal Taban’ın hacmi üzerinde birebir etkilidir.
Günlük işlemlerde bankaların bazıları net nakit fazlası bazıları da net nakit açığı verir. Eğer net nakit açığı olan bankaların nakit açığı diğer bankaların nakit fazlasından yüksekse, o takdirde Bankalararası Para Piyasası’nda talep artar. Bu ise denge faizin yükselmesine yol açar. Tersi durumda ise talep ve denge faizi düşer. Talepteki dalgalanmalar belirsizlikten, ekonomideki ödeme zincirindeki aksaklıklardan ve iktisadi ve siyasi konjonktürün diğer bileşenlerinden etkilenir.
Bugün uygulanan para politikası bu piyasadaki faizlerin dalgalanmasını sınırlandırmayı amaçlayan bir politikadır. Merkez Bankası bir taban ve tavan faiz belirleyerek bu ikisi arasında faizlerin piyasada dalgalanmasına müsaade etmektedir. Eğer talep çok düşerse ve piyasa faizi taban faizin de altına inerse bankalar nakit fazlalarını Merkez Bankası’na taban faizden yatırır. Bu durumda bankalar Merkez Bankası’na ne kadar para yatırırsa Parasal Taban da o kadar azalır. Eğer talep çok artarsa ve piyasa faizi tavan faizin de üstüne çıkarsa bankalar nakit açıklarını Merkez Bankası’ndan tavan faizden borçlanarak karşılarlar. Bu durumda bankalar Merkez Bankası’ndan ne kadar borçlanırsa Parasal Taban da o kadar artar.
Faiz koridoru ne kadar genişse, yani tavan ve taban faizler arası fark ne kadar büyükse piyasa faizinin dalgalanma marjı da o kadar yüksek olur. Fakat bununla birlikte, bankaların nakit talebine bağlı olarak Parasal Taban ve Para Arzı’nın dalgalanma ihtimali de o kadar azalır. Faiz koridoru ne kadar darsa, yani tavan ve taban faizler arası fark ne kadar küçükse piyasa faizinin dalgalanma marjı da o kadar düşük olur. Bu takdirde, bankaların nakit talebine bağlı olarak Parasal Taban ve Para Arzı’nın dalgalanma ihtimali de o kadar artar. Eğer faiz dalgalanmasını sınırlandırırsanız, arz ve talep şoklarında miktarda, yani Parasal Taban’da ve dahi Para Arzı’nda dalgalanmaların olması kaçınılmazdır. Bir de dışa açık bir sermaye rejimimiz olduğu göz önüne alınırsa dış dünya kaynaklı her spekülâtif dalga para arzında dalgalanmaya yol açacaktır.
1980’lerin başından beri dünya iktisatçıları arasında moda olan para politikası enflasyon hedeflemesidir. Bu politika temelde iktisatta Taylor Kuralı olarak bilinen ve Merkez Bankası‘nın sadece faizleri belirleyerek bütün ekonomiye kontrol edebileceği tezine dayanan bir politikadır. Bugün dünyada birçok Merkez Bankası ya doğrudan Bankalararası Para Piyasası’nda faizleri belirleyerek ya da bizdeki gibi faiz koridoru ile ekonomiyi yönlendirmeye çalışmaktadır. Ancak Taylor Kuralı’nın anlamlı olması için ülkenin gelişmiş ve sanayileşmiş bir ülke olması, bütün piyasalarda tam rekabetin geçerli olması ve devlet müdahalesinin minimum olması gerekir.
Merkez Bankası faiz koridorunu daha aşağı indirirse, bunun yukarıda belirtilen şartların gerçekleşmesi halinde ekonomideki diğer faizleri de aşağı çekmesi beklenir. Ancak, bankacılık sektörü rekabetçi yapıdan uzak oligopolcü bir yapıda ise, o takdirde faiz indirimi vatandaşa yansıyan tüketici, işletme sermayesi ve yatırım faizlerinde herhangi bir değişime yol açmaz sadece bankaların kârını arttırır. Faiz koridorunun düşürülmesinin Parasal Tabana olan etkisi, talebe gelen pozitif şokların parasal taban üzerindeki etkisini arttıracak ve negatif şokların parasal taban üzerindeki etkisini azaltacak yönde olur. Merkez Bankası faiz koridorunu daha yukarı çekerse, bunun aynı şartlara bağlı olarak ekonomideki diğer faizleri de yükseltmesi beklenir. Faiz koridorunun yükseltilmesi eksik rekabete dayalı bankacılık sektörlerinde ise doğrudan vatandaşa yansıyan faizlerin artmasına neden olur. Faiz koridorunun yükseltilmesinin Parasal Tabana olan etkisi, talebe gelen pozitif şokların parasal taban üzerindeki etkisini azaltacak ve negatif şokların parasal taban üzerindeki etkisini arttıracak yönde olur.
Şu anda ciddi oranda bir belirsizlik bulunmaktadır. Bu ise Bankalararası Para Piyasası’nda talebi arttıracak pozitif şokların daha fazla olduğu anlamına gelir. Merkez Bankamız, özellikle yeni yönetim işbaşına geldiğinden beri, hem koridoru bütün olarak aşağı çekmeye başlamış hem de koridoru daraltma sürecini başlatmıştır. Yukarıda anlatılanlara göre, bu politikanın sonucu nettir:
• Bankalararası Para Piyasası talebindeki artışları Merkez Bankası gıcır Törkiş Lira basarak karşılamaktadır ki, örneğin bu Sayın Cumhurbaşkanımız’ın Başbakan iken sarfettiği “Açıktan basılan para benim sarf-ı nazarımda kalpazanlıktır!” sözü ile çelişmektedir.
• Bankalararası Para Piyasası’nda parasal taban ve para arzı üzerinde Merkez Bankası’ndan daha fazla bankaların (yani Sayın Cumhurbaşkanımız’ın ifadesiyle “faiz lobisinin”) ihtiyaçları ve kâr iştihaları belirleyici olmaktadır: yani para politikası “faiz lobisine” bağlanmış bulunmaktadır!
• Hangi aracı ve politika stratejisini kullanırsa kullansın, eğer bir Merkez Bankası kendi para arzını kontrol edemez ve bunu “faiz lobisinin” inayetine terk ederse, o Merkez Bankası Başkanı ve Yönetiminin kepenkleri kapattığı anlamına gelir.
• Parasal kontrol olmadan enflasyon hedeflerine ulaşmak hayal olur.
• Para arzını kontrol edemeyen bir devlet de, devlet olma vasıflarından birinden vazgeçmiş demektir.
NEDEN DÖVİZ ÇILDIRDI?
YAYINLAMA: 13 Ocak 2017 - 00:00
Şu son günler ister istemez hepimize 1994 ve 2001 krizlerini anımsattı. Bizim gibi 1970’lerde doğanların üniversite öğrenciliği zamanında tecrübe ettiği 1994 krizi döviz kurlarının çılgınca yükseldiği bir ortamda gerçekleşmişti. Yine 2001 krizi de asistanlığımız döneminde gördüğümüz benzeri bir döviz çılgınlığına sahne olmuştu. Fakat o dönemde uygulanan sabit kur sisteminin bu anormal döviz hareketlerinde payı büyüktü.
Son bir haftadır, birçok farklı etkenin bileşkesi olarak döviz kurları hızlı bir şekilde yükselme sürecine girdi. Bu sefer uygulanan görünürde dalgalı kur rejimidir. Yani, kurlar piyasayı dengeye getirecek şekilde dalgalanmaktadır ve Merkez Bankası’nın belli bir kur hedefi yoktur. Buna rağmen herkes bir panik duygusu içerisinde kurların çıldırmasını izlemektedir. Neden?
Türkiye’de, siyasi arenada bir “rejim değişikliği” tartışması sürerken, gerçekte iktisadi arenada bir rejim değişikliği yaşanmaktadır. 1989 yılından beri gizlice ve 2001 yılından bu yana açıkça uygulanan yüksek faiz – düşük kur rejiminden artık düşük faiz – yüksek kur rejimine geçiş yapıyoruz. Uzun zamandır uygulanan yüksek faiz – düşük kur rejimi dış dünyadan borçlanarak iç talebi şişiren harcamalara dayalı bir büyüme modeli sundu. Bu dönemde herkesin kredi kartları ve tüketici kredileri ile yaşam standartları aldatıcı olarak yükseldi. Bir de orta gelir grubundan yüksek gelir grubuna geçme aşamasında olan bütün ülkelerde yaşanan “gösteriş tüketimi” olgusu sahte bir refah duygusu yarattı. Ancak bütün 2000’li yıllar boyunca ucuz ve bol olan dış borç imkânlarının küçük bir kısmı üretken sektörlere yatırım şeklinde gerçekleşirken, büyük bir kısmı gösteriş tüketimini ve israfı arttırdı. Sonraki yazılarda bu “gösteri tüketimi” olgusuna değineceğim.
Üretken yatırımla kastedilen, gelen paraların fabrika inşasına, bilim ve teknolojiye ve kaliteli eğitime aktarılmasıdır. Maalesef, Türkiye 2007-2008’den itibaren düşük faiz-yüksek kur politikası uygulasaydı bu hem ihracata olumlu yansıyacak hem de üretken yabancı sermayeyi çekecekti. Yani bugün uygulamaya sokulan rejim değişikliği, bundan 10 sene önce yapılmalıydı.
Bugün, avro dolara karşı dünya piyasalarında değer kaybetmektedir. Bunun anlamı döviz kurları artsa bile ihracatımızın istenildiği ölçüde artmamasıdır. Bütün 2000’li yıllar boyunca sürekli dış borçla harcamalarını finanse edebilen Türkiye, artık döviz kurlarındaki dalgalanmalara karşı kırılganlık yaratan çok yüksek bir dış borç stoğuna sahiptir. Firmalar, hane halkı ve bankalar döviz cinsinden borçludur. Buna ülkenin kuzeyi (Ukrayna) ve güneyindeki (Suriye ve Irak) savaş halini eklersek, üstüne FETÖ – IŞİD – PKK terörünü koyarsak Türkiye’ye döviz cinsi borç getiren aktörlerin halet-i rûhiyesini kavrayabilirsiniz. Hiçbir yatırımcı 500 milyar dolara yaklaşan bir dış borca sahip ve iki taraftan savaş ve üç taraftan terör riskiyle sarmalanan ve üstüne üstlük düşük faiz – yüksek kur rejimine geçen bir ülkeye döviz getirmez, aksine mevcut dövizini de kaçırır.
Kurun yükselmesinin sebebi ne Trump’ın iktidara gelmesi, ne bizdeki Anayasa değişim sürecidir. Bunlar sadece fitili ateşleyen etkilere sahiptir. Bugünkü yükselişin üç sebebi vardır:
1. 1989’dan bu yana devam eden ve Türkiye’nin üretken potansiyelini her geçen gün tırpanlayan yüksek faiz – düşük kur rejimi
2. Uygulanan kur rejimiyle uyumsuz ekonomi politikaları
3. Dünyada değişen ekonomik konjonktüre bağlı olarak ucuz ve bol finansman imkânının ortadan kalkması
FAİZLERİ YÜKSELTİRSEK NE OLUR?
YAYINLAMA: 16 Ocak 2017 - 00:00
Türkiye’de son günlerde yeniden bir faiz tartışması başladı. Burada iki temel görüş var. Bir taraf, dövizdeki bu çılgın hareketliliği “dış mihrakların” oyunlarına bağlamakta ve faizleri yükseltmemizin bu dış mihrakların oyununa gelmek olduğunu söylemektedir. Diğer bir grup ise, döviz kurlarının düşürülmesinin en acil bir gereklilik olduğu bu yüzden de faizlerin mutlaka yükseltilmesi gerektiğini savunmaktadır.
İlk görüşe göre, kabaca, faizlerin düşmesi demek enflasyon oranı ve döviz kurunun da düşmesi demektir. Geçen pazartesi bu köşede irdelediğimiz gibi, Merkez Bankası’nın politika faizini veya faiz koridorunu düşürmesi vatandaşın hayatını birebir etkileyen faizlerin düşmesi anlamına gelmemektedir. Aksine, sadece bankaların kârlılığını arttıracak ve para arzının da kontrol dışı genişlemesine yol açacaktır. Karşılıksız para genişlemesinin kaçınılmaz sonucu enflasyon oranının artmasıdır. Velev ki, Merkez Bankası’nın faiz düşürme kararı bütün faizlerde de aşağı doğru bir eğilim başlatsın, bu takdirde de, yerli ve yabancı yatırımcılar Türkiye’de daha az Türk Lirası pozisyon tutacak ve portföylerinin bir kısmını dövize çevirip yabancı piyasalara transfer edeceklerdir. Bu ise döviz arzının azalmasına ve kurların yükselmesine yol açar. Yani birinci görüş iktisat biliminin geleneksel ve alternatif yorumlarının hiç birinde kabul edilemeyecek bir görüştür.
O zaman faizleri yükseltelim mi? Bu köşede cuma günkü yazımda “”yüksek faiz – düşük kur rejiminden bahsetmiştik. Kısaca hatırlatırsak, özellikle 1990’dan bu yana yüksek faiz uygulanan Türkiye ekonomisinde tasarruf açığının yoğun olarak “sıcak parayla” kapatılmasından ve bu gelen “sıcak paranın” “gösteriş tüketimi” ve israfa yöneltildiğinden bahsetmiştik. Dışardan alınan parayla finanse edilen tüketim ve üretken olmayan yatırım harcamaları reel üretim kapasitesinin artışını sınırlandırdığı gibi, aynı zamanda sahte bir refah artışı algısı da yaratmaktadır. Ama alınan borçlar bir zaman gelecek ve ödenecekti.
Yüksek faiz – düşük kur rejimi ülke ekonomileri için uyuşturucu bağımlılığına benzemektedir ve bırakılmazsa sonu ölümdür. Nasıl ki bir uyuşturucu bağımlısı, zaman geçtikçe daha sık aralıklarda ve daha yüksek dozda uyuşturucu kullanma ihtiyacı hissederse, yüksek faiz düşük kur rejimi de her geçen gün daha kısa vadeyle ve daha yüksek miktarda dış borç talebi yaratır. Eğer bir uyuşturucu müptelası aniden uyuşturucuyu keserse bünye art arda krizler geçirir. Bir ülke de, aniden düşük faiz – yüksek kur rejimine girerse, yeni sisteme ekonominin intibakı birbirini takip eden krizler ve darboğazlardan geçerek gerçekleşecektir. Bugün faiz yükseltelim diyenler, tedavi aşamasında kriz geçiren uyuşturucu müptelasına “yazık çocuğa, krize girdi, şuna biraz eroin verelim” diyen doktora benzemektedir. Hiç bir tıp doktoru böyle vahim bir söz etmez, ama şu aralar çok popüler olan bazı “özgür” ve “demir gibi, taş gibi” iktisat doktorları bu lakırdıyı etmektedir.
Faizi yükseltirsek ne olur? Kısa vadede doların yükselişini sınırlandırırsınız. Peki ne kadar yükseltelim? Doları 3,5 TL düzeyine çekmek için 250 baz puan veya %2,5, doları 3 TL düzeyine çekmek içinse yaklaşık 750 – 800 baz puan veya %7,5-8 arttırmak gerekecektir. Bugün doları 3,5 TL düzeyine çekmenin kimseye bir faydası olmaz. 3 TL’ye çekerseniz, bu sefer de çok ciddi bir resesyona neden olursunuz. “Efendim, enflasyonu ancak böyle kontrol edebilirsiniz” diyenler olacaktır. Milyonlarca kişinin işinden olması, firmaların batması ve bankaların topu atması mı daha tehlikelidir yoksa enflasyonun %15 – 20 bandına oturması mı? Ben, bazı iktisatçı arkadaşlar benzeri mühendislik tedrisatı ardından finans piyasalarında teknik analiz üzerine uzmanlaşmış birisi değilim. Onun için hangi uluslararası bankanın veya spekülâtörün yüksek enflasyondan ne kadar zarara uğrayacağını bilemem ve onların derdini dert edinemem. Ancak mütevazı ve meslekten yetişmiş bir iktisat profesörü olarak yüksek enflasyonun ehven – i şer olduğu kanaatindeyim. Ya siz?
BANKACILIK SİSTEMİ NEDEN TARTIŞILMIYOR? (II)
YAYINLAMA: 23 Ocak 2017 - 00:00
“Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan ‘Finans sektörünün sahibi durumunda olanlar, eğer bu ülkede girişimciye, yatırımcıya gerekli kredi musluklarını açmıyorsa, kim ne derse desin karşısında bizi, hükümeti bulacaktır.”, Star Gazetesi 18 Ocak 2017 Çarşamba, s.5.
Cumhurbaşkanı yukarıdaki sözlerinde iki noktaya dikkat çekmekteydi: Bankaların sahiplik yapısı ve bankaların girişimciye yeterince destek olmayan stratejileri. Neden bankalar kendilerinden beklenen vazifeyi ifa etmemektedir? Bunun sebeplerini irdeleyelim.
Bankaların Sahiplik Yapısı: Dünyada kapitalist düzen içinde kabaca üç tip bankacılık sistemi bulunur. Anglo – Sakson sistemi, Kıta Avrupası sistemi ve Japon sistemi. Anglo – Sakson sisteminde bankacılık sektörü ile reel sektör arasında organik bağların olmaması gerekir. Yani ne bir banka reel sektörde kuvvetli iştiraklere sahip olacaktır, ne de reel sektör firmaları bankalara sahip olacaktır. Kıta Avrupası sistemi Fransız İhtilali’nden sonra özellikle Napolyon Kanunları ile bütün Avrupa’ya yayılan ve bankaların reel sektörde yüksek oranda iştiraklere sahip olduğu bir düzendir. Burada, bankacılık sektörü reel sektörü yöneten konumdadır, (Bizdeki örneği İş Bankası’dır). Japon sistemi ise Meiji Reformları’ndan 2. Dünya Savaşı’nın sonuna kadar devam eden, eski Shogun ailelerinin kapitalist sistemde holdinglere dönüştüğü bir dönemde bankaların Zaihatsu tabir edilen holdinglerin kasası olduğu sistemdir. Amerikalılar savaştan sonra Zaihatsu’ları dağıttılar. Bizim bankacılık sistemimiz 1985 yılındaki iç mali liberalleşmeden sonra hızla Japon sistemine evrildi; yani, bankalarımız bir avuç dev aile şirketinin kasaları haline geldi. Holding bankacılığı kredilerin silah olarak kullanıldığı, milli fayda yerine holdinglerin iktisadi ve siyasi güç temerküzünün hedeflendiği bir yapıya yol açar. 2000’li yıllarda, Mr. Derwish’in “reformlarından” sonra bu holding bankaları kendilerine yabancı ortaklar buldular ve küresel finans oligarşisi ile eklemlendiler. İşte bugünkü Türk bankacılık sistemi – Kamu Bankları ve İş Bankası istisnası haricinde – tekelci dev holdinglerin yabancı kapitalist devlerle evliliği sonucunda oluşan ve bu holdinglerin atıl paralarını pazarlayan birer ofis konumundadır.
Küçük girişimci yerine büyük firmaların finanse edilmesi: Bankacılık sistemi özü itibariyle topladığı mevduatları krediye dönüştürerek elde edeceği kârı maksimuma indirmeyi amaçlar. Bu amaca ulaşmak için vade yapısı ve sermaye yeterliliği hayati öneme sahiptir. Bankalar mevduatları mümkün olduğunca uzun vadeli tutmaya çalışırken (ki burada maaş hesapları çok önemsenir) kredileri de mümkün olduğunca kısa vadeli vermeye çalışır. Yine bankalar, Uluslararası Bankalar Birliği’nin talimatlarına göre, sermaye yeterlilik oranı yüksek firmalara daha çok sermaye yeterlilik oranı düşük firmalara daha az kredi verirler. Yani nakit sıkıntısı yüksek firmalara daha az ve daha yüksek faizli, nakit sıkıntısı düşük firmalara da daha çok ve daha düşük faizli kredi sunar. Haliyle böyle bir yapının girişimciyi ve rekabetçi bir piyasa yapısını desteklemeyeceği aşikârdır. Mevcut haliyle Türk bankacılık sistemi rekabeti köstekleyen ve tekelci dev holdingleri tahkim eden bir yapıdadır.
Üretim ve yatırım yerine tüketimin finansmanı: 2000’li yıllardan itibaren saygıdeğer Mr. Derwish’in başlattığı reformlarla küresel finans oligarşisine biat eden Türk Bankacılık sisteminin 2001 krizinden kaynaklanan sorunlar gerekçe gösterilerek geçirdiği evrim, küresel finans sistemindeki iş bölümü ve uzmanlaşmanın ev ödevi olarak dayattığı tüketimin finansmanının öncelikli olmasına yol açmıştır. Herkesin anlayacağı şekilde anlatırsak, yabancı bankaların ve tasarruf fonlarının ellerindeki fazla para bizim gibi ülkelere fonlandı. Ucuza gelen bu para en kısa vadeli kredi çeşidi olan tüketici kredilerine, ithal mallarının satıldığı AVM’lere, emlak kredisi ve inşaat sektörüne kredilerle betona, telekomünikasyon sektörüne, komisyonculara, al – satçılara velhasıl üretim dışı faaliyet yapan sektörlere aktarıldı. İş adamı niye fabrika açmakla, istihdam yaratmakla uğraşsın ki, ucuz kredi yabancı malların Türk halkına pazarlandığı sektörlere geliyordu. Yani, Atatürk’ün İngiliz Büyükelçisi’ne söylediği “Ben bu millete her şeyi öğrettim, ama uşak olmayı öğretemedim!” sözünü yalanlarcasına, yabancılardan gelen borç para ile yabancı mallarını satın alan bir Türk Ekonomisi (Türk mü acaba) inşa edildi.
Sonsöz: Merkez Bankası faiz indirsin - kaldırsın tartışması beyhudedir. Bankacılık sistemini milli çıkarlar doğrultusunda koordine etmeden uygulanacak her politika küresel finans oligarşisinin ve onun içimizdeki taşeronlarının ekmeğine yağ sürer.
MERKEZ BANKASI NE YAPTI, NE İÇİN YAPTI?
YAYINLAMA: 26 Ocak 2017 - 21:00
Grafikte kırmızı kalın çizgilerle gösterilen ve “köşeli bir s” gibi görülen rezerv arzı ve faiz koridorudur. Mavi renkli aşağı doğru eğimli kalın çizgi bugünkü rezerv talebini (T), mavi renkli aşağı doğru eğimli kesikli çizgi de gelecekteki tahmini rezerv talebini (T’) göstermektedir. Dikey eksende faiz, yatay eksende de bankaların arz ve talep ettikleri nakit rezerv miktarı bulunmaktadır. Bu rezerv miktarı parasal tabanın önemli bir kısmını oluşturmaktadır.
Screen Shot 2017-01-27 at 10.48.59
Merkez Bankası ne yaptı? Merkez Bankası taban faizini %7,25’te sabitlerken tavan faizini şekilde oklarla gösterildiği gibi %8,50’den %9,25’e çıkardı. Bugünkü rezerv talebinin (T) yerinde kaldığı durumda bu rezervlerin RA’dan RD’ye daralması ve dolayısıyla parasal taban ve para arzının daralmasına yol açacaktadır. Ancak şu anda Merkez Bankası’nın koyduğu rezerv hedefi RD olduğu için, bu politika rezerv talep fazlasının yarattığı parasal genişlemeyi (RA - RD) kontrol edecektir. Bu arada faiz koridoru genişletildiği için, piyasadaki faizlerin dalgalanma oranı da artacaktır.
Merkez Bankası niçin faiz tavanını yükseltti? Merkez Bankası’nın bu noktada ana hedefinin faiz belirlemede piyasa inisiyatifini arttırmak yönünde olduğu kesindir. Bu aynı zamanda rezervlerin de hedeflenen düzeyde kalma ihtimalini arttırırken ve parasal tabanda beklenmedik dalgalanmaların olma ihtimalini de düşürecektir. Yani Merkez Bankası bir ölçüde para arzı üzerindeki kontrolünü arttırma yönünde bir politika uygulamaktadır. (Belki eleştirilerimiz olumlu bir tepkiye neden olmuştur.)
Rezerv talebine yönelik beklentilere göre iki farlı sernaryo olabilir. Rezerv talebinin bugünkü gibi (T) kalması veya gelecekte rezerv talebinin artma (T’) ihtimali.
Rezerv Talebinin değişmediği durum (T). Eğer Merkez Bankası bugünkü rezerv talebini (T) baz alıyorsa, o takdirde bugün mevcut bulunan rezerv talep fazlasına bağlı kontrolsüz parasal taban genişlemesinin (RA - RD) engellenmesi ve parasal tabanı kısarak hedeflediği denge rezerv miktarına (RD) gelmeyi amaçlamaktadır. Aynı zamanda piyasa faizini de %8,50’nin üstüne çıkarırken, önümüzdeki dönemde bütün diğer faizlerin de (kredi ve kredi kartı faizleri) yükselmesi beklenmelidir. Bu da, ekonomidekiyavaşlama eğilimini arttırabilecek bir olgudur.
Rezerv Talebinde artış beklentisinin olduğu durum (T↑→T’). Eğer Merkez Bankası önümüzdeki dönemde rezerv talebinde bir artış beklentisi içindeise, yani bankaların önümüzdeki dönemde gerek geri ödenmeyen krediler gerekse yurt dışına sermaye kaçışları sebebi ile likidite sıkıntısına girmesini olası görüyorsa, bu nakit rezerv talebi fazlasının yaratacağı kontrolsüz rezerv genişlemesinin (RA↑→RC) önüne geçmek ve rezervleri mevcut düzeyde (RA) tutmayı amaçlamaktadır.
SONUÇLAR
• Merkez Bankası para arzını daha etkin bir şekilde kontrol edebilecek bir pozisyon belirlemiştir. Bu olumlu bir gelişmedir ama bu ana stratejisi olan faiz hedeflemesi ile çelişmektedir.
• Merkez Bankası öncelikli olarak ana stratejisini faiz hedeflemesinden parasal hedeflemeye döndürmelidir. Yoksa mevcut durum Bankanın güvenilirliğinin sorgulanmasına yol açar.
• Merkez Bankası aktif bir politika değil ama pasif bir politika uygulamaktadır. Kendisi oyun kurmaktansa, piyasanın oyununa göre pozisyon almaktadır.
• Merkez Bankası’nın açık ekonomi şartlarında bu şekilde tepkisel ve savunmacı politikalar uygulaması spekülatif ataklara davetiye çıkarır.
• Merkez Bankası’nın açık ve net bir strateji ve yine açık ve net bir taktikler bütününü deklare etmesi ve bunlarda kararlı olması ve kararlı görülmesi gerekir.
• Ali Şen bir zamanlar demişti: “Fenerbahçe Başkanı konuştuğunda Federasyon Başkanı yerinde durmamalı.” Ben de diyorum ki, “Merkez Bankası Başkanı bir konuştuğunda, bütün piyasa onun sözlerine göre pozisyon almalı.” Herhalde Merkez Bankası Başkanı’nın Aziz Yıldırım’dan daha kuvvetli olması gerekir.
AB – QUO VADIS?
YAYINLAMA: 30 Ocak 2017 - 00:00
Polonyalı romancı Henryk Sienkiewicz’in ödüllü romanı Quo Vadis’i okumayan edebiyat meraklısı azdır. Yeni Ahit’te (Muharref İncil) geçen Latince bir tamlama olan “quo vadis” “nereye gidiyorsun?” anlamına gelir. Bugünkü siyasi ve iktisadi keşmekeşte AB’nin içinde bulunduğu trajikomik durum da, bize bu soruyu sorma hakkı vermektedir.
Avrupa Birliği bir soğuk savaş projesi olarak siyasi bir temele dayanır. O da, adeta düşman kardeşler olup birbirinin kanına ekmek doğramış olan iki ülke Fransa ve Almanya’nın barıştırılması ve bu ana çekirdek etrafında Komünizme karşı bir duvar örülmesidir. Tarihsel olarak, kıta Avrupa’sının belki de bin yıllık bir rüyası olan “tek devlet tek Avrupa” idealinin hayata geçirilme çabasını temsil eder. Öyle ki, Roma İmparatorluğu’ndan sonra İmparator Şarlman’ın (ki hem Almanların hem de Fransızların ortak hükümdarıdır), Kanuni devrinde İmparator Şarlken’in, ihtilal sonrasında Napoleon Bonaparte’ın ve ikinci savaş sırasında Adolph Hitler’in ortak hedefi de “tek devlet tek Avrupa” idi. İktisadi açıdan Avrupa Birliği nihai olarak bir ekonomik birliğe dönüşmeyi hedefleyen bölgesel entegrasyon projesidir. Ekonomik birlik kabaca, her türlü mal ve hizmet ticaretinin, başta emek ve sermaye olmak üzere her türlü faktör ve enformasyonun ülkeler arası dolaşımının serbest olduğu ve üye ülkelerin ortak ve tek merkezli gümrük, maliye ve para politikaları uyguladığı en ileri entegrasyon biçimidir.
Bir ekonomik birlik aslında çok daha büyük bir bölgesel devlet gibi de algılanabilir. Küreselleşmenin yarattığı tehditler milli devletleri farklı şekillerde bölgesel ittifaklara girmeğe mecbur bırakmaktadır. Ancak her entegrasyon türünde başarı için gerekli olan şartlar bulunmaktadır. Bir ekonomik birliğin başarılı olması için öncelikli şart ortak para politikası ile eş anlı olarak ortak maliye politikasının da uygulanmasıdır. Yani, herkesin anlayabileceği bir şekilde, Avrupa Birliği’nin her ülkesinde tek para (Avro) kullanılacak ve yine Avrupa Birliği’nin her ülkesi Brüksel’deki Maliye Bakanına bağlı olacaktır. Örneğin Fransa Cumhurbaşkanı Hollande’ın kaldığı saraylar için verilen ödenekler Brüksel tarafından belirlenecek, Alman Başbakanı Merkel’in seçimlerde yapacağı vaatler ancak Brüksel’in onayıyla gerçekleşebilecek ve hatta İngiliz Kraliçesi’nin Thames Nehrindeki kuğularının yem ve bakım parası da Brüksel’den tayin edilecektir. Hangi Alman, Fransız veya İngiliz Başbakanı bunu kabul eder? Hiçbiri. Zaten de kabul etmediler.
Peki sadece parasal birlik gerçekleşirse ne olur? Her ülke farklı maliye politikasına ve farklı gelişmişlik düzeylerine sahip iken emek ve sermayenin ülkeler arası hareketliliği serbest bırakılıp hepsi aynı para birimini kullanır hale gelirse, her şeyden önce ülkeler arasında faiz farkları çok az olacaktır. Avro Faiz’i uzun dönemde bütün Avrupa ülkelerinin sermaye verimliliklerinin ortalaması kadar olacaktır. Bütün Avrupa Birliği’nde farklı teknolojilerdeki ülkelerin üretimde verimlilikleri de farklı olacaktır. En yüksek teknolojili ülke olan Almanya ile en düşük teknolojili ülke olan –örneğin- Yunanistan’da yatırımlar hemen hemen aynı faiz oranlarından değerlendirilecektir.
Bu durumu bir örnekle anlatalım. Avrupa Birliği’nde diyelim ki Avro faizi %2 olsun. Avro cinsinden sermayenin getirisi Almanya’da ileri teknoloji sebebiyle % 4, Hollanda’da %2 ve Yunanistan’da ise % 0,5 olsun. Yatırımlar ve sermaye Avrupa’nın fakir bölgelerinden (örneğin Yunanistan) Almanya’ya akacaktır. Zengin daha zengin olurken fakir daha fakir olacaktır.
Avro’nun değeri yine Almanya gibi yüksek teknolojili ülkeler tarafından yukarı çekilirken, bu durum, düşük teknolojili Yunanistan gibi ülkelerin Almanya karşısında ciddi cari açık vermesine sebep olacaktır. Eğer ortak bir maliye politikası uygulansaydı, zengin Almanlardan toplanan yüksek vergiler cari açık veren düşük gelişmişlik düzeyindeki Yunanistan gibi ülkelere dağıtılacaktı. Böylece ülkeler arası gelir ve servet dağılımı nispî olarak daha eşitlikçi olacaktı. Ancak durum tam tersidir. AB mevcut yapısıyla zenginlerin fakirleri sömürdüğü, ülkeler arası eşitliğin gitgide bozulduğu, müflis bir projedir.
AB bundan sonra nereye gider? Ülkeler arası ticaretin engellenmesi Dünya Ticaret Örgütü’nün yaptırımları yüzünden pek mümkün değildir. Ancak Avrupa’da yükselen milliyetçiliğin ana hedefi olan tek para sistemi ve emeğin serbest dolaşımı mevcut durumda sürdürülemez. Önümüzdeki on yıl içerisinde Avrupa Birliği, Avro’nun yanında her ülkenin kendi milli parasına sahip olduğu ve emek hareketlerinin sınırlandırıldığı bir genişletilmiş Gümrük Birliği konumuna geri dönecektir. Bu da, Türkiye ve Brexit sonrası Birleşik Krallığın statüsünün bütün Avrupa Birliği’nde geçerli olması anlamına gelir.
UFKUN ÖTESİ
YAYINLAMA: 03 Şubat 2017 - 04:00
EMEKLİ AMCA: BU RATING KURULUŞLARI NE İŞ?
Geçenlerde bir ortamda emekli bir amca şöyle bir soru sordu: “Ya evlat, bu rating kuruluşları ne iş? Niye Türkiye’ye bu kadar düşmanlar?”. Halkımızın çoğunda bu algının oluştuğunu görüyoruz. Tabii ki, iktisadi aktörler, olaylar ve kurumlar bu kadar basit, komplo teorisi benzeri yaklaşımlarla ifade edilemez. Dünya’da 7 milyar insanın tek derdinin “Türkiye’deki iktidarı ne yapalım da düşürelim?” ifadesinde saklı olduğunu düşünmeyecek kadar birikim sahibiyiz. Ancak açıklanamayacak bazı sıkıntıların da olduğu aşikâr.
Derecelendirme Kuruluşları’nın karnesini en iyi 2008 Krizi’ndeki başarısızlıkları, tahminlerinde çuvallamaları ve kullandıkları muhasebe sistemindeki yetersizlikleri ile gördük, fakat bu başka bir yazının konusudur. Bugün için ana konumuz, derecelendirme firmalarının ülkelere ve firmalara verdikleri notlama kriterlerinin ne derecede tartışmaya açık olduğudur. Göreceğiz ki, Derecelendirme Kuruluşları’nın ana amacı ile para kaynakları arasında da çelişkiler bulunmaktadır.
Finansal piyasalarda en önemli faktörlerden biri bilgidir. Çünkü finansal varlıklara talep, o varlıkların fiyat ve getirilerinin muhtemel bir gelecekte alabileceği tahmini değere göre biçimlenir. Bu tahminlerin kişiden kişiye göre değişmesi bir yana, aynı zamanda, gerçekleşmeleri de garanti değildir. Haliyle bu durum, yüksek bir belirsizliğe neden olur.
Yatırımcıları fiyat, getiri ve riskler hakkında doğru bilgilendirmek piyasanın doğal akışında olması için olmazsa olmaz şarttır. Hele bu piyasa bir finansal piyasa ise ve bir de küresel ölçekte yaygınlaşmışsa, bu ihtiyaç daha da hayati öneme sahiptir. Kısaca söylemek gerekirse, finansal varlıklar, ülkeler ve firmalar hakkında enformasyon hazırlayan kurumlar bir kamu hizmeti üretmektedirler ve bu kamu hizmeti kâr hırsına alet edilemez.
Derecelendirme kuruluşları, mevcut durumlarında, sadece bilgi üretmemektedirler. Aynı zamanda ülke ve firmalara danışmanlık hizmeti verirken, onların bono ve tahvillerini (yani borç senetlerini) de uluslararası piyasalarda pazarlamaktadırlar. Her kurum, tahvillerini pazarladığı ülkelerin ve firmaların yüksek notlara sahip olmasını ister. Bu sayede, daha çok tahvil pazarlayabilir ve daha fazla komisyon elde edebilir. Eğer müşterileri olan ülke veya firmalar yeterince notu elde edecek ekonomik performansa sahip değillerse, derecelendirme firmaları ne yapmalıdır ki bu ülkelerin notunu yüksek tutsunlar? İşte tam bu noktada hile-i şerriye gündeme gelmektedir.
Derecelendirme firmaları notları verirken iki kategorideki verilere dayanmaktadır. İlk kategori büyüme, cari açık, bütçe açığı, döviz kuru ve enflasyon gibi nesnel iktisadi verilerdir. Bunlar üzerinde kalem oynatılıp hile yapılamaz. Ancak ikinci kategori, çeşitli güç odaklarının raporlarını da içeren güya insan hakları, demokrasi, basın özgürlüğü gibi hayali, ölçülemeyecek ve subjektif kriterlere dayanmaktadır. Bu iki kategorideki bilgilerin ortalaması ülke ve firmanın ham notunu tayin eder. İkinci olarak, ülke ve firmaların notları bir sepete konarak çan eğrisine tâbii tutulur. Ülke ve firmalar birbirlerine nispetle değerlendirilerek çan eğrisindeki yerlerine ve bizim gördüğümüz AAA veya BBB gibi notlara sahip olurlar.
Bir ülkenin notunu yüksek tutmak isterseniz diğer bir veya birkaç ülkenin notlarını düşürürsünüz. Bu ülkelerin notlarını düşürürken, iktisadi kriterleri kullanarak bu emelinize ulaşamazsınız. O zaman geriye ne kalır: Falanca ülkede basın özgürlüğü yoktur, insan hakları çiğnenmektedir, gençlere baskı vardır ve saire.
Şimdi Türkiye’yi düşünelim: Daha 6 ay öncesinde bu memleket haince bir darbe teşebbüsüne mâruz kaldı. (Ben bu noktada milletin gösterdiği tepkiyi olumlu görmekle birlikte, darbeyi atlatmamızda en büyük payın tartışmasız Sayın Cumhurbaşkanı’nın gösterdiği liderlikte olduğunu düşünüyorum. Eğer Erdoğan’ın başına bir hal gelseydi, şimdi etrafta efelenenlerin çoğu arazi olmuştu). Üstüne Türkiye terör örgütlerinin hedefi haline getirildi. Şimdi de, spekülâtif iktisadi dalgalarla uğraşmaktayız. Tam bu durumda, kerameti kendinden menkul, amacı piyasaya doğru bilgi vermek değil daha fazla para kazanmak olan bir takım kurumlar memleketi adeta bir cehennem yerine benzeten raporlar yayınlıyorlar. Bizim ülkemizde, hiçbir gazeteci muhalif olduğu için, iktidarı eleştirdiği için içeri atılmamıştır. Aksi iddia edilirse, bir gazete bayiine gidip muhalif gazete manşetlerine ve yazarların makalelerine bir göz atsınlar. Tutuklananların hepsi ya bölücü terör örgütünün eşkıya yardakçıları, ya gazeteci görünümü altındaki örgüt mensupları ya da FETÖ üyesi casuslar ve darbe şakşakçılarıdır. Öte yandan demokrasi bitiyor – diktatörlük geliyor çığırtkanlıkları da yine ölçülemeyecek, tanımlanamayacak subjektif yargılardır. Allah aşkına, dünyanın neresinde bir devlet kendi içinde paralel bir devlet oluşumuna veya kendi topraklarında bir avuç tinercinin çadır devlet kurmalarına müsaade eder. Sıra Türkiye’ye gelince, iş başkalaşmaktadır: Uluslar arası insan hakları savunucuları, çiçek çocuklar, varlık sebepleri Türk Devleti’ne ve Türk Milleti’ne düşmanlık olan bir kısım Ali Kemal’ler, Atatürk’ün tabiriyle siyasi ve ticari ikballerini “müstevlilerin menfaatleri ile tevhid edenler”, bir demokrasi vaveylası tutturuyorlar. Bunların hepsi, dışarıdaki üçkâğıtçı derecelendirme kuruluşlarının Türkiye’nin notunu düşürmesi için bir gerekçe olmaktadır. Ama gerçekler yalanlarla sonuna kadar örtülemez
TASAVVUF VE CEMAATLER
YAYINLAMA: 06 Şubat 2017 - 04:00
Bir Allah dostu, bir tanıdığıma “Müslüman ince insandır; derviş ise ince Müslümandır.”, demiş. Bu sözde aslında bugün karşımıza çıkan cemaat olgusundan çok farklı deruni bir mânâ ile karşılaşıyoruz. Kökeni birçok menkıbeye göre Peygamberimiz’in en yakın sahabelerinden olan ve zühd hayatı yaşayan Ehl-i Suffa’ya dayandırılan Tasavvuf özel ve şahsi bir tekamül (olgunlaşma) yoludur. Bir çok büyük sofî, şecerelerini Hz. İmâm-ı Ali’ye dayandırırken, bir kısmı da Hz. Ebûbekr – i Sıddîk’a dayandırır. Ana amaç, insanın nefsini hesaba çekerek kendisindeki çiğlikleri, kötülükleri, şehvet, para hırsı ve güç isteklerini teşhis edip kendini onlardan arındırmaktır. Bu yolun sonu, sofîlere göre, Allah’a ulaşmaktır. Tabiî ki, her kimsenin bu son makama ulaşması söz konusu değildir.
Tasavvuf yolunda, ana mücadele insanın kendi benliğiyle olduğu ve her birey kendine özgü olduğu için, tasavvuf ilkeleriyle belirlenen olgunlaşma yolu (seyr-i sülûk) her kişi için farklı mecralardan geçecektir. Bu yolda mürşîd veya şeyh denilen rehberler her dervişe farklı bir yol gösterirler. Dolayısıyla, genelde tasavvuf özelde seyr-i sülûk, her şeyden önce, mürid veya dervişe özel bir mahiyet içerir. Bu da özetle, tasavvufun kişiye özel bir olgunlaşma yolu olduğu ve geneli içeren kamusal ve toplumsal alanlara dahil olmadığı anlamına gelir.
İslam tarihinde toplumsal ve kamusal alana dahil olan Şeriat’tır. Şeriat ise temel olarak Kur’an-ı Kerîm ve Sünnet – i Resûl’e dayanır. Bu manada Şeriat, bütün Müslümanların uyması gereken genel kurallar bütününü oluşturur. Elbette ki, Dîn-i İslâm bir ideoloji, bir iktisâdi sistem veya siyasi teori olarak adlandırılamaz. Bu yüzden, Şeriat’ın güncel kullanımı yanlış bir şekilde dinci totaliter idari sistemleri belirtirken, aslında gerçek anlamı Mü’min (Allah’a güvenerek inanan ve kendisine güvenilen insan) ve Müslümanların (Allah’a teslim olmuş ve barışçıl insan) hepsinin uyması gereken genel ahlâk ve yaşam kurallarını ifade eder.
Tasavvufta her tarîk (yol – çoğulu tarikât) belli bir meşrebi (kişisel karakter özelliğini) taşıyan insanlara o meşrebe uygun rehberlik yapılması için kurulmuştur. Hiçbir şekilde, bir tarikin dünyevî ikbal, para kazanma ve iktidardaki gücünü arttırma gibi bir gayesi olamaz. Bu Ehl-i Tasavvuf’un dayandığı temel olan nefsî mâsivadan arındırmaya (yani, kişinin benliğini dünyevi hırs ve arzularından arındırmaya) taban tabana zıttır.
Eğer bir tarik,
-vakıflar vesaire kanalıyla şirketleşerek servet ve sermaye birikimine,
-her bir müridini farklı kişilik özellikleriyle geliştirmek yerine hepsi birbirine benzeyen tek tip müritlerden oluşan bir cemaate dönüştürmeye
-devlet işlerinden ve siyasetten uzak durması gerekirken devletin içinde yer kapıp siyasi, idari, adlî ve askerî güç biriktirmeye
tevessül ediyorsa, o zaman, bu cemaat mensupları ehl-i tasavvuf veya ehl-i tarikat değil olsa olsa ancak ehl-i dünya olurlar.
Hülasa bu gün, eğer şirketleşmiş, tek tip taraftarlardan oluşan ve siyasi ayak oyunları içine giren bir tarik varsa o muharref (bozulmuş) ve bâtıldır. Bu tip yapılar, Ehl-i Suffa’ya ve Peygamberimiz’in iki yol arkadaşından ziyade masonik örgütlenmelere, Titan tipi saadet zincirlerine ve Haşhaşiler gibi gizli ajandası olan katillere benzemektedirler.
Bir sözde yazılı, görsel ve sosyal medyada bilip bilmeden tasavvuf ve tarikatlara atıp tutanlara: Piyasada görünen sahtekâr ve soytarılara bakıp Türk Kültürü’nün temel taşlarından olan Tasavvufu çöpe atmayın. Doğrusunu öğrenin ve ona göre yönünüzü tayin edin
VARLIK FONU VE KÜRESEL KONJONKTÜR
YAYINLAMA: 10 Şubat 2017 - 04:00
Bu haftaya damgasını vuran gelişme Varlık Fonu’nun ihdası oldu. Başta Halkbank ve Ziraat Bankası gibi kamu bankaları ile PTT ve THY gibi Türkiye’nin yüz akı kurumları birçok gayrimenkul ile birlikte bir fona devredildi.
Varlık Fonları dünyada atıl döviz rezervi olan ülkelerin bu rezervleri değerlendirmek ve ülkenin sürdürülebilir kalkınmasında kullanmak için kurulur. Burada kritik iki nokta “atıl döviz rezervi” ve “sürdürülebilir büyüme” olmaktadır. Ancak bunlara değinmeden önce kısaca küresel konjonktürü inceleyelim.
2006-7 yıllarında öncü sarsıntıları gelen ve 2008 yılında patlayan Küresel Kriz’den önce, özellikle 2001 yılında ABD’nin resesyona girmesiyle birlikte ABD genişlemeci para politikaları uygulamaya başladı. Bu politikalar hızla dünyada dolar arzının artmasına, paranın bollaşmasına yol açtı. Uygulanan gevşek para politikası, ABD’nin 2001 yılındaki muhtemel krizini dört beş sene geciktirdi ve aynı zamanda kriz öncesi oluşan balon etkisini tüm dünyaya yaydı.
2006-7 yılında mortgage piyasalarındaki sarsıntı 2008 yılında büyük Küresel Krizle tamamlanınca, politikalar dünya finansal sistemini islâh etmek ve üretken sektörleri teşvik etmek için değil, aksine, batık firmaları yüzdürmek ve krizi öteleyerek dünyaya yaymak için kullanıldı; tıpkı 2001 yılında olduğu gibi. Bu daha çok dolar basımı ve gelişmekte olan ülkelere daha çok sıcak para akışı anlamına gelmekteydi. Bu süreç 2014 yılına kadar devam etti. Özetle belirtecek olursak, 2002 ile 2014 arasında dünyada eşi benzeri görülmemiş bir nakit fazlası oluştu. Bu nakit fazlasının, tüketime aç ve sınıf atlama ihtiyacı içinde bulunan kitlelere sahip olan gelişmekte olan ülkelere akması sürecin doğal sonucuydu. Bazı yazarlar tarafından “faiz lobisi” olarak adlandırılan yapı, kabaca 12 sene boyunca Türkiye gibi ülkelere ucuz ve bol miktarda nakit akıttı.
Sürecin bundan sonrası milli devletlerin politikaları tarafından belirlendi. Bazı ülkeler bol ve ucuz nakit döneminde, dışarıdan gelen sermaye hareketlerini üretken sektörlere ve teknolojik yeniliklere yönlendirdiler. Bazı ülkeler ise, gelen ucuz dış krediyi tüketime ve üretken olmayan (konut ve AVM gibi) sektörlere aktardılar. 2014’e gelindiğinde artık hafiften hafiften anlaşılmaya başlamıştı ki, dünyada ucuz ve bol dolar dönemi bitmektedir. Çanlar, artık, Türkiye gibi kronik cari açıktan mustarip olan, yani üretmek ve tüketmek için dış borca muhtaç olan ülkeler için çalmaktaydı. Son iki senedir Türkiye’de yaşanan yavaş büyüme ve Türk Lirası’nın değer kaybı, işte bu konjonktürle doğrudan ilişkilidir.
Varlık Fonu kurulurken ülkenin atıl rezervlerinin değerlendirilmesi amaçlanır. Burada, Türkiye özelinde, iki soru sormak gerekir:
-Soru 1: Üretmek, ihraç etmek ve tüketmek için ithal girdi ve ürünlere, dolayısıyla dış borca muhtaç bir ülke olan Türkiye’de atıl finansal kaynak, yani döviz fazlası olabilir mi?
-Cevap1: Hayır.
-Soru 2: O zaman, bu Varlık Fonu ne amaçla kurulmuş olabilir?
-Cevap 2: Türkiye’nin Hazinesi’nin sahip olmadığı kredibilite ve güvenilirliğe sahip olan bir kurum olursa daha çok ve daha ucuza borçlanabileceği düşünüldüğü için.
Yani kısaca söylemek gerekirse, dış borçların pahalandığı ve hacminin azaldığı bir dönemde daha uzun vadeli, daha düşük faizle ve daha yüksek miktarda borçlanabilmek için bu fon kurulmuştur.
Fonun kuruluşunun ikinci amacı ise “sürdürülebilir büyüme” olmalıdır. Eğer sürdürülebilir büyümeyi sağlayacak nesnel koşullar oluşturulabilirse, o takdirde, hem fonun değeri artacak hem de Türkiye’nin büyüme ve kalkınma maliyeti azalacaktır. İsterseniz bunu da pazartesi inceleyelim.
VARLIK FONU VE MİLLİ KALKINMA POLİTİKASI
YAYINLAMA: 13 Şubat 2017 - 04:00
Türkiye Varlık Fonu’nun kuruluşunun ikinci amacının “sürdürülebilir büyüme” olması gerektiğinden ve bu sürdürülebilir büyümeyi sağlayacak nesnel koşullar oluşturulduğu takdirde, hem fonun değerinin artacağından hem de Türkiye’nin büyüme ve kalkınma maliyeti azalacağından bahsetmiştik. Öncelikle “sürdürülebilir büyümenin” ne anlama geldiğini inceleyelim.
Sürdürülebilir Büyüme, bir ülkenin geleceğinde hiçbir olumsuz etkiye ve iktisadi probleme yol açmayan bir oranda istikrarlı bir şekilde büyümesi olgusuna verilen addır. Sürdürülebilir büyüme ile kastedilen;
i. Büyümenin ekonominin içinde bulunduğu ekosistemi ve doğayı mümkün olan en düşük düzeyde tahrip eden,
ii. Bir toplumun geleceğini artan bir borç yükü altına sokmayan,
iii. Bir toplum için zorunlu mal özelliği taşıyan ürünlerde belli bir kendi kendine yeterlilik oranının altına düşmeyen büyüme oranıdır.
Büyüme, ülkenin üretim faktörlerinin nitelik ve nicelik olarak büyümesi ile sağlanır. Bu üretim faktörleri öncelikli olarak emek ile fizikî ve beşerî sermaye, daha sonra ise girişim ve doğal kaynaklardır. Varlık Fonu ile sağlanacak olan doğrudan bir üretim faktörü olmayan mali sermayedir ki, Türkiye’nin en fazla ihtiyaç duyduğu ekonomik etken budur. Sağlanan mali sermayenin ne yöne kullanılacağı esas olan soru olarak önümüzde durmaktadır. Sürdürülebilir büyümenin sağlanması için ne yapılmalıdır? İsterseniz sürdürülebilir büyümenin temel ilkelerini kabaca açıklayalım:
Yukarıda birinci şıkta bahsedilen şartın geçerli olması için çevreyi kirletmeyecek, ormanlar, temiz su kaynakları ve ekilebilir arazi gibi doğal kaynakların asgari ölçüde tahribine neden olacak bir büyüme politikası güdülmelidir. Çünkü doğal kaynaklar ve ekilebilir toprak, sadece zorunlu gıda üretiminde dışa bağımlılığı azaltmak açısından değil aynı zamanda gelecekte çocuklarımız için temiz ve sağlıklı bir yaşam standardı sağlamak açısından da önemlidir. Biriktirdiğiniz dolarlar daha fazla insanı daha kısa zamanda kansere maruz bırakıyorsa, o dolarlar bir işe yaramış sayılmazlar.
İkinci şık, iktisat biliminde Ricardocu Denklik adıyla bilinen ilişkiyi çağrıştırmaktadır. Buna göre, bir toplumun uzun dönemde ödediği reel faizden daha yüksek oranda büyümeyi tutturması o toplumun borç yükünü hafifletirken, daha düşük oranda büyümeyi tutturması ise borç yükünü arttırır. Örneğin Türk ekonomisi TL enflasyonunun %5 üzerinde bir faizle dışarıdan borçlanıyorsa ve Türkiye de reel olarak yani enflasyondan arındırılmış verilerle %3 büyüyorsa, bu dış borcun %2 arttığı anlamına gelir. Dışarıdan Varlık Fonu ile sağlanacak fonlar, eğer ileri teknoloji yatırımlarına, eğitim sektörü ve bilimsel üretime, yüksek katma değerli ağır sanayi yatırımlarına aktarılırsa, bu uzun dönem reel büyüme oranımızı yükseltir ve zaman içinde de fonun değerini arttırırken borçlanma faizini düşürür. Eğer, tıpkı Türk bankacılık sisteminin yaptığı gibi, her türlü al-satçı, komisyoncu, ithal malların pazarlamacısı kurumlarla üretken olmayan sektörlere aktarılırsa o takdirde reel büyüme oranı yabancı kredi kurumlarına – yani Sayın Cumhurbaşkanımız’ın deyimiyle “faiz lobisine” - ödediğimiz faiz yükünü arttıracak ve mutlak fakirleşme getirecektir.
Üçüncü şık, Sayın Başbakanımız’ın deyimiyle “bekâ sorunu” yaşayan ülkemiz için en kritik noktalardan birini işaret etmektedir. Her toplum için gıda – dolayısıyla tarım sektörü – enerji ve silâh üretimi zorunlu mallardır. Bunun yanı sıra, özellikle Türkiye için, fiziki sermaye malları üretimi – yani makine teçhizat ve elektrikli makine teçhizat üretimi – zorunlu mal statüsündedir. Türkiye’nin ithalatının neredeyse dörtte üçü enerji ve sermaye malları ithalatından kaynaklanmaktadır. Dolayısıyla, fonların aktarılmasında bu dört sektöre ağırlık verilmesi ve bu sektörlerde üretimin yerlilik oranının arttırılması gerekmektedir. Allah korusun, bir savaş halinde Türkiye’nin silâh, enerji ve gıdada dışa bağımlılığı muharebeler kazanılsa bile harbin kaybıyla sonuçlanır. Bu yüzden Varlık Fonu’nun öncelikli bu sektörlere destek ve katkı sağlaması gerekir.
Türkiye Varlık Fonu, sıradan bir fon değildir. Yani, dışarıdan gelen parayı sadece bir banka gibi krediler vasıtasıyla ekonomiye enjekte edecek bir kurum değildir. Kuruluş kanununa dayanarak söyleyebiliriz ki, her türlü üretim ve ticaret ilişkisine girebilecek, mali işlemler yapabilecek, pratik olarak özelleştirme – kamulaştırma – millileştirme uygulamaları yapabilecek devasa bir kamu holdingidir. Bu açıdan, Türkiye’nin en fazla ihtiyaç duyduğu milli ekonomi politikalarına geçiş için mükemmel bir araç olabilir.
Varlık Fonu hakkında, özellikle sosyal medyada bayağı bir paylaşım yapıldı. Bunların çoğu niyet okumalara ve önyargılı bakış açılarına dayanmaktaydı. Taraftar olanlar da, karşı olanlarda bu hastalıktan mustariptir. Bilip bilmeden atıp tutmak yerine, ilkönce kuruluş kanununun okunması gerekir. Belli bir konuda uzmanlaşmış kişilerin kamuoyunda fikirlerini kör siyasi ihtirasla değil, sahip oldukları bilgi ve birikimine göre değerlendirmesi gerekir. Bu takdirde, hükümet ve Varlık Fonu yöneticilerinin önüne sağlam bir yol haritası verilmiş olurken, aynı zamanda onlardan hesap sormanın nesnel gerekçeleri de belirlenmiş olur.
"GÖSTERİŞ TÜKETİMİ" VEBLEN VE ORTA GELİR TUZAĞI
YAYINLAMA: 17 Şubat 2017 - 00:00
Daha önceki yazılarda gösteriş tüketimi kavramından bahsetmiştim. Orijinali “conspicuous consumption” olan kavram kurumsalcı okula mensup Norveç asıllı Amerikalı iktisatçı Thorstein Bunde Veblen tarafından ortaya atılmıştır. Geleneksel teorideki açıklamadan farklı olarak, Asalak Sınıfın Teorisi: Kurumların Evrimi Hakkında İktisadi Bir Çalışma (orj. The Theory of the Leisure Class: An Economic Study in the Evolution of Institutions) adıyla 1899 yılında yayınladığı kitabında ikinci sanayi devrimi sonrasında peydah olan yeni türedi zenginlerin israfa kaçan lüks tüketim anlayışını modellemeye çalışmıştır.
Geleneksel iktisatta tüketici, tüketim kararını belirleyen her etken hakkında tam bilgi sahibi akılcı bir birey olarak tanımlanır ve bu birey elindeki kısıtlı bütçesiyle tüketimden elde edeceği faydayı azamileştirmeye çalışır. Dolayısıyla böyle bir bireyin israfa kaçması teorik olarak mümkün değildir, çünkü her şeyden önce israf rasyonel değildir. Bugün bilinen tasarruf ve emek arzı teorileri ile tüketim talebi teorisi temel varsayım olarak böyle bir tüketicinin davranışlarına dayanır. Böyle bir tüketicinin varlığı bazı toplumlarda belli gelişmişlik aşamalarında söz konusu olabilir, ancak, insan toplumlarının zaman içindeki toplumsal evrimi aynı zamanda o toplumlar içinde yaşayan bireylerin tercihlerini ve karar mekanizmalarını da dönüştürmektedir.
Veblen, ikinci sanayi devrimi sırasında alt gelir gruplarından üst gelir gruplarına çıkmış, yani sınıf atlamış, yüzlerce yeni yetme zenginin etrafına gösteriş yapmak ve dolayısıyla içinde bulundukları toplumda kendilerine göre itibarlarını, yani sosyal statülerini, artırmak için tüketim yaptıklarını gözlemlemiştir. Gösteriş tüketimi içindeki insanlar, etraflarını kıskandırmak ve imrendirmek yolu ile üstünlüklerini ifşa etme arzusundadırlar. Bu bireyleri, yani üretmeden ve talihlerinin yaver gitmesiyle bir anda zenginleşen fırsatçıları, asalak sınıf olarak tanımlayan Veblen, bu bireylerin başta tüketim olmak üzere tasarruf ve emek miktarları, siyasal ve sosyal tercihlerinde, geleneksel iktisadın vaz ettiğinden farklı olarak, sosyal statülerini korumak amacıyla karar verdiklerini söyler. Bu ister istemez bireysel tercihlerden çok, toplumun genel atmosferine uymayı gerektiren sürü psikolojisinin öne çıkmasına yol açar.
O veya bu yolla, satın alma gücü kısa zamanda artmış toplumlarda, büyük kitleler gösteriş tüketimi sevdası içine girerler. Geleneksel iktisadın “ayağını yorganına göre uzatan” akılcı bireyi yerini, bir “altına hücum sevdası” içinde sürü psikolojisiyle hareket eden ve etrafa caka satmak isteyen asalak sınıf mensuplarına bırakır. Doğal sonuç, toplumun ürettiğinden daha fazla tüketme eğilimine girmesi, kronik dış açıkların önünü açması ve nihai olarak dış borç yükünün hızla artmasıdır. Tüketim eğiliminin artması, aynı zamanda, tasarruf eğiliminin azalması anlamına da gelir. Ortalama tasarrufun düşmesi ise, büyümek için ihtiyaç duyulan yatırımlara daha az kaynak ayrılması anlamına gelir.
Son dönemde Orta Gelir Tuzağı çok tartışılan bir konudur. Kanımca, bu tuzağın oluşmasında önemli pay da gösteriş tüketiminden kaynaklanmaktadır. Orta Gelir Tuzağı kabaca on bin dolar ile yirmi bin dolar arasında kişi başına gelire ulaşmış toplumlarda, bu aralıkta yatırım ve büyümenin yavaşlaması ve bu toplumların hep bu aralıkta kalmaya mahkûm oldukları nazariyesidir. Yatırımların on ilâ yirmi bin dolar arasında yavaşlaması için tasarrufun yavaşlaması gerekmektedir. Tasarrufun yavaşlaması içinde tüketim eğiliminin artması, tanım itibariyle, zorunludur. Eğer, toplumun belli bir kesimi, gerçekten gösteriş tüketimi eğilimi içine giriyorsa, bu, tasarruf yerine israfın arttığı ve akılcı olmayan iktisadi, siyasi ve toplumsal tercihlerin öne çıktığı bir konjonktür yaratır. Sosyolojik olarak toplumsal dengenin kırılgan hale gelmesi ve bir sosyal çatışmaya (fizikî çatışma değil, toplumun iki veya daha fazla kutup etrafında parçalanarak toplumu bir arada tutan ortak değerlerin kalmadığı; farklı zümre değerlerinin birbirine üstünlük sağlama yarışı içine girdikleri durum) sürüklenmesi an meselesidir. Tabi ki, Ralf Dahrendorf’u takip edersek, her çatışma da yeni bir toplumsal denge (yeni ortak değerler ve yeni mutabakat) kurulana kadar devam eder.
Bu durumdan nasıl çıkılır? Bir şekilde tasarrufların artması gerekir, ancak bu yetmez. Aynı zamanda, artan tasarrufların üretken sektörlere yatırıma sevk edilmesi gerekir. Ta ki, ekonomide kişi başına gelir kabaca yirmi bin dolar üstüne çıksın. Bu güzel senaryo için çok fazla bir şey istemiyoruz: Milli devlet ve güçlü merkezi planlamaya dayalı kalkınma politikası. Umulur ki, bu gerçekleşsin.
RALF DAHRENDORF TOPLUMSAL ÇATIŞMA VE TÜRK SİYASETİYAYINLAMA: 20 Şubat 2017 - 00:00
Asalak sınıfın ekonomi politiğinden bahsettiğim yazıdan sonra sınıf çatışmasının nasıl bir şey olduğundan bahsetmem farz-ı ayn olmuştu. Türkiye’de mevcut durum – özellikle referandum ortamının yarattığı sahte siyasi gerginlik – Türk toplumunun bir kimlik problemi içinde olduğu ya da Türk toplumunun kimliğini belirleyen ortak değerlerin ortadan kalktığı yönünde bir algı yaratmaktadır.
Klasik Sosyoloji okulu olarak adlandıracağımız Yapısalcı İşlevci okul toplumu değişmeyen ya da çok uzun zaman içerisinde ve çok yavaş biçimde değişen bir olgu olarak tanımlamaktadır. Toplumu oluşturan değerler, alışkanlıklar, gelenekler ve kurumlar uzun yüzyılların birikimi ile oluşmuş olduğu ve bunların toplumsal konsensüsü (mutabakatı) belirleyen ana unsurlar olduğunu söyler. Toplumsal denge bu, kolay değişmeyecek, mutabakattan ibarettir. Emile Durkheim, Herbert Spencer ve Talcott Parsons bu okulun önde gelen mensuplarıdır.
Marksist bakış açısı ise, bir taraftan Napolyon sonrası gururu kırılmış ve egemenliği elinden alınmış Alman toplumunda ihtiyaca binaen ortaya çıkan ve hayatı sürekli bir savaş olarak gören, savaşın, güçlü olanın ve üstün olanın kutsandığı – Fichte, Hegel ve Treitschke üçgeninde oluşan- Alman romantik, ırkçı ve çatışmacı ideolojisine, diğer taraftan ta Demokritos’tan bu yana gelen Materyalizme dayalı bir bakış açısı sundu. Sosyolojik olmaktan ziyade, iktisadi temellere dayanan Marksist sosyoloji, kapitalist toplumu üretim araçları mülkiyetine sahip olan sermayedar sınıfı (Burjuvazi) ve üretim araçlarını kullanarak üretimi gerçekleştiren işçi sınıfı (Proletarya) olmak üzere iki ana sınıfa dayandırmıştı. Kapitalist öncesi toplumlar için genelleme yapmak gerektiğinde ise yine bu paradigma üretim araçları mülkiyeti üzerinden kurgulanmıştı. Marksist sosyoloji bir toplumsal mutabakattan ziyade, toplumun tarih içindeki seyrini bitip tükenmeyen sınıf çatışmasına dayandırmaktaydı. Hegelci felsefeden aldığı tez – antitez – sentez ilişkisinde, egemen sınıfların yarattığı toplumsal sistemin (tez), yine bu sistemin zorunlu sonucu olarak ortaya çıkan eşitsizlik neticesinde sınıf çatışmasına yol açacağı (antitez) ve bu çatışmanın sonucunda yeni bir toplumsal yapı oluşacağını (sentez) öne sürmekteydi. Marksistler bir toplumsal dengenin (mutabakatın) varlığını reddederler, onlara göre toplumsal mutabakat değil egemen sınıfların kendi lehlerine dayattığı eşitsiz bir düzen bulunmaktaydı. Temel problemin – mülkiyet esasına dayalı – sınıf yapısı ve sınıflı toplum olduğunu ve bu sonsuz çatışmanın ancak sınıfsız toplum kurulunca (Komünizm) ortada kalkacağını savunmaktaydılar.
Alman asıllı bir Sosyolog olan Ralf Dahrendorf ise, toplumların yüzlerce yıldan gelen ortak değerler, alışkanlıklar, gelenekler ve kurumlardan oluşan bir toplumsal mutabakata sahip olduklarını kabul ederek Klasik Sosyoloji okuluna, bu toplumsal değer, alışkanlık, gelenek ve kurumların ise sürekli bir değişime tâbi olduğunu öne sürerek Marsist okula yaklaşmaktaydı. Burada Marksist okulla en fazla çatıştığı yer, sınıfın tanımı idi. Dahrendorf’a göre, toplumdaki sınıflar mülkiyet ilişkisine göre değil, iktidar ilişkisine göre tanımlanmaktaydı. Kapitalizm geliştikçe değişmiş ve sermaye toplumsallaşmıştı (Anonim Şirketler, hisse senedi piyasaları) ve bireyselleşmişti (beşeri sermaye). Bu yüzden sınıfı mekanik bir şekilde üretim araçları mülkiyetine bağlamak gerçekçi değildi. Buna ek olarak, Dahrendorf modern kapitalizmde toplumsal katmanların Marx’ın öngördüğünden çok daha karmaşık olduğunu, toplumun yarı gruplar (quasi groups) – örneğin futbol klüp taraftarlığı - , menfaat grupları (interest groups) – dernekleşmiş ve örgütlenmiş yapılar, örneğin hemşeri dernekleri- ve çatışma gruplarından oluştuğunu (conflict groups) – iktidarla ve birbirleri ile menfaatleri çatışan gruplar, örneğin işveren dernekleri, işçi sendikaları veya etnik yada dini gruplar - vurgulamaktaydı. Bir birey, aynı anda farklı toplumsal rollere sahip ve farklı gruplara üye olabilirdi. Bu gruplar birbirinin içine geçmiş kümeler olarak toplumun karmaşık yapısını oluşturmaktaydı ve sürekli bir değişim halindeydi.
Ralf Dahrendorf toplumun mutabakatının bozulmasının kaçınılmaz olduğunu, çünkü mutabakatın yani toplumsal dengenin kendi içinde çatışmanın tohumlarını taşıdığını ve yine çatışma halinin de ister istemez yeni bir dengeye doğru evrileceğini söylemekteydi. Yani her sosyal çatışmanın yeni bir toplumsal mutabakatla sonuçlanacağını belirtiyordu.
Tabiî Ralf Dahrendorf’un sosyal çatışma teorisine en temel eleştiri toplumun milli aidiyeti ve kimliğine önem vermemesi, uzun zaman içinde de olsa bütün toplumsal değer, alışkanlık, gelenek ve kurumların değişeceği varsayımı, adeta toplumları kimliksiz ve sürekli deri değiştiren topluluklar yumağı halinde tanımlamasıydı. Bu da aslında Küreselleşme çağında, belli güç odakları tarafından tam da istenen ve arzulanan bir yapıdır. Kimliksiz ve aidiyetsiz bireylerden millet olmaz, millet olmayan toplum da sürüye döner. Sürüyü gütmek için bir çoban bulmak kâfidir.
Genel olarak toplumsal değişimi incelediğimizde her toplumun değişmeyen bir sert çekirdeği olduğunu ve bu sert çekirdekteki bütün toplumsal değerlerin iktisadi, coğrafi, teknolojik ve siyasi etkiler gibi dış etkilerden etkilenmediğini söyleyebiliriz. Toplumun değer, alışkanlık, gelenek ve kurumlarının bir kısmı da bu sert çekirdeğin dışındaki dış etkilere açık alanda bulunmakta ve dış etkilere bağlı olarak sürekli değişmektedir. İşte bir milleti millet yapan, milleti diğer milletlerden ayıran ve mensuplarına ortak bir kimlik veren bu sert çekirdekte ki değerler toplamıdır. Eğer bu sert çekirdek dağılırsa, işte o zaman, toplum kimlik bunalımına, kişilik bozulmasına maruz kalır.
Bir toplumda siyaset ve siyasi örgütlenme menfaat grupları ve iktisadi sınıflara dayanarak yapılır. Her siyasi parti, dayandığı ve destek aldığı menfaat gruplarını ve iktisadi sınıfları temsil eden bir siyasi kurumdur. Bu menfaat grupları ise, sürekli yukarıda sayılmış dış etkilere maruz kalan değerlere bağlıdır. Her dış etki toplumun belli grup ve zümrelerinin lehine olurken diğer grup ve zümrelerin aleyhine olabilir. Bu da sosyal çatışmanın ve sınıf çatışmasının temelini oluşturur. Ancak gruplar için, hiçbir zaman, sert çekirdekteki değer, alışkanlık, gelenek ve kurumlar çatışmanın konusu olmamalıdır. Çünkü sert çekirdek toplumdaki herkesin ortak kimliğini temsil eder. Eğer, bir toplumda farklı menfaat gruplarını temsil etmesi gereken siyasi kurumlar, sert çekirdekteki değerleri aralarında paylaşarak siyaseti bu minvalde götürürse, o zaman, sert çekirdek parçalanır, toplumun ortak kimliği ve bireylerin ortak aidiyeti ortadan kalkar. İşte, toplumsal kimlik bunalımı sert çekirdeğin parçalanmasıyla ortaya çıkar.
Türkiye’de burjuva demokrasisinin bu temel kuralına uyulmamaktadır. Sert çekirdekte yer almayan değerler etrafında örgütlenmiş menfaat gruplarını temsil eden siyasi partiler, elbette ki, temsil ettikleri gruplar dış etkilere maruz kaldıkça politikalarını yeni şartlara uyarlarlar. Ancak, hiçbir parti toplumun ortak değerlerinden bir veya birkaçını kendi mülkiyetine almamalıdır. O zaman toplumun sert çekirdeğini dış etkilerden etkilenen siyasi partilere açmış oluruz. Bu da sert çekirdeğin parçalanmasına yol açar.
Türkiye’de siyasi propaganda herkes için ortak değerler olan İslâm, Bayrak ve Vatan, Atatürk ve Cumhuriyet ile insan hakları etrafında örgütlenmektedir. Bir parti başkanı bundan 20 sene önce “Bize oy vermeyen patates dinindendir!” diyebilmişti. Yine bir başka partili için de “Partimiz Atatürkçülüğün ve Cumhuriyetin teminatıdır”, söylemi gayet bilindiktir. Yine ömrü 70 yıla yaklaşan bir partinin yöneticilerinin beyanlarına göre ise Vatan ve Bayrağın teminatı, koruyucusu ve sahibi kendi partileridir. En son olarak belli bir bölgedeki, belli bir etnik aidiyetteki insanları kendileri dışında kimsenin temsil edemeyeceği iddiasında olan bir parti de insan hakları şampiyonluğunu kimseye bırakmamaktadır. Öyle ki, binlerce kişinin ölümünden sorumlu ve doğrudan devletin varlığına kasteden bir eşkıya örgütünü bile insan hakları ile savunmak gayreti içerisindedir.
Böyle olunca her kes için ortak değerler olan Türk milletinin dini, Türk bayrağı ve vatanı, Türkiye Cumhuriyeti, Türk devletinin Mareşali, Kurucusu ve ilk Cumhurbaşkanı ve bütün insanlık için ortak değer olan insan hakları partiler tarafından paylaşılmış ve Türk toplumunun sert çekirdeği dış etkilere açık hale gelmiştir. Toplumun en üst düzey ve kapsayıcı kurumu olan devletimizin bu sert çekirdeği korumaya alması ve Dinin, Bayrağın, Vatanın, Cumhuriyetin, Atatürk’ün ve insan haklarının siyasi istismarının önüne geçmesi gerekir. Bu olmazsa, bu kavramlar pazara çıkar, pazara çıkan mal pazarlıkla satılır. Herhalde hiçbirimiz Dinimizin, Bayrağımızın, Vatanımızın, Cumhuriyetimizin, Mareşalimizin ve insan haklarının pazarda haraç mezat satılmasını kabul edemeyiz. Eğer kabul edebilirsek, zaten Türk Milleti ortadan kalkmış demek olur.
Şu anda bir kimlik bunalımı olduğu söylenemez. Ancak, Türk toplumunun sert çekirdeğinin dış etkilere karşı kırılgan hale geldiği söylenebilir. Sosyal medyada farklı menfaat gruplarının çekişmesi –biraz haddi aşan bir sertlikte de olsa- demokrasinin cilvelerindedir. Yeter ki, geçici ve değişken bu menfaat grupları kalıcı ve sabit değerlerimizi ipotek altına almasınlar. Eğer bu durum devam ederse, milli kimliğin parçalanması ihtimali ortaya çıkar.
2023 HEDEFLERİ NE OLDU?
YAYINLAMA: 24 Şubat 2017 - 00:00
2009 – 2010 yıllarında 2023 hedefleri için ciddi çalışmalar yürütürken ben de bu çalışmaların içinde üniversiteyi temsilen yer almıştım. Genç bir doçent olarak aşırı derecede heyecanlanmıştım. Türkiye, ilk defa kalıplarını kıracak, önemli ölçüde iktisadi prangalarından kurtulmuş olacaktı. Ben Makine Teçhizat Sanayi ve Elektrikli Makine Teçhizat Sanayii’ne ait çalıştaylara katılmıştım. O dönemde hedefleri hayali bulanlar da vardı. Ama 2010 yılı baz alınarak plan ciddi şekilde çalıştırılırsa, hedeflere biraz zorlanarak da olsa ulaşmak mümkündü.
2023 hedefleri neydi? Bugün, 2023 hedefleri deyince ilk akla gelen siyasi ve hukuki reformlardır, örneğin Çözüm Süreci, Yeni Anayasa ve Başkanlık Sistemi gibi. AK Parti’nin 2023 hedefleri ile ilgili kendi web sitesinde bahsettiği 63 madde ağırlıklı olarak bunlardan oluşmaktadır. (https://www.akparti.org.tr/site/hedefler). Dileyen küçük bir araştırmayla bunları görebilir.
Peki bundan 8 yıl önce biz çalıştaylar yapar ve hırslı bir şekilde planları hazırlarken nelerden bahsetmiştik? Bir çok hedef arasında ana hatlarıyla öne çıkan maddeler şunlardı:
1. Dünyada en büyük 10 ekonomi arasına girmek.
2. Yıllık GSYİH’YI 2 trilyon dolara çıkarmak.
3. Kişi başına geliri 20 bin dolar üzerine çıkarmak.
4. Toplam 500 milyar dolar ihracat, bunun 100’er milyon doları inşaat malzemeleri ile makine ve elektrikli makine teçhizat ihracatından kaynaklanacak.
5. Enerjide dışa bağımlılığı azaltmak, 2 nükleer santral açmak ve sürdürülebilir enerji kaynaklarına ağırlık vermek.
6. Orta ve yüksek teknolojili ürünlerde Avrasya’nın üretim üssü olmak.
7. 46 milyon turist ağırlamak ve yıllık 50 milyar dolar turizm geliri elde etmek.
8. Uzun dönem büyüme oranını yıllık %5’ten %7’ye çıkarmak.
9. İstanbul’u bir finans merkezi haline getirmek.
10. AB’ye tam üye olmak
Bugün 2017 yılı başı itibarıyla bu hedeflere ulaşmak için kabaca şunlara ihtiyaç vardır:
a) Reel büyüme oranı ortalama yıllık %15
b) Enflasyon ve devalüasyon oranı ortalama yıllık %5 (yani 2023 dolar kuru 4,36 TL)
c) İhracatın büyüme oranı yıllık % 17
d) 2023’te yaklaşık 90 milyonluk bir nüfus
(Bununla ilgili ayrıntılı bir analiz eski Hazine Müsteşarı Dr. Mahfi Eğilmez’in web sitesinde bulunabilir, http://www.mahfiegilmez.com/2016/03/2023-hedefleri... Buna benzer görüşleri, 2013 yılında İzmir İktisat Kongresi’nde gerek üniversite camiası gerekse bakanlık yetkilileri ile müzakerelerde ben de beyan etmiştim. Yukarıda belirtilen büyüme oranlarını tutturmak bugünkü şartlarda gayet zor görünmektedir. Bu da geçen sekiz yılı heba ettiğimiz anlamına gelir.
Özellikle Sayın Cumhurbaşkanı’nın ve yakın danışmanlarının 2023 hedeflerine ne kadar önem verdiğini kendi tecrübelerimle bilmekteyim. Sayın Cumhurbaşkanı, prangalarından kurtulmuş ve kendi ayakları üstünde duran kuvvetli ve bağımsız bir Türkiye’ye ulaşmayı samimi bir şekilde arzu etmektedir. Peki, bu başarısızlık tablosu nasıl izah edilebilir?
Benim kanaatim, özellikle AK Parti yönetiminin bu hedefleri ciddiye almadığı ve gerçekleşeceğine inanmadığıdır. Birçok mevzuda olduğu gibi (örneğin FETÖ’yle mücadele, istihdam ve üretim seferberliği ve benzeri konular) Sayın Cumhurbaşkanı en önce kendi partisi tarafından yalnız bırakılmıştır. Bununla birlikte, iş dünyasının devleri ve yerleşik bankacılık ve sanayi sistemi de bu hedeflere inanmamıştır. Çünkü bu hedeflere ulaşmak, aynı zamanda bu büyük oyuncuların bütün iktisadi pozisyonlarını değiştirmelerine ve birçoklarının da gelir kapısının kapanmasına yol açacaktı. Akademi de Sayın Cumhurbaşkanı’nı yalnız bırakmıştır, bu temel sorunlara nasıl değinileceğine ve hangi çözümler üretileceğine dair bir şey üretmekten çok, 1952’den bu yana (NATO’ya girişimizden bu yana) Türkiye’nin iktisadi bağımsızlığını yok eden ve Batı’ya bağımlı hale getiren sistemin devamını savunan yazılar, rapor ve çalışmalarla süreci kösteklemiştir. Bir de, Türkiye’nin 2013 yılından bu yana küresel saldırının hedefi haline gelmesini dikkate alırsak başarısızlığın sebepleri ortaya çıkmaktadır.
“Hocam, önerin nedir?” diye sorarsanız şimdi yeniden bu hedeflere dirayetle sarılıp çalışmaya başlayalım, 2023 olmasın ama 2040 olsun. Eğer biz bu hedefler yönünde milli bir seferberlik oluşturursak bu hedeflere ulaşırız. Bundan kimsenin şüphesi olmasın
TL'NİN REEL DEĞERİNDE DÖNGÜLER VE UZUN DÖNEM TREND
YAYINLAMA: 03 Mart 2017 - 00:00
Reel Efektif Döviz Kuru ile ilgili pazartesi günkü açıklarıma bağlı olarak bugün üç noktaya değinmek istiyorum. İlk nokta TL’nin 2009 Şubat’ından bu yana uzun dönemli bir değer kaybı trendine girdiğini görmekteyiz. Aşağıdaki grafikte 2003’ten 2009 Şubat’ına kadar yukarı doğru eğimli bir trendin var olduğu görülmekteyken, 2009 Mart ayından bu yana aşağı doğru eğimli bir trende rastlanmaktadır. Mavi kalın çizgi ile gösterilen TL’nin tüm ülke paralarına karşı ortalama reel değeri 2008 Ocak ayında 127,72 endeks değeri ile zirveye çıkarken, Ocak 2017’de 88,17’ye düşmüştür. Bu ise takriben 2005 yılı ortalarından itibaren başlayan ve 2014 yılı sonuna kadar devam eden aşırı değerli Türk parası dönemini net olarak bize göstermektedir. TL’nin değerindeki düşüş trendinde, özellikle 2008-2009 krizinden sonra amaç olarak gösterilip devlet – millet konsensüsüyle hazırlanan 2023 hedeflerinin dışlanarak, kısa vadede göz boyama ama uzun vade de kalıcı etki yaratamama özelliğine sahip üretken olmayan yatırımların etkisi büyüktür. Çünkü, bir paranın uzun dönemdeki değeri, ekonominin verimlilik ve üretkenlik düzeyiyle doğrudan bağlantılıdır. Biz yabancı fonların ucuz ve bol olduğu dönemde, kısa dönemde canlılık getiren ama kalıcı etkisi olmayan inşaat sektörü gibi sektörlere değil de, 2023 Hedefleri’nde belirlene sektörlere yönelseydik bu trend böyle ser bir şekilde kırılmazdı. Bu trendin kalıcı olmaması için bir an önce yeni bir büyüme politikası belirlenmeli ve uygulanmalıdır.
İkinci nokta, TL’nin reel değerinin gelişmiş ve gelişmekte olan ekonomi paralarına göre farklı bir performans çizmesidir. Türk Lirası açıkça görülmektedir ki 2005 yılına kadar bizim dünya piyasasında esas ticari rakibimiz olan gelişmekte olan ülke paralarına göre istikrarlı bir şekilde değer kaybetmektedir. Öte yandan gelişmiş ülke paralarına göre değer kaybı 2014 yılına kadar görülmemektedir. Bunun anlamı açıktır: Diğer gelişmekte olan ülkeler (Çin, Malezya, Brezilya, Hindistan, İran vb.) daha üretken sektörlere merkezi planlama dahilinde yatırım yaparken biz teknoloji ve sermaye birikimini bir tarafa bırakıp ucuz gelen fonlarla keyfimize baktık; (Ağustos böceği ve karıncanın hikayesi). Gelişmekte olan ülkelerden enerji hammaddesi ithalatına ve gelişmiş ülkelere düşük katma değerli mal/hizmet ihracatına devam edersek bu trendin sağladığı faydalardan da istifade edemeyeceğiz. Gidilecek yol bellidir: Reel sürdürülebilir kur hedefi gözetilerek merkezi planlama dahilinde milli bir kalkınma politikası teşkil etmeli ve gelişmekte olan ülkeleri rakip değil pazar olarak değerlendirmeliyiz. Bu noktada milli paralarla ticaret çok önemli bir fayda sağlayabilir. Buna başka bir yazıda değineceğim.
Üçüncü nokta, TL’nin reel değerinde ortalama 25 aylık (yaklaşık iki yıl) döngüler düzenli olarak gözlemlenmektedir. Bu durum tabloda görülmektedir.
TABLO: REEL EFEKTİF DÖVİZ KURU ENDEKSİNDE DÖNGÜLERİN PERİYOTLARI
DÖNGÜ BAŞLANGIÇ BİTİŞ PERİYOT SAPMA
1 2003 OCAK AYI 2004 EKİM AYI 22 AY - 3,5 AY
2 2004 EKİM AYI 2006 HAZ. AYI 20 AY - 5,5 AY
3 2006 HAZ. AYI 2009 MART AYI 33 AY + 7,5 AY
4 2009 MART AYI 2011 AĞUS. AYI 29 AY + 3,5 AY
5 2011 AĞUS. AYI 2014 OCAK. AYI 29 AY + 3,5 AY
6 2014 OCAK. AYI 2015 EYLÜL. AYI 20 AY - 5,5 AY
ORTALAMA 25,5 AY
VARYANS 23,54 AY
STAN. SAPMA 4,85 AY
Bunlar spekülâtif etkiler değildir ama Türk ekonomisinin ödemeler bilançosu açıklarına verdiği reel tepkilerdir. TL şu an itibariyle bir döngünün sonundadır. Yani, yaklaşık bir yıl müddetince, mevcut trende göre TL reel değer kazancı sağlayacaktır. Ancak bu uzun dönem trendin değişmesi anlamına gelmez. Kabaca söyleyecek olursak, TL diğer paralar karşısında 2017 yılında, reel değer kazancı gösterecektir. 2017 yılı sonuna dair döviz kuru tahminlerimi bir başka yazıda bilginize sunacağım.
RUSYA VE AMERİKA'NIN KARAGÖZ-HACİVAT OYUNU
YAYINLAMA: 06 Mart 2017 - 00:00
Babamın dostu, benim de tanımaktan iftihar ettiğim Azerbaycan’ın Halk Artisti (Devlet Sanatçısı) ve Azerbaycan sinema ve tiyatrosunun önemli yönetmenlerinden merhum Prof. Dr. Tevfik İsmailov bundan 20 sene kadar önce şöyle demişti: “Kardeşim, Sovyet İttifakı zamanında dünyada her şey daha iyiydi. Sovyet İttifakı’nın yıkılması kıyameti başlatacak.” Bunu söyleyen, Türk Dünyası’na gönül vermiş bir milliyetçi olunca benim kafam biraz karışmıştı. Daha öğrenciydim veya yeni asistan olmuştum herhalde. Çocukluğumuzdan beri bize öğretilen “Hür Dünya” ile “Esir Türkler” ve “Mazlum Müslümanlar” kavramları zaviyesinden dünyaya bakıyorduk. Ben ilkokula giderken, o zaman (1980’lerin başı) yüz yaşını aşmış, üçüncü Cumhurbaşkanımız Celal Bayar’ın her fırsat bulduğunda “Bu kış komünizm gelebilir.”, deyişi de aklımdadır halâ. Şimdi, daha olgun, tecrübeli ve birikimli biri olarak Tevfik Hoca’yı daha iyi anlıyorum.
ABD, Demir Perde yıkıldıktan sonra, tek kutuplu dünya hedefi doğrultusunda bir askeri, siyasi ve iktisadi strateji çizdi. Bu stratejinin sonunda, Amerikan kültürünün (kültürsüzlüğü mü yoksa?) egemen olduğu, milli aidiyetlerinden kopmuş ve sınırsız yayılma eğiliminde olan finans kapitalin güdümünde topluluklardan oluşacak olan, insanlığı bir gevşek dünya federasyonu etrafında örgütlemek vardı: Amerikan Başkanı Dünya Başkanı olacak, BM Dünya Parlamentosu ve NATO Dünya Ordusu. Bu ana hatlar etrafında, milli devletlerin parçalanması ve daha sonra, küçük devletçiklerin gevşek birer bölgesel konfederasyonla ABD finans kapitaline bağlanması öngörülmüştü. Farklı ülkelerde farklı araçlar kullanıldı: İşçi sınıfını savunmak yerine mikro milliyetçilik ve homoseksüel haklarına vurgu yapan tatlı su solcularından (kendi deyimleri ile özgürlükçü veya liberal sol) Papa icazeti ve CIA finansmanı ile Protestan İslam’ın Martin Luther’i olmaya soyunan terörist başı Fetullah’a kadar bir çok kullanışlı ahmak… ABD de elini korkak alıştırmadı, bütün dünyaya haçlı seferleri yapıldı (Afganistan, Birinci ve İkinci Irak savaşları), her türlü şer odağını kullanarak enerji bölgelerinde iç karışıklık çıkarıldı (Neo-Con Büyük Ortadoğu Projesi, Soros’çu Turuncu Devrimler, Arap Baharı ve Gezi eylemleri) ve son çare olarak da darbelere sığınıldı, (Mısır’da Sisi ve bizde de 15 Temmuz Darbesi). 1990’dan bu yana geçen 27 yılda bu stratejinin bilançosu şudur: Bir avuç kerameti kendinden menkul internet zengini, sosyal medya meşhuru ve finans kapital patronları dışında ihmal edilmiş Amerikan Halkı, ciddi bir bütçe açığı ve devasa bir cari açık, ABD’nin yerlerde sürünen uluslararası güvenilirliği, başa oynayan bir Çin ve başını kaldıran bir Rusya…
ABD, bugün, tek kutuplu dünyanın imkânsız olduğunu idrak etmiş vaziyettedir. Dünyayı tek başına kontrol edememekte ve ederse de bu kendisine çok pahalıya patlamaktadır. Soğuk Savaş döneminde olduğu gibi kendine bir zıt ikiz, bir kötülükler imparatorluğu aramaktadır. Dünyanın bir kısmının kontrolünü bu güce vererek kendi kısmında hegemonyasını en kuvvetli şekilde tesis etmek istemektedir. Ne var ki, karşıda böyle bir “şer imparatorluğu” bulunmamaktadır. Evet, Rusya ve Çin kuvvetlidir, ama, küresel kapitalizme de eklemlenmişlerdir. Buradan bir soğuk savaş çıkamayacağını bildiklerinden, Rusya’nın da onayıyla, bir “Serin Savaş” kurgulanmaktadır: İdeolojik farklılığı olmayan, aynı iktisadi sistem içinde birbirine göbekten bağlı iki kutup arasında suni bir gerginlik ile dünyanın kontrolü ve sistemin kodamanlarının güvenliğini iki kutbun paylaşması. İşte size ABD ve Rusya’nın Karagöz Hacivat oyunu…
Bize gelince… Biz bu paylaşım planlamasında her iki tarafında yanında istediği bir gücüz. Ancak, bu iki kutup da arıza çıkaran, her çöpe maydanoz olan bir Türkiye istemiyorlar. İçeride, yazılı ve görsel medyada Amerikancı ve Rusçu cephe çok net olarak gözlemlenebilmektedir. İslamcı, milliyetçi, solcu veya Kemalist artık ayrım unsuru değildir. Temel sorun şudur: Amerikancı mısın, yoksa Rusçu musun? Türkiye, görüldüğü kadarıyla her ikisine de hem yakın hem mesafelidir. Devletimiz, bir bağımsız politika kurgulamaya çalışmaktadır, ancak, “gücümüz nereye kadar buna yetecektir, nereden sonra pazarlıklar başlayacaktır?” sorusuna net cevap verememekteyim. Fakat, emin olduğum bir şey var ki, artık hariçten gazel okumayı bırakıp bütün gücüyle sahada bulunan bir Türkiye var… Amerikalıların blöflerine ve Rusların şantajlarına kanarsak Karagöz Hacivat oyununda Beberuhi olacağımız da aşikârdır. Allah devlete ve millete zeval vermesin…
SULTAN ABDÜLHAMİD HAN – I SANİ
YAYINLAMA: 10 Mart 2017 - 00:00
Son dönemde çok tartışılan Türk tarihinin büyük isimlerinden Sultan II. Abdülhamid hakkında lehte ve aleyhte birçok kelâm edilmektedir. Bir de yeni yayınlanmaya başlayan bir dizinin de baş karakteri olması, bu hükümdârımızı, tartışmaların tam merkezine yerleştirmiştir.
Bir kesime göre, Sultan Abdülhamid baskıcı, zorba ve kendi saltanatını güvence altına almak için her şeyi yapabilecek bir despottur. Başka bir kesime göre ise, Kanuni ve IV. Murad’dan sonra gelen en büyük hükümdardır. Birincilere göre “Kızıl Sultan!” ve ikincilere göre “Ulu Hakandır”.
İlk önce bu nitelemeleri değerlendirelim: Kızıl Sultan lakabı Türkler tarafından telaffuz edilmemiştir. Özellikle Ermeni isyanını bastırırken kullandığı tedbirler nedeniyle Batılı tarihçiler ve muhalifleri tarafından "Kızıl Sultan" diye anılmıştır. Kızıl Sultan iddiası, Albert Vandal adlı bir Fransız yazar tarafından ortaya atılmıştır. Atılış sebebi, Abdülhamid'in Ermeni isyanlarını bastırmış olmasıdır. Başta Birleşik Krallık ve Fransa olmak üzere Avrupa kamuoyunda Abdülhamid'in kan dökücü bir padişah olduğu propagandası başlatılmıştır. Ne kadar tanıdık değil mi? Görüldüğü üzere, emperyalistler tarafından kışkırtılan Ermeni eşkıyasını bastırmak ve vatanı müdafaa etmek, emperyalistlerin ve onların işbirlikçilerinin gözünde Pâdişah’ın “Kızıl Sultan” diye nitelendirilmesi için yeterli olmuştur. Bugün Türk çocuklarının bu lafzı kullanması aymazlık ve şuursuzluktur.
“Ulu Hakan” ise şair ve mütefekkir Necip Fazıl Kısakürek’in nitelendirmesidir ve Pâdişah’tan 50 küsur yıl sonra tedavüle girmiştir. Türk tarihi büyük komutan ve hükümdarlar görmüştür. Bunların hiçbirine “Ulu Hakan” denmeyip de, Sultan Abdülhamid’e bu unvanı layık görmek düşündürücüdür. Necip Fazıl şair olduğu kadar 1940-1980 arasında Türkçü – İslamcı düşüncenin en baştaki aktörüdür ve mevcut batıcı anlayışa karşı, özellikle batıcıların en fazla saldırdıkları pâdişah olarak, Sultan Abdülhamid’i öne çıkarmıştır. Yani, aslında, güncel siyasetteki pozisyonuna uygun (biraz da Atatürk’ün karşıtı bir figür) olarak tarihi ve mukaddes hatıralara sahip bir Türk hükümdarını olduğundan farklı ve büyük göstererek Cumhuriyet dönemi politikasında bir polemik unsuru haline getirmiştir. Diğer cenahtaki haysiyetsizler de, bunun tersini yaparak, yine büyük Türk Hükümdarını polemik unsuru yapmışlardır.
Sultan Abdülhamid Hân – ı Sani’nin saltanatını değerlendirirken üç döneme ayırmayı uygun buluyorum. I. Dönem: 1876 – 1878 arası, II. Dönem: 1878 -1908 arası ve III. Dönem: 1908 sonrası. I. ve III. Dönem darbecilerin fiilen hakimiyette oldukları dönemlerdir ve bu dönemlerdeki iktisadi ve sosyal hadiselerden Hünkâr’ı mes’ûl tutmak haksızlık olacaktır. II. Dönem ise tam olarak Hünkâr’ın gücü elinde bulundurduğu dönemdir. Bu dönemde olan kalkınma ve bayındırlık icraatları – o günkü Türkiye’nin şartları dikkate alınacak olursa – şaşırtıcı bir mahiyet arz eder:
• Eğitim: Kız mekteplerinin açılması onun dönemindedir. Aynı zamanda, tahta geçtiği yıl 250 olan rüştiye (ortaokul) sayısı 1909'da 900'e, 6 olan idadi (lise) sayısı 109'a çıkmıştır. 1877'de İstanbul'da sâdece 200 tane modern ilkokul varken 1905'te 9 bine çıkmıştır.
• Yüksek Öğrenim: Mekteb-i Mülkiye (İ.Ü. Siyasal Bilgiler), Hukuk Fakültesi (İ.Ü. Hukuk Fakültesi), Halkalı Ziraat ve Veterinerlik Fakülteleri, Güzel Sanatlar Fakültesi (Mimar Sinan Üniversitesi), Ticaret Fakültesi, Yüksek Mühendislik Okulu (İTÜ), Kız Öğretmen Liseleri, Aşiret Okulu, Şam Tıp Fakültesi, Haydarpaşa Askerî Tıp Fakültesi (GATA) ve Maden Fakültesi onun döneminde kuruldu.
• Ulaştırma ve Haberleşme: Bursa Demiryolu, Ankara Demiryolu, Kudüs Demiryolu, Beyrut liman ve rıhtımı, Manastır – Selânik Demiryolu, Şam Demiryolu, Eskişehir – Kütahya Demiryolu, Galata liman ve rıhtımı, Beyrut Demiryolu, Afyon – Konya Demiryolu, Sakız Adası liman ve rıhtımı, İstanbul – Selânik Demiryolu, Tuna Nehri’nde Demirkapı Kanalı, Şam Halep Demiryolu, Hicaz Telgraf Hattı, Hama Demiryolu, Selanik Liman ve Rıhtımı, Haydarpaşa Liman ve Rıhtımı, Trablus-Bingazi Telgraf hattı, Konya Ereğlisi'nde Demiryolu, bütün yurtta Telsiz İstasyonları, Medine Telgraf Hattı, Şam'da Elektrikli tramvay, Hicaz Demiryolu hizmete girdi; (İstanbul'dan kalkan tren, 3 gün sonra Medine'ye ulaştı). Basra-Hindistan Telgraf hattı Beyoğlu'na bağlandı.
• Kamu Reformu: Memurlara sicil tutulmaya başlandı ve Sayıştay kuruldu.
• Finans Sektörü: Ziraat Bankası, Osmanlı Bankası ve Osmanlı Sigorta Şirketi kuruldu.
• Sanayi ve Altyapı Yatırımları: Terkos Suyu, Bursa'da İpekhane, Hamidiye Kağıt Fabrikası, Kadıköy Gazhanesi, Kadıköy Su Tesisatı, Mum Fabrikası, Hamidiye Suyu, Tokat Umurca’da ilk rakı fabrikası ve ilk bira fabrikası Bomonti açıldı
• Sağlık Hizmetleri: Darülaceze ve Şişli Etfal Hastanesi hizmete girdi
• Askeriye: Mareşal Von Goltz Paşa’nın öncülüğünde Türk Kara Ordusu Prusya nizamına göre yeniden düzenlendi. Yunan Harbi’ndeki zafer (1897) bu disiplinli ve modern silâhlarla teçhiz edilmiş orduyla elde edildi. Ancak amcası Sultan Abdülaziz’den kalan modern ve büyük donanma Haliç’te çürümeye terkedildi.
Olumsuz hadiselere gelirsek; bunları toprak kayıpları, devletin iflası ile isyan ve terör hadiseleri olarak sınıflandırabiliriz. Bu dönemde (1878 – 1908), aynı zamanda büyük toprak kayıpları yaşanmıştır: Kıbrıs 1878, Tunus 1881, Yunanistan 1881, Mısır 1882, Somali 1884, Habeşistan 1885, Şarkî Rumeli 1885 yıllarında elden çıkmış, bunu Girit’in 1898 ve Kuveyt’in 1899 yılında özerklik ilânları takip etmiştir. Bu dönemde, ülke iflas etmiş ve 1881 yılında Düyûn – i Umumiyye idaresi kurulmuştur. Yine bu dönemde, ülkeyi madden ve manen sarsan isyan ve terör hadiseleri olmuştur: Ermeni isyanları ve Ermeni terörü 1891 – 1895, Yemen İsyanı 1905, Padişah’a Ermeni teröristlerin suikast girişimi 1905.
Sultan Abdülhamid görüleceği üzere modern Türkiye’nin ulaştırma, haberleşme, eğitim ve kamu hizmetlerinin temelini atmışken temel bazı üstyapı kurumlarını kurmuş ve Kara Ordusu’nu modernleştirmiştir. Hiç de gerici bir “Kızıl Sultan” gibi görünmüyor, değil mi? Ancak, kendisine kalan toprakların yarısından fazlasını da düşmanlara bırakmak zorunda kalmış, devleti düvel-i muazzamanın iktisadi prangasından kurtaramamıştır. En önemlisi de, amcası şehit padişah Sultan Abdülaziz’i deviren darbecilerden hesap sormasına rağmen, kendisine verilen sahte İttihatçı muhtırasına (1908) boyun eğmiş ve daha sonra bir İttihatçı tertibiyle yapılan 1909 Darbesine direnecek basireti gösterememiştir; (15 Temmuz’daki liderlikle mukayese edin.) Pek de “Ulu Hakan’a” benzemiyor, değil mi?
Sultan Abdülhamid hatası ve sevabıyla tarihte kalmış büyük hükümdarlarımızdandır. Hatalarından ders çıkarıp, başarılarını devam ettirmeliyiz. Hünkâr’ı 2017 Türkiye’sindeymiş gibi değerlendirmekten de vazgeçelim. Çünkü artık çökmeye yüz tutmuş ve iflas etmiş bir Türkiye değil, bütün sorunlarına rağmen her sektörde üretim yapabilen, yetişmiş insan gücüne ve en önemlisi güçlü bir orduya sahip bir Türkiye var. Onu saygıyla anarak, ruhuna bir Fatiha okuyalım. Gerisi lâf-ı güzaftır.
KÜRESELLEŞME İLLETİ VE MİLLİ DEVLETLERİN STRATEJİLERİ: DEVLET FONLARI
YAYINLAMA: 13 Mart 2017 - 00:00
Küreselleşme görünüş itibariyle devletlerden bağımsız, yeni gelişen dijital teknolojinin sebep olduğu bir dizi değişimin sonucunda ortaya çıkmıştır. Küreselleşmeyi en basit şekilde tanımlayacak olursak; Küreselleşme, özellikle sanayi mamulleri ve hizmetlerin uluslararası sınırsız ticareti ve sermayenin her nev’inin uluslararası sınırsız dolaşımını içeren bir küresel “yarı ortak pazardır”. Yarı ortak pazar dememin sebebi tarım mamullerinin ticareti ile emeğin uluslararası dolaşımının engellenmesidir. Bu durum yüksek teknolojiyi üreten ve sanayi mamulleri üreten ülkelerin arasında (yani gelişmiş ve gelişmekte olan ülkeler) entegrasyonu artırırken, bunlara gücü yetmeyen az gelişmiş ülkelerin oyun dışına çıkmasına yol açmaktadır. Başta ABD, Almanya ve Japonya olmak üzere gelişmiş ülkeler teknoloji liderliğini ele geçirmişlerken, gelişmekte olan ülkeler de düşük ve orta teknolojili sanayi sektörlerinde üretici konumuna geçtiler. Bunun sebebi, bu sektörlerin nispeten emek yoğun sektörler olması ve gelişmekte olan ülkelerdeki düşük emek maliyetleridir. Tabii ki, bütün 2000’li yıllar gelişmekte olan ülkelerde, kendi işçisini küresel kartellere sömürten ve yabancı kartellerin yerli ortağı konumundaki bir avuç küresel sermaye işbirlikçisi kodamanı zenginleştiren ve servetlerini artıran bir süreci doğurdu. Bu süreçte, gelişmiş ülkeler için gelişmekte olan ülkelerdeki halkın refahı, insan hakları ve milli iradeye dayalı demokrasi bir kriter değildi. Eğer gelişmekte olan ülkelerde, baskıcı rejimler kanalıyla işçi sınıfı baskılanırsa ve ucuz emek sömürüsü devam ederse işler tıkırında gitmektedir. Yine, gelişmekte olan ülkelerde, her türlü yabancı yatırımcıya bir çok imtiyazlar (bir nev’i post modern Kapitülasyonlar) verilerek, onlara, yerli sanayi karşısında haksız rekabet imkânı sağlanırsa sizden daha iyisi ve daha demokratiği yoktur. Dikkat edilmesi gereken en önemli faktör ise, bizim çok iyi bildiğimiz çıkarcı Batı‘nın iki yüzlülüğüdür.
Her şey böyle gidecek diye düşünülüyordu ki, dünyanın unutulmuş kısmı olan az gelişmiş ülkelerdeki iç savaş, fakirlik ve sosyal çatışmalar, yarattıkları domino etkisiyle bütün dünyayı bir kaosa soktu: Uluslararası terör ve göç. Bugün Batı dünyasının gelişmiş ülkelerinde birden yükselen bu İslamofobi ve ırkçılık, zenginliklerini fakirlerle paylaşmak istemeyen açgözlü ve kibirli beyaz adamın tepkisidir, biz Türkiye olarak bunu da çok iyi biliriz.
Küreselleşme, özellikle kalkınmak ve teknoloji üretiminde pay sahibi olmak isteyen gelişmekte olan ülkeler için bu noktada engel teşkil etmektedir. Hiç devlet müdahalesi olmazsa, küresel sermaye hareketleri, daha yüksek teknolojili sektörleri gelişmiş ülkelere taşırken, orta ve düşük teknolojili sektörleri de gelişmekte olan ülkelere taşımaktadır. Bu ise gelişmiş ülkeler ile gelişmekte olan ülkeler arasında uçurumun daha da artmasına yol açmaktadır.
Bu hikaye, mali sermaye açısından da benzeri bir şekilde cereyan etmektedir. Gelişmiş ülkelerde ki tasarruf fazlalarının bir şekilde gelişmekte olan ülkelere plase edilmesi gerekmektedir ki, bu hem gelişmekte olan ülkelerin gelişmiş ülkelerden borç almasına hem de gelişmiş ülkelerdeki tüketim eğiliminin canlanmasına yol açacaktır.
Herkesin anlayacağı şekilde ifade edersek, Hans Mehmet’e “Bende fazla mal var, sen de bunu benden satın al.”, demekte; Mehmet de “Bende para yok, nasıl satın alırım.”, diye cevap vermektedir. Bu sefer Hans ise “Canım, bende para da var, ben sana faizle borç vereyim ki benim malları benim paramla benden satın al.”, diye karşılık vermektedir. Mehmet sevinerek “Doğru yahu, ben bunu hiç düşünmemiştim, benim cebimden hiç para çıkmadan yaşam standardım yükselecek.“ diye bağırmaktadır.
Bizim gibi ülkelerde yukarıda temsilen anlatmaya çalıştığım hikâye bu şekilde sürüp gitmiş, kısa vadeli bir geçici refah etkisi yaşanmış ve borç dağları aşmıştır. Küreselleşme, olgusunun bu anlamda, gelişmekte olan ülkelerde kalkınmayı değil, gösteriş tüketimini teşvik edeceği açıktır. Aynı zamanda, gelişmiş ülkeler gelişmekte olan ülkelerin bir üst teknoloji basamağına çıkmasına, yüksek teknolojili malları üretmesine, milli iradeye dayalı yönetimlere sahip olmasına karşıdır. Çünkü kendi çıkarları için, işçi sınıfının ucuz emek sömürüsüyle baskılanması, gelişmekte olan ülkelerin çevre kirleten ve negatif dışsallık yaratan sanayi çöplüğü halinde kalması ve kendi ürettiklerini değil de ithal malları tüketmesini tercih ederler. Bu arada hem kâr hem de faiz kazancı elde ederler.
Bu ahval ve şerait içinde, gelişmekte olan ülkelerdeki milli devletler, alternatif politikalar geliştirmelidir: Milli devletlerin kendi ekonomilerine hakimiyeti zayıflatan mali ve fiziki sermaye hareketlerini kontrol altına almalı, gerekirse kamulaştırma ve millileştirmeye giderek kalkınmayı sağlayacak yüksek teknolojili sektörlere yatırımı sanayi politikasının temeli haline getirmelidir. Bundan daha önemlisi, gelişmekte olan ülkelerin birlikte hareket etmesidir.
Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın Rusya Devlet Başkanı Putin ile olan görüşmesi vesilesi ile öğrendik ki, TVF ile Rusya Doğrudan Yatırım Fonu (RDIF) ortak bir fon oluşturmuşlar. Bu çok hayırlı bir haberdir. Rusya da, Türkiye de küreselleşme altında aynı tehditlere ve aynı tehlikelere maruz kalmaktadır ve benzeri kalkınma hedeflerine sahiptir. Daha da ötesi, Türkiye ve Rusya’nın sanayi yapıları birbirine rakip değil birbirini tamamlayan niteliktedir. Milli paralarla ticaret dahil olmak üzere, devlet fonları kanalıyla spekülasyonları bertaraf etme ve stratejik sanayi yatırımlarını finanse etmek mümkün olabilecektir. Kendi halkının iradesine dayanan yönetimler de, Batı’nın ikiyüzlü Ali Cengiz Oyunları’na itibar etmeyip kendi halklarının çıkarını savunacaklardır. Bu konuları bir müddet daha yazacağım.
TAYLOR KURALI VE MERKEZ BANKASI'NIN DALGALI FAİZ (!) POLİTİKASI
YAYINLAMA: 17 Mart 2017 - 00:00
Batı kimliği ve Avrupa Birliği’nin Çöküşü (Westerdaemmerung) ile ilgili yazacaktım ki, iki meslektaşımın yazdığı güzel makalelere gözüm ilişti. 15 Mart tarihli Cumhuriyet Gazetesi’nde Erinç Yeldan Hocamız Dr. Mahfi Eğilmez’in kendi kişisel bloğundaki 9 Mart tarihli yazıya atfen şöyle demişti:
“Türkiye’de hem döviz kuru, hem de faiz oranları istikrarsız biçimde aşırı oynaktır, zira enflasyon hedeflemesi ile yola çıkan, ancak zaman içerisinde bir yandan küresel sermaye hareketlerinin şantajları, diğer yandan “faizin sıfırlanması yönünde siyasi telkinler” nedenleriyle bağımsızlığı ve saygınlığı zedelenmiş bir görünüm sunan Merkez Bankası’nın para politikası inandırıcılığını ve güvenilirliğini yitirmiştir.”
Erinç Yeldan’ın analizini dayandırdığı ana makalede ise Merkez Bankası’nın faiz politikası eleştirilerek, elinde bulunan birçok faiz enstrümanından sırasıyla faydalanma yoluyla Merkez Bankası’nın piyasanın nabzına göre şerbet verdiği ve “efektif” politika faizini de sürekli değiştirdiğinden dem vurmaktaydı. Yazı şöyle bitiyordu:
“Merkez Bankası’nın, dalgalı kur rejiminin yanında bir de dalgalı faiz politikası uygulamasının bazı avantajları var. Bunların başında piyasaya uyum sağlamak, değişen koşullarda hemen bu koşullara göre faizi ayarlamak gibi üstünlükler sayılabilir. Ne var ki bu rejimin bazı sakıncaları da var. Her şeyden önce kurda yaşanan oynaklık aynı şekilde faize de yansıyor. Öte yandan Merkez Bankası kuru piyasaya bırakmanın yanında faizi de piyasaya bırakınca bu kez piyasaya yön vermek yerine piyasanın peşinden sürüklenmeye başlıyor. Öyle olunca da piyasaya yön veremiyor, tam tersine piyasa ona yön veriyor.
Not: Dalgalı faiz politikası deyimi, bu çerçevede, ilk kez burada kullanılıyor.”
Mahfi Eğilmez, özetle Merkez Bankası’nın piyasayı yönetebilmek için sürekli faiz değişikliğine gittiğini ama, tam da bu yüzden, piyasaya yön veremediğini, aksine piyasanın ona yön verdiğini vurgulamaktadır. Erinç Hoca’mız da hem döviz hem de faizdeki dalgalanmayı Merkez Bankası’nın saygınlığını ve güvenilirliğini kaybetmesine bağlamaktadır. Bunun sebebini de yükselen küresel risklere ve Merkez Bankası yönetiminin Cumhurbaşkanı’ndan çekinmesine (bunu da üstü kapalı bir biçimde ifade ederek, DMD) bağlı olarak açıklamaktadır.
Ben ne düşünüyorum? Her şeyden önce genel olarak şu ifade her iktisatçı tarafından kabul edilebilir: Merkez Bankası’nın politikasında kararlı duruşu ve bunun için bir çapa oluşturması iktisat politikasının güvenilirliği açısından çok önemlidir. Bu mana da Sayın Eğilmez’in argümanına katılmaktayım. Yani, politika faizi her esen rüzgâra göre değiştirilmez. Erinç Hoca’nın argümanı da yazısının başındaki ifade ile bir milli paranın değerini belirleyen üç ayrı ifadenin (yani faiz, milli paranın diğer paralar karşısındaki değişim değeri ve enflasyonun tersi) birbiri ile uyumlu olması gerektiğini bildirmektedir ki; buna karşı çıkacak bir iktisatçı göremezsiniz. Ancak son yıllarda bütün egemen iktisat akımınca sorgulanmaksızın kabul edilen ve Merkez Bankalarının da sorgulamadan uyguladıkları bir yanlış vardır ki, bu iki değerli meslektaşım bunu söylemekten imtina etmektedirler. Bu yanlış hipotez iktisatta Taylor Kuralı olarak bilinir ve herkesin anlayacağı şekilde şöyle özetlenebilir: Merkez Bankası bankalar arası para piyasasında faizleri belirleyerek açık ekonomi şartlarında bütün ekonomiyi yönlendirebilir. Bu hipotez, ultra liberal Yeni Klasik – Keynesgil Sentez yaklaşımıdır ki, ne Erinç Hoca’nın ne de Mahfi Eğilmez’in New York’un para simsarları ile aynı ideolojide olduğunu söyleyemeyiz. Bu hipotezin dayandığı varsayımlar da ne gerçek hayatta var olan olgulardır, ne de bu fikirlerine çok değer verdiğim meslektaşlarımın bu varsayımlara iman ettiğini söyleyebilirim. Varsayımlar şunlardır:
i. Bütün piyasalarda tam rekabet şartları vardır, (sanayi kapitalizminde gerçekleşmesi mümkün değildir, ilkel tarım ekonomilerinde ise belki gerçekleşebilir).
ii. Bankacılık piyasası tam rekabetçidir ve Mondi-Klein modeli geçerlidir, (ülkemizde 8 büyük aile şirketi ve onların ortakları küresel kartellerin sahip olduğu sıkı oligopolist bankacılık sektörü ve dünya da ise Turuncu devrimlerin finansörü para babalarının yönlendirdiği dev finans kapitalin olduğu yerde hangi rekabetçi yapıdan bahsedebiliriz ki?)
iii. İlgili ülkenin bölgeler arası gelişmişlik sorunları yoktur, tam sanayileşmiştir ve gelir ile servet dağılımında nispeten adaletli bir yapı vardır, (Türkiye haritasında Samsun – Adana arasında bir hat çekin; doğusu Pakistan batısı Avusturya ayarında bir gelişmişliğe sahiptir.)
Parantezlerde çürüttüğüm bu varsayımlara dayanan para politikası modeli Merkez Bankası’nın bankalar arası para piyasasında politika faizi belirleyerek dolaylı yoldan müdahalesi ile bütün ekonomiyi yönetebileceği iddiasını taşır. Erinç Hoca’mın çok açık bir şekilde belirttiği üç ifade arasında uyumu sağlamanın yolu faizleri yüksek tutmak mıdır? Aynı zamanda sermaye faktörünün fiyatının ana belirleyicisi olan faiz kısa vadeli (günlük!) politika oyunları ile belirlenirse kaynakların etkin tahsisi bozulmaz mı? İsterseniz bu sorulara ben cevap vereyim.
İlk önce birinci sorunun cevabı: Üç ifade arasında uyumu sağlamanın yolu, faiz, enflasyon ve kuru eş anlı olarak belirleyecek tek değişken olan para arzının istikrarlı hale getirilmesidir. Bunun için de, parasal hedefleme uygulamasına geçilmesi zorunludur. Merkez Bankası’nın kulağı tersten göstererek, ucuz tefeci oyunları ile gerçekleri uzun süre örtbas etmesi de mümkün değildir. Bu iki saygı değer iktisatçı da, aslında Merkez Bankası’nın politika stratejisine karşı değildirler, her ikisi de yazdıklarına göre ultra liberal ve ütopik Taylor Kuralı’nı veri kabul etmektedirler. “Faizi belirleyelim de, nasıl belirleyelim?” Ben de diyorum ki, “bırakın yahu faizi piyasa belirlesin, zaten piyasanın daha etkin bir şekilde belirleyeceği bir değeri el yordamıyla nereye kadar belirleyebilirsiniz?” Merkez Bankası’nın en önemli vazifesi ve varlık sebebi milli para arzını kontrol etmektir. Bunu gerçekleştirirse, yani enflasyon – faiz hedeflemesini bırakıp parasal hedeflemeye geçerse, üç ifade arasındaki uyum da gerçekleşir, hem de ikinci soruya cevaben, piyasa kaynak tahsisini Merkez Bankası’nın belirleyeceği faizin yol açacağından çok daha etkin bir şekilde belirler. Bu konuyu çeşitli toplantı ve mahfillerde defaatle söyledim, söylemeye de devam edeceğim.
WESTERDAEMMERUNG-BATI'NIN ALACAKARANLIĞI
YAYINLAMA: 20 Mart 2017 - 00:00
Büyük Alman bestekârı Richard Wagner Der Ring adlı opera dörtlemesinde Batı uygarlığının kendi özünden saparak insanlık erdemlerine aykırı bir değersizlikler manzumesine dönüştüğünü ve bunun en önemli müsebbibinin de Kapitalizm olduğunu vurgular. Der Ring (Yüzük), dışarıdan bakıldığında, Almanların bir halk destanı sayılabilecek Das Nibelungenlied (Niebelung’ların Şarkısı) adlı manzum hikâyeden derlenen, Hristiyanlık öncesi Germen mitolojisindeki tanrıları, cüceleri, devleri ve ejderhaları içeren bir fantastik opera dörtlemesidir. Das Rheingold (Ren Altını), Die Walküre (Valkiri’ler; savaşta ölen kahramanların ruhlarını alıp Valhalla’ya götüren savaşçı melekler), Sigfried (Wagner’in insanlığa örnek olarak sunduğu kahraman) ve Götterdaemmerung (Tanrıların Alacakaranlığı) adlı dört operadan oluşur. Richard Wagner, Hitler onu Nasyonel Sosyalizm’in resmi bestekârı ilan ettiği için ırkçı sanılır, halbuki Wagner ırkçı olmaktan çok, batılıların ahlâki değerlerini ve erdemlerini kaybettiğini vurgulayan bir kültür milliyetçisidir. Der Ring’in kısaca hikâyesi şöyledir:
“Hikâye Ren nehrinde yaşayan Ren Bakire’lerinden (bir çeşit nehir perisi) cüce Alberich’in çaldığı altından ürettiği dünyayı yönetme gücüne sahip bir sihirli yüzük etrafında döner. Tanrıların başı Wotan (savaş ve ölüm tanrısı) başka bir tanrı olan hırsız Loke’nin yardımıyla bu yüzüğü Alberich’ten çalar. Fakat zaman içerisinde, Wotan savaşta ölen kahramanların cenneti ve tanrıların evi olan Valhalla’yı inşa etmek karşılığında devler Fafnir ve Fasolt’a yüzüğü vermek zorunda kalır, yoksa tanrıların ölümsüzlüklerini borçlu oldukları sihirli elmaları üreten Tanrıça Freia’yı kaybedecektir. Wotan kuşaklar boyunca yüzüğü tekrar elde etmek için entrika çevirir. Sonunda yarı tanrı yarı insan olan Wotan’ın torunu Sigfried dev Fafnir’i öldürerek yüzüğün sahibi olur, ona da Alberich’in oğlu cüce Hagen ihanet eder ve yüzüğü kendine almak için Sigfried’i öldürür. Sonunda, Siegfried’in sevgilisi ve ölümsüzlüğünü kaybetmiş eski bir valkiri olan Brünnhilde tarafından yüzük Ren Bakire’lerine iade edilir ve yüzüğü kurtarmak için ortaya atılan Hagen Ren nehrinde boğulur. Hikâye’nin sonunda Valhalla yıkılır ve tanrılar yok olur.”
Altın – para hırsı ve dünya hakimiyeti - güç arzusu, Batı insanını geçmişinden gelen değerlerden koparmıştır. Yüzük Finans kapitali, cüceler (Niebelung’lar) tefecileri ve finans sektörünü, devler büyük sanayi tröstlerini, tanrılar emperyalist Batı devletlerini ve Valhalla da finans kapitalin sihirli gücü ve sanayi kartellerinin üretim kapasitesi ile kurdukları yalancı cenneti temsil eder. Finans Kapital’e sahip olmak için üretken sanayiyi de ortadan kaldırmaya hevesli Batı’nın emperyalist devletleri, günün sonunda, kendi kurdukları sahte cennetin de başlarına çökeceğini görecektir.
Hakikaten Batı bir alacakaranlık içinde midir? Bu kavramı kimliksizlik, hedefsizlik ve aidiyetsizlik olarak tanımlarsak bu önerme doğrudur. Batı uygarlığı, antik Grek felsefesi, Roma Hukuk ve Düzeni ve Hristiyan inancı üzerinde inşa edilmiştir. Antik Grek felsefesi, adalet, özgürlük ve insanın varoluşu üzerine farklı argümanların yarıştığı bir sahnedir. Fakat buradan çıkan en önemli kavram bireysellik ve fikir hürriyetidir. Roma devlet düzeni ve hukuku hiçbir farklılık gözetmeden devletin bütün vatandaşların değerlerini koruyacağı ve bir adım ileri giderek bütün vatandaşlarının değerlerini kendi değeri kabul edeceği temeli üzerine kuruludur. Hristiyanlık ise, alçakgönüllük, Tanrı’nın varlığı karşısında doğuştan günahkâr olan insanın mahviyeti ve şiddet karşıtlığı üzerine kurulmuştur. Hristiyanlık zaman içerisinde bu özelliklerini dönüştürerek fakirlerin ve ezilmişlerin şiddet karşıtı dininden engizisyon papazları ve despot kralların şiddeti kutsayan (Haçlı Seferleri) dinine dönüşmüştür. Roma İmparatorluğu ise, Batı’dan çok farklı bir hikâyenin çok farklı aktörleri tarafından 20. Yüzyıla kadar devam etmiştir, (Devlet – i Aliyye, Osmanlı İmparatorluğu). Grek felsefesinden kalan insanın bireyselliği ve kişi hak ve hürriyetleri sadece Batılı “yarı tanrı – üstün insanlar” için geçerli hale gelmiştir. Bugünkü karşı karşıya kaldığımız Batı ise 2. Dünya Savaşından sonra A.B.D. (Wotan) tarafından büyük sanayi tröstlerine (devler) kurdurulmuş, bunu yaparken de Finans Kapital’in (yani yüzüğün) gücünün kullanıldığı bir sahte cennettir, (Valhalla). Küresel para simsarları, tefeciler ve bankalara (cüce Hagen) kaptırılan Finans Kapital (Yüzük) Batı’nın sahte cennetinin de başlarına yıkılmasına yol açacaktır. Çünkü artık, Batı’yı Batı yapan değerler kalmamış, adeta, güç hırsı ve servet iştahı Batı uygarlığını bitirmiştir. Artık bir Tolstoy, bir Goethe, bir Kant, bir Beethoven veya bir Einstein bu cüruftan çıkamaz, çıksa çıksa bir Lady Gaga, parayla teori geliştiren bir Huntington veya Fukuyama, klasik sanatın büyük temsilcisi Sir Elton John çıkar. Kral Richard veya Arthur’un yerini Sarkozy’ler, Wylders’ler ve LePin Bacımız alır. “Peki, hocam, ne olacak bu insanlığı hali!” diye soranlara, (“Ne olacak bu Fener’in hali?” sorusuna ayrı bir yazıda cevap vereceğim – DMD) “Ex Oriente Lux - Işık doğudan yükselir!” diyeceğim. Bu da Cuma’ya kalsın.
EX ORIENTE LUX – IŞIK DOĞUDAN ÇIKAR
YAYINLAMA: 25 Mart 2017 - 22:35
Doğu Uygarlığı deyince aklımıza ne gelir? Çin, Hint, Mezopotamya, İran, Mısır ve Anadolu… Bu saydığım altı coğrafi bölge birçok iktisadi, tarihi ve toplumsal farklılıklar içermektedir. Bu coğrafya da çok farklı dinler de barınmaktadır: İslam, Hristiyanlık, Musevilik, Budizm, Taoculuk, Konfiçyusçuluk, Şinto Dini, Hinduizm, Zerdüştçülük ve ikinci derecede eklektik dinler Maniheizm, Mazdekçilik, Yezidilik, Bahailik, Sih dini ve benzeri… Çok farklı ırklar da bulunmaktadır: Ari ırk, Sarı ırk, Samiler ve Tûrani ırklar… Burada baştan ilan ediyorum ki, idealist bir analiz yapacağım ve bu analizimi de, tamamen kendi şahsi düşüncelerime dayanarak kuracağım. Beni yeterince objektif ve realist olmadığım yönünde eleştirecek olanlara, bunun farkında olduğumu şimdiden beyan ederim.
Yukarıda sayılan bütün bu coğrafya, din ve ırkların uygarlık olarak ortak bir tarafı vardır ki, bu tam Batı Uygarlığı’nın zıddıdır: “Doğu’da Bir toplumun örgütlenmesinde, geleneklerin oluşmasında ve iktisadi ilişkilerin yerleşmesinde adalet birinci plandadır; zenginlik ve büyüme adaletten sonra gelir.” Alacakaranlığını yaşayan Batı Uygarlığı içinse büyüme ve zenginlik adaletten önce gelir. Doğu toplumlarında adalet işlerse, bir sorun yoktur, ancak bu zenginlik anlamına gelmez… İktisadi küçülme de olabilir büyüme de; zenginlik de olabilir fakirlik de… Eğer adalet yoksa, standart doğu toplumu iktisadi büyüme olsa da olmasa da krize girer. Öte yandan Batı Uygarlığı ise, bütün temellerini daha çok zenginlik, daha hızlı büyüme ve sürekli büyüme üstüne kurmuştur. Eğer işler iyi giderse, batılı bir toplum iktisaden büyüyor ve toplamda da zenginleşiyor demektir. Ancak, bu büyüme eşitlikçi mi yoksa eşitsizlikçi mi, o önemli değildir. Önemli olan toplamda zenginliğin artmasıdır. Tersi de geçerlidir. Bir batı toplumu zenginleşemiyorsa, o takdirde o toplumun bireylerine göre sistemin fakirlikte eşitlik sağlaması, paylaşımın da adil olması hiçbir şey ifade etmez. Bir örnekle özetlemek gerekirse, doğulular pastanın eşit paylaşımına önem verir, batılılar ise pastanın büyümesine…
Batılıların dini, çoğunlukla Hristiyanlıktır ki, bu da orta doğu menşeli bir dindir. Doğu insanının bakış açısı, bu dinin kutsal yazılarında aynen bulunmaktadır: zenginliğin, gücün ve servetin değil, kardeşliğin, eşitliğin ve paylaşımın kutsanması… Bu Batılı için kabul edilemeyecek bir küfürdür. (Sosyalistler hemen alınmasın, Batı uygarlığının en mükemmel tecellisi olan Kapitalizme karşı oldukları için aslında kendileri fark etmeseler de Doğu uygarlığına mensupturlar.) Bu yüzden, bugün Hristiyanlık olarak adlandırılan din, zaman içinde dönüşerek bir Batılı pagan din haline – bizzat İstanbul’a ismini veren Roma İmparatoru tarafından- dönüştürülmüştür, (bunu da ben söylemiyorum merkezi Londra’da bulunan ve en ünlü Başpiskoposlarından biri de Sir Isaac Newton olan Arius Kilise’si [Holy Apostolic Catholic Church] söylüyor.) Öte yandan, Doğu uygarlığının hayata bakış açısında her daim bir uzlet, dünyadan el ayak çekme ve mistisizm barınmaktadır.
İnsanlığın içinde bulunduğu şu anki kıyamet tablosunda çözüm nerededir? Daha çok servet, daha çok zenginlik, daha çok büyüme ve daha çok tüketimde mi? Yoksa birbirinin derdiyle dertlenen, garibe gurebaya, fakire fukaraya el uzatan, insanlar arasında adaleti, eşitliği ve dayanışmayı savunan bir anlayışta mı? İnsanın bir ur gibi bütün dünyayı kendi arzusuna göre dönüştürdüğü, doğal ortamında doğal evrimle bu kadar yayılamayacak türlerin suni seçimle dünyayı kapladığı (örnek buğday ve tavuk) diğer türlerin yok olma eşiğine geldiği bir dünya mı arzuluyoruz? İnsanın kendini Tanrı yerine koyarak kendi ekosistemini dayattığı ve doğaya zincir vurduğu bir dünya mı, yoksa insanın doğayla, Tanrı’yla ve kendisiyle barışık yaşadığı bir dünya mı? Bir arkadaşımın söylediği gibi, bugün Doğu’yla Batı arasında çok fark kalmamıştır, doğru. Bu nesnel gözlemdir. Ancak, idealler çerçevesinde baktığımızda Batı Kapitalizmi ve Batı’nın kâr iştahı ve servet birikimi temelli dünya görüşü bu coğrafyalarda da hakim hale gelmişse, bu durum Doğu ülkelerinin de Batılaşmış (İdris Küçükömer Hoca’ma, Kemal Tahir’e, Erdem (Bayazıt) Amcam’a, Attila İlhan’a ve Sezai Karakoç’a selam olsun!) olduğu gerçeğinden başka bir şeyi ifade etmez. “Eh, ne yapalım battı balık yan gider!” mi diyeceğiz? Biz Wotan’ların (ABD liderliğindeki emperyalistler), devlerin (dev küresel karteller) ve cüce Niebelung’ların (tefeciler, para simsarları ve bankalar) bize dayattığı yüzüğün sihri ile (Finas Kapital) onların Valhalla’larının (sahte cennetlerinin) hizmetkârı ve bekçisi mi olacağız? Eğer cevabımız buysa, Itrî’yi, Farabî’yi, Firdevsî’yi, Konfiçyus’u ve Yunuz Emre’yi, Akşemsettin’i ve dahi Atatürk’ü unutalım… Dahası Kant’ı, Sokrates ve Platon’u, Goethe ve Schiller’i, Tolstoy ve Dosteyevski’yi, Bach ve Beethoven’ı da unutalım… Bize Lady Gaga’lar, Oprah Winfreyler, Trump’lar yeter diyelim… Yok, biz adalet, diğerkâmlık, sevgi ve merhamet, tevazu ve rikkat istiyorsak, o zaman Batı’nın sahte cennetinin çökmesini ve yüzüğün sihrinin bozulmasını beklemeden bu gidişe dur demeliyiz. Bu arada yiğidi öldürelim, ama hakkını verelim… 20. Yüzyıl’da Batı’dan (belki de bir Doğulu kalbiyle) çıkmış tek müstesna kurum olan Sosyal Devleti yeniden diriltelim. Sırf bizde değil, bütün Frenk toplumları ve bizim gibi bütün Frenk meşrep toplumlarda, mabedleri AVM’ler - şimdilerde de internet- olan gösteriş tüketimine bir son verelim. Dünya’daki fakir milletlere el uzatalım, onları Batılı emperyalistler gibi mahşerin dört atlısına (Savaş, Kıtlık, Salgın ve Ölüm ) yem etmeyelim, “Yeni bir dünya kuralım, biz de içinde yer alalım.”
Belki, o zaman, çok zengin olmayız, ama “Komşusu aç iken, tok yatanlardan” da olmayız. İlim şehrinin kapısı olamasak da (Hz. Ali Efendimiz) o kapının tokmağı oluruz. Lüks rezidanslarda Romalı patrici’lerin 21.Yüzyıl versiyonu gibi yaşamasak da, yüzünde yattığı hasırın izi çıkan Hz. Ömer Efendimiz’e benzeriz. Ankara’da dervişleriyle imece halinde ekin eken, ihtiyaç fazlasını fakirlere dağıtan Hacı Bayram-ı Veli Hazretleri misali zühd ve huzur içinde yaşarız.
Evet, nesnel gerçekler bizi bazen ideallerden koparıyor… Böyle olunca da bakıyoruz ki, gösteriş tüketimi sevdalısı, para, servet ve güce her değerini takas eden Frankenstein’lara dönmüşüz. Bugün size biraz ütopik, biraz idealist ve çokça duygusal bir yazıyla “benim kalbimdeki Doğu’yu” anlattım. Siz de Sezai Karakoç’un “Fecir Devleti” şiirini okuyun…
BATI'NIN PSİKOLOJİSİNİ DOĞRU TAHLİL ETMEK
YAYINLAMA: 27 Mart 2017 - 00:00
Cuma günkü yazımda sizi kendi ütopyamla tanıştırdım: rekabet yerine dayanışmacı, servet ve güç iştihası yerine paylaşımcı, kavgacı ve çatışmacı yerine barışçı bir toplum… Bu benim hayalimdeki “idealize Doğu’dur.” Ancak bir de nesnel gözlem var ki, bu hiç de iç açıcı değildir. İslâm Dünyası diye tabir ettiğimiz toplumlar, İslam’ın ahlâki değerlerinden büyük oranda uzaklaşmışlardır: irtikap, rüşvet, yolsuzluk, despotizm, gelir dağılımında ciddi adaletsizlik ve yaygın fakirlik. Bu dünyada iyi kötü medeni vasfını haiz olabilecek birkaç tane ülke vardır: Başta Türkiye olmak üzere, biraz İran, biraz Malezya ve belki Tunus. Bunun üstüne, tevhid (birlik) dini olan İslâm’da, sadece Allah’ın birliği anlamında değil aynı zamanda toplumun da birliği anlamında da tevhid akidesine inanmak ve uygulamak zorunludur. Bu açıdan baktığımızda, Müslüman ülkelerde ne yazık ki, birlik değil tefrika, katliam ve iç savaş manzaraları oluşmuştur. Nesnel verilerle bakıldığında ise, ilim ve hikmeti baş tacı eden bir Peygamber’in ümmeti, ilim ve hikmetten hiç nasibini almamış görünmektedir. Bunun üstüne Batı’lıların (özellikle ABD ve İngiltere’nin) Kapitalizm’in yaklaşan büyük ve yıkıcı krizini ertelemek için başlattıkları işgal savaşları, Hülâgü Han’ın ve Haçlıların ordularından çok daha büyük bir yıkıma yol açmıştır: Libya, Afganistan, Suriye ve Irak’a bir bakmanız yetecektir. Bu ülkelerde, gerçek anlamıyla ne devlet, ne millet, ne de ortak bir ülkü kalmıştır. 1990’lardan itibaren ABD liderliğinde Orta Doğu’da planlanan değişim ve Kapitalizm’in krizini neo-kolonyalist bir strateji ile Orta Doğu’da savaş çıkararak erteleme hedefi, Küreselleşme’nin sağladığı teknik ve finansal imkânlarla birleşince ortaya ciddi bir sorun çıkarmıştır: Terörizm. Bunu fakir kitlelerin zengin Batı’ya (özellikle AB’ye) gayrı kanuni göçü takip edince Batı paniğe kapılmıştır.
Son zamanlarda, başta AK Parti’yi destekleyen basın organlarında ve sosyal medyada, “Batı’nın yükselen Türkiye’den korktuğu, Osmanlı’nın dirilmek üzere olduğu, Türkiye’nin bir cihan devletine dönüşeceği” gibi fikirler dolaşmaktadır. Bunun ne kadar gerçekçi olduğunu tartışmak bile abestir. Bir memleket 800 milyar dolar civarında milli gelire buna karşın 400 küsûr milyar doları aşan dış borca sahipse, temel üretim için gerekli olan enerji hammaddesinin tamamını ve yatırım mallarının %80’ini ithal etmek zorundaysa, o memleketin cihan devleti potansiyeli taşıdığı düşünülmez bile. Öte yandan, Batılıların derdi “Türkiye’de kim iktidara gelecek?”, değildir. Onlar Türkiye’yi Soğuk Savaş döneminde Sovyetler’e, şimdiyse bir katliam ve terör yuvası olarak gördükleri Orta Doğu’ya karşı bir tampon bölge olarak kullanmak istemektedirler. Dertleri başkanlık veya parlamenter sistem de değildir. Önemli olan, Türkiye devletinin kendi canı ve malı pahasına Batı’nın çıkarlarını koruyup korumayacağıdır. Mevcut politikasıyla Türkiye hiç de öyle bir izlenim vermemektedir ve bir emir kulu olmaktan da uzaktır. Aksine, Batılıların ikiyüzlülüğünü ve yol açtıkları felâketleri yüzlerine vurmaktadır.
Batı’nın iktisadi krizi ve toplumsal problemlerindeki çözümsüzlüğü arttıkça, Orta Doğu kökenli terör ve göç olgusu Batı toplumlarında daha göze batar hale gelmektedir. Yükselen ırkçı ve milliyetçi dalga, ABD tarafından 2. Dünya Savaşı sonrası kurulan Karagöz Hacivat oyunu benzeri liberal demokrasiyi sarsmakta ve bütün olarak da AB’nin parçalanmasına giden yolu hazırlamaktadır. Batı toplumları, dünyanın diğer bölgelerinde, kendilerinin de büyük payı bulunan fakirlik ve azgelişmişliğin neticesinde ortaya çıkan milyonlarca mülteci ve yüzlerce psikopat katilin varlığından bir panik psikolojisine girmişlerdir. Yoksa, “Eyvah, Türkler geliyor!” veya popüler bir reklam repliğiyle “Bu Türkler de çok oluyor canım!”, dedikleri filan yoktur. Özellikle, AB kendi derdine düşmüş durumdadır. Bu yüzden, AB’nin Almanya güdümündeki kaşarlanmış politikacı kadrosu, Avrupa Birliği’nin dağılmaması için uğraşırken, yükselen milliyetçi ve ırkçı dalga üstünde sörf yapmaya çalışmaktadırlar.
Türkiye, Batı ile ilgili argümanlarında haklıdır: Teröre yardım ve yataklık yapmak, Türkiye’ye AB sürecinde hak etmediği bir muamelede bulunmak, Kıbrıs’ta bir oldu-bittiyle adayı ilhak etmek istemek, casus şebekesi FETÖ ve eşkıya şebekesi PKK-PYD-KCK’yı beslemek ve barındırmak, darbeyi desteklemiyor görünse de “istemem, yan cebime koy!” demek, bütün bunlar affedilecek hatalar değildir. Yalnız, bizim elimiz de tam olarak güçlü değildir: iktisadi açıdan dışa bağımlılığımız, birçok nokta da elimizi kolumuzu bağlamaktadır. Bu yüzden, Batı’ya karşı hakkımızı korurken, diplomasi sanatının gereklerini uygulamak, uluslararası hukukun çizdiği kurallar çerçevesinde hakkımızı aramak zorundayız. Yoksa haklı iken, adamlara “bizi dünyaya haksız gösterme” bahanesi veririz. Allah devletimize ve milletimize zeval vermesin.
SURİYE SAVAŞI NEDEN ÇIKTI? İKİNCİ SA'DABAT PAKTI'NA MI GİDİYORUZ?
YAYINLAMA: 31 Mart 2017 - 00:00
Modern devletler olaylara bakarken bir kabile/aşiret reisi gibi bakmaz. Kapitalizmin hakim olduğu bir dünyada, cihat, haçlı seferi ve benzeri dini kavramlar kullanılsa da, savaşın nedeni ekonomi politiktir. Bir tarım toplumunda devlet, toplumun veya hakim zümrenin güç ve servetini artırmak için toprak fethetmek zorundadır, çünkü tarım ekonomisinde ana üretim faktörü topraktır. Ya kapitalist bir ekonomi niçin savaş çıkarır? O da toplumun veya hakim sınıfların güç ve servetini artırmayı amaçlar. Kapitalist sistemde ana üretim faktörü sermayedir, yani teknik olarak üretimde kullanılan makine ve teçhizat ve de daha güncel tabirle fabrikalar. Bir kapitalist ekonomi kendinden önceki sistemlerden farklı olarak daima büyümek zorundadır. Bu ise, sürekli daha fazla yatırım ve doğal olarak üretim fazlaları sonucunu doğurur. Üretim fazlaları eğer satılmazsa üreticinin elinde patlar, kâr oranları, üretim ve istihdam düşer. Üretim fazlasının satılması için de talep lâzımdır, çoklukla bu dış taleptir. Bu yüzden kapitalist bir dünyada savaşın birinci sebebi ürettiği fazla malları satabileceği yeni pazarlar elde etmektir. Sürekli daha fazla üretmek zorunda bir sistem olan Kapitalizm, doğal olarak, sürekli daha fazla enerji tüketmek zorundadır. Buyurun size savaşın ikinci nedeni: Enerji hammaddesi rezervleri ve enerji dağıtım hatları.
“Suriye’de savaş niye çıktı?” sorusuna bizde verilen cevaplar komiktir: “Hain Esed, Halep ve Hama’da Müslümanlara zulmediyordu ve Sünni mezheptaşlarımızı katlediyordu” veya “Türkiye Suriye topraklarına hakim olmak istiyordu ve radikal teröristleri Suriye’ye soktu”… Birinci iddia benzerleri IHVAN sempatizanı kesimler tarafından dillendirilirken, ikinci iddia benzerleri Türkiye’deki iç muhalif kesimler, dışarıda AB basını, FETÖ casus şebekesinin paralı askerleri, PKK eşkıya çetesinin sempatizanları ve İran’ın iftiralarıdır. Bütün bunlar erken orta çağda frengiden aklı dumura uğramış meczup din adamları veya hayduttan bozma yağmacı aşiret liderlerinin telaffuz edebileceği sözlerdir. “Hocam, öyleyse Suriye Savaşı neden çıktı?” diye bana sorarsanız hemen cevabı veririm: Doğal gaz rezervleri ve dağıtım hatları.
Suriye’nin kendi gazı değersizdir… Ama Suriye Orta Doğu’nun Akdeniz’e açılan kapısıdır. Orta Doğu’da doğal gaz rezervleri en yüksek ülkeler Kuzey Irak, Katar ve İran’dır. Bu üç ülkeden gelecek doğal gaz Akdeniz’den hangi pazara aktarılacaktır? Avrupa… Peki, Avrupa’nın doğal gaz musluğu kimin elindedir? Rusya’nın… O halde, kasabanın şerifi ABD hem AB’nin enerji güvenliğini sağlamak, hem de Rusya’nın gücünü kırmak için ne yapmalıdır? Katar – Irak – Suriye üstünden Akdeniz’e açılacak bir koridor ile Katar ve Kuzey Irak doğal gazını Avrupa’ya aktarmak. Promosyon olarak da Doğu Akdeniz’de ki zengin gaz yatakları, (Düşünün, her yerde halkların kendi kaderini tayin hakkından bahseden bizdeki tatlı su solcuları neden Kıbrıs’ın AB’ye bağlanmasını isterler?)… Böylece hem Rusya’nın Avrupa pazarındaki liderliği sarsılacak ve doğal olarak ihracat gelirleri azalacak, hem de Avrupa Rusya’ya bağımlılıktan kurtulacaktır. ABD için bu bölgede güçlü bir ortak mı, yoksa zayıf ve her koşulda kendisine muhtaç bir kukla devlet mi tercih edilir? Tabiî ki, kendi emrinden çıkmayacak bir kukla devlet tercih edilir. Bu yüzden ABD, bu hattın Türkiye üzerinden kurulmasına müsaade etmez. Çünkü Türkiye pazartesi günkü yazımda bahsettiğim şekilde Soğuk Savaş dönemindeki gibi kendini Batı’nın çıkarlarına vakfetmiş değildir, aksine Batı’ya karşı bağımsız bir politika izlemeye çalışmaktadır. O zaman ABD için strateji aşağıdaki gibi şekillenir: 29 Mart tarihli Aydınlık Gazetesi’nde Rafet Ballı’nın bahsettiğine göre 2009 yılında Beşşar Esad’a Katar ve K. Irak petrollerini Suriye üzerinden Akdeniz’e ulaştıran bir boru hattı projesi götürülmüştür, maliyetler büyük oranda Katar tarafından üstlenilecektir. Esad bu projeyi reddeder, çünkü bu Rusya’nın boynuna ilmeği geçirmek demektir. Bu durumda, ABD eski dosyalardan birini raftan alarak B planın devreye sokar: Başlangıçta Kuzey Irak ve Kuzey Suriye’yi kapsayacak, daha sonra mümkünse, Güneydoğu ve Doğu Anadolu ile İran’ın batısını da içine alacak bir Kürt Devleti… Bu devlet zayıf olacaktır ve kendi başına ayakta durması zordur. Hem zaten doğal gazı Amerikalı ve İngiliz şirketler çıkarıp pazarlayacaktır, şeyhlere ve ağalara da paylarını vereceklerdir. Pekiyi, Kürt Devleti nasıl kurulur ve kiminle kurulur? Barzani Kuzey Irak’ı zor bela tutmaktadır, geleneksel bağlara dayalı bir ilişkiler ağı vardır ve fazlasıyla güvenilmezdir, (her tarafa dönebilme ve ortağını anında satabilme kabiliyeti yüksektir). Bu yüzden ihale eşkıya çetesi ve uyuşturucu kaçakçısı PKK’ya kalır. Fakat bir sorun vardır: “Liderleri Interpol’ün Kırmızı Listesi’nde başlarına ödül konmuş olan PKK ile devlet mi kurulur?” O zaman, PKK’nın cici çocuk gösterilmesi gerekir. Ebu Gureyb Hapishanesi’nden bir şekilde çıkan ve hangi rahlenin önünde kimden icazet aldığı belli olmayan Saddam’ın eski askerleri, bölgedeki kimi aşiret reisleri ve her zaman CIA’in elinin altında hazır tuttuğu cihatçı çeteler bir araya getirilir. Bu arada istihbarat faaliyetleri ile Suriye’de gerginlikler tırmandırılır ve iç savaş başlar. Bizde romantik solcu (solcunun romantiği olur mu? DMD) arkadaşların hevesle karşıladığı “Rojava Devrimi” başlar. Akabinde, CIA ve MI6 ortak yapımı IŞİD filmi gösterime girer. Uyuşturucu kaçakçısı PKK, bir anda, feminist, çevreci, solcu ve laik Kürt yurtseverler kimliğine bürünür, utanmadan Atatürk’ü bir “psikopat ve alkolik gibi” gösteren filmin yönetmeni FETÖ’nün paydaşı kimi romantik sunucular demokrasi kahramanlığına soyunur, AB’nin gazetelerinde “kadın savaşçılar” peydah olur… Peşrev’den sonra asıl fasla gelmiştir sıra ki, sahaya başka bir oyuncu girer… TSK ve Fırat Kalkanı Harekâtı…
Bugün Türkiye’nin iç siyasetini anlayabilmek için jeo-politiğini iyi bilmek zorundayız. Türkiye’de savaş sanayinin gelişmesine, nükleer enerji santrallerinin kurulmasına, modern ulaştırma şebekesinin yapılandırılmasına karşı çıkan sözde “barışçı ve özgürlükçü” kesimlerin hangi oyunun figüranı olduğu aslında çok nettir. Kıbrıs’ta çözümü savunup, “Ne işimiz var Suriye’de?” diyen, “15 Temmuz bir tiyatroydu!” diye fısıldayan kesimler –hadi hüsn-ü zann edelim- jeo-politikten bihaberdirler. Bütün oyun Suriye ve Irak topraklarında bir eşkıya devlet tesis edip önce Türkiye’nin, sonra Rusya’nın ümüğüne çökmektir. Rusya’ya karşı temkinli olunmalı ancak bizim çıkarımız onların çıkarıyla örtüşmektedir… Rusya’nın bize daha fazla güvenebilmesi ve PKK devletine karşı bizim yanımızda yer alması için Suriye’yle ilişkileri normalleştirmemiz talebi bulunmaktadır. Bu durumda Türkiye’ye tek bir yol kalmaktadır: Suriye ve Irak’la ortak bir inisiyatif geliştirmek. İsmi bile hazır: İkinci Sa’dabat Paktı…
TÜRKİYE İÇİN YENİ BİR BÜYÜME PROGRAMI: ANA HATLAR
YAYINLAMA: 02 Nisan 2017 - 21:00
Şu referandumun hay huyu bir geçsin, yeniden ülkemin ekonomik problemleri tartışmalarda ön plana çıkacaktır. Ekonomik problemler içinde başta döviz kurundaki belirsizlik ve büyümede yavaşlama (% 5’in altı büyüme oranları Türkiye için yavaşlama sayılır) olmak üzere, sektörel problemler, enflasyon ve açıklar gibi birçok konu bulunmaktadır. Bütün bunlar, aslında tek bir iktisadi problemin farklı açılardan görülen yüzleridir: Yeni bir büyüme paradigmasına olan ihtiyaç.
Bir milli devletin büyüme politikası çok boyutlu olarak ele alınmalıdır. Bugün içinde bulunduğumuz küresel kaos ortamında bütün ülkeler için büyüme herkesin hedeflediği ama pratikte buna ulaşacak eylemlerin yapılamadığı bir ortam içermektedir. Özellikle gelişmekte olan ülkelerde küresel medya ve onun ülke içindeki uzantıları her şeyi piyasaya bırakma yolunda öneriler sunmaktadır. Bu ise, küreselleşmenin doğası gereği gelişmekte olan ülkelerin ülkeler merdiveninde aynı yerde kalmaları ve bir üst basamağa çıkmalarını engelleyecek bir şekilde küresel sermayenin tahsis edilmesi anlamına gelmektedir. Büyüme stratejisinin enine boyuna tartışılması bizim gibi ülkeler için çok büyük hayatiyet arz etmektedir.
Bir büyüme stratejisi için ilkönce hedeflerin tespiti gerekir. Türkiye için ana hedef kişi başına düşen gelirin 20.000 USD düzeyine çıkması anlamına gelir. Bugün kabaca 9.000 USD civarında dalgalanan milli gelirin Türkiye’nin 94 yıllık büyüme ortalaması olan % 5’ten hesaplanırsa 20.000 USD civarına gelebilmesi için kişi başına gelirin 2,2 katına çıkması gerekir. Nüfus artış hızı yıllık %1,5’tan ve devalüasyon oranı da yıllık %10’dan hesap edilirse örneğin 2023 yılında bugünkü gidişle kişi başına milli gelir 5862 USD civarına gerileyecektir. Bir kere buradaki en önemli pay TL’nın reel olarak sürekli değer kaybının önüne geçilmesidir. Eğer TL’nin değer kaybı hiç olmazsa ve yıllık %5 gibi bir büyümeyi tutturabilirsek, o takdirde, 2023 yılında Türkiye’nin kişi başına düşen milli geliri 11.030 USD değerine çıkabilir. Yani kısaca, 2023 ekonomik hedeflerine ulaşmak şu anda imkânsız değilse bile çok yüksek oranda olası değildir, (it is possible but highly improbable). Büyüme hedeflerini belirlemek, her şeyden önce ana büyüme trendini belirlemek demektir. “Belli bir vadede, yıllık yüzde kaç ortalama büyüme ve ortalama devalüasyon oranıyla hedeflediğimiz kişi başına düşen milli gelire ulaşırız?” Bu sorunun cevabı büyümenin programının niceliğini ve ana çerçevesini çizecektir. Örneğin 2023 hedeflerini 2033’e uzatsak, 2032 sonu ve 2033 başı için %1,5 nüfus artışı ve yıllık ortalama %2’lik bir reel devalüasyonla 20.000 USD kişi başına gelire ulaşmamız için %8,86’lık bir ortalama büyüme oranını tutturmamız gerekir, (dikkat edin bu ortalama büyüme oranıdır bazı yıllar daha yüksek bazı yıllar daha düşük olacaktır). Türkiye’nin mevcut durumla tarihi ortalamasını (yıllık ortalama %5) yakalaması bile çok zor görünmekteyken 2033 yılına kadar %8,86’lık bir büyüme hayal gibi gelmektedir. Bizim için daha makul bir ortalama büyüme oranı %7’dir. Yine yıllık reel devalüasyon oranını (nominal devalüasyondan TL enflasyonu çıkarıp dolar enflasyonunu eklediğimizde ulaştığımız oran – bu değer kişi başına milli gelirin dolar cinsi değerini büyümesini törpüleyen bir değerdir) %2’de tutturursak 20.000 USD kişi başına gelire ulaşmak için 25 yıl gerekmektedir.
Kısaca özetlemek gerekirse, mevcut şartlarda 2023 ekonomik hedeflerini tutturmak pek muhtemel değildir. Bu hedefleri 2040-45 yıllarına uzatsak dahi ortalama büyüme oranında ciddi bir artış ve TL’nin reel değer kaybının da kontrol altına alınması gerekir. Bu hesapla, 2045 yılına kadar ortalama yıllık %7 büyüme, % 1,5 nüfus artışı ve %2’lik reel devalüasyon oranları ile kişi başına 20.000 USD geliri yakalayabiliriz.
Pekiyi, bu hedefe ulaşmak için nasıl bir büyüme programı çizelim? “Piyasa dostu” bir büyüme programı mı? Bu büyüme programının niteliği ne olacak? Kısa ve orta vadeli para ve maliye politikaları, dış ticaret politikası, eğitim, teknoloji ve sanayi politikaları ne olacak? Hedef sektörler ne olacak? Bütün bu soruları önümüzdeki yazılarda ayrıntısıyla inceleyeceğiz.
KRİZLERE TAKILMADAN BÜYÜYEBİLMEK MÜMKÜN MÜ?
YAYINLAMA: 07 Nisan 2017 - 00:00
Pazartesi günkü yazımda ortalama yıllık yüzde oranlar cinsinden uzun dönem büyüme trendimizin %7, nüfus artış hızının %1,5, reel devalüasyonun da %2 olması durumunda 20.000 USD kişi başına gelire 2045 yılında ulaşılabileceğini vurgulamıştık. Bugünkü kişi başına gelirin de 9.000 USD olduğunu varsaymıştık. Hadi yuvarlak hesap olsun diye 10.000 USD kişi başına gelir (Yeni hesaplama yöntemiyle) varsayalım. O takdirde hedefe ulaşmak için yaklaşık 22 yıl gerekecektir. Bu da 2039’a karşılık gelmektedir. Düz hesap nihai hedef 2040 yılı olsun. Sonuçta 2023 Hedeflerini 2040 Hedefleri olarak revize etmek gerekmektedir.
Burada can alıcı nokta %7 yıllık ortalama büyüme oranını tutturmak kadar, bu büyümenin nasıl istikrar içinde gerçekleşeceğidir. İstikrarlı büyüme deyince, bunu bir örnekle anlatalım. Ortalama % 7 büyüme oranını kabaca 2040’ın sonuna kadar (2017 yılını da dahil edersek) 24 yıl için tutturmuş olalım. Ancak bu ortalamadır. Bu 24 yılı her biri sekiz yıllık olan üç ardışık döneme ayıralım. İstikrarlı ve istikrarsız büyüme olarak iki senaryo üretelim. İstikrarlı büyüme senaryosunda, güncel büyüme oranları ±%3 yani %4 ile %10 aralığında gerçekleşsin. Yani bunlar, minimum %4 maksimum %10 büyüme oranlarıdır ki, bugün herkes için tercih edilebilir değerlerdir. İstikrarsız büyüme senaryosunda ise güncel büyüme oranları ±%10 yani %-3 ile %17 aralığında gerçekleşsin. Yani minimum %3 küçülme maksimum %17 büyüme oranları varsayalım. Her sekiz yıllık dönemin ilk iki senesi %7 civarında, sonraki iki senesi %15 - %17 arasında, daha sonraki iki senesi %0 - %3 arasında ve en son iki senesinde de %-3 civarında büyüsün. Bu senaryo, bize tanıdık gelmelidir. Türkiye Petrol Krizinden bu yana her 7-8 senede bir Cari Açık – Dış Borç temelli krizlere girmiş bir ülkedir: 1972-3, 1980, 1987, 1994, 2001-2, 2008-9 ve (hiç istemem gerçekleşmesini ama) 2016-18 krizleri… Bunların bazıları çok can yakıcı olmuştur, bazıları siyasi gerginlikler tarafından gölgelenmiştir, bazıları da çok ciddi hasarlar vermeden sonlanmıştır. Ama bu büyümenin her sekiz senede bir durgunluk ve/veya krizlere gebe olduğu bir konjonktürü göstermektedir. Biz elbette ki, politikayı oluştururken istikrarlı bir büyümeyi sağlamak üzere hesap yapmalıyız. Pekiyi Türkiye’deki tarihi %5 ortalama büyüme trendinin istikrarsız olmasının sebebi nedir, bu trendi nasıl %7’ye çıkaracağız ve bu büyümenin istikrarlı olmasını nasıl sağlayacağız? Bu yazıda bu sorulara cevap arayacağız.
Türkiye’nin 20. yüzyılın ikinci yarısında yaşadığı istikrarsız büyüme sürecinin temel sebepleri iç talebe dayalı büyüme stratejileri ve ülkenin yatırım malları, enerji hammaddesi ve yüksek teknolojili mallarda dışa bağımlı olmasıdır. Eğer bir ülkenin ihraç mallarında bile üretim maliyetinin %80’i ithalata bağlıysa, o takdirde bu ülkenin ciddi bir yapısal cari hesap problemi var demektir. Türkiye’de uzun yıllardır yatırım malları ve enerji hammaddesi ithalatı toplam ithalatın %75 ilâ %80 arasında kalan büyük bir kısmını oluşturmaktadır. Bu yapı değişmediği müddetçe o çok konuşulan sihirli “üretim ekonomisi” de sonucu değiştirmeyecektir. Çünkü üretim demek zorunlu olarak hızla artan dış borç ve belli bir vadede bu dış açığa dayalı kriz ve küçülme demektir. İkinci olarak da, Türkiye yukarıda belirtildiği gibi yapısal cari hesap sorunları ile yüz yüzeyken, bu sorunlar göz ardı edilerek iç talebe yönelik büyüme politikaları uygulanmıştır. Evet, insafsız olmayalım: Genel olarak Türkiye’deki –özellikle sağ muhafazakâr görüşteki -politikacılar kalkınma, imar ve altyapı yatırımı amaçlı politikalar uygulamışlardır ki, bu da Türkiye’yi yeniden güçlendirmek ve ayakları üstüne kaldırmak amacı gütmekteydi. Ancak, Kapitalist üretimi gerçekleştirmek için dışa bağımlı olmak, zorunlu olarak bu büyüme süreçlerinin krizlerle aksamasına yol açmıştır. Bu çarpık yapı özellikle 1989 dış mali liberalleşme reformundan sonra daha belirgin hale gelmiştir, (1994, 2001 ve 2008 krizleri).
Bu krizlere uğramadan ve yapısal problemleri çözmeden büyüme politikası izlenebilir miydi? Eğer yapısal problemi çözmeden istikrarlı büyüme yakalamak istenirse bu iç tasarruflar yolu ile sağlanabilir. Ancak bunun da bir limiti vardır. Eğer işçi ücretlerini baskılar, zorunlu tasarruf yani vergiler yolu ile iç talebi de sınırlandırır ve bilerek düşük değerli Türk Lirası politikası uygularsanız, evet, borçlanmadan %3 ile %5 arası bir büyüme sağlarsınız, fakat bu büyüme geniş halk kitlelerinin tüketiminin kısılıp fakirleştikleri bir büyüme olur. Demokratik bir sistemde hiçbir politikacı bu yola sapamaz. Ancak totaliter ve halka hesap vermeyen bir rejimde bu gerçekleşebilir. İkinci yol, doğrudan yabancı sermaye yatırımlarına dayalı bir politika izlenmesidir ki, bu da yine Türkiye’nin jeopolitiğinde bir ülkenin %5 gibi bir ortalamayı sağlayacak büyüme için ihtiyaç duyacağı sermayeyi sağlamaya yetmemektedir, çünkü savaş ve terör risklerinin olduğu bir bölgeye yabancı sermaye ancak büyük ödünlerle gelebilir. Hele bunu %7 gibi bir büyüme hedefini sağlamak için hedefliyorsanız, yabancı sermayeye memleketin anahtarını verip gitmemiz gerekir. Demek ki, enerjide ve yatırım mallarında dışa bağımlılığı minimum düzeye getirmeden hızlı büyümemiz, ancak manda veya yarı sömürge olmayı ya da kendi vatandaşımızı, işçilerimizi fakirleştirmeyi kabullenerek gerçekleşebilir. Buna rağmen %7 büyümeyi gerçekleştiremeyebiliriz.
Sonuç olarak 2040 yılına kadar ortalama %7’lik büyümeyi, bu büyüme trendini krizlerle aksatmadan istikrarlı bir halde sürdürmeyi sağlamanın yolu temel iki sektörde dışa bağımlığı en aza indirmekle gerçekleşir. Eğer bu hedefi gerçekleştirirsek, o zaman dış talebe dayalı bir büyüme politikası belirlememiz gerekir. İstediğiniz kadar Fen Lisesi açın, bilgisayarcı yetiştirin, inovasyon yapın fark etmez; eğer sermaye mallarını büyük oranda içeride üretmezsek ve başta sürdürülebilir enerji kaynakları (rüzgâr ve güneş enerjisi) ve yerli enerji kaynağımız kömür ve hidroelektrik santrallerini yaygınlaştırmazsak, nükleer santral düşmanlığı yaparsak, bu yazdıklarımızın hepsi hayal olur. Sermaye mallarını içeride üretmek ve bu mallarda net ihracatçı konumuna gelmek devletin ana stratejisi olarak belirlenmelidir. Bu hedefe ulaşmak için, uygulanamayan 2023 hedeflerinde belirlendiği gibi başlangıçta Makine ve Teçhizat ile Elektrikli Makine ve Teçhizat Sanayilerini stratejik sektör ilan etmemiz gerekir. Bu sektörlerin içinde bulunduğu mikro ölçekli problemler ayrı bir yazı konusudur ki, zaten, 2023 hedefleri içerisinde bunlar belirlenmiş ve çözüm önerileri yol haritaları ile birlikte hazırlanmıştı. Enerji de dışa bağımlılığı ortadan kaldırmaya yönelik adımlar, özellikle Sayın Albayrak göreve geldiğinden bu yana hızlanmıştır. Ancak, bu çalışmaların somut bir nitelik kazanması ve fiiliyata dökülmesi de acil bir zarurettir. Bütün bu bahsettiğimiz önlemler ve yapısal dönüşüm reformları, merkezî bir planlama disiplinine muhtaçtır. Her kafadan bir ses çıkarak büyük dönüşümler gerçekleşmez. Hemen önerelim, DPT’yi yeniden aktif hale getirerek bölgesel kalkınma ajanslarını buraya bağlamalı ve Türk Varlık Fonu’nu da özellikle büyüme hedeflerini desteklemek için kullanmalıyız. Günün sonunda, bütün bunlar dış talebe dayalı bir büyüme stratejisinin temelini teşkil edecektir. Çünkü, ortalama yıllık %7’lik bir büyümeyi karşılayabilecek yeterli iç talep yoktur.
BÜYÜME, DIŞ TİCARET POLİTİKASI VE DIŞİŞLERİ
YAYINLAMA: 10 Nisan 2017 - 00:00
Cuma günkü yazımdaki ufak bir hatayı düzelterek başlıyorum. Yıllık ortalama %7 büyüme, %2 reel devalüasyon ve %1,5 nüfus artış oranları ile 2039 yılında 20 bin USD kişi başına gelire ulaşabileceğimizi belirtmiş ve düz hesap 2040 yılını hedeflemiştik. Doğrusu şu olacaktır: 2038 yılında 20 bin USD kişi başına gelire ulaşabiliyoruz. Bu trendle 2040 yılında kişi başına gelir 22 bin USD üstüne ulaşmaktadır. Ama psikolojik etkiyi düşünerek proje revizyonunun ismini 2040 Hedefleri koymak makuldür.
Büyümenin dış pazara yönelik olması gerektiğinden bahsetmiştik. Bunu somut değerlerle ifade etmek gerekir: Eğer, 2040 yılında 2,5 trilyon USD cari milli gelir ve 1 trilyon doların üstünde toplam cari ihracat elde etmek istiyorsak, %7’lik reel büyümenin %4’ü ihracattan gelmeli. Bunun içinde tabii ki hizmet ihracatı kategorisindeki turizm de hesap edilmektedir. Yani her sene toplam milli gelire yapılan katkının %57’si dış talepten kaynaklanmaktadır. Bu büyüklükte bir ihracat artışının kaynağı, tabii ki, dış dünyanın büyüme hızı ve bizim dünya pazarındaki payımızla bağlantılıdır. Burada iki senaryo ortaya koyalım:
Birinci Senaryo: Türkiye’nin dünya pazarlarındaki payının değişmediği durum;
İkinci Senaryo: Türkiye’nin dünya pazarlarındaki payının arttığı durum;
Birinci Senaryo’yu esas alırsak dünya ekonomisindeki payımızın artmaması halinde dünyanın 2040 yılına kadar en az ortalama %8 büyüme oranında büyümesi gerekecektir. Bir devlet bir plan ve hedef ortaya koyarken, bu planları hazan rüzgârlarında savrulmaya bırakamaz veya zar atıp düşeş gelmesi için dua etmez. Dünyanın %8 büyümediğini, uzun bir müddet de bu büyüme oranına ulaşamayacağını, hemen hemen bütün araştırma kuruluşları söylemektedir. Dolayısıyla, dünyanın tamamına satış yapsak bile bu bize istediğimiz ihracat artışını sağlayamayacaktır, (NOT: Burada ihracatın %4 büyümesi değil, toplam milli gelirin %7’lik büyümesinde ki %4’ün ihracattan kaynaklandığı varsayılmaktadır ki bu da ihracatın reel olarak ortalama %10 büyümesi anlamına gelir. %2’lik reel devalüasyonu düşersek kabaca %8’lik reel ihracat artışı gerekir.).
İkinci Senaryoyu baz alırsak, o takdirde, ihtiyacımız olan hızlı ihracat artışının dünyadaki ihracat payımızı yükselterek gerçekleştirileceği açıktır. Türkiye, mevcut durumda, AB’ye aragirdi ve düşük katma değerli mal satmakta, Ortadoğu’daki şeyh ve ağalara (başta Kuzey Irak’ta Barzani aşireti olmak üzere) taahhüt hizmeti sunmakta, Alman ve Rus turistlere neredeyse sıfır dışsallık sağlayan paket turizm hizmeti sunmaktadır. Bu profille beklenen ihracat artışı sağlanamaz. Burada ben, “Teknolojik yeniliklerin olduğunu varsaymadan, mevcut şartlarda nasıl ihracat gelirini arttırabiliriz?”, sorusuna cevap vermeye çalışıyorum. Teknolojik Yenilik ayrı bir yazı konusudur… Türkiye’nin gündeminde hiç dikkate almadığı bir ihracat pazarı bulunmaktadır: Çin… Biz bu güne kadar, bu ülkeyi bir pazar – müşteri olarak değil ihracatta rakip olarak gördük. Bu bakış açısının değişmesi gerekir. Öte yandan AB’yle iktisadi ilişkileri koparalım demek de ahmaklık olur. AB’yi bir siyasi proje olarak değerlendirmek ne kadar yanlış ve Türk kimliğine ve Türkiye Cumhuriyeti değerlerine aykırıysa, AB ile bütün iktisadi ilişkilerimiz donduralım demek de o kadar yanlıştır.
Kabaca duruma göz atacak olursak, AB 400 milyon nüfus, ortalama 40 bin USD kişi başına gelir ile yuvarlak hesap 16 trilyon USD’lik bir pazardır. Çin ise 1,348 milyarlık nüfus ve düz hesap 8 bin USD’lik kişi başına gelirle 10,83 trilyon USD’lik bir pazardır. AB zengin ve lüks malları satın alabilecek, 1995’ten bu yana Gümrük Birliği içinde olduğumuz ve şu sıralarda Gümrük Birliği anlaşmasını her iki tarafın menfaatlerini gözetecek şekilde revize ettiğimiz bir iktisadi bölgedir. Herkesin bildiği gibi, AB’nin kalbi ve beyni de Almanya’dır. Bu pazara daha yüksek kaliteli, tasarım ve beşeri sermaye yoğun malları ihraç etmek hedef olarak belirlenmelidir. Mevcut durumda biz ne yapıyoruz? Çin ve Hindistan gibi niteliksiz iş gücü yoğun ülkelerle AB’ye katma değeri düşük mal ihracında yarışıyoruz. Onlar işçilerini karın tokluğuna çalıştırarak ihracat yaparken, biz Gümrük Birliği’nin sağladığı avantajlardan istifade ediyoruz. Halbuki, AB’ye çok daha teknoloji ve beşeri sermaye yoğun mallar satılabilir. Türkiye’nin bunu sağlayacak birikim ve beşeri sermaye donanımı mevcuttur.
Öte yandan, Çin üç parçalı bir ülkedir. 80 milyon insan (bir Türkiye) kişi başı 44 bin USD civarında gelire sahiptir, yani AB ortalaması ayarındadır. 600 milyon insan (yaklaşık sekiz Türkiye) kişi başına 10 bin USD gelire sahiptir, yani Türkiye ayarındadır. Geri kalan 670 milyon insan (yaklaşık dokuz Türkiye) ise 2000 USD gelire sahiptir, yani yaklaşık Pakistan ayarındadır. Bu ülkede hızlı büyümenin sonucunda ortaya çıkan her türlü tüketim talebi çok yüksektir. Bizim, özellikle giyim ve gıda sektörümüz, tarım sektörümüz buradan çok rahat sebeplenebilir. Amaç 600 milyonluk Türkiye ayarındaki ana kitledir. Bugüne kadar böyle bir hedef çizilmemesinin temel sebebi Türkiye’nin Gümrük Birliği ile elinin ayağının bağlanmasıdır. Gümrük Birliği revize edilirken ikili serbest ticaret anlaşmalarında bağımsız davranabilme ayrıcalığına sahip olmamız çok önemlidir.
Bütün bu hedefleri çizdik, pekiyi, dış politikanın da bu amaçlar yönünde şekillenmesi gerekmez mi? Elbette… Ciddi bir devlet bütün farklı politikalarını belli bir milli amaca sevk eder Her şeyden önce, Dış Politika’nın bir uzlaşma sanatı olduğunu ve çevrenizdeki komşularınız ve dünyadaki ortaklarınızla sürekli kavga ederek uzlaşmaya varamayacağınız gerçeğini unutmamalıyız.
Soğuk Savaş Dünyası’nda Dışişlerimiz NATO’nun şubesi gibi davranmıştır. O dönemde, Dış Politikamız açısından Batı dışında bir dünya yoktur, hele iktisadi hedefler gibi gereksiz konularla hiç iştigal etmemişlerdir. AET’ye göbekten bağlanalım da (nerede kaldı Kuvva-yi Milliye ve Atatürk’ün tam bağımsızlık ilkesi) ne olursa olsun havasındaydık. Şimdi ise, bir Orta Doğu hayranlığı aldı başını gidiyor. Evet, kültürel yakınlık içinde bulunduğumuz ülkelerle dost olalım, fakirlere yardım edelim, Orta Doğu’da barışı sağlamaya çalışalım… Ama bunlar, gündemin ana unsuru olmamalıdır. Türkiye’nin hem AB’ye hem de Shanghai Dünyası’na ihtiyacı vardır. Orta Doğu’da ise, ABD’nin kuklası şeyhlikler ve ağalıklardan başka bir şey çok bulamazsınız. Buralar ancak müteahhitlerimizin karnını doyurur, ihracatçılarımızın değil.
Sayın Cumhurbaşkanı’mızın “yeniden büyük Türkiye” ve “bölgesel güç Türkiye” hedeflerine can-ı gönülden iştirak ediyorum… Bu hedeflere ulaşmak için de ne yapmamız gerekeceğini tartışmaya devam edeceğiz…
KALKINMA İÇİN ÜNİTER DEVLET ŞARTTIR
YAYINLAMA: 14 Nisan 2017 - 00:00
Çözüm Süreci ve ondan birkaç yıl öncesine kadar giden bir mazide Türkiye’nin “entelektüellerini” bir adem-i merkeziyetçilik sevdası, federasyonun ne kadar çağdaş ve insancıl bir yönetim olduğu yolunda deruni bir iman ve Türk isminden bir nevi utanma duygusu almıştı. Bürokratik devlet ülkenin kalkınma problemini çözemeyecekti, hem AB kriterleri bunu dikte ediyordu. Yoksa Karen Fogg’a, tescilli FETÖ’cü Joost Lagendijk’a, Cem Özdemir’e ne derdik, küresel medeniyetten kopardık “hafizanallah”…
Alman vakıflarının maaşlı elemanları, Abant sofralarının yiyici takımı, tatlı su solcuları ve birtakım kerameti kendinden menkul İslamcılar… Hepsi tek bir ağızdan üniter devletin ne kadar çağdışı olduğunu, ülkenin ancak yerinden yönetimle kalkınacağını döne döne yazdılar, söylediler… Bazı sevimli spikerler, bazı siyasetçileri televizyona çıkarıp öz be öz “Türk Malı” türküleri televizyonda çığırtıp, özyönetim sevdalılarına moral aşıladılar… Hendek savaşlarında Türk Ordusu ve Türk Hükümeti’nin Osmanlı Tokadını yiyince suskunluğa bürünmüşlerdi. Bunlar yeniden başlarını kaldırmaya başladılar… Ne diyelim: “Benim oğlum bina okur, döner döner yine okur…”
Çok fazla polemik yapmayalım, bu işi ehillerine bırakalım… Gelin isterseniz neden özyönetimin / federasyonun Türkiye şartlarında kalkınma değil fakirlik, gelir dağılımında bozulma ve sonunda milli aidiyetin ortadan kalkmasıyla sonuçlanacağını irdeleyelim.
Özyönetim veya federasyon projesi aynı milli ekonomi içerisinde olan ve aynı para birimini kullanan fakat farklı vergi mevzuatı, birbirinden ve merkezden özerk harcama yetkisi sahibi bölgeciklerin kurulması temeline dayanır. Eğer o ekonomi içinde bölgeler arası gelişmişlik farkları ihmal edilebilecek düzeydeyse, ülke nüfusu nispeten homojen etnisiteye ve inanca mensupsa, bu takdirde, yerinden yönetim halkın iktisadi problemlerinin daha hızlı çözülmesine ve kalkınmaya katkıda bulunabilir. Ancak, eğer ilgili ekonomi içinde, şehirleşme oranı, gelir ve servet dengesiz bir şekilde dağılıyorsa o takdirde yerinden yönetim kalkınma değil fakirleşme getirir. En güzel örnek Avrupa Birliği’dir.
Ortak para kullanan ama farklı maliye politikaları uygulayan bölgeciklerin entegrasyonu çeşitli problemler doğurur. Bunun birincisi sermayenin getirisindeki farklılıktır. Bütün ekonomide ortak paranın ortak faizi geçerliyken, bölgeler arası gelişmişlik farkından dolayı sermayenin getirisi farklılaşır. Daha zengin ve şehirleşmiş bölgelerde hem üretim teknolojisi hem de beşeri sermaye donanımı diğer bölgelere göre daha yüksektir. Uzun dönemde, piyasada oluşan reel faiz ülkenin içindeki bölgelerin sermaye getirisinin ortalamasına yaklaşırken, bu durum sermayenin görece daha fakir bölgelerden zengin bölgelere akmasına yol açar. Dolayısıyla ülke içinde, sermaye ve emek donanımları çok farklılaşan bölgeler ortaya çıkar. Fakir bölgelerle zengin bölgeler arasındaki fark şehirleşme oranı, gelir ve sermaye birikimi açısından artar. İkinci problem, ülkenin zengin bölgelerinde aşırı şehirleşme ve sermaye birikiminden dolayı ortaya çıkabilecek jeo-stratejik zafiyettir. Eğer bir ülkenin üretimi ve vergi gelirlerinin yarıdan fazlası birkaç şehirde üretiliyorsa, bir savaş anında bu şehirlerin bombalanması ülkenin teslim bayrağını çekmesine yol açar.
AB güzel örnektir dedik. AB’de ortak para kullanılmaktadır: AVRO. Öte yandan, ortak bir maliye politikası yoktur. Ülkeler arası ciddi gelişmişlik farkları vardır: Hemen hemen teknoloji üretebilen, yüksek katma değerli mal arz eden tek ülke Almanya’dır, Fransa ve İtalya belli sektörlerde lüks tüketim malı üretir, İngiltere ise doları AB’ye pazarlayan tefeci konumundadır. Bunun dışında diğer ülkeler, gitgide AB’ye bağımlı hale gelmişlerdir. Almanya’da sermayenin getirisi çok yüksektir. Bu sermayedarın kazandığı geliri gösterir. AVRO faizi ise bütün AB ülkelerinin sermaye getirilerinin ortalamasını gösterir. Bu yüzden, özellikle AVRO faiziyle yatırım yapmak zorunda olan işadamları, bu faizin üstünde getiriye sahip ülkelere yatırım yaparlar ki, bu ülke Almanya’dır. Almanya’daki teknolojik üstünlük ve yüksek üretkenlik, öyle bir noktaya ulaşmıştır ki, AB ülkelerinin açıklarını topladığımızda Almanya’nın dış ticaret fazlasına karşılık gelmektedir.
Türkiye’nin durumuna gelince… Kabaca haritada Samsun – Adana arasına bir hat çekelim. Bu hattın doğusunda gelişmişlik düzeyi ortalama Pakistan kadarken, batısında ortalama Avusturya kadardır. Türkiye’nin milli gelirinin yaklaşık %60’ı ve vergi gelirinin yaklaşık %70’i üç ilde üretilmektedir: İstanbul, Kocaeli Bursa… Yeni yapılan altyapı yatırımlarıyla önümüzdeki 15-20 yıl içerisinde Bursa, Yalova, Kocaeli, Sakarya, İstanbul ve Tekirdağ tek bir megapola dönüşecektir. Hal-i hazırda İstanbul 14,8 milyon, Kocaeli 1,78 milyon ve Bursa 2,34 milyonluk nüfusa sahiptir, yani yaklaşık 20 milyon insan… Bu da 80 milyonun beşte biri ya da %25’i anlamına gelir. Üç vilayet ve bu kadar küçük bir alanda bu kadar insan, sermaye ve üretim gücünün istiflendiği durum ciddi bir dengesizlik içermektedir.
Şimdi farz-ı muhal düşünelim, 81 vilayetin tamamı “bütün şehir” ilan edilsin ve bunları da daha büyük eyaletler şeklinde bir araya getirelim. Her bir eyaletin yönetimi vergi toplayacak, hemen hemen bütün kamu hizmetlerini yerine getirecek, ihalelere ve altyapı yatırımlarına karar verecektir. Bu şu demektir: Trabzonlu Trabzon’dan toplanan vergi ile, Hakkarili Hakkari’den toplanan vergi ile, İzmir İzmir’den toplanan vergi ile İstanbul da İstanbul’da toplanan vergi ile idare edilecektir. Ama sermaye ülke içinde istediği her yere gidebilir. Yatırımcının ödediği faiz İstanbul’da İstanbul’un gelir düzeyi ve üretkenliği ile belirlenirken, neredeyse gelişmişlik açısından Afganistan standardına yakın bölgelerde de bu faiz geçerli olacaktır. Sonuçta sermaye ve tabii ki emek çok daha hızlı bir şekilde Marmara Bölgesi’ne akacaktır. Allah aşkına, Türkiye’nin en az 15 vilayetinde vergiyi bırakın elektrik – su parası toplanamıyor, oradaki yerinden yönetim hangi parayla hangi hizmeti sunacaktır? Sonuç özerk bölgelerin borç yükünün ödenemez noktaya gelmesi ve iflaslarıdır. “Efendim, İstanbul’dan vergi alırız…”, denebilir. Kendi parlamentosu, vergi toplama ve harcama özerkliği olan İstanbul niye vergi gelirini paylaşsın ki… Hiçbir politikacı bu şartlarda böyle bir insaniyet göstermez, çünkü seçmenine bunu anlatamaz. Netice: Fakir daha fakir ve zengin daha zengin olur. Bu mudur bizim hedefimiz?
Bu çarpık yapıyı düzeltmek için, zenginden alıp fakire veren üniter milli devlete ihtiyaç vardır. Eğer Pakistan ayarındaki doğuyu Avusturya ayarındaki Batı seviyesine çıkarmak istiyorsak hem üniter devleti daha pekiştirmeli, hem de sosyal devleti ihya etmeliyiz. Rakamlar, sayılar, akıl ve mantık bunu söylemektedir. “Pekiyi Hocam, niye özerklik isteniyor?”, diye soracak olursanız, belli mahfillerde bazı akıldaneler PKK’ya affın gelmesi halinde, eşkıyaların nasıl topluma kazandırılacağını düşünmektedirler: Ne yani Murat Karayılan kebapçı mı olacak, ya da Cemil Bayık İddaa bayiliği mi alacak? Otuz senedir uyuşturucu kaçakçılığı ve cinayetten başka bir mesleği olmayan eşkıyayı ancak Jandarma yapabilirsiniz. İşte özerklik bunun için isteniyor.
VOX POPULİ VOX DEİ
YAYINLAMA: 17 Nisan 2017 - 00:00
Bu satırların yazıldığı sırada daha oy verme süreci devam etmekteydi. Bu yüzden sonucu şu anda bilemiyorum. Sonuç ne olursa olsun, 17 Nisan’dan itibaren baş etmemiz gereken temel meseleler aynen yerinde duracaktır. Bölgeler arası gelişmişlik farkları, yüksek işsizlik, istikrarsız kurlar, para-maliye politikaları ile kur rejimi arasındaki uyumsuzluk, yeni yüzyılda rekabet edebilme gücümüzü artırabilmek için eğitim, bilim ve teknoloji politikalarının yenilenmesi, dış politik sorunlar vb. Yani, sonuç ne olursa olsun, problemlerimiz aynen devam edecektir. Bunun için büyüme politikamızın revize edilmesi şarttır. Dört yazıdır bu konuda yazıyorum; inşallah, cuma günü bu teknoloji politikasına değineceğim.
Referandumda oylanan, aslında, devletin idare sisteminde köklü bir değişiklik yapılıp yapılmaması idi. Bunu tarihimizden iki örnekle somutlaştırabiliriz: Fatih Sultan Mehmed Han ve Sultan II. Mahmud Han. Bilindiği gibi Türk Devlet geleneğinde kuvvetli bir devlet başkanı ve kuvvetli bir Başbakan birlikte icrada bulunurlar. Hükümeti kuran ve hükümetten sorumlu olan zamana göre ismi değişse de (Vezir-i Azam, Sadrazam, Başvekil ve bugün) Başbakan’dır. Güçlü yetkilerle donanmış olan Cumhurbaşkanı da ki, saltanat döneminde bu Padişah’tı, devletin uzun vadeli politikalarını kesintisiz bir şekilde işletme ve devlet organları arasında koordinasyonu sağlamakla yükümlüydü. Bu sisteme Kabine Sistemi adı verilir ve Fatih Sultan Mehmed Han tarafından başlatılmıştır.
Fatih’ten bu yana Osmanlı tarihine bakarsanız, kendi karizmatik kişilikleriyle öne çıkarak liderliği eline almış Padişah sayısı iki elin parmaklarını geçmez: Fatih Sultan Mehmed Han, Yavuz Sultan Selim Han, Kanuni Sultan Süleyman Han, Sultan Dördüncü Murad Han, Sultan II. Mahmud Han ve Sultan II. Abdülhamid Han. Fatih’ten 1923’e kadar geçen 470 senenin diyelim ki, 350 senesinde ülkeyi başbakanlar idare etmiştir. Cumhuriyet dönemi de benzerdir. Atatürk, İnönü ve tabii ki şimdiki Cumhurbaşkanı’mız Recep Tayyip Erdoğan liderlikleriyle başbakanları gölgede bırakmıştır. Ancak bu üç isim haricinde Cumhuriyet tarihinde esas olan başbakanlardır: Menderes, Demirel, Ecevit, Özal, Erbakan ve son olarak da yine Recep Tayyip Erdoğan. Eğer Halkımız “Hayır” verdi ise, Fatih’ten bu yana gelen geleneğin devamında karar kılmıştır.
Eğer halkımız “Evet” oyu verdi ise, o takdirde de, milletin iradesi Sultan II. Mahmud örneğini dikkate almıştır denebilir. Sultan II. Mahmud Han tahta çıktığında, tefessüh etmiş bir devlet mekanizması, adalet dağıtamayan adliye, ilim veremeyen bir ilmiye ve eşkiyalaşmış bir darbeci çeteye dönmüş askeriyeyle karşı karşıya kalmıştı. Bu da, yetmezmiş gibi, memleketin her yanında adeta birer “paralel devlete” dönüşmüş eşkıyadan bozma ayanlar türemişti. Sultan II. Mahmud, risk aldı ve kendi devletini yıkıp yeniden kurdu. Bugün, eğer halkımız “Evet” oyu verdiyse, milli irade devletin dünyada gelişen konjonktüre ve ülkemize yönelik tehdit algılarını minimize edecek şekilde yeniden örgütlenmesine onay vermiş demektir. Nitekim bugün de “Paralel Devlet Yapılanması’ndan”, darbeci çetelerden ve eşkıyadan mustarip değil miyiz? Milletimiz ne karar verdiyse, en doğru karardır. Latin atasözünün dediği gibi: “Vox populi, vox Dei”, yani, “Halkın sözü, Hakk’ın sözüdü
EİNSTEİN, KEYNES VE SÜRÜ PSİKOLOJİSİ
YAYINLAMA: 21 Nisan 2017 - 00:00
Albert Einstein her şeyden önce profesyonel bir fizikçi olmakla birlikte aynı zamanda amatör bir filozoftu. Aynı zamanda samimi bir monoteist idi, (bizim iklimdeki karşılığı muvahhiddir). Einstein kendi zamanına gelene kadar hakim olan Newtongil Fizik anlayışını yenileyerek, onun üstüne daha karmaşık ve daha muhteşem bir bina dikmiştir. Kısaca özetleyecek olursak Newtongil Fizik, özellikle çekim ve hareket kanunları ile mekanik bir evren anlayışını kurgulamıştı. Bu görüşün felsefi dayanağı Aristo’ya kadar (El muallim – i Evvel; İlk Öğretmen) gider. Aristo da, Tanrı’nın evreni mükemmel bir saat gibi yarattığını ve hareketin ilk ivmesini verdiğini sonra da karışmadığını, evrenin de o zamandan bugüne sürekli şaşmaz bir saat gibi bu kanunlara göre devindiğini iddia etmekteydi. Kendisi aynı zamanda muvahhit Hristiyanların başpiskoposlarından olan Sir Isaac Newton’da doğrusal diferansiyel denklemler sistemi olarak tanımladığı evrenin mimarisini bir çekim sabitesi etrafında şaşmaz bir saat gibi çalışan mekanik bir tasarım olarak modellemişti. Öyle ki, en küçük atomlardan en büyük gök cisimlerine kadar hepsi aynı değişmez hareket ve çekim kanunlarına tâbiydiler. Bu bakış açısı Aydınlanma Çağı için çok uygun bir yaklaşımdı. Nitekim, 200 yıl sonra Neo Klasik İktisatçılar da kapitalist sistemi bireysel alıcı ve satıcılardan (toplumun atomları) oluşan piyasaların ve piyasaların bileşiminden oluşan ekonomilerin Newton yöntemine benzer bir şekilde doğrusal diferansiyel denklemler sistemi çerçevesinde mekanik bir yapıyla birbirine bağlı olduğu ve şaşmaz bir saat gibi işlediğini varsaydılar. Bireyler kendi boyutlarında gayet rasyonel bir şekilde üretim, tüketim ve tasarruf kararlarını vermekteydiler. Onların kararlarının toplamı da arz ve talep kanunlarıyla piyasaları çalıştırmakta ve tıpkı Newton’un atomları gibi aslında çok küçük ve piyasaları etkileyemeyecek aktörler olarak büyük ekonomi bünyesinin iradesiz hücrelerini oluşturmaktaydılar. Burada dikkat çeken nokta, ekonomik sistemin hiçbir kazaya (krize, işsizlik ve iflaslara) uğramadan saat gibi çalışmasıdır. Kapitalist sistemin genel kanunları mikro bazda da makro bazda da değişmemekteydi. Analiz aynı zamanda statikti, yani zaman ve mekân içinde değişmeleri dikkate almazdı. Bu ise iktisatçıları toplumların tarihsel, kültürel ve coğrafi farklarının bireyin kararları üstünde hiçbir etkiye yol açmadığı ve bütün toplumların aynı iktisadi kanunlara tâbi olduğu kanısına ulaştırıyordu.
Einstein fizik bilimine üç önemli katkıda bulunmuştur. Bunlar: (i) madde ve enerjinin aynı şeyin farklı formları olduğu, (ii) mekân ve zamanın sabit olmadığı, (iii) çekim ve hareket kanunlarının boyutlara göre değişebildiği iddialarıdır. Einstein’a göre Newton Fiziği Özel Görelilik olarak tanımlanmalıydı, yani gözlem yapan araştırmacının hız, kütle ve zaman-mekân hakkındaki bilgileri bütün evrene uygulanamazdı. Bu yüzden kendi geliştirdiği kurama Genel Görelilik adını verdi. Ona göre, Newton Kuramı kendi kuramının özel bir durumunu yansıtıyordu. Einstein’ın bulguları, bugün sahip olduğumuz teknolojinin gelişmesinde, dünyaya ve evrene bakış açımızda köklü değişikliklere yol açmıştır. Cep telefonundan uzay araştırmalarına, nano teknolojiden hologramlara ve hatta Sicim Teorisine kadar bugünkü bilgimizin ulaşabildiği her yerde ve ulaşabilme kapasitesinde bu tatlı ve muzip adamın gülümseyen yüzünü görürüz. John Maynard Keynes, her ne kadar Einstein gibi tatlı ve muzip bir adam değil, hatta tam tersi snop ve soğuk bir Victoria devri aristokratı ise de, iktisat bilimine getirdiği çığır benzeridir. Keynes, ekonomilerin bir saat gibi şaşmaz bir şekilde işlemediğinin farkındaydı. Öte yandan, Neo-Klasik iktisatçıların tersine kırsal bir toplumda atölye tarzı küçük işletmelerden oluşan bir ekonomide değil, aksine yoğun olarak şehirleşmiş bir toplumda dev firmaların yönettiği tekelci bir kapitalist ekonomi içinde yaşamaktaydı. Şehir hayatı, insanların yalnız değil ama büyük kitlelerin bir parçası olduğu, toplum hayatında sahip oldukları rollere uygun davrandığı ve bireysel rasyonel kararlardan çok sürü psikolojisine uygun hareket ettiği bir yapıya yol açmaktaydı. Burada modern kimyadan modern iktisadın farkını da ortaya koyuyordu. Bir gaz kütlesi içindeki atomların hareketinin ne yöne olacağı önceden kestirilemezken, gaz kütlesinin bütün olarak hareketi öngörülebilirdi. İktisatta ise ekonomi içindeki bireylerin rasyonel hareketleri önceden kestirilebilirken, insanların kitle halinde hareketleri hiçbir rasyonel kurala uymayabilirdi. İktisadi olaylar da, işçilerin ücret pazarlıkları, firmaların fiyat koyma stratejileri ve yatırımcıların yatırım kararları, Neo-Klasik iktisadın çizdiği gibi rasyonel ve önceden kestirilebilir eylemler değildi. Aksine bu toplu eylemler, ani değişimlere ve önceden öngörülemez hareketlere tâbi idi. Dahası, toplumların bir bütün olarak iktisadi faaliyeti sosyolojik, psikolojik ve tarihsel etkenler tarafından kısıt altına alınmış idi. Sürü psikolojisi ile davranan bir toplumun iktisadi faaliyeti de önceden kestirilemezdi. Dolayısıyla, ekonominin bir saat gibi şaşmaz şekilde çalışması ancak özel bir durumu gösterirdi. Genel olan ise, krizlerin sıklıkla vuku bulabileceği istikrarsız bir iktisadi yapıydı. Bu yapının ana temellerinden biri de iktisadi kararlarda belirsizliğin sahip olduğu önemdi. Aynı zamanda, Keynes, tıpkı madde ve enerji arasında gözetilen katı ayrımı ortadan kaldıran Einstein gibi, Neo-Klasik iktisatçılarca sıkı sıkıya savunulan reel ekonomi – parasal ekonomi arasındaki ayrımı da ortadan kaldırmış ve bunların geçişken olabileceğini göstermişti. Pekiyi, Keynes’in bizim açımızdan önemi nedir: Sürü psikolojisini kontrol altına alacak bir dizi politika reçetesi sunulmasına ön ayak olmasıdır. Bugün eğer bir para ve maliye politikasından bahsediyorsak, Merkez Bankalarının bir kıymet-i harbiyesi varsa, devlet sosyal hizmetler üretebiliyorsa hepsi aslında Keynesgil model üstüne kurgulanmıştır.
Bütün bunlardan neden bahsediyorum? Son günlerde siyasi atmosferde insanların birbirini düşman gibi gördüğü ve taraftarlık – sürü psikolojisiyle beslenen irrasyonel davranışlara şahit olmaktayız. Bunlar, (birbirini denize dökmeler, karşı görüştekileri mürteci – hain, cahil – terörist olarak adlandırmalar) günlük hayatımızda birbirimize karşı söyleyemeyeceğimiz, hatta söylemeyi aklımıza dahi getiremeyeceğimiz argümanlardır. Bir sürüye mensup olmanın verdiği şehvet ile akıl dışı ithamlarda bulunmak, bırakın suç olmayı, her şeyden önce ayıptır. Ve bazen… Ayıplar suçlardan daha tehlikeli, ahlaksızlık kanunsuzluktan daha öldürücü olabilir. O zaman Keynes ne diyor? Devleti yöneten büyüklerimizin, bir an önce bu ortamı değiştirecek eylem ve söylemlere girerek, kitle psikolojisinin yaratacağı kırgınlıkları kontrol altına alması gerektiğini söylüyor. Her şeyden önce, bağlı olduğumuz siyasi, dini ve sınıfsal gruplara değil, içinde doğduğumuz millete mensup olduğumuzu hatırlamamız gerektiğini söylüyor. İnşallah, Keynes’in bu uyarıları dikkate alınır…
TEKNOLOJİ POLİTİKASI VE BÜYÜME
YAYINLAMA: 24 Nisan 2017 - 00:00
Dört yazı boyunca ilk önce büyüme hedefinin belirlenmesi, büyümenin sektörel niteliği, büyüme ve dış ticaret politikası ve büyümenin gerektirdiği idari yapı üzerine yazdım. Hedefimiz olan %7 büyümenin gerektirdiği talep yapısının genellikle dış kaynaklı olması gerektiğinden bahsetmiştik. Ancak hali hazırda, %7 büyümenin nasıl sağlanacağı hakkında bir bahis açmadık. Bugün biraz bundan bahsedeceğim.
2040 yılına kadar yıllık ortalama %7 büyüme oranı demek Türkiye’nin uzun dönem denge büyüme oranını değiştirmek demektir. Büyüme iktisadında uzun dönem denge büyüme oranı, adı üstünde uzun dönemde belirlenen, yani aylar veya yıllar değil on yıllar alacak bir değişimin trendi anlamına gelir. Egemen iktisat teorisinde, bir ülkenin uzun dönem denge büyüme oranını belirleyen üç temel parametre vardır: Nüfus artış hızı, amortisman (yıpranan sermayenin yenilenme) oranı ve teknolojik gelişme hızı. 1987 Nobel İktisat ödülü sahibi Robert Solow’un formüle ettiği Neo- Klasik Büyüme modeli, kapalı ekonomi, tam rekabet ve teknolojik yeniliklerin anında herkes tarafından kullanılabilir olduğu (egzojen teknoloji) varsayımları altında, bir kapitalist ekonominin kendiliğinden uzun dönem dengesine ulaşabileceğini ve bu büyüme oranının da yukarıda bahsedilen üç parametreye dayandığını belirtir. Nüfus artış hızı, hiçbir devlet yöneticisinin kontrol edebileceği bir oran değildir ve demografi kanunlarına tâbidir. Amortisman oranı da, kullanılan üretim fonksiyonu ile tanımlı teknik bir orandır, politika yolu ile belirlenemez. O zaman, geriye kalan nedir: Teknolojik gelişme hızı. Bu oran da, Solow’a göre, dışsaldır, yani teknoloji gelişimi iktisattan ve dolayısıyla devletin politikalarından bağımsızdır ve rastlantısaldır. Solow’da ekonominin uzun dönemde bu üç parametreye bağlı bir uzun dönem denge büyüme oranına ulaşmasını sağlayan ise, ekonomide sermayenin azalan getirilere tabi olması ve kişi başına sermaye oranındaki değişimle sistemin kendiliğinde bu uzun dönem büyüme oranında dengeye gelmesidir. Kısaca özetlemek gerekirse, bir ekonominin uzun dönemde büyüme oranı hiçbir politika otoritesi tarafından belirlenemez. Kısa dönemde bu oranı artırabilecek politikalar uygulansa bile, uzun dönemde kişi başına sermayedeki değişimle yine büyüme oranı bu uzun dönem trende geri dönecektir. Yani, ez-cümle, Solow der ki: “Türkiye’nin %5 büyüme trendi %7’ye çıkmaz, çıkamaz… Kendinizi kandırmayın, sisteme tâbi olun, kalkınma hayalleri kurmayın!” (Tabii ki, bu Solow’un bilimsel jargonla ifade ettiği argümanları sizin anlayabileceğiniz dile tercüme eden benim mealim, DMD).
Solow’dan günümüze, teoride birçok yenilik yapılmıştır. Bunlardan en önemlisi teknolojinin “endojen” olduğu durumları inceleyen modellerdir. Paul Romer, Robert Lucas, Sergio Rebelo gibi iktisatçılar, beşeri sermayeye yatırım ve inovasyon kanalıyla teknolojik gelişmenin ekonomiye içsel hale geldiğini ve bu yatırımların belli bir birikim (spill over) etkisiyle fizikî sermayedeki azalan getirileri telafi ederek artan getirilere yol açtığını vurgulamışlardır. Tabii ki, bu iktisatçılar da devletin hiç müdahalesi olmadan kapalı ekonomi ve tam rekabet şartları altında modellerini kurmuşlardı. Genel olarak Endojen Büyüme modelleri olarak adlandırılan, bu modellerde uzun dönem büyüme oranı Solow’un parametrelerine ek olarak yeni bir parametreye daha bağlıdır: Beşeri Sermaye’nin büyüme hızı. Beşeri sermaye, bir toplumdaki birikmiş bilgi ve eğitim düzeyidir. Eğer düşünce özgürlüğü ve demokrasiyi tam olarak sağlar ve özellikle teknoloji geliştirecek fizik ve kimya gibi müspet ilimlerde adam yetiştirirseniz, o zaman ekonomi Solow’un iddia ettiğinden daha hızlı bir büyüme oranına ulaşır. Burada önemli olan nokta şudur: Büyüme yine piyasa eliyle olacaktır, devletin bu işe karışması hiçbir sonuç vermeyecektir. Hemen, güzel bir örnek olarak, müteveffa Steve Jobbs gösterilir. Buradan ne anlıyoruz? Bu iktisatçılar ve onların ülkemizde ki şakirtleri (tabii bizim gibi gelişmekte olan ülkelere) mealen diyorlar ki: “Ne fabrikası, ne altyapısı, bunlarla uğraşmayın. Siz aydınlık yarınlara ulaşmak istiyorsanız, Fen Lisesi açın, teknik eğitime yönlenin, bol bol fizikçi, kimyacı ve mühendis yetiştirin. Beşeri ilimler boş işlerdir, iktisatçılık, sosyologluk, edebiyatçılık ve tarihçilik gibi alanlar boşa kürek çekmektir. Siz mükemmel arabalar yapın, ama şoför yetiştirmeyin. Bizde yeterince şoför var. Sizin arabanızı biz süreriz.”
Gelişmekte olan ülkelerin temel hedefi gelişmiş – sanayileşmiş – emperyalist ülkelerle aralarındaki farkı kapatmak olmalıdır. Eğer, emperyalist ülkelerden gelen bu tavsiyelere uyarsak, yani “piyasa dostu” bir büyüme modeli tercih edersek olacağı şudur:
• Sosyal bilimler, felsefe, tarih ve benzeri alanlardan ziyade, müspet ilim alanlarına eğitimi kaydırırız,
• Devletin bir kalkınma politikası varsa da onu lağvederiz,
• Merkez Bankası’nı küresel finans sisteminin ülkemizdeki temsilcisi yapacak hedefler ve stratejilerle donatırız,
• Piyasalarımızı alabildiğince yabancı sermaye açarız
• Sanayideki bütün kamu tekellerini özelleştiririz.
Bu durumda yetiştireceğimiz iyi eğitimli gençler için, o düzeyde insanların çalışabileceği işleri sağlamak mümkün olmayacaktır. Bu çocuklarımız, ya düşük profilli işlerde çalışacaklardır ki, bu durumda beşeri sermayemiz heba olacaktır, ya da yurt dışına, yani başta ABD olmak üzere emperyalist ülkelere girmek zorunda kalacaklardır. Her iki durumda da beşeri sermayeyi yetiştireceğiz ama kullanamayacağız.
Yukarıdaki paragrafta verdiğimiz örneğe gelecek olursak bizim yüksek teknolojili arabalar kadar ehliyet ve liyakat sahibi sürücülere de ihtiyacımız var. Türkiye’nin Batılılaşma sürecinde yapılan büyük hatalardan biri eğitim atılımını hep müspet ilimler de yapmaya çalışmamız olmuştur; bakınız Tanzimat Dönemi. Bu yetişmiş insanları sevk ve idare edecek birikimli, ülkü ve hedef sahibi aynı zamanda idealist sosyal bilimcilerin yeterli düzeyde olmayışı yüzünden, Türkiye bu eksiğini, Batı’da devşirilmiş aydınlar, kerameti kendinden menkul şairler (Türkiye’nin her daim düşünce akımı liderleri şairlerden çıkmıştır), gazeteciler ve benzeriyle kapatmaya çalışmıştır. Bu açığın sebebi, sosyal bilimin temelinin mevcut yapıyı eleştirmekten geçmesidir. Mevcut yapı deyince, iktidardaki siyasi gücü anlayın. Şark kültüründe iktidarların güçlerini tahkim etmek için eleştiriyi engellemeleri bir gelenek haline gelmiştir. Eleştiri ve sorgulama olmayınca, toplumun problemleri açığa çıkmaz halı altına süpürülür, hastalık teşhis edilmezse doğru tedavi uygulanamaz, toplum olduğu yerde kalır.
Büyüme oranımızı %7’ye çıkarmamız mümkündür, bu da teknoloji düzeyimizi yükseltmekle olur. Teknoloji düzeyimizi, mevcut şartlarda, ancak ve ancak devlet eli ve desteği ile gerçekleştirebiliriz. Devlet desteğinin etkili olabilmesi için yerinden yönetim ve saire ucube söylemlere değil tek merkezden koordine edilecek, ciddi hedefleri ve tutarlı bir çalışma çerçevesi olan bir büyüme programına ihtiyaç vardır. Teknolojik gelişme hangi sektörde, ne kadar zamanda ve nasıl sağlanacak, bu sektörlerde hangi nitelikte ve ne kadar insana istihdam imkânı sağlanacak, bütün bu soruları cevabını içeren kapsamlı, hızlı ve tek merkezden işleyen bir kurumsallaşmaya ihtiyaç vardır. İşadamları da artık “Ya Rabbena, hep bana” dememeli ve taşın altına elini sokmalıdır. Yoksa emperyalistlerin dolmuşuna daha çok bineriz.
TEKNOLOJİK GELİŞME VE AR-GE HARCAMALARI
YAYINLAMA: 28 Nisan 2017 - 00:00
Küreselleşmenin bütün dünyaya hızla hakim olduğu ve dijital teknolojinin üretim ve tüketim kalıplarımıza nüfuz ettiği bu çağda rekabet inovasyona bağlı hale gelmiştir. İnovasyon, Latince “yeni” anlamına gelen “nova” kökünden türetilmiş ve “yenilik - yenileme” anlamına gelen bir sözcüktür. İktisat biliminde İnovasyon “şirketlerin kâr maksimizasyonu amacına yönelik yatırım harcamaları” arasında sınıflandırılır. Ancak, sıradan yatırımda olduğu gibi fiziki sermaye (yani üretimde kullanılan her türlü makine ve teçhizat) miktarını değiştirmeyi amaçlamaz. Üç tür inovasyon yatırımı vardır:
• Ürün İnovasyonu: Bir firmanın daha çok müşteri çekmek veya kendi müşterilerinin firmaya bağlılığını attırmak için piyasaya sürdüğü ürünün niteliğini değiştirmesi demektir. Ürün inovasyonu için firmanın müşteri kitlesinin ve potansiyel müşterilerinin talep yapısının analiz edilmesi gerekir. Ürün inovasyonunun, diğer inovasyonlara göre, uygulaması daha basit, ön araştırması daha kısa ve inovasyon harcamasının başabaş noktasına gelme süresi daha kısadır.
• Süreç İnovasyonu: Üretim teknolojisinde değişim için firmanın geliştirilen yeni teknolojileri uygulamak üzere üretim tesisini değiştirmesi amacıyla yapılan yatırım harcaması. Süreç inovasyonu iki şekilde olabilir: İlki, firmanın yeni teknolojiyi bizzat kendisinin geliştirmesi, ikincisi ise yeni geliştirilen teknolojiye uygun yeni bir üretim tesisi kurulmasıdır. İlki çok maliyetli, ciddi oranda özsermaye isteyen sonuç alınması daha uzun zaman süren bir yatırım iken, diğeri ise nispeten daha kısa süre de sonuçlanacaktır. Tabiî ki, burada, esas katma değeri teknolojiyi geliştiren elde edecektir.
• İş İnovasyonu: Firmanın iş yapma tarzını değiştirmesi demektir. Bunun içerisinde firma kültürünün, firmadaki idari yapılanmanın, departmanlar arasında koordinasyonun değişen şartlara göre yenilenmesi bulunmaktadır
Özellikle bir ekonominin bütün olarak uzun dönemli büyümesine katkıda bulunan süreç inovasyonudur. Ülkelerin, uzun dönem denge büyüme oranlarını belirleyen ana etkenlerden birisi teknoloji düzeyidir ve büyümenin bileşenleri arasında ekonomi politikası ile değiştirilmesi en muhtemel olanıdır. Ancak, teknoloji üretmek ve geliştirmek ciddi oranda mali sermaye gerektirir. Bu yolda yapılacak harcamalar AR-GE (Araştırma ve Geliştirme) Harcamaları olarak tanımlanır. AR-GE aslında şudur: Bir firmanın herhangi bir süreç yeniliğini hayata geçirebilmek için ilk önce daha önce olmayan bir üretim tekniğini oluşturması gerekir. Bunun için vadesi önceden belli olmayan bilimsel araştırmaların kotarılması gerekir. AR-GE istenilen neticeyi verirse, yeni teknolojinin kullanılacağı üretim ayağında gerekli değişimlerin yapılması gerekir. Bu aşamadan sonra standart yatırım fizibilitesi kuralları geçerlidir. Ama, AR-GE bir senede de netice verebilir, 10 sene de beklemek zorunda kalabilirsiniz. Buna rağmen hiçbir sonuç da alamayabilirsiniz. Bu yüzden AR-GE’nin yatırım süresinin içerdiği bu belirsizlik, ciddi oranda bir mali sermayenin bu harcamalara bağlanmasına neden olmaktadır. Deyim yerindeyse, AR-GE harcamaları, büyük oranda parayı çöpe atabilecek kadar yüksek sermaye birikimi olan firmaların kotarabileceği bir iştir.
Avrupa Komisyonu’nun 2016 yılında hazırladığı, dünyada Ar-Ge’ye en çok harcama yapan 2 bin 500 şirketi kapsayan sıralamada, ABD ilk 20’de 12 şirketle yer alarak rekor kırdı. Son yıllarda, bilim ve teknolojideki atılımlarıyla dikkat çeken Çin de ilk 10’da kendine yer açmış durumda; Çinli teknoloji devi Huawei 8,3 milyar Avro’luk Ar-Ge harcamasıyla sekizinci sırada. İlk 20 şirkete baktığımızda birinci sırada Almanya’dan Volkswagen 13,6 milyar Avro AR-GE harcaması ile birinci sırada iken 20’inci sıradaki Brıstol-Myers Squıbb 5,3 milyar Avro AR-GE harcaması yapmıştır. İki Türk firması ilk 2500’e girmiştir. Bunlar 547’inci sırada 182,5 milyon Avro ile Tofaş ve 964’üncü sırada 87 milyon Avro ile Ford Otomotiv’dir. Rakamların farkını görebiliyor musunuz?
Ülkeler arasında buna benzer bir sınıflandırma yaparsak, Global Innovation Index (GII) Birleşmiş Milletler’in bir kuruluşu olan WIPO (Dünya Fikri Haklar Kuruluşu) ile INSEAD ve Cornell Üniversitesi’nin ortak çalışması olarak yayınlanan dünyanın en yaratıcı ekonomileri listesini örnek gösterebiliriz. Türkiye 2016 sıralamasında 16 sıra birden yukarı yükselerek 39,03 puan ile 42. oldu. 2008 - 9 krizi öncesinde dünyada ARGE harcamaları %7 seviyesinde büyüyordu. GII 2016’ya göre 2014’de AR-GE harcamaları sadece %4 büyüdü. Bu listeye göre ilk 25 ülke içinde 17 tane Avrupa ülkesi, 5 Doğu Asya ülkesi, Avustralya, İsrail ve Yeni Zelanda bulunmaktadır.
Son zamanlarda bütün problemlerin çözümü olarak “inovasyon” önerilmektedir. Televizyona çıkan hocalara “Döviz bir ay sonra ve hafta başında ne olur?” veya “Türkiye 2017 yılı dış borçlarını en uygun nasıl karşılayabilir?” diye soruyorsunuz, buna karşılık aldığınız cevap genelde “İnovasyon çok önemli, inovasyon yapalım.”, oluyor. Çeşitli iş dünyası örgütleri tarafından sıradan esnafa, KOBİ’lere bile büyümenin ve rekabetin inovasyondan geçtiği yolunda seminerler verilmektedir. Düşünsenize, baharatçılıkla uğraşan Mısır Çarşısı esnafı bile size inovasyondan bahsediyor. Meselemiz ürün inovasyonu veya iş inovasyonu değildir. Uzun dönem büyümeyi trendini %7’ye çıkarmak için teknoloji geliştirmek ve süreç inovasyonu yapmak gerekir. Bu ise Türkiye’deki firmaların sermaye birikimi ile kotarılabilecek bir iş değildir. O halde vazife kimindir? Tabiî ki devletin.
Bu konuya pazartesi devam edeceğim. Ama ufak bir ipucu vermek gerekirse finansmanı Türk Varlık Fonu’nca karşılanacak ve yeni dönemde kurulabilecek bir Kamu AR-GE firması vasıtası ile AR-GE yatırımları gerçekleştirilebilir.
1 MAYIS
YAYINLAMA: 01 Mayıs 2017 - 00:00
Büyüme meselesine biraz ara verelim. Memleketim kavram kargaşasına bağlı bir kin ve nefret kıskacına sokulmuş durumda. İnsanlarım kendilerinin hikâyelerini değil, başkalarının yazdığı bir senaryoyu yaşamaktalar. Bu yüzden biraz ince konulara değineceğim birkaç yazıda.
Bugün 1 Mayıs. İşçi Bayramı. Burjuva demokrasisi sınıfların üretilen gelirden elde edeceği paylaşım üzerine kurulmuştur. Her sınıfın temsilcisi partiler o sınıfın çıkarları için pazarlık yaparlar. İşçilerin, bir toplumun yaşamı için ne kadar önem arz ettiği hepinizin malumudur. Medeni bir toplumda, işçilerin yaşam standardının yükseltilmesi temel hedeflerdendir. Çünkü kapitalist bir toplumda çoğunluk emekçi kitlelerdir, onların refahı artarsa toplumun geneli de mutlu olur. Hiçbir milli devlet, işçisini ve emekçisini kurda kuşa yem ederek millilik vasfını kazanamaz. Bunun karşılığında da işçi sınıfı sınıf bilinci ve örgütlü disiplinle hareket eder.
Bugün 1 Mayıs. İşçi Bayramı. Bundan önceki 1 Mayıs’larda hep Taksim Meydanı için kavga verdiler. Kavga verenler kimlerdi: Çoğu öğrenci, belli görüşe mensup üniversite hocaları ve oyları toplasan %0,5’ı bulmayan sosyalist particiklerin militanları. Hiç biri işçi sınıfının temsilcisi değildi, ama (haklı veya haksız) Türk devletine hınç besleyen kitlelerdi. Taksim’e çıkınca devleti alt edeceklerini düşünüyorlardı. Böyle bir gürûhun içerisine her türlü provokatör, terörist ve ajanın sızması çok normaldir. Çünkü disiplinli değillerdir, çoğu birbiriyle kavgalı fraksiyonlara mensuptur. Bu yüzden de, 1 Mayıs’lar hep buruk kutlanmıştır.
Bugün 1 Mayıs. İşçi Bayramı. Örgütlü işçileri temsil eden sendikalardır. Ama bizde sendikalar işçinin hakkını savunacağına her biri bir partinin işçi kolları gibi çalışır. Sendika ağalarının amacı kısa yoldan devlette koltuk kapmaktır. Böyle olunca, sendikalar, işçiyi örgütleyemez, çünkü işçinin derdiyle dertlenmeyen, işçiden kopuk rantiyelerdir. Bu yüzden, 1 Mayıs’larda işçiyi değil, etnik – mezhepsel azınlıklar etrafında kümelenmiş marjinal sol militanları görürsünüz. Sınıf bilinci ve örgüt disiplini ile hareket eden işçilerin arasına sahtekârlar, provokatörler, militanlar sızamaz.
Bugün 1 Mayıs. İşçi Bayramı. Bugün işçilere sınıf olarak en büyük tehdit emperyalizmden kaynaklanmaktadır. Bugün işçi sınıfının kaderi daha önce olmadığı kadar Milli Devlet’in kaderiyle örtüşmektedir. Ülkemize yönelik küresel tehdide karşılık vermek için idarecilerimizin arkasında sağlam bir işçi sınıfının olması elzemdir. Türkiye’nin düşmanlarıyla aynı paralelde yer alanların değil, kaderi Türkiye’nin kaderiyle bir olan işçi sınıfının bayramı kutlu olsun. Emperyalizme karşı milli devletin ve Cumhuriyet’in yanında yer alan emekçilerin bayramı kutlu olsun.
Bugün 1 Mayıs. İşçi Bayramı. Daha müreffeh ve daha güçlü bir Türkiye’de onuru ve haysiyetiyle yer alacak işçilerimiz, emekçilerimiz bugün seslerini daha gür duyursunlar dünyaya. Devleti ve milletiyle beraber, yan yana, emperyalizme karşı en dik duruşlarını göstersinler. Ve desinler ki:
“DAVET
Dörtnala gelip Uzak Asya'dan
Akdeniz'e bir kısrak başı gibi uzanan
bu memleket, bizim.
Bilekler kan içinde, dişler kenetli, ayaklar çıplak
ve ipek bir halıya benzeyen toprak,
bu cehennem, bu cennet bizim.
Kapansın el kapıları, bir daha açılmasın,
yok edin insanın insana kulluğunu,
bu dâvet bizim....
Yaşamak bir ağaç gibi tek ve hür
ve bir orman gibi kardeşçesine,
bu hasret bizim...” Kuva-yı Milliye Destanı, Nazım Hikmet RAN
İSLAMCILIK NEDİR VE AK PARTİ İSLAMCI MIDIR?
YAYINLAMA: 05 Mayıs 2017 - 00:00
İslam bir dindir. Bizim inancımıza göre, Allah’tan Peygamberleri aracılığıyla gönderilen bütün dinleri toparlayıp Allah’ın mesajını tamamlayan, Hz Muhammed Mustafa’nın risaletiyle bütün insanlığa ulaştırılan ve Kur’an- ı Kerîm ile somutlaşan kıyamete kadar geçerli olan son ilâhi dindir. Bu manâ da, her şeyden önce “muttakîler için bir hidayettir”, (Bkz. Bakara Sûresi 1-5. Âyetler). Muttakî takva sahibi demektir ve hiç başka yere gitmeye gerek yok, burada belirtilen ayet-i kerimelerde bizatihi Allah tarafından açıklanmıştır:
“Onlar
• gaybe iman ederler;
• salatı (birinci anlamı günlük ibadet olan namaz, ikinci anlamı inananların birbiriyle dayanışması) dosdoğru yerine getirirler,
• kendi rızıklarından ihtiyaç fazlasını muhtaçlarla paylaşırlar,
• hem Kur’an’a hem de ondan önce Allah’ın gönderdiği kitaplara ve Ahiret Gününe inanırlar.”
Burada bahsedilen hem inanç boyutu hem de eylem boyutuyla Allah’ın hidayetine ermiş insanın en özlü tanımıdır. Hiç kimse, bu ayetlerde Allah’ın bir dünyevi iktidarı tanımladığını, toplum içindeki her probleme cevap verecek bir Anayasa sunduğunu, bir devletin nasıl yönetileceğine dair net kurallar verdiğini söyleyemez. Kur’an’ın bütününde, toplumsal meselelerle ilgili olarak verilen ana mesajda bir toplumun nasıl örgütlenmemesi gerektiği vurgulanmıştır, (örnekler Ad Kavmi, Firavun ve Nemrut Kavimleri, Lût Kavmi, Semûd Kavmi, Medyen ve Eyke Kavmi). Dahası, bir insanın bilgisi (Örnek Şeytan), serveti (Örnek Karun), güzelliği (Örnek Züleyha) ve iktidar gücünü (Örnek Firavun ve Nemrut) nasıl kullanmaması gerektiği konusunda uyarılar vardır. Bu uyarılar da, yine insanların Bakara Sûresi’nin belirttiğim ayetlerinde muttakîlerin sahip olduğu erdemlere ulaşması için kaçınması gereken olumsuz örneklerdir. Din olarak İslâm olgun insana ulaşmanın yolu iken 19’uncu asrın başından itibaren hayatımıza giren İslamcılık, kendi içinde birçok farklılıklara rağmen, İslâm’ı bir din, siyasi sistem, toplumsal örgütlenme şekli ve bir ekonomik model olarak tanımlamaktadır. Dolayısıyla ilâhi olan ve her şeyden önce insanların kalbinde samimi bir iman ile teslim olmasını isteyen bir din, siyasetin her gün değişen çıkar çatışmaları, toplum içindeki menfaat grupları arasındaki sonu gelmez güç savaşları için bir malzeme haline getirilmiştir. İsterseniz, “Ne oldu, nasıl oldu da Allah’ın Vahyi ve Peygamberin Sünneti bir ideolojiye dönüştü?”, sorusuna cevap arayalım.
İslâmcılık meselesi üç ciltlik kitapla ancak özetlenebilecek bir mevzudur. Bu keşmekeşli ve benim ana uzmanlık alanım dışında olan ciddi meseleyi kemaliyle tartışmak için ne yeterince yerim ne de bilgim vardır. Ancak ben, her şeyden önce, Hanefi – Maturidi ekolünden bir Müslümanım ve benim mukaddeslerimin siyaset sofralarına meze olmasına gönlüm el vermemektedir. Bugün Türkiye’de iktidar partisinin taraftarları arasında bir İslâmcılık tartışması sürüp gitmektedir. Hemen fikrimi söyleyeyim: “Ne AK Parti İslâmcıdır, ne de onun içinde İslâmcı olarak adlandırılan kesimler İslâmcıdır.” Daha da ileri gideyim, dünyada siyaset bilimi ve İslâm dünyasında tanınmış İslâmcı önderlerinin fikirleri çerçevesinde Türkiye’de gerçek anlamda İslâmcı bir elin parmaklarını geçmez. O zaman “Kimdir bu İslâmcılar?” diye soracak olursanız işte bunu size özetlemek isterim.
İslâmcı Düşünce’yi dört temel gruba ayırabiliriz: 19’uncu asırda başlayan Reformcu İslâmcılar, Selefî - Vehhabi İslâmcılar, Mısır ve Hint merkezli Siyasi İslâmcılar ve Şii İslâmcılar… Şii İslâmcıları başka yazıya bırakalım… Diğerlerinin ortak noktaları şunlardır: Birincisi İslâm dünyasının geri kalmasının sebebi Ehl-i Sünnet inancının skolastik bakış açısı ve bunu tahkim eden Osmanlı İmnparatorluğu’nun yönetimidir. Özellikle Selefî – Vehhabi İslamcılar ve Reformcu İslâmcılar bu noktaya çok vurgu yapar. İkinicisi, bütün dünya Müslümanları tek bir devlet veya en azından bir devletler topluluğu altında bir araya gelmelidir ve başlarında bir Halife olmalıdır. Tabiî ki, bu halife tercihen Kureyş’ten olmalıdır. Tabii söylemeye gerek yok, bütün Milli Devletler tanım itibariyle batıldır, ilkönce Batı Emperyalizmi ile değil ama bu batıl rejimleri savunanlara karşı mücadele edilmelidir. Üçüncüsü, Tasavvuf ve Vahdet-i Vücûd anlayışı, takiben hemen hemen bütün tarikatlar, İslâm’ın yozlaşmasına sebep olan bid’atler ve sapkınlıklar içermektedir, tarikatların kaldırılması gerekir. Dördüncüsü, kurulacak İslâm Devleti Şeriat’le idare edilmelidir, Milli İrade ve demokrasi kavramı İslâm Devleti’nde kabul edilemez, seçimler (eğer yapılırsa) bir danışma meclisi için yapılır. Çünkü hakimiyet Allah’ındır. Bu bakış açısına göre Türkiye Cumhuriyeti İslâm Dünyası’ndaki yegane laik demokrasi olarak dâr-ül harbdir, bazıları daha da ileri giderek demokrasiyi ve seçimle iktidara gelmenin meşruiyetini savunanların “müşrik” olduğunu iddia ederler.
Tüyleriniz diken diken oldu değil mi? Merak etmeyin, bizde bu tarz adamlar çok enderdir. Bizim siyaset geleneğimizde İslâmcı olarak adlandırılan toplum kesimlerinin düşüncelerinin ortak özellikleri ise şöyledir: Birincisi, sahih İslâm anlayışı Ehl- i Sünnet ve’l Cemaat mezhebidir. Reformculuk, mezhepsizlik ve Vehhabilik sapkınlıktır. İkincisi, bütün İslâm Dünyasını (doğal olarak Sünni İslâm Dünyası) İstanbul’dan yönetecek şekilde, Osmanlı’nın ihyası, İstanbul’un başkent olması ve Türk Devlet Reisi’nin Halife olması İslâm Devleti’nin olmazsa olmazıdır. Bu açıdan İslâmcılar, Türkçülere de benzerler, tek farkla, Türkçüler de bütün Türklerin ve eski Osmanlı topraklarının Türkiye’den yönetilmesini isterlerdi. Aslında, bizim İslamcılarımız İslâmcılıktan çok Osmanlıcıdırlar ve milli devlet olarak Türkiye’ye taraftardırlar. Üçüncüsü, Türk Milleti İslâm’ın tasavvufi yorumu ile Müslüman olmuştur. Türkiye’de İslamcı olarak bilinen zümrelerin kahir ekseriyeti tarikat ve cemaatlere müntesiptir veya en azından bunlara karşı değildir. Dördüncüsü, Türkiye’de İslâmcı olarak adlandırılan kesimler, Milli Görüş hareketinden beri demokrasiyi İslam’daki Şûranın karşılığı olarak içselleştirmiş ve milli iradeye dayalı yönetimi de kabul etmişlerdir. Bir de, en önemli husus olarak, Ehl-i Sünnet ve’l Cemaat bakış açısında “ulü’l emre itaat”, yani yönetici otoriteye itaat vardır. Hele bu milletin sevgisine ve güvenine mazhar olmuş bir şahsiyetse meşruiyeti hiç tartışılmaz. Bu manada, bir Mevdudi, bir Seyyid Kutup, bir Muhammed bin Abdülvehhab, bir Efgani veya bir Abduh Türkiye’deki hakim İslâmi gruplar arasında çok muteber değildir.
Pekiyi, AK Parti’deki tartışmalar neden kaynaklanır? Bu tip tartışmaların yaşanması burjuva demokrasisinin gereklerindendir ve hem sağ hem de sol partilerde sıklıkla rastlanır. AK Parti bir sağ muhafazakâr kitle partisidir, Türk sağ siyasetinin ekseriyetinde olduğu gibi kalkınmacı bir iktisat bakışına sahip, genel olarak Anadolu’daki eşraf ve Küçük – Orta Boy sermaye çevrelerine dayanan ve bünyesinde sağın bütün renkleri ve soldan da isimler barındıran bir koalisyondur. Zaten bir doktrin partisi olsa %50 civarında oya ulaşamazdı. Yeni Cumhurbaşkanlığı sistemi ile gelecek olan Yeni Türkiye ise, bir de Yeni Ak Parti’ye ihtiyaç vardır. Bu durum da, ister istemez, bazı kadroların tasfiyesine yol açacaktır. Parti içindeki güç dengelerinin değişmesi bu kavgaya yol açmaktadır, vesselâm…
UFKUN ÖTESİ
YAYINLAMA: 07 Mayıs 2017 - 21:00
YENİ DÖNEMDE SİYASET, LİDERLİK VE PARTİLERİN DURUMU
İktisat biliminde girişimci karakteri önemli bir yere sahiptir. Kapitalist üretim sisteminde hayatiyeti sağlayan ana unsurlardan biri de girişimci karakteridir. Girişimcinin bir firma için iki önemli rolü vardır: Bütün üretim girdilerini örgütleyip üretim sürecini başından sonuna kadar yürütmek ve gerekli olduğunda inovasyon yapmak. İkinci rol, özellikle yeni bir teknolojik paradigmanın veya yeni bir pazarın ortaya çıktığı durumlarda önem kazanır. Kısaca özetlemek gerekirse, girişimci üretim sürecinin lideridir. Bu liderliğin getirisi kârdır ancak kârın olduğu yerde risk de bulunur.
Sadece firma değil, bütün toplumsal örgütlenmelerde, o örgütlenmede liderlik rolünü üstlenen kişi veya kurum, tıpkı girişimci gibi bütün faaliyetin koordinasyonundan ve yeri geldiğinde yeniliklerden de sorumludur. Lider, bütün bu faaliyetin sonucundaki getiriye de talip olur. Bununla beraber getiri ne kadar yüksekse katlanması gereken risk de o kadar yüksek olur. Eğer bir kişi bir toplumsal örgütlenmede liderlik pozisyonuna talipse, o kişinin liderliğin getireceği risklere de talip olması gerekir. Riski göze alamayan lider olamaz.
Siyasi partilerde bahsettiğimiz sosyal örgütlenmelerden bir tanesidir. Yeni gelen idari sistemle birlikte, hem siyasi partiler için hem de bütün Türkiye için liderlik en önemli kriter haline gelecektir. Bugüne kadar %20-25 oyla Başbakanlık veya Başbakan Yardımcılığı kapabileceğini düşünen lidercikler, öncelikle, kendi partilerindeki mevzilerini tahkim etmeye yönelik önlemler almaktaydılar. Bu da parti içi iktidarın öne çıkmasına neden olmakta, liderciklerin ülke genelinde iktidara ulaşmak yerine parti içi muhalefeti baskı altına almalarına sebep olmaktaydı.
Yeni sistemde Cumhurbaşkanı seçilmek isteyecek olanların seçimi kaybettiğinde hiçbir şey elde edememe riski vardır. Bu kişi siyasi partinin genel başkanı ise, milletvekili dahi olamayacak ve bir “topal ördeğe” dönüşecektir. Bu yüzden uyum yasaları yapılırken, belki de, ABD’de olduğu gibi her partinin başkan adayını önseçimle seçmesi ve bu başkan adaylarının genel başkan olmaması kuralı getirilebilir. Bu kural getirilmese dahi, milletvekili bile olamayan bir genel başkanın meclis grubunda söz sahibi olması sıkıntılı olacaktır.
İkinci bir önemli nokta da, bir adayın Cumhurbaşkanı seçilebilmesi için %50 + 1 oya ihtiyacı vardır. Bugün hiçbir parti bu oya sahip değildir. Böyle olunca, yeterli oyu alabilecek en geniş seçmen spektrumuna sahip adayların sahaya çıkması zorunluluk haline gelmiştir. Yani, adaylar kendi seçmen kitlesini konsolide edecek şekilde değil, tam tersine en geniş şekilde halka hitap eden bir programla ortaya çıkmak zorunda kalacaklardır. Bu da, marjinal fikir akımlarının siyasi güce kavuşmasını önleyebilecektir.
Demek ki, önümüzdeki süreçte liderlerin dikkat etmesi gereken iki nokta vardır: Birincisi, kaybetme halinde liderliğin bitme riski ve ikincisi dar bir parti programı değil geniş kitleleri kucaklayıcı bir program önermeleri gerekliliği. İşte bu süreçte AK Parti ve CHP içerisinde tartışmalar yükselmektedir. Her ikisinde de, ana tartışma, partinin teşkilatının, kaşarlanmış politikacıların ve partilerin içindeki irili ufaklı menfaat odaklarının gücünün neredeyse sıfırlanması eksenindedir.
AK Parti içinde, gözle görülebilecek şekilde güçlü iki genel başkanı tanıdık: Sayın Gül ve Sayın Erdoğan. Sayın Gül’ün yukarıda çizilen liderlik vasfını yansıtmadığı çok açıktır ve daha çok takım oyunu içindeki koordinatör rolünü üstlenmiştir. Sayın Gül, siyasi hayatı boyunca, hiçbir zaman risk almamış ve hep “sahne arkasında kalmayı” tercih etmiştir. Memlekete tabiî ki hizmetleri olmuştur, ama burada bir siyasi karakterden bahsediyoruz. Sayın Gül, tabiri caizse, Demirel, İnönü, Yılmaz ve benzeri politikacılar misali “mevcudu korumakla iktifa etmiş”, “taarruzdan ziyade müdafaayı yeğlemiş”, “aksiyoner değil reaksiyoner” bir politikacıdır. Buna karşın, bazı görüş ve uygulamalarına katılmayıp eleştirsem de, Sayın Erdoğan, liderlik profilinin en güzel örneklerindendir. Erdoğan bütün siyasi hayatı boyunca “konjonktürü takip eden değil konjonktürü belirleyen” olmuş, gerekli gördüğü yerde “hem hükümetin hem de partinin çalışma tarzı ve örgütlenmesini değiştirebilmiş” ve en önemlisi “kendi siyasi hayatını riske ederek politikalarda köklü değişimlere” gidebilmiştir. Hatalarında da, gerektiğinde sorumluluğu üstüne almıştır. Sonuç olarak, yeni dönemde AK Parti’nin hazır bir lideri ve Cumhurbaşkanı adayı bulunmaktadır. Tabii bu, yeni dönemin yeni şartlarına göre AK Parti’de de bir dizi değişimin olması gerekliliğini değiştirmemektedir.
Yeni dönemde AK Parti’de ciddi bir yenilenmeye ihtiyaç vardır. Referandum sonuçları bunu göstermektedir. Sayın Erdoğan bu işi kotarabilecek bir liderdir, ancak biz yine de belli noktaları açığa kavuşturalım: Birinci olarak, teşkilat içinde partinin başarısını değil kendi ikbalini düşünen ve bu yolda çalışan kaşarlanmış kadroların ayıklanması gerekmektedir. İkinci olarak, partinin dilini yeni kuşaklara hitap edecek şekilde yenilemek gerekmektedir. Şu anki dil, ağırlıklı olarak 40 yaş ve üstüne hitap etmektedir. AK Parti kendi politikalarıyla dönüştürdüğü ve dünyaya entegre ettiği gençlerin dilini konuşmamaktadır. Üçüncü olarak, Türkiye’nin iyi yetişmiş elit kadroları ile parti teşkilatı arasında bir kopukluk vardır, partide küçük kasaba sosyolojisi hakim olduğu için bu kesimlerle irtibat sağlanamamaktadır. Dördüncü olarak, parti içinde menfaat çatışmaları devletin yönetimine yansıtılmakta ve bu devlette siyasi bir istikrarsızlık olduğu algısına yol açmaktadır. Beşinci olarak, kimi çevreler tarafından seslendirilen eyaletçilik veya FETÖ’yle ateşkes gibi konularda hiçbir taviz verilmemesi gerekmektedir. Tereciye tere satmayalım, Sayın Erdoğan bu problemlerin hepsini bilmektedir ve o yönde adım atacağı umulur.
Bir zamanlar dağları taşları “Umudumuz Karaoğlan” yazıları ile donatan Ecevit CHP’sinden bugünkü CHP’ye geldiğimizde içinde bulunulan durum ise trajikomiktir. CHP’nin serencamı “Nasıl başarısız olunur?” sorusuna verilecek cevaba en güzel örnektir. Koskoca Kuvva-yı Milliye hareketinin mirasçısı CHP, ilkönce kendi parti ilkeleri ile çelişen bir “Ortanın Solu” hayali içine girmiş ve 12 Eylül’den sonra da kabuk değiştirerek SODEP – SHP gömleğini giymiştir. Bu gömleği giyerken Kürtçülere ve bir takım marjinal sol hareketlere kucak açmıştır. Daha sonra tekrar CHP gömleğini giymiş ve bugün de tefessüh etmiş ANAP – DYP çizgisi ile Washington – Brüksel ekseninde bir politikaya yelken açmış durumdadır. Zaten CHP’nin çok partili hayatta gördüğü tek gerçek lider olan merhum Ecevit’in CHP’yi terk etmesinin nedenlerini de bu ilkesiz savruluşta aramalıyız. Atatürk’ün ve Kuvvacıların mirasından utanan bir zümre yönetimindeki Y-CHP, sözde Ermeni soykırımcılarını, Sorosçu’ları, bilumum liberal solcuları ve etnikçi İslamcı eskilerini şemsiyesi altında toplamıştır. Halef – selef CHP liderleri kadar zayıf karnı bulunan siyasetçi Türk tarihinde az görülmüştür. Özellikle şimdiki liderleri Sayın Kılıçdaroğlu, referandum sürecindeki performansıyla değme AK Partili’lere parmak ısırtmış ve “EVET”in nasıl savunulacağını tatbiki olarak göstermiştir. Alınan %49 civarındaki “HAYIR” oyu CHP ve bugünkü “yeni” yönetim anlayışına rağmen alınmıştır. Bütün bu karneye baktığımızda, yeni dönemde siyasette söz sahibi olmak için kitlelerin kalbine girebilecek, insanlara samimi gelen, Atatürk mirasından utanmayıp aksine cesaretle savunabilecek bir lider çıkarması gerekir. İstiklâl-i Tam yerine Brüksel’e ve Washington’a bağlanış, devletçi ve planlı ekonomi yerine Mr. Derwish ekolünden en kaba piyasa ekonomisine dönüş, Ecevit’e savaş açmış TÜSİAD’la kolkola giriş, milliyetçilik yerine küreselleşmeden yana tavır alış, halkçılık yerine “halkların kardeşliğine” umut bağlayış ve benzeri tutarsızlıkları olmayan bir lidere ihtiyaç vardır. Yoksa yine sükût-u hayâle uğrarlar. Maalesef, “CHP cephesinde değişen bir şey yoktur.” Gelen haberler, partinin yeni sisteme yeni stratejilerle hazırlanması gerekirken, bunu yapmayıp, geleneksel kurultay şenliklerine hazırlandıkları yönündedir. Ne diyelim? “Benim oğlum bina okur; döner döner yine okur.”
ATLANTİK MERKEZLİ EMPERYALİST GÜÇ, FRANSA, TÜRKİYE VE PROJE LİDERLER
YAYINLAMA: 12 Mayıs 2017 - 00:00
İktisat Fakültesinde ilk asistan olduğum yıllarda dünyada bir Üçüncü Yol – Yeni Sol rüzgârı esiyordu. Aslında, -tıkanmış ve dünya egemenliğinin fiyaskoyla biteceği o zamanlarda yeni yeni tartışılmaya başlanmış olan Atlantik merkezli emperyalizmin kendi düzenini devam ettirmek için bir proje olarak geliştirdiği- Yeni Sol soldan başka her şeye benzemekteydi. Sosyalist siyaset – evrimcisi ve devrimcisi bütün kollarıyla – her şeyden önce emekçi sınıf tercihi ve savunusu üzerine kurulmalıdır. Halbuki, o günlerde piyasaya sürülen Yeni Sol’un programı hiçbir şekilde sınıf merkezli bir siyasete dayanmıyordu. Homoseksüel hakları, hayvan hakları, çevrecilik, azınlıklara kolektif haklar salatasıyla birlikte milli devletin kurumlarını – başta sosyal devlet olmak üzere – tasfiye ederek piyasa merkezli bir toplum ütopyasının peşine düşmüşlerdi. İşçi hakları, gelir dağılımında adalet, büyüme ve istihdam bir iktisadi politika unsuru olarak demode kavramlar olarak görülmekteydi. Gelişmiş ve sanayileşmiş Avrupa’da bu programın uygulayıcısı üst kurum olarak da Avrupa Birliği tayin edildi. Bu dönemde Blair, Clinton ve Schröder, Yeni Sol’un temsilcileri konumundaydı.
Bizim gibi gelişmekte olan ülkelerde ise, hangi görüşten olursa olsun, siyasetçilere çeşitli STK’lar tarafından devşirilmiş danışman, akademisyen ve gazeteciler marifetiyle üç temel (ve Müslüman toplumlara özel bir dördüncü) uygulama politika programı olarak sunuluyordu:
(i) Çağdışı milli ve planlı ekonomi anlayışından vazgeçip iç ve dış ticari ve mali liberalleşme reformlarını tamamlayın. Bunlar Özal döneminde tamamlandı ve bize bedeli 1994, 2001, 2008 krizleri ile pahalıya patladı.
(ii) Gümrük Birliği’ne girip AB’nin kuyruğuna takılarak, özelleştirme kanalıyla kamu üretimini, esnek istihdamla emekçi örgütlenmesini tasfiye ederek, Özerk Merkez Bankası ve Düzenleyici Kurumlar vasıtasıyla ekonominin dizginlerini küresel güçlere verin. Mrs. Çiller, Mr Derwish, Mr. Babacan ve Mr. Şimşek bu dönemin önde gelen ve uygulayıcı isimleriydi. Bunun sonucunda Türk Devleti’nin politika üretebilme kabiliyeti neredeyse sıfırlandı.
(iii) Yerinden yönetim ve adem-i merkeziyet kavramlarına dayanan “çağdaş ve katılımcı” demokrasiyi kurarak milli devleti ve akabinde milli şuur ve aidiyeti ortadan kaldırın. Herkesin anlayacağı dilde söylersek, Güneydoğuyu PKK’ya, Kıbrıs’ı Rumlara verin, sözde soykırımı kabul edip Ermenilere toprak verin ve tazminat ödeyin diyorlardı. Bazılarına göre Türk milli devleti yerine şehir devletlerinden oluşan bir yamalı bohça tercih edilmeliydi.
(iv) “Ilımlı İslâm” adı altında toplumların milli değerlerini ortadan kaldıracak, Peygambersiz, steril ve Protestanlaştırılmış bir İslâm’ı devletin ideolojisi ve milletin inancı haline dönüştürün. Burada tek bir isim yeterli sanırım: Fetullah…
Bunun için liberal solcusundan Fetullahçısına, militan demokratından ayrılıkçı Kürtçüsüne ve bir kısım İslâmcısına kadar bir dizi türedi zevat 1990’lardan bu yana Türkiye’de bütün yazılı ve görsel medya ağlarına çöreklendi. Lâfa gelince “demokrat, hümanist ve özgürlükçü” idiler. Ama emperyalizmin sebep olduğu katliam ve savaşlara bu muhteremler ses çıkarmazlardı. 2002’de AK Parti iktidara geldiğinde Eski Türkiye’nin dönüştürülmesi için bunlar hepsi elbirliğiyle AK Parti’yi desteklediler. Ancak AK Parti’nin dayandığı genel merkez sağ kitlenin ve liderinin geldiği Milli Görüş tabanının bu isteklerle ve önerilerle pek uyuşmayacağı belliydi. Nitekim 2002’den 2010’lara kadar süren bir ittifak sonrasında ilkönce mevzi çatışmaları ve sonra da topyekûn savaş başladı. Sayın Cumhurbaşkanı’nın telaffuz ettiği Yeni Türkiye ile bunların istediği Yeni Türkiye arasında dağlar kadar fark vardı. Türkiye nükleer enerji santralleri açmakta, silâh sanayiine yatırım yapmakta, ekonomi yönetimini New York – Londra, dış politikayı da Washington – Brüksel eksenlerinden koparmakta ve Ankara merkezli hale getirmeye çalışmaktaydı. Birçok eleştirilecek hatasına ve yanlış politikalarına rağmen Sayın Cumhurbaşkanı’nın en önemli özelliği “uzaktan kumanda ile idare edilemeyecek” olmasıydı.
Şu içinde bulunduğumuz zamanlar Yeni Sol ve Neo-Liberal ideolojilerin çöktüğü, küreselleşmenin ciddi bir üretim krizine girdiği ve geniş halk yığınlarının alternatif olarak tekrar milli devlete, milli ve bağımsız bir ekonomiye sarıldıkları bir dönemdir. ABD’de Başkan Trump, CIA ve Pentagon hamamında terletilerek erkek bir Hillary Clinton’a dönüştürülmesine rağmen arkasındaki kitlelerin istek ve arzuları daha da şiddetlenecektir. İngiltere zaten hiçbir zaman tam olarak içinde bulunmadığı AB’den ayrılırken Fransa’nın bu yola girmesi şimdilik bir proje liderle engellenmiştir. Mösyö Macron, bütün sansasyonel özel geçmişi ile birlikte küresel finans kapitalin ve AB’nin kaşarlanmış politikacı elitinin adayıdır. Fransa’nın Cumhurbaşkanı’ndan ziyade AB’nin Fransa Genel Valisi konumundadır. Bu gidişat ister istemez bir sonraki seçimde Fransa’daki Ulusalcıları kuvvetlendirecektir. Bütün Ortadoğu ve eski Sovyet ülkelerinde milli ekonomiden ve bağımsızlıktan yana liderler çeşitli yöntemlerle tasfiye edilmektedir. Eski liderin yerine geçecek bir proje lider bulurlarsa bu ülkeler sömürge olmakta, bulamazlarsa ülkeler parçalanıp küresel kapitalizmin dev firmaları tarafından paylaşılmaktadır.
Bütün bunları anlattıktan sonra, bütün bu aksiyon filminin ana mekânı olan ve halen devam etmekte olan Üçüncü Dünya Savaşı’nın cephe ülkesi olan Türkiye’de de bir operasyon düşünülmediğini zannetmek hayalperestlik olur. Pekiyi, bizde de bir proje lider var mıdır? Şu anda sahip olduğumuz bilgilerle bunu söylemek mümkün değildir. Ama örneğin, siyasi angajmanı çok olmayan, Atlantik merkezli emperyalizme karşı olmayan, ılımlı İslâm’a itiraz etmeyen, Türklük gibi “demode kavramlara” ve Atatürk gibi “20’inci yüzyılda kalmış kişiliklere” takılmayan, tercihen bayan ve sarışın olan, o olmazsa Türkçeyi Amerikan aksanıyla konuşan bir veya birkaç lider adayı bulunmaktadır. Önümüzdeki zaman bunlardan hangisinin öne çıkacağını gösterecekti
BÜYÜME, TEKNOLOJİK GELİŞME VE TEKNOLOJİ POLİTİKASI
YAYINLAMA: 19 Mayıs 2017 - 00:00
Güncel hayatımıza baktığımızda, ekonomilerin uzun dönem büyüme trendine ulaşmaları tek başına kişi başı sermaye stokunda veya ortalama tasarruf oranında gerçekleşen değişimle gerçekleşmemektedir. Aslında her ikisi de değişmektedir. Yani, gerçek hayatta, her iki parametre de yavaş bir şekilde de olsa değişmektedir. Dolayısıyla bir önceki yazıda bahsettiğim Solow ve Kaldor-Kalecki Modelleri’ne ait özellikler iç içe geçmiş olarak yaşamaya devam etmektedir. Fakat, başlangıçta sorduğumuz soruya yine de cevap verilmemektedir: Ekonomiler dışsal bir etken olmadan bir denge büyüme patikasına yaklaşabilirler, ancak bu büyüme oranı sabit midir yoksa kapitalist sistem içinde sisteme bağlı olarak değişebilir mi? Eğer teknolojik değişim bizatihi iktisadi etkenlerden kaynaklanıyorsa, o takdirde kamu politikası tarafından yönlendirilebilir mi?
Teknolojik değişimin biz iktisatçıların ilgisini çektiği ilk vaka Sanayi Devrimidir. Hobsbaum efsanevi eseri Devrim Çağı’nda Sanayi Devrimi’nin ve onun sonucunda ortaya çıkan makineleşmiş üretim düzeninin neden İngiltere’de çıktığını sorgular. O devirde İngiltere ne temel ne de uygulamalı doğa bilimlerinde dünyada lider konumundaydı, aksine, Fransa, Almanya ve hatta İtalya bile bu açılardan İngiltere’nin çok önündeydi. İngiliz üniversiteleri de, diğer rakiplerine göre, çok ileri bir mevki işgal etmiyorlardı. O dönemde bir Fransız veya Alman’ın Oxford ve Cambridge gibi üniversitelere girmek istemesi gülünç bir fantezi kabul edilebilirdi, ancak bir çok İngiliz öğrenci Kıta Avrupası’na öğrenime gitmekteydi. Demek ki, iş sadece bilim adamına veya bilimsel üretim kurumlarına sahip olmakta değilmiş. Özünde İngiltere’yi diğerlerinden farklı kılan ve Kapitalizm’in doğal yollardan bu ülkede evrimleşmesine neden olan etkenler doğa bilimlerinden değil ama tarihi, iktisadi ve sosyal etkenlerden kaynaklanmaktaydı. Tüccar bir toplum eğer denizaşırı ticarete hakimse ve kendi kurallarını diğer ülkelere dayatıyorsa, uzun yılların birikimine dayanan birey kültürüne sahipse ve paraya dönüşebilecek fikirlere yol veren pratik bir iktisadi bakış bu ülkede bulunmaktaysa, o takdirde, kendiliğinden teknolojik paradigma değişimi beklenebilirdi.
Bizde teknoloji deyince akla gelen ilk şey internet, bilgisayar sistemleri ve yeni icat ve keşiflerdir. Onun için mühendis kökenli bazı meşhurlar, teknoloji geliştirmenin yeni Fen Liseleri açılarak sağlanabileceği yönünde görüşler serdetmektedirler. İşin doğrusu teknoloji üretim fonksiyonu demektir ve teknolojik değişim de üretim fonksiyonunun değişmesi anlamına gelir. Teknolojik gelişme oranı ise üretim fonksiyonundaki değişimin büyüklüğünü gösterir. Üretim Fonksiyonu ise ancak yatırım yapılarak değiştirilebilir. Falanca Fizikçi yeni bir teori geliştirdiği için teknoloji gelişmez, ama o bilimsel bilgiyi para kazanacak bir sistemin temeline yerleştirmek ve iktisadi hayata kazandırmak için yatırımın riskini alabilecek girişimci kişi ve kurumlara ihtiyaç vardır.
Her teknolojik paradigmanın başlangıcında, bu yeni teknolojiyi hayata getiren girişimci – yatırımcılar çoğunlukla bireysel girişimciler veya küçük firmalardır. Bunun en güzel örneği 20’nci yüzyılın ikinci yarısında sıfırdan başlayıp yükselen Steve Jobbs ve Bill Gates gibi girişimcilerdir. Çünkü yerleşik bir teknolojik yapıyı yenilemek demek aynı zamanda eski tesisleri de tasfiye etmek demektir. Eski teknolojik paradigmada tekel gücüne sahip büyük firmalar hazırda büyük tekel kârları kazandıran bir düzeni değiştirmek istemezler. Yeni teknoloji yerleştikçe, öncü girişimci firmalar da büyür ve zamanla onlar da yeni teknolojinin lider firmaları haline gelir. Bunlara ek olarak, insanlık tarihi göstermektedir ki, teknolojik değişim her geçen yıl ivme kazanmaktadır. Bu da, firmalar ve ülkeler arası rekabette teknoloji geliştirmenin önemini her geçen gün artırırken, aynı zamanda, teknolojik paradigma değişimleri arasındaki zamanı kısaltmaktadır.
Bugün teknoloji geliştirebilmek için dünyada AR-GE yatırımlarına büyük miktarlarda para aktarılmaktadır. 28 Nisan tarihli yazımdan bir alıntı yapalım: “Avrupa Komisyonu’nun 2016 yılında hazırladığı, dünyada Ar-Ge’ye en çok harcama yapan 2 bin 500 şirketi kapsayan sıralamada, ABD ilk 20’de 12 şirketle yer alarak rekor kırdı. Son yıllarda, bilim ve teknolojideki atılımlarıyla dikkat çeken Çin de ilk 10’da kendine yer açmış durumda; Çinli teknoloji devi Huawei 8,3 milyar Avro’luk Ar-Ge harcamasıyla sekizinci sırada. İlk 20 şirkete baktığımızda birinci sırada Almanya’dan Volkswagen 13,6 milyar Avro AR-GE harcaması ile birinci sırada iken 20’inci sıradaki Bristol-Myers Squibb 5,3 milyar Avro AR-GE harcaması yapmıştır. İki Türk firması ilk 2500’e girmiştir. Bunlar 547’inci sırada 182,5 milyon Avro ile Tofaş ve 964’üncü sırada 87 milyon Avro ile Ford Otomotiv’dir. Rakamların farkını görebiliyor musunuz?” Bunun yanı sıra, bir AR-GE yatırımının başarılı bir sonuç (yani piyasaya sürülecek hale gelip para kazandıracak potansiyele ulaşabilecek bir teknoloji veya ürün) için 2,5 seneden 10 seneye kadar bir vade gerektiği de bilinmektedir. Bu yüzden, AR-GE yatırımları hem büyük miktarda zaman ve para harcaması hem de ciddi bir planlama gerektirmektedir. Bugün, yukarıda örneği verilen firmaların çoğunun, binlerce uzman çalıştıran büyük AR-GE “fabrikaları” vardır. İdealist bilim adamlarının fedakâr çalışmaları ile bilim ve teknolojide ilerlemenin yerini dev uluslararası firmaların kendi kâr ve pazar payı maksimizasyonu için yönlendirdiği bir teknolojik ilerleme süreci ortaya çıkmıştır.
Bunları neden anlatıyorum? Birincisi, büyüme trendini belirleyen ana etkenlerden biri teknolojik gelişme hızıdır. Bu oran ise yeni teknoloji paradigmalarının ortaya çıktığı dönemde ciddi bir artış sergilerken, zamanla teknoloji olgunlaşıp hakim hale geldikçe azalmaktadır. Yani, teknolojik gelişme hızı 40-50 yıllık bir zaman dilimi içinde hızla artıp sonra yavaş yavaş düşmektedir. Ancak ilerleyen zamanda, teknolojik paradigma değişimleri 40-50 yıl vadeden 20-30 yıl vadelerine inmeye başlamıştır. Sonuçta ülkelerin denge büyüme trendleri uzun dönemli dalgalanmalara maruz kalmaktadır.
İkincisi, hızlı büyümek isteyen bir ülke, teknolojik gelişme hızını belirleyecek önlemler almalıdır. Bu ise çok kolay değildir. Bahsettiğim gibi, büyük meblağlarda yatırım yapabilecek dev firmalara ve zamana ihtiyaç vardır. Türkiye gibi gelişmekte olan ülkelerde birikmiş sermaye düzeyi bu amaç için yetersizdir. “Hocam, ne yapalım o zaman?”, diye sorarsanız üç yol gözükmektedir:
(i) Yabancı sermayeyi ülkeye davet ederek yüksek teknolojili üretimi onlara ihale edersiniz ki, o zaman, teknolojide dışa bağımlılık daha kuvvetlenir ve ipler sizin elinizde olmaz.
(ii) Yerli firmalar bir araya gelerek teknolojiyi ortaklaşa geliştirmek amacıyla teknoloji karteli oluşturma yoluna giderler ki, bu sefer de, rakiplerini silmeyi değil onlarla kol kola büyümeyi hedefleyen firmalar varsaymanız gerekir.
(iii) Kamu sermayesi ile bir teknoloji firması kurmanız gerekir.
Hangi yolu tercih edersek edelim, teknoloji ve bilim politikası için merkezi planlama şarttır. Ülkenin uzun dönem hedeflerinin tayin edilip bütün politikaların bu hedeflere yönlendirilmesi gerekir. Bunun içinde politika otoriteleri arasında yüksek eşgüdüme gereksinim vardır. Öte yandan özel firmaların da planlamayı ciddiye alması gerekir. Bizde firmaların üretim ve yatırım stratejisi “saldım çayıra Mevlam kayıra” yöntemiyle yapıldığı için uzun vadeli planlama da “Hak getiredir”. Özel sektör firmalarının rekabet edebilmesi için uzun dönemli planlama şarttır. Bunlar olursa eğer, teknolojiyi geliştirecek doğa bilimci ile mühendislere ve bu süreci yönetecek sosyal bilimcilere ihtiyaç olacaktır. Eğer siz, planlama yapmadan ve sistem kurmadan adam yetiştirirseniz, sadece “beyin göçüne” neden olursunuz.
TÜRKİYE'DE İŞSİZLİK PROBLEMİ
YAYINLAMA: 22 Mayıs 2017 - 00:00
İsterseniz ilk önce şu haberle başlayalım: “Türkiye'de işsizlik Aralık 2016'da bir önceki yılın aynı dönemine göre 1.9 puan artışla yüzde 12,7'ye çıktı. Son veriyle birlikte işsizlik 2010 yılından bu yana en yüksek seviyesine ulaşmış durumda. Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) verilerine göre 15-25 yaş arası işsizliğe işaret eden "genç işsizlik" verisi ise, genel işsizlik oranına göre daha kötü bir performans sergileyerek 4,8 puan artışla yüzde 24 oldu. Mevsimsel etkilerden arındırılmış iş gücü verilerine göre ise sanayi ve inşaat sektöründe istihdam gerileme kaydetti. Veriye göre sanayide istihdam bir önceki yıla göre 51 bin, inşaat sektöründe istihdam ise 28 bin kişi azaldı.”, (BBC TÜRKÇE, 15 Mart 2017).
İşsizlik bir ekonomi için en önemli sorundur. Ancak, bu sorunun düzeyini ölçebilmek için bazı kerteriz noktalarına ihtiyaç vardır ki, sorunun büyüklüğü teşhis edilebilsin. Bir de işsizliğin bileşenleri vardır ki, bunlar da, işsizlik sorununun tedavisi için gerekli bilgileri sınıflandırmamızı sağlar.
İlkönce işsizliğin bileşenleri ile başlayalım: Friksiyonel İşsizlik, Yapısal İşsizlik ve Konjonktürel İşsizlik.
Friksiyonel İşsizlik, “Geçici İşsizlik” yada “Arizi İşsizlik” olarak da bilinir. Bir ekonomide işgücüne yeni katılanlar (15 yaşına girenler) ile mevcut işlerini beğenmeyip iş değiştirmek isteyenler yeni iş bulana kadar işsiz kalırlar. Bu durum Friksiyonel/Geçici/Arizi İşsizlik olarak adlandırılır. Kısa süreli bir işsizlik türüdür. Ancak hiçbir zaman sıfıra düşmez. Bu işsizlik kabaca %1 civarında varsayılır.
Yapısal İşsizlik kısa dönemli friksiyonel işsizliğin uzun dönemli versiyonu olarak tanımlanır. Bir ülkedeki bölgeler arası kalkınma farklarından, ekonominin içinde sektörler arası etkileşimdeki kopukluklardan, emek tasarruf eden teknoloji değişimlerinden kaynaklanan işsizlik bileşenidir ki, bunu aşağı çekebilmek için ekonomide köklü değişimlere gitmek gerekir.
Konjonktürel işsizlik “devrevi işsizlik” olarak da bilinir. Toplam harcamalardaki dalgalanmalara bağlı olarak üretim ve milli gelir de dalgalanır. Milli gelirdeki dalgalanmalar ise işsizlik oranında değişimlere yol açar. İşte ekonomideki milli gelir dalgalanmalarına bağlı olarak değişen işsizlik bileşeni konjonktürel işsizliktir.
Bu işsizlik türlerine ilaveten açıklanması gereken ve “Doğal İşsizlik” olarak bilinen bir işsizlik türü daha vardır. İşgücü piyasalarının doğal işleyişine bağlı olarak bir ülkede işsizliğin tamamen ortadan kaldırılması söz konusu değildir. Her ülkede olması normal kabul edilen işsizlik doğal işsizlik olarak adlandırılır. Doğal işsizlik friksiyonel işsizlik ile yapısal işsizliğin toplamına eşittir. Doğal işsizlik bir anlamda minimum işsizlik düzeyini temsil eden uzun dönem işsizlik oranıdır.
Doğal İşsizlik Oranı= Friksiyonel İşsizlik Oranı + Yapısal İşsizlik Oranı
Her şeyin normal akışında olduğu, gelir dağılımı ve kaynak tahsisinin dengeli olduğu ve rekabet düzeyinin yüksek olduğu ekonomilerde doğal işsizlik oranının %4-%6 arasında gerçekleştiği kabul edilir. Eğer %1 civarında friksiyonel işsizlik varsa, o takdirde yapısal işsizlik oranının da ortalama %3-%5 arasında olması gerekir. Doğal işsizlik oranı, bir ekonominin tam istihdamdaki işsizlik oranı olarak da tanımlanabilir. Egemen iktisat okuluna mensup iktisatçılar doğal işsizlik oranının her ekonominin uzun dönem de yakınsayacağı denge işsizlik oranı olduğunu söylerler.
Enflasyonu Hızlandırmayan İşsizlik Oranı veya kısaca NAIRU olarak adlandırılan farklı bir doğal işsizlik oranı da vardır ki, bu işsizliğin uzun dönem bir denge düzeyine yakınsamadığını ama geçmiş işsizlik oranları ile fonksiyonel bir bağlantı içinde olduğunu, geçmiş de ekonomiyi vurmuş olumsuz şokların şimdi ve gelecekte de etkisini devam ettirdiğini söyler. NAIRU da friksiyonel işsizlik ile yapısal işsizliğin toplamına eşit kabul edilmekle birlikte, zaman içinde değiştiği için standart bir değer aralığı verilmemekte ve yapısal işsizliğin de zaman için de değiştiğini göstermektedir. Bir de, işsizlik ile enflasyon arasındaki ilişki de NAIRU ile bağlantılıdır. Örneğin % 5 NAİRU varsa ve hiç arz şoku yoksa, enflasyonun artması için işsizliğin %5’in altına düşmesi gerekir.
İktisatçıların analiz ettiği işsizlik oranı friksiyonel, yapısal ve konjonktürel işsizlik toplamından oluşur. Başka bir deyişle, istatistiklerin yayınlandığı dergilerde gördüğünüz işsizlik rakamları doğal işsizlik (veya NAIRU) ve konjonktürel işsizliğin toplamından oluşur.
Şimdi bu bilgilere dayanarak işsizlik analizi yapalım. Türkiye’de son on yıl içinde NAIRU ölçümü hakkında yapılmış 20’ye yakın yüksek lisans ve doktora tezi bulunmaktadır. Hepsinin ortak bulgusu Türkiye’nin 2000’li yıllarda NAIRU’sunun %10-%12 arasında değiştiğidir. Bu çok yüksek bir rakamdır. Eğer doğal işsizlik oranı için üst sınır %6 ve Türkiye NAIRU’su için de alt sınır %10’u kabul edersek, en iyi halde dahi %4 gibi ciddi bir oranda fazladan yapısal işsizlik bulunmaktadır. Bu işsizlik meselesinin birinci yüzüdür.
%12,7’lik bir işsizlik oranı yine %10’luk bir NAIRU kabul edersek %2,7’lik bir konjonktürel işsizlik olduğunu gösterir. Dolayısıyla, hükümetin kısa dönem makro iktisadi politikalarla önleyebileceği işsizlik kısmı %2,7’dir. “Pekiyi, geri kalan %10’a ne olacak?”, diye sorduğunuzu işitir gibiyim. Tabii ki, yapısal işsizliği düşürmek için bu işsizliğin temel sebeplerini ortadan kaldırmak gerekir. Bizim ülkemizde yapısal işsizliğin sebeplerinden birincisi bölgeler arası kalkınmışlık farklarıdır. Daha önceki yazılarımdan birinde bir benzetme yapmıştım, “Türkiye haritasında Samsun-Adana arasına bir hat çekin Batısı Avusturya Doğusu Pakistan ayarındadır.”, diye. Genel ekonomik büyüme daha çok Batı illerine olumlu etki ederken, Doğu illerinde bu istihdama yaramamaktadır. Aynı zamanda sektörler arası da uyumsuzluk vardır. Bir sektörde çalışan nitelikli işgücünün eğer o sektörde üretim ve istihdam düşerse başka sektörlerde istihdam edilebilmesi zordur. Yani nitelikli işgücünün sektörler arası hareketliliği çok düşüktür. Sanayi ve tarım gibi sektörler, Türkiye’de, ağırlıklı olarak niteliksiz işgücüne dayalı üretim yaptıkları için bu sektörlerdeki gelişme nitelikli işgücü istihdamına tam olarak yansımamaktadır. Aynı zamanda artan üniversiteleşme, artan bir nitelikli işgücü demektir, artan nitelikli işgücü kaynakların daha çok nitelikli işgücü yoğun hizmetler sektörüne akmasına yol açmakta ve bu da üretken sektörlerin büyümesini yavaşlatmaktadır. Sektörler arası kaynak dağılımı ile sınıflar arası gelir dağılımını düzeltmeden ve bölgeler arası kalkınma farklarını gidermeden üniversiteli işsizlere ya da ekmek parası için Marmara bölgesine akın eden niteliksiz işgücü yığınlarına çare bulunamaz. Bütün bunlar hep merkezi planlamaya ihtiyacı göstermektedir. %10’luk NAIRU varsayılırsa, bunun %9’u yapısal işsizliktir. Bu söz edilen %9’un içindeki, %4’lük fazla yapısal işsiz stokunun doğru düzgün bir planlama ile 10 yıl içinde sıfırlanacağı söylenebilir. Bu maksatla Türkiye’nin sanayiye yeniden ağırlık vermesi, tarımı modernleştirmesi ve eğitim sistemini bu iktisadi hedefler çerçevesinde baştan aşağı değiştirmesi gerekir. İstihdam ve emek piyasası ile ilgili bir süre daha yazmaya devam edeceğim.
EĞİTİM SİSTEMİ ÜRETİM İÇİN Mİ VAR YOKSA TÜKETİM İÇİN Mİ?
YAYINLAMA: 26 Mayıs 2017 - 00:00
Eskiler, “Her şeyin başı eğitim.”, derlerdi. Türkiye’nin temel meselesinin eğitim olduğu söylenir ve aydın, çağdaş ve demokrat bireyler yetiştirilirse her şeyin çözüleceği söylenirdi. Bu mana da, meselâ, Köy Enstitüleri çok önemli bir hamle olarak görülürdü. Rahmetli muharrirlerimizden birisi, Türkiye’nin uygarlaşma probleminin köylerimizde köylü kızların mini etekle tenis oynadığında çözüleceğini söylerdi. Yine başka bir rahmetli muharrir de, “Ben anlamıyorum, bütün çağdaş ülkelerde en fazla tüketilen et domuz etidir. Hem ucuz hem de yüksek kalorili. Niye halkımız domuz eti yemiyor?” gibi veciz ifadelerle medeniyetin “lahm-i hınzır” tüketimine bağlı olduğunu ima ederdi. En son, Allah uzun ömür versin, yaşayan emekli Genel Yayın Yönetmenlerimizden birisi de, çağdaşlığın ve ince zevk sahibi olmanın göstergelerinden birisinin de şarap tüketimi olduğunu ve bunun bir uygarlık göstergesi olduğunu söylemişti. Ona göre, rakı içmek zevksizlik ve eğitimsizlikti. Kendisi Petrus Şarabı taam etmekle müftehirdi. Ama iktisadi zaviyeden bakıldığında işler pek de öyle değildir.
Hızlı büyüyebilmek kadar, ülkede insan kaynaklarının azami ölçüde istihdam ederek büyümek de önemlidir. Tam istihdam kadar, elde edilen artığın adaletli bir şekilde paylaşılması da önemlidir. Bütün bu sorunların çözümü de, üretimde işgücü ve sermaye verimliliğini arttırarak mümkün olur. Çünkü bu değerlerde artış gerçekleşirse, uzun dönem büyüme trendimiz de artar, hem de kişi başına gelirde bir azalma olmadan. Sermaye verimliliği teknoloji düzeyi ile bağlantılı iken, işgücü verimliği de eğitimle bağlantılıdır. “Yani çocuklarımıza iyi bir eğitim verirsek ekonomi hızlı mı büyür, Hocam? O zaman daha fazla üniversite mi açalım?”, diye soracak olursanız, ben de size “İyi eğitim değil; büyüme, kalkınma ve adil gelir dağılımı hedeflerini sağlayacak ve ihtiyaca cevap veren bir eğitim sistemine gereksinim var.”, derim.
Nasıl? Bir kapitalist ekonomide temel üretim kolları sanayi ve tarımdır. Hizmetler sektörü, temel üretim kollarının yarattığı katma değere dayanır. Eğer kapitalist bir ekonomi, temel üretim sektörlerinde bir gelişme sergilemeden hizmetler sektörüne kaynaklarını kaydırırsa, hizmetler sektörü finansmanı için ülkenin genel dış borcunun artması gerekir. O halde, öncelikli Türkiye’de sanayi üretiminin desteklenmesi gerekir. Türkiye’de sanayi istihdamında en temel problem ara elemanın yetersiz olmasıdır. Ara elemanlar, üretim sürecinin olmazsa olmazıdır; örneğin bilgisayar teknikerleri, elektrik teknikerleri, makine teknikerleri gibi. Bunlar üretim yönetimindeki tasarımı ve planlamayı yapan mühendisler ile kaba işgücü arasında iletişimi sağlar, üretim sürecine sahada dahil olurlar… Orduda astsubayların görevi ne kadar hayati ise, sanayide de teknikerlerin görevi böyledir. Biz de, bu ara eleman eksikliği zirvede olduğu için mühendisler tekniker gibi kullanılmaktadır. Yani kaynak israfı yapılmaktadır. Teknikerler iki yıllık yüksek okul mezunlarıdır. Her yerde üniversite ve mühendislik fakültesi açacağımıza, sanayinin ihtiyacına bağlı olarak iki yıllık okulları teşvik etmeliyiz. Hele hele, Türkiye’nin hemen hemen her vilayetinde açılan derme çatma gecekondu üniversitelerin iktisat ve işletme fakültelerini görünce içime hafakanlar basıyor, (bu arada ben bir iktisat profesörüyüm).
Öte yandan işgücünün de daha verimli olması gerekir. Özellikle KOBİ’lerin – ki bunlar istihdamın yükünü çeken firmalardır- en fazla ihtiyacı olan üretim faktörü meslekî eğitim almış işgücüdür. Ülkenin orta ve lise düzeyinde okullarının en az %60’ı meslek lisesi olması gerekirken bugün çoğu genel lise olmakla birlikte artan bir oranda imam hatipleşme eğilimi gözlemlenmektedir. Görünen odur ki, Türk eğitim sistemi üretimin ihtiyaçlarına, gelecekte hedeflenen büyümeyi sağlayacak nitelikli işgücü yetiştirmeye göre planlanmamıştır. Pekiyi, neye göre planlanmıştır? İktidarda kim varsa, onun amaçladığı bir yaşam tarzı ve tüketim kalıbına uygun tüketici yetiştirmek için planlanmıştır. Aslında Türkiye’nin temel problemi, bütün Batılılaşma sürecinin belli istisnai dönemler hariç, yaşam tarzı ve tüketimin batılılaşması üzerine kurgulanmasıdır. Bu da, eğitim dahil bütün sektörlerde “örnek vatandaş” yetiştirme amacını gütmüştür.
Bilimsel gerçek farklıdır. İktisadi altyapı, yani üretimin örgütlenmesi ve üretim teknolojisi değişirse sosyal üstyapı yani toplumun örgütlenmesi ve sınıflar arası ilişkiler de ona bağlı olarak değişecektir; dolayısıyla yaşam tarzı ve tüketim kalıpları da değişecektir. Siyaset de, üretimin içinde yer alan toplumsal kesimlerin üretimden elde ettiği payı artırmak için yapılır. Böyle olursa Burjuva demokrasisi sağlıklı işler. Yani, siz, tepeden inme yöntemlerle üretim yapısını değiştirmeden yaşam tarzını değiştirirseniz, o toplumda bir kimlik ve aidiyet bunalımı yaratırsınız. Örneğin, %80’i köylü bir toplumda, kendi kültürüne tamamen yabancı senfoni orkestralarını getirir jandarma zoruyla dinletirseniz, ama o köylünün geçimlik tarımdan profesyonel tarıma geçmesi için hiçbir çaba sarf etmezseniz, köylü de “Bayburt, Bayburt olalı, böyle zulüm görmedi!”, der. Okullarda, dini eğitimi devlet kontrolünde esaslı bir şekilde vermezseniz, millet de esas amacı imam ve müezzin yetiştirmek olan İmam Hatip okullarına yığılır. Gün gelir devran döner, kişilik bunalımına girmiş ve çift kişilikli hale gelmiş toplumda iktidar değişince, bu sefer, diğerleri kendi “makbul vatandaş” tipini yaratmaya koyulur. Şehir meydanlarına muşambadan Kâbe maketi dikilir, gariban vatandaşa maketler tavaf ettirilir, (dinen hükmünün ne olduğunu ilâhiyatçılar söylesin). Kur’an sayfaları şeklinde pastalar, parti ilçe teşkilatı açılışında kesilir. Ama bunların hiç biri üretim, sanayi ve teknolojide ihtiyaçlarımıza binaen yapılmaz.
Türkiye bugün bir yol ağzında ve Vatan Savaşı’ndadır. Düşmanlar, coğrafyamıza göz dikmiş ve buradaki halkların milli aidiyetlerini ortadan kaldırıp etnik ve mezhepsel grupları birbirine kırdırmaktadırlar. Türkiye’de de bunun yansımaları görülmektedir. Bu askeri ve psikolojik saldırıyı bertaraf edebilmek için sağlam bir üretim altyapısına ve üretimde dışa bağımlılığı en aza inmiş bir ekonomiye ihtiyaç vardır. Özellikle yatırım malları üretimi, silâh üretimi, gıda üretimi ve enerji üretiminde dışa bağımlılığı en aza indirmek gerekir, (adını koyalım, bu bir savaş ekonomisi politikasıdır). Bunun için de bu sektörlerde yerli üretim şarttır. Bu sektörler öncelikli olmak üzere, nitelikli işgücünü yetiştirecek bir eğitim sistemi gerekmektedir.
SONSÖZ: İnsanlara nasıl yaşayacakların değil, nasıl üreteceklerini öğretin…
TOPRAK İŞLEYENİN, SU KULLANANIN MI? YENİ DÖNEMDE TARIM POLİTİKASI
YAYINLAMA: 29 Mayıs 2017 - 00:00
Öncelikle bütün okuyucularımın ramazanını tebrik ederim. Ramazan boyunca her cuma sizlere ramazanın iktisadi boyutunu anlatmaya çalışacağım. Allah günlerinizi bereketli ve ibadetlerinizi makbul kılsın.
Rahmetli Ecevit, dağları taşları “Umudumuz Karaoğlan’” sloganları ile donattığında bir başka slogan daha üretmişti: “Toprak işleyenin, su kullananın!”. Bu slogan, “ortanın soluna” açılan CHP’nin Osmanlı’dan kalma eşraf ve toprak ağalarına sosyalizm ketçabı katılmış bir başkaldırısı sayıldı. Halbuki, devleti kuran ve Osmanlı – İttihatçı Bürokrasi elitinin partisi sol olabilir miydi? Bu sorunun cevabını işi bilen, meslekten yetişmiş Sosyalist ağabeylerime bırakıyorum. Ancak, benim çok hürmet ettiğim ve minnetle andığım Karaoğlan’ın bu sloganı, neden hep ekonomik işlerde başarısız olduğunun göstergesidir. Zaten, onu iktidara getiren kahramanlığı ve milliyetçiliği iken (bir solcu milliyetçi olabilir mi?), iktidardan götüren de ekonomide işleri eline yüzüne bulaştırması olmuştur. Neyse, biz burada rahmetli başbakanımız Ecevit’i değil ama Türkiye’nin tarım politikasını tartışacağız, ancak bu güzel ramazan gününde Bülent Ecevit’in ruhuna bir Fatiha okuyalım.
Türkiye’nin tarım sektöründe temel problemi ölçekten kaynaklanır. Ölçekle kastedilen, herhangi bir firmanın üretim tesisinin minimum maliyetle üretim yapabilecek üretim büyüklüğüne ne derece yaklaştığıdır. Her firmanın belli bir teknoloji seviyesinde, üretilen malın birim maliyetini en düşük düzeye getiren bir üretim tesisi büyüklüğü olur. Bu üretim tesisi büyüklüğü “Minimum Etkin Ölçek” olarak adlandırılır. Eğer, üretim tesisi bu minimum etkin ölçeğin altında bir sermaye büyüklüğüne sahipse, o takdirde, birim maliyetler yükselir. Eğer, üretim tesisi bu minimum etkin ölçeğin üstünde bir sermaye büyüklüğüne sahipse de, yine, birim maliyetler yükselir. Tarım sektörüne bu analizi uyguladığımızda, görmekteyiz ki, ülkemizin tarım işletmeleri minimum etkin ölçeğin altında bir üretim tesisine sahiptirler, (Tarım işletmelerinde üretim tesisinin büyüklüğü kullanılan ekilebilir arazinin sermaye ve/veya emeğe oranı ile ölçülür). Yani sahip oldukları sermayeye göre (traktör ve biçerdöver misali araçlar) çok düşük miktarda toprağa sahiptirler. Bu hem tarım üretiminde birim maliyetleri yükseltmektedir, hem de tarım işletmelerini (aslında resmi tarımsal işletme de pek yoktur ya, neyse!) borç yüküne zorlamaktadır.
Türkiye’deki tarım küçük aile işletmelerine ve onların ektiği çok küçük boyutta arazilere dayanmaktadır. Buna karşın, her aile traktöründen biçerdöverine kadar, sahip oldukları toprağa nispetle aşırı büyüklükte sermayeye sahiptirler. Örneğin 100 haneli bir köyde, bütün toprakların ekilmesi ve biçilmesi için senede toplam 60 gün çalışacak bir traktör yeterlidir. Ancak, gidip Anadolu’da herhangi bir köye baktığımızda her evin önünde bir traktör, yetmedi zengin hanelerin önünde ekstra bir biçerdöver de görebilirsiniz. Senenin toplam 20 günü üretimde kullanılan bu araçlar aslında ekstra maliyet kaynağıdır. Lâkin Türk köylüsünün traktör sevdası farklıdır: Kasabaya “hökümat işlerini” görmeye veya “hanıma nevresim bakmaya giderken” traktöre biner. Traktör bir nevi statü/itibar sembolüdür. Daha önceki yazılarımdan birinde bahsettiğim “gösteriş tüketimini” düşünün. Maliyetleri düşürmek ve kârlı tarım işletmelerine sahip olmak için ne yapmak gerekir, o zaman? Çok büyük arazilere sahip çiftlikler oluşturmak gerekir. Yani “bırakın toprak işleyenin su kullananın” sloganını, büyük arazileri bölüp parçalamak değil, aksine, o büyük arazilerin bile üçünü dördünü bir araya getirip dev çiftlikler kurmak gerekir. Benim akrabalarımın bir kısmının da aralarında olduğu küçük tarım işletmelerinin ise hiçbir şekilde “Yeni ve Büyük Türkiye’de” yeri olamaz.
Tarım sektöründe bir başka sorun teknoloji ve know-how kullanımında yetersizliktir. Gerçi hükümetlerin böyle bir derdi olmamıştır ki, gariban çiftçinin olsun. Önümüzdeki 20 yıl içinde bir biyo-teknoloji devrimi gelmektedir. Canlıların genetiğinin insan eliyle değiştirilebileceği bir ufuktan bahsediyorum. Bu kanser dahil bir çok hastalığın nezle düzeyine inmesine yol açarken, tarımsal ürünlerin de çok daha verimli olabileceği bir süreci müjdelemektedir bizlere. Bu noktada, ticaret siciline kayıtlı, gıda ve ziraat mühendisleri istihdam eden, ürünleri belli bir kalite standardında piyasaya süren ve ambalajlı–markalı ürünler arz eden profesyonel tarım işletmelerine ihtiyaç vardır. Böyle bir iş örgütlemesini Hüsmen Ağa’dan veya Memo Ağa’dan bekleyemeyiz. Örneğin, gelişmiş ülkeler olan Hollanda, İtalya, Fransa, İsviçre ve benzeri ülkelerde tarım işletmeciliği hiç de öyle küçümsenecek bir iş kabul edilmez ve tarımsal üretim de amatör, iyi niyetli ama eğitimsiz aile efradına terk edilemez. Üretilen ürünün bir tarım işletmesi (ticaret siciline kayıtlı ve düzenli vergi veren gerçek bir şirket) tarafından piyasaya arz edilmesi, ister istemez, standart büyüklüklerde paketlerde ambalaj ve firmanın tescilli markasının kullanılmasını gerektirir. Bu marka ve paketleme belli bir ürün farklılaşmasına nispetle yapılacağı için, ürünlerin de firma tarafından belirlenmiş belli standart özelliklere sahip olması gerekir: tat, koku, renk ve büyüklük gibi. Firmanın bu standartları tutturması için gıda ve ziraat mühendisleri istihdam etmesi ve üretimde makineleşmeyi hızlandırması gerekir. Satılan malların miktar ve tutarını kaydedip, bilançoyu hazırlayacak bir muhasebe departmanı da üstüne cabasıdır. Tahmin edeceğiniz gibi, (şehirden kaçıp daha doğal ortamda yaşamayı tercih eden ve organik tarımla uğraşan birkaç istisnai örnek dışında) bizim böyle bir çiftçi profilimiz yoktur. Böyle olduğu sürece de ne üretim potansiyelini arttırabiliriz, ne doğru düzgün vergi toplayabiliriz ne de Atatürk’ün “Köylü milletin efendisidir.”, sloganını hayata geçirebiliriz. Eğer özel sektörde geçimlik amatör tarımdan profesyonel tarıma geçecek bir sermaye bulunamıyorsa, o takdirde, ne yapılmalıdır? Gerekirse büyük kooperatifler veya doğrudan tarımsal KİT’ler kurulabilir.
Tarımsal üretimin ölçeği ve iş yapma tarzı kadar önemli olan bir husus -ki bu doğrudan devleti ilgilendiren ve hükümetin sorumluluğunda bir husustur- tarımsal arazilerin belirlenmesi, derecelendirilmesi ve kayıt edilmesi ve bu arazilerin -her ne sebeple olursa olsun- imara açılmasının yasa ile yasaklanmasıdır. Artan nüfusu besleyecek, gıda üretiminde dışa bağımlılığı en aza indirecek bir tarım sektörünün varlığı için, hem firmaları ölçekleri büyümesi, hem kullandıkları teknolojiler ve iş örgütlenmesindeki profesyonellik düzeyi yenilenmesi, hem de bütün ülke bazında ekilebilir arazilerin koruma altına alınması gerekir. Son günlerde yapılan “zeytinlikler tartışmasını” bu çerçevede ele alınız. Burada bahsedilen üç noktanın kısa zamanda çözülebileceğini zannetmiyorum, fakat bu şimdiden planlansa dahi, en az 10 yılda mesafe alınabilecek bir yapısal reform sürecidir. (Yapısal reform zannedildiği gibi vergi yüzsüzlerini affetmek, borçlarının üstüne yatan esnafın ödenmemiş borçlarını sümen altı etmek veya il başkanının damadına yarayacak şekilde imar düzenlemesi yapmak değildir, kimse kusura bakmasın.) Türkiye’nin her alanda olduğu gibi tarımda da ciddi bir yapısal dönüşüme ihtiyacı vardır ve bu dönüşüm de birçok kişi ve kurumun menfaatlerini tehdit edecektir. Tarımda yapısal reformu uygulayan bir iktidarın ciddi eleştirilere maruz kalacağı da aşikârdır. Çünkü bugünkü Türk tarımı verimsizliği, üretimsizliği ve kayıt dışı ekonomiyi beslemektedir ve bundan nemalanan ciddi bir lobi bulunmaktadır.
VAKIFLARA DAYALI ALTERNATİF BİR GİRİŞİMCİLİK MODELİ
YAYINLAMA: 02 Haziran 2017 - 00:00
Babam Şenol Demiröz zamanında rahmetli Tuncay Öztürk’ün yönetmenliğinde ödüllü bir belgeselin yapımcılığını üstlenmişti: Türk Vakıf Medeniyeti. Ben orta okuldayken babamla Ajans 1400’e gittiğimde onun montaj makinalarıyla çalışmasını izlerdim. Rahmetli Tuncay Amca’nın sadece sanatçılarda görülebilecek çok hassas bir bakışı vardı. Babam belgesel film çekmeyi “taşı konuşturmak” olarak vasfederdi ki, hakîkaten taşları konuşturmuşlardı. O zamanlardan ben, iktisadi sistemlerle ilgili okumaya başlamıştım. Ne Liberalizm (o zaman yanlış bir biçimde Kapitalizm diyordum) ne de Sosyalizm (ki yine yanlış bir şekilde Komünizm diyordum) beni tatmin etmiyordu. O yaşlardaki sağ cenahtan bütün çocuklar gibi, ben de “Bizim ruh köklerimize dayalı bir iktisadi sistem nasıl olur?”, sorusuna cevap aramaktaydım. Aradan zaman geçti, orta okul ve lisedeki ateşimiz söndü, bilgi düzeyimiz arttı, bilimsel yöntemi ve yöntemli düşünmeyi öğrendik. Bugün geriye dönüp baktığımda, bir çok düşüncem çocukça gelmektedir, ama bir şey değişmedi: Dünyadaki iktisadi yapının dehşet dengesi, ikiyüzlülüğü, adaletsizliği ve eşitsizliği. Bu yapının kırılması gerekir.
Ramazan ayındayız. Ramazan rahmet ayıdır: fakirlerin, muhtaçların, kimsesiz ve yetimlerin hatırlandığı ve dertlerine azıcık da deva bulunduğu… Ancak senede bir ay, adaletsiz bir düzenin ve dünyaya meyletmiş hırs küpü (para hırsı ve iktidar hırsı) gönüllerin değişmesi için yeterli midir? Gözlemlerimiz olumsuzdur. Dinin ruhani boyutunun en çok da ramazan ayında insanların içindeki masivaya (yalan dünyaya) düşkünlüğü azaltması gerekirken, tam tersi olmakta, yalan dünyanın parlak ışıkları, lüks tüketimi ve şatafatı dinin içine sızmakta ve zahirde dinî gibi görünen ama tamamen dünyevi ihtiraslara göre şekillenen uygulamalar ön plana çıkmaktadır. Bunun temelinde de özel mülkiyet yatmaktadır.
Sosyalistler üretim araçlarında özel mülkiyete karşıdır ama alternatif olarak öne sürdükleri kamu mülkiyeti de, pratikte, toplumsal mülkiyete değil ama bir avuç partili ve bürokratın hakimiyetinde bir yolsuzluk ekonomisine dönüşmüştür. Liberallerin savunduğu, devletin müdahalesinin en aza indiği ve neredeyse bütün iktisadi işlerin özel sektöre bırakıldığı iktisadi yapının da (bizde serbest piyasa ekonomisi olarak bilinir), özellikle gelişmekte olan ülkelerde ne büyümeye ne de istihdama olumlu bir katkıda bulunmadığını geçmiş yazılarımda tartıştım. O zaman nasıl bir sistem olmalı ki bu hem bizim sosyal genetiğimize (ki bu sosyal genetiğin özü İslâm ahlâkının amir hükümleri ve Osmanlı tecrübesidir) uyumlu olsun, hem artık küreselleşmiş çağdaş iktisadi sisteme entegre olabilsin hem de bu Küresel Kapitalizm’in olumsuz özelliklerinden en az etkilensin? Kısaca vakıf sistemi ve grup mülkiyeti diyeyim.
Toplumsal mülkiyet ki, sosyalistler savunur, bir ekonomideki bütün üretim araçlarının mülkiyetinin bütün topluma ait olması anlamına gelir. Pratikte, Varşova Paktı ülkelerinde, toplumsal mülkiyet üretim araçlarının devlet mülkiyetinde ve - devlet de totaliter bir tek parti rejimi ile yönetildiği için- üretim araçlarının kontrolünün bir avuç partili yöneticinin elinde olması anlamına gelirdi.
Liberallerin savunduğu tamamen özel mülkiyete dayalı bir ekonomik sistem, temelde, çok makul gelebilir. Ancak, bunun için tam rekabetçi piyasaların varlığı şarttır. Sanayi kapitalizmi ise çoğunlukla dev firmalardan oluşan oligopol piyasalarına dayanır. Rekabetin en fazla olduğu durumda bile ancak tekelci rekabet piyasalarına rastlamaktayız. Bu yapının üstüne, biraz küreselleşme ve zamanla ekonominin üzerindeki baskısını arttıran finans kapitali eklersek, karşımıza, piyasa rasyonalitesi ve rekabet baskısından ziyade yıkıcı güç ilişkileri ile şekillenmiş vahşi bir sistem çıkmaktadır. İngiliz atasözünde dediği gibi artık “Güç Hak’tır!”, (Might is Right). Zayıflar, fakirler, güçsüzler günümüz kapitalizminde toplumun itlaf edilmesi gereken fazlalıkları olarak görülür. Dahası, sıradan insanlar da paraya tamahkârlık ve güç hırsı ile dolmuşlardır. Ahlâki ilkeler, diğerkâmlık, alçakgönüllülük ve paylaşımcılık enayilik olarak görülmektedir. Şu güzel ramazan gününde, bu iki sistemin de bana hiç yakın gelmediğini itiraf etmeliyim.
Sevgili kardeşim, genç Türk girişimcisi ve her yönüyle evrensel değerlere sahip bir aydın olan Tuğrul Günay’la “Ne olacak bu memleketin hali?” makamında sohbet ederken onun uluslararası iş tecrübesine dayanarak bahsettiği vakıflar ile ecdadın vakıf sistemi arasında ciddi benzerlik olduğuna kanaat getirdik. Osmanlı’daki vakıf sistemi nasıl işlerdi? Kısaca özetlenecek olursa, Osmanlı İmparatorluğu, klasik döneminde, bir tarım ekonomisine dayanmaktaydı. Burada ana üretim faktörü topraktı. Toprağın mülkiyeti ise devletteydi. İnsanlar, bir şekilde, belli bir ekilebilir arazi üzerinde zilyetliğe sahip olmuşlarsa bu arazi üzerindeki haklarını ve gelirlerini çocuklarına aktaramazlardı. Kişi öldüğünde ekilebilir arazinin mülkiyeti devlete geçerdi. Bunun istisnası ise, ekilebilir arazinin gelirlerinin vakfedilmesi ile gerçekleşirdi. Vakıflar, doğaları gereği, sosyal hizmet üreten ekonomik birimlerdi, (okullar, hastaneler, aşhaneler, öğrenci yatakhaneleri ve benzeri). Eğer bir arazi bir hayrata vakfedilmişse, o arazinin gelirlerinin bir kısmı sosyal hizmetin finansmanına giderken, diğer kısmı vakfedene ve onun varislerine kalırdı. O dönemde, devletten servet kaçırma yöntemi olarak öne çıkan Vakıflar, bugün çok farklı bir şekilde kullanılabilir: Grup mülkiyeti.
Ben, ilke olarak özel mülkiyete karşı değilim. Ancak bir grup insanın bir araya gelerek belli sosyal amaçlar içeren bir vakıf kurması ve bu amaçlara yönelik şirketlerin vakıf mülkiyetinde açılması modern küresel ekonomide çok ciddi imkânlar üretmektedir. Bir kere vakıf mülkiyetindeki şirketler, aile veya şahıs hegemonyası altında olamaz. Vakfı kuranlar, sadece vakfın gelirlerinden belli bir kısmına sahip olabilirler. Özellikle yüksek teknolojili yatırımlar alanında, ürün inovasyonlarında küresel ekonomide vakıflara öncelik tanınmakta, ciddi vergi imtiyazları verilmektedir. Bu sayede, sermayenin belli şahısların elinde birikmesinin önüne geçildiği gibi, vakfın ana amacı olan eğitim, sağlık, çevre koruması veya teknolojik yenilik gibi sosyal değeri veya dışsallığı olan alanlara ciddi kaynak ayrılabilecektir.
Dünyada rekabet edebilmenin şartlarından birisi ciddi sermaye birikimine sahip olmaktır. Çok sayıda insan bir araya gelip sermayelerini birleştirerek büyük havuzlara hükmeden vakıflar oluşturabilir. Dış dünyada da ciddi imkânlar sunulan vakıflar ve bünyelerindeki şirketler ciddi rekabet avantajları elde edebilirler. Eğer vakıf sistemi canlandırılırsa, mülkiyeti kişiler değil vakfa ait olacak dev firmalar kurulabilir. Vakıfların hepsi, örneğin bir Özel Vakıflar Birliği adı altında toplanır ve ilgili mevzuatla birlikte devletin denetimine de alınabilir.
Vakıf ekonomisi hakkında yazacağım. Bu daha bir giriş yazısıydı. Ama Firavunvari bir totaliter rejimin hırsız bürokratlarına da, Karunvari gözünü para hırsı bürümüş tekelcilere dayalı bir ekonomik sisteme de karşıysak, rahmet ayı ramazanda toplumsal rahmeti sağlamanın bir alternatifi olarak Vakıf Sistemi hakkında düşünmeli ve tartışmalıyız..
İŞGÜCÜ PİYASASI, GREVLER VE HÜKÜMETİN SOSYAL POLİTİKASI
YAYINLAMA: 05 Haziran 2017 - 00:00
Pratik hayatta işgücü piyasası standart ders kitabı modellerinden biraz farklıdır. İktisat kitaplarında işgücü piyasası genelde homojen bir işgücünün piyasası olarak modellenir. Buradan yola çıkılarak Makroiktisatta Phillips Eğrisi gibi araçlar ve Toplam Arz analizi türetilir. Halbuki işgücü sektörden sektöre farklılaşmaktadır. Hele aynı sektörde belli bir çalışma süresi geçirmiş tecrübeli işçilerde işgücü farklılaşması daha da fazlalaşmaktadır. Bunun sonucu da, işgücünün bir sektörden başka sektöre hareketliliğinin azalmasıdır. Yani bir sektörde talep daralması nedeniyle işsizlik ortaya çıksa, işsiz kalan işçilerden önemli bir kısmının başka sektörde işe girememesi, girebilenlerin de bunun için mevcut ücretinden çok daha ucuza çalışmak zorunda kalması söz konusudur. İşgücünün sektörler arası hareketliliğinin azalması, ister istemez yapısal işsizliği ve friksiyonel işsizliği artıracaktır. Yine ders kitaplarında ücretlerin günlük belirlendiği ve arz – talep eşitliğini sağlayacak şekilde dalgalandığı varsayılır. Bunun doğal sonucu olarak da çalışılan iş saati de her gün farklılaşacaktır. Pratikte bu da geçerli değildir. Uzun dönemli ücret sözleşmeleri ile işçiler her işgünü minimum bir iş saati kadar işgücü arz etmeyi taahhüt ederken (günlük mesai), bu kadar iş saati çalışma karşılığında sabit bir aylık ücret (maaş) almaya hak kazanırlar. Yani birey olarak işçilerin hem işgücü arzı bir tabanla sınırlandırılmakta hem de nominal ücretleri sabitlenmektedir.
20’inci yüzyılda işgücü piyasasında sendikalar çok kuvvetlendi. Bunun en önemli sebebi, 20’inci yüzyılla birlikte sanayi mamulleri üreten piyasalarda endüstriyel yoğunlaşmanın artması, yani tekelleşmenin yaygınlaşmasındadır. Bir sektörde az sayıda satıcı firmadan oluşan bir oligopolcü yapı varsa, bu firmalar hem üretilen malın fiyatını hem de binlerce işçinin satıcı olarak yer aldığı işgücü piyasasında saat başı ücretleri belirleme gücüne ulaşırlar. Oligopolcü firmalar mal piyasasında öldürücü bir fiyat rekabetine de, kartelleşmeye de veya piyasayı belli oranlarda paylaşmaya da karar verebilirler. Her bir seçeneğin sonucu farklı olabilir. Ancak, iş işgücü piyasasına gelince, firmalar pratikte hiçbir zaman birbirleriyle rekabete girmezler aksine sağlam bir dayanışma içinde yer alırlar. Yani bir araya gelerek bir alıcı karteli oluştururlar. Alıcı kartelleri, işgücünü olabilecek en düşük ücrete ve en fazla çalışma saatine mecbur bırakırlar ki, buna “Monopson Gücü” adı verilir. Çünkü işgücünün başka bir sektörde çalışması çok zordur. Mevcut sektörde de bütün firmalar aynı düşük ücreti ve yüksek çalışma saatini dayatmaktadırlar. Böyle olunca, 19’uncu yüzyılın sonundan itibaren, özellikle 20’inci yüzyılda işçiler sendikalar etrafında örgütlenmeye başladı. Sendika, bir nevi, işgücü piyasasında tekel gücüne sahip bir satıcı kartelidir. Bu çerçevede bakıldığında, sendikanın ana işlevi işgücünün mümkün olan en düşük çalışma saati ile en yüksek ücreti elde etmesidir. Zamanla işveren birliklerinin karşısına işçi sendikalarının dikilmesi, her sektörün işgücü piyasasında “İki Yanlı Tekel” piyasalarının ortaya çıkmasına yol açtı. Yani, ücret ve çalışma saati, işveren birliği ile sendikanın müzakere ve pazarlıkları ile belirlenir hale geldi. Artık, gerçek anlamda bir işgücü arzı ve talebi kalmamıştı, ücret ve işgücü arzını tarafların pazarlık gücü belirlemekteydi.
Pazarlıklarda her iki tarafın da silahları vardı: Sendikalar grev yapabilir ve fabrikanın üretimini kilitleyebilir, bunun karşılığında işverenler de zorunlu iş kapatımına gidebilirler: Lokavt, (ing. lock – out). Bu silahlar iş müzakerelerinde uyuşmazlık halinde kullanılması gereken haklardır: Yani iş ve ücret pazarlığı dışında başka bir sebepten, (örneğin PKK’lı eşkıyaya destek, vatan haini FETÖ’cülerin insan hakları, sözde Ermeni Soykırımı, hükümetin herhangi bir politikasını protesto etmek gibi süfli sebepler), grev veya lokavt yapılamaz. Başta Anayasa olmak üzere 2822 sayılı TİSGLK’e grev hakkı ve lokavtı düzenlemiş, grev ve lokavtın uygulanma esaslarını belirlemiştir. Bu usul ve esaslara uyan grev ve lokavtın hukukumuzca himaye edileceği, aksi uygulamaların ise yaptırımlarla karşılaşacağı kanunda düzenlenmiştir.
Türkiye’de sendikalar yukarıda çizilen portreden uzaktır. Her sektörde, üç büyük ve birbirine rakip sendika bulunmaktadır. Diğer bazı küçük sendikaların piyasayı belirleme gücü yoktur. Bir sendika AK Parti’nin, bir sendika MHP’nin bir diğeri de CHP ve HDP’nin işçi kolları gibi çalışmaktadır. Bu sendikalar işveren birliklerinden çok birbirlerini rakip olarak görmektedirler. İşçiler, zaten, örgütlü bir emek mücadelesinin ne bilincindedirler ne de içindedirler. Bu anlamda bir sendikaya bağlılık çalışanlar arasında kendi haklarını koruma, çalışma ve yaşam standartlarını iyileştirme amacıyla değil, ama, sendikanın temsil ettiği partiye itaat ve mensubiyet anlamına gelmektedir. Yani, teknik terimle ifade edecek olursak emek piyasasında üç satıcılı oligopol (triopol) bulunmaktadır ve bunlar birbirleri ile öldürücü bir fiyat rekabetine girmektedirler, (bu ücretleri düşüren ve çalışma saatleri uzatan bir etkidir). Diğer tarafta ise, dayanışma içinde birlikte hareket eden işveren birliği bulunmaktadır ki, bir alıcı karteli oluşturmaktadır, (monopson). Sonuç: Düşük ücret ve yüksek çalışma saatidir.
Son dönemde Akbank ve Şişecam çalışanlarının daha önce de EMİS ve Asil Çelik çalışanlarının tamamen yukarıda zikredilen 2822 sayılı Kanuna uygun grev kararları işte bu monopson tarafı ağır basan iki yanlı tekel piyasasının sonuçlarına olan doğal tepkidir. Buna karşın sonuç ne olmuştur: 2017 yılı içinde 18 Ocak’ta , 20 Ocak, 20 Mart ve 22 Mayıs tarihli Resmi Gazetelerde sırasıyla Asil Çelik, EMİS, Akbank ve Şişecam grevleri 60 gün süreyle ertelenmiştir. Resmi Gazete’deki gerekçe Akbank için “ekonomik ve finansal istikrarı bozucu nitelikte görüldüğünden”, diğerleri içinse "milli güvenliği bozucu nitelikte görüldüğünden" olarak tanımlanmıştır. Hükümet’in bu tutumu yanlıştır.
İşin enteresan tarafı, EMİS Grevi ABB Elektrik Sanayi, Grid Solutions Enerji Endüstrisi, Schneider Elektrik Sanayi ve Ticaret, Schneider Enerji Endüstrisi Sanayi ile bunlara bağlı işyerlerinde gerçekleştirilmekteydi ki, bunlar dev yabancı firmalardır. AK Parti yerli ve milli olmak şiarındadır, kendi işçisine karşı yabancı kartellerin yanında olmak şiarında olmamalıdır. Yine faiz lobisine Sayın Cumhurbaşkanı en sert ifadelerle tarizde bulunurken, faiz lobisinin en müstesna iki üyesi Akbank ve İş Bankası’na (Şişecam İş Bankası’na ait bir iştiraktir) kıyak geçilmektedir. AK Parti adaleti ve dayanışmayı temel almış bir partidir. Seçmen kitlesi ağırlıklı olarak dar gelirli emekçi kesimlerden oluşmaktadır. Sayın Cumhurbaşkanı’nın “garip gurebanın fakir fukaranın yoldaşı, kimsesizlerin kimsesi, sessiz yığınların sesi olmak” gibi bir iddiası vardır. AK Parti, en krizli anlarda yüksek gelir grubundan rantiyeleri değil, ama bu sessiz yığınları yanında bulmuştur. En son, hain 15 Temmuz eşkıyalarına karşı da yine bu garip gureba şehit olmuştur, rantiyeler değil.
Daha önce de dediğim gibi, AK Parti’nin bir sosyal politikaya ihtiyacı vardır. Sadece AK Parti mi? Diğer bütün partilerin de bir sosyal politikası olması gerekir. Önümüzdeki dönemde, emekçi kitlelerin desteğini arkasına almış bir hükümet dış emperyalist güçlerin baskısına karşı sırtını sağlama alacaktır. Unutmayalım ki, içeride sağlam desteğe sahip olmadan, dışarıda başarılı olamazsınız. Hükümetin, rahmet ayı olan ramazanda durumu bir daha tetkik etmesi, emekçilerin haklarını koruyacak düzenlemeleri yapması temenni olunur.
İSTANBUL'UN RAMAZANLARI, YAHYA KEMAL VE CAHİT ZARİFOĞLU
YAYINLAMA: 09 Haziran 2017 - 00:00
Genelde dinler, özelde İslâm Dini, içinde yaşadığı toplumun iklimine uygun çehrelere bürünür. Üç kıtanın kültürünü kendinde toplayıp bundan muhteşem Türk kültürünü üreten İmparatorluk’ta da İslâm bambaşka, bize has ve bizim içimizden bir çehreye bürünür. Ramazan bu çehrenin en sarih bir şekilde yansıdığı aydır. Ve musikisiyle, konuşmasıyla, adabıyla, edasıyla, şiiriyle Osmanlı-Türk kültürünün en kristalize olmuş formu İstanbul’dadır. Bu veçheden bakıldığında, İstanbul’un Ramazanları bir başka güzeldir. İftar vaktine kadar İstanbul mahallelerinde hafif bir telâş var iken, ezan okunup iftar vakti geldiğinde mahallede sesler kesilir. Sadece esen hafif meltemin erguvan ağaçlarında yarattığı hışırtı, uzaktan öten sığırcık seslerine karışır: Balkonlardan gelen çatal bıçak sesleri, yavaşça kararan havada ufaktan başlayan sigara dumanları ve eşi bulunmaz bir aile saadeti. 1930’lu yıllarda üstad Yahya Kemal’in bir şiirinde anlattığı atmosfer işte bu ramazan saadetini (ve kendi pişmanlığını) anlatır:
ATİK-VALDE'DEN İNEN SOKAKT
Nihad Sami Banarlı'ya
İftardan önce gittim Atik-Valde semtine,
Kaç def'a geçtiğim bu sokaklar, bugün yine,
Sessizdiler. Fakat Ramazan mâneviyyeti
Bir tatlı intizâra çevirmiş sükûneti;
Semtin oruçlu halkı, süzülmüş benizliler,
Sessizce çarşıdan dönüyorlar birer birer;
Bakkalda bekleşen fıkarâ kızcağızları
Az çok yakından sezdiriyor top ve iftarı.
Meydanda kimse kalmadı artık bütün bütün;
Bir top gürültüsüyle bu sâhilde bitti gün.
Top gürleyip oruç bozulan lâhzadan beri,
Bir nurlu neş'e kapladı kerpiçten evleri.
Yârab nasıl ferahlı bu âlem, nasıl temiz!
Tenhâ sokakta kaldım oruçsuz ve neş'esiz.
Yurdun bu iftarından uzak kalmanın gamı
Hadsiz yaşattı rûhuma bir gurbet akşamı.
Bir tek düşünce oldu tesellî bu derdime;
Az çok ferahladım ve dedim kendi kendime:
"Onlardan ayrılış bana her an üzüntüdür;
Madem ki böyle duygularım kaldı, çok şükür."
Yukarıdaki şiirde, büyük şair, bir ramazan gününde, iftar vaktine yakın İstanbul mahallelerinden birinde kendisi oruçsuzken yaşadığı bir iftar anını anlatmaktadır. Hem o asil mahalle ruhunun Türk kültüründe yarattığı eşsiz duyguları anlatmakta, hem de kendi pişmanlığını sergilemektedir. Aynı zamanda, bir milleti millet yapan duygu birliği, duyarlılık birliği ve duyuş birliğini ima etmektedir. Ne yazık ki, bugün mahalle deyince başka kavramlar akla gelmekte, ramazan deyince bir kavgaya vesile olabilecek düşünceler dillendirilmektedir. Bunda, kapitalist emperyalizmin bizdeki son yansıması olan kâr iştahı ve gösteriş tüketiminin de büyük payı vardır.
Bugünlerde, bazı aydınlarımız bir “muhafazakâr mahalle baskısından” dem vurmaktadırlar. Güya, oruçsuz insanlara baskı yapılmaktaymış. İnsanlar zorla oruç tutturulmaya zorlanmaktaymış. Ben, şahsen tersini görüyorum. Ve.. Kendi kendime soruyorum: “Acaba ben başka bir alemde mi yaşıyorum?”, diye… İstanbul’un AVM’lerine gittiğimizde insanların utanıp sıkılmadan Starbucks kahvemsilerini kafaya diktiğini, meşhur ecnebi aşhanelerinde “T-Bone Steak” taam ettiğini ibretle gözlemlemekteyiz. Bu yetmezmiş gibi, kendi okulumun etrafında bulunan kafeteryalarda, görünüşünden “muhafazakâr mahalleye” ait olduğu hissedilen gençlerimizin afiyetle nargile fokurdattıklarına da şahit olmaktayız. Bu serencâm içinde, eğer bir mahalle baskısı varsa, bizim gibi “oruçlu” dinozorların üstünde vardır. Neyse, çok şükür ki, Yahya Kemal’i biliriz ve o sebeple onun hatasına düşmemekteyiz.
İktisat bilimi, insanı sâfi akılcı bir varlık, Nâzım Baba’nın deyimiyle bir “otomata” olarak tasvir eder. Halbuki bütün toplumsal ve beşeri olaylar da olduğu gibi, insan davranışı sadece akılla açıklanamaz. İnsanın içinde doğduğu toplumun temel değerleri, aileden aldığı görgü, içinde büyüdüğü ve yaşadığı şehrin atmosferi ve bunun gibi bir çok kültürel, psikolojik ve sosyolojik olgu insan davranışını belirler. Bu bahsettiğimiz normlar ve değerler bütünü, insan bireyinin bağlı olduğu ahlâkı oluşturur. Maalesef biz, dindarlaştığımızı zannederken ahlaksızlaşmakta, laik ve çağdaş olduğumuzu zannederken vatansızlaşmaktayız. Vatan, bir toprak parçasından çok ve o toprak parçasıyla beraber ortak değer, duygu, duyuş ve duyarlılıkların oluşturduğu toplumsal hafızamızdır da. Güzel ülkemin güzel insanları işte bu ortak hafızayı kaybetmeye başladılar… Bu ramazan gününde, yeniden ortak hafızamıza kavuşmamız için dua edelim… Ve…
1 Haziran 1987’de ölen sizlerin bildiği ismiyle Cahit Zarifoğlu’nun, benim içinse Cahit Amca’mın ruhuna da bir Fatiha okuyalım. Hemen bir bayiye gidip Dergâh Dergisi alalım ve Cahit Zarifoğlu – Cemil Meriç özel sayısını okuyalım.
KATAR MESELESİ, SELEFİ İSLAMCILIKLARIN SAVAŞI VE HANEFİ-MATURİDİ EKOL
YAYINLAMA: 12 Haziran 2017 - 00:00
Bugün, dünya ekonomisindeki emtia ve menkul kıymet borsaları Katar’a uygulanan ablukaya bağlı olarak çalkalanmaktadır. Kasabanın Şerifi’nin şeytan bakışlı Abdülvehhab’ın torunları ile arz-ı endam ettiği Kılıç Dansı sahnesi ile açılan Üçüncü Dünya Savaşı’nın yeni cephesi görünüşte Katar’ı hedef almakla birlikte, esas olarak hedefe Türkiye ve İran’ı koymuştur. Bu arada, parantez arasında belirteyim ki, bu Kılıç Dansı bana nedense Çağrı filmindeki Bedir savaşı öncesi Mekkeli müşrik bedevi reislerinin Ebu Cehil’in çadırında yaptıkları Kılıç Dansı sahnesini hatırlattı. Suudilerin Kasabanın Şerifi’nin namlularını kendilerine doğrulttuğunu görünce çöl rüzgârlarına taş çıkaracak bir kıvraklıkla Haçlı Ordusu’nun yanında saf tutması belki size anlaşılmaz gelebilir. Ama biraz tarih bilen insanlar için bu hiç de şaşırtıcı değildir. Ayrıca, bu mesele, Selefi–Vehhabi anlayışını masaya yatırmadan ve 20’inci yüzyılda “İslâm’da İhya Hareketleri” gibi cüretkâr bir adla ma’ruf olan Selefî–Devrimci anlayışı kavramadan da anlaşılamaz. Bugün, birbirine kılıç çekmiş olan bu iki İslamcı siyasi hareketi anlatmaya çalışacağım.
Selefî–Vehhabi ekolün temel dayanağı muhaddis ve fâkih İbn-i Teymiyye olmakla birlikte, ismini de tevarüs ettiği esas kurucusu Muhammed ibn-i Abdülvehhab’dır. İbn-i Teymiyye Hanbelî mezhebinden olmakla birlikte, zaman içinde Ahmed ibn-i Hanbel’den farklı bir çizgiye savrulmuştur. Dinin ana kaynağı olan Kur’an ve Hadislerin yüzeysel (zahiri) anlamlarını aynen kabul ederek hiçbir yoruma (aklın kullanılmasına) taraftar olmamıştır. Gitgide Ehl-i Sünnet itikadından ayrılarak adeta homomorfik (insana benzeyen) ve cismani bir Tanrı anlayışına kadar uzanmıştır. İbn-i Teymiyye, kozmopolit (Araplar dışında başta Fars ve Türkler olmak üzere yabancıların topluma katılması anlamında kullanılır) bir toplum haline gelen Müslümanların gerçek İslam anlayışından uzaklaştığını ve yabancı kültürlerden (İran ve Türk kültürleri) etkilenmiş bid’at ve hurafalere kapıldığını söyler. Çözüm selef-i salihine (doğru yoldaki önceller ya da Arap asabiyesi ve Kureyş töresi) geri dönmektir. Muhammed ibn-i Abdülvehhab 18. yüzyıl sonunda Hicaz’da peydah olmuş bir İbn-i Teymiyye şakirdidir. Temel sloganı “İslam’a dönüştür” ki, sanki Osmanlı Düzeni gayr-ı İslamidir. Hedef kitlesi “çöl bedevileridir” ve ana mücadelesi de dinen bid’atlere (bid’at İslâm’da kökü bulunmayan sonradan geliştirilmiş yenilik anlamına gelir ve burada her türlü tasavvuf ekolü ve kendi deyimiyle “hakim ehl-i sünnet anlayışının köhnemiş ve yozlaşmış yapısı” demektir) ve siyaseten de Osmanlı Hükûmeti’ne karşıdır. Hicaz Araplarını Mekkî bir devlet etrafında birleştirmek de amacıdır. Onun en yakın takipçisi Muhammed ibn-üs-Suud’dur ki, bu adam bugünkü Suudi Hanedanı’nın kurucusu ve namlı bir eşkıyadır. Abdülvehhab’ın fikirlerini hayata geçirerek selefi ve bağnaz bir devlet kurmayı amaçlamış (unutmayın o dönemde bu topraklar Osmanlı Devleti’nin vilâyeti idi) ve 40 yıl boyunca o ve ardılları bütün Hicaz’ı kılıçla hizaya getirmeye çalışmıştır… Bu arada ciddi oranda İngiliz desteği de almışlardı. Sonuç ise, Kavalalı Mehmed Ali Paşa marifetiyle oğlu ve torunlarının derdest edilmesi ve cennetmekân el-Gazi Sultan Mahmud Han-ı Sani’nin huzurunda Beyazıt Meydanı’nda kellelerinin vurulması olmuştur. Bugün Selefi-Vehhabi anlayış, petrol gelirleri, Kasaba’nın Şerifi’nin desteği ve İslâm’ın en bağnaz yorumu ile Hicaz bölgesinde arkaik bir sultanlık rejimi olarak hüküm sürmektedir. Bu sultanlık rejimi Batı emperyalizminin en gözde kuklası konumundadır.
Selefî–Devrimci anlayış ise, farklı renklere sahip olsalar da, 20’inci yüzyılda Hasan el- Benna, Seyyit Kutup, Muhammed Kutup ve Ebu’l Ala el Mevdûdi gibi isimler etrafında şekillenmiştir. Onlar da, arkaik olarak gördükleri geleneksel fıkıh sistemine karşı bir tavra sahiptirler ve Kur’an, Sünnet ve Hicrî 1’inci yüzyıldaki Arapların İslâm anlayışına (selef-i salihin) dönmeyi savunurlar. Vehhabilerden farkları saltanat rejimlerine ve milli devletlere karşı olmalarıdır. Bir nevi “İslâm Enternasyonalizmi” peşindedirler ve Batı Emperyalizmi’nden önce kendi ülkelerindeki anti-emperyalist ve milli devlet yapılarına karşı siyaset geliştirirler. Günahlarını almayayım ama, sanki bunlara da ciddi bir İngiliz–ABD– İsrail eli değmiş gibi gözükmektedir. Bugün de, Selefi–Devrimci anlayış İhvân-ı Müslimîn ve Hamas gibi gruplar içinde örgütlenmiştir. Günün ve coğrafyanın şartları, özellikle Hamas’ı anti-emperyalist bir çizgiye getirse de, ana çıkış noktaları İslam dünyasında milli devletlere karşı olmaktır. Katar’a yapılan operasyon da, İhvan ve Hamas’a verilen destek bahane edilmektedir. Ancak, ana sebep Katar’ın Kasabanın Şerifi’ne haraç vermemesi ve İran’a operasyona karşı çıkmasıdır.
Bu iki grubun birbirlerinden diğerini yeryüzünden jiletle kazıyacak kadar nefret etmeleri dışında bir ortak tarafları daha vardır: İslâm’ın yozlaşmasına sebep olduğuna inandıkları Osmanlı İmparatorluğu ve Türkler ile onların temsil ettiği geleneksel Sünni anlayıştır. Bugün trajedi odur ki, bu selefi akıma mensup olanlar bütün dünyada (ancak genel bir cehaletle sabit olacak şekilde) Sünni dünyanın temsilcisi olarak bilinmektedirler.
Bizim mensubu olduğumuz Hanefi – Maturidi ekolde, insan aklı geri plana itilmez aksine dinde en önemli hüküm kaynaklarından biri kabul edilir. Bu ekolde bireyin tercihleri öne çıkarılır ve dönemin (Hicrî 2-4’üncü yüzyıllar) şartlarına göre nispeten seküler bir anlayış hakimdir. Geleneksel Ehl-i Sünnet anlayışında revize edilmesi gereken durumlar olabilir, ama bu beni aşmaktadır. Ancak, Ehl-i Sünnet’in siyaset teorisinde herkesin bildiği bir nokta vardır: ulül – emre itaat, yani devlet otoritesine itaat. Ehl-i Sünnet düşüncesinde, hiçbir şekilde devlet dışı halk ayaklanması, ihtilalcilik ve benzeri anarşist söylemler kabul edilmez. Dahası, cihat, kerameti kendinden menkul hacı ve hocaların fetvası ile olmaz, bu alan meşru devletin alanıdır. Türkiye, bir imparatorluk bakiyesi olan, laik demokratik sosyal bir hukuk devletidir. Bin yıllık medeniyetimizde ve devlet geleneğimizde Şiilere karşı cihat anlayışı yoktur. Osmanlı–Safevi savaşları da bu bağlamda ele alınamaz. Sünni ve Şii Müslümanlar arasında, Osmanlı hükmü altında hiçbir ayrımcılık yapılmamış, bugün olduğu gibi nefret tohumları ekilmemiştir.
Sonuç… Katar’a yapılan operasyon, Kasabanın Şerifi’nin aklının yetmeyeceği ve ABD emperyalizmini 30 yıldan beri hayata geçirmeye çalıştığı Büyük Ortadoğu Projesi için İslam Alemini birbirine kırdırma yolunda atılmış bir adımdır. Türkiye’nin İran’la savaşa girmesi değil, İran’la omuz omuza olması gerekir. Sayın Cumhurbaşkanı’mızın bu konuda ciddi mesai sarf ettiğini biliyoruz, fakat İranlılar bu konuda basiretsiz davranmışlardır. Bugün bıçak kemiğe dayandığı için bizimle ortak noktaya gelmektedirler. Şunu iyi bilelim: Türkiye’nin ne NATO’ya, ne İncirlik Üssüne, ne de eşkıya çocuklarının kuracağı Selefî-Vehhabi NATO’suna ihtiyacı vardır. Güçlü bir ordumuz ve sağlam bir liderliğimiz vardır. Katar konusunda hükümetin pozisyonu doğrudur. Eğer Haçlılar biraz yürekliyseler, Türk Ordusu buradadır; bekleriz. Gelsinler, yüzleşelim. Halep oradaysa arşın da buradadır.
KÜRESEL EKONOMİDE YENİ REKABET DÜZENİ VE VAKIFLAR
YAYINLAMA: 16 Haziran 2017 - 00:00
21’inci yüzyıl birçok değişime gebedir. Başta teknolojik gelişme olmak üzere üretim altyapısındaki değişimler, zamanla sosyal üstyapıda da değişimlere sebep olmaktadır. Bugün ele alacağımız konu, son günlerde yabancı medyada sıklıkla rastlanmaya başlayan bir konu olan ESG’dir, yani Çevre Sosyal Yönetişim kelimelerinin İngilizce karşılıklarının baş harflerinden oluşan bir kavram, (Environment Social Governence). Bu kavram, küresel ölçekte yatırımların teşviki için temel kriter haline gelmeye başlamıştır. Özellikle büyük ölçekli krediler verilirken, firma veya kurumların bu kritere uyması gerekliliği daha ciddi bir şekilde tartışılır hale gelmiştir. “Hocam nedir bu Allah’ını seversen, ‘Çevre Sosyal Yönetişim’ ne alakası var yatırımlarla?” diye sorduğunuzu duyabiliyorum. İsterseniz ilk önce bu kavramları değerlendirelim.
Özellikle, BM, UNESCO ve benzeri küresel kuruluşlarda ve AB içindeki kurumlarda, geleceğin ekonomisini oluştururken firmaların dünyanın ortak geleceğiyle, içinde bulundukları toplumun gelişmesine bulundukları katkıyla ve açık ve şeffaf yönetim tarzlarıyla ilgili daha temel sorumluluklar alması gerektiği üzerine tartışmalar olmaktadır. Buna göre her firma, yatırım yaparken, yatırımın çevreye tahrip eden negatif dışsallıklarını en aza indirmeyi amaçlamalıdır. Çünkü bu dünyanın ortak geleceğini, yani hepimizi ilgilendirir. Bu ESG’nin birinci kavramı olan Çevre’yi açıklamaktadır. İkinci olarak firmalar, egemen iktisat anlayışında tanımlandığı gibi, sadece kâr iştahı ile hareket eden canavarlar haline gelmemeli, aksine, içinde yaşadıkları toplumların problemlerinin çözümüne de katkıda bulunmalıdır. Bunun için, özellikle, eğitim ve sağlık gibi alanlarda sosyal sorumluluk projelerinin desteklenmesi gerekmektedir. Yani, bir nevi, gücü en aza indirilmeye çalışılan milli devletin sosyal harcamaları özel sektöre ihale edilmektedir. Bu da ESG içindeki Sosyal kavramının açılımıdır. Üçüncü olarak, son yıllarda firmalar için çok popüler olan ve liberal görüşteki arkadaşlar tarafından habire ısıtılıp önümüze konan “yönetişim – governance” kavramı da yatırımların finansmanı için öncelikli bir kriter haline gelmektedir. Yönetişim iş yapma tarzı olarak “çok yanlı yönlendirme ve yönetme” ve kurumların yönetiminde ise “birlikte ve etkileşerek ortaklaşa yönetme” anlamına gelmektedir. Yani, firmaların kendi kendilerine bir denetim getirmesi, karar alma mekanizmalarını daha esnek ve bütün çalışanlara açık hale getirmelerini, uygulamalarında şeffaflık ve hesap verebilirlik kriterlerine bağlı kalmalarını zorunlu kılmaktadır. Bu da Yönetişimin açılımıdır.
Önümüzdeki dönemde, küresel ekonomide milli devletlerin daha geri plana çekileceği önermesiyle birlikte, milli devletlerin bazı vazifeleri doğrudan firmaların kendi inisiyatifine bırakılmak istenmektedir. Yani Çevre Bakanlığı’na, Sosyal Devlet Kurumları’na ve Maliye Bakanlığı’nın bazı denetimlerine gerek kalmayacak ve firmalar kendi kendilerine bir denetim mekanizması geliştirecekler ya da kitabına uydurup geliştirmiş gibi yapacaklardır. Tabiî, günümüz küreselleşme taraftarı eski solcu yeni liberallerin savunduğu “ulus devletin döneminin bittiği, daha esnek küçük kantonlardan oluşan ve temelde serbest piyasa ekonomisi tarafından –yani firmalar tarafından- idare edilen çağdaş bir düzen” sevdası da yabana atılır bir faktör değildir. Tabii, bardağın boş kısmından bakarsanız böyle şüpheci yaklaşmanız gerekir. Pekiyi, ya bardağın dolu kısmından bakarsak ne olacak? O zaman şunu görmekteyiz: Önümüzdeki yirmi yıl içerisinde, küresel ekonomide rekabet etmek isteyen firmalar, eğer çevreye yeterince duyarlı değil ise, sosyal bazı sorumluluklara katkıda bulunmuyorsa ve açık ve şeffaf bir yönetim tarzına sahip değilse, ne aracı kurumlardan krediyle ne de menkul kıymet piyasalarından hisse satışıyla fon sahibi olabileceklerdir. Dolayısıyla, yirminci yüzyıldaki kârı maksimize etmeyi ve müşteri üzerinde egemenlik kurmayı amaçlayan profesyonel firma profiline yeni bir özellik eklenmektedir: Firmalar çevreye duyarlı, sosyal sorumluluk sahibi ve şeffaf olmalıdır.
Burada en önemli sorun EGS’nin ölçülmesidir. Çevreye duyarlılık, Sosyal sorumluluk ve Şeffaflık kavramlarını her firmayı kapsayacak şekilde tanımlamak ve bunların her firma için geçerli ölçme kriterlerini belirlemek en önemli problem olarak ortaya çıkmaktadır. Şu anda bir çok uluslararası kuruluş ESG’nin bilanço değerlerinden ve firmanın diğer kayıtlarından nasıl ölçüleceğine dair modeller üzerinde çalışmaktadır. Eğer bu konuda bir konsensüs oluşursa ESG değerleri uygun olmayan firmalara kredi kapıları kapanacaktır.
Pekiyi, ben bunu size niye anlatıyorum? Neden olacak, “gökte aradığımız güneşi cebimizde unuttuğumuzu” söylemek için. Osmanlı tarihinde, iki hafta önce bahsettiğim Vakıf Müessesesi, tam da yukarıda tanımlanan ESG kriterinin karşılığıdır. Hem de, yukarıda anlatıldığı gibi, bir firmanın yerine getirmesi zorunlu olan bir kriter olarak değil, bizatihi kuruluş amacı olarak ESG kriterini yaşatan kurumlardır Vakıflar. Bu bağlamda, önümüzdeki dönemde, Vakıflar merkezli bir ekonomi yeniden tasarlanmalı ve hayata geçirilmelidir. Bu hem bizim kendi değerlerimizi modern zamanlarda yeniden hayata geçirmektir, hem de küresel rekabette belli bir avantajın kapısını açmaktır.
REEL KURDAKİ DÖNGÜLER: DÖVİZ KURU NE OLACAK?
YAYINLAMA: 19 Haziran 2017 - 00:00
27 Şubat ve 3 Mart 2017 tarihli yazılarımda Reel Efektif Döviz Kuru’nda ortalama 25,5 aylık döngülere rastlandığından bahsetmiştim. TL.’nın reel değeri Mart 2009’a kadar yükselme trendinde, daha sonra da düşme trendinde idi. Bu trendlerin etrafında ortalama 25,5 aylık döngüler gözlemleniyordu. Bunları sebebinin ne olduğunu sormuştum? Ve… Eğer bu yapı devam ederse 2018’in Nisan – Mayıs aylarına kadar TL’nin reel değer kazanma sürecine gireceği tahmininde bulunmuştum. Nitekim o yazılardaki grafik Ocak 2017’de sonlanırken aşağıda gördüğünüz grafikte veriler Mayıs 2017’de sonlanmakta ve 2017 yılında TL hızla reel değer kazanmaya başlamaktadır. Bu da benim 4,5 ay önceki öngörümün gerçekleştiğini ispat etmektedir.
Reel Efektif Döviz Kuru’nun artması nasıl gerçekleşir? Üç durum olabilir: Hesaplamaya giren ülkelerde enflasyon oranlarının düşmesi, Türkiye’de yabancı paraların değerlerinin düşmesi veya Türkiye’de enflasyonun artması. Endeks TÜFE bazlı olduğu için dış ve iç enflasyonlar TÜFE cinsindendir. Bu durumlardan biri veya bir kaçı gerçekleşirse reel efektif döviz kuru artar. Bu üç etkenden bir veya ikisi ters yönde hareket ederse, o takdirde reel efektif döviz kuru üzerindeki etkisi hangi tarafın ağır bastığına göre değişir. Türkiye’de yabancı paraların cari değeri düşme eğiliminde değildir, aksine dolar 3,50’de AVRO 3,90’da dengelenmiş gibidir. Öte yandan dış dünyada enflasyon artışı da gözlemlenmemektedir. Dolayısıyla Türkiye’de artan enflasyon reel efektif döviz kurundaki yükselmeye yol açmaktadır. Uzun dönemde ise, bir ülkenin dış borçlarındaki birikim, o ülkenin potansiyel üretimindeki büyüme oranı ve dolayısıyla sermaye birikimi, teknoloji ve verimlilik düzeyinde artış, dış dünya kaynaklı finansal genişleme dalgaları gibi etkenler reel efektif döviz kurunun değerini belirlemektedir. Bugün, hali hazırda, TL kritik 100 değerinin altındadır, (
Mayıs 2017 itibarıyla 91,38). En azından 2018 başına kadar TL’da değer artışı beklemek çok da yanlış olmayacaktır. Ancak bu artışın yabancı para değerlerindeki düşüşten kaynaklanması bizi ülke olarak daha memnun edecektir. Eğer, Dolar ve AVRO kurlarında düşme yaşanmaz ise, o takdirde yıllar sonra enflasyon canavarına tekrar “hoş geldin” demek zorunda kalırız.
Reel Efektif Döviz Kuru’nun uzun dönem değişim trendini belirleyen etkenler aşağıda sıralanmıştır: Potansiyel üretimin artış hızı negatif yönlü, dış dünya üretiminin artış hızı pozitif yönlü, içerde otonom harcamaların artış hızı, parasal genişleme hızı ve ülke riskindeki değişim her iki yönlü de etkili olabilir. Mart 2009’a kadar reel efektif döviz kuru yükselmektedir. Bunu hem dış dünyadaki büyüme eğilimine bağlayabiliriz. Bununla birlikte potansiyel üretimin artış hızı da bu dönemde yüksek olması reel efektif döviz kurunun artış hızını azaltan bir etki içerir. Otonom harcamalarda, parasal genişlemede ve ülke riskindeki değişim bu dönemde yurt içi enflasyonu cari kur artışından daha fazla etkilemiş olacak ki, reel efektif döviz kuru artışa geçmiştir. Bunda, standart iktisat modellerinde analize dahil edilmeyen doğrudan dış yatırımların payı da yüksektir. 2010 yılına kadar Türkiye ciddi oranda doğrudan dış yatırım çekmişti. 2010 yılından sonra ise doğrudan dış yatırımlar hızla azalmaya başladı.
2010 yılından sonra reel efektif döviz kurunda gözlenen düşüş trendinin en temel sebepleri, potansiyel üretimdeki artış olamaz, çünkü ülke ekonomisi sıkıntılı bir düşük oranlı büyüme sürecine 2012’den sonra girmiştir. Dolayısıyla dış dünyada da gözlemlenen yavaş büyüme olgusu, doğrudan dış yatırımlardaki düşüşle birleştiğinde ve özellikle, ülke riskinin döviz kuru artışlarına etkisinin enflasyona olan etkisinden yüksek olması sebebiyle reel efektif döviz kuru endeksi istikrarlı bir düşüş trendine girmiştir. Kolay değil, Ukrayna ve Suriye savaşları, FETÖ, PKK ve IŞİD gibi dünyanın en büyük terör örgütlerinin varlığı ülke riskini de arttırmakta, doğrudan dış sermayeyi de kaçırtmaktadır. Bu reel efektif döviz kuru endeksinde ideal olan artış veya düşüş trendinde olmak değil, 100 değeri civarında olmaktır. Pekiyi, niçin endeks 25,5 aylık bir periyotla dalgalanmaktadır? Bu soruyu da cevaplayalım.
Yakında makaleye dönüşecek olan son çalışmamda kurduğum ekonomi modelinden elde ettiğim sonuçlara göre, reel efektif döviz kurunda gözlemlenen döngülerin periyotlarını açıklayan temel parametreler şunlardır: Yurt içi üretim maliyetlerinde dövizin payı, ihracatı reel döviz kuruna olan duyarlılığı, ekonominin finansal açıdan dışa açıklık oranı, para talebinin devalüasyona olan duyarlılığı, faizin ve nominal döviz kurunun dengeye intibak hızlarında gerçekleşecek bir artış döngülerin periyodunu arttıran bir etkiye sahipken, milli gelir ve fiyatlar genel düzeyinin dengeye intibak hızları ve marjinal ithalat eğilimindeki artışlar periyodu kısaltan etkiye sahiptir.
“Hocam, hiç bir şey anlamadım”, dediğinizi duyar gibiyim. Kısaca şöyle sadeleştireyim: Döngülerin periyotlarını uzatmak ve yüksekliklerini düşürmek gerekir. Bunun için hem parasal büyüklükler üstünde MB’nın etkisinin artması gerekir, hem de kur ve faizler üzerinde bir baskının oluşmaması gerekir. Bunun için enflasyon hedeflemesini bırakıp parasal hedeflemeye geçmeliyiz. Türkiye’de belirsizliğin düşürülmesi şu an için çok kolay değildir, çünkü belirsizlik dış kaynaklıdır. Türkiye’nin sınai ve tarımsal üretimi artıracak önlemler alması gerekir. Yani borçlanma ekonomisinden üretim ekonomisine geçmeliyiz. Uzun dönemde ise, teknoloji düzeyini ve beşeri sermaye stokunu arttıracak yeni bir büyüme stratejisi oluşturmalıyız. O zaman, hem kabaca 100 değeri etrafında daha uzun aralıklarla ve daha yumuşak bir şekilde dalgalana bir reel efektif döviz kuru endeksimiz
BAYRAMIN MANEVİYATI VE EKONOMİ POLİTİĞİYAYINLAMA: 23 Haziran 2017 - 00:00
Üniversite’deki odamdan Süleymaniye Camii’ni seyrederim. Orada benim komşum olarak Sultan Süleyman, Hürrem Sultan, Mimar Sinan ve rical-i devletin ve gönül dünyamızın büyükleri yatmaktadır. Öyle sihirli bir mekândır ki üniversitenin bulunduğu bölge, sanki her taraftan ruhlar üşüşür hafızamıza. İşte Yahya Kemal de benimkilere benzer duygulara kapılmış herhalde… Yahya Kemal Beyatlı’nın Süleymaniye’de Bayram Sabahı adlı destansı şiirinden birkaç pasajla yazıya başlayalım:
Süleymaniye`de Bayram Sabahı
Artarak gönlümün aydınlığı her saniyede
Bir mehâbetli sabah oldu Süleymâniye`de
Kendi gök kubbemiz altında bu bayram saati,
Dokuz asrında bütün halkı, bütün memleketi
Yer yer aksettiriyor mavileşen manzaradan,
Kalkıyor tozlu zaman perdesi her an aradan.
Gecenin bitmeye yüz tuttuğu andan beridir,
Duyulan gökte kanat, yerde ayak sesleridir.
Bir geliş var!.. Ne mübârek, ne garîb âlem bu!..
Hava boydan boya binlerce hayâletle dolu…
Yahya Kemal, bizim Süleymaniye Camii’ne giden yolda aynen benim de kapıldığım tahhayyüle kapılır ve sanki etrafını geçmişten gelen ecdadın ruhlarının kapladığını düşünür. Çünkü Bayram toplanma ve bir olma zamanıdır. Süleymaniye ise sadece yaşayanları değil ölenleri de birleştirmektedir.
Ordu-milletlerin en çok döğüşen, en sarpı
Adamış sevdiği Allah’ına bir böyle yapı.
En güzel mâbedi olsun diye en son dînin
Budur öz şekli hayâl ettiği mîmârînin.
Görebilsin diye sonsuzluğu her yerden iyi,
Seçmiş İstanbul’un ufkunda bu kudsî tepeyi;
Taşımış harcını gâzîleri, serdârıyle,
Taşı yenmiş nice bin işçisi, mîmâriyle.
Hür ve engin vatanın hem gece, hem gündüzüne,
Uhrevî bir kapı açmış buradan gökyüzüne,
Ta ki geçsin ezelî rahmete ruh orduları..
Bir neferdir, bu zafer mâbedinin mîmârı.
Türk Milleti ordu-millettir. Yani yeri geldiğinde bütün millet olarak topyekûn harbe gireriz. Süleymaniye de bu “ordu-milletlerin en çok döğüşen, en sarpı” tarafından Allah’a adanmıştır. Netice de Mimar Sinan da Yeniçeri kökenlidir.
Ulu mâbed! Seni ancak bu sabah anlıyorum;
Ben de bir vârisin olmakla bugün mağrûrum;
Bir zaman hendeseden âbide zannettimdi;
Kubben altında bu cumhûra bakarken şimdi,
Senelerden beri rüyâda görüp özlediğim
Cedlerin mağfiret iklîmine girmiş gibiyim.
Dili bir, gönlü bir, îmânı bir insan yığını
Görüyor varlığının bir yere toplandığını;
Büyük Allah’ı anarken bir ağızdan herkes
Nice bin dalgalı Tekbîr oluyor tek bir ses;
Yükselen bir nakaratın büyüyen velvelesi,
Nice tuğlarla karışmış nice bin at yelesi!
Süleymaniye’nin bir mimari harika olduğu söylenir hep. Bilemem çünkü benim uzmanlık alanım değil. Ancak konunun uzmanlarının söylediği bu yöndedir. Yahya Kemal de ilk bakışta Süleymaniye’yi “hendeseden bir abide” zannetmişken, Bayram Namazı’nda temaşa ettiği manzara işin aslında farklı olduğunu gösterir: Süleymaniye, aynı zamanda Türk Milleti’nin birliğinin sembolüdür. Aslında milleti o gün oraya toplayan da Süleymaniye değildir, Bayram olması sebebiyle bu manzara ortaya çıkmıştır.
Ulu mâbedde karıştım vatanın birliğine.
Çok şükür Allaha, gördüm, bu saatlerde yine
Yaşayanlarla beraber bulunan ervâhı.
Doludur gönlüm ışıklarla bu bayram sabahı.
Bayramlar, her toplumda, o toplumun geçmişi ile geleceğini birbirine bağlayan ve toplumsal hafızayı bir arada tutan önemli etkenlerdendir. Şiirde de belirtildiği gibi zengin-fakir, genç-yaşlı herkesi aynı duygu ve iman etrafında birleştiren bir olgudur. Tabii ki, böyle özel günlerin iktisadi açıdan da etkileri vardır. Batı’da bu özel günlerin iktisadi etkileri ciddi olarak araştırılır. Örneğin genel iktisadi konjonktür veya gayrı menkul piyasası getirileri üzerinde Yılbaşı ve Paskalya’nın etkilerine dair bir literatür oluşmuştur. Bizde de, örneğin Ramazan ayının, dini bayramların özellikle tüketime nasıl etki ettiğinin araştırılması gerekir.
Son dönemlerde artarak büyüyen bir eğilime göre, necip milletimiz Ramazan ve Kurban Bayramlarını bir tatil imkânı olarak görmektedir. Bunda artan şehirleşmenin de payı vardır. Kasaba eşrafı için düzenli bir tatil yoktur, ama çalışma hayatı da şehirde ki kadar yoğun değildir. Adam isterse dilediği zamanda tatile gidebilir. Bununla birlikte, Bayramlar dini ve milli açıdan önem arz ettiği için daha bir şevkle kutlanır. Şehirde ise, büyük ölçekli firmalarda maaşlı olarak çalışan insan yığınlarının, 15 günlük izin haklarının haricinde karşılaştıkları en uzun tatiller genelde Dini Bayramlar olmaktadır. Tabiri caizse, kasabadaki adamın zamanı bol parası kıttır, şehirdeki adamın ise zamanı kıt parası boldur. Bunun doğal sonucu, Bayramların ciddi tatil fırsatı olarak değerlendirilmesidir.
Pekiyi, biz “şehirli ve medeni” insanlar olarak böyle davranırsak, yukarıdaki şiirde bahsedilen Bayramların geçmişle geleceği buluşturması ve toplumsal hafızayı tazelemesi gibi vasıfları ortadan kalkmaz mı? Elbette ki öyle olmaktadır. Bayramda büyüklerimizin ve ailemizin ziyaretinde, fakir ve muhtaçların yardımında olmayıp, bilmem kaç yıldızlı otelimsilerde “mega ultra her şey dahil” formatında önüne ne geliyorsa zıkkımlanırsa insanlar, yavaş yavaş geçmişle gelecek, ecdâdla evlâd arasındaki ilişki de kopar. Sonra bir bakmışsınız ki bu “asker millet” bir “yiyici millete” ve “uşak millete” dönüşmüş.
Bu duygular içinde bütün okuyucularımın ve Türk Milleti’nin bayramını kutlar, bayramın iştahımız ve kâr hırsımızı değil maneviyatımızı ve birliğimizi artırmasını temenni ederim.
MEVDUAT PİYASASINDA OLİGOPSON VE FAİZ REKABETİ: REKABET KURUMU VERSUS MERKEZ BANKASI
YAYINLAMA: 26 Haziran 2017 - 00:00
Oligopson piyasası çok sayıda satıcı ve az sayıda alıcının bulunduğu piyasadır. Genelde az sayıda alıcı veya satıcının bulunduğu piyasalarda piyasadaki fiyat ve miktar oluşumları herşeyden çok firma stratejisine bağlıdır. Oligopson piyasasında da firmalar ya miktar rekabetine girip fiyatı rekabetçi fiyatın altına ama tek alıcılı piyasa olan monopson piyasasının üstüne çıkarırlar, ya da alıcıların hepsi centilmen anlaşması imzalayıp bir alıcı karteli oluşturarak satıcılara çok daha düşük olan monopson fiyatını dikte edebilirler. İlk durumda alıcı firmalar birbirlerine bakarak karar alırlar ama birlikte hareket etmezler. İkinci durumda ise alıcı firmalar kendi aralarında belli bir güveni tesis ettikleri ve belirsizlik çok düşük olduğu için alıcı kartelinin avantajından istifade ederler. Her iki durumda da alıcı firmalar maliyetleri normal piyasa fiyatının çok altına indirdikleri için aşırı kâr elde ederler. Üçüncü bir alternatif ise, alıcı firmaların birbirlerine güvenmeyip, rakiplerini piyasadan atmak istedikleri ve belirsizliğin çok yüksek olduğu fiyat rekabeti durumudur. Bu durumda alıcı firmalar rakiplerinin satıcılarını da ele geçirmek için fiyatları sürekli arttırmaya başlarlar. Doğal olarak bu alıcı firmaların kârlarının azalmasına yol açar. Fiyatlar nereye kadar artar? Eğer alıcı firmaların kendi satış yaptıkları piyasada da oligopol, yani az sayıda satıcı ve çok sayıda alıcılı bir piyasa yapısı varsa, o takdirde alıcı oldukları piyasadaki fiyat rekabetinden doğan maliyet artışını satıcı oldukları piyasadaki fiyat artışları ile tazmin ederler, hatta üstüne bir miktarda kâr elde edebilirler. Alıcı oldukları piyasadaki satıcılar kazanırken ve satıcı oldukları piyasadaki alıcılar çok ciddi zarara uğrar ve bu irrasyonel yapıda kazanan sadece bir avuç firma sahibi ve alıcı piyasasındaki satıcılar olur. Toplumsal refah düşer, kaynak tahsisi ve gelir dağılımı bozulur.
“Hocam ne ders anlattınız be?”, diyeceksiniz. Meramım sizi sıkmak değil. Son bir haftadır Cumhurbaşkanımızın Başdanışmanı ve benim sevgili ağabeyim Cemil Ertem bankacılık sektöründe eksik rekabet yüzünden ciddi faiz artışları olduğundan yakınmakta ve Rekabet Kurumunu göreve çağırmaktadır. Rekabet Kurumu da, “Bu bizim vazifemiz değil.”, mealinde cevap vermiştir. Faizler neden artmaktadır, hangi piyasada artmaktadır ve genel durumu nasıl etkilemektedir?
Bankacılık sektörü, aslında bir Janus gibidir, (Janus bir yüzü sağa, bir yüzü sola bakan iki yüzlü Roma tanrısıdır), bir yüzü mevduat piyasasına bir yüzü de kredi piyasasına bakar. Türkiye’de bankalar mevduat piyasasında oligopsonist kredi piyasasında ise oligopolist durumdadır. Ancak normal sanayi firmalarından bir farkları vardır: Alıp sattıkları metaın, yani paranın, arzını kendileri belirlemezler. Para arzını Merkez Bankası belirler. Para miktarı daralınca, ister istemez bankalar da mevduat yarışı içine girerler. Bu yukarıda tanımladığımız üçüncü alternatife, yani oligopsonist piyasada fiyat rekabetine örnektir. Tabiî ki, buradaki durumu “faiz rekabeti” olarak tanımlamak zorundayız. Faizler nereye kadar artar? Bunun sınırı kredi piyasasındaki talebe bağlıdır. Çünkü bankalar mevduat faizlerindeki artışın bütün maliyetini kredi verdikleri firmalardan kredi faizlerini yükselterek çıkarırlar. Pekiyi, kredi talebini ne oluşturur? Yatırımlar. Faiz arttıkça bankaların birim kredi gelirleri artarken toplam kredi hacmi daralmaya başlar. Kredi hacmindeki daralma kritik bir yerde banka gelirlerindeki artışın durmasına ve sonra da, hızla düşmesine yol açar. İşte bu kritik nokta da faiz artışı durursa, bankaların kârları maksimize edilir. Ancak bu faiz artışının durması için bankalar arasında anlaşma gerekir ki, zaten böyle olsaydı “faiz rekabetine” girmezlerdi.
Sayın Ertem’in önerisi, yani Rekabet Kurumu’nun faizlere müdahalesi ve bir faiz tavanı deklare etmesi iktisat biliminin temel mantığına uyar. Ancak, kaç tane iktisatçı oligopson piyasasında fiyat rekabeti ve fiyatların sürekli artma ihtimalinden haberdardır veya bu konuyu merak etmiştir, şüpheliyim. Hele Rekabet Kurumu gibi ağırlıklı Hukuk, Siyasal Bilgiler ve Kamu Yönetimi mezunlarından oluşan ve kendi görevini basit bir ticari uyuşmazlık mahkemesi olarak görebilen bir yapı bu meseleyi ele alır mı, ele alabilecek donanıma sahip mi veya ele almak ister mi, ondan da şüpheliyim… Zaten bir tavan faiz uygulaması kaynak tahsisi ve gelir dağılımında farklı problemlere yol açabilir.
“O zaman çözüm nedir Hocam? Siz de hiç somut bir şey söylemiyorsunuz?” dediğinizi duyar gibiyim. Çözüm basittir: Bankaların alıp sattığı meta paradır. Paranın arzı da reel olarak Türkiye’de kıtlaşmıştır. Merkez Bankası dövizi kontrol etmek (sözde dalgalı kur rejimi var bir de) için “fincancı katırlarını ürkütmeden” faizi Ali Cengiz oyunları ile arttırmaya çalıştığı müddetçe de bu para kıtlığı devam edecektir. Merkez Bankası elini korkak alıştırmamalıdır, piyasaya likidite vermeli ve vatandaşı rahatlatmalıdır. Okyanus ötesinden kulağına kar suyu kaçan “faiz indi – döviz bindi” iktisatçıları hemen vaveylayı basacaklardır, “Aman enflasyon yükselecek!”, diye… Hiç kulak asmam: Ekonomide iş, istihdam artacak, vatandaş biraz rahatlayacaksa varsın enflasyon %15 olsun, “vız gelir tırıs gider”.
YILLIK İZİN
Sevgili okuyucularım, bayram ertesinde yıllık izne çıkacağım için bir müddet yazılarıma devam edemeyeceğim. Sizlerle 14 Temmuz Cuma günkü yazımla buluşmak üzere şimdilik “Allahaısmarladık!”, diyorum
BİZ NE ZAMAN KAYBETMEYE BAŞLADIK VE ŞİMDİ KAZANMAK İÇİN NE YAPMALIYIZ?
YAYINLAMA: 13 Temmuz 2017 - 23:00
400 sene boyunca Batı karşısında yenilgi yüzü görmeyen (1299–1699), dünya siyaset sisteminin süper gücü, en son Roma İmparatorluğu olan Osmanlı Cihan Devleti hangi saiklerle 218 sene boyunca (1700-1918) sürekli kaybeden bir şamar oğlanına dönmüştü? Kimileri, bunun sebebinin kılıç kalkanla savaşma zihniyeti olduğunu, Batılıların tüfeklerine karşı konulamadığını söyler, (tabiî ki bu bir eblehlik göstergesidir, Osmanlı ateşli silahlar ve yaylım ateşi tekniğini kullanan profesyonel ordu ile Osmanlı olmuştu). Kimileri Fatih’in fırsat varken Hristiyanlığı kabul etmemesinin yıkılma ve çözülme sebebimiz olduğunu ima eder, “Keşke Hristiyan olsaydık, o zaman daha medeni ve çağdaş olurduk!”, derler, (şaka değil, bu görüşü savunan nice ebleh yarı aydın veya satılmış yarı hainlerle karşılaştım, inanamazsınız). Kimi de, devşirme sisteminin Türkleri devlet yönetiminden uzaklaştırdığını, hain dönmelerin de İmparatorluğu çökerttiğini söylerler, (ne gariptir ki bunu savunanlar devşirmeyi kaldırıp Milli Orduyu kuran ve milli devletin temellerini atan Sultan II. Mahmut’u da ‘gâvur padişah’ diye anarlar). Bazı akıldâneler de, bütün problemin, İslâm’ın Asr-ı Saadet’inden uzaklaşmak olduğunu, o asırdaki anlayış ve imanın ülkeyi düze çıkaracağını savunmaktaydı ve hala da savunmaktadırlar. Bu da maddi hatalarla yüklü, gayet hamasi bir söylemdir; 15 asır öncenin ekonomi politik koşulları, devlet örgütlenmesi, ticaret sistemi ile yakın çağ sonu Osmanlı’nın karşı karşıya kaldığı durum birbiriyle hiç alakası olmayan iki durumdur. Nitekim, iman kaideleri, ahlak prensipleri ve ibadetin rükünleri dışında İslam’dan bir ideoloji çıkarmaya çalışanların hali ortadadır: İslam Dünyası’nın bugünkü haline bakmanız yeter. Bu bahsedilen yanlış önermeler haricinde, birçok neden Osmanlı’nın çöküşünün sebebi olarak sayılabilir: Üretim araçlarında özel mülkiyetin olmaması ve bu yüzden sermaye birikiminin gerçekleşmemesi; İslam’ın dünyevi meselelere daha katı, sathi ve müdahaleci bir yorumunun hakim olması; eğitimde gerileme; Orta Asya’daki ana Türk kitlesi ile bağların kopması ve benzeri etkenler. Bu sayılan etkenlerin hepsinin bu çözülme ve dağılmada belli oranda payı var olmakla birlikte, benim kanaatimce Osmanlı’nın çökmesinin temel sebebi iktisadidir ve 16’ıncı yüzyılda gerçekleşen küresel iktisadi sistemdeki köklü değişime dayanır: Amerika’nın keşfi ve ticaret yollarının değişmesi…
Kanuni-Barbaros-İbrahim Paşa Üçgeni
“Yavuz’un vefatıyla yerine Kanuni Sultan Süleyman geçmişti. Barbaros, Kanunî’den bir fermân-ı hümâyûn aldı. Padişah, kendisinin Kaptân-ı Deryalığa tayin edileceğini bildiriyor ve derhal İstanbul’a gelmesini emrediyordu.
Barbaros yanına 18 amiralini de alarak İstanbul’a gelmeye karar verdi. Barbaros’un İstanbul limanına vardığı 27 Aralık 1533 günü, güzel bir kış günü idi. Bu, onun İstanbul’a ilk gelişiydi. Barbaros Hayrettin Paşa ilk defa İstanbul'a geldiği zaman Vezir-i Azam İbrahim Paşa İran seferi dolayısıyla Halep’te idi. Kaptân-ı Derya’lık görevine tayin, devlet reisi olan padişaha değil, hükümet reisi olan sadrazama ait bir işti. Padişah, sadrazamın yaptığı tayini ancak usûlen tasdik ederdi. Kanuni Sultan Süleyman, bu hususta kanunu değiştirmedi. Barbaros’a Halep’e gidip Vezir-i Azam Damat İbrahim Paşa ile görüşmesini emretti. İbrahim Paşa, Barbaros’a Kaptân-ı Deryalık tevcih edecekti. Bunun üzerine Barbaros İstanbul’da ancak 3-4 gün kaldı, padişahtan izin alarak Halep’e doğru yola çıktı. Halep’te yapılan görüşmelerde Barbaros, İbrahim Paşa’ya Osmanlıların Yeni Dünya dedikleri, Amerika'ya filo gönderip burada üs kurması gerektiğini anlattı. Ancak Paşa Akdeniz'de çok işleri olduğunu, İspanyolların Endülüs ve yeni dünyada yaptıklarının aynısını Mağrip’teki Müslüman halka da yapacağını anlattıktan sonra Mısır'a kadar olan bölgenin zorla Hristiyanlaştırılma ve engizisyon tehlikesi altında olduğunu söyleyerek bu teklifi reddetti.” Yukarıdaki satırlar Ötüken yayınlarından 2014 yılında çıkan rahmetli Yılmaz Öztuna’nın Kanuni Sultan Süleyman kitabından Barbaros Hayrettin Paşa ile ilgili bölümden tarafımca kısaltılarak yazılmıştır. Burada gördüğümüz temel nokta şudur: Osmanlı’nın genel jeo-politiği Akdeniz ticareti üzerine kurulmuştu. Akdeniz ticareti de, Uzak Asya’dan gelen İpek ve Baharat yollarına bağlıydı. Buradaki en önemli ticaret partnerimiz Venedikliler ve o zamanki dünyada karşımızdaki bir numaralı düşman da İspanyollardı. Osmanlı ekonomi politiği Akdeniz ticaretine bağlı bir zadegan ve imtiyazlılar sınıfı doğurmuştu. Aynı zamanda Damat İbrahim Paşa’nın (Muhteşem Yüzyıl’da Okan Yalabık’ın oynadığı Pargalı İbrahim Paşa) Venedikliler ile yakın ilişkisi de bilinmektedir. O dönemde dünyaya hakim olan statüko antik çağdan gelen ticaret yolları üzerine bina edilmişti ve o statükonun en büyük temsilcisi de Osmanlı’ydı. Barbaros’un İbrahim Paşa’yla 2 gün boyunca olan çalışmasında bu meseleyi bir iki cümleyle keseceğini düşünmek çok safdillik olur. Muhtemelen yeni ticaret yollarından söz açmış, deniz ticaretinin artan öneminden bahsetmiş, dünya hakimiyetinin sürmesi için bu yollara hakimiyetin de zorunlu olduğunu izah etmiştir. Tarihlerin yazdığının dışında, İbrahim Paşa, sadece Akdeniz’deki Müslümanları korumak sebebiyle böyle bir stratejiye “Hayır” demiş olamaz. Kendisinin de bir parçası olduğu bir iktisadi sistemin tamamen değişmesi ve bambaşka bir yapıya evrilmesi anlamına da geliyordu bu karar. Osmanlı’nın merkezi yapısı bazılarının zannettiği gibi geri kafalılıktan, cahillik ve öngörüsüzlükten değil, çıkar sahiplerinin muhalefetinden dolayı böyle bir adımı engellemiştir. Sonunda olan olmuştur: Yüzyıllar içinde ağır ağır güçten düşen ve zayıflayan bir imparatorluk. Çünkü dünyada değişen jeo-politiği görmelerine rağmen kısa vadeli çıkarları korumak için sistemi dönüştürememişlerdir. Şimdiki meselemiz de aslında budur.
Menderes’ten Miras Kalan Atlantik Sistemi Mi, Yoksa Yeni Binyılın Yeni İpek Yolu Mu?
Dünyada ekonomik ve jeo-politik yapının ağırlık noktası Avrasya’ya kaymaktadır. Çin’in hızlı büyümesi, Rusya, Hindistan, Asya ekonomileri ve İran’ın artan iktisadi ve politik önemi, bu ülkelerdeki nüfusun ve dolayısıyla üretim ve tüketim hacminin yoğunluğu bize hep bu gerçeği hatırlatmaktadır. Öte yanda, ABD–AB–Japonya üçgenine dayalı Batı bloğu bugün çatırdamaktadır. AB fiilen bitmiş ve uzatmaları oynayan bir projedir. ABD bütün güç ve teknolojik üstünlüğüne rağmen dünya hakimiyetini kaybetmeye başlamıştır. Dünyayı saran deniz ticaretinin önemi giderek azalmakta ve enerji boru hatları ve hızlı trenlere dayalı karadan ulaşım giderek daha fazla önem kazanmaktadır. Bu noktada Çin’in Yeni İpek Yolu projesi sahneye çıkarken, bu projenin en önemli geçiş noktaları Türkiye’de toplanmaktadır. Türkiye’nin yük ve yolcu trafiğini sevk edeceği yeni nesil demir yolu hatları, enerji nakil hatları, Üçüncü Köprü ve Üçüncü Havaalanı projeleri aslında bu değişen dünyaya uyumu hedef almaktadır. Ancak dış politikamıza ve hala daha içinde olmaya çalıştığımız ittifaklar sistemine bakarsak İbrahim Paşa ve Kanuni’nin düştüğü hataya düşmekteyiz gibi gözükmektedir. 50’li yıllarda Kore Harbi’ne katılarak ödediğimiz diyet karşılığında kabul edilen NATO üyeliğimiz ve 1995’te bir pranga gibi bağlandığımız AB projesi bize bir gelecek vaat etmemektedir. Dahası, ölmeye yüz tutmuş Atlantik sistemi ve Batı ittifakının içinde bu yapılan yatırımların çok önemi yoktur. Aksine, “müttefiklerimiz” bunlara karşı tavır almaktadırlar. Bunun da en somut göstergesi 15 Temmuz ihanetiyle zirveye çıkan son dört yıllık iç kargaşa konjonktürüdür.
15 Temmuz NATO Darbesini Yeniden Düşünmek
Cumhuriyet tarihindeki bütün darbeler bilâ istisna NATO darbesidir. 15 Temmuz eşkıyalarının da patronu, hiç şüpheniz olmasın NATO karargâhındadır. 15 Temmuz ihanetinde baş rol oynayan üslerden birisi de İncirlik Üssüdür. Bütün NATO darbeleri, işin doğasına uygun olarak Türkiye’nin raydan çıkması ve bağımsız politika gütme eğilimi göstermesi sonucunda yapılmıştır. 15 Temmuz ihanetini sadece FETÖ işi diyerek, bir meczup mürtede bende olan mülhitlere savaş açmak yetmez. Onların en sert şekilde cezalandırılması zorunludur, (kaldı ki burada da hükümet Sayın Cumhurbaşkanı’nın gösterdiği hedefe ağır aksak gitmektedir) ama yeterli değildir. Bu casus-eşkıyaların ağa babası ile de ilişkilerin gözden geçirilmesi gerekir. Bu işin başlangıcı da İncirlik Üssü olmalıdır. Çocuklarımızın geleceği, tarihimiz ve kurucu liderimiz Atatürk’ün gösterdiği tam bağımsızlık yolunda “yabancılardan emir ve görüş alan askerle” bir mesafe alınmaz. Bu işlerin ha deyince olmayacağını da biliyoruz çok şükür, lâkin, en azından Türkiye’nin dış politikasında ulaştırma ve enerji politikasını tamamlayacak bir değişimin sinyallerini görmek istemek de hakkımız. Unutmayalım, bu adamlar 15 Temmuz şehitlerinin kanını ellerinde taşıyanlardır.
KÜRESELLEŞME, FUTBOL VE GALATASARAY
YAYINLAMA: 16 Temmuz 2017 - 23:00
Türkiye’de her erkeğin üzerinde uzman olduğu iki konu vardır: Siyaset ve futbol. Kıraathanelerden doktora jürilerine kadar her yerde en fazla konuşulan ve herkesin mutlak hakikate sahip olduklarından emin oldukları iki konudur siyaset ve futbol. İşim gereği siyasetle öyle veya böyle ilgim olmak zorunda olsam bile siyasetle ilgili yazmaktan ve siyaset konuşmaktan çok hoşlanmam. Ama futbol… Her Türk erkeği gibi benim de en sevdiğim konudur.
Küreselleşme dalgasından futbol da nasibini aldı. 1990’lardan önce her ülkenin kendine has bir futbol anlayışı, yani bir milli ekolü vardı. Örneğin İngilizler uzun toplar ve kenarlardan şandel ortalarla oynarlardı. 8-0 yenildiğimiz iki İngiltere maçımızı hatırlayın. Almanlar fizik kondisyon, pres ve genelde tek pasla oynarlardı. İtalyanlar, “katenaçyo” ile savunma sanatının zirvesine çıkmışlardı. Bizim Fenerli ağabeylerin deyimiyle “Berezilya” bireysel yeteneğe dayalı hücum futbolu oynarken Avrupa’nın Brezilya’sı olarak bilinen Hollanda ise takım oyununa dayalı hücum futbolu oynardı. Dünya futbolu tam anlamıyla entegre olmadığı ve futbol piyasası görece sığ kaldığı için her lig kendi ülkesinin taraftar kitlesine hoş gören ve futbolcu malzemesine uygun bir tarz benimsemişti. Ülkelerin milli liglerinde yabancı oyuncu sayısı azdı ve iletişim sektörünün kısıtlı imkânları nedeniyle herkes sadece kendi ligini izlerdi. Böyle olunca ne kadar çok para alırlarsa alsınlar futbolcular ve klüpler amatör ruha ve hatta bazen mahalle ruhuna sahip olurlardı. Daha kulüpler para basma makinası sirklere, futbolcular da medya maymunlarına dönmemişlerdi.
Medya iletişim sektörünün gelişmesi, Şampiyonlar Ligi gibi büyük uluslararası turnuvaların tertip edilmesi, gelişen medya iletişim sektörü ile yayın gelirlerinin artması, taraftarların artık uluslararası kimliğe bürünmeleri, yabancı futbolcu sayısının artması ve benzeri birçok etki ile Küreselleşme Dalgası, ülke liglerinin kendine has futbol anlayışını ve milli kimliğini de ortadan kaldırdı. Artık, dünyada hangi sistem yaygınsa hemen hemen her ülkenin her kulübü aynı sistemle oynamaya çalışmaktadır ve maçlar (eğer istisnai özel yetenekler ortaya çıkmazsa) az gollü, bol mücadeleli ve keyifsiz geçmektedir. Ülke ekollerinin yarattığı çeşitlilik yerine, bütün dünyada standartlaşmış bir oyun tarzı ikame edildi. Fransa ve İspanya’nın belli dönemlerde futboldaki hakimiyeti işte bu tatsız tuzsuz, heyecansız futbolun sonucudur. 5 forvetle top oynanan 1950’lerden Aykut Hoca’nın beyan ettiği “0” forvetli oyuna evrilmiştir futbol… Ama bu tersine bir evrimdir.
Böyle bir ortamda futbol kulüpleri de yapı değiştirmiştir. Artık amaç belli bir şehrin belli bir mahallesinin onuru ve namusu olmak değil para kazanmak olmuştur. Kulüpler bugün her biri bir şirket haline gelmiş ve ana faaliyet alanları dışında bir çok sektörde ürün pazarlar ve satış yapar hale gelmişlerdir. Taraftarın kendileriyle özdeşleştirdikleri, her biri toplum için örnek teşkil eden futbolcuların yerine, sürekli yazılı ve görsel medyada arz-ı endam eden, sporcudan çok Lady Gaga’lara, Justin Timberlake’lere benzeyen medya yıldızlarına dönüşmüşlerdir. Baba Hakkı ve Baba Gündüz, Ordinaryüs Lefter’le Kral Metin bu günleri görseler, eminim ki futbolcu olmazlardı.
Türk futbolu 1990’larda (tabii ki sadece Galatasaray’ın başarıları ile) uluslararası arenada yükselmeye başlamış ve yine 2000 ve 2002 yıllarında (yine Galatasaray ile) dünya futbolunun zirvelerine yaklaşmıştır. Ama o günden bu yana giderek düşen bir performans sergilenmektedir. Siyaset ve futbolun git gide iç içe girmesi, kulüplerin bir türlü dernek statüsünden şirketleşmeye dönememesi/dönmemesi, kulüplerin alıcı konumda olduğu futbolcu piyasasının sahtekâr menajerler ve küresel işletmeler tarafından speküle edilmesi ve kulüplerin giderek içine düştükleri borç sarmalı… Bunun en güzel örneği Galatasaray’ın İddaa’cıları ofsayta düşüren son hezimetidir. Neyse rövanşı görelim de ondan sonra sevgili takımıma eleştirilerimi yağdırayım.
Cuma’ya görüşürüz.
DARALMA KONJONKTÜRÜNDE FİRMA STRATEJİSİ VE BAŞARISIZLIK ÖRNEĞİ: GALATASARAY
YAYINLAMA: 23 Temmuz 2017 - 23:00
İktisat Teorisi’nde aşırı borç/sermaye birikimi yapmış firmaların uzun dönemde ayakta kalması -yani iflas etmemesi- için küçülmeye gitmeleri kabul edilir. Bu sayede, masraflar azaltılarak borçlar ödenecek, atıl kapasite tasfiye edilecek ve maliyetler belli bir vade içinde tahmini gelirlerin altına düşecektir. Firmanın iki yakası bir araya geldikten sonra daha dengeli bir büyüme planı etrafında yeniden büyüme stratejisine geçilebilir. Daha “dengeli büyümeden” kastımız, firmanın ileriye yönelik analizlerinde hesaplanan gelirlerinin tahmini büyüme oranından daha yavaş bir oranda artan maliyetlerinin olmasıdır. Böylece firma her dönem kârlarını artırarak büyüyecektir. Tabiî ki, bu büyüme zamane insanının “kısa yoldan köşeyi dönme” ve “bir seferde voliyi vurma” arzularını tatmin eden bir büyüme olmayacaktır. Bu dengeli büyüme ile servet ve varlık birikimi yavaş yavaş gerçekleşecektir, bu yüzden firma yönetiminin aceleci değil sabırlı, kumarbaz değil mazbut ve amiyane tabirle “haddini bilerek” davranması gerekir.
Eğer bir firma aşırı borç yükünü azaltmak için küçülme değil büyümeyi tercih ederse, o takdirde, tahmini gelirlerinin büyüme oranını artırmayı planlamaktadır. Tabiî ki, firmaların gelirlerinin büyüme oranını artırmak için ciddi yatırım yapmaları gerekecektir. Zaten varlıkları borçlarından daha az olan bir firmanın böyle bir ciddi yatırımın finansmanını daha fazla borçla sağlaması gerektiği açıktır. Kaldı ki, yatırım için yüklü miktarda borç alınsa ve yatırım gerçekleşse bile firmanın gelirlerinin artması garanti değildir; ama, maliyetlerin ve borcun artması kesindir. Bu durumda, eğer bir mucize gerçekleşmezse ve beklenen gelir artışı sağlanamazsa, firmanın aşırı borç yükü katlanacak ve iflas söz konusu olacaktır.
Borç ve gelir yönetimine ait bu temel prensipler her boyutta iktisadi aktör için değişmezdir: Bireysel tüketici, firma ve hükümet… Birinci yol olan küçülmeye gitmek ve masrafları kısmak daha garantili ve sağlam bir yol iken, ikinci yol olan daha fazla borçla büyümek bir maceracı bir kumarbaz karakterini temsil etmektedir. Maalesef, Türkiye’de bütün iktisadi aktörlerin çoğu ikinci yolu tercih etmektedirler. Bu da her boyutta –yani bireysel tüketici, firma ve hükümet boyutlarında- borç yükünün artmasına yol açmaktadır. İkinci duruma güzel bir örnek Yanık oyunundan verilebilir. Her oyuncu belli bir miktar para ortaya koyar ve her oyuncunun belli bir ceza puanı limiti vardır. Oyun ilerledikçe üst üste kaybeden oyuncular eğer ceza limitlerini doldurursa koydukları parayı kaybetmiş olurlar ve oyuna devam için bir önceki miktarın iki misli parayı ortaya koymak zorundadırlar. İkinci yol Yanık oyununda sürekli kaybeden acemi kumarbazın yoludur. Neyse, kafanızı çok şişirmeyeyim, çünkü bu yazıda değineceğimiz daha spesifik bir konudur: Benim sevgili takımım Avrupa Fatihi (!) Galatasaray’ı yöneten yetersiz ve amatör yönetimin vahim hataları ve yılların maddi ve manevi birikimlerinin çarçur edilmesi…
Galatasaray futbolda başarı kriteri kabul edilecek bütün kulvarlarda en öndeki takımdır. En fazla şampiyonluk, Türkiye kupası ve süper kupa sahibi olan takım olması bir yana, memleketin genelinde iki Avrupa Kupasını müzesinde taşıyan tek takımdır. Avrupa arenasındaki başarıları da tartışılmazdır: Şampiyon Kulüplerde bir yarı ve bir çeyrek final, Şampiyonlar Liginde iki çeyrek final, UEFA Kupas’ında bir şampiyonluk ve bir çeyrek final ve bir adet Avrupa Süper Kupası… Böyle bir başarı geçmişine rağmen Galatasaray son yıllarda hem bir başarısızlık açmazına hem de uzun yılların hatalı finansal yönetiminin sonucu olarak borç batağına girmiştir.
Galatasaray’ın Birinci Yolu tercih edip küçülme politikasına girmesi için şartlar çok uygundur. Rakiplerinin Galatasaray’la aynı başarı düzeyine gelebilmesi için daha “kırk fırın ekmek yemeleri” gerekmektedir. Bir – iki sezon hedef küçültüp, Galatasaray Kulübü kökenli genç bir Türk Hoca’ya sorumluluğu verip, takıma genç bir iskelet oluşturulsa ve bu arada finansal yapı düzenlenip kulübün iki yakası bir araya getirilse, daha istikrarlı bir gelişme patikası belirlenmiş olur. Ama Yönetim İkinci Yolu tercih etmektedir. Bu ise kaçınılmaz olarak daha fazla borç ve daha fazla başarısızlık getirecektir. Galatasaray Yönetimi Yanık’ta kaybedip daha fazla miktarda borçla oyuna yeniden giren acemi kumarbaza benzemektedir.
Galatasaray takımının antrenörleri ve futbolcuları borç batağından sorumlu değildir. Yanlış mevkilere yanlış transferler, takım ruhuna ve Galatasaraylılık şuuruna sahip tecrübeli futbolcuların gönderilmesi, altyapının değerlendirilmemesi… Bütün bu sorunların tek bir sorumlusu vardır: Yönetim. Galatasaray Kulübü’nün yönetimi kendini Türkiye’nin tek elit camiası kabul eden, Fransızca düşünüp Türkçe konuşmaya çalışan, Türkiye’de Batı taklitçiliği ve Neo-Tanzimatçı’lığın yılmaz savunucusu Galatasaray Liselilerin vesayeti altındadır. Adeta Müslüman Türkiye’de çakma bir Tapınak Şövalyeleri Tarikatı kurulmuştur. Bu tarikatın 90’ına gelmiş çakma Üstâd-ı Azam’ı da emeklilik hobisi olarak büyük bir camianın yönetimiyle oynamaktadır. Bu Tapınakçılar’ın vesayeti devam ettiği müddetçe gerçek bir Galatasaray Yönetimi olması mümkün değildir.
Bütün Türk futbolu bu acemi ve çıkarcı yönetim anlayışından mustariptir. Galatasaray bunun sadece bir örneğidir. Hem futbolun üst örgütlenme yapısı hem de kulüplerin şirketleşmesi ivedilikle gerçekleşmesi gereken ilk adımdır. Bununla birlikte devletin spor politikası da kökten değişmelidir. Türk spor piyasaları sürekli cari açık yaratan, bazı şüpheli şampiyonluklarla adı anılan ve Yeni Türkiye idealine yakışmayan bir durumdadır. Devletin spor politikası üzerine ilerleyen haftalarda yazacağım.
HAZİNE YÖNETİMİ, BÜTÇE AÇIĞI VE DIŞLAMA ETKİSİ
YAYINLAMA: 27 Temmuz 2017 - 23:00
“Hazine, yılın ilk beş ayında toplamda net 46.5 milyar lira borçlandı. 2016’nın ilk yarısında yüzde 87 olan iç borç çevirme oranı bu yılın ilk 6 ayında yüzde 114’ü aştı. Küresel krizin etkisiyle 2009’da kanunda yapılan geçici bir değişiklikle Bakanlar Kurulu’na borçlanma limitini 5 kat artırabilme yetkisi verilmiş; Hazine 60.9 milyar lira borçlanmıştı. Bürümcekçi Danışmanlık Kurucusu Haluk Bürümcekçi, “Temmuz ayında da iç borç yenileme oranı yüksek gerçekleşeceğinden borçlanmanın limiti aşmış olması çok muhtemel” dedi. Hükümetin referamdum öncesi artan teşviklerinin etkisiyle geçen yılın ilk yarısında 1.1 milyar TL fazla veren bütçe, bu yılın ilk 6 ayında 25.2 milyar lira açık verdi. Artan bütçe açığının etkisiyle yılın ilk yarısında rekor borçlanmaya giden Hazine’nin borçlanmaya devam edebilmesinin önündeki yasal engelin kaldırılması için çalışmalar yürüttüğü belirtildi. Konuya yakın bir kaynağın Bloomberg’e verdiği bilgiye göre 4749 Sayılı Kamu Finansmanı ve Borç Yönetiminin Düzenlenmesi Hakkındaki Kanun’da yapılacak değişiklik ile Hazine’nin borçlanma limitinin artırılması değerlendiriliyor. Eski Hazine Müsteşarı Mahfi Eğilmez’in hesaplamasına göre 2017 için net borçlanma limiti 47.5 milyar lira düzeyinde. Bu miktarın hükümet kararıyla yaklaşık yüzde 10 artırılması mümkün. Bu oranı da aşan borçlanma için kanunda değişiklik gerekiyor.” Cumhuriyet Gazetesi, 26 Temmuz 2017, Çarşamba…(İmla hataları Cumhuriyet’indir.)
Yukarıdaki haberle ilgili olarak üç teknik detay vardır açıklanması gereken: Hazine Finansmanı, İç Borç Çevirme Oranı ve Dışlama Etkisi. Birincisi Hazine’nin aslî görevini tanımlamaktadır. Bir hükümetin bir yıllık harcamaları (memur maaşları, sosyal harcamalar, zorunlu kamu hizmeti artışları, kamu yatırımları ve borç ödemeleri) hükümetin her sene başında Meclis’e sunduğu ve Meclis’in de onayladığı Bütçe Yasası’nda önceden belirlenir. Bütçe Yasası’nı hazırlamak bütün bakanlık ve kamu kurumlarının talep ve ihtiyaçlarını da göze almak şartıyla Maliye Bakanlığı’nındır. Bu harcamaların ödenmesi ise birinci olarak vergiler yolu ile sağlanır. Ancak, sene başında, Bütçe Yasası’nda belirlenen vergi gelirleri tahmini gelirlerdir. Çünkü toplam vergi gelirleri bir sene boyunca vatandaşların yapacağı harcamalara bağlıdır ve bunun kaynağı da her türlü alışverişten alınan KDV ve ÖTV gibi tüketim vergileridir. Bunların yekûnuna Dolaylı Vergiler adı verilir ve vergi gelirlerinin ekonomik konjonktürden etkilenen kısmını oluşturur. Eğer işler beklenildiği gibi gitmez ve örneğin ekonomide bir durgunluk veya yavaş büyüme konjonktürü baş gösterirse, vergi gelirleri de Bütçe Yasası’nda belirtilen miktarın altında gerçekleşir. İşte, Hazine’nin görevi burada ortaya çıkar: Tahminî vergi gelirlerinde beklenmeyen bu düşüşe bağlı olan gelir açığını finanse etmek. Hazine Müsteşarlığı, bu finansmanı aşağıdaki gibi gerçekleştirir:
Hazine finansmanı = İç borçlanma + Dış borçlanma + Diğer finansman
İç Borçlanma, Hazine’nin çıkaracağı tahvil ve bono gibi borç senetlerini bankalara ve diğer aracı kurumlara satarak iç piyasadan nakit borçlanmasıdır. Dış borçlanma ise, yine aynı yöntemle, dış piyasadan yabancı para cinsi borçlanmasıdır. Diğer finansman kalemi içinde faiz dışı fazla, özelleştirme gelirleri, İşsizlik Sigortası Fonu’ndan yapılan aktarımlar, TMSF'den sağlanan gelirler, devirli ve garantili borç geri dönüşleri, kasa ve banka değişimi ve kur farkı kalemleri yer almaktadır.
İkinci detay Hazine’nin İç Borç Çevirme Oranı’dır. İç borç çevirme oranı Hazine Müsteşarlığı tarafından şöyle hesaplanmaktadır:
İç borç çevirme oranı = İç borçlanma / İç borç ödemeleri
Hazine’nin İç Borçlanması yasal olarak bütün açığın belli bir oranı kadarla sınırlandırılmıştır. Gerekli görülürse, Bakanlar Kurulu bu borçlanma limitini %10 kadar artırabilir. Eğer borçlanma ihtiyacı daha yüksekse, o takdirde ilgili yasanın değişmesi gerekecektir. İç borç çevirme oranı Hazine’nin ilgili dönemde gerçekleştirmek zorunda olduğu iç borçlanmanın geçmişten gelen borçların anapara ve faiz ödemelerine oranını gösterir. Eğer bu oran artıyorsa, hükümetin Bütçe Açığının arttığı anlamına gelmektedir. Bunun doğal sonucu olarak da, eğer bu oran yükseliyorsa, özel kesimin piyasadan dışlanması (dışlama etkisi), oran düşüyorsa özel kesime piyasadan yararlanma imkanının artması (tersine dışlama etkisi) söz konusu oluyor demektir.
Üçüncü detay Dışlama Etkisidir ki, Makro İktisat Disiplininde çokça kullanılan bir kavramdır. Herkesin anlayabileceği bir şekilde ifade edersek Dışlama Etkisi, Bütçe Açığında artış nedeniyle özel yatırımlarda azalma anlamına gelir. Mekanizma şöyle işler: Hazine iç borçlanmayı ulusal finans sisteminden karşılar. Burası, aynı zamanda, özel yatırım ve tüketimin de finansman kaynağını oluşturur. Eğer iç borçlanma artarsa, o takdirde, ulusal finans sisteminden hazineye aktarılan fon miktarı artar ve doğal olarak özel yatırımlara ayrılan fon miktarı da azalır. Bu da özel yatırımlara uygulanan kredi faiz oranının yükselmesine ve de, neticede, özel sektör yatırımlarının düşmesine yol açar. İşte kamu harcamaları veya bütçe açığındaki artış nedeniyle yatırımların azalmasına yol açan bu etki Dışlama Etkisi olarak tanımlanır.
Haberde verilen değerlere göre, bütçe açığı rekor bir artış içindedir. Bu kaçınılmaz olarak özel sektörün ya yatırımlarını kısmasına ya da özel sektör yatırımlarının dış borçlanma ile finanse edilmesine neden olacaktır. Yani ya (zaten düşük olan) orta ve uzun dönem büyüme hızımız daha da düşecek ya da (zaten çok yüksek olan) dış borçlarımız daha da artacaktır. Kırk katır mı, kırk satır mı?
Yukarıda bahsettiğim durum ciddi bir sıkıntıyı işaret etmektedir: İkiz Açık. Gelişmekte olan ülkelerin hızlı büyüme zorunluluğu içinde karşılaştıkları en can yakıcı sorunlardan biri olan ikiz açık, birbirini besleyen Bütçe Açığı ve Cari Açık anlamına gelir ki, Türkiye de dahil olmak üzere son elli yılda orta gelir grubu ülkelerde yaşanan krizlerin çoğunluğu İkiz Açık kaynaklıdır. Pazartesi bu konuyu ele alacağım
İKİZ AÇIK
YAYINLAMA: 30 Temmuz 2017 - 23:00
“İktisatçıların bir bölümü cari açığın, kamu gelir gider dengesinin açık vermesinden kaynaklandığı ve cari açığın da dönüp kamu gelir gider açığını beslediği görüşündedir. Bu neden sonuç ilişkisine ikiz açık hipotezi adı veriliyor. Bu hipotezi savunanlara göre büyük oranlı bütçe açıkları verdiği için cari açığı da giderek büyüyen ABD'nin cari açığını azaltması ancak kamu gelir gider açığını kapatmaya başlanmasıyla mümkün olabilir.
Önce makroekonomik denge denklemini yazalım: (S - I) + (T - G) = (X - M) yani özel kesimin tasarruf (S) ve yatırım (I) dengesi ile kamu kesiminin gelir (T) ve gider (G) dengesinin toplamı cari dengeye (X - M) eşittir. Denklemin sol tarafındaki iki dengenin toplamı bir ülkenin iç ekonomik dengesini, sağ tarafı ise dış ekonomik dengesini gösterir. Yani bir ülkenin iç ekonomik dengesi ile dış ekonomik dengesi birbirine eşittir ve denklemin kuruluş mantığı gereği bir ülkenin iç ekonomik dengesi ne kadar açık veriyorsa dış ekonomik dengesi de o kadar açık veriyor demektir. Bunun anlamı iç ekonomik denge açığının dış ekonomik denge açığı yoluyla finanse ediliyor olmasıdır. İç ekonomik dengeyi oluşturan dengelerden özel kesimin tasarruf yatırım dengesi (S - I) ya da kamu kesimi gelir gider dengesi (T - G) tek başına açık veriyor ve buna dış ekonomik denge yani cari denge (X - M) açık vererek eşlik ediyorsa ikiz açık söz konusudur. Yok, eğer iç ekonomik dengelerin ikisi de açık veriyor ve cari denge de bunlar kadar açık veriyorsa o zaman üçüz açık söz konusu demektir. ”, (Mahfi Eğilmez, 20 Ekim 2012, İkiz Açık, Üçüz Açık, http://www.mahfiegilmez.com/2012/10/ikiz-ack-ucuz-ack.html)
Yukarıda Mahfi Eğilmez’in derli toplu tanımını okudunuz. Türkiye büyümek için dış kaynağa, yani dış borç ve/veya dış sermaye yatırımlarına ihtiyaç duyan bir ekonomidir. Bunun tarihi de çok eskiye dayanır: Kırım Harbi. Kırım Harbi, 4 Ekim 1853-30 Mart 1856 tarihleri arasındaki Osmanlı-Rus savaşıdır; ilk dış borcu bu savaş vesilesi ile aldık. O zamandan bugüne de, kamu eliyle veya özel sektör eliyle olsun, sürekli dış borca ihtiyaç duymaktayız. Doğru düzgün sermaye birikimi olmayan Osmanlı Toplumu’nda, bu açığı kapatacak özel tasarruf da bulunmadığı için Bütçe Açıkları ve Cari Açıklar bir sarmal gibi birlikte artmaya başladılar. Erken dönem Cumhuriyet dönemi (Atatürk ve İnönü dönemleri) bütçe açığının kontrol altına alındığı, cari açığın da ihmal edilecek düzeyde olduğu dönemler iken, 1950 ile başlayan dönemde (Menderes ve sonraki sağ iktidarlar), tıpkı Sultan Abdülmecit ve Sultan Abdülaziz dönemlerindeki gibi, vatandaşa daha fazla tüketim/daha iyi yaşam düzeyi sağlamak amacıyla hızlı bir iç ve dış borçlanma süreci başlamıştır. Yani, Osmanlı’dan günümüze –belli kısa aralıklar haricinde – Türkiye İkiz Açıklarla yaşamıştır. Özünde kapitalist üretime geçmeden, bir “uygarlık projesi” zannedilerek, kapitalist tüketime/yaşam tarzına geçilmesi yüzünden gerçekleştiğine inandığım bu süreç, 20’inci yüzyılın sonu ve 21’inci yüzyılın başında tecrübe ettiğimiz iki büyük krizin de temel sebebidir: 1994 ve 2001 Krizleri. Bu krizler, temelde devletin Bütçe Açığı’nın katlanılamaz ölçülerde olduğu ve cari açık probleminin de bunun yansıması olduğu krizler iken, AK Parti iktidarları boyunca yaşadığımız en büyük kriz olan 2008 krizinde ise devletin bütçe açığı ihmal edilebilecek düzeydeydi ancak, bu sefer, özel kesim tasarruf açığının artmış olduğunu görmekteyiz. Yani içeriği değişmekle birlikte İkiz Açık sorunu devam etmektedir.
AK Parti iktidarlarının en büyük başarısı bütçe dengesini sağlama almak olmuştur. Bu, gerektiğinde, yani kriz anlarında, hükümetin krize karşı maliye politikası uygulaması için elini rahatlatmıştır. (Bütçe dengesinin sağlanmasının birçok yan etkisi olmuştur ve bu etkiler toplumsal ve ekonomik dengeleri olumsuz şekilde etkilemişlerdir, ancak, bu başka bir yazının konusudur.) Burada bahsettiğimiz, AK Parti iktidarları döneminde Bütçe’nin toplamda dengede tutulmasında ciddi bir başarı sergilendiğidir.
Cuma günkü yazımda bahsettiğim gibi, artık Bütçe de açık verir duruma gelmiştir. Hatta, bu açık, kamu harcamalarının artırılarak istihdam yaratılmasına en fazla ihtiyaç duyulan bir dönemde ortaya çıkmaktadır. Yavaşlayan ve istihdam yaratmayan büyüme sorununu çözmenin en pratik yolu olan gevşek maliye politikası, eğer trend bu şekilde devam ederse, bir seçenek olmaktan çıkacaktır. Kısa dönemde elde sadece gevşek para politikası kalacaktır ki, bu da hükümetin doğrudan tasarrufunda değildir. Çünkü Merkez Bankası bağımsızdır ve kanunu onu sıkı bir şekilde enflasyonla mücadeleden sorumlu tutmaktadır. Kamu kurumları eliyle kredi plasmanı sağlayan Kredi Garanti Fonu ve benzeri araçlar bugüne kadar etkinlikle kullanılmıştır, ama bu araçların da etkileri sınırlıdır. Bu köşede hep savunduğumuz gibi Merkez Bankası’nın Kanunu değişmeli ve ana hedef olarak fiyat istikrarı (yani enflasyonla mücadele) değil, ekonomik istikrar (yani işsizlikle mücadele ve büyümeyi teşvik etme) benimsenmelidir. Daha sonrasında ise, enflasyon hedeflemesinden vazgeçip parasal hedeflemeye dönülmelidir.
Bu söylediğimiz öneriler sadece kısa vadeli ateş düşürücü önlemlerdir. Ana problem ise yapısaldır: Türkiye tüketim/borçlanma ekonomisinden üretim ekonomisine dönecek, gerekirse kamulaştırmalar yolu ile de ekonomi üzerindeki yabancı vesayetini kıracak bir Milli Ekonomi Programı’na ihtiyaç duymaktadır. Dünyada çökmekte olan Atlantik sisteminin ekonomi politiği de çökmektedir. Artık Mr. Derwish – Mr. Babacan politikalarını çöpe atmak zamanıdır.
MİLLİ TASARRUFLAR VE SICAK PARA: ERTEM YELDAN'A KARŞI
YAYINLAMA: 03 Ağustos 2017 - 23:00
Bugün Milliyet Gazetesi yazarı Cemil Ertem ile Cumhuriyet Gazetesi yazarı Erinç Yeldan tarafından dile getirilen ve birbiri ile çelişen iki görüşe ithafen istikrarlı büyümenin nasıl finanse edileceği hakkında yazacağım. Her iki yazarın da, haklı oldukları ve bilerek (veya bilmeyerek) ihmal ettikleri noktalar var. Öncelikle Cemil Ertem’i okuyalım:
“…Türkiye gibi ülkeler için dillere pelesenk olan bir tasarruf yetersizliği söylemi vardır. “Türkiye’de tasarruflar yetersiz, o zaman daha fazla kemer sıkmalıyız” cümlesi, hiç şüphesiz ki hem yanlıştır hem de elimizin tersiyle masadan aşağıya atmamız gereken bir anlayışın ilk cümlesi, temel argümanıdır. Bunun karşısında şunu söyleyeceğim: “Hayır, Türkiye’de tasarruflar yetersiz değildir; çünkü dışa tam açık -hele dalgalı kur rejimi uygulayan- bir ülkede iç tasarruf üzerinden bir genel denge modeli kurumazsınız.” Dışarıya tam açık, sermaye giriş çıkışlarının tam serbest olduğu, dalgalı kur rejimi uygulayan bir ekonomide tasarruf yetersizliği yerine, dış tasarrufları değerlendiremeyen, yetersiz, derinlikli olmayan bir finansal yapıdan bahsetmek işin doğrusudur. Biz yıllardır şu petro-dolarların (Körfez sermayesinin) neden Doğrudan Yabancı Sermeye (FDI) olarak gelmediğini, ancak Boğaz’da arsa, yalı almak üzere geldiğini konuşur dururuz. Bırakın Körfez sermayesini, eğer esaslı bir banka sisteminiz, derinlikli para ve sermaye piyasalarınız yoksa içerideki birikimler -tasarruflar- da dışarıya gider. Burada önemli olan, doğru finansal mimariyi geliştirmektir; yoksa tasarruf açığı var diye, orta gelirlinin-yoksulun avucunun içindekini de çarpık banka sistemine aktarmak için ponzi zincirleri kurmak, ha bire faizleri yükseltmek, ücretleri düşürmek, çağ dışı kemer sıkma politikaları uygulamak “iş’ değildir.” (Kemer Sıkmayacağız Büyüyeceğiz!, Cemil ERTEM, 01.08.2017, Milliyet)
Sayın Ertem, özetle “büyümek için tasarruflar gerekir, bunun için, faizleri yükseltelim ve vergileri arttıralım” diyen anlayış yanlıştır, diyor. Büyüme için gerekli yatırımları, dış dünya tasarruflarından (yani sıcak para kanalıyla) karşılayalım, dünyada Türkiye’nin ihtiyacından daha fazla fon arzı var; maharet bunu iyi ve etkin bir şekilde yönetebilmekte, diyor.
Şimdi de Erinç Yeldan ne diyor ona bakalım:
“Asya Krizi bundan yirmi yıl önce, uluslararası finans spekülatörlerinin Tayland ulusal parası Baht üzerine yoğunlaştırdıkları amansız spekülatif saldırı üzerine Temmuz 1997’de patlak verdi. O günlere değin “ihracata yönelik sanayileşmenin” ve dinamik büyümenin öznesi olarak görülen Asya’nın Kaplanları birer birer döviz ve ardından reel ekonomik krize sürüklendi. Krizin etkileri akbaba kapitalizminin sürü içgüdüsü sayesinde de kısa sürede tüm küresel ekonomiye yayıldı.
Kriz öncesi Asya ülkelerinin makro ekonomik temelleri son derece sağlıklı görünümdeydi. Kamunun bütçe açıkları düşük, ticaret dengeleri pozitif, enflasyon oranları düşük ve yatırım temposu da son derece yüksekti. Ancak bütün bu olumlu temel göstergelerin (piyasa yorumcularının sevdiği deyimle, makro fundamentallerin) ardında ciddi bir kırılganlık unsuru yatmaktaydı: sermaye akımlarının aşırı serbestleştirilmesi ve finansal kuralsızlaştırma (deregulation). Finansdışı reel şirketler kesimi, IMF ve Dünya Bankası ikizlerinin dogmatik inanç, telkin ve açık baskıları ardından uygulamaya konulan finansal kuralsızlaştırmayı fırsat bilerek, bankacılık kesimini bertaraf etmiş ve doğrudan dış borçlanma olanaklarını sonuna dek kullanmaya başlamışlardı. Özellikle kısa vadeli, spekülatif nitelikli dış borçlanma hızla artmış ve merkez bankaları rezervlerinin üstüne çıkmıştı. Ancak yüksek yatırım ve büyüme temposu söz konusu kırılganlıkların ve dış dengesizliklerin yarattığı tehditleri gizlemekteydi.
Ta ki Temmuz 1997’de finansal derecelendirme kuruluşları “kralın çıplak olduğunu” fark edene dek...”( Asya Krizinden Rekabetçi Otoriterliğe, Erinç YELDAN, 02.08.2017, Cumhuriyet)
Erinç Yeldan’ın bahsettiği de aslında gayet düzgün iktisadi verilere sahip olan Asya ülkelerinin hesapsız ve sınırsız dış borçlanmayla Asya Krizi felaketine gittikleridir. Bu süreçte, Asya ülkelerinde milli bankacılık sistemleri “by-pass” edilerek uluslararası finans kurumları vasıtasıyla yerli firmalar aşırı borçlandırılmıştır. Sayın Yeldan, sıcak parayla belki kısa dönemde saadet olabileceği, ama uzun dönemde nihai sonucun kaçınılmaz çöküş olacağı görüşündedir.
Büyümenin temel motoru yatırımlardır. Yatırımlar ise, bir çok firmanın tek başına öz kaynakları ile karşılayamayacağı meblağlar içerdiği için, milli ekonomide birikmiş fon arzı, yani tasarruflar ile finanse edilir. Bu aşamada, bankacılık sistemi ve menkul kıymet piyasaları tasarrufları yatırıma sevk etme görevini üslenir. Egemen bakış açısı, tasarruf yetersizliği durumunda yeterli miktarda yatırımın finanse edilemeyeceği, bunun için de büyümenin sekteye uğrayacağı görüşündedir. İngiliz İktisatçı Nurkse, “fakirlik kısırdöngüsünün” bir parçası olarak tanımladığı “düşük gelir–düşük tasarruf–düşük yatırım–düşük gelir” döngüsünü kırmanın yolu olarak iki farklı strateji önerir:
Ya emperyalist ve zengin ülkelerin tefeci kurumlarından borç alarak milli serveti haramilere ipotek etmek, ya da kamu yatırımları ve merkezi planlama ile (dolayısıyla ensesi kalın zenginlerin çokça vergilendirilmesi ile) kalkınma yoluna gitmek.
Cemil Ertem, tasarrufları arttırmak için faizin yükseltilmesi gerektiğini ön kabul aldığı için hata etmektedir. Bu yüzden tek yol olarak dış borçlanmayı göstermekte ve bunun iyi ve etkin bir şekilde yönetilmesi gerektiğini vurgulamaktadır. Anti parantez belirtmekte fayda var, dış fonları ülkeye çekebilmenin en doğrudan yolu yüksek faizdir ki, bu da Ertem’in nihai hedefi ile örtüşmemektedir. Halbuki, tasarrufları arttırmanın en temel yolu kişi başına geliri arttırmaktır; bizim meselemizde, bu, Türkiye’nin kişi başına gelirini 20 bin doların üzerine çıkarmaktır. Bunun için birkaç ay önce bir dizi yazıda bahsettiğim merkezi planlama ile yüksek teknolojili sektörlerde kamu yatırımları ağırlıklı bir Milli Büyüme Politikası geliştirilmesi gerekir. Yoksa, emperyalistlerin ianesi ve sadakasına dayalı bir büyüme modeli Yeni Türkiye’yi değil, olsa olsa 1990’ların Çiller - Yılmaz ekonomisini, yani Eski Türkiye’yi doğurur. Sayın Ertem’in haklı olduğu nokta ise, sağlıklı bir ekonomi politikasının yolunun yüksek faiz ve yüksek vergiden geçmeyeceğidir. Türkiye’nin küçülmesi değil büyümesi gerekir.
Sayın Yeldan, emperyalist güçlerin tasarruflarını pazarlayan dev küresel fonların alacakları kararların gelişmekte olan ülkelerde ciddi dalgalanmalara yol açabileceğinden bahsetmektedir. Yabancıların etkinliğini arttıran şey ise denetimsiz ve kuralsız borçlanmadır. Ne kadar derin finansal yapılar olursa olsun, küresel spekülatörler bu yapıları da “by-pass” edebilmektedirler. Ancak, Asya krizinin ana sebebinin kendi milli paralarını dolara endekslemeleri olduğundan hiç bahsetmemektedir. ABD kadar verimli olmayan ekonomiler, teknolojik gelişimle doların yükseldiği konjonktürde hızla cari fazladan cari açığa dönmüşler ve bunların sonucunda para kaçışları yaşanmıştır. Yani, krizin ana sebebi yoğun dış borç değil yanlış para politikasıdır, bu durumda hiç yabancı yatırıma dayanmamak ilkesi de biraz şüpheyle bakılması gereken bir yaklaşımdır. 1970’lerin Japonya’sı, 1990’ların G. Kore’si ve 1990-2000’lerin Çin’i merkezi milli devlet otoritesinin denetim ve yönetiminde üretken sektörlere yatırıma sevk edilen yabancı sermayenin yarattığı büyümeyi bize göstermektedir. Bu açıdan da, Cemil Ertem’in söylediği gibi, gelen yabancı fonların iyi ve etkin yönetilmesi gerekir.
Bu tartışmadan sonuç olarak çıkarılabilecek iki nokta vardır: İlki, gerek yerli gerekse yabancı fon kaynaklarını “gösteriş tüketimin” aktararak kısa dönemli refah yaratmaktansa, üretken sektörlere ve ileri teknoloji ile eğitime kanalize ederek uzun dönemli yüksek büyümeyi sağlayacak bir merkezi kalkınma planı olmazsa olmazdır. İkincisiyse, her ülkenin kendi para birimi üzerinde mutlak denetim gücüne sahip olması gerekir. Gerisi teferruattır.
YENİ BİR DEVLET Mİ KURULUYOR?
YAYINLAMA: 06 Ağustos 2017 - 23:00
Türk Ordu geleneği 2200 yıla yakın bir geçmişe sahiptir ve Mete Han’a dayandığı varsayılır. İlk onlu düzeni süvari birliklerine getiren ve hem esnek hem de hızlı bir ordu bileşimine ulaşan isimdir Mete Han. Türkler de, göçebe toplumların ortak özelliklerinden biri olan devlet yönetimi ile ordu yönetiminin bütünleşmesi sebebiyle, devletlerinin tarihini ordularının tarihiyle özdeşleştirirler. Ancak bu bildiğimiz mana da bir devlet değildir, tabiî ki…
Devlet her şeyden önce mülkiyet ilişkilerinin temini, ticaretin güvence altına alınması ve adalet için tesis edilmiştir. Bunun için de, her şeyden önce, yerleşik topluma ihtiyaç vardır. Bu anlamda, bugünkü Türk Devleti’nin temelleri Selçuklu İmparatorluğu’na dayanır. Türklerin Malazgirt zaferinden sonra Kutalmışoğlu Süleyman Şah’ın bütün Anadolu’yu 10 sene içinde fethedip 1081’de İznik’i başkent yapmasıyla kurulan Anadolu Selçuklu Devleti göçebe Türkmenleri yerleşik tarım ekonomisine adapte etmeye çalışmıştır. Ticareti teminat altına almış, mahkemeler kurarak adaleti sağlamış, sözlü – geleneksel hukuk olan “Töre’den” yazılı hukuka geçmiş, idari müesseseler kurmuştur. Ama Anadolu Selçuklu Devleti’nin zafiyeti devletteki hakim unsur olan Türkmenlerin önemli bir kısmının devletin ekonomi politiğine uymaması, aşiretler halinde kışın kışlakta yazın yaylakta kalması, vergi vermemesi, devletin idari ve hukuki otoritesini kabul etmemesiydi. Bu devletle hükmettiği topluluk (millet demiyorum çünkü millet kavramı ve olgusu kapitalizmin neticesinde ortaya çıkmıştır) arasındaki yapısal uyumsuzluk, sonuç olarak devletin zayıflamasına ve çökmesine yol açtı.
Selçuklulardan sonra Sultan Yıldırım Beyazıt dönemine kadar Anadolu Beylikler Dönemi adı verilen irili ufaklı Türk krallıklarının hakimiyeti altında bir dönem geçirmiştir. Bu dönem, aslında, Türkmen aşiretlerinin önemli bir kesiminin yerleşik hayata uyum sağladığı, devlet kavramıyla tanıştığı, şehirlerin ve ticaretin geliştiği ve belli bir Türk aristokrasisinin doğduğu dönemdir. Beylikler döneminde, Osmanlı Dönemi için belli bir beşeri ve fiziki sermaye birikimi oluşmuş ve Türkler bir Akdeniz toplumuna dönüşmeye başlamıştır.
Bir Türkmen aşiretinden doğan Osmanlı Devleti özünde üç döneme ayrılabilir: Osman Gazi – II. Murad dönemi, Fatih – III.Selim Dönemi, II. Mahmud ve sonrası. İlk dönemde göçebe aşiretten feodal ortaçağ krallığına geçiş sürecidir ki, bu dönemi en iyi temsil eden Yıldırım Beyazıt’tır. Bu dönemde Türk aristokrasisi ile büyüyen Osmanlı hakimiyeti arasında bir çatışma yoktur. Bu sadece Türk Bey’leri için değil, Balkanların Hristiyan Bey’leri için de geçerlidir. Örneğin Sırp Despotu Stefan Lazareviç Yıldırım Beyazıt’ın hem vasalı, hem kayınbiraderi hem de en önemli ordu komutanlarından biridir. İkinci dönem Fatih’in merkezi devleti kurduğu, Türk aristokrasisini bitirdiği İmparatorluk dönemidir ki, bu dönemde artık Hristiyan veya Türk yerel unsurların hiçbir önemi kalmamış ve devlet Justinianus Bizansı’na benzer bir bürokratik imparatorluk olmuştur. İlk dönemde hakimiyet Hanedan ve yerel otoriterler arasında paylaşılmışken, ikinci dönem hakimiyet sadece Hanedandadır. Üçüncü dönem modern Türkiye’nin ve milli devletin temellerinin atıldığı dönemdir. Bu dönemde hakimiyet bir yüzyılı aşan bir evrimle hanedanın tekelinden alınmış ve gitgide millet hakimiyetinin önü açılmıştır. Türkiye Cumhuriyeti Devleti, II. Mahmud’la beraber başlayıp Abdülmecid ve Abdülaziz’le devam eden milli devlet kurumlarının inşası ve millet olma sürecinin doğal sonucudur. Atatürk yıkılan Osmanlı Saltanatı yerine Türkiye Cumhuriyeti’ni kurduğunda, elbette ki, bir çok yeni kurumlar inşa etti ve devrimler yaptı. Ancak, bütün bu değişim süreci hep Osmanlının son döneminden devralınan kurumlar ve tekamül süreçlerinin bir devamı olarak hayat buldu. Aslında, Osmanlı Hanedanı’nın yurt dışına gönderilmesi dışında, son dönem Osmanlı’daki devlet kurumları aynen yerinde kalmıştır. Bu yüzden Türkiye Cumhuriyeti devleti bütün gelişim ve değişim sürecini de içine alacak şekilde son dönem Osmanlı tarihinin zorunlu bir devamıdır.
Bir devletin hakimiyet ilkesi en önemli temelidir. Bütün modern devletlerde olduğu gibi, Türkiye Cumhuriyeti’nde de yüce Atatürk’ün dediği gibi “Hâkimiyet bilâ kayd-ü şart milletindir/ Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir.” Yeni bir devlet kuruluyor demek, bu hakimiyet ilkesinin tartışılmaya açılması anlamına gelmektedir.
PKK’lılar yeni bir devlet derken, hakimiyeti devletin bütün vatandaşlarından oluşan milletten alıp etnik ve yerel farklılıkları olan topluluklara paylaştırmaktan yanadır. Bu anayasal suçtur. Suçlu eşkıyalar ve onların yardakçıları da layık oldukları gibi te’dip edilmektedirler. FETÖ/PDY hakimiyeti milletten ve milletin seçtiklerinden alıp Pensilvanya’da ikamet eden meczup, mürted ve mülhid şarlatana ve onun seçtiği bir grup hainler zümresine vermeyi planlamaktaydı. Bu da anayasal suçtur. Suçlular layık oldukları gibi teczî edilmektedirler.
Bugün, kerameti kendinden menkul bazı eşhas-ı nâ muhtereme (saygı duyulamayacak kişiler) Cumhurbaşkanımızın adını da kullanarak “Yeni bir devlet kuruluyor!” diye, bazı elfaz-ı cahilane (cahilce sözler) yumurtlamaktadırlar. Bu efendilere soruyorum: Devleti değiştirmek demek, hakimiyeti değiştirmek demektir. Siz millet hakimiyeti yerine kimin hakimiyetini önermektesiniz? Yok, “bundan önce milli hakimiyet yoktu, bundan sonra gerçek milli hakimiyet gelecek!” diyorsanız, örneğin ismini kullandığınız Sayın Cumhurbaşkanı’mızın 15 yıllık meşru ve milletin iradesine dayanan iktidarını gayr-ı meşru mu ilan ediyorsunuz? Bu yaklaşımların hepsi anayasal suçtur ve Türk Ceza Kanunu’nda “devletin anayasal düzenini yıkmak” olarak ifadesini bulmuştur. Bir söz de TV’deki meddahlara: Bu tarz görüşlerin serdedilmesine müsaade ederseniz, maazallah, “devletin anayasal düzenini yıkmak” suçunu azmettirmek ve bu suça yardım ve yataklık etmek suçlamaları ile karşı karşıya kalırsınız. Benden söylemesi
EDEBİYATIN EKONOMİ POLİTİĞİ 1 – TARIK BUĞRA
YAYINLAMA: 10 Ağustos 2017 - 23:00
Bu köşede belli aralıklarla ünlü ve önemli ediplerimizi tanıtmaya ve onların sanatını etkileyen ekonomi politiği de anlatmaya çalışacağım. Yaklaşan 2018 yılı Türk Edebiyatı’nın iki önemli isminden büyük şairimiz Yahya Kemal Beyatlı’nın 60’ıncı ölüm ve Türk nesrinin en önemli roman ve tiyatro yazarlarından Tarık Buğra’nın 100’üncü doğum yıldönümüdür. Bu yazıda size Tarık Buğra’nın bazı seçme romanlarından bir ekonomi politik analizi yapacağım. Tabiî, ben bir edebiyatçı değilim ama şahsen tanıma şerefine nail olduğum Tarık Buğra’yı bir iktisatçının gözüyle anlatacağım. Ne kadar sürç-ü lisan ettikse şimdiden affola…
Tarık Buğra, şan-şöhret, para-pul ve makam-mevki meraklısı bir insan değildi. Bu yüzden siyasi ve ekonomik konjonktürün yükselen ama geçici değerlerine uyum sağlama çabasına girmedi. Aksine, kendisinin bakış açısı ile daha kalıcı toplumsal değerlerin savunusuna yöneldi. Romanlarında ve tiyatro eserlerinde Türkiye’nin belli tarihi kesitlerinde Türk toplumu için kalıcı değerlerin kaynağını teşkil ettiğine inandığı Anadolu bilgeliği ve İslami hassasiyetleri temsil eden ideal ve prototip karakterler üzerinden hikayelerini kurguladı. Zaten kendisi de, zaman içinde bir o yandan bir bu yandan esen rüzgârlara göre yön değiştiren bir insan olmadığı için, roman kahramanları da tıpkı kendisi gibi idealist karakterler oldu.
Osmancık’ta Şeyh Edebali’den el alan ve ona damat olan deli fişek bir göçebe Türkmen beyzadesinin zaman içinde Türk Töresi ve İslâm ahlâkı ile yoğrularak bir imparatorluğun banisi haline gelmesi sürecini, bu süreçteki gelişimini anlatırken, aynı zamanda, Osmancık’ın idealize karakteri çevresinde de Türk milletinin gelişim sürecini de anlatmıştır. Göçebe ekonomi politiğinden yerleşik bir Türk Krallığı’nın iktisadi ve siyasi alt yapısına dönüşüm sürecini de çok güzel tasvir etmiştir. Roman Bursa’nın fethini ölüm döşeğinde bekleyen Osman Gazi sahnesi ile sonlanırken, aslında, Türklerin de bir cihan devletinin ve o devletin emperyal kültürünün tohumlarını atmasını anlatır.
Küçük Ağa romanı ilk Kuvva-yı Milliye hareketlerinin gelişmeye başladığı Batı cephesinde İstanbul hükümeti yanlısı bir müftünün, zaman içinde dönüşerek bir çete reisi olmasını, sarhoş serserilerden (Çolak Salih) eşkıyalara kadar (Demirci Mehmet Efe) çeşitli insanı bir araya getirerek düşmana karşı vatan müdafaasına geçişini anlatır. Kurtuluş Savaşı’nın bu ilk safhasında, esas karakterlerinin milli ve İslami bir ideale doğru gelişimini ve Kuvva-yi Milliye ruhunun özünü çok iyi anlatır.
Tarık Buğra Dönemeçte adlı eserinde, çok partili hayata geçişte küçük bir Anadolu kasabasında Demokrat Parti’nin kuruluşunu, onun millet vicdanında yarattığı etkileri ve toplumun halet-i ruhiyesini, yine zaman içinde milli hassasiyetlere doğru ilerleyen bir kişisel gelişim gösteren karakterlerin bireysel maceraları üzerinden anlatır.
Bugün Türk sağının kültürel açıdan içine girdiği durgunluk sürecinin en önemli sebeplerinden birisi gerçek Türk burjuvasının oluşmamasından kaynaklanır. İki dünyayı da (hem Batı hem de Doğu) bilen Tarık Buğra gibi bilge adamlar yerine iki dünyadan da bihaber vasat insanlar; kendi değerlerini ve davasını ikbal uğruna bırakmayan Tarık Buğra gibi idealistler yerine her rüzgâra uyum gösteren oportünistler hep şehirli olmamaktan kaynaklanan sorunların yarattığı olgulardır. Medeni toplumların elitleri (zengin ve görgüsüzler değil, eski lisanla havass yeni lisanla seçkinler zümresinden olanlar) o toplumun sağ siyasetini oluşturur. Bu elitler toplumun temel değerlerini temsil ederler ve muhafaza etmeye çalışırlar. Bizde maalesef Türk sağı bir elin parmaklarını geçmeyen elite sahiptir. Bu yüzden Türk toplumunun iktisadi ve siyasi hayatının normalleşmesi için ve yeni çağa uygun milli köklere dayalı bir estetiğin oluşması için bize bir çok Tarık Buğra’lar lazımdır.
Genç nesillerimizin Tarık Buğra gibi idealist ediplerimizi tanıması ve onlar gibi ideallerine, davasına bağlı insanlar olması dileğiyle… Tarık Amca’ya Allah gani gani rahmet etsin, mekânı cennet olsun.
KISA BİR NOT: BAŞKA BİR ZÂT-I NÂMUHTEREM
Tarık Buğra’yı, Yahya Kemal Beyatlı’yı, Cemil Meriç’i, Necip Fazıl Kısakürek’i, Erol Güngör’ü, Cahit Zarifoğlu’nu, Sezai Karakoç’u, Sabri Ülgener’i, Cinuçen Tanrıkorur’u ve benzeri büyük sanatçı ve aydınları gözlerinizin önüne getirin. Bunlar ne konuştuklarını bilen, Türkçeyi doğru ve zarif bir şekilde konuşan, hem Doğu’ya hem de Batı’ya hakim Türk Sağı’nın yıldızlarıydı. Şimdi ise piyasada meramını anlatmaktan aciz ve bizatihi savunduğu insanlara ve siyasi harekete zarar veren adamlar bulunmaktadır. Bunların hatalarını ve sözlerindeki vahameti vurguluyorum ve vurgulamaya da devam edeceğim. Ama bir de Türk Solu var ki, buradaki durum dehşet vericidir. Profesör unvanlı eski bir belediye reisi, şimdi ise Anamuhalefet Partisi milletvekili olan bir başka zât-ı nâmuhterem (saygı duyulamayacak kişi) ancak bir vatansızdan beklenen sözler söylemiş: “Devlet 250 kişinin katili… Böyle darbe mi olur… Darbelerin nasıl yapılacağını ben bilirim, benim babam da askerdi…”, vs. Bu adamın partiden kovulması gerekir, daha sonra da “anayasal düzeni yıkmak isteyen” eşkıya ve teröristlere destek vermek ve devletin ve vatanın birliğine karşı psikolojik savaşa destek olmak suçlarından hakkında soruşturma açılmalıdır. Bilinsin ki, bu vatan ve millet sahipsiz değildir.
MARX, KEYNES VE SCHUMPETER: 21. YÜZYILIN İKTİSAT ANLAYIŞI NE OLMALI?
YAYINLAMA: 13 Ağustos 2017 - 23:00
1970’lerde başlayan ve kendisinin 1980’lerin ikinci yarısında hissettirmeye başlayan ve bugünse artık hayatımızın vaz geçilmezi haline gelen dijital teknoloji elbette kapitalizmin yapısını da etkilemiştir. Yine insanlık tarihinin başlangıcından bu yana süregelen toplumlar arası entegrasyon sürecinin yol açtığı Küreselleşmenin de iktisadi olaylar üzerinde belirleyici ve kalıcı değişimler yaratan etkilere sahip olduğunu söyleyebiliriz. Bu iki olgunun karşımıza çıkardığı en açık gerçek ise iktisat biliminin mevcut araç ve yöntemleri ile algılamada, açıklama ve tahlil etmede zorlandığı karmaşık ve tahmini zor bir iktisadi yapıdır.
Birkaç istisnai iktisatçıyı bir tarafta bırakırsak, genel olarak iktisatçılar basit ve mekanik bir işleyişe sahip bir dünya tahayyülü üzerinden analiz yaparlar. Böyle bir model üzerinden insan toplumlarına ve onların iktisadi ilişkilerine bakış, gerçek hayattaki karmaşık ilişkileri gözden kaçırma sonucunu doğurmaktadır. Bu yüzden, her geçen gün, patlayan iktisadi ve sosyal krizleri tahmin etmede ve bu krizlere çözüm önerisinde bulunmada iktisatçılar yetersiz kalmaktadır. Sonuçta değişen toplumsal örgütlenme ve iktisadi ilişkiler karşısında iktisat biliminin de analiz yöntemi ve araçlarını değiştirmesi gerekir.
İktisat eğitimi alan talebelerin birinci sınıftan itibaren karşısına çıkan en temel kavram “dengedir.” En genel tabirle, denge, birbirinde zıt yönlerde işleyen iktisadi etkenlerin bir uzlaşması ile oluşan ve bütün iktisadi değişkenlerin burada istikrar kazandığı durumu gösterir. Yani, dengede hareket ve değişim durur. Sürekli değişimin, her türlü fiyatta durmak bilmeyen dalgalanmaların, milli gelir, üretim ve istihdamda bazı dönemler çılgınca büyümenin bazı dönemlerde de öldürücü çöküşlerin yaşandığı bugünkü kapitalist sistemi sadece denge kavramı ile anlatmak imkânsızdır. Bugün en azından iki denge noktası arasında bir dengeden başka dengeye hareket halindeki iktisadi değişkenlerin hareket kanununu incelemek de gerekmektedir: Örneğin döviz kurunun ne kadar zamanda ve ne düzeye gideceğini belirleyen veya milli gelirin büyüme ve dalgalanmasını düzenleyen hareket kuralları gibi. İşte iki denge arasındaki değişim durumu “dengesizlik” olarak adlandırılır ve bugün her şeyden önce dengesizlik kavramı merkezinde bir iktisadi bakış açısına ihtiyacımız vardır.
Yukarıda ismi geçen üç iktisatçı da, her ne kadar birbirlerinden farklı ve birbirleriyle çelişen dünya görüşlerine, analiz yöntemi ve araçlarına sahip olsalar da, bir noktada uzlaşmaktadır: dinamik dengesizlik modellemesi.
Karl Marx kendi çağdaşlarına göre çok ileri ve karmaşık bir analiz yöntemi geliştirmişti. Amacı kapitalist toplumun ve iktisadi ilişkilerin tarihsel hareket kanunlarını belirlemekti. Burada en az iki sektörlü ve en az iki sınıflı bir kapitalist ekonominin dinamik – zaman içinde değişen – hareketinin temel prensiplerinin araştıran bir dengesizlik modeli kurdu. Halen daha kapitalist ekonomiyi Karl Marx kadar geniş ölçüde ve ekonomi içi ve sınıflar arası çatışmaları ile birlikte analiz eden bir iktisatçı çıkmamıştır. Karl Marx’ın dinamik dengesizlik kuramı sınıflar arası çatışmaya ve bunun dayanağı da Emek Değer Teorisi’ne kadar gider. Karl Marx’ın iktisadi aktörü – yani davranışlarını incelediği iktisadi özne- genelde iktisadi sınıf, özelde ise işçi sınıfıdır. Marx, her bir sınıfın iktisadi davranışlarının hareket kanunlarını zorunlu tarihsel şartlara dayandırır.
Schumpeter, kapitalist sistemin basit bir gelişim trendini değil ama döngüsel, dalgalı bir gelişimi trendini izlediğini vurgular. Kısa, orta ve uzun vadede farklı frekanslarda iktisadi dalgaların iç içe geçtiğini ve bu dalgaların temelde envanter yatırımı, makine teçhizat yatırımı, altyapı yatırımı ve teknoloji yatırımlarına bağlı olarak gerçekleştiğini vurgular. Teknolojik değişime burada ayrı bir yer veren Schumpeter, kapitalist sistemin hayatta kalması için sürekli bir dengesizlik halinde olması gerektiğini söyler ve bu dengesizlik halini de “yaratıcı yıkım” olarak adlandırır. Schumpeter’in önem verdiği iktisadi aktör ise gerek üretimi organize ederek yatırımları gerçekleştirmesi gerekse teknolojik gelişmenin öncü aktörü olması gerekçesiyle bireysel girişimcidir. Bir dinamik dengesizlik modeli kurmasına rağmen Schumpeter’in Marx’tan yöntemsel olarak farklılaştığı nokta, analizinin iktisadi öznesinin sınıf değil bireysel müteşebbis olmasıdır.
Keynes gerek para teorisinde, gerek yatırım teorisinde gerekse işgücü piyasası modellemesinde kitle psikolojisine atıfta bulunmuş ve kitlelerin sürü psikolojisiyle içine girdikleri iktisadi hareketin bireylerin rasyonel karar alma mekanizmalarından farklı olduğunu göstermiştir. Keynes, bizde ders kitaplarında Amerikalı iktisatçı Alvin Hansen tarafından talebeler için basitleştirilmiş modeli ile tanınır. Halbuki gerçek Keynes Genel Teori’deki (yani kendi ana eserindeki) fikirleri ile anlaşılabilir. Buradan bakınca Keynes’in ana hareketi kitle psikolojisi kanunları ile tanımlanan bir dinamik dengesizlik modeli kurduğunu görürüz. Keynes, analizinde ana özne olarak ne sınıfı ne de bireyi almıştır; ancak o, bütün bir milletin toplu hareketini incelemiştir.
21’inci yüzyılda içinde bulunduğumuz tahmini güç, karmaşık ve iç içe geçmiş ilişkiler yumağından oluşmuş Küresel Ekonomi’yi anlayabilmek ve problemlere çözüm önerileri getirebilmek için bu üç iktisatçının bakış açıları ve yöntemlerine yeniden dönmek gerektiğini düşünüyorum. Bu da, daha geniş anlamda diğer sosyal bilim disiplinlerinden de yardım almayı gerektirmektir. Yoksa 19’uncu ve 20’inci yüzyılların egemen iktisat modelleriyle bu hastayı sağlığına kavuşturamayız.
PARA VAKIFLARI VE ÇİVİZADE İLE EBUSSUD EFENDİ TARTIŞMASI
YAYINLAMA: 17 Ağustos 2017 - 21:00
PARA VAKIFLARI VE ÇİVİZADE İLE EBUSSUD EFENDİ TARTIŞMASI- KANUNİ DEVRİNDEN BUGÜNE SERMAYE YETERSİZLİĞİ PROBLEMİ
İslam’da faiz/riba haramdır. Bu yüzden bütün 20’inci yüzyıl boyunca, Batı’nın kapitalizmi ve emperyalizmiyle karşılaşan Müslümanlar bu sisteme alternatif olabilecek ve faizin de olmadığı bir ekonomi nasıl olabilir diye kafa patlattılar. Halbuki, İslam dünyasında ve yüzyıllar boyu Osmanlı İmparatorluğu’nda farklı isimler verilerek faizli bankacılık benzeri kurumlar oluşturulmuştu: Para vakıfları. Tabiî ki, para vakıfları Osmanlı’da da ciddi tartışmalara ve siyasi kavgalara yol açmıştı. İsterseniz Doç. Dr. Mehmet Şimşek’in “Osmanlı Cemiyetinde Para Vakıfları Üzerinde Münakaşalar” adlı makalesine bir göz atalım.
“Osmanlı İmparatorluğunda para vakıflarına şiddetli karşı çıkanlardan birisi, belki de ilki, Çivi-zade Muhyiddin Efendi (ö. 954/ 1547)'dir. O, şeyhülislamlık makamından alınarak, tenzilen, Rumeli kazaskerliğine tayin edildikten sonra, Rumeli'de para vakıflarını yasaklayarak cemiyette bazı huzursuzlukların doğmasına sebep oldu; çünkü, o zamana kadar alışılagelen ve dini hüviyeti olan bir geleneğin ortadan kaldırılmak istenmesi halkı tedirgin etti. Çivi-zade, para vakıflarını yasaklamaları için, bu çeşit vakıfların gayr-ı meşrû olduğunu gösteren fetvasını idari ve dini sorumlulara gönderdi.”
Dönem Kanuni devridir, ticaret yolları ve dolayısıyla para akışının yönü değişmiştir. İklim değişikliğinin etkisiyle toprakta verim düşmüştür. İmparatorluk üç cephede savaş halindedir. Fetihler hız kesmiştir ve imparatorluk doğal sınırlarına ulaşmıştır. Devasa sınırların korunması ciddi maliyet gerektirmekte, buna mukabil devletin gelirleri bunu karşılamamaktadır. Artan vergiler hem çiftçilerin hem de tüccarların boğazını sıkmaktadır. Piyasa nakite sıkışıktır. Bu ortamda Çivi-zade meseleyi daha da zorlaştıracak bir fetva vermiştir.
“Zamanın şeyhülislamı Ebussuud Efendi (ö. 982/1574) bu duruma müdahale ederek, asırlardır halkın faydasına çalışmış ve yerleşmiş olan vakıf müessesesinin lüzumunu açıkladı. Böyle faydalı bir müesseseyi yok ederek, asırlardır yerleşmiş olan idari ve ictimai düzeni aIt-üst etmemek gerektiğini söyledi. Bu meseleyi halletmek gayesi ile de geçmiş ulemanın görüşlerine ve muteber kaynaklara dayanarak bir de risale yazdı. Ebussuud Efendi'nin bu fetvayı yazmaktan muradı, bütün İslam ülkelerinde mevcud bulunan böyle faydalı bir müessesenin devamını sağlamaktı.””
“Muhteşem Yüzyıl” dizisinden de hatırlayacaksınız. Rahmetli Tuncel Kurtiz’in oynadığı Ebussuud Efendi Padişah’a “ammenin menfaati için para vakıflarının açılması gerekir, şer’an caizdir.”, diye meseleyi aktarmıştı. Yukarıda anlatılanlar aslında ekonominin içinde bulunduğu nakit sıkıntısını gidermek için banka işlevi gören para vakıflarının aktif hale getirilmesinin zaruretini ortaya koymaktadır.
“Çivi-zade'nin para vakıflarına karşı çıkışı üzerine, bu, vakıfların meşru olduğuna inananlarla, bu vakıf gelirleri ile geçinenler' arasında hoşnutsuzlukların baş gösterdiğini o devrin kaynaklarından öğreniyoruz. Bunlardan birisi de, Sofya Halvetiyye Tarikatına mensub Şeyh Bali Efendi (ö. 960/ 1552)'dir. O, bu konu ile aktif bir şekilde ilgilenmiş, zamanın sultanına, Çivi-zade'ye ve Mevlana Şah Çelebi adında birine ayrı ayrı mektuplar göndererek bu vakıfların devam etmesi gerektiğini söylemiştir. ”
Aslında bu da çok şaşırtıcı olmamalıdır. Osmanlı’da ticaretin ve nakit işlemlerin en yoğunluklu olduğu yer Rumeli’dir. Arazi vakıfları gibi, para vakıfları da büyük oranda tarikatların kontrolündedir. Tarikatlar, bugünkü kadar olmasa bile, şirketleşme sürecindedirler. Çivizade’nin kararına itirazlardan birinin de bir Halveti Şeyhi’nden gelmesi, bu açıdan, doğaldır.
“Para vakıflarına karşı çıkanlardan birisi de Birgivi Mehmed Efendi (ö. 1573) olmuştur. Buna karşı Şeyhülislam Ebussuud Efendi, önde gelen Hanefi fıkıhçılarından İmam Züfer (ö.158/ 775), el-Serahsi (483/1090) ve Burhanu'ddin Ali (592/1196-97) gibi fıkıhçıların görüşlerine de dayanarak para vakıflarını müdafaa etmiştir. Birgivi Mehmed Efendi, Şeyhülislam Ebussuud Efendi'nin fetvasına reddiye olarak yazdığı es-Seyfu's-sarim li ibtali vakfı'n-nukûd adlı eserinde bu konudaki görüşünü açık bir şekilde ortaya koyar. … Ebussuud Efendi'nin fetvasından sonra Kadı Bilal-zade, Birgivi'yi iki yüzlü olmakla itham etti. Bunun üzerine Birgivi, 972/1564-65 de, lkâzu'n-naimin ve ifhâmu'l-kasirin adlı bir risale daha yazdı. Bununla da kalmayarak, içerisinde para vakıflarına karşı çıkış sebepIerini sıraladığı bir başka risale daha kaleme aldı… Bu risalede para vakıflarının helal olmadığını şu şekilde açıklar: ‘Para vakıfları bizim fakihlerimiz nezdinde helal değildir. İmam Züfer'e atfedilen bir görüş vardır ki o da zayıftır. Ebu Hanife ve Züfer'e göre vakfın helal olmasının şartı, vasiyete bağlı olmadır. Zamanımızın kadıları, İmam-ı Züfer'in görüşünü benimsediklerini söylemektedirler ki, bu muteber değildir. İmam Züfer, vakfın lüzumuna kaiI olsa bile, zamanımız kadılarının görüşleri makbul değildir; zira onlar rüşvet almaktadırlar .... Parayı işletmek (borç verilen paraya karşılık fazla para almak, murabahacılık) haram olup murabahacılar tarafından icad edilmiştir; hatta ulema onların mel'ün olduğunu, Hz. Peygamber de zelil ve düşmanlarına mağlub olacaklarını söylemiştir. (Menfaat karşılığı borç verilen her para faizdir), hadis-i şerifine göre, para vakfı dini amel görünümünde bu dünya için menfaat sağlıyor. İşte bunun için para vakfı yapanlar günahkârdırIar.’ "
“Hocam, bize ne Kanuni döneminden yahu, biz bugüne bakalım.”, dediğinizi işitir gibiyim. Birazdan oraya geleceğim. Yukarıdaki İmam-ı Birgivî’nin tanımına göre para kazanmak amacıyla yapılan ve para akışlarını yönlendirmek amacıyla kurulan bütün kurumlar lanetli ve günahkâr olarak adlandırılmaktadır. Para vakıfları, sizin anlayacağınız ölçüde bugünkü mevduat bankaları ile İslami Finans kurumları arasında bir yerdedir. Ama öncelikle vakıftır. Bu da, elindeki nakit bulunan insanların, bir kısmı hayır kurumlarının finansmanında kullanılmak şartıyla, paralarının işletilmesi için bir çeşit mevduat hesabı açtıkları kurumları bize göstermektedir.
“Burada üzerinde durulması gereken hususlardan birisi de Birgivi'nin faiz (riba) üzerinde ısrarla durmasıdır. O, bazı alimlerin mahzur görmediği parayı işleterek para kazanmağa (murabahacılığa) karşıdır. Bu konuda müsamahakar görüşü benimseyen alimler faiz tabirini kullanmaktan bilhassa kaçınmışlar, onun yerine ‘rıbh’ veya ‘muamele-yi şerriyye’ gibi tabirler kullanmayı tercih etmişlerdir.”
İsmi faiz olsun ya da herhangi bir başka kavram olsun, bu işlemden elde edilen gelir paranın kirasıdır. Buradaki para aslında mali sermayedir. Teknolojinin değişmediği varsayımı altında sermayenin getirisinin (yani faiz veya benzerlerinin) düşük olması için sermayenin bol, yüksek olması için sermayenin kıt olması gerekir. 16’ıncı yüzyıl kayıtlarına bakıldığında Bursa, İstanbul ve Rumeli para vakıflarında yıllık ortalama %9 – 11 aralığında bir rıbh veya muamele-yi şerriyye kazanıldığı görülmektedir. Unutmayın, bu getiri altın para üzerindendir, kâğıt para üzerinden değil. Aynı dönemde, Medici Bankası, Venedik Bankaları %4-5 arası faiz uygulamaktaydı. Bu fark nereden kaynaklanmaktadır?
Yukarıda anlatılanların özeti, Osmanlı İmparatorluğu’nda en sağlam fetvalarla kitabına uydurularak yapılsa bile, İtalyan tefecilerinin iki misli faizle çalışan “İslami” bir finans sistemi görülmektedir. Faizin bu kadar yüksek olmasının temel sebebi sermaye yetersizliğidir. Sermaye yetersizliğinin bir çok sebebi arasında -uzun dönemde- en başlıcası, yetersiz tasarruflardır. Bugün yaşanılan faiz tartışmalarına bir de bu taraftan bakalım. Eğer ülke ekonomisi sermaye birikimi yaratacak şekilde yeniden örgütlenmezse, ulusal ve küresel fonlar üretken yatırımlara sevk edilmezse ve en önemlisi değişen ticaret sistemine (yani Trans-Atlantik’ten Avrasya’ya kayan ticaret yapısına) uyum sağlayacak politikalar uygulanmazsa, ne yaparsanız yapın faizi düşüremezsiniz. Koskoca Kanuni başaramamış, bizim Merkez Bankası Başkanı mı başaracak?
TEVFİK FİKRET: BİR ŞAİR VE AYDININ PORTRESİ VE EKONOMİ POLİTİK YORUMU
YAYINLAMA: 20 Ağustos 2017 - 23:00
Daha önce bu köşede döneminin ekonomi politiğinden bahsettiğim Sultan II. Abdülhamid bugünkü ve özellikle Cuma günkü yazılarımda yine bu köşenin konuğu olacak. Onun yanında Türkçe’de Aruz’u kullanma açısından en yetkin şairlerimizden olan ve bugünkü modern Türk şiirinin prelüdü de sayılabilecek olan Tevfik Fikret de köşemizin bugünkü ana konuğu olacak. Bu iki tarihi şahsiyetin kaderlerinin birleştiği nokta da 21 Temmuz 1905 tarihinde gerçekleşen ve arkasında Ermeni eşkıyalarının olduğu ünlü Yıldız Suikasti’dir. Buradan hareketle suikastten 9 sene öncesine giderek Ermeni eşkıyalarının Osmanlı Bankası Baskını’nı da hatırlayacağız. Bu iki olayın ortak noktası da, suçların failleri olan teröristlerin herkesin gözü önünde ellerini kollarını sallayarak göstere göstere ülkeyi terk etmiş olmalarıdır. İlk önce Tevfik Fikret…
19. Asrın özelliği dünyanın hemen hemen bütün ekonomilerinin kapitalistleşme ve sanayileşmeye dönme çabalarının başlaması ve kapitalizmin doğal sonucu olan milliyetçiliğin yükselmesidir. Tabi kî, milliyetçilikle birlikte özellikle sömürgeci Batı’nın emperyalist güçlerince alttan alta beslenen bir beynelmilelcilik – uluslararasıcılık (günümüzde küreselcilik) hümanizm (günümüzde insan hakları ve demokrasi) adı altında piyasaya sürülmüştü. Felsefi temelleri ne olursa olsun ve Batı’nın hakim sınıflarına ne kadar itici gelirse gelsin, bu beynelmilelci bakış açısı liberal ve sosyalist aydınlar arasında yaygınlaşmıştı. Osmanlı, Romanov ve Habsburg hanedanlarının hüküm sürdüğü tarım ekonomisine dayalı çok uluslu imparatorluklarda ise hem bu beynelmilelci ve ihtilalci yapılara hem de sınırlar içinde yer alan azınlık milliyetçiliklerine karşı eski yapıyı çatlatmadan yavaş bir değişim politikası uygulamaya konmuştu.
Büyük Şair Tevfik Fikret - Siyaset Cahili ve Şuursuz Aydın Tevfik Fikret
19. Asın sonunda yukarıda bahsedilen siyasi ve iktisadi dönüşüm sürecinde, Osmanlı Türkiye’sinde edebiyatta da ciddi değişimler olmaktaydı. Yeni bir siyasi ve iktisadi yapının neden olduğu yeni bir hayat tarzı ve değişen zevk ve tercihler toplumun estetiğini de yavaş yavaş değiştirmekteydi Türk şiiri kendi Klasik Şiirimiz olan Divan Şiiri’nin katı kurallarından bağımsız yeni bir zevke hitap eden yeni bir ses arayışı içindeydi. Recaizade Mahmut Ekrem ve Muallim Naci kavgası, Namık Kemal’in vatan sevgisi temalı şiiri, kullandıkları yeni formlar sonunda Servet-i Fünûn’u ve tabiî ki Cenap Şahabettin ve Tevfik Fikret’i doğurdu. Cenab’ı, belki başka bir yazıda, “Soyut Sanatın Ekonomi Politiği” başlığı altında ele almak üzere bir tarafa bırakalım ve Tevfik Fikret’e gelelim…
19 Ağustos 1915’te vefat eden Tevfik Fikret’in iki gün önce Cumartesi günü 102’inci ölüm yıldönümü idi. Şair olarak çok büyük bir yeri vardır Tevfik Fikret’in. Gerek işlenen konular, gerekse de şiir tekniği açısından yepyeni bir şiirin temellerini atmıştır. Kendisiyle aynı kuşaktan olan Mehmet Akif’le birlikte Aruz veznini konuşma diline ve günlük Türkçe’ye uygulama konusunda virtüözlük düzeyinde olan Fikret, ilk dönem şiirlerinde çok ağdalı bir şiir diliyle tamamen sanat içerikli şiirler yazarken, ikinci döneminde konuşma dili ile siyasi içerikli şiirler yazmıştır. Kendisinden sonra gelen Yahya Kemal ve Ahmet Haşim gibi şairlere de öncülük etmiştir.
İlk dönem şiirleri ki, Servet- Fünûn dönemi olarak bilinir, “sanat için sanat” fikrinin öne çıktığı ve yaşamdaki her şeyin ve anın şiire konu olduğu bir anlayışa sahiptir. “Servet-i Fünûn dergisi ile yeni bir edebi hareketin başlatılmasında gösterdiği liderlik vasfı, sanatı ile de aynı düzeyde bir seyir gösteren şairin bu dönemde kaleme aldığı şiirler, hem konu dağarcığı ile karşımıza çıkar hem de şiirinin kompozisyonu ile kendinden önce üstâdlarının çizdiği yolda yeni ve farklı bir oluşum göstermiştir.
Hocası Recaizade Mahmut Ekrem "Zerratdan şumûsa kadar her güzel şey şiirdir" demişti, Tevfik Fikret ise bu hükmü bir sanat ilkesi olarak aldı ve buradaki güzel kavramını kaldırarak "her şey" şiire konu olabilir ilkesini getirdi.”, ( https://www.turkedebiyati.org/tevfik_fikret.html).
Cenab ve Fikret, Fikret’in bu ilk döneminde şiirin aynı zamanda bir melodi içermesi gerektiğini düşünerek klasik Osmanlıca metinlerinde bile kullanılmayan Farsça ve Arapça kelime ve terkiplere yönelerek yeni ve sembolik bir şiir dili yaratmışlardır. Buna karşın Fikret ikinci döneminde ki, Sis şiiriyle başlar, gitgide halkın konuştuğu günlük Türkçe’ye yaklaşan bir şiir diline ulaşmıştır.
İkinci dönem şiirlerinde siyasi ve toplumsal eleştiri temel tema olmuştur. Burada, Türk toplumunun tarihten miras aldığı bütün değerler reddedilmiş, uçuk ve ütopik bir insanlık gayesi etrafında Batı emperyalizmine diz çöken ve bütün kurumlarıyla Batı’ya teslim olmayı va’z eden bir yaklaşım sergilenmiştir. II. Meşrutiyet döneminde, ilk başlarda İttihad ve Terakki iktidarına verdiği desteği daha sonra çekerek ciddi ve hakarete varan sert eleştiriler içeren şiirler yazmıştır, (93’e Doğru, Hân- Yağma vb.). Tabiî ki, bu yönelişte, İttihad ve Terakki’nin başlangıçtaki özerk yönetimci ve Ermeni, Sırp ve Makedon terör örgütleriyle işbirlikçi politikalarından dönerek, millici ve vatanın birliğini savunan politikalara yönelmesinin de payı bulunmaktadır. Tek kelimeyle özetleyecek olursak, bugün Küreselleşme adı arkasında Batı Emperyalizmi’nin savunusu yapan ve bunu da “insan hakları ve demokrasi mücadelesi” olarak tanıtan Liberal Sol (“Ne demekse o, hiç Solcu Liberal, Liberal de Solcu olur mu?”, DMD) aydınların siyasi tavrı ile Tevfik Fikret’in ikinci dönemdeki duruşu örtüşmektedir. O gün Taşnak ve Hınçak’lar vardı, bugünse FETÖ ve PKK…
Ancak Tevfik Fikret, her ne kadar iyi niyetli ve insanlığın selametini hedefleyen barışçı bir kişilik olsa da, özellikle ikinci dönem şiirlerinde siyasi duruş olarak cehalet ve milli şuur eksikliği sergilemişti. Türk siyaset tarihinde Batıcılığın ve beynelmilelciliğin (bugünkü anlamda küreselciliğin) idolü olarak gösterilen Fikret, bu duruşunda o kadar aşırıya kaçmıştır ki Yıldız Suikasti’nden Sultan II. Abdülhamid’in kurtulmasından dolayı yaşadığı üzüntü ve hayal kırıklığını “Bir Lahza-i Taahhür – Bir Anlık Gecikme” adlı şiirinde yansıtma şuursuzluğunu da göstermiştir. Dilerseniz Yıldız Suikasti’ni ve Ermeni Eşkıyaların Osmanlı Bankası Baskını’nı Cuma gününe bırakalım…
Cuma’ya görüşmek üzere…
ERMENİ TERÖRÜ, II.ABDÜLHAMİD VE TERÖRE KARŞI BAŞARISIZ POLİTİKALARI: GÜNÜMÜZLE BİR KARŞILAŞTIRMA
YAYINLAMA: 24 Ağustos 2017 - 23:00
ÖNCE İKİ ANMA: TURGUT UYAR VE YÜCEL ÇAKMAKLI
Bundan 32 yıl önce 22 Ağustos 1985’te büyük şair ve İkinci Yeni’nin “üç atlısının” en yakışıklısı Turgut Uyar vefat etti. Yine bundan 8 yıl önce, 23 Ağustos 2009’da Milli Sinema Akımı’nın kurucusu, usta yönetmen Yücel Çakmaklı Hakk’a yürüdü… Turgut Uyar’ı şiirlerinden Yücel Çakmaklı’yı da şahsen tanırdım. İkisi de benim özel dünyamda çok önemli bir yer işgal ederdi… İkisini de Allah’tan rahmet diliyorum… Onlarla ilgili birer yazı da kaleme alacağım inşallah…
* * *
Pazartesi bahsettiğim “Bir Lahza-i Taahhür” şiirine konu olan ve bu şiirde Fikret’in övdüğü ve aynı zamanda başarısızlığından dolayı hayal kırıklığını resmettiği Yıldız Suikasti, zamanın Türk Devlet Reisi Sultan II. Abdülhamid Han’a karşı 21 Temmuz 1905 Cuma günü düzenlenmiştir. Tabiî ki bu terör eyleminin bir hazırlık aşaması da bulunmaktaydı.
YILDIZ SUİKASTİ – 21 TEMMUZ 1905
1904 yılı Ocak ayında Sofya’da yapılan Taşnak Kongresi’nde, İstanbul ve İzmir’de yoğun eylemlere geçilmesi konusunda karara varıldı. Buna göre, Padişaha suikast düzenlenecek, sonra da hükümet merkezi, Galata Köprüsü, Tünel, Osmanlı Bankası, yabancı büyükelçilikler ile diğer bazı özel ve resmi müesseseler havaya uçurulacaktı. Böylece müthiş bir kargaşa ve ihtilal çıkarılarak İstanbul kan ve ateş içinde bırakılacak, ardından Avrupa devletlerinin müdahalesi sağlanacaktı. (Bana 15 Temmuz İhanetini hatırlattı, sadece o dönem NATO ve BM yoktu.)
Ermeni komitacılar aldıkları karar doğrultusunda suikast hazırlıklarına başladılar. Tertipçiler arasında en önemli rolü, Samuel Fain (Kristafor Mikaelyan), kızı Robina Fain ve Lipa Rips (Konstantin Kabulyan) adlı Rus Ermenileri oynuyorlardı. Bunlar anarşist ruhlu bir şahıs olan Belçikalı Edward Jorris ile irtibat kurdular.
Lâfı uzatmayalım… 21 Temmuz 1905 günü Padişah, Cuma Namazı çıkışında devlet erkânı ile konuşması uzaması nedeniyle gecikince, eşkıyalar tarafından konan saatli bomba patlamasına rağmen suikastten yara almadan kurtuldu. Bu bombayı yapan ve faaliyete geçiren de Jorris adlı Belçikalı teröristti.
“Suikastın tertipçileri arasında yer alan Belçikalı Edward Jorris soruşturma bittikten sonra mahkeme huzuruna çıkarıldı. Suçunu itiraf ettiğinden idam cezasına çarptırılacağı muhakkaktı. Mahkeme kararından bir gün önce, 17 Aralık 1905 günü, hiç hesapta olmayan bir gelişme meydana geldi. Belçika’nın İstanbul Büyükelçisi, Osmanlı hükümetine başvurarak, 3 Ağustos 1838 tarihli anlaşmaya istinaden sanığın iadesini isteyeceğini bildirdi. Büyükelçiye göre, tevkiften bu yana kendi hükümeti her türlü kolaylığı göstermiş, olay da bütünüyle aydınlanmış olduğu için, sanığın artık Osmanlı ülkesinde tutulmasının faydası yoktu. Jorris mahkûm edilirse, cezasını çekmek üzere Belçika’ya iade edilmeliydi. Ertesi gün Edward Jorris mahkemece idama mahkûm edildi.
Osmanlı Hükümeti Belçika’nın isteğini reddederek, Belçika Hükümeti’ne suç işlediği için Osmanlı mahkemelerinde cezalandırılıp, yine bu cezalarını Osmanlı cezaevlerinde tamamlayan Fransız, Rus, İngiliz, İtalyan ve Avusturya uyruklu yabancıların bir listesini sundu. Aslında bütün bu görüşmeler sürerken Jorris’in idam edilmeyeceği biliniyordu. Çünkü idam cezasından hoşlanmayan II. Abdülhamid, Belçikalı anarşistin cezasını da müebbet hapse çevirmişti. Sonraki gelişmeler çerçevesinde Edward Jorris Belçika’ya iade edilmedi, ama pasaportu verilerek Avrupa’ya gönderildi.”, (www.http://turksandarmenians.marmara.edu.tr/tr/ii-abdulhamide-duzenlenen-yildiz-suikasti-ve-belcika-ile-yasanan-diplomatik-kriz/).
Günümüzle ne kadar büyük benzerlikler var değil mi? Fark şu: Belçika’nın yerinde Almanya var ama Abdülhamid’in acziyeti bugünkü hükümette yok. Buna geleceğiz. Ama önce Osmanlı Bankası Baskını’nı inceleyelim.
9 SENE ÖNCE … OSMANLI BANKASI BASKINI – 26 AĞUSTOS 1896
Yıldız Suikasti’nden 9 sene önce, yine Taşnakçı Ermeni eşkıyalar tarafından Osmanlı Bankası Baskını gerçekleştirilmiştir. Bu olay bütünü ile Taşnak Komitesinin eseridir. Hareketi idare edenler, Kafkasya’dan gelmiş Varto, Mar ve Boris isimli üç Ermeni’dir. Armen Garo takma adını kullanan ve 1908 Meşrutiyeti’nde Erzurum’dan milletvekili (!) seçilip, 1. Dünya Harbi sırasında çetesi ile Türkiye’ye karşı Kafkas cephesinde çarpışacak olan Akrekin Pastırmacıyan da Atina’dan gelerek onlara iltihak etmiştir.
26 Ağustos günü yapılan baskının nasıl cereyan ettiğini Esat Uras, Varantyan’ın Ermenice “Taşnaksutyun Tarihi”nden şöyle nakletmektedir:
“Ağustos 26, sabah saat 6.30. Baskına başlamak için 6 kişi yetiyordu. Bomba torbaları omuzlarda, tabancalar ellerde erken çıktık. Bankaya yaklaştığımızda öncü arkadaşların attıkları bombaların ve silahların seslerini duyduk. Bankanın içine saldırdık. Bizi hırsız sanmışlardı. Korkmamalarını söyledim. Bombalar şaşılacak sonuç veriyordu, dokunduğunu derhal öldürmüyor, fakat etlerini parçalıyor, azap, ıstırap içinde kıvrandırıyordu. Garo ile beraber Müdürün odasına gidip, şartlarımızı yazdırdık. Devletler tarafından isteklerimizin yerine getirilmesini, bu çarpışmaya katılmış olanların serbest bırakılmasını, aksi takdirde Bankayı kendimizle birlikte havaya uçuracağımızı bildirdik. Çarpışan 17 kişi kalmıştık. 3 kişi ölmüş, 6 arkadaş yaralanmıştı. Düşmanlarımızın da kayıpları çok büyüktü.”. Hele gidinin eşkıyası, ne güzel anlatıyor canavarlığını, değil mi?
Haydutların istekleri şunlardı:
• Doğu vilayetlerine 6 devlet tarafından seçilecek Avrupalı bir Yüksek Komiser tayini,
• Vali, Mutasarrıf ve Kaymakamların yüksek komiser tarafından tayin ve Padişahça tasdik olunması,
• Doğu bölgelerinde Milis, Jandarma ve Polis görevlilerinin yerli halktan (yani Ermenilerden) seçilmesi ve Avrupalı bir subay komutasında olması,
• Avrupa sistemine göre adli reform (Kılıçdaroğlu, kulakların çınlasın),
• Mutlak bir din, eğitim ve basın hürriyeti (burada da Liberal Solcuların (?) ve bazı “endişeli muhafazakârların” kulaklarını çınlatalım),
• Ülkenin gelirlerinin ¾’ ünün mahalli ihtiyaçlara sarf edilmesi (Gültan Kışanak’ın kulakları çınlasın)
• Ermeni ahalinin birikmiş vergi borçlarının silinmesi
• Ermeniler için 5 yıl vergiden muafiyet, ondan sonraki 5 yıl ödenecek verginin son karışıklıklardan görülen zararlara tahsisi,
• Sözde Ermenilerden gasp olunmuş malların derhal iadesi,
• Ermeni göçmenlerin serbestçe geri dönmeleri (Bunların hemen hemen tamamı yurt dışına kaçan eşkıya ve teröristlerdir, bugünkü FETÖ ve PKK mensupları gibi),
• Politik suçlardan mahkum Ermenilerin affı (Apo, kulakların çınlasın),
• Avrupa devletleri temsilcilerinden geçici bir komisyon kurularak yukarıdaki hususların gerçekleştirilmesini kontrol etmeleri, (Merkel’in de kulakları çınlasın).
Neticede, Banka Genel Müdürü Sir Edgar Vincent (bu da bir İngiliz centilmenidir, DMD), Rus Sefareti Baştercümanı Maximoff ile birlikte Saray’a giderek konunun çözümlenmesi selahiyetini almışlardır. Osmanlı Bankası’nı basan ve o kadar masum insanı hunharca katleden eşkıyaların Türkiye’den serbest çıkışları garantiye bağlanmıştır. 17 kişi, Maximoff ile birlikte Bankadan çıkıp, Sir Edgar’ın yatına gitmişler, oradan da Fransızların Gironde gemisi ile Marsilya’ya hareket etmişlerdir.
TERÖRİSTLERE KARŞI ETKİSİZ VE ACİZ BİR DEVLET ADAMI PORTRESİ
Bu iki olaydaki önemli ortak noktalar şunlardır:
- Her iki olayda da, ciddi istihbarat ve güvenlik zafiyeti vardır. Eşkıyalar yurt dışından içeriye rahatlıkla girebilip Padişah’a suikast yapabilmekte veya Merkez Bankası genel müdürlüğünü basabilmektedirler. (Osmanlı Bankası bir Fransız Bankası’dır, Genel Müdürü İngiliz’dir ve bugün T.C. Merkez Bankasının rolünü oynamaktadır)
- Türkiye’nin kendi İç Güvenliğini ilgilendiren konularda adli ve idari yetkililer yerine, zamanın Amerika’sı İngiltere’nin, Rusya’nın ve hatta Belçika gibi bir yeni yetme proje ülkenin etkili olduğu görülmektedir.
- Teröristler engellenemediği gibi, yakalanan, yargılanan ve hatta hüküm giyen haydutlar ellerini kollarını sallayarak, göstere göstere çıkıp gitmişlerdir.
Yukarıda sayılanlar hep Sultan II. Abdülhamid ve hükümetinin zayıflık ve acizliklerini göstermektedir. Merkez Bankası’nın emperyalistlerin bir kurumu olmasından bahsetmiyorum bile… Ancak Padişah’a ölesiye düşman muhalefeti kendi çatısı altında birleştiren İttihat ve Terakki’nin Taşnakçı eşkıyalara siyaset yolunu açması, eli kanlı katillerle ittifak etmesi de, tıpkı şimdi olduğu gibi, muhalefetin de acizliğini ve zayıflığını gösterir.
FETÖ VE PKK EŞKIYASINA KARŞI DEVLET ADAMI DURUŞU VE DEVLETİN CAYDIRICILIĞI
Bugünkü siyasi tartışma ortamına baktığımızda geçmişle benzerlikler kadar farklılıklar da görmekteyiz:
- Artık terörle mücadelede kararlı ve başarılı bir yönetim bulunmaktadır.
- Bırakın beşinci sınıf elçileri, Batı’nın en kuvvetli kurumları karşısında bile devletini ve milletin menfaatini savunan bir yönetim vardır.
- O dönemde bir Belçika Türkiye’ye kök söktürürken, bugün Kutsal Roma Germen İmparatoriçesi Merkel bile avucunu yalamaktadır.
Almanya ile Türkiye sürtüşmesinin analizini de Pazartesi’ye bırakalım…
İKİ ALMANYA VE İKİ TÜRKİYEYAYINLAMA: 27 Ağustos 2017 - 23:00
ZAFER HAFTASI VE ZAFER AYI
11 Ağustos 1473 Otlukbeli Meydan Muharebesi, 23 Ağustos 1514 Çaldıran Meydan Muharebesi, 24 Ağutos 1516 Merc-i Dabık Meydan Muharebesi, 26 Ağustos 1071 Malazgirt, 28 Ağustos 1526 Mohaç Meydan Muharebesi, 26-30 Ağustos 1922 Büyük Taarruz ve Başkomutanlık Meydan Muharebesi… Bu savaşlar her biri büyük Türk komutanları olan Fatih Sultan Mehmet Han’ın, Yavuz Sultan Selim Han’ın, Sultan Alparslan’ın, Kanuni Sultan Süleyman Han’ın ve Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ün ve onların kahraman askerlerinin (ki bütün dünya onları Mehmetçik diye bilir - DMD) tarihimizdeki büyük zaferleridir. Hepsi Ağustos Ayı içinde özellikle 23 – 30 Ağustos tarihleri içinde yer alan Zafer Haftası’nda gerçekleştirmiştir. Allah hepsinin ruhuna rahmet eylesin…
TÜRKLERİN GELENEKSEL ALMAN SEVGİSİ
Çocukluğumda ilk seyrettiğim Dünya Futbol Şampiyonası 1982 Dünya Kupası idi. Bana en sempatik gelen İtalya’ydı, (sonunda şampiyon oldular; Zoff, Rossi, Altobelli vd.). O zaman ananemde kalıyordum ve karşı komşumuz ve dedemin akrabası Celal Enişte’lerde renkli televizyon vardı. Maçları orada seyrederdik. Celal Enişte eski bir “Alamancıydı” ve tabiî ki Almanya’yı tutuyordu. O dönemde çocukların çoğu Almanları tutardı ve büyüklerimize sorduğumuzda da bize söyledikleri şuydu: “Almanlar 1’inci Dünya Savaşı’nda bizim müttefikimizdi…”.
1980’lerin başında mahalle arkadaşlarımızla savaşçılık oynarken herkesin Alman askeri olmak istemesi de enteresandı, (ben biraz farklıydım ve Türk askeri olmak isterdim). II. Dünya Savaşı filmlerinde de istisnasız çocukların çoğunluğu Almanya’yı tutardı. 1960’lardan itibaren Anadolu’nun işsiz güçsüz garibanlarının bir umutla Almanya’ya gitmesi (daha bağlı olduğu il merkezine gitmemiş eğitimsiz garibanlar kendilerini birden Köln’de, Münih’te ve diğer Alman şehirlerinde buluyorlardı - DMD) Türk toplumunda Almanya’ya karşı sempatiyi de arttırmıştı.
ATLANTİK – AVRASYA ÇATIŞMASI ARASINDA KALAN İKİ ÜLKE
Bugün ne oldu da bu ilişkiler bu hale geldi? Yukarıda satırlar, bizim memlekette sıradan vatandaşların Almanya’ya bakışını özetler. Bu sempati o kadar büyüktür ki, sıradan insanlar arasındaki sohbetlerde “Hitler büyük adamdı, tek başına dünyaya kafa tuttu.“ diyenlere çok rastlamışızdır. Fakat bu “kahvehane muhabbetinin” dışına çıkarsak, aslında, gerçekler çok farklıdır. Duygulardan arındırarak bakarsak, aslında, Almanya ne geçmişte dostumuz ne de şimdi düşmanımızdır.
Bugün Almanya tek bir Almanya değildir: Atlantik-NATO işgal ve vesayetinin Almanya’sı ile zincirlerini kırmak isteyen Avrasya ittifakının Almanya’sı. Aynı şekilde iki de Türkiye vardır: Zayıflayan Atlantik vesayetinin Türkiye’si ve vesayet zincirlerini kırma yolunda olanların Türkiye’si. Kavga Türkiye ve Almanya arasında değildir, kavga Atlantik bloğu ve Avrasya arasındadır.
ATLANTİK VESAYETİNİN KALESİ AVRUPA BİRLİĞİ
Bugünkü Alman yönetimi hem Almanya’nın hem de fiilen AB’nin direksiyonundadır. Avrupa Bİrliği ise İkinci Dünya Savaşı sonunda şekillenen ve Avrupa’yı bir bütün olarak Atlantik bloğuna bağlamayı amaçlayan bir ABD projesidir. Avrupa Birliği eski kıtanın devletlerini iğdiş etmeyi, milli aidiyetlerini köreltmeyi ve merkezini ABD’nin oluşturduğu büyük finans kapitalin oyuncağı yapmayı amaçlayan bir kurumdur. Ama Atlantik cephesi tarafından hesaplanamayan olgu, AB’nin Almanya güdümünde bir Kutsal Roma Germen İmparatorluğu’na dönüşmesi ve ABD etkisinden uzaklaşmaya başlaması idi. Tek para (Avro) kullanımına geçilmesi ile birlikte bu süreç hızlandı. (Kıta Avrupası’nın bir güç etrafında birleşmesini her zaman bir jeo-politik tehdit olarak gören Britanya’nın AB’den ayrılmasını bir de bu bakış açısıyla değerlendirin – DMD). AB nasıl Almanya’nın bir imparatorluğa dönüşmesine yol açtıysa (Das Vierte Reich - Dördüncü İmparatorluk), aynı zamanda Almanya’yı kendi içinden iktisadi, siyasi ve toplumsal bağlarla Atlantik Sistemi’ne bağlayan bir araç konumundadır. Güçlenen, dünyanın en büyük ihracatçısı konumunda olan ve ABD’den sonra en büyük teknoloji üreticisi olan bir Almanya bulunmaktadır. Böyle bir Almanya daha ne kadar New York’taki tefecilerin ve Washington’daki Neo-Con’ların güdümünde olacaktır?
Son yirmi yıl içinde Almanya özellikle dış politikada Atlantik Cephesine karşı bir duruş sergilemektedir. 27 Ağustos tarihli Aydınlık Gazetesinde Mustafa Pamukoğlu, Almanya’nın dış dünyadaki altınlarını ülkeye çekmeye başladığını yazdı:
“Almanya son zamanlarda dünyada kendini yalnız hissetmeye başladı. Dost bildiği ülkelere güvenmiyor artık. Bu nedenle ülke dışında bulunan altın rezervlerini ülkesine geri çekiyor. Alman Focus dergisinin 23 Ağustos 2017 tarihli sayısında verdiği bilgiye göre Almanya’nın toplam 3 bin 378 ton altın rezervi bulunmakta. Bunun bin 536 tonu yani yüzde 36.6’sı New York’ta, yüzde 12.8’i Londra’da ‘Bank of England’ kasalarında, yüzde 50.6’sı olan bin 36 tonu Frankfurt Federal Merkez Bankası’nda bulunuyor. Almanya Frankfurt dışında bulunan altın rezervlerini ülkeye getiriyor. Bunun temel sebeplerini şöyle sıralamak mümkün:
1-Almanya artık dostlarına güvenmiyor, 2-Ekonomik gücünden kıskançlık duyan ABD, İngiltere ve Fransa Almanya’nın daha da güçlenmesini istemiyor, 3-Büyük dünya savaşlarını kaybetmiş Almanya dost görünen ama düşmanca davranan ülkelere güvenmiyor, 4-Almanya Merkel ile iyi yönetilmiyor. 5-Dünyada yeni bir savaş iklimi tüm ülkeleri tedbir almaya sürüklüyor.”, (https://www.aydinlik.com.tr/almanya-altin-rezervlerini-cekiyor-mustafa-pamukoglu-kose-yazilari-agustos-2017)
İKİ ALMANYA
İşte Almanya’nın içindeki iki Almanya bu şartlarda ortaya çıkıyor. Ancak, şu anki durumda, Almanya’nın yerleşik iktisadi düzeni ve kurulu devlet yapısı Atlantik Cephesi tarafında bulunmaktadır. Öte yandan, Almanya gücü eline geçirdikçe ve AB bir Kutsal Roma Germen İmparatorluğu’na dönüştükçe, hem diğer Avrupa ülkelerinde bu gidişata direnç artmakta hem de AB sürdürülmesi zor bir ekonomik yapıya doğru gitmektedir. Bu şartlar altında, Almanya içinde Atlantik cephesinden (ve dolayısıyla AB’den) kopmalar yaşanmaya başlanacaktır. Bunun emareleri görünmektedir. Almanya’nın da, tıpkı Türkiye gibi milli çıkarları Atlantik Cephesi’nde değil Avrasya’dadır. Pekiyi, Merkel ne yapıyor? Aslında Merkel, iki tarafa da oynamakta, hem AB’nin Almanya’ya sağladığı kazanımları koruyup Atlantik Cephesi’nde “fincancı katırlarını ürkütmemeye” çalışmakta hem de el altından her konuda Rusya’yla iş birliği aramaktadır. Ancak bu politikanın başarılı olması için Almanya’nın Türkiye’yle birlikte hareket etmesi hem jeo-politik hem de iktisadi bir zorunluluktur. Ne yazık ki, Alman devleti Türkiye’ye karşı hem uluslararası casusluk faaliyetlerine girişmekte, hem eli kanlı katilleri ve vatan hainlerini himaye etmekte, hem de çapsız politikacıları marifetiyle gerilimi arttırıcı söylemler geliştirmektedir. Bu konjonktürün oluşmasında yaklaşan seçimlerin payı da ihmal edilmeyecek büyüklüktedir.
İKİ TÜRKİYE
Cuma günkü yazıda bahsettiğim Taşnakçı katillerin terör eylemleri, Padişah ve hükümetin bunlar karşı acizliği ve güçsüzlüğü ve bu katillerin arkasındaki Batı’nın iki yüzlü tavrını hatırlayalım. Atlantik Cephesi’nin istediği işte böyle bir Türkiye’dir… Gereğinde jandarma olarak kullanacakları, gereğinde kendi fazla mallarını fahiş kârlarla satacakları, gereğinde de ensesine vuracakları -güçlü ama ipleri kendi ellerinde olan- bir Türkiye… Ancak, Almanya’dan farklı olarak Türkiye NATO vesayetini ciddi oranda kırmıştır. En son 15 Temmuz İhaneti sonrasında Atlantik Cephesi’nin işadamları, casusları, paralel devleti, devşirme askerleri hızlı ve etkin bir temizliğe tabi tutulmuşlardır. Bugün Türk Devleti eskiye nazaran daha özgürdür ve kendi kararlarını daha bağımsızca alabilmektedir. Almanya’daki köhnemiş ve tefessüh etmiş siyasi kliğin Türkiye’ye saldırganca tavırlarının arkasında işte bu özgürleşme bulunmaktadır. Yani aslında Almanya’daki NATO’cu vesayet rejimi Türkiye’deki “bağımsızlıkçı ve milli” politikalara tavır almaktadır. Bu durum Almanya’nın aleyhine olsa bile…
Bütün bunlara rağmen, tarihin akışı ağır ama değiştirilemezdir. Tarihin akışı, Atlantik cephesini yıkılacağını ve yeni bir dünyanın kurulacağını göstermektedir. O yeni dünyada, kendi zincirlerini kırmış Almanya’nın bizim yanımızda olmasına en çok milletimiz sevinecektir.
TÜRKİYE'NİN JEO-POLİTİĞİ VE MİLLİ GÜÇ UNSURLARI
YAYINLAMA: 31 Ağustos 2017 - 23:00
Bayram tebriği
26 Ağustos’ta başlayan 30 Ağustos’ta ise nihai darbeyi vurduğumuz Başkomutanlık Meydan Muharebesi’nde emperyalistlerin ve onların işbirlikçilerinin suratlarında patlayan tokadın acısı hala çıkmadı… Bağımsızlığımızı bize yeniden veren Gazi Mustafa Kemal Paşa ve onun kahraman askerlerine şükran borçluyuz… Zafer Bayramınız kutlu olsun.
Bir fedakârlığın ve diğerkâmlığın göstergesi olarak Hz. İbrahim’e kadar uzanan bir ibadettir kurban. Kurban ibadeti aynı zamanda fakirlerin ve kimsesizlerin hatırlanmasına ve onlara desteğe vesile olmalıdır. Doyan her yetim çocuk bizim ruhumuzda da manevi rüzgârlar estirmelidir. Kurban Bayramınız mübarek olsun.
TÜRKİYE’NİN MİLLİ GÜÇ UNSURLARI
Jeopolitik, devletlerin coğrafi özellikleriyle siyasetleri arasındaki ilişkileri inceleyen bilim dalıdır. Kavramın isim babası İsveçli Rudolf Kjellen (1864-1922)'dir. Alman general ve siyasetçi Karl Haushofer ise jeopolitiği içinde yaşadığı coğrafi bölgenin ve tarihí gelişmelerin etkisi altında değişen siyasal hayat şekli olan devletin, üzerinde yaşadığı yer ile ilişkisi olarak tanımlar. Bu tanımlara göre bir ülkenin yaşaması için milli güç unsurları ile coğrafyasının uyumlu olması gerekir.
Bir ülkenin milli güç unsurları şunlardır:
• Siyasi güç: Milletin siyasi örgütlenmesi ile bunu sağlayan hukuk sistemi ile tanımlanmış ve uluslararası meşruiyete sahip işleyen bir devlet mekanizması siyasi gücü oluşturur.
Türkiye’de 1876 yılından bu yana zamanla gelişmiş ve kurumları oturmuş bir demokrasi ve Fatih Sultan Mehmet’ten bu yana var olan bir merkezi devlet bulunmaktadır. Devletin temel yapısı ile bu devletin demokratik işleyiş mekanizmasının vazgeçilmez parçaları siyasi partiler arasında, Soğuk Savaş ve NATO İttifakına girdiğimizden bu yana, sanki düşman kamplardalarmış gibi kimi dönemlerde şiddetlenen bir çatışma süreci var olagelmiştir. NATO güdümündeki askeri darbeler Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluştaki değerlerinden gitgide sapmasına yol açmış ve siyasi güç unsurunu zaafa düşürmüştür. Son dönemlerde, özellikle Çözüm Süreci’nin, belli mihraklar tarafından devletin bütün yapısının tasfiye süreci olarak değerlendirilmesi de, siyasi güç unsurunun zafiyetini arttırmıştır.
• İktisadi güç: Milletin zorunlu ihtiyaçlarını karşılaması, hayatta kalması, yaşaması, barınması ve daha ileri örgütlenme düzeylerine eriştirebilecek gelişmeyi sağlayabilmesi için gerekli olan üretim kapasitesi iktisadi gücü oluşturur.
Türkiye Cumhuriyeti kurulduğunda 13 milyon nüfus, erkeklerde %7 kadınlarda %1 okuma yazma oranı, kişi başına gelirin 4 TL ve kişi başı kamu harcamasının 50 kuruş olduğu, sadece 1 üniversitesi olan ve sanayiyi bırakın doğru düzgün tarım bile yapamayan bir ülke miras kalmıştı. Cumhuriyet milli bir iktisadi politika ile hızlı bir kalkınma hamlesi başlattı. Bugün hemen hemen her alanda üretim yapabilecek bir sanayi alt yapısına, yetişmiş işgücüne sahipsek bunda bütün Cumhuriyet hükümetlerinin payı vardır. Ama zaman içinde, özellikle NATO ittifakına ve Batı kampına girdiğimizden bu yana dışa bağımlılık artmış, ülke Kırım Harbi’nden bu yana devam eden (sadece erken Cumhuriyet hükümetleri döneminde hafiflemiş olan) ve 1950’den bu yana artarak ağırlaşan bir dış borç yükü altındadır. Gümrük Birliği anlaşması ve 1980’lerden bu yana hızlanarak uygulanan özelleştirme politikaları ekonominin yönetiminde hükümetlerin etkisini azaltmış ve küresel sermayenin etkisini arttırmıştır. Bu süreç 1994, 2001 ve 2008 krizlerinde iyice belirginleşmiştir. Türkiye’nin iktisadi gücü bu yüzden kırılgandır.
• Askeri güç: Yurt içinde asayişi ve düzeni sağlayan, yurt dışında ise milletin varlığına yönelik tehditlere karşı caydırıcı güç olan silahlı kuvvetler askeri gücü oluşturur.
Geçmişi Mete Han’a dayandırılan ve 1826’dan beri bir “milli ordu” olan 93 Harbi, Balkan Harbi, 1. Dünya Harbi’nde pişen Türk Silahlı Kuvvetleri bugün dünyadaki en disiplinli ve en fedakâr ordulardan biridir. Ancak NATO ittifakına girdiğimizden bu yana “millilik vasfı” zayıflayan, emperyalist bir küresel gücün denetim ve idaresine giren, en son FETÖ ve gizli-açık müttefikleriyle başına çuval geçirilip “Ergenekon - Balyoz – Askeri Casusluk Kumpasına” maruz kalan TSK bugün büyük bir sınavdan geçmektedir. Hem içerideki devşirmelerle mücadele hem de yurt dışında milli çıkarları koruma gibi zor bir görev ifa etmektedir. İçindeki devşirmeler temizlense bile, uzun bir süre komuta kademesinde boşluklar oluşması kaçınılmazdır.
• Sosyo-kültürel güç: Bir milletin kendi tarihi ve coğrafyasına dayanan, uluslararası arenada o ülkenin diğer ülkeleri etkileme aracı olan ve diğer güç unsurlarını destekleyen beşeri sermaye – sanat, iletişim, bilim-teknoloji alanındaki birikmiş bilgi birikimi ve yetişmiş insan gücü- sosyo kültürel gücü oluşturur.
Türkiye son dönemde Küreselleşmenin etkisiyle bir “gösteriş tüketimine” yuvarlanmış, milli ve manevi değerler erozyonu hızlanmış, geleneksel aile ve mahalle kültürü zayıflamış, aşırı bireyselleşme ile birlikte milli kimliğin anti tezi olarak etnik ve dini azınlık aidiyetleri öne çıkmıştır. Bunun önüne geçilmesi ve yeniden temel değerlerin ihyası için eğitimde ciddi bir reforma ihtiyaç bulunmaktadır.
Yukarıda hem milli güç unsurlarını tanıdık, hem de bu güç unsurlarında oluşan zayıflıkları özetledik. Türkiye’nin coğrafyası ile milli güç unsurları arasındaki ilişkiyi değerlendirirsek Türkiye’nin gelecekteki rotasını da kabaca tahmin edebiliriz.
TÜRKİYE’NİN COĞRAFYASI VE MİLLİ GÜÇ UNSURLARI
Türkiye Asya, Avrupa ve Afrika’nın kesişim noktasındadır. Dünya enerji kaynaklarının kıyısında ve enerji geçiş yollarının üstündedir. Üç kıtaya hükmeden bir imparatorluk bakiyesi olarak Balkanlı, Kafkasyalı ve Orta Doğulu nüfusu barındırmaktadır. İmparatorluk coğrafyasında yaşayan halkların kültürel değerlerini hakim Türk Kültürü içerisinde eriterek muhteşem bir kültürel senteze sahip olmuştur. Müslüman bir ülkedir ama mezhepçi değildir; kahir ekseriyeti Türk’tür ama ırkçı değildir; dindardır ama dinci değildir. Türkiye’nin fiziki ve kültürel coğrafyası yukarıda saydığımız etkenler sebebiyle büyük fırsatlar içermektedir. Özellikle bu etkenler Türkiye’nin sosyo-kültürel gücünü tahkim etmektedir. Ancak bu coğrafyanın sebep olduğu tehditler de bulunmaktadır. Özellikle Orta Doğu’dan mezhepçi ve etnik ayrılıkçı çatışma atmosferi yükselmektedir, çünkü bu bölgelerde millet olamamış, aşiret ve cemaatlerden oluşmuş topluluklar bulunmaktadır. Enerji kaynaklarının bulunması Ortadoğu bölgesine Atlantik merkezli emperyalist gücün müdahalesini getirmiş, bölgede taş üstünde taş omuz üstünde baş kalmamıştır. Kuzeyde başka bir emperyalist güç – ama aynı zamanda Küreselleşmenin ve küresel emperyalist gücün karşısında Türkiye’ye ciddi şekilde ihtiyaç duyan- Rusya’nın Batı’yla Ukrayna’da bilek güreşi devam etmektedir. Doğuda dost ve kardeş ülke Azerbaycan’ın Ermenistan tarafından işgal edilen topraklarında çatışma uzun bir süreden beri sürmektedir. Yine doğuda İran uluslararası sisteme entegre olmamış ve Körfez ülkeleri ile perde arkasından bir örtük savaş içinde bir rejime sahip olan, bütün doğal kaynak zenginliğine rağmen halkı ”fakr-u zaruret içinde harap ve bitap düşmüş” bir ülkedir. Batıda 1990’lardan bu yana durulmayan, yer yer soykırımların gözlemlendiği bir kargaşa diyarı olarak Balkanlar bulunmaktadır.
Türkiye’nin iktisadi gücünü arttırması için, öncelikle Orta Doğu, Kafkasya ve Balkanlarda bir barış ve meşru devletlerin sağladığı asayiş ve güvenlik ortamının oluşması gerekir. Bu sayede, bölgede ticaret artacak ve refah düzeyi yükselecektir. Türkiye’nin şu anda en büyük önceliği olan “vatan bütünlüğünü koruma” hedefine de, ancak ve ancak, kendi komşularında da asayişin sağlanması ile ulaşılabilir. Öte yandan bütün bu çatışmanın arkasındaki ana gücün ABD olduğunu herkes bilmektedir. ABD, sadece bölgeyi değil, ama FETÖ, IŞİD ve PKK gibi terör örgütlerini kullanarak doğrudan Türkiye’yi hedef almaktadır. ABD’nin başı çektiği NATO ittifakı ve desteklediği AB Türkiye’nin bütün milli güç unsurlarını zayıflatan 67 yıllık bir sürecin baş müsebbipleridir. O zaman Türkiye’nin milli güç unsurlarını zayıflatan ve ülke olarak varlığına kasteden bu sürece karşı ne yapılmalıdır? NATO’dan ayrılmak, Amerikan üstlerini kapamak ve bölge ülkelerin meşru hükümetleri ile işbirliği içinde olmak. NATO’dan çıkmak ha deyince olmayacak teknik ve hukuki bir süreçtir ama Amerikan üsleri kapatılabilir. Bölge ülkeleri ile iş birliğine gelince… Temelleri Atatürk’ün dış politikasında bulunan bu süreci de pazartesi inceleyelim.
ATLANTİK-AVRASYA MÜCADELESİNDE TÜRKİYE'NİN TERCİHİ NE OLMALI?YAYINLAMA: 03 Eylül 2017 - 23:20
Bugün gazetelere ve sosyal medyaya baktığımızda iki ana siyasi akım (yanlış anlamayın: iki ana siyasi akım derken CHP ve AK Parti’yi kastetmedim) görmekteyiz: Atlantik Paktı ile Batı ittifakı ve katılımcı (!) demokrasiden tarafa olanlar ve başını Rusya ve Çin’in çektiği Avrasya paktı ve ileri (!) demokrasiden tarafa olanlar.
Batı ittifakı sözde katılımcı (!) demokrasi ortamında küresel kapitalizmin küresel firmaları vasıtasıyla emperyalist sömürüyü ve gelişmiş emperyalist ülkelerin dünya kaynakları üstünde tam hakimiyetini amaçlayan bir birlikteliği gösterir. Avrasya ittifakı ise otoriterden totalitere uzanan bilumum ceberrut devlet rejimlerini temsil eden ileri (!) demokrasi ortamında, o devletlere hakim askeri – siyasi – ticari oligarşik yapının kendi ülkelerinde tam hakimiyetini ve küresel ekonomik aktörlerin etkinliğini en aza indirmeyi amaçlamaktadır. Biz Türklerin uğruna birbirini yediğimiz ve neredeyse iç savaşa yol açacak sertlikte bir tartışma içine girdiğimiz tercih işte bunlardan hangisini seçeceğimiz hakkındadır. Ya milli kültür ve milli hakimiyetimizi kaybederek ülkenin bütün üretim tesislerini, düşünce kuruluşlarını, finans sistemini emperyalistlere anahtar teslimi iade edeceğiz ve bunun karşılığında emperyalistlerden gelecek iane ve sadakalarla “küresel topluma ve çağdaş insanlığa entegre” olacağız; ya da, “milli idare, milli iş hayatı ve milli finans” diyerek millet adına her türlü haltı işleyip, hiçbir şey hakkında hesap vermeyen bir “mafya rejimine” ve “hırsızlar yönetimine” teslim olup “ülkeyi soyanlar yine bizim adamlar” deyip kendimizi teselli edeceğiz. Eskilerin deyimiyle: “Kırk katır mı, yoksa kırk satır mı?”.
Türkiye Fatih Sultan Mehmet’ten bu yana merkezi bir devlet mekanizmasına ve bürokrasi geleneğine, 1826’dan bu yana milli devletin üst yapı kurumlarına ve 1876’dan bu yana – eksik ve noksanlarıyla da olsa- temsili demokrasiye sahip bir ülkedir. Edirne’den Kars’a, Bodrum’dan Yüksekova’ya bir çok farklılıklarına rağmen ortak yaşam ve kimlik değerlerine sahip, bütün eksikliklerine rağmen ortak bir milli şuura sahip olan bir toplumdur. (Milli kimlik ve milli şuuru tanımlamak zor değildir, mesela kime sorsanız üç büyük takımdan birine sempati besler, kahvaltıda çay – zeytin – peynir tüketir, farz olan Cuma namazlarını ıskalasa da, kimine göre sünnet kimine göre vacip olan Bayram Namazı’nı kaçırmaz, her bölgemizde kızlar babalardan istenir, kahveye tuz konur ve kına gecesi yapılır. Bütün bunların ötesinde, bu değerlerimizle beraber yaşadığımız vatanımız – yani hepimizin evi – için gözümüzü kırpmadan ölürüz. Milli kimlik bütün bunların toplamıdır ve milli şuur da bunların ayırdına varmaktır.) Şimdi, böyle kadim bir toplum kırk katır veya kırk satırdan birini tercih etmek zorundaymış gibi bir atmosfer oluşmuştur. Halbuki ne küresel tefecilere ne de yerel oligarşiye mecburuz, hiçbir zaman mecbur değildik ve hiçbir zaman da mecbur olmayacağız. Meseleyi bu şekilde gördüğümüz an, çözümü yarılamış sayılırız.
Avrasya Paktı, kısa vadede Türkiye’ye çok cazip gelebilir, nitekim hemen hemen bütün mensupları Türkiye gibi gelişmekte olan ülkelerdir ve yine hemen hemen hepsinde Küreselleşme bir tehdit olarak - daha açıkçası Amerikan kültürünün/kültürsüzlüğünün dünyaya ihraç mekanizması olarak – tanımlanmaktadır. Bu manâda Avrasya Paktı içindeki ülkeler, aynı Türkiye gibi, milli devletlerin kendi sınırları içinde tam hakimiyetine taraftardır, bunu destekler ve taahhüt eder. Aynı zamanda hem toplam iktisadi hacme hem de büyüme potansiyeline baktığımızda, gelişmiş ülkelere nazaran daha tatmin edici bir pazar da görmekteyiz. Bu yüzden “çağdaş insanlık ideali” gibi soyut ve içi boş kavramlar uğruna bu potansiyelden vazgeçmek yanlış olur. Öte yandan, Atlantik Paktıyla da tam olarak köprüleri atamayız. Şeffaf bir yönetim, örgütlü bir halk, temel insan haklarının güvence altına alındığı ve bireysel özgürlüklerin en üst düzeyde olduğu – belki de en huzurlu – toplumlar Atlantik Paktı içindedir. Sadece şu soruya vereceğiniz cevap bile size ne demek istediğimi anlatır: “Çocuğunuzu nerede okutmak istersiniz: Moskova, Tahran, Delhi veya Pekin mi; yoksa, New York, Londra, Berlin veya Paris mi?”. İstatistiklerin bildirdiğine göre, necip milletimizin en ulusalcı ve en İslam’cıları da dahil olmak üzere kahir ekseriyeti – bu manâda - Atlantik Paktını tercih etmektedirler. Dahası, 1826’dan bu yana, eğitimden askeri örgütlenmeye, üretim yapısından tüketim tercihlerine kadar hayatın her alanında Batı ittifakının normlarını benimseyen ve Batı’ya en düşman olanlarımızın bile Batı karşıtlığını yine Batılı yöntemle formalize ettiği bir ülkeyiz. Dolayısıyla, biz ne kadar bağırsak çağırsak da, Batı’ya ne kadar meydan okusak da, üç aşağı beş yukarı hepimiz iliklerimize kadar Batılıyız.
Türkiye jeopolitik olarak dünyanın en önemli ve en tehlikeli noktalarından birindedir. Cuma günkü yazıda buna değinmiştim. Bizim “biz olarak” yaşamaya devam etmemiz ve vatanımızın “bizim vatanımız” olarak kalması bugün birinci önceliğimizdir. Atlantik Paktı kaynaklı emperyalist saldırıya karşı bizimle aynı tehditlerle karşı karşıya kalan mütteffikler aramamız çok doğaldır. Her hangi bir ülke için en doğal müttefikler, en verimli siyasi ve ticari ortaklar her zaman ve her yerde komşularıdır. Şu anki konjonktürde, emperyalist gücün eşkıya, haydut ve uyuşturucu kaçakçısı örgütler üzerinden (PKK, FETÖ ve IŞİD) Türkiye’ye saldırdığı durumda da, güvenliğimizin komşularımızın güvenliğine bağlı olduğunu milletçe idrak etmiş durumdayız. Dolayısıyla, her şeyden önce komşularımızda -yani Suriye, Irak, İran, Ukrayna, Bulgaristan ve Yunanistan’da- milli devletlerin meşru yönetimlerinin yanında olmalıyız. Bu ülkelere rejim ihraç etmek, kendimize yakın siyasetçileri orada iktidara getirmek veya fütûhat heveslerine kapılıp sınırlarımıza birkaç eski vilayetimizi daha katmak gibi amaçlarımız olmamalıdır. Bu saydıklarım çevremizdeki komşularımız için de geçerlidir. İkincisi, komşu ülkelerin arasındaki sürtüşme ve çatışmaların yine bölge ülkeleri arasındaki diyalogla çözüme bağlanması ve dışarıdan olaya müdahale edebilecek Emperyalistlere fırsat verilmemesi gerekir. Üçüncüsü kültürel ve ticari ilişkiler bölge ülkeleri arasında kuvvetlendirilmelidir. Bütün bunlar size ütopik geliyor. Ama 20’inci yüzyılın başında Atatürk’ün tasarladığı tam olarak da bu idi. Sa’dabat Paktı ve Balkan Antant’ı ile Atatürk kabaca son dönem Osmanlı + Selçuklu sınırları içinde kalan ülkeleri – bir birinin egemenlik haklarına saygı göstererek- bir kültürel, askeri ve ekonomik işbirliği çevresinde örgütlemeyi amaçladı. Burada, dikkat edilmesi gereken ana nokta şudur ki, Türkiye’nin o zaman ki yöneticileri, hiçbir küresel emperyalist gücün yedeğinde olmayı kabul etmemişlerdir. Türkiye’nin kendisinin komşularıyla birlikte ayrı bir çekim merkezi olmasını planlamışlardır. Atatürk döneminde devletin ana çizgisi belirlenirken Batı yanlıları da, Rusya yanlıları da etkili olamamışlardır. Çünkü bizatihi Atatürk “Bağımsızlık benim karakterimdir.”, demekteydi.
Bugün Suriye özelinde, Fırat Kalkanı Harekâtı, Astana Süreci, ortaklaşa diyalogla belirlenen çatışmasızlık bölgeleri, yakın gelecekte gerçekleşmesi beklenen Kandil ve Afrin operasyonları bölge ülkeleri arasındaki iş birliğinin emperyalistleri nasıl çözümsüzlüğe ittiğinin göstergesidir. Bu iş birliğinin karşılıklı güvene, birbirine saygıya ve samimi ilişkilere bağlı olduğu kuşkusuzdur. Eğer bölgemizde, yani Balkanlar, Kafkasya ve Ortadoğu’da refah ve huzuru yeniden sağlamak istiyorsak bölgesel işbirliğine geçmeliyiz. Bölgeden Amerikan, İngiliz ve Fransız üslerinin kovulması, bir bölgesel savunma ve ticaret anlaşmasının kabul edilmesi gerekir. Bu samimi ve karşılıklı güvene dayalı ilişkiler geliştirilmezse, emperyalistler (Rusya ve Türkiye’de dahil olmak üzere) ülkeleri teker teker yutacaktır.
MERKEL,MACRON, KILIÇDAROĞLU VE "ÇAĞDAŞ" (!) BATI DEMOKRASİSİNİN İDEAL "PROJE LİDERİ" İKİ ALINTI
YAYINLAMA: 07 Eylül 2017 - 23:15
Bugünkü yazıma iki alıntı ile başlayacağım. Önce Frau Merkel ne demiş bir görelim:
“DW Türkçe'nin aktardığına göre, Almanya Başbakanı Angela Merkel, Almanya Yazı İşleri Ağı'na verdiği röportajda, Sosyal Demokrat Partili (SPD) rakibi Martin Schulz ile karşı karşıya geldiği televizyon düellosunda söylediklerinin altını çizerek ekim ayında gerçekleştirilecek AB Zirvesi'nde diğer AB liderleriyle Türkiye'nin üyeliğini masaya yatırmak istediğini belirtti.
Türkiye ile müzakerelerin ancak ortak bir karar ile durdurulabileceğini vurgulayan Merkel, AB'ye üye devletler arasında konuyla ilgili bir ihtilaf yaşanmamasını arzu ettiğini ifade etti. Merkel, Türkiye'nin üyelik müzakerelerini büyük ölçüde selefi Gerhard Schröder'den devraldığını, ancak Schröder'in partisi SPD'den farklı olarak hiçbir zaman Türkiye'nin AB üyeliğinin taraftarlarından olmadığını da vurguladı. (www.cumhuriyet.com.tr, 06 Eylül 2017 Çarşamba, 22:07)”
Şimdi de sevgili Mösyö Macron’a bir kulak verelim:
“Macron, ‘Türkiye AB'nin vazgeçilmez bir partneri olduğunu düşünmemiz lazım. Türkiye bu bölgenin güvenliğinde çok önemli bir aktör. Aynı zamanda en güçlü ve askeri durumu en iyi olan NATO müttefiklerinden biridir.’, dedi. Macron, Türkiye ile AB arasındaki 'sığınmacı anlaşmasının' da Yunanistan'ın üzerindeki yükün azaltılması açısından önemli olduğunu ve sonuç verdiğini söyledi. (www.cumhuriyet.com.tr, 07 Eylül 2017 Perşembe, 09:51)”
FRAU MERKEL “KAISERİN” OLMAYA KARAR VERMİŞ GİBİ…
“İki Almanya ve İki Türkiye” başlıklı yazımda Almanya’nın Atlantik Paktı ile Avrasya Paktı arasında kaldığını, Merkel’in her iki tarafı da idare etmeye çalıştığını söylemiştim. Yukarıdaki demeçten sonra Merkel’in üçüncü bir yolu tercih aşamasında olduğunu görüyorum. Tıpkı jeopolitiğinin Türkiye’yi Ankara merkezli politikalara ve her iki sıklet merkezi arasında bağımsız duruşa zorlaması gibi, Almanya da Avrupa Birliği’ni bir kaldıraç olarak kullanarak üçüncü bir küresel güç olmaya karar vermiş gibi görünüyor. Türkiye’nin Orta Asya, Balkanlar, Kafkasya ve Orta Doğu çerçevesinde bir güç merkezi olabilmesi için daha çok yol katetmesi gerekir. Ancak Almanya, halihazırda kendi güdümünde AB gibi çok yararlı bir araca sahip olarak, üçüncü bir Küresel Emperyalist Güç olarak yeniden başını kaldırmaya hazırlanıyor. Bunun için AB’nin Washington idaresi ve New York finansmanından çıkıp Berlin idaresi ve Frankfurt finansmanına girmesi gerekir. Binaenaleyh, Almanya başta Fransa olmak üzere diğer ülkelerle bilek güreşine girecek ve kendi iradesini onlara dikte etmeye çalışacaktır. Türkiye meselesi Almanya için aslında teferruattır, esas mesele Avrupa’nın teslim alınmasıdır. Büyük Friedrich’in, Bismarck’ın ve Hitler’in yapamadığını yaparsa, Frau Merkel, Kutsal Roma Germen İmparatoriçesi -yani Kaiserin- Birinci Angela olarak Brüksel’de taç giyecektir.
MÖSYÖ MACRON: SAHİBİNİN SESİ İDEAL PROJE LİDER
Fransa’nın “sempatik ve sevimli” Cumhurbaşkanı Macron için “proje lider” diye yazmıştım. Seçim sürecinde Madame Marine Le Pen, “Seçimden sonra Fransa’yı bir kadın yönetecek: ya ben ya da Merkel!”, demişti. Atlantik Paktı için Almanya, kendi çizdikleri rotada olduğu müddetçe, AB’yi de yönlendirebilirdi. Bu durumda Mösyö Macron çok fazla ses çıkarmaz ve “sempatik ve sevimli” hareketlerine devam ederdi. Ancak, Almanya rotadan çıktığı vakit, Atlantik paktı müdahale etmek ihtiyacı hissetmiştir. Ehh, sahibinin sesi “ideal proje lider” Mösyö Macron da görevini sorumlulukla ifa etmiştir. Yukarıdaki demeç, Fransa’nın Almanya’ya diplomatik dille “Bir dakika arkadaş, AB senin tapulu malın değil, burada biz de varız…”, demesidir. Tekrar ediyorum, Türkiye esas mesele değildir, tartışmanın bahanesidir… Esas mesele Almanya’nın AB’yi teslim alıp almamasıdır.
SAYIN KILIÇDAROĞLU KOLTUĞU SAĞLAMA ALDI
Sayın Kılıçdaroğlu, Arap atı gibi geç açıldı. Adalet Yürüyüşü, Adalet Kurultayı derken, şimdi de bir İnsan Hakları Çalıştayı’na imza attı. Kendisini kutluyor ve başarılarının devamını diliyorum. Ancak, CHP’nin Çanakkale’de düzenlediği Adalet Kurultayı’ndaki İnsan Hakları Çalıştayı raporu, Y-CHP’nin gerçekten Atlantik Paktı’na yanaşmaya ve “projeye dahil olma” iştahını da göstermektedir. Bu rapor 12 öneri sunmaktadır ve bunlar aşağıdaki gibi özetlenebilir:
•İnsan hakları çalışmalarının (yani bölücü terör örgütü ve uyuşturucu kaçakçısı PKK ile gerici terör örgütü ve casus teşkilatı FETÖ taraftarlarına her türlü desteğin ) kriminalize edilmesine engel olunması sağlanmalıdır.
•Hak taşıyıcısı olarak vatandaşlık tanımının yeniden yaşama geçirilmesi için mücadele edilmelidir. (Türk Hukuku bu aktivistlerin isteyip de insanların sahip olmadığı ‘vatandaşlık tanımı içinde belirtilmesi istenen’ hangi hakkını tanımıyor: kollektif haklar. Bu haklarla kastedilen etnik ve dini cemaatlerin özerk statüye sahip olması ve millet birliğinin hukuken ortadan kaldırılmasıdır… Nerede Kuvvacıların CHP’si nerede Y-CHP!)
•Adalet, özgürlük, eşitlik gibi demokrasinin temeli olan kavramlar, soyut kavramlar olarak algılanmaktan vazgeçilmelidir. (T.C. bütün vatandaşlarına aynı statüde haklar verir, zaten bunun için bireyin haklarının korunması esastır. Adalet, özgürlük, eşitlik gibi kavramların somutlaşması için devletin meşruiyet kaynağının değiştirilmesi, yönetim gücünün milletten alınıp ne idüğü belirsiz topluluklara dağıtılması gerekir.)
•Hukuk tanımayan bir iktidar ile mücadele konusunda, Meclis’in dışına çıkılmalı; CHP, en az oyu aldığı köylere giderek “Neden bize oy vermiyorsunuz” diye sormalı. (Rahmetli Necati Mumcu Hoca’mızın dediği gibi “Good morning after supper”, bugüne kadar nerdeymişler!)
•OHAL’in kaldırılması için güçlü bir kampanya başlatılmalı.(Rojava, Kandil ve Pensilvanya’ya selam çakılır…)
•Kürt meselesinin çözümü için cesur adımlar atılmalı. Barış yüksek sesle ısrarla talep edilmeli. (AK Parti Kürt kökenli vatandaşlarımızın siyasi ve kültürel sorunlarının çözümü için milli ve üniter devlet çatısı altında yapılması gereken her şeyi yapmıştır. İktisadi problemler hala daha devam etmektedir ama bu zaten konumuz değil. O zaman hangi Kürt meselesi, hangi Barış… Bir ülkede suçlu, haydut ve eşkıyalara karşı asayişin sağlanması Savaş değildir ki Barış istensin. Söylemek istedikleri şudur: “Teröristleri affedin, Apo’yu çıkarın, Cemli Bayık’ı Doğu’ya Paşa yapın”)
•Kürt fobisinden kurtulmalı ve HDP ile güçlü bir ittifak kurmalı. Demokratik bir ittifak ile seçime girilmeli. Bir seçimlik bile olsa kırmızı çizgilerden vazgeçilmeli. (Bunun için yoruma gerek yok!)
•Ve bazı diğer incir çekirdeğini doldurmayacak öneriler…
Bu öneriler, Sayın Kılıçdaroğlu’nun Atlantik Paktı’nın projesine dahil olmaya çok hevesli olduğunun göstergesidir. Ama bu arada Atatürk’ün, İsmet Paşa’nın ve Bülent Ecevit’in mezarlarında ters döndüklerini ve ruhlarının muazzep olduğunu da unutmayalım. Neyse ki, kendileri gayet medeni bir şekilde artık eski CHP değil “yeni CHP / Y-CHP” olduklarını beyan etmektedirler. Buradan, Atlantik Paktı için proje lider çıkmaz, bu göle bu maya tutmaz ancak Sayın Kılıçdaroğlu parti içinde muhalifleri susturup koltuğu sağlama almıştır. Bu da az başarı değildir.
Bizdeki “ideal proje liderin” sahip olması gereken vasıfları da Pazartesi yazalım.
İDEAL MUHALEFET LİDERİ VE İDEAL PROJE LİDERYAYINLAMA: 10 Eylül 2017 - 23:30
MİLLET, MİLLİ İRADE VE DEMOKRASİ NEDİR?
Bugünkü yazımda ilk önce bazı kavramları açıklayıp ardından bana göre “İdeal bir muhalefet lideri ile ideal bir proje lider nasıl olur? Bunların vasıfları nelerdir?” sorularını cevaplandırmaya çalışacağım. Muhalefet lideri ve proje lider deyince akla “demokrasi”, demokrasi deyince akla “milli irade”, milli irade deyince akla “millet” gelmektedir. Bu üç kavram birçok insanın kafasında farklı anlamlara sahiptir. İlkönce bunların ne olduğunu bilmek gerekir.
Millet zannedildiği gibi ırkla, dille, dinle ve kültürle bağlantılı bir kavram değildir. Millet “aynı ulus devletin/milli devletin vatandaşlarından oluşan ve bu vatandaşların arasındaki çıkar ve siyasi duruş ortaklıklarından kaynaklanan siyasi bir topluluktur.” Burada iki nokta önemlidir: Birincisi, milli devlet olmadan millet olmaz ve ikincisi, milli devlet vatandaşların içinde bir çıkar birlikteliği sağlayamaz ve onları bu çıkar birlikteliği doğrultusunda birlikte harekete yönlendiremezse yine millet oluşmaz.
Milli İrade, kabaca “milletin kendi kendisini yönetmek için ortaya koyduğu şuurlu kararlılıktır.” Bir milletin kendi kendini idare etmesi demek bütün kararların bütün vatandaşların katkısı ile alınması anlamına mı gelir? Bir apartman yönetimi, bilemediniz en fazla tatil sitesi yönetiminde bu geçerli olabilir ancak kalabalık şehirli toplumlarda bu görevi millet seçtiği temsilcileri eli ile yerine getirir. Peki, bir millet her alanda aynı mı düşünür? Ortak çıkarlar ve ortak siyasi duruş demek her vatandaşın “tek ses, tek nefes” olması anlamına gelmez, aksine bir milletin içinde çok farklı çıkar çevreleri ve çıkar grupları vardır. Dolayısıyla milli irade milletin içindeki farklı çıkar gruplarının tamamının temsiliyle tam olarak tecelli eder. O halde milli irade sadece iktidar blokundan oluşmaz, en sert ve en marjinal muhalefet partileri bile milli iradenin bir kısmını oluşturur.
İşte demokrasi de bu milli irade kavramından yola çıkarak tanımlanır. Demokrasi diğer temsili yönetimler gibi sadece çoğunluk yönetim hakkının teminatı olamaz, çünkü “çoğunluk” milli iradenin sadece bir kısmıdır. Demokrasinin diğer rejimlerden farklılaştığı yer “azınlıkların yönetime katıldığı ve azınlık haklarının yasal teminat altında olduğu” rejim olmasıdır. Burada azınlıktan kasıt siyasi azınlıktır, etnik veya dini azınlık değildir.
Demek ki bir demokrasinin olmazsa olmazı ve milli iradenin ayrılmaz bir parçası muhalefettir. Muhalefet, bu mana da, diğer rejimlerde hainlik ve yıkıcılık olarak görülürken, demokraside “yönetimin ve milli varlığın olmazsa olmaz” bir parçasıdır. Pekiyi, bugünkü şartlarda Türkiye’de iktidara oynayabilecek ve toplumun gözünde güçlü bir alternatif oluşturacak muhalefet nasıl olmalıdır? Bu soruya şahsi cevabımı aşağıda vermeye çalıştım.
İDEAL MUHALEFET LİDERİNİN VASIFLARI
Türkiye Cumhuriyeti vatandaşlarından oluşan halkın adı Türk Milleti’dir. Bu sadece vatandaşlık bağı ve ortak siyasi çıkarlara dayanan bir birlikteliktir. Dolayısıyla, Türk milleti içindeki farklı çıkar gruplarının hepsinin belli başlı ortak çıkarları olması gerekir. Bir demokrasi olarak Türkiye’de muhalefet, ortak çıkarların dışında diğer alanlarda yönetici çoğunluktan farklı çıkarların temsilcisi konumundadır. Ortak çıkarlar dediğimizde ise birinci öncelik vatan birliğidir; çünkü vatan “hepimizin ortak evidir”. İkincisi toplumun huzur ve güvenidir ki, burada da öncelik asayiş ve adalettir. Sonuç olarak, şu anda Türkiye’de muhalefetin en kuvvetli vurgu yapması ve hükümeti eleştirmesi gereken konu, vatanın ve devletin birliği, toplumdaki asayiş ve güven konusunda hataları ve eksiklikleridir. Muhalefeti farklılaştıran ana temalar ise, her şeyin normal işlediği demokratik ve medeni ülkelerde, temelde iktisadi meseleler ve politikalarda ortaya çıkar. Maalesef, bugün, ülkemizde yaratılan ortamda muhalefetin iktidardan farklılığı vatanın birliği ve devletin yapısı hakkındadır. İkinci olarak farklılık asayiş ve adalette ortaya çıkmaktadır. Buna karşın farklı olmaları gereken ana alan olan ekonomik politikalarda hemen hemen bütün partilerde aynı programlar savunulmaktadır. Partilerin ortaklaşa savunduğu temel iktisadi politika da, genelde hakim sınıfların–yani yüksek gelir grubundaki tekelci sanayi sermayesinin, finans kapitalin ve rantiye-asalak sınıfların- çıkarınadır. Bu şartlarda AK Parti iktidarını zorlayacak bir muhalefet nasıl yapılır? Bu soruya bazı temel ilkeleri belirleyerek cevap verelim. Tabiî ki, bunlar benim şahsi görüşlerimdir:
- AK Parti hükümetinin genelde terörle, özelde FETÖ, IŞİD ve PKK ile mücadelesinde eksikliklerini sorgulayacak, bu mücadelede yetersizliklerini eleştirecek ve terörle mücadelenin nasıl daha etkin bir şekilde yerine getirileceği hakkında projeler ortaya koyacak bir muhalefet.
- Türkiye’nin ortak değerlerine -yani milli kültür ve gelenekler, devletin kurucuları ve onların ortaya koyduğu temel ilkeler, dini ve manevi değerler ve ortak vatan- sahip çıkacak, politikayı bu ortak değerleri yıpratmak için değil kuvvetlendirmek için bir araç olarak kullanacak bir muhalefet.
- Dışarıdan, özellikle AB ve AP ile NATO ve ABD’den, gelen telkinlere, Atlantik merkezli emperyalist gücün menfaatlerinin içerideki savunucusu ve avukatı durumunda olan şahıs ve kurumlardan gelecek önerilere açık olmayan, aksine politikasını Türk Milleti’nin bağımsızlığı ve milli çıkarları doğrultusunda belirleyecek bir muhalefet. Doğal olarak bu muhalefet, iktidarı da dış telkinlerden etkilendiği noktalarda şiddetle eleştirecektir.
- Günümüz iktisadi şartlarında ezilen sınıfların, dar gelirlinin, sanayi ve tarım emekçilerinin yanında olacak, onların yaşam koşullarını ve üretilen artıktan elde ettiği payı arttıracak politikalar savunan bir muhalefet.
- Borçlanma ekonomisi yerine üretim ekonomisini savunacak bir muhalefet.
Tabii ki, böyle bir muhalefetin çıkması Türkiye’nin lehine olacağı gibi, emperyalist devlet ve kurumların da aleyhine olacaktır. Bu şartlar altında biliyoruz ki, emperyalistlerin de eli armut toplamamaktadır. Bir “proje lider” etrafındaki siyasi kurumlaşma bizim değil ama onların çıkarına olacaktır.
“ÇAĞDAŞ” VE “ÖZGÜRLÜKÇÜ” DEMOKRASİDE İDEAL PROJE LİDERİN VASIFLARI
Bir proje liderin vasıfları neler olmalıdır? Buyurun, bu soruya cevabımızı maddeler halinde sunalım:
- Her şeyden önce “proje lider” kendisinin “proje lider” olduğunun farkında olmamalı ve savunduğu görüşlerin milletin çıkarlarını temsil ettiğine inanmalıdır. Bu ”proje liderin” halk nezdinde samimi görünmesi için gereklidir.
- “Proje lidere” savunacağı görüşler aracılar–sanayiciler, çeşitli akademisyen ve kanaat önderleri, gazeteciler ve STK temsilcileri- vasıtasıyla telkin edilir. Bu telkinlerin “proje liderin” üzerinde etkili olması için hem finansal destekle beraber verilmesi, hem de “proje liderin” güvendiği yakın çevresinin de desteğinin sağlanması gerekir.
- Kapitalist ekonomiler ve burjuva demokrasilerinde dananın kuyruğunun koptuğu ve milletin oylarının ideolojik tercihlerle değil ama ortak iktisadi kaygılarla verdikleri ortamlar iktisadi krizlerdir. Bir iktisadi kriz ortamında, firmaların iflas ettiği ve vatandaşın alım gücünün ciddi bir şekilde düştüğü durumda, insanlar parti, dava, başkan, reis dinlemeden kendi ikballeri için oy verirler. Bir “proje liderin” başarılı olması için, bugünkü şartlarda, mutlaka ciddi bir ekonomik kriz gerekmektedir.
- “Proje lider” Türkiye’nin Batı ittifakı ve Atlantik Paktı’na bağlılığını tasdik ve temin etmeli, milletin ortak değerleri için değil “ortak insanlık idealleri” için siyasete atıldığını vurgulamalıdır. (Burada bol bol çağdaş uygarlık, demokrasi, insan hakları, halkların kardeşliği, kolektif haklar gibi içi boşaltılmış kavramları seslendirir.)
- Bugünkü Türkiye pratiğinde “proje lider”, devletin terörle mücadelesini “kendi halkına yönelik iç savaş”, OHAL’i “diktatörlüğe gidiş”, FETÖ’cüleri “otoriterleşmenin mağduru mazlumlar”, PKK’yı “kültürel haklar ve siyasi katılımdan yana bir sivil toplum kurumu”, Alman ve Amerikan casuslarını “insan hakları savunucusu gazeteci ve aktivistler” olarak tanımlar ve milli devletin modasının geçtiğini, artık küresel kamuoyuna entegre olunması gerektiğini savunur.
- Proje lider, AB’siz Gümrük Birliği’nden, özelleştirmelerden, yabancı sermayeden IMF, WB, NATO ve bilumum uluslararası emperyalizmin kurumlarından yana olacak ve buna “dünya ile birlikte olmak” adını verecektir.
- En önemlisi, “proje lider” yeni bir isim ama bilinen bir siyasetçi olmalıdır.
Ülke seçim konjonktürüne girerken mevcut muhalefet liderleri içerisinde projeye dahil olmak isteyenler koçbaşı olarak kullanılıp toplumsal huzursuzluk ve gerginlik arttırılacak, Türkiye’nin bir ekonomik krize yuvarlanması için her türlü araç kullanılacak ve sonunda “proje lider” bir güneş gibi “Batı Ufku’ndan” doğurtulacaktır. Devletimizin ve milletimizin bilgisine…
YATIRIMSIZ BÜYÜME OLUR MU?
YAYINLAMA: 14 Eylül 2017 - 23:30
Büyüme rakamları TÜİK tarafından açıklandı. Buna göre, 2017 yılı ikinci çeyreğinde 2016 yılının ikinci çeyreğine göre GSYİH %5,1 artmıştır. Büyüme deyince akla yatırım gelir. Çünkü bir ekonominin sağlıklı büyümesi demek uzun dönemde toplam arz ve toplam talep arasında bir açık olmadan büyümesi anlamına gelir. Bu da ancak kısa dönemde yapılan harcamaların uzun dönemde sabit sermaye stokunu da artırması ile sağlanır. Sabit sermaye stokunu artıracak talep bileşeni ise kamu ve özel sektör makine teçhizat yatırımlarıdır. Bu noktayı analiz etmeden önce sevgili hocamız Prof. Dr. Erinç YELDAN’dan bir alıntı yapalım:
“Sabit sermaye yatırımlarının 2017’nin ikinci çeyreğinde %9.5 büyüdüğü tahmin edilmekte. Yatırımların hızlanması büyümenin de “sağlıklı” ve “sürdürülebilir” nitelikte olacağını muştulamaktadır. Ancak söz konusu yatırım artışının nereden kaynaklandığına bakarsak, burada inşaat ve konut yatırımlarındaki %25’lik büyümenin belirleyici olduğunu görmekteyiz. Diğer yandan “makine ve teçhizat yatırımlarının” 2016’nın ikinci çeyreğinden bu yana büyüme hızları, sırasıyla, %0.2; %-3.7; %-0.7 ve %-12. Güncel veri ise %-8.6. Yani makine ve teçhizat sanayiine yapılan yatırımların son beş çeyrek dönemdeki büyüme hızlarının ortalaması %-5.07! ”, (http://www.cumhuriyet.com.tr/koseyazisi/822489/Milli_gelir_hesaplari.html).
Erinç Hoca’nın TÜİK’ten alıntıladığı bilgiler büyümenin yatırıma dayandığını ama bu yatırımın fabrikalarda üretimi yapacak olan makine ve teçhizata yapılan yatırımdan değil ama konut ve bina yatırımlarından kaynaklandığını göstermektedir. Bu ne anlama gelir? Bu sorunun cevabı için kısa dönem milli gelir büyümesi ile uzun dönem potansiyel üretimdeki büyüme arasındaki farkı anlatmamız gerekir.
Kısa dönem milli gelir hesabı, bugün incelediğimiz istatistiklerde belirtilen harcama kalemlerinin yarattığı satın alma gücü ile toplam talebi belirlemesi prensibine dayanır. Bu harcamalar Tüketim Harcaması, Özel Yatırım Harcaması, Kamu Harcaması (Kamu Tüketimi ve Kamu Yatırımı toplamı) ve Net İhracat Harcamasıdır. Bu harcamalar toplamda artarsa kısa dönemde toplumun geliri ve satın alma gücü artar. Ancak talep ve satın alma gücündeki bu artış toplumun üretim gücündeki artışla karşılanmazsa uygulanan politikaya göre ya enflasyonun ya cari açığın ya da her ikisinin artmasına yol açar. “Kısa dönem – uzun dönem farkı nedir?” diye sorarsanız, şöyle özetleyebilirim: Bir ekonomide fabrikalara yapılan yatırım harcaması ile o fabrikaların hazır hale gelip üretime geçmesi arasındaki zaman kısa dönemdir.
Kısa dönem büyüme buysa, uzun dönem büyüme ile ne ifade ediyoruz? Büyüme iktisadı yazınında büyüme problemi uzun dönemli “potansiyel üretimin” dengeli bir artış trendine sahip olup olmadığı, eğer böyle bir trend varsa sebebinin ne olduğu ve bu dengeli büyümeye ekonominin hangi iktisadi etkenin intibakıyla ulaşacağı sorgulanır, tartışılır ve modellenir. “Potansiyel üretim nedir, Hocam?” diyorsunuz büyük ihtimalle. Şöyle açıklayayım: Bir ekonominin bütün üretim kaynaklarını (iktisatta üretim faktörleri olarak bilinir ve emek, sermaye, toprak, girişim ve doğal kaynaklar ile bunların türevlerinden oluşur) tam olarak kullanarak yapabileceği üretimin parasal değeri potansiyel üretim olarak adlandırılır. Yani eldeki bütün işgücü hiç kimse işsiz kalmadan istihdam edilecek, bütün fabrikalar tam kapasite çalışacak ve diğer kaynaklar da kapasitelerinin maksimumunda kullanılacak ki, bir ekonomide potansiyel üretim gerçekleşsin. Potansiyel üretimi belirleyen ana etken yukarıda saydığımız bu üretim kaynaklarının miktarlarıdır ve üretim kabiliyetleridir. Üretim faktörlerinin kabiliyetlerini verimlilik ve teknoloji yapısı belirler ancak, bugünkü analizimizin içerdiği süre bunlarda gerçekleşebilecek değişimi içerecek kadar uzun değildir. Dolayısıyla bunların değişmediği durumu ele alalım. Teknoloji ve verimlilik veri iken, belli bir zaman aralığında bir ülkenin üretebileceği maksimum ürünün parasal değerini ve bunun karşılığında bir milletin elde edebileceği maksimum geliri belirleyen ana etken üretim kaynaklarının miktarıdır. Potansiyel üretimde bir artış olması için, dolayısıyla, sermaye stoku, emek / işgücü hacmi, girişim kapasitesi, toprak yüzölçümü ve doğal kaynakların artması gerekir. İşgücü hacminin artışı demografik kurallara tabidir, kolay kolay politika yoluyla değiştirilemez, belki büyük hacimli dış göçler işgücü hacmini değiştirebilir. Yine toprak yüzölçümünün değişmesi için ülkenin sınırlarının değişmesi gerekir ki, bu da savaş hali gibi anormal bir durumu gösterir, iktisadi olaylarla doğrudan bağlantısı yoktur. Keza toprakla aynı durum doğal kaynaklar için de geçerlidir. Girişim gücü ise, öncelikle o ülkedeki iş hayatının kural ve teamüllerine, firmaların birikim ve kültürlerine, yasal mevzuatın girişimi ne ölçüde desteklediğine bağlı olarak değişen sosyolojik bir değişkendir. Kala kala geriye, iktisat politikası ile belirlenebilecek tek bir üretim faktörü kaldı ki, o da, sermayedir.
Genel olarak milli gelir hesaplarında üç çeşit sermaye bileşeni tanımlanmaktadır: Envanter stoku, konut ve bina stoku ve makine ve teçhizat stoku.
Envanter stoku bir üretim faktörü değildir, ancak firmaların belli bir dönem için satmayı tahmin ettikleri mal miktarına bağlı olarak mağaza vitrinlerine koydukları mal miktarını gösterir. Firmanın satış tahminleri tutmayabilir. Eğer talep tahmin edilen satış miktarından fazla ise mağazalarda mallar tükenir, envanterin saklandığı depolar boşalır ve firma envanteri tamamlamak için ilave üretim yapar. Bu durum envanter stokunda azalmaya yol açar. Tersi durumda ise, satılmayan mallar depolardaki envantere dahil edilir, bu da envanter stokunda artışa yol açar. Görüldüğü gibi, envanter stokundaki artış üretim kapasitesi ile alakalı değildir.
Üretim, o iş kolundaki faaliyetin niteliğine göre, belirli büyüklükte bir üretim mekânına ihtiyaç duyar. Bu, fabrikanın içinde bulunduğu binadır. Takdir edersiniz ki, ne kadar büyük olursa olsun, içinde makine ve teçhizat olmayan boş bir bina fabrika olamaz. Dolayısıyla bina kendi başına sanayi üretiminde değer sahibi değildir, ancak makine ve teçhizatı tamamlayan ikincil bir ögedir. Milli gelir hesaplarında yatırım olarak ele alınan bina ve konut yatırımı, iktisatçıların kullandığı anlamda sermaye stokunu ve potansiyel üretimi artıran yatırım olması için makine ve teçhizat yatırımı ile birlikte gerçekleşmelidir. (Bu arada unutmayalım ki, bina ve konut yatırımı içinde hesaplanan konut yatırımı üretim kapasitesini değil tüketim kapasitesini arttırır.) Demek ki, uzun dönem de, çeşitli iktisat politikaları uygulayarak üretim kapasitesinin artması için olmazsa olmaz şart makine ve teçhizat yatırımlarının gerçekleşmesidir.
“Hocam, ama ekonomi %5,1 büyümüş diyorsunuz, makine ve teçhizata yatırım artmasın, ne olacak yani?” dediğinizi duyar gibiyim. Herkesin anlayacağı bir örnekle bu soruya cevap vereyim: Ekonomi bir balona benzer. Balonun lastikten bir çeperi vardır. Bu çeperin patlamadan şişebileceği en büyük hacim “potansiyel üretimi” gösterir. Balonun patlamadan şişebileceği en yüksek hacmi artırabilmek için balonun çeperini oluşturan lastiğin daha kalın olması gerekir. İşte bu lastiği kalınlaştıran makine teçhizat yatırımıdır. Balona üflenen hava ise, kısa dönemli toplam harcamalardır. Eğer balona haddinden fazla hava üflenirse veya ülkenin üretim kaynaklarının karşılayamayacağı bir harcama yapılırsa, balon patlar. Yatırım yapan firmalar iflas eder, bankacılık kesimi ve finans sektöründe ödeme zinciri kırılır, bu kredi daralmasına ve dolayısıyla yeni iflaslara yol açar. Hepinizin bildiği gibi bu durum ekonomik krizdir. Yukarıda, Erinç Hoca’nın TÜİK’ten aldığı verilere göre makine sermaye yatırımları sürekli küçülmekte buna mukabil konut ve bina yatırımları hızla artmaktadır. Yani balonun çeperini oluşturan lastik incelirken, adam balonu daha fazla şişirmektedir.
Balonu patlatmadan nasıl büyüyebiliriz? Onu da pazartesi cevaplayalım…
Yatırım ortamı nasıl iyileştirilir? Özel sektörün bencilliği ve fırsatçılığının sorumlusu hükümet
YAYINLAMA: 17 Eylül 2017 - 21:00
Büyüme rakamlarını cuma günü inceledik. TÜİK’in verdiği verilere göre büyümenin toplam talebi şişiren buna rağmen toplam arzı artırmayan bir yapıda olduğunu belirtmiştim. Bugün bu analizimi açarak, bazı yorumlarda bulunacağım. Burada üç önemli kriter var: Verilerin zamanlaması, özel sektörün fırsatçılığı ve politika otoritelerinin sorumluluğu.
VERİLERİN ZAMANLAMASI VE POLİTİKALARIN SONUÇLARININ YANLIŞ DEĞERLENDİRİLMESİ
2017 İkinci çeyrek verileri 2017 üçüncü çeyrek sonunda açıklanıyor. Yani anket yoluyla veri toplama süreci mart ayında başlayıp mayıs sonuna kadar devam ediyor ve anketler kanalıyla elde edilen veriden bütün ekonomi için tahmini değerler oluşturuluyor. Mart ayından tam altı ay sonra eylül sonunda milli gelir serileri açıklanıyor. Dolayısıyla eylül ayında açıklanan seriler eylül ayının ekonomik performansını yansıtmaz. Hükümetin uygulamaya soktuğu teşvikler, KGF gibi yardımcı ve destekleyici kurumların faaliyetleri ancak 6 ay gecikme ile etkisini milli gelir serilerinde gösterir. Bu da, yukarıda sayılan politikaların gerçekleşen etkilerinin en erken 2017 üçüncü çeyrek verilerinde görülmeye başlanacağını (Aralık 2017’de açıklanacak), esas etkinin ise 2017 dördüncü çeyrek verilerinde (Mart 2018’de açıklanacak) görüleceğini söyleyebiliriz. Şimdi, 2017 ikinci çeyrek verilerinin talep yönlü bir şişme etkisini gösterdiği malumdur. Ancak bu aslında 2016 sonu ve 2017 başındaki ekonomik politikalar ve hükümetin etkisi dışındaki yatırım, tüketim ve net ihracat gibi özel kesime ait harcamaların etkilerini bize gösterir. Türk ekonomisinde bir büyüme konjonktürüne ve dolayısıyla TL’nin de reel değer kazanma sürecine gireceğini 27 Şubat, 3 Mart ve 19 Haziran tarihli yazılarımda yazmıştım. Bugün, bu büyüme konjonktürünün ilk safhalarını görmekteyiz. Eğer Aralık 2017 ve Mart 2018’de açıklanacak büyüme verilerinde makine teçhizat yatırımı küçülmeye devam ederse, işte o zaman uygulanan teşvik ve destek politikalarının amacına ulaşmadığını söyleyebiliriz. Ama, bunu şu anda söylemek, acelecilik olur. Benim şahsi tahminime göre, özellikle 2017 dördüncü çeyrek büyümesinde makine teçhizat yatırımları önemli bir yere sahip olacaktır. Yine genel büyümenin 2017 dördüncü çeyrek (Mart 2018’de açıklanacak) ve 2018 ilk çeyrek (2018 Haziran’da açıklanacak) itibariyle %7-7,5 civarında olmasını beklemekteyim. Cuma günkü yorumumu da tekrar edeyim: Bu büyüme adamın balona üflediği hava miktarının artması anlamına geliyor. Balonun çeperinin de sağlamlaşması, yani makine teçhizat yatırımlarındaki küçülme trendinin bitmesi gerekir ki, balon patlamasın, krize girmeyelim.
ÖZEL SEKTÖR YATIRIMLARININ NEREYE VE NE KADAR OLACAĞINDAN HÜKÜMET Mİ SORUMLU?
Bu açıklanan büyüme rakamları kimi kesimler tarafından “Türkiye batıyor, krize sürükleniyor.”, şeklinde yorumlanmıştır. Diğer bazı kesimlerde, “Türkiye uçuşa geçti, cihan imparatorluğunu kuruyoruz!”, bağlamında değerlendirmeler yapılmaktadır. İkisi de kahvehane muhabbetidir. Yukarıda açıkladığımız gibi, hükümetin sorumluluk alanında yaptığı işlerin etkileri esas altı ay ortaya çıkacaktır. Bu gecikmede hem iktisadi gecikme hem de verilerin derlenip toplanmasından kaynaklanan teknik gecikme vardır. Ancak, burada bahsetmek istediğim bir başka vahim hata, özel sektör yatırımlarında, otonom tüketim harcamaları ve marjinal tüketim eğiliminde ve net ihracattaki olumsuz gelişmelerin sorumlusunun T.C. hükümeti olduğu iddiasıdır. Bu arkadaşlara sesleniyorum: İş adamı makine teçhizat yatırımına değil de rant alanlarına yatırım yapıyorsa, üretim tesislerini kapatıp inşaatçılığa dönüyorsa, bankalar üretime ve üretim kapasitesini artıran yatırımlara değil tüketimin finansmanına kredi veriyorsa, bir de üstüne üstlük aşırı yüksek faizle milleti soyup soğana çeviriyorsa bundan Başbakan mı sorumludur, Cumhurbaşkanı mı? Bu zevat-ı nâmuhtereme (saygı duyulamayacak kişiler), işler iyi gittiği vakit de, bu sefer ekonominin hükümete rağmen büyüdüğünü söylemekte, hatta “Keşke büyümeseydik, bu rakamlar milleti kandırıyor.”, gibi herzeleri yumurtlamaya da cüret etmektedirler. Türkiye’de üretimin, istihdamın, sermaye birikiminin önündeki en önemli engel devlet veya hükümet değil, aksine uluslararası işbölümünün dayattığı fırsatları bencilce değerlendirip fırsatçılık yapan özel sektörün çarpık yapısıdır. Küreselleşme, eğer devlet koruyucu ve gereğinde zorlayıcı önlemler almazsa, gelişmekte olan ülkelerde sermaye birikimi ve üretimi değil, borçlanma ve tüketim ekonomisini destekleyen ve teşvik eden bir yapı arz etmektedir. Öncelikle, bizim, Türk özel sektörünü yeniden şekillendirmemiz gerekmektedir. Kendi cebini değil ama hepimizin ortak refahını düşünen, rekabetçi değil dayanışmacı bir özel sektör inşa edilmesi gerekir. Bunun için de hükümete ve merkez bankasına düşen sorumluluklar vardır.
SÜRDÜRÜLEBİLİR BÜYÜMEDE POLİTİKA OTORİTELERİNİN SORUMLULUĞU
Sürdürülebilir büyüme içine çevre ve doğal kaynakların kullanımını da alan geniş bir kavramdır. Ancak, burada daha dar bir tanımdan yola çıkacağım, çevre politikası ve doğal kaynakların kullanımı bir başka yazıya kalsın. Bu bağlamda, sürdürülebilir büyümeyi en basit şekilde şöyle tanımlayabiliriz: Ekonominin toplam talep ve toplam arzını birbirlerini takip edecek şekilde birlikte büyümesi “sürdürülebilir büyümedir.” Bunun içinde, sadece toplam makine teçhizat yatırımlarının artması yetmez, aynı zamanda yatırımların sektörel dağılımı ve bu dağılımın dengeli olması da büyük önem arz eder. Yani örneğin, yatırımların ağırlıklı olarak kimya sektörüne aktarılması buna mukabil kimya sektörü ürünlerine beklenen iç ve dış talebin bunun altında olması durumunda, belki başka bir sektörde, örneğin tekstilde çok daha az kredi dağıtılması ve o sektörde talep edilen mal miktarından çok daha düşük bir üretim kapasitesi olmasına yol açacaktır. Yani kimya sektöründe aşırı üretim ve aşırı yatırım, tekstil sektöründe de eksik üretim ve eksik yatırım sorunları doğacaktır.
Sektörel dengeler gözetilerek büyümenin sağlanması için hükümetin ciddi planlama yapması gerekir. Bu plana, özel sektörün de uyması zorunlu hale getirilmelidir. Kredilerin sektörel dağılımı deyince, bu işin musluğu, bankacılık sektörüdür. Bankacılık sektörünün kredi politikaları devlet kontrolüne alınmalı ve bankacılık sektörünün küreselleşmenin yarattığı işbölümüne teslim olması engellenmelidir. Bunun için özel ve kamu sektöründe yatırım stratejisini belirleyen ve kararları herkes için bağlayıcı olacak bir milli yatırım merkezi kurulması gerekir. Ayrıca, bölgesel kalkınma ajanslarının lağvedilmesi ve DPT’nin yeniden aktif hale getirilmesi (veya DPT benzeri bir kurumun ihdası) zorunludur.
Merkez Bankası’nın mevcut kanunu büyümeye destek olmasını engellemektedir. Ben, Keynesgil Okula mensup bir iktisatçı olarak, oldum olası genel iktisat politikasından bağımsız bir para politikasına olumsuz bakmışımdır. Daha önce yazdığım gibi, bir zamanlar memleketin parasını bir Fransız Bankası basmakta, bunun da genel müdürlüğünü bir İngiliz yürütmekteydi. Böyle bir durumda değiliz çok şükür, ama bağımsız para politikası deyince, hele büyümeyi değil uluslararası tefecilerin ve yerli işbirlikçilerinin çıkarlarını destekleyen bir yapıyı görünce, milli bir büyüme politikasının daha baştan bir kanadının kırık olduğunu anlamaktayız. Yanlış anlaşılmasın, Merkez Bankası iyi niyetli ve kendilerine kanunla verilen görevleri ifa etmektedir ancak bu durum Türkçeyi Amerikan aksanıyla konuşan “piyasa profesyonellerinin” para kazanmasına vesile olmaktadır.
Hükümet, 20’inci yüzyıldan kalma sağın kötü alışkanlıklarından da kurtulmalıdır. Adamlara teşvik vererek, vergi indirimine giderek yatırımı artırmak, bedava kredi vermek kulağı tersten göstermektir. Ne sonuç alacağınızı kesinlikle bilemezsiniz. Madem hedef sermaye birikimini artırmak, sanayi üretiminde büyüme sağlamaktır, o zaman en doğrudan yöntem, KİT’ler vasıtasıyla Kamu üretimidir. Hiç kimse, “KİT’ler verimsizdir, hırsızlık-yolsuzluk olur, özelleştirme zorunludur” gibi otuz yıllık Amerikan masallarına inanmamı beklemesin. Hem bugünden hem de geçmişten bir çırpıda bir düzineyi aşkın örnek gösteririz gerekirse. Sağın “Devletçilik komünizmdir!” klişesi artık aşılmalıdır.
Neyse… Daha çok konuşulacak şey var ama yerimiz yetmedi… Bir dahaki yazıya devam ederiz inşallah…
YATIRIMLARIN ETKİNLİĞİ VE POLİTİKALARIN ETKİLİLİĞİ
YAYINLAMA: 21 Eylül 2017 - 23:25
Pazartesi günkü yazımda temel olarak sürdürülebilir bir büyüme sağlanması için mevcut halde özel sektör makine ve teçhizat yatırımlarının artması gerektiğini ve buradaki düşüş trendinin bir numaralı sebebinin özel sektördeki çarpık yapı olduğunu söylemiştim. Bugün bu çarpık yapının tarihi sebepleri ve bu yapıdan kurtulmak için gerekli politikalardan bahsedeceğim. Önce 20’inci asırdan beri Türk Sağı’nın klişesi olan “Devletçilik komünizmdir!” anlayışının yarattığı sonuçları irdeleyelim.
TÜRKİYE’DE SAĞ İKTİDARLARIN EKONOMİ POLİTİĞİNİN ELEŞTİRİSİ
30 küsur seneden beri Türkiye’yi yöneten sağ iktidarların ortak politikası kamu firmalarının haraç mezat özelleştirilmesi ve dış finansmana sınırsız ve denetimsiz bir şekilde açılmak olmuştur. Bunda payı olanların önde gelenleri, siyasetçilerin etrafında yerleşmiş bir kısım Türkçe’yi Amerikan aksanıyla konuşan “çağdaş ve özgürlükçü liberalizmden yana” akademisyen, piyasada iş takip eden fırsatçı profesyoneller, partiye destek çıkan rantiyeler ve elbette –kambersiz düğün olmaz- müttefikimiz ABD’nin temsilcileridir. Milletin vergilerinden toplanarak sabırla inşa edilmiş birçok KİT hem cumhuriyet hükümetinin ekonomi üzerindeki politika etkinliğini sağlama almasına hem de aç kurtlar gibi bekleyen emperyalist Batı firmalarının ülkemize çöreklenmesini engellemesine yardımcı olmaktaydı. İlk önce KİT’ler özelleştirme marifetiyle tasfiye edildi, özele geçmekle kalınmadı, bunları satın alanlar fabrikaları tasfiye edip arazi rantına yöneldiler. Daha sonra memleketin kapıları el sermayesine sonuna kadar açıldı, adamlar çoğunlukla fabrika yapmaya değil, borç vermeye geldiler. Bankacılık sistemi yatırımı değil, tüketimi finanse etmek için yeniden organize edildi. Türk toplumu aşırı yüksek faiz elde etmek için gelen milyarlarca dolarla tüketim sarhoşluğu ve borç bağımlılığına gark oldu. Yüksek faiz düşük kur ortamında iş adamları için sudan ucuza satılan yabancı sanayi mamullerinin rakibi yerli sanayi mamulleri üretimindense bu yabancı firmaların ürünlerinin yurt içi pazarlayıcısı olmak veya inşaat ve hizmetler sektörü gibi kısa dönemli tüketim talebine yönelmek daha kârlı hale geldi. İşin vahameti ortaya çıkıp, memlekette tarımdan sanayiye ana üretim kollarında ciddi bir durgunluk hasıl olunca da, o Amerikan aksanıyla konuşan “çağdaş” akademisyenler ülkede yatırım ortamının iyileşmesi için “herkese özgürlük, demokrasi ve insan hakları” gibi içi boşaltılmış kavramlar etrafında reçeteler sundular. Çoğunluğu FETÖ’nün Abant Toplantılarında dolar cinsi “hakk-ı huzurlarla” semiren bu zevat, PKK’ya af ilan edip APO’yu Türkiye’ye “eşbaşkan” yapmazsak, memleketin zaten yüksek olan faizlerini iki misline çıkarıp okyanus ötesindeki kalpazanlar tarafından basılan karşılıksız dolarları borç olarak almazsak, Kıbrıs’ı verip kendi elimizle bir PKK devleti kurmazsak yatırım ortamının iyileşmeyeceğini söylediler. Güya, Türkiye “yeryüzü gerçeklerinden” kopmakta ve bir “eksen kaymasına” tâbi olmaktaydı. Bu goygoycular 1980’lerden bu yana sağ iktidarları etkilediler ve Türkiye ekonomisinin millilik vasfını zayıflattılar. Bugün Türkiye bir vatan savaşındadır ve tehlike –hiç kıvırtmaya gerek yok- Batı ve ABD kaynaklıdır. Bağımsızlığımızı koruyabilmek için kuvvetli ve kırılgan olmayan bir ekonomi en büyük silahımız olacaktır. O takdirde ne yapmalıyız?
YATIRMLARDAKİ PROBLEM VE ÖZEL SEKTÖRÜN SORUMLULUĞU
Türkiye bir vatan savaşındadır, doğrudur… Buradan hareketle bazı kesimlerden tekâlif-i milliye benzeri öneriler gelmektedir. Bu yanlış bir değerlendirmedir çünkü Kurtuluş Savaşı’ndaki iktisadi ve siyasi durumumuz ile bugünkü durumumuz çok farklıdır. Birçok eksikliklerimize (makine teçhizat yatırımlarının küçülmesi, bölgeler arası gelir ve servet dağılımında dengesizlik, yüksek cari açık, artmaya başlayan bütçe açığı ve enflasyon vb.) rağmen Türkiye’de hemen hemen her sektörde üretim yapabilecek bir fiziki ve beşeri sermaye birikimi bulunmaktadır. Öte yandan bu potansiyelin ne derecede kullanıldığı ayrı bir mevzudur. Beşeri sermayeye bir sonraki yazımda değineceğim, ama, öncelikle “Mevcut fiziki sermayemizi ne kadar verimli kullanıyoruz?” sorusunu cevaplamamız gerekmektedir. Fiziki sermaye üretimde kullanılan her türlü makine ve teçhizattır. Üretim tesislerinin kurulmasında ve üretimin organize edilmesinde bina ve makine – teçhizat yatırımları birbirini tamamlar. Biri artarken diğerinin azalması durumunda üretim kapasitesi küçülür, üretim kapasitesini artırmak için her ikisinin birden artması gerekir. Bir tesisin büyüyüp büyümeyeceği, büyüyecekse ne kadar büyüyeceği, içinde bulunduğu sektörde firmaların etkin üretim ölçeklerinin ne olduğuna dair bölük pörçük veriler bulunmakta, özellikle sektör bazında, ekonominin bir sermaye envanteri hali hazırda bulunmamaktadır. Bu bahsettiğim sermayenin toplam büyüklüğü ile ilgilidir. Öte yandan, sermayenin bölgeler ve sektörler arasında dengesiz bir biçimde dağılması da başka hayati bir sorundur. Burada hükümet politikaları dolaylı olarak belirleyicidir ve bu politikaların ne derece etkili olacağı da tartışmalıdır. Sermayenin bazı sektörlerde aşırı yatırım bazı sektörlerde de eksik yatırıma neden olacak şekilde dengesiz dağılmasının bir numaralı sebebi yatırımcıların yatırım stratejileri ile bankaların kredi stratejileridir. Bunları kısaca inceleyelim.
Belli bir teknoloji altında, bir işletme iki sebepten yatırım yapar: Ya geleceğe yönelik satış beklentileri yüksektir ve bu satışı karşılamak için daha büyük bir üretim tesisi gerekiyordur, ya da sermayenin marjinal getirisi marjinal maliyetin üstündedir. Yukarıdaki iki seçenekten ilki, belli şartlarda ikincisine de sebep olabilir. Birinci seçenek için iç veya dış ekonomi kökenli satış beklentilerinin artması gerekir. İkinci seçenek için de –teknolojinin değişmediği varsayımı altında kredi faizlerinin düşmesi gerekir veya iş inovasyonu ile maliyetlerin düşürülmesi gerekir. Burada vurgulanması gereken önemli nokta bu beklentilerin rasyonel hesaplardan –yani bilimsel yöntemle yapılan analizlerden- çok sürü psikolojisi ve özellikle medya ortamlarında yaratılan spekülatif atmosfere bağlı olduğudur. Yani, bir ekonominin en önemli konularından biri olan sermaye birikimi, devlet müdahalesi olmazsa, siyasi atmosferdeki ani değişimlere bağlı olarak tamamen rastlantısal bir şekilde yavaşlayabilir veya hızlanabilir. Öte yandan, yatırımların hangi sektöre yapıldığı da, benzer şekilde, kısa vadeli hesaplarla belirlenmektedir. İş adamları, özellikle istihdamın çoğunu sağlayan KOBİ’ler, iş yapacakları sektörü ya hükümetin teşvikine göre ya da diğer iş adamlarının tercihlerine bakarak belirlemektedirler. Yani, sürü psikolojisi ile hareket etmektedirler. 2009 yılında, 2023 Hedefleri için yapılan Makine ve Teçhizat Sanayii çalıştayında başımdan geçen bir anekdotu paylaşmak isterim: Ben firmaların profesyonelleşmesi ve her alanda AR-GE’ye vermeleri gereken önemden bahsederken, orada bulunan ünlü bir sanayicimiz söz alıp şöyle demişti: ”Hoca, sen boş ver bu AR-GE’yi margeyi, devlet bize ne kadar vergi indirimi sağlayacak, onu söyle” İşte Türkiye’deki iş adamlarının, özellikle KOBİ’lerin vaziyet-i umumiyesi budur. Bu zihniyet kendiliğinden değişmeyeceği için devletin zorlamasıyla değişimin sağlanması gerekir.
Yatırımların gerçekleşmesi için gerekli olan finansman bankacılık kesiminden kaynaklanır, çünkü Türkiye özelinde finansman ağırlıklı olarak bankacılık üzerinden yürütülmektedir. 20 ve 23 Ocak 2017 tarihli yazılarımda Bankacılık sektörünün ne kadar sağlıksız bir kredi yapısı olduğundan bahsetmiştim. 20 Ocak tarihli yazımdan ufak bir alıntı yapalım:
“Banka kredilerinin sektörel dağılımı kredinin toplam içindeki payına göre sıralandığında ilk on sektör toplam brüt kredinin %78,7’si, toplam nakdi kredinin %78,6’sı ve batık kredilerin de % 82,4’ünü almaktadır.
Bu ilk on sektörün ilk altısı içinde üretken sektör yoktur. Yedinci sektör Tarım, Avcılık ve Ormancılık iken, nihayet sekizinci sırada Tekstil Sektörünü görmekteyiz. Listenin birinci sırasında açık ara farkla Bireysel Krediler bulunmaktadır. Her dört birim krediden biri Bireysel Krediler’e gitmektedir.” O yazıda verdiğim tabloda dokuzuncu sırada Turizm ve onuncu sırada da Metal Ana Sanayi bulunmaktadır. Buna göre Türkiye’de bankalar her 100 TL’nın 28 TL’sını tüketimi finanse etmek için dağıtmakta, kalan 72 TL’nın 40 TL’sını da AVM’lere komisyonculara, araba kiralama şirketlerine, müteahhitlere, enerji, nakliye ve haberleşme hizmetlerine ve emlak komisyoncularına dağıtmaktadır. Tekstil, Turizm ve Ana Metal gibi stratejik sanayi sektörlerinin bu 100 TL’dan aldığı pay 9,8 TL’dır. Bu durum ortadayken, hükümetin çözümü “Nerelere nasıl teşvik verelim?” zihniyetiyle çözeceğini düşünmesi abesle iştigaldir. Ülkedeki sanayi sektörünün sermaye envanterinden sosyal sorumluluklarına kadar her noktada kayıt altına alınıp kontrol edilmesi ve yönlendirilmesi gerekir. Bankacılık sektörünün de ciddi bir şekilde koordine edilmesi gerekir. Bir sonraki yazımda beşeri sermaye ve eğitim konularına değineceğim
BEŞERİ SERMAYE NEDEN ÖNEMLİDİR?
YAYINLAMA: 24 Eylül 2017 - 23:10
Bu bir başlangıç yazısı… Bir müddet eğitim sistemi, beşeri sermaye ve bilim politikası üzerine yazacağım. Bu yazı biraz teorik oldu ama gerekliydi… Şimdiden affınıza sığınırım.
Üretim deyince akla üretimde kullanılan iş gücü (emek) ile makine ve teçhizat (fiziki sermaye) gelir. Bunlar mikro iktisat ders kitabında öğrenciler için üretimin en basitleştirilmiş modelini açıklamak için kullanılır. Emek ve fiziki sermayenin yanında, tarım ekonomisinde ana üretim faktörü iken sanayi ekonomisinde önemi azalmış olsa da, toprak/ gayr-ı menkul sayılabilir. Bu üç üretim faktörü de elle tutulan gözle görülen cinstendir. Ancak, elle tutulmayan ve gözle görülmeyen bir üretim faktörü vardır ki, diğer bütün üretim faktörlerinin verimliliğini etkiler: Beşeri sermaye.
Beşeri sermaye üretimde kullanılan birikmiş bilgi düzeyidir. Tabii ki, bu tanımdan yola çıkacak olursak, beşeri sermayenin artması da eğitim harcamaları ile olur. (Her eğitim harcaması beşeri sermayeyi artırmaz ama beşeri sermayenin artması için muhakkak eğitim harcamasına ihtiyaç bulunur.) Bilgi birikimi daha yüksek işgücünün daha verimli olma veya bilgi birikimi daha yüksek işçilerin daha verimli makine ve teçhizatı kullanabilme ihtimali daha yüksektir. Bunun tersi de geçerlidir.
Beşeri sermaye deyince, ister istemez zihni emek kavramı da işin içine girer. Üretimde kullanılan emek aslında iç içe geçmiş ve birbirini besleyen iki alt bileşene ayrılabilir. Fizikî emek ve zihnî emek. Fiziki emek üretimde kullanılan kol gücü iken zihni emek üretimde kullanılan beyin gücünü gösterir. Her işte ve her çalışanda bu iki iş gücü bileşeni birbirinden farklı ama o işin kendi özelliğini yansıtan belli bir oranda kullanılır. Örneğin bir üniversite öğretim üyesi ders anlatırken nispeten çok az fiziki emek kullanırken (ayakta dururken, tahtaya yazarken veya konuşurken harcanan fiziki enerji) nispeten çok fazla zihni emek (bilimsel bir önermeyi öğrencinin anlayabileceği şekilde basitleştirerek aktarma, sorulan sorulara teoriye uygun örneklerle cevap verme vb. eylemlerde harcanan zihinsel enerji) kullanır. Başka bir örnek de ise bir inşaat işçisi nispeten daha fazla fiziki emek kullanırken, nispeten çok daha az zihni emek kullanacaktır. Yukarıdaki tanım işin niteliğine göre kabaca fiziki ve zihni emeğin nispî oranını verir. Ancak fizikî ve zihnî emek aynı işte çalışan farklı kişilerde farklı oranlarda gerçekleşebilir. Örneğin eski yıldız futbolculardan Bülent Korkmaz ile Sergen Yalçın’ı karşılaştıralım. Futbol doğrudur, bir kitle sporu olarak, ciddi oranda fiziki emek kullanılan bir üretim sistemi içerir. Buna rağmen burada kullanılan fizikî ve zihni emek oranı futbolcudan futbolcuya değişir. Avrupa Şampiyonu Galatasaray’ın efsane stoperi Büyük Kaptan Bülent Korkmaz hırslı ve savaşçı oyunuyla bilinirdi ve her maçta inanılmaz fiziki emek kullanırdı. Öte yandan, Türk futbolunun gelmiş geçmiş en iyi yerli 10 Numaralarından olan Sergen Yalçın (oyun zekâsı, zamanlaması, topa hakimiyeti vb.) diğer futbolculara göre nispeten daha fazla zihni emek kullanmaktaydı.
Emeğin marjinal ve ortalama ürününü, yani çalışanların üretime yaptığı katkı düzeyini belirleyen önemli etkenlerden biri de zihni emeğin fiziki emeğe oranıdır. Yine işin niteliğine göre bu oran değişmekteyken, genel bir kaide olarak hemen hemen her işte zihni emek oranı artıkça emeğin toplam üretime katkısı da artar. Bunun ana sebebi, fiziki emek hemen hemen her insanda potansiyel olarak üretken halde bulunurken, zihni emeğin üretken halde olması için beşeri sermayeye ihtiyaç vardır. Bir genelleme yapacak olursak, belli bir oranda zihni emeğin üretimde kullanılması için yine belli bir oranda beşeri sermayeye de ihtiyaç bulunmaktadır. Yani zihni emeği üretken hale getirip ondan üretim sürecinde daha fazla katkı alabilmek için belli bir eğitim düzeyine sahip olmak gerekir.
Kapitalist toplum öncesinde kullanılan üretim teknolojisi çok fazla fiziki emek yoğun üretim teknikleri içeriyordu. Çünkü, örneğin tarım ekonomisinde, üretimde kullanılan faktörlerin (başta toprak ve fiziki emek) hemen hemen hepsi doğada bulunan ve insan yapısı olamayan üretim faktörleriydi. Fiziki sermayenin kapitalist üretim biçimi ile üretimde giderek artan bir şekilde yer alması, aynı zamanda, insan yapısı üretim faktörünün de üretimde etkinliğini giderek arttırması anlamına geliyordu. Fiziki sermayenin üretim sürecine zaman içinde sürekli artan oranda dahil olması belli bazı sonuçlar doğurdu:
1. Ekonomide kendi kendini besleyen bir büyüme süreci başladı;
2. Sermaye de kendisi bir üretim sürecinden çıktığı için, bunların üretiminde tasarım, mühendislik ve estetik daha fazla önem kazanmaya başladı ki, bu doğrudan üretimde zihni emeğin payının artması anlamına gelir;
3. Üretimde kapitalizmle birlikte artan verimlilik ve şehirlileşme, uzun yıllar içinde toplumlarda mutlak olarak bireysel gelirleri artırdığı gibi insanların boş zaman faaliyetlerine talebini de artırdı ki, boş zaman faaliyeti eğlence, turizm ve hizmetler gibi zihni emek yoğun sektörlerin toplam üretim içindeki ağırlığını artırdı.
4. Zihni emek kullanımı, şehirli sanayi toplumlarında standartlaşmış ve kitleselleşmiş eğitimi de tetikledi, çünkü daha fazla zihni emek kullanımı için daha fazla beşeri sermayeye, daha fazla beşeri sermaye için daha fazla ve daha etkin eğitime ihtiyaç vardır.
Günümüzde hızla evrilen teknoloji ve küreselleşme olguları beşeri sermayenin önemini, istikrarlı büyümek için gerekli olan kişi başına beşeri sermaye miktarını ve beşeri sermayenin kullanıldığı alanların çeşitliliğini artıran bir etkiye sahiptir. Bu gelişmelerin doğal sonucu olarak eğitim harcamalarının niceliği (yani harcanan para miktarı) kadar niteliği (hangi alanlara ne kadar eğitim harcaması yapıldığı) de önem kazanmaktadır.
Ülkemizin şu an içinde bulunduğu eğitim sistemi tartışması, bu iktisadi gerçeklikten (yani hızlı ve sürdürülebilir büyüme için ekonomiye katma değer sağlayacak zihni emek yetiştirilmesi ve beşeri sermaye biriktirilmesi gerekliliği) uzak, “kahvehane muhabbeti” şeklinde gerçekleşmektedir. Bir kısım insanlar, tamamen medrese eğitimine geçmeyi savunurken, bir kısım insanlar da ne kadar dini ve Türk kimliğine dair motif varsa bunların yasaklanmasını savunmaktadır. Her iki grubun görüşleri de boş ve gayr-ı iktisadidir, memlekete ve halkımıza hiçbir katkısı bulunmamaktadır. Bu bağlamda, eğitim sistemine dair görüşlerimi cuma günü yazacağım.
EĞİTİM STRATEJİSİNİN EKONOMİ POLİTİĞİ
YAYINLAMA: 28 Eylül 2017 - 23:15
Beşeri sermaye ve zihni emeği tanımladığım pazartesi günkü yazımda bu ikisinin birbirini tamamladığından bahsetmiştim. Yani üretimde zihni emeğin daha yoğun olarak kullanılması için ve dolayısıyla daha yüksek katma değer elde edebilmek için beşeri sermayenin de daha yoğun olarak kullanılması gerekir. Beşeri sermayeyi “üretimde kullanılan birikmiş bilgi” olarak tanımlamıştım. Buna göre, bütün sermaye bileşenlerinde olduğu gibi, beşeri sermaye de spesifik faktör konumundadır. Spesifik faktör, her üretim sektörü için özel olan, yani sadece tek bir üretim sisteminde kullanılabilen faktörlerdir. Beşeri sermaye için bunu kendimden bir örnekle açıklayayım: Ben 18 yıldır fiilen ders verip araştırma yapan bir iktisat profesörüyüm. İngilizce ve Almanca lisanlarına hakim olmakla birlikte, Arapça ve Farsça’yı da konuşamasam bile anlayabilecek düzeydeyim. Aruz ölçüsüyle yazan orta dereceli amatör bir şairim ve teorik fizik, biyoloji, tarih ve antropoloji amatörce ilgilendiğim bilim dallarıdır. Polisiye ve bilim kurgu romanları da hobilerimi oluşturur. Ben bu beşeri sermaye birikimimi en güzel iktisat hocası olarak değerlendirebilirim, zaten o işi yapıyorum. Varsayalım ki, memleketin ali menfaatleri beni sağlık sektöründe çalışmak zorunda bıraktı. Bu beşeri sermaye birikimi ile sağlık sektörünün ana faaliyet alanında 1 aylık bir kursla belki hastabakıcı olabilirim. Yardımcı faaliyet kolunda ise en fazla hastanenin muhasebe müdürü pozisyonunda çalışabilirim. Benden hekim veya cerrah olmaz. Aynı şey bir hekim veya cerrah için de geçerlidir; onlardan da sosyal bilimci olamaz.
Bu örnekle anlatmaya çalıştığım olgu, beşeri sermayenin birbirinden farklı sektörlerde kullanılamayacağı ve ancak belli bir sektörde etkin bir şekilde katkı sağlayacağıdır. Beşeri sermayeyi oluşturmak ve biriktirmek ise eğitim sistemi ile gerçekleşir. Bu yüzden sadece eğitime bütçemizden ne kadar pay ayırdığımız değil, aynı zamanda ne üzerine eğitim aldığımız da çok önemlidir. Çocuklarımızı hangi temel bilgilerle donatacağımız kadar, hangi alanlarda uzmanlaşmaları gerekeceği de, ülkenin kalkınma ve büyüme hedefleriyle nasıl uyumlu hale getireceğimiz de hayati önem arz etmektedir. Bu bağlamda, eğitim politikası aynı zamanda bilim teknoloji, kalkınma, büyüme, nüfus, savunma, sanayi ve genel ekonomi politikaları ile uyumlu olmalıdır. Türkiye’de ne yazık ki, bugüne kadar böyle bir politikalar arası koordinasyon tesis edilememiş, ülkenin geleceğini oluşturmak için hiçbir ciddi planlama yapılamamıştır. Eğitim politikası üretim ve kalkınma bağlamında değil, ama hakim güçlerin kendi ideolojilerine göre standart insan yetiştirme programı olarak kabul edilmiştir. İsterseniz, yakın geçmişte eğitimde sergilenen temel hataların kırılma noktası olan 28 Şubat süreci ile durumu detaylandıralım.
28 ŞUBAT SÜRECİ: KÖR İDEOLOJİK REFERANSLARLA EĞİTİM POLİTİKASI UYGULANMAZ
28 Şubat süreci “dinin ve dini değerlerin kökünün kazınmasına” takıntılı – içinde medya iletişim sektörü, akademi, asker ve sivil bürokrasi ile yargıdan unsurlar olan- bir topluluk tarafından gerçekleştirilen “post modern bir darbe” süreci idi. Bu darbenin emperyalist güç odakları ile bağı bu yazının konusu değildir. 28 Şubat sürecinde eğitime vurulan en büyük darbe, bugün çoklukla söylendiği gibi İmam Hatiplerin kapatılması değildir, çünkü özü itibarı ile İmam Hatiplerin kalkınma, büyüme ve daha üretken bir toplum olma hedefleri ile doğrudan bir bağlantısı yoktur. Darbeciler, eğitime esas darbeyi İmam Hatiplerle birlikte Anadolu Liseleri’nin orta kısımlarını kapatan 8 yıllık eğitim sistemi ile vurmuştur. Düşünün, biz Kadıköy Anadolu Lisesi’ne girdiğimizde 1 yıl Hazırlık + 6 yıl orta ve lise eğitimi olmak üzere -5 yıl ilkokulla birlikte- 12 yıl kesintisiz eğitim içine giriyorduk. Dahası okulda okuyan öğrencilerin en az yüzde 20’si parasız yatılı idi ve nice maddi durumu yetersiz arkadaşlarımız kitabından üniformasına her şeyi devlet desteğiyle olmak üzere mükemmel bir eğitim aldılar. Kadıköy Anadolu Lisesi kadar olmasa bile, ülkenin her tarafındaki Anadolu Liseleri üç aşağı beş yukarı bu durumda idi. Çalışkan ve zeki ama maddi durumu yetersiz öğrencilere fırsat eşitliği sunan kurumlardı. 28 Şubat’ın cahil generalleri, işbirlikçi medya ve dalkavuk bürokrasi İmam Hatipleri tasfiye ediyoruz bahanesiyle Anadolu Liseleri’ni Süper Lise’ye dönüştürdüler. Anadolu Liseleri’nin etkisizleştirilmesi ile birlikte özel kolej ve özel üniversite furyası başladı, yani parası olan çocuğunu ilkokuldan üniversite mezuniyetine kadar özel okullarda okuturken, garibanın çocukları iyi eğitimden mahrum kalmaya başlamıştı. Toplumda fırsat eşitliği ciddi bir yara aldı. 28 Şubat sürecinden bir süre önce de “tembelliğe prim tanıyan kredili eğitim sistemine” geçilerek “sınıf geçme” yerine “ders geçme” kriteri getirildi. Böylece eğitimin kalitesi de düşürüldü. Eğitimin temel stratejisi, vatandaşlara mümkün olduğunca eğitimde fırsat eşitliği sağlamakken, tam tersine mevcut imkânları da ortadan kaldıran ve zengini daha zengin fakiri daha fakir yapan bir sisteme geçtik. AK Parti hükümetlerinin en büyük başarısızlığı ve kendi tanımladıkları davalarının istikametinden en fazla uzaklaştıkları alan eğitimdir. Çünkü, 28 Şubat sürecinde bozulan dengeleri yerine oturtmak varken, tam tersi 28 Şubatçı eğitimi devam ettirerek ve 28 Şubatçıların eğitimi hem nicelik hem de nitelik olarak gerileten politikalarına hiç dokunmayarak toplum içindeki eğitim alanındaki eşitsizliği artırdılar. (Türban Yasağı kepazeliğini hariç tutuyorum, bu konuda AK Parti hükümeti geç de olsa neticeye ulaşmıştır.) Anaokulundan üniversiteye özel eğitim kurumları AK Parti döneminde yaygınlaştı. Burada başta FETÖ olmak üzere bir çok cemaat ve tarikata da özel eğitim kurumu açması yolunda göz yumuldu. Özel kolej, özel dershane, özel üniversite furyasından en fazla faydalanan da, söylemeye gerek yok, FETÖ’cü casus ve eşkıyalardı.
CEMAAT/TOPLULUK KİMLİĞİNE YÖNELİK DEĞİL CEMİYET/TOPLUM KİMLİĞİNE YÖNELİK EĞİTİM
Bir millet “vatandaşlık bilinci ile bir araya gelmiş ve ortak vatan-ortak devlet ülküsünde birleşmiş” insanlar topluluğudur. Bir milletin millet vasfını ortadan kaldıracak iki etken vardır: İlki cemiyetin tümüne tek bir hukuk yerine farklı cemaatlere farklı hukuk uygulanması ve ikincisi farklı cemaatlerin/toplulukların farklı eğitim sistemi uygulamasıdır. Burada cemaatlerle kastettiğim sosyolojideki toplum içindeki farklı çıkar çevrelerini temsil eden community/topluluk anlamındadır. Cemaatlere farklı hukuk uygulanmasının en çarpıcı ve dehşetli örneği 2003 Amerikan işgali sonrası parçalanmış Irak’tır. Cemiyetin tümünde belli standartlarla fırsat eşitliğini gözeten bir eğitim yerine, her cemaat/topluluğun kendi kafasına ve dünya görüşüne göre yetiştireceği farklılaşmış ve düşmanlaştırmış bireyler de “millet olma şuuru ve duygusunu” zayıflatacaktır. Keza, eğitimde fırsat eşitliği baltalanırsa, farklı gelir gruplarının arasındaki iktisadi ve sosyal uçurum artar ve bu da ciddi toplumsal çatışmaya yol açar. Biz bunu mu istiyorduk? Hayır, ama maalesef -belki de- iyi niyetle bu hatalar devam ettirildi. Ama cehenneme giden yolların taşları iyi niyetle döşenir!
Kör ideolojilere, dini, mezhebi ve etnik mensubiyetlere dayalı farklılaşmış bir eğitim sistemi önünde sonunda toplumun kutuplaşmasına, adalet duygusunun zedelenmesine yol açar. 21’inci asırda memleketin ihtiyacı olan beşeri sermayeyi üretmek ve biriktirmek şöyle dursun, bu tarz bir eğitimle (yani ağırlıklı denetimsiz özel eğitim kurumların eli ile yürütülen bir eğitimle) milleti bir arada tutabilmeniz bile zorlaşır. Cahil, uzmanlığı olmayan, mesleksiz ve öfkeli yığınların kavgasını seyredersiniz. Korkmayın, daha o durumda değiliz, devletimiz ve hükümetimiz bu konuda çözüm üretmeye çalışıyor ancak geç kalırsak tehdit büyüktür.
“Peki Hoca’m ne yapmalıyız?” diye soran okuyucularıma, üzülerek yerimin kalmadığını söyler ve pazartesiye kadar beklemelerini istirham ederim. Pazartesi “Nasıl bir eğitim sistemi olmalı?” sorusunu yanıtlayacağım.
FAİZSİZ FİNANS SİSTEMİ
YAYINLAMA: 29 Eylül 2017 - 23:30
Faizsiz Finans Sistemi üzerine bir makale istendiğinde, bu makalenin dört önemli tartışma konusu çerçevesinde yapılması gerektiğini düşündüm. Bu dört temel tartışma konusunu dört temel soruyla başlıklandıralım:
1. Müslümanların sosyalizm ve kapitalizme alternatif bir ekonomik sistem arayışları ne derece İslâm’ın temel hükümleriyle uyumludur?
2. Riba faiz midir, yoksa faizden başka bir şey midir?
3. Dini hükümlerden bağımsız olarak faizsiz bir finans sistemi ne derece mümkündür?
4. Faizsiz Finans Sistemi pratikte ekonomiye ne sağlayacaktır?
SOSYALİZM VE KAPİTALİZME ALTERNATİF OLAN “İSLÂM EKONOMİSİ” DİYE BİR SİSTEM, İSLÂMİ İKTİSAT DİYE BİR BİLİM DALI MÜMKÜN DEĞİLDİR
Türkiye’de ve genel olarak İslâm aleminde, kapitalizm karşısında sosyalizm haricinde bir alternatif aramak gelenek haline gelmiştir. Bunun arkasında “Sosyalizm ateistliktir/dinsizliktir!” gibi Amerikan menşeli yanlış algılar da vardır, 200 yıllık geleneksel düşmanımız (!) “Moskof’un” o dönemlerde sosyalist ve ateist bir devlet politikası gütmesi de vardır. Yani Müslümanların bir iktisadi sistem olan sosyalizme karşı çıkış sebeplerinin arkasında hiçbir iktisadi argüman bulunmamaktadır; söylemler salt siyasi asparagaslara dayanır. Yine, Müslümanlar kapitalizme de mesafeli dururlar, bu karşı duruşun arka planında da Kur’an’daki “riba” yasağı vardır. Müslümanlar, riba ile basitçe faizi anladıkları ve böylece yorumladıkları için kapitalizme de şüpheyle yaklaşırlar. Halbuki, kapitalizmin alâmet-i farikası faizli finans sistemi değildir! Kapitalizm teknik olarak bir üretim sistemidir, daha açık bir şekilde “makineleşmiş” üretim sistemidir; ama güncel konuşmada kapitalizm liberalizm yerine kullanılır. Liberalizmin de temel dayanağı özel mülkiyet, serbest piyasalar ve devletin ekonomide minimum etkinliğidir. Ben hiçbir kitap veya makalede “kapitalizm faizli finans sisteminin olduğu ekonomik düzendir” şeklinde bir tanım görmedim. O halde Müslümanların kapitalizme ve sosyalizme alternatif bir ekonomik sistem arayışları mesnetsiz delillere ve havada uçan argümanlara dayanmaktadır. Kur’an’a baktığımızda Allah “Nasıl bir ekonomik düzen gerektiğine” dair bir nass belirtmemiştir, ancak “Ne tür bir ekonomik düzeni kabul etmediğini” çok açık kıssalarla belirtmiştir. Örneğin Karun kıssası, paranın ve malın biriktirilerek istiflenmesinin, iktisadi dolaşıma sokulmamasının, karaborsa ve tekel fiyatlarıyla belli bir sınıfın zenginleşmesinin gelirin paylaşımında adalet ilkesine aykırı olduğunu bize söyler. Burada “kenz günahı” vardır. Yine Şuayb Aleyhissellâm’ın ümmeti olan Medyen ve Eyke kavimlerinin kıssası ticarette hile yapmanın, malı değerinin çok üstünde fahiş kârla satmanın, tüketiciyi yanlış bilgilendirmeyle aldatıp kazanç elde etmenin, bir toplumun tümünün Allah’ın gazabıyla cezalandırılmasına neden olduğunu bize bildirir. Köleciliği şiddetle reddeden Kur’an kıssalarına örnek köleci sistemin temsilcisi Firavun hakkındaki ayetler gösterilebilir. Tefeciliğin (modern tabirle finans kapitalin) ve köleciliğin entegre bir şekilde uygulandığı Mekke müşrik ekonomisinde bu işlerden sorumlu kodaman Ebu Leheb’in ekonomik düzeni Leheb Sûresinde “Ebû Leheb’in eli” kavramıyla özdeşleştirilir ve lanetlenir. Ebû Leheb hem tefecilerin hem de fuhuş sektörünün yöneticisidir. Demek ki, Kur’an denetimsiz ve tekelci bir azınlığın güdümündeki bir yağma ekonomisini, tekelci kârlarla semiren asalak bir sınıfın bulunduğu bir iktisadi yapıyı, emek sömürüsüne dayalı bir üretim ve ticaret sistemini (emek sömürüsünün en mutlak hali köleci sistemdir yani Firavun düzeni) men etmiştir. Ama Kur’an’da ne özel mülkiyete ne de toplumsal mülkiyete karşı bir tavır bulunmamaktadır. Sünnet-i Nebevî’de de bu tarzda keskin bir ayrıma yol açabilecek hiçbir hüküm yoktur. Eğer mülkiyet meselesi, insanların tercihi ve zamanın şartlarına bırakılmışsa, o takdirde Allah ve Resul’ü bize kapitalizm ve sosyalizme alternatif bir sistem önermemektedirler. Allah’ın lanetlediği iktisadi yapı örneklerini açarsak ikinci soruyu cevaplandırabiliriz.
RİBA VE FAİZ
Riba ile kastedilen, aslında, bir değerin üretiminde yaratılan katma değerden ve topluma sağladığı ekstra faydadan daha fazla bir fiyattan satılması sonucunda elde edilen haksız ve adaletsiz kazançtır. Bu tanımın içerisine, elbette ki faiz girer. Ancak riba sadece faiz midir? Emek sömürüsüyle (emeğin üretime yaptığı katkıdan daha azıyla ücretlendirilmesi neticesinde elde edilen), tekelci kârlarla (bir firmanın piyasayı belirleme gücüne bağlı olarak birim satış fiyatının maliyetin çok üstüne çıkarılarak elde edilen) ve tüketicinin yanlış bilgilendirilmesiyle (tüketicinin maldan elde ettiği faydadan çok daha yüksek bir bedel ödemesi sonucunda elde edilen) haksız kazanç ribâ değil midir? Bizim kapitalizme entegre olmuş Müslümanlara göre bir firmanın tekel gücüyle veya emek sömürüsüyle elde ettiği %200’lük kâr (arada bir alış veriş işlemi olduğu için) helâl iken, emekli Tahsin Bey Amca’nın emekli ikramiyesini yatırdığı tasarruf hesabından yıllık %10 faiz elde etmesi haramdır. Bu konu hakkında fetva makamı değilim, ama bunun enine boyuna tartışılması, iktisatçı, sosyolog ve fakihlerden görüş alınması gerekmektedir. Ancak bugün, İslâm’a uygun bir ekonomi deyince tek akla gelen faizsiz finans sistemidir. Peşinen söyleyeyim, faizsiz finans sistemi hem faydalıdır, hem dinin temel bakışına uygundur hem de bugünkü bankacılık sisteminden daha fazla üretime destek çıkacaktır. Ama bu “ribanın sadece faiz olduğu” anlamına gelmez, sadece “faizsiz çalıştığı için bazı finans firmalarının riba içinde olmadığı” anlamına da gelmez.
FAİZSİZ FİNANS SİSTEMİ MÜMKÜNDÜR
Bazı iktisatçılar “faizsiz finans sisteminin” imkânsız olduğunu, faizsiz finans kurumlarının aslında faizle çalıştıklarını ama bunu farklı şekilde isimlendirdiklerini söylemektedirler. Faizsiz Finans üzerine uzmanlaşan akademisyenler de, “murabaha” ve benzeri kavramlarla adlandırdıkları işlemlerde elde edilen vade farkının faize yakın olmasının normal olduğunu, çünkü her ikisinin de piyasada belirlendiğini ama farkın işlemin yapılış tarzında olduğunu söylerler. Nitekim, ilm-i fıkıh ribâyı vadeli işlemlerdeki vade farkından ayıran temel farkın, işleme konu olan faaliyetin İslâmî olması için muhakkak bir mal veya hizmet alış-verişine dayanması gerektiğini söylerler. Faizli ve faizsiz finans sistemleri arasındaki ikinci fark da kredi verenin kredi alanın faaliyetinde kâra ortak olup olmamasıdır. Faizli bankacılıkta kredi veren kurum veya şahsın, borç alanın hangi işi ne kadar kârla yaptığına bakmaksızın bir sözleşmeyle kendi alacağını garanti etmesi temel kuraldır. Faizsiz finans ise, bir kredi ilişkisinden ziyade bir ticari projeye ortaklık ilişkisidir. Dolayısıyla usulüne uygun yapılırsa faizsiz bir finans sisteminin kurulması mümkündür, bugün faizsiz finans işlemi yapan kurumlar bazı iktisatçıların dediği gibi bir kandırmaca içinde değildirler. Ana fark, faizsiz finans kurumlarının kazançlarını önceden garanti etmeyip, ortak oldukları projelerin kârına veya zararına da ortak olmalarıdır. Geleneksel bankacılık ve finans sisteminde, sadece kredilerin geri ödenmeme riski bulunurken, faizsiz bankacılık ve finans sisteminde hem kredinin geri ödenmemesi hem de borçlunun zarar etmesi riski bulunmaktadır.
FAİZSİZ FİNANS SİSTEMİNİN AVANTAJ VE DEZAVANTAJLARI
Dini hükümlerden bağımsız olarak (yani hangi işlemin helâl ve hangi işlemin haram olduğuna bakmaksızın) faizsiz finans sisteminin geleneksel faizli bankacılık ve finans sistemine göre çeşitli avantaj ve dezavantajları bulunmaktadır. İlk önce avantajları anlatalım:
a) Faizsiz finans sistemi piyasalarda rekabeti ve özellikle KOBİ’leri faizli finans sistemine göre daha kuvvetli bir şekilde destekler. Bu ise toplumsal refahın iyileşmesine katkıda bulunur.
b) Faizsiz finans sistemi, kredi ilişkisiyle değil ama doğrudan projeye ortaklık biçiminde çalıştığı için, ortak olunan firmaların faaliyetlerini daha iyi denetleme ve yönlendirme imkânına sahiptir; bu bağlamda, projelerine ortak olunan firmaların kârlılığını, iş performansını ve nakit akışını faizli bankacılığa göre daha olumlu etkiler.
c) Faizsiz finans sistemi, eğer etkin bir şekilde işletilirse, toplumsal üretim kaynaklarının (emek, sermaye, toprak ve girişim) iktisadi faaliyet alanlarına faizli finans sistemine göre daha etkin dağıtılmasını sağlar.
d) Faizsiz finans sistemi, başta İslâmi nedenlerden olmak üzere, çeşitli nedenlerle faizli finans sistemine girmeyen milyarlarca TL tutan fonların ekonomiye kazandırılmasını, atıl halden çıkmasına vesile olur.
e) Dünyada faizsiz finans sistemlerini talep eden ve büyük hacimli fonlara sahip olan Müslüman ülkelerden – özellikle petrol ve doğal gaz üreten ülkeler – gelebilecek dış fon ve yatırım imkânlarının değerlendirilmesini sağlar.
Bu sayılan avantajların yanında dezavantajları da bulunmaktadır:
i) Faizli bankacılık sistemine göre faizli bankacılık işlemleri –doğaları gereği – daha yüksek risk içermektedirler. Bu riskin firmanın nakit akışına etki etmeyecek düzeylere indirilmesi için alacak portföyünün faizli bankacılık sistemine göre daha etkin bir şekilde belirlenmesi gerekir.
ii) Projelerine ortak olunan firmaların daha sıkı denetlenmesi, işlemlerin her aşamasının kontrol edilmesi, finans işlemleri kadar reel sektör ticaretinin içinde de yer alınması, işlem maliyetlerini etkileyecek, istihbarat, risk yönetimi, kredi değerlendirilmesi gibi alanlarda daha fazla çaba sarf edilmesini gerektirecektir. Bu da, daha yüksek işlem maliyetleri anlamına gelir.
iii) Reel sektör firmalarına proje ortağı olunduğu için, reel sektör firmalarının karşı karşıya kaldığı her türlü maliyet de, doğrudan faizsiz finans kurumunun maliyeti haline gelecek ve riski arttıracaktır.
iv) Mevduat sahibi açısından da, faizsiz bankacılık sistemi faizli bankacılık sistemine göre daha fazla belirsizlik içermektedir. Tasarruflar karşılığında elde edilen gelirin değişken olması bir yana, finans kurumunun iflası halinde birikimlerin nasıl korunacağı, tasarruf sahiplerinin mağdur olmasının nasıl önüne geçileceği konusu tartışmalıdır. Çünkü özünde kâr-zarar ortaklığı olan müessese batarsa, mudilerin (hem kâra hem de zarara ortak olduğu gerekçesiyle) fonlarının büyük bir kısmının da havaya uçması söz konusudur. Geçmişte bu tür talihsiz olaylar yaşanmıştır. Bunun için kamu otoritesinin bu kurumların denetimine ve eşgüdümüne yönelik uzman kurullar oluşturması gerekir.
v) Faizli bankalar Merkez Bankası tarafından belirlenen zorunlu karşılık hesaplarına tâbidirler. Bu zorunlu karşılık hesapları faizle çalışmaktadır. Benzeri bir karşılık hesabının faizsiz bankalar için uygulanmasında karşılık hesabının getirisinin belirlenmesinde ortaya çıkan belirsizlikten kaynaklanan teknik bazı problemler oluşabilir. Bu ise Merkez Bankası’nın faizsiz bankaların yaratacağı kaydi para üzerindeki kontrolünü zayıflatabilir.
Bütün bunlarla birlikte, faizsiz bankacılık ve finans sektörünün Türk ekonomisine ciddi katkılar sağlayacağı kanaatindeyim. Burada esas olan avantajları koruyacak ve dezavantajları da sınırlandıracak kamusal kurum ve düzenlemelerin hayata geçirilmesi gerekliliğidir. Sağlam bir kamusal denetim ve şeffaf bir örgütlenmeyle faizsiz finans sektörü Türkiye’nin ekonomisinin büyümesine de olumlu katkılar sunacaktır
NORVEÇ NEDEN KÜRESEL BEŞERİ SERMAYE ENDEKSİNDE BİRİNCİ SIRADA?
YAYINLAMA: 01 Ekim 2017 - 23:20
Dünya Ekonomik Forumu’nun 2017 yılı Küresel Beşeri Sermaye endeksi yayınlandı. Bu endeksin en önemli özelliği ülkelerin sahip oldukları beşeri sermayeyi ne derece etkin kullandığını göstermesidir. İlgili endekse (https://www.weforum.org) adresinden ulaşılabilir. 18 Eylül tarihli Cumhuriyet Gazetesi’nde de Özlem Yüzak bu konuda yazmıştı. İsterseniz Sayın Yüzak’tan ufak bir alıntı yapalım, (imlâ ve anlam hataları Sayın Yüzak’ındır):
“Rapor, Türkiye’de her ne kadar ses getirmese de, çok önemli. Geleceğin işgücünün yeniden yapılanmasında ülke liderlerine ışık tutuyor. Ülkelerin yetenek kaynaklarını ölçümlüyor. Beşeri Sermaye Endeksi ise 130 ülkenin beşeri sermayesini 4 tematik boyutta (kapasite yani aldığı eğitim, bu eğitimin istihdama yansıması, know-how ve işgücü dolaşımı) 0 (en kötü) ila 100 (en iyi) arasında derecelendiriyor. Ve 5 farklı yaş grubunda ya da başka deyişle 5 nesilde değerlendiriyor. (0- 14), (15-24), (25-54), (55-64) ve (65 yaş ve üstü).
Biraz açalım:
Bir ülkenin beşeri gücünü belirleyen faktörler o ülkenin eğitim politikalarının topluma yansıması, kişilerin kazandıkları bilgi ve beceriler, bunların o ülkeye ve topluma katkısı, gelişen koşullara göre bu bilgi ve becerilerin yenilenme hızı...
Gelelim 2017 raporunun bizlere neler söylediğine...
- Ortalama olarak dünya kendi insan sermayesini yüzde 62 oranında kullanıyor. Başka bir deyişle, ülkeler kendi insan kaynaklarının yüzde 38’ini göz ardı ediyor ya da değerlendirmiyor. Yüzde 70’e çıkan sadece 25 ülke var. 50 ülkenin derecesi 60 ila 70 arasında. 41 ülke 50 ila 60 arasında. 14 ülkenin derecesi ise 50’nin altında.
- Bu 4 ölçekte de listenin ilk 10’una giren en başarılı ülkeler sırasıyla Norveç, Finlandiya, İsviçre, ABD, Danimarka, Almanya, Yeni Zelanda, İsveç, Slovenya ve Avusturya. Siz merak etmeden Türkiye’nin sıralamasını da söyleyeyim. 130 ülke arasında 75. sıradayız. Beşeri sermayemizin yüzde 60.33’ünü kullanıyoruz. Bu dünya ortalamasının altında. 4 tematik boyuta göre ise; kapasite alt endeksinde 2015 yılında 126 ülke arasında 68. sıradaydık ”
Sayın Yüzak’ın bahsettiklerini kısaca özetleyecek olursak dünya ülkelerinin sahip oldukları beşeri sermayeyi etkin bir şekilde kullanabilme, beşeri sermayeyi en uygun miktarda ve en uygun sektörde istihdam edebilme, sahip oldukları beşeri sermayeyi büyütme ve beşeri sermayenin ana sektörün haricinde alternatif sektörlerde de kullanılabilme kabiliyeti puanlanarak bir endekse tâbi tutuluyor. Bu endeks 0 ilâ 100 arasında değerlendiriliyor. Dünya’da bu endeksin ortalaması 62. En başarılı ülke Norveç ve Türkiye’nin 130 ülke arasında 75’inci sırada olması hiç de iç açıcı değil. Kaldı ki, 2015’te 68’inci sıradan 7 sıra gerilemişiz.
İlk on ülkeye bakıldığında Norveç, Finlandiya, Danimarka ve İsveç gibi dört İskandinav ülkesi bu sıralama içine girmiş. Daha ilginci, ilk iki sırada Norveç ve Finlandiya bulunmaktadır. Biz kendimize özgü ve kendi ihtiyaçlarımıza uygun bir eğitim sistemi oluşturmak amacında olan (veya olması gereken) bir ülkeyiz. Bugüne kadar gelen eğitim sistemimize küçük makyajlar atarak bir yere varamayız. Köklü bir değişim yapmamız gerekir. Bunun için de, bu işte en başarılı olmuş Norveç’e bir bakalım.
NORVEÇ EĞİTİM SİSTEMİ
Norveç Milli Eğitim Bakanlığı’nın raporlarına göre Norveç’te 7 sene ilkokul ve 3 senelik de Ortaokul eğitimi ile toplamda 10 senelik mecburi eğitim bulunmaktadır. İlk ve Ortaokullarda bizdeki eğitim müfredatının benzeri ders içerikleri bulunmaktadır. Ortaokuldan sonra Lise eğitimi başlamaktadır. Lise eğitimi 1976’ya kadar farklı özelliklere sahip okullar tarafından yürütülürken, 1976’dan itibaren tek bir merkezden yönetim ve eşgüdüm altına alınmıştır. Devletin belirlediği 3 senelik eğitim süresi çerçevesinde mecburi eğitimi tamamlayan öğrenciler genel liselere veya mesleki liselere kayıt olurlar. Genel Liselere kabul edilenler üç farklı programdan birini tercih ederler: “genel eğitim” programı, “spor ve beden eğitimi” programı ve “müzik, dans ve drama” programı. Meslekî eğitime kabul edilenler için ise 9 ayrı program bulunmaktadır. Bunların her biri iki senelik teorik eğitim ve bir senelik fiili çalışma ve staj dönemidir. Eğer sanayide bazı meslek lisesi öğrencilerine staj imkânı bulunamazsa, devlet ve öğrenim gördükleri okullar bu staj ve çalışma imkânını sağlamakla yükümlüdür. Lise eğitiminden sonra üniversiteye girişte bir sınav bulunmamaktadır. Dahası ilk, orta ve lise düzeyinde de bir sınav bulunmamaktadır. 2000’li yılların başından itibaren öğrencilerin yetenekleri, kişisel özellikleri ve okul başarıları göz önüne alınarak öğrencilerin kariyerleri hem bireysel tercihler hem de Norveç milli eğitiminin kurumsal yapısı tarafından ortaklaşa yönlendirilmektedir. Norveç’te ilk, orta ve lise düzeyinde eğitim büyük oranda kamu sektörü eliyle yürütülmektedir. Mevcut 7 üniversitenin tamamı devlet üniversitesidir. Dershaneden bozma – orada dershane de yok ya, neyse - veya yabancı ülkelerin fonları tarafından turuncu devrimlere lojistik destek olarak kurulmuş üniversiteler yoktur. Uzmanlaşmış 6 enstitüden sadece biri (o da Norveç Kilise’si ile bağlantılı Norveç İlâhiyat okuludur) özel okul statüsündedir. Bu arada Norveç Anayasası’na göre Norveç Krallığı Evanjelist Luteryen Kilise’ye bağlıdır. Bugün Norveç’te ortaokuldan sonra öğrencilerin bir üst okula gidebilmesi için öncelikle mezun oldukları okuldan bunu onaylayan bir belgeye ihtiyaçları vardır. Daha sonra kamu destekli özel bir eğitim-bilişim firması olan CONEXUS tarafından yürütülen interaktif ve çok boyutlu bir kişisel yetenek testine tabi tutulmaktadırlar, (ayrıntılı bilgi https://conexus.net sitesinden elde edilebilir). Öğrencinin önüne seçenekler konmakta ve o da tercihlerine göre okullara başvurmaktadır. (Ortaokuldan sonra her öğrencinin bir üst okula devam etmesi de zorunlu değil, ancak uygun olanlar seçiliyor.) Özellikle üniversitelerde mülâkatlar neticesinde hangi öğrencinin nereye kabul edilebileceği öğrenciye bildiriliyor.
Burada iki önemli nokta var: Birincisi, ağırlıklı olarak her aşamada devlet eğitimi bulunmaktadır, lisansüstü eğitim için kurulmuş 31 özel enstitünün 22’si de devlet tarafından fonlanmaktadır. İkincisi, bütün ülke bazında genel sınav uygulaması yoktur, bunun yerine anaokulundan doktoraya kadar çok planlı ve disiplinli bir eğitim süreci, öğrencinin her türlü kabiliyet ve becerisini değerlendiren bir raporlama sistemi öğrencinin kişisel tercihleriyle birlikte değerlendirilerek bir derecelendirme sistemi oluşturulmuştur.
ÜRETİMDEN KOPUK EĞİTİM, EĞİTİM DEĞİLDİR!
“Hocam, 5 milyonluk ülkede bunu yapmak kolay, sen bunu 80 milyonluk ülkede yap da görelim!”, diyen arkadaşları duyabiliyorum. Hemen size rakam vereyim: Türkiye’de 2017 yılı itibariyle 186 üniversite bulunmaktadır ve bunun 62’si özel üniversitedir. Ana okulundan liseye kadar yüzlerce birbirinden çok farklı müfredata sahip özel kolejleri (bunlar içerisinde yabancı lejyoner yetiştiren okullar kadar kafası dünyaya kapalı tarikat okulları da bulunmaktadır) de bunlara ekleyelim. 5 milyonda 7 üniversite 80 milyonda 102 üniversite eder. Devlet üniversitelerinin sayısının fazla olması yetmezmiş gibi bir de 62 özel üniversite bulunmaktadır. Kimin ne okuduğu, ne öğrendiği, üretime katma değerinin ne olduğu belli değildir. Öte yandan sanayide ara eleman (çırak, kalfa ve usta ile her türlü tekniker –iki yıllık ön lisans mezunları-) talebi çok yüksektir, işçilerin başında üretimi organize edecek adam kıtlığı çekilmektedir. Bu yüzden mühendisler ustabaşı ve tekniker gibi çalışmaktadırlar. Bunlar şanslı olanlardır. Çünkü birçok mühendisimiz, kendi alanlarında iş bulamamakta ve telefon operatörlerinin “call center’larında” çalışmaktadırlar. Ülkenin ihtiyaçları devlet tarafından ciddi ve planlı bir biçimde koordine edilmiş meslek liselerine ihtiyaç duyarken biz her tarafı üniversitelerle doldurduk. Sınavlarla çocukları papağanlara çevirdik. Başlamışken ihtiyaçlarımıza uygun tamamen yeni bir sistem kuralım. Bunu da cumaya bırakalım.
GÜNDEMDEN NOTLAR
YAYINLAMA: 05 Ekim 2017 - 23:25
Türkiye enteresan bir memleket… Üç yazı boyunca eğitim ve beşeri sermayeden bahsedelim dedik, gündem öyle bir doldu ve yazılacak o kadar konu çıktı ki, ben de “Gündeme dair kısa notlar düşeyim”, dedim bugün… Türkiye’ye nasıl bir eğitim sistemi gerektiğine dair görüşlerimi pazartesi paylaşacağım.
OVP – VERGİ ZAMLARI
Orta Vadeli Program açıklandı… OVP varsayımları ve hedefleri birbiriyle tutmayan, adeta aceleyle hazırlanmış gibi gözükmektedir. OVP’de önümüzdeki üç senede yüzde 5,5’luk bir büyüme hedefi konmuş, cari açığın düşeceği, bütçe açığının kontrol altına alınacağı ve USD kurunun 2020 itibariyle 4 TL civarında olacağı öngörülmüştür. Bir ülkede hem enflasyon, hem bütçe ve cari hesap açıkları bulunuyorsa, bu durumda ekonomiyi reel olarak büyütürken her üçünü aynı anda indirmek için deveye hendek atlatmak, şapkadan tavşan çıkarmak gerekir. Eğer bu enflasyon oranını, bütçe açığını ve cari açığı eş anlı olarak indirmek isterseniz kısa dönemde milli geliri düşürmeniz veya uzun dönemde büyüme oranını küçültmeniz gerekir. Çünkü büyüme oranı ne kadar yüksek olursa Türk ekonomisinin mevcut koşullarında (yani tüm üretimde yüzde 35, sanayi sektörlerinde yüzde 50 ve ihracatçı sektörlerde yüzde 60 ithal edilmiş yabancı ara girdiye dayalı yapı varsayımı altında) cari işlemler açığı da o kadar yüksek olur. Tek bir istisnası vardır: Büyüme ihracattaki ciddi bir artışla gerçekleşirse ve net ihracat pozitif değerde olursa, o takdirde cari açık düşeceği gibi hızla artan milli gelirle birlikte vergi gelirleri de artacak ve bütçe açığı kapanacaktır. İhracat da iki temel etkene bağlıdır: Kur düzeyi ve dış dünya talebi. Cari açık ve bütçe açığını aynı anda düşürebilecek ölçüde bir ihracat artışı yaratmak için ya TL’nin hızla değer kaybetmesi, ya dünya ekonomisinin bu üç sene ortalama yüzde 5 kadar büyümesi (ki en iyimser tahmin yüzde 3,5 kadardır DMD), ya da diğer ülkelerde Türk ürünlerine birden ciddi bir talep artışı olması gerekir. İçinde bulunulan savaş hali, terör faaliyetleri, Avrupa Çakma Birliği’nin belirsiz geleceği vb. etkenlerle dünyanın birden bu kadar hızlı büyümesi mümkün gözükmemekte, keza Türk mallarına dünyada birden ciddi bir talep artışının olması ve bunun 3 sene boyunca devam edebilmesi için gerekli olan hiçbir neden bulunmamaktadır. Geriye TL’nın reel değerinde hızlı bir düşüş olma ihtimali kalır. Yani, Dolar ve Avro’nun üç sene boyunca beklenenden daha hızlı artması beklenmelidir. Bu da OVP’nin dolar kuru hedefi ile uyuşmaz. Diyelim ki bütün olmazlar bir araya geldi ve TL değer kazanırken yüksek hızlı büyüme ve açıkların kapanması aynı anda gerçekleşti, o takdirde, enflasyonun yükselmesini durduramazsınız. Öyle ki, enflasyonun yıllık yüzde 10-15 bandında kalması bile mükemmel bir sonuç olarak karşımıza çıkabilir. Bu halde bir de, dolaylı vergilerin arttırılması, ÖTV, KDV ve MTV’ye fahiş zamlar bırakın OVP’yle uyumu, en basitinden İktisat 1. Sınıf talebesinin sahip olduğu bilgi düzeyiyle bile kabul edilemeyecek vahim bir hatadır. Sen tekelcilerden, rantiyelerden, faizcilerden, komisyonculardan, emlak spekülatörlerinden vergi alma / alama, sonra gel devletin yükünü çiftçinin, emekçinin, emeklinin, garibanın ve fukaranın omzuna yükle: Çakır’ın dediği gibi “Ne güzel İstanbul be!”
DÜŞÜK FAİZ – YÜKSEK KUR MODELİ
Sayın Cumhurbaşkanı bir çok alanda olduğu gibi ekonomide de tek başına bir mücadelenin içindedir, bir çok yetkili Sayın Cumhurbaşkanı’nın sözlerini kulak arkası etmekte ve kendi bildiklerini okumaktadırlar. Faiz meselesi buna bir örnektir. Türkiye, uzun yıllar boyunca yüksek faiz – düşük kur modeliyle yabancı tefeci ve simsarlara ciddi bir gelir aktarmıştır. AK Parti iktidarı ile birlikte belirlenen en büyük hedeflerden birisi de bu gidişe dur demekti. Hem içerde hem dışarıda mevzilenmiş üretmeden servet elde etmeyi hedefleyen asalak bir zümrenin Türk milletinin kanını emmesinin önüne geçmek gerekirdi. Bunun için görece düşük faiz ve yüksek kur rejimine geçilmesi elzemdir. İhracata dayalı hızlı bir büyümenin (sadece) başlangıcı böyle bir değişimi gerektirmektedir. Tabiî ki, her politikanın bir maliyeti olduğu gibi bu politikanın da kısa dönem maliyeti yüksek enflasyondur. Uzun dönemde bu politikanın köklü bir eğitim reformu ve büyük oranlı teknoloji yatırımları ile desteklenmesi gerekir. Cumhurbaşkanımız, bu hafta daha önce de belirttiği gibi, faizlerin yüksek olduğunu, bu vaziyette büyüme ve istihdamın yara alacağından bahsetti. Ama kimin umurunda: Merkez Bankası ve Maliye Bakanlığı’nın idare-i maslahatçı bürokratları, ekonomi medyasının finans kapitale göbekten bağlı “Beyazlatılmış Türkleri” ve Türkiye’deki holding bankacılığı sistemi kulaklarını tıkamaktadır… Bu çarpık yapının ifşa edilmesi gerekir.
BEYAZLATILMIŞ TÜRKLERİN KARA YÜZÜ
Adana Büyükşehir Belediye’sinin düzenlediği film festivalinde sunucu hanımlardan biri, birçok uluslararası ödül almış ve son dönem Türk sinemasının önemli değerlerinden biri olan yönetmen Semih Kaplanoğlu’nun elini sıkmadı, sırtını döndü… Sonra da twitter hesabından şöyle bir açıklama yaptı: “Eşitler arası bir selamlaşma ve yakınlaşma ritüeli olan el sıkışmayı; kendinden olmayanları ötekileştirenle, fakiri zengine böldürenle, güçlüleri tutup zayıfları hor görenle yapmayı reddediyorum. Yüreğime ve sevgiye düşman olanla, gözlerim ve ellerim dost olamaz.” Dinime küfreden bari Müslüman olsa… Buradan Sayın Kaplanoğlu’na sesleniyorum: “Hiçbir sanatsal üretimi olmayan, DJ’likten bozma bir sunucunun sizin elinizi sıkmaması sizi üzmesin. Ayinesi iştir kişinin lâfa bakılmaz… Siz tabiî ki kendinizi herhangi bir sanat eserine emek vermemiş bir sunucu ile eşit görmemelisiniz… Cahil ve görgüsüz bir kadının, kültür ve sanat dünyamıza hakim olan türedi bir zümrenin gözüne girmek için sizi hedef seçmesi, sizin emek ve eserinizin değerini düşürmemektedir. Müsterih olunuz.”
METAL FIRTINA VE YENİDEN SADABAT PAKTI
Yanılmıyorsam 2004 yılıydı… Timaş yayınlarından çıkan ve Orkun Uçar ile Burak Turna tarafından yazılan Metal Fırtına kurgu romanı 2007-8 yıllarında Kuzey Irak ve Suriye üzerinden ABD’nin Türkiye’yi işgal etmesini ve Türkiye’nin emperyalist güce karşı vatan savaşını anlatmaktaydı. Romanın sonunda başta Rusya olmak üzere bölge ülkelerinin işbirliği, Başbakan Erdoğan ve kahraman Türk ordusu ve milletinin inançlı direnişi ile emperyalist güç bertaraf ediliyor ve Başkan Bush görevinden alınıyordu. Gerçek çoğu zaman kurgu gibi olmaz. Şimdi de farklı şekilde cereyan ediyor… Evet, bir vatan savaşı veriyoruz. Hiç kuşkusuz bu savaşı ABD ve hempalarına (PKK, FETÖ, IŞİD, vatansız ve kimliksiz iş birlikçiler ve bir kısım “Beyazlatılmış Türkler”) karşı veriyoruz… Savaş 2008’de Ergenekon ve Balyoz’la başladı, MİT Başkanı’nın tutuklanma teşebbüsü, Gezi Ayaklanması, 17-25 Aralık Yargı Darbesi, Kobani Ayaklanması, Hendek Savaşları ile devam etti ve 15 Temmuz İhaneti ile zirveye çıktı. Sonra Cumhurbaşkanı’nın liderliğinde Türk Ordusu PKK’yı hendeklere gömdü, FETÖ’cü hain ve casusları Türk milleti ordusuyla beraber bertaraf etti, Fırat Kalkanı harekâtı ile Amerikan Koridoru’nu kesti. Emperyalist gücün kışkırtmasıyla ilk önce Katar enterne edilmeye çalışıldı, karşılarında Türkiye’yi buldular. Sonra Kuzey Irak Fitnesi çıkarıldı… Bugün Türkiye, Rusya, İran ve Irak aynı cephededir… Daha önce bir yazımda yazdığım gibi yeni bir Sadabat Paktı’na doğru emin adımlarla gidilmektedir. Emperyalist Güç hızla mevzi, zaman ve kuvvet kaybetmektedir. Ve ABD başkanının suyu ABD’ de ısınmaktadır. Romanın kurgusu daha uzun bir zaman diliminde olsa da gerçekleşmektedir. Neden sonu da benzemesin?
Neyse… Laf lafı açıyor… Pazartesiye görüşürüz.
YENİ BİR EĞİTİM SİSTEMİ
YAYINLAMA: 08 Ekim 2017 - 23:10
Bir ülkenin eğitim sistemi, o ülkenin beşeri sermayesini oluşturmak amacını güder. Tabiî ki, eğitim sistemine bugün yapılan harcamalar üretim kapasitesine yarın etki yapacaktır. Dolayısıyla, bir ülkenin bugünkü eğitim sistemi gelecekteki üretim kapasitesini belirleyen ana etkenlerden birisidir.
Eğitim sistemi ülkenin içinde bulunduğu üretim biçiminin devrine, niteliğine ve büyüklüğüne göre değişir. Örneğin, Ortaçağ’da eğitim bir kamu hizmeti değil lüks hizmet sayılırdı. Çünkü insanların büyük bir kısmı tarım ekonomisinde işçi olarak kaba fizikî emek kullanımı için istihdam edilirlerdi. Bir avuç azınlık aristokrat veya bürokrat ile din adamı ve ulema sınıfları eğitim alırdı. Bu eğitim de kişiye özeldi, kitlesel değildi. Bir okul diploma vermez, ama o okulda okuyan öğrenciler geçtikleri her ders için bir diploma (icazet) alırlardı.
Sanayi ekonomisiyle birlikte, zaman içinde artan bir hızla, eğitimin kitleselleşmesi ihtiyacı büyüdü. Bunun sebebi, en basit fabrika işçisinin bile, sanayinin etrafında kurulduğu şehrin yaşama kurallarına uygun bir eğitim alması, en azından okuma yazmayı bilmesi ve basit hesaplar yapabilmesi gerekliliğiydi. Zaman içinde, sanayi ekonomisi geliştikçe ve toplumsal ilişkiler karmaşıklaştıkça toplam emeğin içinde zihnî emek kullanımı da artmaya başladı. Avukatlık, doktorluk, mühendislik, muhasebecilik, halkla ilişkiler, moda tasarımı ve benzeri işkollarında istihdamın standartlaşması ihtiyacı ortaya çıktı. Milli sermaye birikiminin olduğu bu süreçte, o milli sermayenin neden olduğu şartlara binaen ortaya çıkan milli devletler de milli eğitim programlarını oluşturdular. Artık kişisel özellik ve yeteneğine bakmadan, insanlar, belli bir “makul vatandaş – makul emekçi” formatında milli eğitim sistemleri tarafından üretilmekteydiler. Kitlesel üretim, kitlesel eğitimi getirmişti. Aynı zamanda eğitim hizmeti artık normal bir kamu hizmeti olmuştur.
Dijital teknolojinin gelişmesi iki temel noktada eğitimin de yeniden şekillenmesi gerekliliğini ortaya çıkardı: İlk olarak, yüksek teknolojinin sağladığı sınırsız iletişim olanakları mevcut üretim kollarında daha yüksek teknolojili makinalar ve daha yüksek oranda zihnî emek kullanımını zorunlu kılmaktadır. İkinci olarak, esnek üretim sistemi ile birlikte üretilen ürünlerin çeşitliliği artmış ve üretim kitlelere genel yönde değil, farklı tercihlere sahip kişilere özel yönde değişmiştir. Bu iki olgunun neticesinde hem mevcut insan kaynağının potansiyel beşeri sermayesini büyütmek hem de bu beşeri sermayeyi çeşitlendirmek gerekmektedir. Esnek üretim sistemi kişiye (öğrenciye) özel bir eğitim sistemini getirmektedir. Ancak eğitim hizmeti öğrenciye özel olmasına rağmen artık zorunlu bir kamu hizmeti durumundadır.
Türkiye eğitim sistemini nasıl değiştireceğini konuşuyor. Burada kısa dönem düzenlemeler ile uzun dönem stratejilerin ayrı ayrı değerlendirilmesi gerekir. En öncelikli nokta, eğitim hizmetinin artık normal değil zorunlu bir kamu hizmeti olmasıdır. Ayrıca, eğitim sisteminin uygulanacağı işgücü kitlesinin hacmi de önem kazanmaktadır. Bununla birlikte, nihai amaç olarak toplam emek içinde daha yüksek oranda zihni emek kullanabilen ve beşeri sermayesi üretim sektörlerine göre çeşitlenebilen bir işgücü stoku hedeflenmelidir. Belirlenecek yukarıdaki hedefe göre de, eğitimin daha öğrenciye özel, kişisel yetenek ve kabiliyetlerini de değerlendirebilecek bir forma dönüşmesi iktiza etmektedir. Bütün bunları yazarken, unutulmaması gereken bir husus da, eğitim sisteminin bizatihi kendisinin bir üretim süreci içermesi ve bu süreçte kullanılacak işgücünün de (eğitim sektörü emekçileri) yeni ihtiyaçlara göre şekillendirilmesi gerekmektedir.
BİR EĞİTİM REFORMU ÖNERİSİ
Eğitim reformu önerimi ara başlıklar altında sunacağım. 5000 sayfalık bir raporu bir sayfaya kısa kısa notlar halinde sığdırmaya çalışacağım:
A- Eğitimde Köklü Bir Değişim İçin Ana Strateji ve Geçiş Süreci
Eğer eğitimde köklü bir değişim yapacaksak (ki yapmayacaksak, sadece mevcut sistemi makyajlayacaksak bu yazıyı çöpe atalım; DMD) bu hemen bir günde olacak iş değildir. Burada bahsettiğimiz çağdaş ve üretken bir ekonominin ihtiyacı olan eğitim sistemi nihai hedefimizdir. Ancak buna geçiş için asgari 6 yıl azami 10 yıla ihtiyaç vardır. Sistem tasarlanır, pilot uygulamalara geçilir, mevzuat hazırlanır ve bu geçiş sürecinde de yeni bir öğretmen ordusu yetiştirilir. Geçiş Sürecinde, mevcut yapı yavaş yavaş dönüştürülürken, aksaklıklarda asgariye indirilmeye çalışılır.
B- Eğitimin Kamu Hizmeti Niteliği ve Özel Okul Furyasının Sonlandırılması
Eğitim kamu hizmetidir. Bunun anlamı, eğitimin ağırlıklı devlet eliyle verilmesi, özel okulların profesyonel eğitimcilerin elinde ve sıkı bir devlet denetiminde olması demektir. Özel okulların bazı spesifik alanlar dışında yaygınlaşmasının önüne geçilmesi gerekir. Milletin genelini temsil etmeyen çıkar grupları ve her türlü dini cemaatin eğitimden ivedilikle el çektirilmesi gerekir. Ancak, kamu sektörü vatandaşa tatminkâr bir eğitim hizmeti sunamadığı için özel eğitime talep yükselmektedir. O yüzden eğitimde kamulaşma eğitim reformunun en son aşamasında uygulanmalıdır. Eğitimin öncelikle bir kamu hizmeti olarak değerlendirilmesi fırsat eşitliği için olmazsa olmaz şarttır.
C- Norveç Gibi 5 Milyonluk Değil, 80 Milyonluk Bir Ülkede Eğitim Sistemi
Türkiye devasa bir ülkedir. 80 milyon nüfusa sahiptir. Böyle hacimli bir nüfus için eğitim sisteminin performans, başarı, ölçme ve değerlendirme ihtiyaçları hiç sınav olmadan düşünülemez. Bu yüzden Norveç örneği Türkiye gibi büyük ve heterojen nüfuslu ülkelerde uygulanamaz. İlk-orta düzeyde sınav olmaması makuldür ancak lise aşamasında bir genel düzey belirleme sınavı zorunludur. Yine Üniversite sınavı da, ABD’de SAT sınavında olduğu gibi tek aşamalı bir genel düzey belirleme sınavı şeklinde tasarlanabilir. Ancak okula yerleştirmede bu sınavın tek kriter olmaması da önem arz etmektedir.
D- Ezberci Değil Sorgulayıcı, Sürü Üyesi Değil Özgüvenli Bireyler İçin Bir Eğitim Sistemi
28 Şubat Süreci’nden bu yana son 20 yılda, öğrenciler standartlaşmış test sorularını en az hata ile cevaplamaya hazırlanan birer yarış atına dönmüşlerdir. Bu maalesef genel Türkçe bilgisinden matematiğe, sanatsal ve sportif kabiliyetlerden topluma entegrasyon konusuna kadar hiçbir noktada yeterlilik arz etmeyen (istisnalar kaideyi bozmaz), hiçbir mesleki birikimi olmayan sürü üyeleri yetiştirmektedir. Eğitimin amacı bu değildir. Genel kültür sahibi, okuduğunu anlayan, kendini ifade edebilen ve en önemlisi liseden mezun olduğunda rahatlıkla üretim sürecine katılabilecek asgari mesleki donanım sahibi bireyler amaçlanmalıdır.
E- Belli Bir Yaşam Tarzına / Tüketim Kalıbına Göre Değil, İleri Bir Üretim Sisteminin İhtiyacına Uygun Bir Eğitim Sistemi
Maalesef Türkiye’nin Batılaşma süreci gibi onun doğal sonucu olarak eğitim sistemi de üretimin ihtiyaçlarına göre değil, devlete hakim olan görüşe uygun “makbul vatandaş” yetiştirmek üzere planlanmıştır. Bu II. Mahmud’dan bu yana böyledir. Onun için siyasetimiz de üretim üzerinden değil, yaşam tarzları üzerinden örgütlenmiştir. Bu da, her dönemde, toplumun farklı kimlik gruplarına bölünmesine ve toplumsal kutuplaşmaya yol açmıştır. Eğitimin Türkiye’nin uzun dönemli büyüme ve kalkınma planlarına uygun nitelikli işgücü yetiştirme amacıyla yeniden örgütlenmesi gerekir. Bırakın insanlar istediği gibi yaşasın, istediğini tüketsin. Ancak üretime katılımın, milli çıkarlara uygun olması için, eğitim sisteminin de üretim hedeflerine göre örgütlenmesi gerekir. Çözüm basittir ve bir o kadar da zordur: Lise bazında eğitimin en az yüzde 60’ının Meslek Lisesi temelinde şekillenmesi gerekir. Ne belli bir meslek lisesinin genelleştirilmesi (İmam Hatipleşme) ne de ağırlıklı düz liselerin ihdas edilmesi üretime katkı sunacaktır. Hedef nettir: Liseden mezun olan herkes iş bulabilsin!
F- Kişisel Yetenek ve Becerileri Baskılayan Değil Ortaya Çıkaran Bir Eğitim Sistemi
Bugün hem iletişim hem de veri değerlendirme teknolojileri çok ileri bir düzeye gelmiştir. Modern psikolojideki gelişmeler, insanların doğuştan gelen yetenek ve becerilerinin ve kişilik özelliklerini yansıtan karakterlerinin sınıflandırılmasına imkân vermektedir. Bu yüzden, her öğrencinin daha ilk okuldan itibaren düzenli aralıklarla zekâ, özel ve genel yetenek ile karakter-kişilik testlerine tabi tutulması, kendi özelliklerini geliştirebilecek özel eğitim programlarına tâbi olması ve eğitim hayatı boyunca öğrencinin kendi özellik, birikim ve yeteneklerine uygun işlere yönlendirilebilmesi mümkündür. Yahu, 15’inci asırda Osmanlılar bunu yapmış, bu kadar teknoloji ve imkânla biz mi yapamayacağız? Yeter ki, böyle bir dönüşümü hedefleyelim ve irade gösterelim.
G- Mesleki Bilgiyle Donamış Bir Öğretmen Ordusu Nasıl Üretilir?
Bütün bunlar gökten zembille gelmeyecektir. Türkiye böyle bir sisteme geçmek istiyorsa, o takdirde, bu sistemi işletecek öğretmenlere ihtiyaç vardır. Öğretmenler ise, 4 senelik her hangi bir üniversite eğitiminden sonra 15 günlük bir formasyonla yetişmez. Öğretmenlerin, daha liseden itibaren öğretmen olarak yetiştirilmeleri gerekir. Nerede II. Abdülhamid’in açtığı muallim mektepleri, nerede Atatürk’ün, Mustafa Necati’nin ve Cumhuriyet’in idealist kuşağının bin emekle kurduğu öğretmen liseleri? Yeni eğitim sisteminin en önemli ve vazgeçilmez unsuru, öğretmen liseleri olacaktır. Bunların süratle fiiliyata geçirilmesi gerekir.
Yine yerimi aştım… Ama çok şükür yazıyı tamamladım… Cumaya görüşürüz…
DAVRANIŞSAL İKTİSAT, HOMO ECONOMİCUS VE RİCHARD THALER
YAYINLAMA: 12 Ekim 2017 - 23:20
2017 Nobel İktisat Ödülü’nü Richard Thaler aldı… Business HT web sitesinden alıntılayalım:
“İsveç Kraliyet Bilimleri Akademisi, 2017 Nobel Ekonomi Ödülü'nü, davranışsal ekonomi alanındaki katkılarından dolayı Richard H. Thaler'a layık gördü.
Akademi, Thaler'ın çalışması için "Sınırlı rasyonellik, sosyal tercihler ve irade eksikliği gibi insan özelliklerinin bireysel kararları ve piyasa sonuçlarını nasıl etkileyeceğini göstermiştir" açıklamasını yaptı.
Açıklamada ayrıca, "Bireysel kararların psikolojik ve ekonomik analizleri arasında köprü kurmuştur" ifadesi yer aldı.
Ödülün açıklanmasının ardından gazetecilere yaptığı açıklamada Thaler, araştırmasının en önemli etkisinin "Ekonomik ajanların insanlar olduğu ve ekonomik modellerin bununla işbirliği yapması gerektiğinin farkına varılması" olduğunu söyledi.
Davranışsal ekonomi ve finansın yanı sıra karar verme mekanizmaları üzerine yaptığı çalışmalar ile tanınan 72 yaşındaki Thaler, çalışmalarında, ekonomide yaygın olarak kullanılan "herkesin rasyonel ve bencil olduğu" varsayımı yerine daha "insani" olabileceği varsayımına yer veriyor.
Thaler'in "adalet" üzerine çalışması ise tüketici endişelerinin şirketlerin yüksek talep dönemlerinde fiyat yükseltmesini durdurabileceğini savunuyor. Ancak bu, maliyetlerin yükseldiği dönemlerde geçerli değil. 72 yaşındaki profesörün araştırmaları, insanların kısa vadeli dürtülerine nasıl yenik düştüklerini, bu nedenle yaşlılık dönemleri için plan yapamadıklarına ışık tutuyor.”
(http://www.businessht.com.tr/guncel/haber/1665444-nobel-ekonomi-odulu-nu-kazanan-isim-richard-h-thaler-oldu )
Buradan anladığımız Thaler’ın egemen iktisat anlayışının temel taşlarından olan “Homo Economicus – İktisadi İnsan” kavramına sistem içinden ciddi bir eleştiri getirdiğidir. Daniel Kahneman, Herbert Simon, Robert Lucas, Jr gibi ünlü iktisatçılardan etkilenen Thaler çok sayıda makale kaleme almış ve “Quasi-Rational Economics”, “The Winner’s Curse: Paradoxes and Anomalies of Economic Life”, ve “Advances in Behavioral Finance” eserlerine imza atmıştır.
Batı düşüncesinin temeli, ele alınan sorunun en küçük bileşenlerine ayrılarak çözümlenmesi ve sonra bu bileşenlerin birleştirilerek nihai çözüme ulaşılmasına dayanır. Bu tümevarımdır. Ancak teknolojik, toplumsal ve kültürel değişimlerin yaşandığı kırılma ve yeniden oluş dönemlerinde (ki biz bunun tam göbeğinde yaşıyoruz) olayların genel akışını görmek çok daha büyük önem arz etmektedir. Bugün gerek egemen iktisat bakış açısı gerekse onun kendi içinden çıkan muhalifleri ele aldıkları iktisadi olguyu atomlarına (yani birey davranışına) indirgeyerek oradan toplumsal davranışa yönelik genellemeler yaparlar. Thaler’ın çalışmaları da böyledir. Sorunu insanın bireysel davranışının yanlış önermelerle tanımlanması ile açıklamaktadırlar. Onlara göre Homo Economicus var olması imkânsız olan hayali bir insandır. Gözlemlere dayanarak gerçek insan davranışının, karar alma süreçlerinin pek de akılcı olmadığı ya da egemen iktisattaki akılcılığa dayanmadığı ve gerçeği daha iyi yansıtan bir insan varsayımıyla iktisadi meseleleri daha iyi açıklayacağımızı savunurlar. Bana göre de Homo Economicus insan davranışı için bir ölçü kabul edilemez… Ancak öncelikle “Hocam, nedir bu Homo Economicus?” diye soranlara kısaca açıklayayım:
Homo Economicus hayatta elde ettiği faydası sadece maddi servet ve tüketime bağlı olan, bencil, çıkarcı, eldeki bütün bilgiyi kullanarak kendi maddi menfaatini en yüksek düzeye çıkarmaya çalışan hipotetik bir insan tipidir. Homo Economicus’un hiçbir toplumsal aidiyete, ahlâki değere ve tarihsel mirasa sahip olmayan bir nevi robota benzediği söylenebilir. Bütün toplumsal hayatı ve iktisadi olguları bu hipotetik ve gerçekte olmayan insan tipine dayanarak açıklamaya çalışmak da o kadar uçuk ve hayali bir çaba olacaktır. Bu robot benzeri insanın hareketlerini kısıtlayan tek etkenin kendi bütçesi yani cebindeki para olduğunu da söyleyelim. Yine de, iktisadi olmayan kültürel, tarihi, sosyolojik ve coğrafi etkiler modele tıpkı bütçe kısıtı gibi eklenebilir.
Davranışsal iktisat yaklaşımı Homo Economicus ile gerçek dünyadaki olguları açıklayabilmemizi engelleyen en temel etkeni çok özel durumlar için tanımlanan soyut fayda fonksiyonunun niteliklerinde aramaktayken, aslında insanı akılcı olmayan, duygusal ve tepkisel davranışlara yönlendiren kendi bireysel psikolojisinden çok içinde bulunduğu toplumun atmosferi, kültürü, gelenekleridir. Çoğu insan toplum içinde aidiyetini oluşturan toplulukların peşinde bir sürü üyesi gibi hareket eder. Kendi menfaatlerini soğukkanlı bir akılcılıkla hesaplayacağına, içinde bulunduğu topluluğun hareketini sorgusuz kabullenir ve ona uyar. Bu, davranışsal iktisadın dayandığı psikoloji biliminden çok sosyoloji ve antropoloji bilimlerinin açıklamasına muhtaç olan bir alandır. Ne yazık ki, sosyoloji ve iktisadın ortaklığı başında Atlantik merkezli emperyalist gücün bulunduğu dünya düzeninin savunucularını rahatsız edecek bir bileşimdir. Belki de, Nobel ödülü de bu yüzden verilmiştir.
“Hocam, ne olacak yani ha sosyoloji ha psikoloji; ikisi de insanı incelemiyor mu? Aralarındaki fark nedir?” diye sorduğunuzu duyar gibiyim. İnsan bireylerinin davranışlarını belirleyen kanunlar ile insan topluluk ve toplumlarının davranışlarını belirleyen kanunlar farklıdır. Psikoloji insan bireylerinin davranışlarını incelerken Sosyoloji insan toplum ve topluluklarının hareket kanunlarını inceler. Bunu basit bir örnekle anlatayım: Bir balonun hareketini düşünün. Balonun altındaki havayı ısıttığınızda, onun içindeki hava molekülleri dört bir yöne hareket eder. Birbirlerine çarpar ve yön değiştirirler. Ancak balon bütün olarak yukarı doğru hareket eder. Toplumları oluşturan temel değerler balonun etrafındaki çeper gibidir. Toplumu (balon örneğinde hava moleküllerini) bir arada tutar. Bireyler ise hava molekülleri gibidir. Her bir birey çok farklı yönde hareket edebilir, ama önünde sonunda toplumun genel hareketine katılır. Psikoloji moleküllerin hareketini araştırırken, sosyoloji balonun hareketini açıklamaya çalışır. İşte bize modelde rasyonel / akılcı gelmeyen ancak güncel hayatta bütün gerçekliğiyle var olan iktisadi davranışlar, Homo Economicus’un bireysel tercihlerinin modelde yanlış olarak tanımlanmasından değil, ancak insanı etkileyen, tarihi, kültürel, dini ve toplumsal olguların (yani balonun hareketinin) hiç dikkate alınmamasından kaynaklanmaktadır.
Biz sosyal bilimciler genelde müspet bilimcilere göre pek talihli sayılmayız. Elimizde her zaman ve mekânda geçerli olabilecek, standartlaşmış kanunlar yoktur. İncelediğimiz toplumsal gerçek hakkında tam bilgiye sahip değilizdir. Ünlü fıkradaki bir fili tanımlamaya çalışan körler gibi gerçeğin bir kısmını açıklamaya çalışırız. Biz tam açıkladık derken gerçek değişir, gerçeği belirleyen kurallar değişir. Elimizde müspet bilimlerde olduğu gibi tam kontrol altındaki ortamlarda deney yapabilmek ve ilgilendiğimiz gerçekle ilgili verileri birinci elden almak mümkün değildir. Bu yüzden milyonlarca farklı etkenin bileşkesinden oluşan tarihsel verilere dayanırız. En iyi ihtimalle, belli bir yakın tarihteki iktisadi ilişkileri yaklaşık olarak tanımlayabilir ve belli varsayımlar altında geleceğe yönelik çıkarımlar da bulunabiliriz. Ancak… Öyle zamanlar vardır ki, dünyanın fay hatları kırılır, tarihin çarkları farklı yönde dönmeye başlar, başlar ayak olur ayaklar da başlar… Bu anlar sosyal bilimciler için Allah’ın nimetidir. Adeta dünya ve insanlık canlı bir laboratuvara döner. Şu an da öyle bir andır. 1946 yılında kurulan, milyonlarca insanın sırtından, emeğinden ve alın terinden çalınarak devşirilen bir imparatorluk, bütün kurumları, sınırdaki uç beylikleri, onu yaratan iktisadi ve sosyal ilişkiler ağı ve en önemlisi kendi şartları içinde tanımlanmış ahlaki normları ile beraber büyük çatırtılar içinde parçalanmaktadır. Kasabanın Şerifi Mr. Trump çöküş sahnesinin baş komedyeni olarak çöküşün başladığını göstermektedir. Yıkılan Batı’nın Harikalar Dünyası, şapkadan tavşan çıkaran madrabazlığıyla Kapitalizm ve iki yüzlü Batı siyasetidir. Bir binanın yıkılması kolaydır, ama yenisini yapmak çok zaman ve çaba gerektirir. Belki biz Batı’nın nihai çöküşünü görmeyeceğiz ama çocuklarımız ve torunlarımız yıkılan kötülükler imparatorluğunun molozları arasında kalacaktır. Biz sosyal bilimcilerin öncelikli ödevi, bu çöküş başlamadan önce yeni bir dünya tasarımı sunabilmektir. “Bütün insanlık için daha eşitlikçi, daha paylaşımcı, daha adil ve daha dayanışmacı bir küresel toplum nasıl kurulabilir?”, sorusunu cevaplamak içinse piyasa profesyonellerinin hangi karakter yapısı ile daha iyi üçkağıt çevirebileceğini araştırmak, bireylerin tüketimden elde ettiği faydanın asimetrik bir yapı içerip içermediği veya bireylerin ne derece kumarbaz olup olmadığı gibi nişteki konulara girmek bir yarar sağlamaz. Küreselleşmenin hem uluslar arasında hem de her bir ulus içinde yarattığı eşitsizlikleri, değişen iktisadi yapıdaki sınıfsal ilişkileri, etnik ve dini ihtilafları ve bunlara yol açan iktisadi etkenleri çok yönlü analize tâbi kılmak gerekir. Ama “Gücün Karanlık Tarafı” ve onun akademik dünyadaki uzantıları bu tarz sistem dışı çalışmaları görmezden gelmektedir. İşte 2017 İktisat Nobel Ödülü de Richard Thaler’a belki de bu yüzden verilmiştir. Hayırlı olsun, ödülü afiyetle yesin.
Pazartesi, çok renkli bir konuya Kasabanın Şerifi ile Türkiye’nin kapışmasına değineceğim.
GÜCÜN KARANLIK TARAFI VE İMPARATORLUĞUN ÇÖKÜŞÜ
YAYINLAMA: 15 Ekim 2017 - 23:20
Tam hatırlamıyorum ama, sanırım 1989 yılı Diriliş Dergisi nüshalarından birinde gündeme dair yazısında Sezai Karakoç mealen şöyle yazmıştı: “ABD kapitalizmi ve Sovyet komünizmi birbirinin zıt ikizidir. Her ikisi de birbirine ilaçtır, birbirinin yaşama sebebidir. Biri yıkılırsa diğerinin de yıkılması mukadderdir. “ Doğru söze ne hacet… Gerçi benim o zamanki çocuk muhayyilemde (15 yaşındaydım) Yeniçeri kılıklı modern silahlarla donanmış Türk askerleri hem Washington’a hem de Moskova’ya bayrak dikiyorlardı ama uzun zaman içinde çok farklı dinamiklerle de olsa, Üstad’ın dediği doğrulanmaktadır. Şu an içinde yaşadığımız keşmekeşi gözünüzün önünde canlandırın: Milli devletlerin iç savaşlara boğulması, az gelişmiş ülkelerden gelişmiş ülkelere yasadışı iş gücü göçü, dünya ekonomisinin ve ayrı ayrı ulus devletlerin finansman sağlamak için bir avuç tefeciye bel bağlaması, bazı bölgelerde zenginlik ve refahın bolluğundan dolayı hafakanlar basan insanlar intihar ederken diğer bazı bölgelerde açlık, hastalık ve cehaletten kitlesel ölümlerin olması, dünyanın ciddi bir iklim değişikliğine doğru gitmesi, fiziki emeğin yerini gitgide hızlanan bir oranda robotların alması, ve benzeri… Kıyamet alametleri gibi değil mi? Aslında, her toplumsal, siyasi ve teknolojik dönüşüm sürecinde buna benzer yakınma ve serzenişler yapılmıştır. İnsanlar arasında geçmişe hasret (nostalji) ve yabancı gördüklerine düşmanlık artmıştır. Bugün olan şey de budur…
ABD soğuk savaş döneminde, ki 45 yıl sürmüştür, bütün güvenlik örgütlenmesi ile iktisadi ve sosyal düzenini Sovyet tehdidinin varlığı üzerine kurmuştu. Aynı şey Sovyetler için de geçerliydi… NATO ittifakı ile IMF ve WB gibi iktisadi kurumların desteği kapitalist blokta millî devletler arasında belli bir iş bölümü ve uzmanlaşmaya sebep olmuştu. Aynı durum daha sert ve daha disiplinli bir idare altında Varşova Paktı ülkeleri için de geçerli idi. ABD kapitalist blokta güvenliği sağlarken, SSCB’de Varşova Paktı’nda güvenliği sağlamaktan sorumluydu. Güvenlik kavramı ile her türlü para, sermaye, bilgi ve iş gücü akışının tek merkezden idare edilmesi ve ülkelerin kendilerine biçilen rolün dışına çıkmasının engellenmesi kastedilmekteydi. Yani ABD daha babacan bir başçavuş rolünde iken, SSCB eli sopalı sert bir başçavuşu andırmaktaydı… Batı ittifakı içinde uluslararası iş bölümünün ülkemize biçtiği rol ise bir tahıl ve asker deposu olmak yönündeydi. Eğer Türk milleti sanayi mamulleri talep ederse Türkiye’nin bunları üretmesine gerek yoktu; Avrupa ve Amerika’dan ithalat yapılacaktı. Türkiye’nin iktisadi bağımsızlığı anlamsız bir istekti, gün komünizme karşı iş birliği zamanıydı. Yeter ki, Türkiye ilk Sovyet saldırısını 3 gün boyunca göğüslesin… Aydınlarımız bu bakış açısıyla yetiştirildi: Atatürk’ün “istiklâl-i tam” ilkesi gericilikti, medeni dünyanın (!) bir parçası olmalıydık. Eğitilmiş aydınlar arasında Türk’e dair ne varsa küçük görülür, Anadolu’ya ait kimlik değerleri düzeltilmesi gereken kusurlar olarak kabul edilirdi. (Bu aydın sözünü oldum olası kabullenemedim; aydın kelime itibarıyla başka bir ışık kaynağı tarafından aydınlatılmış anlamına gelir. Kendisi ışık saçmayan bir kişi veya kurum mu beni aydınlatacak? Ben Azeri kardeşlerimizin “ziyalı” kavramını tercih ederim, kendisi ışık kaynağı olmak anlamında…) Bugün kendilerini “Beyaz Türk” olarak tanıtan “Beyazlatılmış Türkler” işte o günden kalmadır. Bu gayr-ı milli zümrenin bir kısmı –ismi lazım değil- bazı localarda devşirilirken bir kısmı da eski medreseden bozma kıraathane ve kültür evlerinde Cumhuriyet düşmanı olarak tedrisattan geçmekteydi. Hepsinin arkasında da ABD gizli servisi CIA örgütlenmesi yer almaktaydı… İşte bu ahval ve şerait içinde, Türkiye ne zaman kendi başına hareket eder ve bağımsız kalkınma politikası geliştirmeye çalışırsa “okyanus ötesinden” gelen talimatla “zinde kuvvetler” yönetime el koyardı. Şirazeden çıkmanın ölçüsü SSCB’yle yakınlaşmaktı.
Batı bloku içinde ABD, tıpkı Türkiye’de olduğu gibi ekonomik ambargo ve darbeler kanalıyla düzeni sağlarken SSCB doğrudan Kızıl Ordu ile müdahale ederdi, (bkz. Macaristan ve Çekoslovakya işgalleri). O günler güzel günlerdi. Ne zaman ki, Doğu Bloku yıkıldı, ABD’de problemler de o zaman başladı. ABD devasa bir ordu beslemekteydi, bunun arkasında da yine devasa bir silâh sanayi vardı. ABD içinde bazı türedi tipler eşitlik ve özgürlükten, barıştan bahsetmeye başlamışlardı. Ordunun küçültülmesini savunuyorlardı: Aslında haklıydılar, artık korkacak bir komünizm yoktu. Diğer yandan ABD dış politika stratejisi kıtasal ölçekte ittifaklarla kendisi büyüklüğünde bir rakibi enterne etmek amacıyla planlanmıştı. Üniversitelerde ortaya atılan tezler, yapılan araştırmalar hep bu ana hedefi destekler mahiyette idi. Ama soğuk savaş bittiğinde bütün bu analizler çöpe atılmak zorunda kalmıştı, çünkü artık ortada büyük bir düşman kalmamıştı. Tam bu sıralarda, 1970’lerin sonundan itibaren gelişmeye başlayan bilgisayar teknolojisi hızla iktisadi yapıyı değiştirmeye, hem de iletişim imkânları sınırsızlaşmaya ve paranın küresel dolanım hızı artmaya başlamıştı. ABD artık bırakın dünyanın yarısını kontrol etmeyi, kendi parasını ve kendi enformasyonunu kontrol edemez hale gelmişti. Bir düşman vardı muhakkak, bir yerlerde olmalıydı, ama ABD devleti o düşmanı göremiyordu. Üstüne üstlük, SSCB’nin yerine kurulan ve küçülen Rusya bile ABD karşısında el pençe divan duruyordu. Para, enformasyon ve sermaye nasıl tekrar kontrol altına alınacaktı, ordu nasıl küçültülecek ve yeni dış politika stratejisi neye göre kurulacaktı? Bu sorular, aslında, SSCB yıkıldığında ABD’nin de bilinen yapısının hiçbir gerekçesinin kalmadığını ve yeni bir ABD kurulmasının gerektiğini vurgulamaktaydı: Pekiyi, ABD’nin büyük sanayi baronları, tefeci kurumlar, şahin generaller bu işe ne diyecekti? Cevabı almakta gecikmedik.
Birinci Körfez Harbi, Yugoslavya’nın bölünmesi, İkinci Körfez Harbi, Afganistan Savaşı, Libya ve Suriye Savaşları… Turuncu devrimler ve Arap Baharı… ABD düşman olarak önemli doğal kaynaklara ve stratejik konumlara sahip milli devletleri belirlemişti. Bunu İslâmi Terör ve Haçlı Seferleri jargonuyla süsledi; geniş enerji kaynaklarına sahip milli devletler genelde İslam dünyasındaydı. Bu şekilde, hem küreselleşmenin ana unsuru büyük uluslararası firmaları hem de kendi ekonomisi içindeki konvansiyonel sanayi sektörünü memnun edebilecekti. ABD küreselleşme dalgasını yöneterek bir dünya imparatorluğuna dönmeye çalışıyordu… Ancak, bugün görüyoruz ki, ABD’nin hesabı tutmamıştır. Tek kutuplu bir dünya imkânsızdı, mümkün olmadı ve mümkün de olmayacaktır. Peki bu yenilginin sebebi neydi?
Her şeyden önce ABD’nin bütün iktisadi, siyasi ve asgari yapılanmasını dönüştürmesi hem maliyetli idi hem de içeride lobilere sahip birçok kurumun muhalefetine yol açıyordu. İkinci olarak, ABD’nin sırtına bindiği küreselleşme dalgası diğer devletler kadar ve belki de daha fazla ABD’yi tehdit ediyordu. İlk başlarda fark edilmeyen bu etki 2008 kriziyle birlikte birden ortaya çıktı. Üçüncü olarak, küreselleşme milli devletleri zayıflattığı kadar onları tepkisel politikalara itmekte, bu ise her ülkede ciddi milli devlet ve milli ekonomi yanlısı hareketlerin kuvvetlenmesine yol açtı. Dördüncü olarak, evet ABD küreselleşmenin kendi liderliğinde tek kutuplu bir dünyaya götüreceğini hesaplamıştı ama aynı zamanda küreselleşme Çin’in rejimini yıkmadan dönüştürerek kontrollü bir kapitalizmle bir dünya ekonomi devi olmasına da yol açtı. Beşinci olarak, ABD’nin önemli bir uzantısı olarak planlanmış AB projesi Almanya’nın yeni bir Kutsal Roma Germen İmparatorluğu’na dönüşmesi ve Atlantik bağımsız bir güç olarak yükselmesine yol açmıştı. Altıncısı, soğuk savaş döneminde ABD’nin uzaktan kumandasında olan Türkiye gibi ülkeler de artık bağımsız politikalar gütmeye başladı. Üstüne üstlük küreselleşmenin ABD’ de belli sektörlerde yarattığı işsizlik ve üretimsizlik ırkçılığın, bağnazlığın ve ayrılıkçılığın tohumlarını ekmekteydi.
Bugün ABD, kendi çırağı Darth Vader tarafından öldürülen Sith Lordu İmparator Darth Sidious’a benzemektedir. Kendi yaygınlaştırdığı ve gücünü yoğunlaştırmak için desteklediği küreselleşme sonunda ortaya çıkan Çin ve Almanya gibi güçler iktisaden ABD’yi sınırlamakta, küreselleşme ABD’nin iç siyasi dengelerini bozmakta ve bunun sonucunda Çöküş Sahnesinin baş komedyeni Kasabanın Şerifi sahne almaktadır. Gücün Karanlık Tarafı böyledir, öfke, nefret, ihtiras ve açlıkla güçlenir ama bunların sonucunda ortaya çıkan şüphe, vesvese ve korku da sonu ve çöküşü başlatır. ABD korkmaktadır, özellikle de Türkiye’den…
Cumaya kadar “Güç Sizinle Olsun.”, (tabi ki aydınlık taraf!)…
"GÜCÜN KARANLIK TARAFI" NASIL ÇALIŞIR?
YAYINLAMA: 19 Ekim 2017 - 23:20
-Korku “Karanlık Tarafa” giden yoldur. Korku öfkeye götürür. Öfke de nefrete… Nefretin sonunda da acı çekilir… Efendi Yoda, Jedi Üstâdı
Dünyaca ünlü Star Wars serisi, aslında, doğu mistisizminden alınmış bir çok tema taşır. Bir nevi İran menşeli düalizm ile Ortadoğu’nun kadim (ta Asur’a kadar giden) Mesih Kültü’nü (buradaki Mesih kurtarıcı kişilik olarak Anakin Skywalker’dır) bir bilim kurgu hikâyesine yedirmiş bir senaryoya dayanır. İlk üç film tam bir Amerikan propaganda şaheseriydi. Sith Lordları ve “Karanlık Taraf” baskıcı / zalim / despotik Sovyetler’i ima etmekteydi. Jedi’lar ve “Aydınlık Taraf” da, merhum Cumhurbaşkanı Demirel’in veciz ifadesiyle “Hür Dünya İttifakı’nı” temsil etmekteydi. Sonraki üç film ise olayların başlangıcına götürdü seyirciyi… Zalim ve karanlık Sith Lord’larının galaksiyi nasıl ele geçirdiğini anlattı.
Yukarıda Efendi Yoda’nın bilinen bir sözü bulunmaktadır ve bir kişinin “Karanlık Taraf’a” nasıl geçtiğini anlatır. İkinci seriyi izlediğimizde “Karanlık Taraf’ın” yöntemini de anlarız… Fakat, başka bir şey daha anlarız: Sith Lordlarının çalışma tarzı, “hür ve medeni dünyanın” çalışma tarzına benzemektedir. Yani, aslında bize Sovyetler karanlık taraf diye anlatılırken gerçekte karanlık taraf tam da onların karşısındaki ittifakmış. Burada da korku anahtar kelimedir. Korku özü itibariyle kaybetme korkusudur: İnsan ancak sahip olduğunu kaybedebilir, sahip olmadığı bir şeyi kaybedemez. İnsanın sahip olduğu eşya, zaman içinde ona sahip olmaya başlar ve insan o sahip olduklarına bağımlı hale gelir. Öyle ki, onları kaybetme olasılığı insanı dehşete ve öfkeye sürükler. Dünyaya öfke, topluma öfke, çevresine ve ailesine öfke… En nihayetinde kendisine duyduğu öfke… Bu bir sonraki aşamada nefreti getirir, kendisinin sahip olmadığı eşyaya sahip olanlara duyulan nefret… Bu da sonunda çatışma ve acı getirir. Kişiliği ve değerleri kırılmış kişi, artık nefret dolu ve en ilkel duygularının esiri olarak “Karanlık Tarafa” kayar… Anakin Skywalker bu şekilde Darth Vader’a dönüşür…
Kapitalizm de tam bu şekilde çalışır. Atlantik merkezli emperyalist gücün varlığının temeli de kapitalizmdir. Bireysel mülkiyet ve kitlesel tüketim insanlarda sahip olma ve sahip olunana bağlanmaya yol açar. Bugün kim cep telefonsuz yapabilir ki? Veya TV’siz? Veya bulaşık makinası, mikro dalga fırın ve mutfak robotu olmadan gelinleri nikâh masasına oturtabilir misiniz? Bu sahip olunana bağımlılık onları kaybetme korkusunu da beraber getirir. Sahip olduğu gücü, serveti ve itibarı kaybetmek pahasına bugün hangi Ademoğlu kendi yaradılışından kaynaklanan erdemlerinden ve ilkelerinden vaz geçmez? Maalesef çok azımız. Çünkü sahip olduğumuz güç, servet veya itibar olmadan yaşayabileceğimizi düşünemeyiz. Bu da yozlaşmamıza ve bize sahip olduklarımızı verdiğini sandığımız sisteme biat etmemize yol açar. İşte “Gücün Karanlık Tarafı” bizi böyle avuçlarına alır: “Aman efendim, sırası mıydı şimdi bu kadar yüksek perdeden konuşmanın?” “Amerika’yla kavga etmek bize mi düştü?” “Ya döviz kaçarsa, ya AB bizi reddederse?” “Aman, PKK’ya ses çıkarmayalım, Barzani’yle iyi geçinelim, zaten Kürt Devleti kurulacak! ABD çok kararlı…” “Nükleer santral çok yanlış, hele Rusya’yla birlikte kurarsanız, ne deriz biz ‘Medenî Dünya’ya’?” “Üçüncü Köprüye ne gerek vardı?” “Biz barışçıyız, silah sanayi kurulmasına karşıyız!” “Her yerde FETÖ ve herkes FETÖ’cüymüş; insanlar mağdur ediliyor. Yazık!” ”Bu ve benzeri cümleleri Amiral Gemilerinden, “Endişeli Muhafazakârlardan” ve “Tatlı Su Solcularından” bol bol dinledik son günlerde. Hatta bazı iktidar partisi mensuplarından “Sırası mıydı şimdi icat çıkarmanın? Ne güzel iş çeviriyorduk Erbil’de… Reis de fazla oluyor artık.”, dendiğini işitmekteyiz. Sırf bireyler mi bu haldedir? On yıllar boyunca Hür (!) Dünya İttifakındaki ülkelerde iktidarlar ellerindeki iktidarı kaybetmemek için ABD’nin suyuna gittiler, haraç ödediler… Biraz diklenen olursa ya darbeyle, ya ekonomik krizle ya da skandallarla cezalandırıldı. İşte “Gücün Karanlık Tarafına” giden yol da, “Gücün Karanlık Tarafının” hakimiyeti de bu kaybetme korkusuna, etrafımızdaki dostlarımıza düşman olmamıza ve bir araya gelememize bağlıdır. Sabık Başbakanı’mızın deyimiyle “Kak Mesut” ve avanesinin başına gelenler bugün bu korkuların abartılı olduğunu göstermektedir. Kak Mesut’u ilk satan Kasabanın Şerifi olmuştur. Çünkü şunu unutmayalım: En büyük Sith Lordları bile önce kendi çıkarını düşürür ve zoru görünce hemen yolunu değiştiriverir.
Pazartesi yazımda ABD’nin en çok Türkiye’den korktuğunu yazmıştım. Türkiye’nin ne askeri gücü ne de ekonomik gücü ABD’yi ürkütmez, heyecanlandırmaz bile. O halde nedir bu korkunun sebebi? “Gücün Karanlık Tarafı” Türkiye’den endişe etmektedir çünkü:
• Türkiye yıllar boyunca bu bölgede Atlantik Paktı’nın saf ve iyi kalpli askeri olmuştur. Türkiye’nin ikamesi olacak bir güç de bulunmamaktadır. Bu yüzden, Türkiye’yi kaybetme tehlikesi doğunca paniğe kapılmışlardır. Baskı ve şantajla yola getirmeye çalıştılar, başaramadılar. Belki şiddeti arttırarak bir müddet daha deneyebilirler ama bu saatten sonra da Türkiye’yi baskıyla yıldıramazlar.
• Türkiye bütün bir İslam Dünya’sının, Balkanlar’ın, Türk Dünyası’nın ve ezilen milletlerin üzerinde manevi ve psikolojik etkiye sahiptir. Eğer bu ülkelerde korkuya dayanan “Karanlık Tarafın” gücünü kıracak bir aktör varsa, o da, Türkiye’dir. Bu yüzden Türkiye’den korkmaktadırlar.
• “Gücün Karanlık Tarafı’nda” kural bir Sith Lordu’nun kendi çırağı tarafından öldürülmesidir, çıraklıktan ustalığa geçişte son sınav budur. Eğer ABD emperyalizmiyle onun silah ve yöntemleriyle mücadele edilirse “Gücün Karanlık Tarafı” kaybetmez, ABD’yi yenseniz bile “Karanlık Tarafın” yeni lideri siz olursunuz. İşte Türkiye, alternatif bir dünyanın şekilleneceği tarihi birikime ve dünya görüşüne sahip olduğu ve bunlara dayanarak Batı Emperyalizmini kendi temellerinden sarsabilme gücüne sahip olduğu için ABD korkmaktadır.
“Allah’ını seversen Hocam, ‘Ayranı yok içmeye…’ derler adama, Türkiye’nin hangi alternatif sisteme ön ayak olabileceğini sanıyorsunuz?” dediğinizi duyuyorum. Buna cevabım var, ama bu uzun bir meseledir. İsterseniz “Aydınlık Tarafın Yolu” ve Türkiye’nin (olması gereken) tercihini pazartesiye bırakalım. Hayırlı Cumalar…
KARANLIK TARAFIN SON ÇIRPINIŞI: İRAN VE TURAN SAVAŞI KIŞKIRTICILARI
YAYINLAMA: 22 Ekim 2017 - 23:25
“Luminuous beings are we, not this crude matter… / Işıktan varlıklarız biz, değiliz sadece kaba maddeden…” Efendi Yoda, Jedi Üstâdı… Star Wars Episode V: Empire Strikes Back / İmparator
Cuma günkü yazımda “Karanlık Taraf” olarak tanımladığım Batı Emperyalizminin hem yaşamak hem de egemenliğini yaymak için uyguladığı ilkeleri açıklamıştım. Bu ilkeler Star Wars serisindeki karanlık Sith Lordları’nın da güçlerinin sırrını vermekteydi: Korku – Öfke – Nefret - Çatışma
Batı Emperyalizmi de kendi varlığını devam ettirmek ve egemenliğini yaymak için şu ilkelere dayanmaktadır: Bölmek İçin Düşman Et - Böl ve Yönet - Parçala ve Yut
Bunun karşılığında “Aydınlık Tarafın” temsilcileri olan Jedi’ların felsefesi üç düstura dayanır: Sahip Olmaktan Vazgeç – Kendin İçin Değil Başkaları İçin Çalış – Paylaş. Bu ilkelerin Batı Emperyalizmine karşı çıkan ülkelere yansıması ise şu şekilde olmalıdır: Bölge Ülkelerinin Birbirinin Egemenliğine Saygılı Olması – Bir Ülkenin Bütünlüğünün Komşularının Bütünlüğüne Bağlı Olması – Gücün ve İktidarın Paylaşılarak Büyümesi.
Bugün Irak ve Suriye sahasında “Aydınlık Tarafın” zafere daha yakın olduğu, bu zaferin barış ve huzuru sağladığı görülmektedir. Öte yandan, yine görülmektedir ki, “Karanlık Taraf” hızla mevzi kaybetmektedir. Planları bir bir boşa çıkmaktadır. Bunun sebebi İran – Türkiye İttifakı merkezinde Rusya, Irak ve Suriye devletlerinin bir araya gelmesidir. Bu ittifak o kadar hızla güçlenmektedir ki, ABD’nin en önemli iki müttefiki İsrail ve Suudi Arabistan Rusya’ya yanaşmaya çalışmaktadır. Batı İttifakının kadim merkezi Avrupa’dan “Türkiye düşmanı atmosfere” karşı yeni yeni sesler yükselmekte, ABD ile ilişkiler sorgulanmaktadır. Pekiyi, Sith’ler (ABD ve hempaları) bu durumda ne yapacaktır; teslim bayrağını mı çekecektir? Hayır… Her zaman ki taktiklerini uygulayarak bölge ülkeleri ittifakını dağıtmaya çalışacaktır ve hatta bu işe çoktan başlamıştır. Bu operasyonun bir de sloganı vardır: İran emperyalizmi…
KARANLIK TARAFIN SON ÇIRPINIŞI: İRAN - TURAN SAVAŞI
M.Ö. 700 yıllarında Pers Şahı Kuruş’tan (Cyrus) 17 Mayıs 1639 Kasr-ı Şirin Anlaşması’na kadar İran ve Türkiye coğrafyasındaki ülkeler sürekli savaşmışlardır. Bu savaşların sonunda kazanan hep diğer coğrafyalardaki ülkeler (çoğunlukla da Batı Emperyalizmi) olmuştur. İran ve Türkiye’nin bölgesel meselelerde karşılıklı istişareye dayalı bir düzen geliştirmeleri, birbirlerine saygı ile birlikte iş birliği içine girmeleri halinde ise her ikisi de kazanırken emperyalizm kaybedecektir. Amerika’yı yeniden keşfetmeye gerek yoktur. Aydınlık Taraf’ın yolu açıktır: Bölge ülkeleri birbirinin toprak bütünlüğü ve egemenliğine saygı duyacaklar, bölge dışı güçlere ve o güçlerin tezgâhlarına birlikte direnecekler, kültürel ve ekonomik işbirliğini geliştirecekler. Nerede o çok korkulan IŞİD? En fazla IŞİD’çi temizleyen ordu TSK’dır. Nerede “Koalisyon Güçleri”? Nerede PeKeKe’nin “çevreci - feminist özgürlük (!) savaşçıları”? Bu sorularımıza tabiî ki cevap verilememektedir ama bazı sesler yükselmekte, görüşler paylaşılmaktadır. Bazı “endişeli muhafazakâr” arkadaşlar Haşd-i Şabi denen örgütün vahşeti, İran’ın sinsi yayılmacılığı, Rusya ve Çin’in otokratik ve baskıcı yönetimleri gibi bazı temel temalara dayanarak Türkiye’nin İran tarafından tehdit edildiği, Rusya’nın Türkiye’yi uydulaştırmaya çalıştığı, aslında Rusya ve İran’ın her an ABD’yle anlaşıp Türkiye’yi satabileceklerinden bahsetmektedirler. Türkiye’nin zinhar Batılı demokrasilerden ayrılmaması, onlar ne istiyorsa vermesi, onların lütfettikleri ile yetinmesi gerektiğini söylüyorlar. Hatta bir zamanların sıkı devrimci İslamcılarından birisi de Türkiye’nin güvenliğinin Kak Mesut ve avanesine bağlı olduğunu söyleyebilmektedir.
Bazı “endişeli muhafazakâr” arkadaşlar, “liboşlar”, “sol liberaller” (o da ne demekse, DMD), “PeKeKe’nin katılımcı kantonal demokratları”, FETÖ’cü hainler ve bazı Sünni görünümlü Selefî İslamcı “aydınlatılmışlar” tarafından dile getirilen ana argüman şudur: “Türkiye Kerkük’ü Kürtlere bırakmadı da ne oldu, Kerkük İran’ın oldu.” İkinci bir argüman da şudur: “Türkiye IŞİD’e karşı savaştı da Haşdi Şabi ne olacak? Onlar da Şii IŞİD’i”. Burada sanki şu söylenmek istiyor: “Türkiye yayılmacı emelleri olan bir Cumhuriyet ve Kerkük’ü almak istiyor ama Cumhurbaşkanı ve Hükümet’in enayice politikaları yüzünden burayı İran ele geçirdi”. Bu söylemlerde bulunan zevatın bir kısmı da eskiden beri ünsiyetleri olduğu için doğrudan Sayın Cumhurbaşkanı’na laf söylemezler ama ima ile laf çaktırırlar. (Bu da münafıklık alametidir, mü’min kişi doğru bildiğini dosdoğru söyler, DMD.) Pekiyi işin aslı nedir? Bir, Türkiye Cumhuriyeti Devleti hiçbir komşusunun toprak bütünlüğünü tehdit etmez. Bu yüzden Irak Ordusu’nun kendi ülkesinde asayişi sağlaması ve “Kak Mesut” ve avanesini olmaları gereken yerlere sürmesi Türkiye Cumhuriyeti için bir endişe vesilesi olamaz. Irak’ta yaşayanlar Irak milletinin birer mensubudur, Türk Milletinin değil! İki, Haşdi Şabi Irak Merkezi Hükümeti’nin topladığı ve yine Irak Hükümeti’nin isteğiyle İranlı subayların eğittiği milis teşkilatıdır, Kerkük’e giren birliklerin ezici çoğunluğu Kerküklü Şii Türkmen ve Araplardan oluşmaktadır. Bunlar kendi vatanlarını ABD’nin eğitip donattığı IŞİD ve PeKeKe’ye karşı savunmaktadırlar. Yani Irak’ın toprak bütünlüğü için savaşmaktadırlar. Üç, bizdeki vatanperver yazarlar İran yayılmacılığına değil, bölge ülkelerinin toprak bütünlüğünün korunması ve “Karanlık Taraf’ın” temsilcisi Emperyalist Gücün yenilgisine sevinmektedirler. Yukarıda bahsettiğim kesimlere mensup arkadaşlar, eğer meseleyi yanlış anlamadılarsa “Karanlık Taraf’ın” yenilgisine üzülmektedirler! Ben şahsen böyle olmadığını düşünüyorum, herhalde meseleyi bu yanıyla görememişler veya idrak edememişlerdir.
Oyun çok açıktır: Emperyalist güç bölgede kaybetmektedir ve bunun sebebi bölge ülkelerinin ittifakıdır. Hedeflerini gerçekleştirmek için yapması gereken de İran ve Türkiye ittifakını bozmaktır. Merak etmeyin, Türkiye de İran da farkındadır ki, birbirlerine muhtaçtırlar. Çünkü emperyalist güç art arda ikisini de parçalamak istemektedir. Bugünkü Türkiye’nin duruşu hem milli menfaatlere, hem bölge jeo-politiğine, hem de Atatürk’ün temel dış politika ilkelerine uygundur. Ama kendini “çağdaş, barışçı ve emperyalizm karşıtı” olarak tanıtan “solumsular” ile “ittihad-ı İslâm ve Orta Doğu’nun birliği” fikrinin taraftarı olarak gösteren “endişeli muhafazakâr ve liberal İslâmcıların”, bir CIA projesi dahilinde Orta Doğu’yu parçalama planlarının oyuncağı olduğu net olan Kak Mesut ve avanesi ile “çevreci-feminist” PeKeKe ile birlikte saf tutmaları düşündürücüdür. Ben yine de bunu onların saflığına veriyorum.
“AYDINLIK TARAFIN” ZAFERİ VAHŞİ KAPİTALİZMİN YENİLMESİ İLE GERÇEKLEŞİR
Türkiye’nin ve bölge ülkelerinin önünde sonunda bölgede barışı tesis edeceğini ve Kasabanın Şerifi’nin de tası tarağı toplayıp ordusunu geri çekmek zorunda kalacağını düşünmekteyim. Ama bu, emperyalizme karşı kazanılmış sadece bir muharebe olacaktır. Harp sürmeye devam edecektir. Emperyalizmle mücadele onların silahlarıyla yapılırsa ve savaş kazanılırsa, sadece emperyalizmin yüzü değişecektir. Dünya çapında emperyalizmin yenilebilmesi için mevcut iktisadi sistemin açmazlarının sorgulanması, dünyada eşitsiz gelir ve servet dağılımı ile geri kalmış ülkelerin kalkınmasına destek olunması, küresel finans kapitalin kontrol altına alınıp belki de yeni Bretton Woods sistemine gidilmesi gerekir. Ülkemiz içinde emperyalizmin etkisinin kırılması için gerekli olan temel şartlar ise öncelikle bölgeler arası gelişmişlik farkları ile sınıflar arası gelir ve servet farklarının azaltılması, çocuklarımızı gelecek olan bambaşka dünyaya hazırlayacak yepyeni bir eğitim politikası, ülkemizin kalkınma hedeflerinin açık olarak belirlenip bütün politikaların bu hedeflere endekslenmesi ve bütün kurumları ile sosyal devletin ihyası gerekmektedir.
Alternatif bir dünya nasıl kurulabilir? Bu konuda bir müddet yazmaya devam edeceğim; ancak… Yazının başında Efendi Yoda’nın bir sözünü paylaştım. Evet, bizler salt kaba maddeden yapılmış değiliz, ışıktan varlıklarız. Özümüz ışıktır, o ışık da Allah’ın nurunun yansımasıdır. Emperyalizmin kurduğu bu çok katmanlı dünyada insanlar basit maddi ihtiyaçları için yaşamakta, o maddi ihtiyaçlara kendi muhayyilelerinde gerçekte sahip olduklarından daha fazla değer atfetmektedir. Emperyalizmin yalanlardan kurulu dünyasını reddedip değiştirmeden irade ve özgürlüğümüze ulaşamayız, irade ve özgürlüğümüze ulaşmadan da, kendi özümüz olan ışığı gerçek anlamda idrak edemeyiz. Hem bir bütün olarak insanlığın, hem de tek tek bireyler olarak bizlerin kurtuluşu bu savaşın sonucuna bağlıdır.
BAZI NOTLAR VE YENİ BİR BRETTON WOODS SİSTEMİ
YAYINLAMA: 30 Ekim 2017 - 00:00
TEBRİK
Öncelikle bütün okuyucularımın Cumhuriyet Bayramını kutluyorum. Atatürk’ün dediği gibi: “Türkiye Cumhuriyet’i ilelebet payidar kalacaktır.”
* * *
GÜNDEMDEN KISA KISA NOTLAR
Cuma günü zorunlu bazı sebeplerden dolayı sizlerle beraber olamadım. Bu arada önemli gelişmeler oldu. Bizim memleket çok enteresan diyordum ama dünya da bir o kadar enteresan olmaya başladı. İsterseniz öncelikle kısa kısa bunlara değinelim.
Katalonya bağımsızlık ilan etti. Tabii sevinçleri bir gün bile sürmedi. İspanya hükümeti yüzde yüz haklı olarak ve yasal yetkilerini kullanarak Katalonya yönetimini feshedip bir kayyum atadı. Burada önemli olan İspanya ya da Katalonya yönetimlerinin politikaları değil, AB politikası idi. AB, Katalonya’ya hiç yüz vermedi, Yassıada’da Menderes’i yargılayan Salim Başol misali sert bir hakim pozlarında İspanya’nın yanında yer alacağını bildirdi. Her zaman bahsettiğimiz iki yüzlü ve kaypak tavrını da burada gördük. Tabii sırada İspanya ve Fransa Bask bölgeleri meselesi, Korsika ve Sardinya adası meselesi, İtalya’da Lombardiya meselesi, Almanya’da Bavyera meselesi, Belçika’da Valon ve Flaman bölgeleri meselesi ve İngiltere’de Galler, İskoçya ve K. İrlanda meseleleri vardı. “Nerede Avrupalı hiper demokratlar? Nerede katılımcı demokrasi aşıkları? Nerede halklara özgürlük ve halkların kardeşliği diyen çakma solcular?” Konu Türkiye olunca hepsi aslan gibi kükrerler maşallah, ama tehlike kendi kapılarını çalınca fare olup kayıplara karışırlar.
Irak güçleri, Peşmerge ve PKK’yı sürmeye devam etti. Katalonya gibi bir başka bağımsızlık referandumu daha sükut-ı hayalle sonuçlandı. Irak merkezi güçleri Türk sınırındaki sınır kapılarını ve tartışmalı bölgeleri ele almak için Kak Mesut’un güçleri üzerine gitmeye devam ediyor. ABD’den arayı bulmak amaçlı demeçler veriliyor ama işin gideceği yer belli oldu: Yeni bir Sa’dabat Paktı. Bunu daha önce yazmıştım. Burada belirtmem gereken bir husus da, Araplar da yükselen bir milliyetçiliğin olduğu ve bunun da hedefinde önce Kürtlerin bulunduğudur. Biz Türkler olarak böyle bir duyguya sahip değiliz, çünkü Türkiye Cumhuriyeti vatandaşı bir Kürt ne kadar Kürt’se ben de o kadar Kürt’üm, ben ne kadar Türk’sem o da o kadar Türk’tür; ama Arapların bakışı Suriye ve Irak’ta tamamen farklıdır: onlar Kuzey Suriye ve Kuzey Irak’taki Kürt kökenlileri “vatan haini” ve “işgalcilerin işbirlikçisi” olarak görmektedirler. Bu da daha problemli günlerin Orta Doğu’yu beklediği anlamına gelir.
Suudi Arabistan “ılımlı İslâm’a” geçeceğini duyurdu. Bu haber beni ilk önce şaşırttı sonra da güldürdü. Öyle ya, İslam’ın dünyadaki en katı, bağnaz ve yoz yorumuna sahip olan 19’uncu yüzyılın namlı eşkıyalarının çocuklarını, dünyanın düz olduğunu savunan alimlerini, peygamberin mezarını bile ziyaret etmeyi “Şirk” olarak tanımlayan din polislerini, bütün dünyada selefi İslam anlayışını yayan ve bu anlayıştaki terör örgütlerine oluk oluk para akıtan Suudi Krallığı’nı bir anda unutacağız ve “Ay şekerim ne güzel, Suudi’ler de laik ve Atatürkçü oldu!” diyeceğiz… Bu pek mümkün değildir. Olan şudur: Kral Selman Erdoğan gibi “diklenmeden dik durmaya” çalışma eğiliminde iken Kasabanın Şerif’i geldi, tehdit etti ve haraç istedi. Haraç olarak milyarlarca dolarlık silah alımı gerçekleştirildi. Ama bu yetmezdi… Saray içi darbeyle Amerikan yanlısı bugünkü Veliaht Prens koltuğa oturdu, uygun bir zaman içerisinde tahta da kurulacaktır. 100 küsur Selefî – Vehhabi imam görevden atıldı. Ve sonra gelen açıklamalar… Batının Karanlık Yüzü, Türkiye’nin (ve tabiî Irak ve Suriye’nin) kaybedilmesi ihtimaline karşı ikinci bir mevzii belirliyor B Planı olarak: Körfez Ülkeleri - Suudi Arabistan – Ürdün – İsrail – Mısır… Olay bundan ibarettir.
Akşener’in İYİ Parti’si kuruldu… Kurulduğu anda kurmalı yay gibi iktidar yandaşı gazetecilerden ve Maocu-Kemalist-Türkçü (o da nasıl oluyorsa, garabetin daniskası, DMD) refikimizden salvolar başladı… Kadının ne Amerikan ajanlığı kaldı, ne FETÖ’cülüğü, ne de Proje Liderliği… Muhalif cephe ise Türklüğün kurtarıcısı, Atatürk’ün kızı, çağdaş demokrat lider diye taltif etti… Tabiî ki bu yazılar da ilmî bir analizden yoksundu. Bence İYİ Parti çok abartıldı… Logosundan tutun parti programına, Meral Hanım’ın sade suya tirit konuşmasına kadar öyle ahım şahım bir şey ortaya koymadı. Hele Türkiye’nin vatan savaşı verdiği bu dönemde Türk Milletinin ve Devletinin öncelikleri başta güvenlik olmak üzere çok farklı noktalardayken 2000’li yılların başındaki sorunlara atıf yapan bir parti gibi göründü bana… İYİ Parti’den iktidar adayı olmaz, Proje Parti hiç olmaz… Olsa olsa Türk siyaset hayatının güzide ama mütevazi partilerinden biri olur… Vesselâm.
***
YENİ BİR BRETTON WOODS SİSTEMİ
Geçen pazartesi günkü yazımda Batı Emperyalizminin hakimiyetinin temel sebebinin diğer ülke ve toplumların bu hakimiyeti sorgusuz bir şekilde kabul etmeleri olduğunu söylemiştim. Bu farz-ı muhal “iman etmiş gibi” adanmışlığın sebebi, Batı Sisteminden sebeplenen egemen sınıfların sahip olduklarını kaybetme korkusu ve geniş kitlelerin bu sistem dışında başka bir hayat tarzının olmayacağına inandırılmalarıdır. Burada küresel sermayenin uzantısı görsel medyanın yarattığı algının da büyük payı vardır. Ancak bütün bu algı oyunlarına rağmen, gerçek, artık herkesin gözünün önündedir. Hem ülkeler içinde bölgeler ve sınıflar arası eşitsizlik hem de ülkeler arası eşitsizlik had safhaya varmıştır. Dünyanın neredeyse yarısına yakını fakirlik sınırının altındadır. Küreselleşme denen ülkeler arasında sermaye, ürün ve enformasyon hareketliliğinin sınırsıza yaklaştığı süreç içinde az gelişmiş ülkeler oyun dışı kalmıştır. Mali sermayenin ve enformasyonun sınır tanımadan küresel ortamda hareket etmesi milli devletlerin para, maliye ve kur politikalarını etkisizleştirmiş, para ve enformasyon üzerindeki kontrollerini azaltmış ve uluslararası suç ekonomisi, terör ve casusluk bu dönemde zirveye çıkmıştır. Fonlar üretken sektörlerden spekülatif sektörlere akmış, 1990’dan bu yana bu spekülatif sermaye hareketlerinin de önemli bir etken olduğu sayısız miktarda gelişmekte olan ülke krizi ile Asya Krizi ve Küresel Kriz gibi iki büyük kriz de tecrübe edilmiştir. Bunların üstüne sosyal çatışmaları, gelişmekte olan ülkelerde ortaya çıkan iç savaş süreçlerini, uluslararası göçmen meselesini de eklerseniz dünyanın bu sistemle barış, huzur ve refah yakalaması mümkün değildir. Karanlık Taraf’ın yenilmesi için ilk önce bu küresel iktisadi düzenin değişmesi gerekir. Bu nasıl olacak? Buyurun anlatalım…
Öncelikle söylemek gerekir ki, şimdi vereceğim önerilerin hakim konumdaki merkezi kapitalist ülkelerin hükümetleri tarafından kabul edilmesi şu an için pek mümkün görünmemektedir. Bu çarpık yapının etkileri kendileri için de öldürücü oluncaya kadar da bu önerilere yanaşmayacaklardır. Yine de biz kendi kanaatimizi söyleyelim:
1. Dünya’da para akımlarının kontrol altına alınması gerekir. Bu hem krizleri tetikleyen mekanizmayı ortadan kaldıracak hem de uluslararası terörizmin önemli bir finans olanağını ortadan kaldıracaktır. Para akımlarının kontrolü için olmazsa olmaz şart ABD Doları’nın rezerv para olmasının sona ermesidir. Milli paralarla ticaret geçici bir çözümdür, esas çözüm bütün ülkelerin kabul edeceği ve hiçbir ülkenin milli parası olmayan küresel bir paraya geçmektir. Ehh, bu parayı kim basacak derseniz onun için en muhtemel aday IMF’dir.
2. Bütün dünyada sabit kur sistemine geçilmelidir. Bütün paralar rezerv paraya endekslenmeli, bu para da başta ABD olmak üzere hiçbir ülkenin etkisi altında olmamalıdır. Böylece hem aşırı para basarak hem de kurları gereksiz yere dalgalandırarak dünya ticaretini istikrarsızlığa, dünya finans sistemini de belirsizliğe itmenin önüne geçilecektir.
3. Bugünkü sistemde unutulmuş olan ve 3 milyara yaklaşan bir nüfusa sahip olan Az Gelişmiş Ülkelere çok düşük faizli veya faizsiz kalkınma kredileri aktarılmalıdır. Buralarda yapılacak altyapı yatırımları hem gelişmiş hem de gelişmekte olan ülke firmalarını rantiye olmaktan çıkaracak ve üretime sevk edecektir, üstüne üstlük 15-20 yıl içerisinde 3 milyara yakın bir tüketici nüfus da dünya piyasasına entegre olacaktır. Buraları dünya sistemine entegre etmezsek ne göç ne de terörizm sorunu biter. Burada ana kurum da Dünya Bankası olacaktır.
4. Uluslararası borç ve döviz piyasaları kontrol altına alınmalıdır, bu piyasalar bugün ABD’nin kendi çıkarına göre uyguladığı parasal genişleme dönemlerinde parayı/borcu gelişmekte olan ülkelere akıtmakta, daha sonra da ABD parayı kısınca bu sefer yine bu ülkelerden parayı çekmektedir. Kredilerin olması gerekenin çok üstünde bir kısmı tüketime gitmektedir, bu da özellikle bizim gibi ülkelerde üretken sektörler yerine üretken olmayan sektörlerin şişmesine yol açmaktadır. Bu yapı, sabit kur sisteminde ve paranın IMF kontrolü altında olduğu bir dünyada yaşayamaz. Bir sürü spekülatör ve tefeci kurum kaybedecektir, sakın bana “uluslararası finans sistemi çöker, maazallah!” demeyin, çünkü bu öneri zaten bu tefeci yapının yıkılmasını amaçlamaktadır.
5. BM’nin bugünkü yapısı değişmelidir. Hiçbir ülkenin imtiyazlı bir yeri olmamalı, her ülke eşit oy hakkına sahip olmalıdır. NATO ve benzeri yapılar lağvedilip bir BM ordusu oluşturulmalıdır.
“Hoca ne salladın be, IMF, Dünya Bankası ve BM’ye kaldıysak halimiz harap”, dediğinizi duyar gibiyim. Bahsettiğim şey küresel sorunlara küresel çözüm bulunması temeline dayanır. Bunun bugünkü şartlarda hiç kimse tarafından kabul edilmeyeceğini biliyorum, söyledim de zaten. Olmazsa biz de kendi milli politikamızla kendi dünyamızı kurarız… Selâm ile…
İKİ KONUDA İKİ GÖRÜŞ
YAYINLAMA: 02 Kasım 2017 - 23:20
Bugün iki konuya değinmek istiyorum. Geçtiğimiz haftadan bu yana dolar kurundaki dalgalanma ekonomi haberlerinde de dalgalanmalar yaratırken, Cumhuriyet Gazetesi’nde Emre Kongar Hoca son on günde ATÜT çerçevesinde Türk kalkınmasını yorumlayan sol düşünceli Türk aydınlarının tartışma ve görüşlerini özetledi. Son olarak, yıl içinde belli dönemlerde parladığı gibi bir laiklik – dincilik tartışması da bazı yazarlar arasında yeniden harlandı. Ben ne mi düşünüyorum? ATÜT meselesi üzerinde ayrı bir yazı da yazılabilecek bir konudur. Onun için “Osmanlı’da bir kapitalizm olabilir miydi?” sorusuna cevaben bunu pazartesiye bırakalım. Neyse, dolardaki dalgalanma ile başlayalım.
DOLARDAKİ DALGALANMADAN KİM SORUMLU? DOLAR LOBİSİ (!) Mİ, FAİZ LOBİSİ (!) Mİ?
Geçtiğimiz hafta dolar kurunda ciddi bir dalgalanma gerçekleşti. Hatırlanacağı üzere dolar kurunda benzeri bir dalgalanma da bu yılın ilk ayında gerçekleşmişti, dolar kuru bir haftada 3,60’tan 3,90’a fırlamış, sonraki iki hafta sonra 3,40’a inmiş, sene ortasında da 3,50 civarında dengelenmişti. Bu seferki de benzer bir dalgadır. Mart ayında yaptığım değerlendirmelerde yıl sonu yani 31 Aralık 2017 tarihi için 3,80 dolar kuru tahmininde bulunmuştum. Bu tahminin 3 kuruş aşağı ve 3 kuruş yukarı, yani 3,77-3,83 bandında gerçekleşeceğini öngörmüştüm. Hala aynı yerdeyim, dolar kurunun bugün geldiği yer iki ay sonra gelmesi gereken yerdir. Bu yüzden kur önümüzdeki haftalarda 3,70’e kadar düşebilir veya olduğu yerde kalabilir, ancak daha fazla yükselmez. Yıl sonuna doğru bugünkü düzeyine ulaşacaktır.
Daha önceki yazılarımda da belirttiğim gibi dolar kurunun bir sene içindeki genel hareket kanununu Cari Hesap dinamikleri belirlemektedir. Bu hesap Ödemeler Bilançosu’nda döviz arz ve talebinin temel bileşenlerini (yani mal ve hizmet ihracatı ve mal ve hizmet ithalatı, başta borç faizi ödemeleri olmak üzere geçmiş dönemden gelen, şu an ve yakın gelecekte tahakkuk edecek olan faktör gelir ve giderlerini) gösterir. Mal ve Hizmet ihracatı ve ithalatı makro iktisadi verilerden yola çıkılarak mart ayından itibaren sene sonuna göre tahmin edilebilir, yeter ki elinizde kitaba uygun doğru kurgulanmış bir model olsun. Aynı zamanda hemen hemen her ay ne kadar dış borç ödemesi ve ne kadar alacak tahsili olduğu da Ödemeler Bilançosunda kayıtlıdır. Yani kısaca mart ayından aralık sonuna doğru döviz kurunun hareket trendi genel olarak tahmin edilebilir. “Pekiyi Hoca’m, niye kur bu trende uymuyor da, yerinden durmayıp dalgalanıyor?”, diye soranlara şöyle derim: Bu tarz kısa vadeli hareketler, döviz arz ve talebinin spekülâtif bileşenlerine bağlıdır ki, bu bileşenler de Sermaye / Finans Hesabında derlenir. Bu hareketlerin önceden tahmini pek mümkün değildir. Ancak başta Merkez Bankası olmak üzere politika otoriteleri bu dalgaların peşine takılıp tepkisel pozisyon alırlarsa işte o zaman temel değerleri ve uzun dönem trendi de bozarlar. Bu yüzden, bu tarz dalgalanmalarda sakin durup acele ile hareket etmemek gerekir. O zaman, bu spekülâtif hareketlerin kaynağı nedir? Bazı yazarların büyük bir iştihayla “Faiz Lobisi ve/veya Döviz Lobisi” olarak tanımladıkları bir gizemli güç vardır. Bu yazarlara göre, bazı gizli mahfillerde toplanan karanlık bir takım adamlar “Kurtlar Vadisi’ndeki” Tapınakçılar misali AK Parti’yi yıkıp CHP’yi (veya bugünkü konjonktürde İYİ Partiyi) iktidara getirmeyi amaçlamaktadırlar. Bu gizemli güç, bir Faiz/Döviz Lobisi kurarak döviz kurlarını dalgalandırmaktadır. Eğer bu görüşü benim talebelerden birisi sınavda öne sürse üzerine sıfırı çekerim. Doğrusu nedir? Küresel ölçekte yüzlerce kurum ve milyonlarca birey, internet üzerinden alım satım yapmaktadır. Burada, değil bir karanlık konseyin küresel para akımlarını kontrol edebilmesi, bizatihi Amerikan Merkez Bankası’nın dolar akışlarını kontrol edip yönlendirebilmesi mümkün değildir. Yahu, Janet Yellen uluslararası para akımlarını istediği gibi yönetememektedir, üç beş spekülatörün Tapınakçı üstadların (veya sapkın mürted Fetullah şakirtlerinin) talimatıyla Türkiye piyasasını hallaç pamuğu gibi atacağını nasıl düşünürsünüz? Güldürmeyin adamı… Finans piyasalarında bir ağ ekonomisi bulunmaktadır ve bu ağın bir merkezi de yoktur. Para akışlarına yön veren de, genelde, milyonlarca yatırımcının “sürü psikolojisidir”. Eğer politika otoriteleri “dolmuşa binip” bu dalgayı durdurmaya çalışırlarsa, o takdirde, temel değerleri bozarlar, mevcut dalgayı daha da güçlendirirler ve o zaman “Faiz Lobisinin” ta kendisi olurlar.
* * *
LAİK VE ŞERİATÇI KESİM ARASINDAKİ KAYIKÇI KAVGASI
29 Ekim haftası münasebetiyle herhalde, belli bir kesimde Cumhuriyet ve Atatürk düşmanlığı alevlenmiştir, karşı cenahta ise “1930’lu yılların Asr-ı Saadet’i” konulu yazılar, 2017’nin problemlerine 1920’li ve 1930’lu yıllardan çözüm arama çabaları peydah olmuştur. Bu Türkiye’nin siyaset meddahları ve onların kuyruğundaki muharrirlerin mu’tad ve artık bıkkınlık veren kayıkçı kavgasıdır. Burada ana tartışma şudur: Bir taraf “İnönü (Atatürk diyemedikleri için) ve CHP diktası Türk toplumunun temel değerlerine düşmanlık etmiş, İslâm Dini’ni ayaklar altına almış ve milletin sinesinden imanı söküp atmaya çalışmıştır.”, derken, diğer taraf, “Atatürk’ten önce bir Türk toplumu, Türk uygarlığı, Türk Devleti yoktu, sahip olduğumuz her şeyi Atatürk’e muhtacız.”, mealinde savunma yapmaktadır. İkisi de doğru değildir, ikisi de cahilce kotarılmış, tarihi ve dinî olguları dikkate almayan ciddiyetsiz yaklaşımlardır.
Bizdeki mütedeyyin/muhafazakâr olma iddiasındaki kesimin (El Ezher ve Pakistan ekollerine bağlı az sayıdaki gerçek İslamcılar değil) kendilerine örnek aldığı Osmanlı Devleti’nin klasik çağıdır. Onlara göre, bir İslâm Devleti olan Devlet-i Aliyye-i Osmânî, Kadir Mısıroğlu’nun ifadesiyle “Şeriat-i Garra-yı Muhammediyye” ile idare edilmekteydi. Yine bunlara göre, yeniden Şeriat Nizamına dönmek ve Osmanlı’yı ihya etmek gerekmektedir. Burada iki temel soru şunlardır: “Bizim mensubu bulunduğumuz Sünnî Hanefî mezhebine göre bir Şeriat Devleti var mıdır ve gerekli midir?” ve “Osmanlı İmparatorluğu Şeriatçı mıdır?”.
Birinci sorunun cevabı: Şeriat dinin âmir hükümleridir ve her Müslümanın bunlara uyması gerekir. Dinin ana kaynakları da Kitab ve Sünnet’tir. Pekiyi, Kur’an-ı Kerîm’de ve Sünnet-i Nebevî’de, bir devletin nasıl idare edileceği, devletin bireye ve topluma karşı hangi yükümlülüklerinin olduğu, bir medeni kanun, bir ticaret kanunu, bir şirketler hukuku, bir ceza kanunu var mıdır? Yoktur. Hatta, bir devlet kavramı var mıdır? Yoktur. O zaman, bu Şeriat Devleti ve Hukuku kavramları nereden çıkmaktadır? Emevî ve Abbasi İmparatorluğu zamanında, Mısır’da Roma ve İran’da Sasani Hukuku’na göre hüküm veriliyordu. Koca bir devlet vardı ortada, ganimetler vardı ama Arapların kabile töresinden (müşrik Arap töresi) başka pratikte bir devlet ve hukuk kavramları yoktu. Ortada bir devlet varsa bir de o devletin hukuku olması gerekir. İşte mezhepler, Kur’an-ı Kerim’e ve Sünnet-i Nebevî’ye aykırı olmamak kaydıyla devlet ve toplum idaresine dair dünyevî meseleleri sonuçlandırmak için müçtehid ve fâkihlerin yorumlarını ve verdikleri hükümlerini içerir. Pekiyi, Mü’minlerin uyması gereken âmir hükümler hangileridir? İmanın ve İslâm’ın şartları, Kur’an’da belirtilerin emir ve yasaklar. Bu âmir hükümler arasında devletlerin, paranın, şirketlerin ve savaşların idaresine dair mezhep hükümleri sayılabilir mi? Hayır, çünkü bu konuda âmir hükümler olmadığı, sadece soyut bazı prensipler (ulûl emre itaat, adalet, paylaşım vb) olduğu içindir ki, bu iş Hoca’ların yorumlarına kalmıştır. O zaman Şeriat Hukuku İslâm’ın olmazsa olmazı değilse, aksine belli bir iktisadi ve siyasi nizamın tanzimi için Peygamber Efendimiz’den 100 küsur sene sonra belirlenmişse, İslâm’ın hakkıyla yaşanması için Şeriat Devleti gerekir mi? Hayır…
İkinci sorunun cevabı: Klasik çağında Osmanlı Devleti bir İmparatorluk rejimidir… Burada Padişah’ların Kanunnameleri esas idarî hükümleri içerir. Zaten Sünni geleneğin devlet – din ilişkilerine dair düzenlemeleri, esas olanın devletin koyduğu kanunlar olduğunu va’z eder. Mezhep hükümleri medeni hukuk meselelerinde, daha çok özel kişiler arasındaki ilişkilerde hakimdir. Onun dışında dini kurumlar devlet memurları ile idare edilir, devlet dini bir politika aracı olarak kullanır. Bu yaklaşım Ortodoks Kilise’sinin yaklaşımına benzer. O yüzden Osmanlı, bugünkü mütedeyyin/muhafazakâr olma iddiasındaki kesimin iddiasının aksine bir Şeriat Devleti değildir. Bugünkü anlamda bir laik devlet de değildir, tıpkı Türkiye Cumhuriyeti’nin de hiçbir zaman tam anlamıyla laik olmadığı gibi…
Karşı cenaha gelince, yerim kalmadığı için kısa geçeceğim. Cumhuriyet’ten önce Türk namına bir şey yoktu iddiası bütün Türk tarihine ve büyük Türk milliyetçisi Atatürk’e hakarettir. Bugüne kadar Atatürkçülük adına konuşanlar, aslında, Batılı yaşam tarzını savunanlar, NATO’cu Atlantikçi vesayet sisteminden nemalananlardır. Bunlar kendilerini solda görürler. Ne gariptir ki Atatürk solcu değildir, kendi sözleriyle “Türkiye Cumhuriyeti’nin mefkûre-i resmîsi (resmî ideolojisi) ilmî Türkçülük’tür.”, demiş bir adamdır. Atatürk anti-emperyalistken, birçok Atatürkçü olduğunu iddia eden kişi NATO’cu, AB’ci, sosyal demokrat ve küreselcidir. Atatürk’ün dine karşı bir tavrından ziyade, tarikat ve cemaatlere karşı bir tavrı vardır. Zaten isyanlar da hep tarikatçılar eliyle kotarılmıştır. Atatürk bir Osmanlı Paşa’sı ve Türkiye Cumhuriyeti de Osmanlı’nın devamı, hatta yenilenmiş halidir. Sonuç: Ne şeriatçılık dinin bir cüz’üdür ve Osmanlı da Şeriat Devleti idi ne de Atatürk sosyal demokrat bir batıcıdır ve Atatürkçü kitle de Atatürk’ün temel prensiplerini takip etmektedir. Bu yüzden meydandaki bir kayıkçı kavgasıdır.
ASYA TİPİ ÜRETİM TARZI- I
YAYINLAMA: 05 Kasım 2017 - 23:40
Son birkaç haftadır yazılı medyanın çeşitli mecralarında Asya Tipi Üretim Tarzı (ATÜT) tartışılıyor. Marksist iktisat literatürü içinde yer alan bu yaklaşım, özetle, Asya’da kendine özgü bir üretim sistemi ve mülkiyet ilişkisi olduğunu ve dolayısıyla Asya’da Batı Avrupa’da gerçekleşen iktisadi gelişimi sağlayan etkenlerden farklı dinamikler olduğu iddiasına dayanır. Yine bu yaklaşım, sanayi kapitalizmiyle neticelenen sermaye birikimi sürecini belli bir doğrusal tarih çizgisinde dinamik ve deterministik bir yöntemle inceleyen Marksist okulun temel tarihsel yaklaşımının veri kabul edilmesine dayanır. Açıktır ki, genelde Doğu toplumları özelde Türk toplumu tarihsel olarak Marksist Teori’nin çizdiği kalıplara uymayan bir tarihsel tecrübeye dayanmaktadır ve Marksist kökenli iktisatçı – tarihçiler bu yetersizliği tevil etme arayışı içerisindedirler.
ANA AKIM MARKSİST BAKIŞ AÇISI
Marksist iktisatçı ve sosyologlar kapitalist toplum ve ekonominin kendisinden önce gelen iktisadi yapıların dinamik bir sonucu olduğunu, farklı yapılar arası geçişlerin sınıf mücadelesine dayandığını, toplumların genel olarak köleci toplum – feodal toplum – kapitalist toplum gibi tarihi istasyonlara uğradığını ve aynı dinamikler nedeniyle (muhayyel ve müstakbel) sosyalist toplum istasyonuna uğraması gerektiğini va’z ederler. Bu tarihsel bir zorunluluk olarak anlatılır. Sınıf mücadelesi ise, üretim ilişkilerini belirleyen (egemen) sınıf(lar) ile üretim gücüne sahip (ezilen) sınıf(lar) arasında üretimden elde edilen artı değerin paylaşılması için süregelen sonu bitmeyen bir mücadeledir. Bu bağlamda, ana akım Marksist iktisatçılara göre feodal sistem ve orada gerçekleşen serf (toprak kölesi / topraksız köylü) emeğinin sömürüsünden egemen sınıf olan aristokrat toprak beyleri tarafından elde edilen artı değer kapitalist sistemin ve sanayi toplumunun ihtiyacı olan sermaye birikimini sağlamıştır. Ancak, bu şablonu Osmanlı toplumuna uyguladığımızda, ilkönce klasik Osmanlı toplumunda sermaye birikiminin yetersiz olduğunu görürüz. (Bu yüzden Çivizade-Ebussud tartışmasına dair yazımda bahsettiğim gibi bizde o dönemki İslami bankacılık İtalyan bankalarının iki misli “faizle” / sermaye getirisi ile çalışmaktaydı, DMD.)
Bu durumu iki önermeyle açıklayabilirsiniz: Ya çeşitli tarihsel sebeplerle, Doğu toplumları feodal sistem aşamasında kalmış ve ana akım Marksistler tarafından “tarihsel zorunluluk” olarak görülen sınıf çatışması ile toplumsal paradigma değişimi gerçekleşmemiştir, ya da Doğu toplumlarında yine tarihsel sebeplerle feodal toplum oluşmamıştır.
Ana akım Marksist iktisatçılar tabiî ki ikinci önermeyi kabul edemezler, bu yüzden birinci önermeyi kabul ederek niye Osmanlı Türk toplumunun feodal yapıdan kapitalist sanayi toplumuna geçemediğini analiz etmişlerdir. İkinci önermeyi kabul edenler ise, Marx’ın Kapital’de kısaca söz ettiği, Engels’le çeşitli yazışmalarında ve muhtelif çalışmalarında şöyle bir bahsettiği ATÜT’e dayanmışlardır. Ana akım Marksistlerin kabul ettiği tarihsel dizgenin en azından Doğu toplumlarında işlemediği anlamına gelen ATÜT’ün kabulü, Doğu toplumlarının feodal toplum aşamasına değil fakat “Doğu Despotizmi” olarak da nitelenen bir çeşit “ilkel tarımsal sosyalizm” aşamasına evrildiklerini savunur.
ASYA TİPİ ÜRETİM TARZI VE DOĞU DESPOTİZMİ
ATÜT, özel mülkiyetin olmadığı, tarımsal artığın toprak mülkiyetini elinde bulunduran merkezi devlet aygıtı tarafından toplandığı ve bunun bayındırlık hizmetleri ile idarecilerin lüks tüketimine harcandığı, kendi kendine yeten ama – savaş ve fetihler haricinde - büyüme potansiyeli olmayan bir yerel ekonomiyi anlatır. Bu ekonomide bireylerin elinde servet birikmediği için, merkezi idareyi elinde bulunduran ve halkına “bir baba gibi” bakan yönetici sınıf haricinde herkes ancak geçimini sağlayabilecek bir gelire sahip olduğu için, içinden girişimci sınıfı çıkaracak ve besleyecek bir toprak zenginleri-aristokratlar sınıfı da yoktur. Bu sistem “Doğu Despotizmi” olarak anılır ve antik Yunan despotlarından farklı olarak burada yöneticiler sistemin ve kendi sultalarının devamı için halkı korur ve kollarlar. Biz de bu görüşü savunanlar başta Kemal Tahir’in teşvikiyle İstanbul Üniversitesi’nde bizim kürsü profesörlerinden rahmetli Sencer Divitçioğlu ve farklı bir yorumla rahmetli İdris Küçükömer Hocalarımızdır. Yine farklı bir Marksist yorumla Hikmet Kıvılcımlı da bu görüşe katılır. Söyledikleri kabaca şudur: Osmanlı’nın klasik döneminde tımar sistemi özel mülkiyete değil kamu mülkiyetine dayanır. Devlet de Sencer Hoca’nın bahsettiği “daire-i adalet / adalet dairesi” çerçevesinde halkı kollar ve gözetir. Kemal Tahir’in “Devlet Ana” romanında anlatmaya çalıştığı Kerim Devlet ilkesi işin özünü oluşturur. Bu da Marx’ın ATÜT’ü ile özdeşleştirilir. Kısaca özetleyecek olursak, Kemal Tahir, İdris ve Sencer Hocalar ile Doktor (Kıvılcımlı) “Sosyalizm için Batı’ya veya Moskova’ya gitmeye gerek yoktur, Osmanlı’ya yani özümüze dönelim, yeter.”, demekteydiler. Görüşlerine katılırsınız veya katılmazsanız ama yerli bir bakış açısına sahip olduklarını inkâr edemezsiniz.
Pekiyi, ATÜT karşıtları ne söylemektedirler? Onların dayandıkları Ana akım Marksist düşünce Batı Kapitalizminin gelişimini ne ölçüde açıklıyor? Eğer Marksist yaklaşım, Batı Kapitalizminin gelişimini bile açıklayamıyorsa, Doğu’yu o kalıba uydurmak için bu kadar zahmete gerek var mıdır? Bunlar da cumaya kalsın…
ASYA TİPİ ÜRETİM TARZI-III
YAYINLAMA: 12 Kasım 2017 - 23:20
ATÜT hakkında cuma günü yazdığım ikinci yazıda ana akım Marksist aydınların, (Marx’ın kendisi değil!), bakış açısında bütün insanlık için tarihsel zorunluluk olarak ilan ettikleri bir toplumsal gelişim şablonunun bizatihi tarihsel gerçeklerle örtüşmediğini göstermiştim. Örneğin, köleci toplumların hiç birinde ciddi bir sınıfsal mücadele olmadığı ve var olan birkaç köle isyanının da hiçbir şekilde bir feodal sisteme yol açmadığını söylemiştik. Halbuki, şablona göre köleler ile köleciler arasındaki sınıfsal çatışma sonucunda köleci sistemin yıkılıp feodal sisteme dönüşmesi gerekirdi. Yine feodal sistemde, topraksız köylüler/serfler ile aristokrat ve ruhban sınıfının çatışmasının sonucunda feodal sistemin yıkılması gerekirdi. Yeni sistemde, aristokrat derebeylerin elindeki malların elde edilmesi ve ruhban sınıfının da tasfiye edilmesi yolu ile özel mülkiyete dayalı kapitalizmin ortaya çıkacağı varsayılmaktaydı. Ben ise, ilkel ticari kapitalizmin feodalitenin egemen olduğu tarım toplumlarında değil, aksine, feodal ilişkilerin (yani ruhban sınıfının inanç üzerinden, aristokratların da toprak mülkiyeti üzerinden kurduğu sömürü sisteminin) olmadığı, tüccarların egemen olduğu, genellikle deniz ticaretine açık ve tarımda özgür ve toprak sahibi köylülerin olduğu toplumlarda geliştiğini vurgulamıştım. Tabiî bu çok bilinmeyen bir şey değildir. Büyük Britanya’nın yakın çağ tarihine baktığımızda Gündüz Fındıkçıoğlu Hocamız’ın bizzat bana bildirdiği birkaç istatistiki vermek isterim. Şöyle ki:
“Örneğin, 13. yüzyıl Britanya’sında serflerin nüfusu toplam köylü nüfusunun sadece yüzde 60’ı kadardı ve üstelik, işledikleri toprakların oranı toplam işlenen arazilerin sadece yüzde 30’una ulaşıyordu. Özgür köylülerin tarım ekonomisinde serflere göre çok daha fazla önem taşıdıkları (yüzde 70) ve toplam köylü nüfusuna oran olarak da azımsanmayacak (yüzde 40) bir kitle oluşturdukları göz önüne alınınca, serf-derebeyi çelişkisinin münhasıran açıklayıcı faktör olarak düşünülmesi biraz tuhaf görünüyor. Serflerin toplam nüfusa oranıysa, kentliler, ruhban sınıfı, soylular, topraksız fakat özgür köylüler de hesaba katıldığı için, yüzde 50’yi bile bulmuyordu.”
Tabiî bu şablonu devam ettirdiğimizde ana akım Marksist siyasetin bam teline dokunuruz. Eğer tarihsel zorunluluk bu şekilde sınıf çatışması yoluyla bir toplumsal yapıdan başka bir toplumsal yapıya evrilmeyi va’z ediyorsa, o takdirde, kapitalist sistemde üretim gücüne sahip işçi sınıfının üretimden kaynaklanan gücünü (grevler, toplu üretim durdurma ve diğer örgütlü eylemler kanalıyla) kullanarak sistemi değiştirmeleri gerekmekteydi. Bu örgütlü eylemler, mülkiyeti ortadan kaldırmalarını ve bir ihtilâlle (muhayyel ve müstakbel) sosyalist toplumu kurmalarını sağlayacaktı. Marksist iktisattaki nihai katastrof (kapitalist sistemin kendi iç çelişkileri yüzünden nihai bir çöküşle yıkılacağını va’z eden kavram) beklentisi, bunun (Kâr Oranlarında Düşme Eğilimi Yasası) gibi belli veri koşullar altında (veri teknoloji, tam rekabet, kaynakların sektörler arası tam hareketliliği, ve benzeri varsayımlar) geçerli olan uzun dönemli bir eğilimi izah eden bir yasaya dayandırılması ana akım Marksistlerin kabul ettiği bir olguydu. Bu daha çok, hareketi yöneten Marksist partilerin siyasi kararlarına da bağlıydı. Yani aslında, kapitalizm kendiliğinden çökecekti, bunun için beklemek yeterliydi. Ancak bu durum, bizatihi Marx’la çelişmektedir. Çünkü Marx, kapitalizmi kendi kendine büyüme kabiliyeti olan ve bu büyümeyi devrevi krizlerle tahkim eden, yani krizlere yol açan ve krizlerden beslenen bir üretim sistemi olarak tanımlamıştı. Bu sistemin dönüşmesi için işçi sınıfının örgütlü olması, üretimden gelen gücünü örgütlü bir şekilde kullanması ve işçilerin toplum içinde önemli bir çoğunluğa sahip olması ve bu güç ile çoğunluğu kriz anında kullanması gerekir. Bu Marx’ın Praxis Eylem Felsefesi’nde somutlaşır. İmdi, Gündüz Fındıkçıoğlu Hocamız’ın benimle paylaştığı görüşlerine devam edelim:
“Tabii ki bu durum kapitalizmde işçi sınıfı için de geçerliydi. Przeworski & Sprague (Adam Przeworski & John Sprague, Paper Stones: A History of Electoral Socialism, Cambridge, Cambridge University Press, 1986: 35) 19. ve 20. yüzyıllarda hiçbir gelişmiş kapitalist ülkede işçi sınıfının toplam nüfusun yarısına ulaşamadığını ve bu gerçeğin reformist işçi partilerinin seçim stratejilerini yavaş yavaş değiştirmeye, onları orta sınıfların desteğini kazanmaya daha fazla itmeye başladığını yazıyor. Sadece bu yüzden kapitalizmde işçi sınıfı-burjuva çelişkisinin baş çelişki olmadığını düşünmek mümkün değilse de bu çelişkinin neden saf haliyle asla belirleyici olamadığını anlamak için gerekli bir öğenin de demografik kompozisyon ve söz konusu kompozisyonun dinamiği tarafından verildiğini sanıyorum.”
Kısaca özetlersek, kapitalist toplumda burjuva – proletarya çelişkisi önemli ve birçok dinamiği açıklayan bir olgudur. Ancak bu olgu, sosyalist bir devrime yol açabilecek etkinlikte, büyüklükte değildir. Bu yüzdendir ki, başta Alman Sosyal Demokrat Partisi ve Karl Kautsky, devrim hülyasından vazgeçmiş ve bugün Sosyal Demokrasi olarak bilinen şekliyle işçi sınıfının haklarını orta sınıflarla ittifak ederek sistem içinde aramışlardır. Murat Belge’nin Birikim’de söylediği gibi, bizdeki ana akım Marksistler, Pekin ve Moskova’daki siyasi argümanlara bağlı kalarak tutumlarını belirlemişlerdir. “Hoca’m bize ne ya, elin Gomanislerinden?” diye soranlara açıklayayım. Eğer Stalin’in ortaya attığı bu şablon geçersizse ki, geçersizdir; o takdirde, feodal sistemin varlığı ve yokluğu üzerinden yapılan tartışma da, bizim “neden bize özgü bir kapitalizmi geliştiremediğimizi” açıklayamaz. Yani ATÜT tartışması hayali bir durum üzerinden yapılmakta, pek de gerçeği yansıtmamaktadır. Sadece bu soru etrafında tartışma bile, bu aydınların bilinçaltında medeniyet ve gelişmişliğin kapitalizm ile mümkün olduğu düşüncesini taşıdıklarını göstermektedir. Ve dahi, bu gerçek aynı zamanda, emperyalizm ve kapitalizm karşıtı aydınlarımızın, aslında içten içe Batı hayranı olduğunu gösterir. ATÜT taraftarı hocalarımız, tam da bu noktada, kendi karşıtlarının tersine Batı hayranlığı/taklitçiliği değil, aksine Batı’yı bütün sistemi ile reddetme üzerine yaklaşımlarını kurmuşlardır.
O takdirde, Emre Kongar Hoca’nın bakışı neyi temsil ediyor? Bizde Atatürk’ü Batıcılığın ve Batılı yaşam tarzının en büyük temsilcisi olarak gören, Batı uygarlığı dışında hiçbir değer tanımayan, Türk tarihi ve Türk kültürünü iptidai ve gelişmeye mani olarak tasvir eden bir grup ana akım Atatürkçü vardır. (Unutmayın, Atatürk’e bir ideoloji atfedilebilirse eğer, o da, Türkçülüktür. Gazi Paşa, bütün kavimlerin Türklerden türediğini, bütün dillerin Türkçeden çıktığını savunurdu.) Emre Kongar Hoca, benim kanaatimce, bu grubu temsil etmektedir. Osmanlı’ya, Türk kültürüne dönmeyi ve Batı’ya karşı olmayı (velev ki sosyalist düşünce çerçevesinde olsun) savunan aydınları “İkinci Cumhuriyetçi”, “yetmez ama evetçi” ve “gerici” olarak tasvir etmek bu bakış açısının sonucudur.
Pekiyi, Osmanlı iktisadi düzeni ATÜT’e uygun mudur? Hakikaten Osmanlı toplumu sınıfsız bir toplum muydu? Osmanlı’da kendiliğinden bir sermaye birikim süreci ve bize özgü bir kapitalizm gelişebilir miydi? Buna ne mani olmuştur? Bunlar da cumaya kalsın…
OSMANLI'DA ÜÇ TARZ-I İKTİSAT
YAYINLAMA: 16 Kasım 2017 - 23:15
Aslında tarihçiler tarihi olayları yazarken olguları yazmaktan çok, kendi zamanlarının değerlerine bağlı olarak geçmişi yeniden yorumlarlar. Bu yorumları yaparken muhakkak bazı gerçeklere ve bazı olgulara dayanırken, gerçeğin kalan kısmı bir tarafa bırakılır, birçok olgu da görmezden gelinir. Burada kalan boşluk da, tarihçinin ideolojisine ve yaşadığı zamanın gereklerine uygun olarak yorumlarla doldurulur. Bu itibarla örneğin, herkes için farklı bir Osmanlı, herkes için başka bir Atatürk bulunabilir. Bu bize gerçeğin ne kadarını anlatır? İşte bu milyon dolarlık sorudur.
Osmanlı iktisadi yapısı yeknesak değildir. Haddi zatında, hiçbir ekonomik sistem yekpare bir bütünlük arz etmez. Böyle idealleştirilmiş yapılar genelde sosyal bilimcilerin modellerinde yaşar. Gerçek hayat ise çok farklı olabilir. Soru şudur: “Osmanlı’da özel mülkiyet yok muydu?”. Cevap: Hem vardı, hem yoktu. Devam soruları ise şunlardır: “Eğer özel mülkiyet varsa, neden bir kapitalizm çıkmadı Osmanlı’dan?” ve “Özel mülkiyet olan her toplumda kendiliğinden kapitalizm gelişmiş midir?” İki sorunun ortak cevabı: Kapitalizmin kendiliğinden gelişimi için gerekli şart özel mülkiyettir ancak yeterli değildir. Başka şartların da gerçekleşmesi gerekir. “Hoca’m, ne kadar kapalı konuşuyorsun, biraz meseleyi açsana!” diyenler için basitçe özetleyeyim.
Klasik dönem Osmanlı iktisadi yapısı üç ayrı döneme ayrılabilir: Aşiret dönemi – Ertuğrul Gazi’den Sultan Murad-ı Hüdavendigâr dönemi sonuna kadar, Krallık Dönemi – Sultan Yıldırım Beyazıt’tan Sultan II. Murat dönemi sonuna kadar, İmparatorluk dönemi – Fatih Sultan Mehmet Han’dan Sultan I. Abdülhamit dönemine kadar. Bundan sonra bir çözülme ve geçiş dönemi gelir. Bu dönem Sultan I. Abdülhamit’ten Sultan II. Mahmut dönemine kadar olan süreyi kapsar. Sonra da (benim tabirimle) millileşme ve yenilenme dönemi gelir, yani II. Mahmut dönemi ve sonrası… (Not: Bu tasnifi yaparken, bir tarihçi olmadığımı, önceliklerimin iktisat biliminden kaynaklandığını ve elbette ki benim de bir dünya görüşüm olduğunu dikkate alın, lütfen. Herhalde tarihçilere gösterilen toleransı az da olsa biz de hak etmekteyiz.)
Eğer Osmanlı’da Asya Tipi Üretim Tarzı ve doğu tipi despotizm vardı derseniz, bu farklı özellikler arz eden dönemleri yok saymanız gerekir. Başka bir nokta da, her bir dönemin aslında kendinden önceki dönemin yapısını da içerdiği, her farklı dönemde daha önceki üretim sistemine uygun yapı ve kurumların –azalarak da olsa- yeni yapı ve kurumlarla birlikte yaşadığı gerçeğidir. Yani, bazı ütopik modellerde olduğu gibi üretim sistemleri ve onlara dayanan toplumsal yapılar zamanın bir anında bir devrimle yıkılıp yok olmamakta, ama aksine, zamanla yavaşça değişerek başka bir yapıya evrilmektedirler. Gelin bu değişimi Osmanlı’da okuyalım.
Aşiret Dönemi: Göçebe veya yarı göçebe bir aşirete dayanan sınır boylarındaki bir uç beyliğinin öncelikle batıya (Balkanlara) doğru genişlediği daha sonra da doğuda Batı ve İç Anadolu’ya yayıldığı dönem. Bu dönemde doğru düzgün devlet kavramına sahip olmayan, ortaklaşacı mülkiyete ve ilkel kabile demokrasisine dayanan bir iktisadi ve sosyal düzen bulunmaktadır. Örnek vermek gerekirse, aşiretin sahip olduğu sürüler bütün aşiretindir, ordu bütün aşirettir, oba nereye kurulursa başkent orasıdır, aşiret Müslümandır ama aynı zamanda eski Türk dini unsurlarını da yaşatmaktadır, yöneticiler vergi almak gibi devlete ait temel değerlerden haberdar değildir, ilâ-i kelimetullah’tan çok dünyevî şöhret ve servet amacıyla gazâ yapılır (gazâ ve cihat farklı kavramlardır) ve benzeri… Bu dönemde heterodoks (bugünkü anlamda Alevî) tarikatlar ve uçlardaki akıncı beyleri ile Osmanlı Beyleri arasındaki ilişki sıcaktır. Öyle ki, hükümdar eşitler arasında birinci ve gazi alperenlerin yoldaşı olarak ortaya çıkar. Zaman geçtikçe toplum göçebe ekonomisinden yerleşik tarım ekonomisine geçerken, servet birikim yapan bazı beyler yerel otorite olarak sivrilir ve bir devlet kavram ve kurumlarıyla oluşmaya başlar.
Krallık Dönemi: Beylikten ortaçağa uygun vasallara sahip, hem Türk hem de Türk olmayan yerel derebeylerini kendine tâbi kılan bir krallık sisteminin hakim olduğu dönem. Bu dönemde, esas servet yerel beylerin elinde toplanırken, toprakta devlet mülkiyeti esasına dayanan tımar sistemi gelişmekte, ilk devşirme kökenli asker ve bürokratlar güç kazanmaktadır. Osmanlı hükümdarı, göçebe Türkmenleri ve onların dayandığı heterodoks İslam anlayışı ile ekonomi politiğini bir tehdit olarak görmeğe başlar. Ekonomi, artık ağırlıklı yerleşik tarım ekonomisi olmakla birlikte, topraklar kamu mülkiyetinden çok özel mülkiyettedir. Devlet gitgide daha kitabi bir din anlayışını benimserken aynı zamanda, tarikatlar da vakıflar kanalıyla ciddi bir servet birikimi içerisindedirler. Bu yapı zamanla daha merkeziyetçi ve devletçi bir yapıya doğru dönüşmektedir.
İmparatorluk Dönemi: Bu dönemde, (özellikle Fatih eliyle) devlet kuvvetli bir merkezî yapıya bürünmüş, her türlü yerel hanedan ve derebeyinin iktidar ve serveti elinden alınmış, ordu gerek tımar sistemine bağlı tımarlı sipahiler gerek de devşirme kökenli hassa ordusu ile profesyonelleşmiştir. Tarikatların vakıflarının bir kısmı devletleştirilmiş ve tarikatlar sıkı denetime alınmış (Ahiler en güzel örnektir), aynı zamanda bazı tarikatlar da resmi devlet tarikatı olmuştur (Bektaşilik ve Mevlevilik). Bu merkezileşme ve kamulaştırma eğilimi ile birlikte, aksine, büyüyen İmparatorlukta uzak vilayetlerde özerk yönetimler de kurulmuştur (Arabistan, Mısır, Romanya, Mağrip ve bazı Kürt beyleri vb.). Tabiî İmparatorluk büyüdükçe ve dış ticaret yolları bizim aleyhimize değiştikçe, arka arkaya iktisadi ve mali krizler patlamıştır. Zamanla merkezi otorite zayıflarken, merkezden uzak vilayetlerde hayduttan ve eşkıyadan bozma âyanlar türemiştir. Bu âyanlar hakim oldukları topraklarda (resmen olmasa bile fiilen) toprak mülkiyetine sahip çıkmaya başlamışlardır.
Çözülme ve Geçiş Dönemi: Merkezi otoritenin güçten düştüğü, devşirme bürokrat ve askerlerin iktidarı kılıç gücüyle ele geçirdiği, devletin mali açıdan iflasa sürüklendiği, Anadolu ve Rumeli’nin her tarafında âyan hakimiyetinin başladığı, ekonomide (resmen değil fiilen) devlet mülkiyetinin neredeyse sıfırlandığı, büyük toprakların tarikat vakıflarınca idare edildiği bir dönem. Bunun sonunda Sultan II. Mahmut, devleti yeniden kurdu. İlkönce devşirme sistemini yıktı (Vaka-yı Hayriye), sonra âyanları tasfiye etti sonra da bütün tarikatları devlete bağladı (Meclis-i Meşayih). Milli devletin temel üst yapı kurumlarını kurdu, ancak sermaye birikimi yeterli olmadığı ve milli bir burjuva yetişmediği için iktisadi altyapı ile sosyal üst yapı birbirinden koptu. Bu da bugüne kadar gelen toplumsal kutuplaşma ve gerginliklerin özünü oluşturur.
Sonuç: Klasik dönem Osmanlı’da aşiret, krallık ve imparatorluk dönemleri birbirinden farklı ama birbirinin içinden doğan ama hiçbir zaman ne tam Batı tipi feodaliteye ne de tam Asya Tipi Üretim Tarzına benzeyen iktisadi ve siyasi dönemlerdir. Bu yapıda kapitalizm gelişemezdi ama bu sadece özel mülkiyetin olmamasından kaynaklanmamaktaydı. Birçok dışsal etkenle birlikte hükümdarların ciddi stratejik tercih hataları, tarikatların milletin maneviyatına değil maddiyatına el atmaları, sistemin pazar için değil geçim için üretime dayanması ve benzeri birçok etken sayılabilir. Dolayısıyla hem ana akım Marksistler hem de ATÜT’çüler tarihi gerçeklerden kopuk tezleri savunmuşlardır, vesselâm…
Bu konuya daha sonra değineceğim. Hayırlı Cumalar…
İSLAMCILAR NEDEN ATATÜRK'E KARŞIDIR?
YAYINLAMA: 19 Kasım 2017 - 23:20
5 Mayıs 2017 tarihli yazımda Türkiye’deki İslamcıların dünyadaki İslamcılardan farklı hatta taban tabana zıt olduklarını yazmıştım. Buna göre Türkiye’de kendini İslamcı kabul eden zümreler: (i) Ehl-i Sünnet taraftarıdır, (ii) Osmanlı’yı ihyâ etmeyi amaçlarlar, (iii) ya tarikat veya cemaat mensubudur ya da bunlara karşı değildir ve (iv) demokratik seçimlerle iktidara gelmeyi özümsemişlerdir. Bunlar Türkiye İslamcılarının genelini ve siyasi tabanını oluşturur. Türkiye’de azınlık sayılabilecek Ihvan’cı, İran’cı, Reformcu veya Selefi İslamcılar bu tanıma girmez. Hele El-Kaide veya IŞİD tarzı bir tekfircilik neredeyse hiç yoktur. Bunların yanı sıra, İslamcılık adı altında bir takım kişiler azınlık milliyetçiliği (Kürtçülük, Çerkesçilik, Lazcılık vb.) gayreti içindedirler. Bu zevat, kendileri sayı olarak az olmakla birlikte medya iletişim organlarında etkili olabilmektedirler. Bugün bir kısmının “endişeli muhafazakâr” ediplerimizin gölgesi altında fikir beyan ettiği bu kişiler, her daim Batı emperyalizmi ve onun Truva atı olan “vatansız solcularla” teşrik-i mesai eylemiştir.
Genel olarak Türkiye’deki İslamcı zümreler Türkiye Cumhuriyeti’nin resmi ideolojisine ve doğal olarak, hem şahsen hem siyaseten Atatürk’e karşıdırlar. Neden? İsterseniz yukarıda üç öbek halinde sınıflandırdığım İslamcıların her bir grubunun karşı oluş sebeplerini özetleyeyim:
Geleneksel İslamcıların Atatürk’e karşı çıkma sebepleri, daha en baştan itibaren iki sebebe dayanır: İlki Osmanlı Saltanat ve Hilâfetinin kaldırılmasıdır, ikincisi de tekke ve zaviyelerin ilgasıdır. Bugün bu zümreler kahir ekseriyetle Erdoğan’a ve AK Partiye destek vermektedirler… Bu zümreler arasında 1923’ten bugüne belli bazı sloganlar üretilmiştir. Örneğin “Lozan bir mağlubiyettir!”, “Hilâfet İngiliz’e yaranmak için kaldırıldı!”, “Ayasofya’yı müze yaptı!”, “Ezanı Türkçe okuttu.”, “Kur’an öğrenimini yasaklattı” ve benzeri… Tabii bu sloganlar özellikle Milli Mücadele döneminde “vatana ihanet” içinde bulunan “İngiliz Muhipleri /Sevdalıları Cemiyeti”, “İslam Teali/İslamı Yüceltme Cemiyeti”, “Kürt Teali/Kürtleri Yüceltme Cemiyeti” eski mensupları ve iktidardan düşmüş bir kısım İttihatçı tarafından üretilmiş sloganlardır. Ne hazindir ki, bugün hala müşteri bulmaktadır.
Benim Devrimci İslamcı olarak tabir ettiğim yurt dışı menşeli Ihvan’cı, İran’cı, Reformcu veya Selefi İslamcılar ise zaten Ehl-i Sünnet’e (özellikle Hanefiliğe), Osmanlı’ya ve bütün tarikatlara karşıdırlar. Onların Atatürk’e karşıtlığı Türkiye Cumhuriyeti’nin laik olması kadar Sünni Hanefi mezhebi ağırlıklı bir din hizmeti vermesi, milli devlet ilkesine dayanması ve en önemlisi bir demokrasi olmasıdır. Bunlara göre Atatürk kadar Menderes de, Özal da, Erbakan da, Erdoğan da tağuttur, dayandıkları milli irade de bâtıldır.
Üçüncü öbekteki sözde İslamcı özde etnik milliyetçilerin Atatürk’e karşı olması çok açık bir sebebe dayalıdır: Kendi etnik grupları için Türkiye topraklarının bir kısmı üzerinde bağımsız bir devlet kurmak istemektedirler. Bu yüzden, ne kadar gizleseler de, Atatürk’e olduğu kadar, aynı zamanda Erdoğan’a da düşmandırlar.
İkinci ve üçüncü öbektekilerin Atatürk’e, Türklüğe, Demokrasi ve Cumhuriyet’e karşı olmaları kendi doktrinleriyle tutarlıdır. Ancak, Türkiye İslamcılarının büyük kısmını oluşturan, çoğunluğu temiz Anadolu insanları olan, büyük oranda emekçi kitlelerden oluşan birinci grubun hangi saiklerle Atatürk’e düşman olduğu/edildiği karışık bir meseledir. Çünkü, savundukları bütün argümanların Hanefi fıkhında ve Maturidî akaidinde dayandığı sağlam bir gerekçe yoktur. Gerçi, bu kitlenin çoğu doğaları gereği yukarıdaki argümanların sahih İslam anlayışıyla ne derece uyumsuz olduğunu tartışabilecek, bunu değerlendirebilecek yetkinlikte değildir. İsterseniz burayı biraz açayım:
İlkönce Osmanlı’nın ihyası meselesini inceleyelim… Buna gerek yoktur, çünkü bu devlet aynı zamanda Osmanlı Devleti’nin ve diğer Türk Devletleri’nin devamıdır. Atatürk’ün İnkılapları Sultan II. Mahmud’dan bu yana gelen reformların tamamlanmasından ibarettir. Devlet değişmemiştir, şimdi bazılarının telaffuz ettiği gibi “Yeni Devlet” de kurulmamıştır; sadece Hanedan gönderilmiştir ve “devlet yeniden kurulmuştur”… Temel kurumlarımız da büyük oranda Osmanlı’dan aynen devralınmıştır. Bu yüzden, Osmanlı’yı ihya etme argümanı mesnetsiz, ütopik ve temelsizdir.
Gelelim tekke ve zaviyeler meselesine… 3 Kasım 2017 tarihli yazımda Osmanlı’nın bir Şeriat devleti olmadığını ve Atatürk’ün Dîn’in kendisine değil ama tarikat ve cemaatlere karşı olduğunu yazmıştım. Zurnanın zırt dediği yer de tam burasıdır. Yine 17 Kasım Cuma günkü yazımda da Osmanlı’nın bütün tarihi boyunca tarikat ve cemaatleri potansiyel tehlike olarak gördüğü ve bunları denetim altına almaya çalıştığını da yazmıştım. Özellikle Fatih Sultan Mehmet ve Sultan II. Mahmut dönemleri buna güzel örnektir. Atatürk’ün icraatında ana etken de aynı problemdir. Şöyle ki, Türkiye Cumhuriyeti kurulduğunda gelir üreten toprakların yüzde 94’ü vakıfların elindeydi. Bu vakıfların kahir ekseriyeti de tarikat vakıflarıydı. Tarım arazilerinden konutlara, oradan bankacılığa (para vakıfları) ciddi oranda bir servet bu grupların elindeydi. Bir de Ermeni Tehciri ardından Ermenilerden kalan toprakları sahiplenen (özellikle Doğu Anadolu’da) tarikat ve aşiretleri de buna eklerseniz durum daha net ortaya çıkar. 3 Mart 1924’te Hılâfet ilgâ edildi ve Şer’iye (Din İşleri) ve Evkaf (Vakıflar) Vekaleti (Bakanlığı) kaldırıldı. Yerine Diyanet İşleri Başkanlığı ve Vakıflar Genel Müdürlüğü kuruldu. Ulema sınıfının imtiyazları elinden alındı ve bütün vakıflar kamulaştırıldı. 30 Kasım 1925’te Tekke ve Zaviyelerin İlgasına Dair Kanun yürürlüğe girdi. Şubat 1925’te Şeriat’ı ve Hilâfeti yeniden tesis etmek iddiasıyla Nakşibendî Şeyhi Said İngiliz desteğiyle ayaklandı. Bunu takiben 1926-30 yılları arasında tarikat şeyhleri, aşiret reisleri ve bazı Ermeni eşkıyalar tarafından tertiplenen yine İngiliz desteği alan Ağrı İsyanı patladı. Ağrı İsyanı bastırıldıktan sonra yine Nakşibendi tarikatı mensubu bir kısım sergerde tarafından 23 Aralık 1930 yılında Menemen İsyanı gerçekleşti. Bütün Kütüb-ü Sitte’yi Türkçe’ye çeviren, hemen hemen bütün İslam Klasiklerini Türkçeye çevirip halkın istifadesine sunan, Kur’an’ın ilk meal ve tefsirini kendi parasıyla yazdırıp memlekete dağıtan bir liderin “İslam düşmanı” veya “Deccal” olarak vasıflandırılması ne derece insaflıdır? Atatürk’ün icraatına muhalefet gelir ve güç kaynaklarını kaybeden tarikat mensuplarından, imtiyazlarını kaybetmiş ulemadan ve iktidarını kaybetmiş bir kısım ittihatçılardan gelmiştir. Tarikatlar veya cemaatler olmazsa ne din elden gider, ne Müslümanlığımız ve Türklüğümüz zayi olur. Olan bazı istismarcıların güç ve gelir kaynaklarına olmuştur. Mesele tamamen duygusaldır.
Yukarıdaki sloganların cevaplarını ve bugün mütedeyyin insanımızda Atatürk’e soğuk bakışın sebeplerini Cuma’ya bırakalım. Sevgili Ekin Gün’ün 17 Kasım tarihli yazısındaki görüşlerine aynen katılıyorum. Atatürkçülük kisvesi altında Batıcılık yapan bir kesimin ve NATO’cu vesayet sisteminin bu kesim insanımızın bakışında affedilmez hataları olmuştur. Ama bunun sorumlusu asla Atatürk değildir.
KRUGMAN, DİNAMİK TEKNOLOJİK AÇIK VE KALKINMA POLİTİKASI
YAYINLAMA: 30 Kasım 2017 - 23:15
Öncelikle geçmiş Mevlid Kandilinizi kutlarım. Bu vesileyle dînen çelişkili bir durum olan miladi takvimle “Kutlu Doğum Haftası” hicri takvimle Mevlid Kandili kutlamalarına son verdiği ve “Kutlu Doğum Haftası’nı” aslına rücu ettirdiği için Diyanet İşleri Başkanlığı’nı da tebrik ederim.
* * *
Paul Krugman, günümüzün en önemli iktisatçılarından birisidir. Genel olarak kullandığı yöntem açısından Neo-Ricardocu sayılabileceği için belli ölçüde egemen iktisat anlayışının takipçisi olduğu söylenebilir. Ancak, düşünsel boyutta Paul Krugman daha çok Keynesçi sayılabilir. Şöyle ki, piyasanın her derde deva olmadığını, özellikle gelişmekte olan ülkelerde devletin ekonomiye müdahalesinin kaçınılmaz olduğunu savunur. Yirmi birinci yüzyılda iktisatçıların önündeki en önemli problem, bence teknolojik değişimin yaratacağı iktisadi ve sosyal problemlerin tespiti ve çarelerinin aranmasıdır. İşte bugün sizlere Paul Krugman’ın teknoloji farklarına dayalı bir dış ticaret modeli olan “Dinamik Teknolojik Açık” modelini tanıtacağım. Onun üzerinden Türkiye ekonomisinin son yıllarda attığı bazı adımları yorumlayacak ve dış ticarette başarılı olmak için milli bir sanayi politikasının ne kadar elzem olduğundan bahsedeceğim.
Krugman, ülkeler arasındaki teknolojik farklara dayalı dış ticaret modelini kurarken bazı kavramlar icat etmiş, kendisinden önce önerilen bazı kavramları da geliştirmiştir. Krugman’a göre ülkelerin gelişmişlik düzeyi yeni gelişen icatları ekonomiye ne kadar hızlı aktarabileceklerine bağlıdır. Bunun için Posner tarafından önerilen İnovasyon Gecikmesi kavramını kullanır. İnovasyon bilimsel gelişmeler sonucunda elde edilen yeni bilgi ve icatların bir üretim sürecinde (teknolojisinde), bir ürünün niteliğinde veya bir şirketin yönetim ve çalışma tarzında değişimlere yol açmasını sağlamak için yapılan yatırım harcamasıdır. İnovasyon gecikmesi ise, icat veya bilimsel yeniliklerin ne kadar süre sonra ekonomik hayata geçirildiğini gösteren bir kavramdır. Inovasyon gecikmesi ülkeden ülkeye ve sektörden sektöre değişir. Inovasyon gecikmesi kısaldıkça ülkelerin gelişmişlik düzeyi artar. Örneğin, Türkiye’nin milli araba projesini ele alalım. 2023 yılına kadar milli elektrikli arabanın satışa sunulması beklenmektedir. Bu da yaklaşık 6 senelik bir gecikmeyi gösterir. Öte yandan, Japonya’da yeni bir elektrikli araba modelinin tasarımından piyasaya sunum aşamasına kadar geçecek olan süre taş çatlasa 2 sene olacaktır. Krugman modeline göre, otomobil üretiminde Japonya Türkiye’den daha gelişmiştir, çünkü inovasyon gecikmesi daha kısadır, başka bir deyişle, bilimsel yenilikleri ekonomik hayata Japonya Türkiye’den daha hızlı geçirmektedir.
Krugman, mal ve/veya sektörleri de emeğin ortalama üretkenliğine bağlı olan bir teknoloji yoğunluğu düzeyiyle sınıflandırmaktadır. Ona göre, bir malın üretiminde kullanılan ortalama bir birim işgücünün üretebildiği mal miktarı, yani işgücünün verimliliği arttıkça o mal daha çok teknoloji yoğun, düştükçe o mal daha az teknoloji yoğundur. Bir örnekle açıklamak gerekirse, İtalya’da giyim sektöründe bir işçinin bir saatte ürettiği ürün miktarı mesela 5 birimken Türkiye’deki bir işçinin bir saatte ürettiği ürün miktarı 2 birimdir. (İstatistikler de 5’e 2’lik bu oranı teyit etmektedir.) Bunun sebebi olarak, modelden yola çıkarak, İtalyan giyim sanayiinin Türk giyim sanayiine göre daha teknoloji yoğun olduğu söylenebilir.
Dinamik Teknolojik Açık modeli, ülkeleri gelişmişlik düzeylerine göre bir sıralamaya tabi tutar. Krugman bunu “ülkeler merdiveni” adını verdiği bir şablonla gösterir. Merdivenin üst basamaklarında gelişmiş ülkeler varken, alta inildikçe ülkelerin gelişmişlik düzeyi düşer, (dolayısıyla inovasyon gecikmesi uzar). Öte yandan malları/sektörleri de teknoloji yoğunluğuna göre sıralayan bir şablon da önerir: “mallar ölçeği”. Buna göre de, ölçeğin en üst sırasında en teknoloji yoğun mal varken, ölçekte alt sıralara inildikçe o maldaki teknoloji yoğunluğu da düşer, (yani o malın üretimindeki emeğin ortalama verimliliği düşer).
Ülkeler niye dış ticaret yapar? Her gelişmişlik düzeyi için belli bir teknoloji yoğunluğuna sahip malların diğer mallara göre daha ucuza ve daha yüksek verimlilikle üretileceği modelin varsayımlarının sonucudur. Buna bağlı olarak her ülke kendi gelişmişlik düzeyiyle en uyumlu mal grubunda iç talepten daha fazla üretim yapar ve net ihracatçı olurken, diğer mallarda iç talepten daha az üretim yapar ve net ithalatçı olur. Krugman’ın bu modeli şu anlama gelmektedir: Eğer devlet hiç müdahale etmezse, hiçbir sanayi politikası belirlemez ve ekonomiyi serbest ticarete açarsa, yüksek gelişmişlikteki ülkeler (örneğin ABD, Almanya veya Japonya) daha ileri teknoloji yoğunluğuna sahip malları (elektronik ve dijital cihazlar, kozmetik ürünleri, bilişim hizmetleri, ilaç sanayi, elektrikli ve akıllı araba üretimi ve benzeri) üretip ihraç ederken, orta gelişmişlikteki ülkeler (Türkiye, Meksika veya Malezya ) orta teknoloji yoğunluğundaki mallarda uzmanlaşırlar, (beyaz eşya, ana metal sanayi, işlenmiş gıda, fosil yakıtlı araba imalatı ve benzeri ). Belli bir gelişmişlik düzeyindeki ülkenin piyasa şartlarında daha yüksek bir gelişmişlik düzeyine çıkması pek mümkün değildir, çünkü piyasa mekanizması onu daha teknoloji yoğun sektörlerde değil, mevcut durumuna uygun teknoloji düzeyindeki sektörlere yöneltir. Herkesi anlayacağı dille ifade edersek, Türkiye’nin ülkeler merdiveninde yukarıya çıkması bizzat piyasa güçleri tarafından engellenir. Bu durumda devletin müdahale ederek küresel piyasanın dayattığı bu rolü değiştirmesi gerekir. Bu da milli bir sanayi politikası ile olur.
Geçen haftalarda memleketimizde önemli bir gelişme oldu: Yerli araba projesi açıklandı. Krugman’ın modeliyle bakacak olursak, Türkiye’de iş adamlarının “elektrikli ve akıllı araba” üretmesi hayal bile edilemez. Çünkü ne AR-GE yapacak finansal kaynakları vardır, ne de bu ürünleri çok daha ucuza üretecek gelişmiş ülke firmalarına karşı mücadele cesaretleri vardır. Düşünsenize beş benzemez olan bizim “babayiğitlerin” ortak bir projeye girişecekleri hiç aklınıza gelir miydi? Hayır, tabiî ki gelmezdi. Eğer Sayın Cumhurbaşkanı’nın takipçiliği ve örgütlemesi devletin de desteği olmasa, “babayiğitlerin aklına yerli otomobilin jantı” bile gelmezdi. Başka bir örnek silah sanayiidir. Eğer devletin planlaması olmasa, hedefler siyasi lider tarafından belirlenip takip edilmese, ne Kirpi’ler olurdu, ne Fırtına’lar, ne ATAK helikopterleri, ne de SİHA’lar. Örneğin, bir siyasi lider olarak Sayın Cumhurbaşkanı ve kurumsal varlık olarak da Türkiye Cumhuriyeti arkasında olmasa nükleer santral ancak bir hayal olabilirdi.
SONSÖZ: Gelişmekte olan ülkeler kalkınmalarını emperyalist pazarlarından gelecek ianeye/sadakaya bağlarlarsa daha çok avuçlarını yalarlar. Her ülkenin kendi ipini kendi eliyle kesmesi gerekir. Bu da ancak milli bir sanayi politikası ve merkezi planlama ile olur.
MESELE YOLSUZLUK DEĞİL, TÜRKİYE'NİN İKTİSADİ BAĞIMSIZLIĞIDIRYAYINLAMA: 03 Aralık 2017 - 23:30
Son günlerde bir Zarrab ve Man Adası fırtınası esmekte memleketimizde. Eline bazı belgeleri alan Sayın Kılıçdaroğlu, tam da Reza kardeşimizin bülbül olmaya niyetlendiği anda ortaya atıldı. Dikkat edilirse, Ekim ayının başından itibaren meczup ve hain casusbaşı Fetullah’ın “Kasım ayını bekleyin, ümidinizi kaybetmeyin!”, mealindeki mesajları da piyasada dolaşıma sunulmuştu. Herhalde, bu gelişmeler tesadüf olmasa gerek.
Bu meseleyi iç siyasetin nefret – aşk ikilemi ile yorumlarsak çok yanlış yapmış oluruz. Hem dış hem de iç dinamikleri kronolojik olarak gözden geçirmeliyiz ki, tam olarak ne olduğunu anlayabilelim.
DIŞ GELİŞMELER: ATLANTİK CEPHESİNDE SONUN BAŞLANGICI
ABD soğuk savaş sonrasında küresel bir imparatorluk olmaya soyundu. Küreselleşme bu yolda ABD’nin kullanacağı bir araç olarak düşünülüyordu. Bunun için yazılı ve görsel medya kullanılarak “bireycilik”, “dünya vatandaşlığı”, “liberal değerler” bütün dünyada hakim kılınmaya çalışıldı. Bunun için de milli devletlerin küreselleşmeye direnmesinin önlenmesi, milli devletlerin teslim alınması gerekmekteydi. Aynı zamanda, eski SSCB ve yeni Rusya’nın elinin kolunun bağlanması, Çin ile birlikte ablukaya alınıp teslim alınması hedeflenmekteydi.
Bu hedeflere ulaşmak için gelişmekte olan ülkelerde ortaya çıkan/çıkarılan krizler bahane edilerek liberalleşme reformları (özelleştirme–dış sermaye girişlerine ve spekülasyona kapının açılması-tarımın tasfiye edilmesi) dayatıldı. Kimi ülkeler bunu gönüllü olarak uygularken (en güzel örnek Türkiye’dir) kimileri de direnme süreci içine girdiler. Direnen ülkeler içinde ağırlıklı olarak doğal kaynaklar açısından zengin ülkeler (Irak, Libya, Venezüella) ve stratejik olarak değerli konumdaki ülkeler (Kafkasya, Orta Asya ülkeleri ve Suriye) ilk olarak hedefe kondu. Burada İran özel bir yere sahipti. İran hem stratejik öneme sahipti, hem doğal kaynak zenginiydi hem de ABD ve İsrail düşmanıydı. ABD, Irak’ı 2003’te işgal etti. Milyonlarca insan yerinden edildi, yüzbinlerce insan canından oldu. Ülke üçe bölündü: Barzani yönetimi, Sünni ve Şii Arap bölgeleri. Sonra “demokrasi, insan hakları ve özgürlük” naraları ile Turuncu Devrimler ve Arap Baharı geldi. Gürcistan ve Ukrayna batı ile doğunun savaş alanına döndü. Libya, Tunus, Yemen, Mısır ve Kırgızistan’da halk ayaklanması ile yönetim değişti. Suriye’de dünyanın bütün eşkıyalarını toplayıp iğrenç katliamlar yaptırdılar, sonra da kendi taşeron örgütü PeKeKe’yi sahaya sürerek İkinci İsrail projesini başlattılar. Venezüella’da ise ambargo başlatıldı; bir kaç kez darbe veya halk ayaklanması tezgâhlandı. Ancak bütün uğraşlarına rağmen Venezüella ve Suriye’de başarıya ulaşamadılar. Özellikle son bir buçuk yılda hem Suriye’de hem de Irak’ta ABD güçleri ve işbirlikçileri ardı ardına yenilgiye uğramaktadırlar. Tabii, bu yenilginin en büyük sebebi, bölge ülkelerinin Atlantik merkezli güce karşı bölgesel birlikteliğe gitmesiydi. Bölgesel birlikteliğin başarısının sırrı da ABD’nin bu bölgelerdeki en büyük müttefiki, sırtını dayayacağı sağlam duvar olan Türkiye’yi kaybetmesindeydi.
ABD’nin kendi hegemonya aracı olarak kullanmaya çalıştığı küreselleşme süreci, ABD politika tasarımcılarının beklentilerinin tersine Çin’i yeni bir dünya gücü olarak ortaya çıkardı. Rusya Putin yönetiminde eski güç ve etkinliğini yeniden tesis etmeye başladı. AB ise ABD’nin küresel imparatorluğunun bir eyaleti olacağına, aksine, Almanya önderliğinde kendisi bir dünya gücü olmaya soyundu. Bütün bunların sonucunda ABD’nin küresel hegemonya hayallerinin gerçekleşme ihtimali çok azaldı.
İÇ GELİŞMELER: TÜRK MİLLETİ VATANSAVERLİK PAYDASINDA BİRLEŞİYOR
Türkiye, Soğuk Savaş döneminde ABD’nin NATO sisteminin bir parçasıydı. Tabii ki, bu üyelik, öncelikle NATO ittifakının ihtiyaçlarına göre şekillenmekteydi; Türkiye’nin mili kalkınma hedefleri, jeo-stratejik menfaatleri dikkate alınmazdı. Türkiye’deki seçilmiş politikacılar ne zaman kendi ülkelerinin menfaatleri doğrultusunda NATO ittifakı dışında alternatif arayışına gitseler, ya bir darbe ya da bir muhtıraya kurban gittiler. Bundan doğal bir şey olamazdı çünkü NATO askeri bir örgütlenmeydi ve müdahale yöntemi de askeri olacaktı.
Soğuk Savaş sonrasında, kendisi gönüllü olarak küresel güçlere kapısını açmış olan Türkiye, sabık başbakanlardan Çiller’in tabiriyle “Beyaz atın sırtında haydi Türkiye’m ileri!” diyerek emperyalistlerin kurdukları tuzağa balıklama atılmıştı. Burada bir saptama yapmak gerekmektedir: 1950’den bu yana milliyetçi muhafazakâr partiler sağcılığı devletçilik karşıtlığı ve serbest piyasa ekonomisi taraftarlığı olarak tanımlamıştır. Bu bağlamda, genel siyasi çizgileri NATO’culuk istikametinde şekillenmiştir. Ne yazık ki, bu sağ partilerin millet oyuyla elde ettikleri iktidarları da, yine, NATO’cu darbeler tarafından ellerinden alınmıştır.
Son on yıldır Türkiye’de, gerek kendi içinde yaşanan çeşitli darbe ve muhtıra girişimleri gerekse de çevre ülkelerde yaşanan facialarla bir vatanseverlik şuuru oluşmaktadır. Hepimizin evi olan vatana ne kadar muhtaç olduğumuz geniş kitleler tarafından daha köklü bir şekilde idrak edilmektedir. 1990’ların başından bu güne gerçekleşen suikastler, Balyoz - Ergenekon davaları, CHP ve MHP’de kaset operasyonları, 17-25 Aralık Yargı Darbesi, Gezi Eylemleri ve 15 Temmuz Darbe ve İşgal Girişimi... Bunların hepsi, ABD’nin bölgede küresel operasyonlarına Türkiye’nin köstek olmaması, yoldan çıkmaması için yapılmıştır. Hepsinde kullanılan ana aktör FETÖ’cüler ve NATO’cu bürokratlardır. Bu girişimlerin her biri başarısız olmuş ve her geçen gün millette vatanseverlik şuuru pekişmiş ve bununla paralel olarak da, Türk Devleti’nin siyaseti, ABD ve NATO güdümünden çıkmaya, bağımsızlaşmaya başlamıştır. Son çare olarak Türkiye’ye ekonomik yoldan bir abluka uygulanmak istenmekte ve bunun sonucunda da Türkiye’nin dışa bağımlı ekonomisinin teslim bayrağını çekerek ABD’nin istikametine girmesi hedeflenmektedir. ABD’nin başarısızlığı Türkiye’nin bölge ülkeleri ve özellikle İran ile ittifakından kaynaklanıyorsa, ABD’nin zaferi de en önce Türkiye’nin yeniden ABD tarafına geçmesi ile sağlanabilecektir.
ABD NE İSTİYOR?
ABD’nin istekleri nettir:
• Rusya ve İran’la askeri ve stratejik ittifaktan çık.
• İran’a yapılacak müdahaleye katıl veya en azından karşı çıkma.
• Bölgede PeKeKe’ye göz yum, daha iyisi ağabeylik et.
• Ülkende PeKeKe ile yeni bir Çözüm İhaneti başlat ve PeKeKe’ye özerklik ver.
• Kıbrıs’ı ver.
• Sözde Ermeni Soykırımı’nı kabul et.
ABD’nin yöneticileri son şıkın gerçekçi olmadığını bilmektedirler. Zaten öncelikli hedefler Zarrab Davası ve Man Adası belgeleriyle mevcut hükümeti pazarlığa ikna etmektir. Eğer hükümet yukarıdaki maddeler üzerine pazarlığa girişirse, bu, büyük bir hata olur. ABD’yle hiçbir pazarlığa girilmemelidir, çünkü Zarrab Davası’nın Türkiye açısından bir önemi yoktur. Biz ABD’nin yasalarına da, ambargosuna da uymak zorunda değiliz. Eğer ABD ile bu maddeler temelinde pazarlığa girersek büyük ihtimalle Kıbrıs’ı ve/veya Güney Doğu’yu veririz. Yok, pazarlığa girmezsek, ülke bir finansal ambargo bile yiyebilir. Vatanımızı müstevlilere karşı savunmanın bedeli buysa, Türk milleti bunu da yüklenir. Hükümet ve Cumhurbaşkanı’nın bölge merkezli siyasetlerine, Türkiye’nin bağımsızlığını korumaya devam etmeleri gerekmektedir. Bilinsin ki, Türk milleti devletinin arkasındadır. Allah devlete ve millete zeval vermesin.
ROBOT EKONOMİSİ VE TEKNOLOJİK İŞSİZLİK
YAYINLAMA: 07 Aralık 2017 - 23:15
Son dönemde robot ekonomisinden çok bahsedilir oldu. Aslında bu yeni bir şey değildir. Dijital teknoloji hayatımıza girdiğinden beri bilgisayar oyunlarından internete, cep telefonu – cep bilgisayarlarından CNC tezgâhlarına, SİHA’lardan dev havaalanı bilgisayarlarına hayatımızın her alanında zaten robotlarla iç içeyiz.
Genelde robot deyince akla gelen insansı makinalardır. Bunlar ise teknolojik düzey açısından şu anda hayata geçirilmesi çok zor olan, daha deneme aşamasında ve ancak basit insan hareketlerini taklit düzeyinde olan cihazlardır. Robot – İnsan karışık toplumlara daha çok zaman var.
Ancak, endüstriyel üretimde makineleşme oranı baş döndürücü bir hızla artmaktadır. Bu teknik olgunun hayatımıza getirdiği başat iktisadi sorun teknolojik işsizliktir. Üretimde makinelerin üretkenliği arttıkça, kullanılan birim işgücünün de verimliliği artar. Bu ise aynı miktarda toplam üretimin daha az işgücü kullanılarak elde edilmesi anlamına gelir. İşgücü istihdamının azalması bu anlamda teknolojik işsizlik olarak adlandırılır.
Teknolojik işsizliğin ortaya çıkabilmesi için ilk önce kullanılan makinelerin teknolojik gelişme nedeniyle verimliliğinin artması gerekir. İkinci olarak, üretimde sermaye ve emeğin birbirini ikame etmesi gerekir. Eğer sermaye ve emek birbirine tamamlayan üretim faktörleriyse, o takdirde teknolojik işsizlik ihmal edilebilecek düzeyde olabilir. Bu yüzden, teknolojik işsizlik genellikle emek ve sermayenin birbirini ikame ettiği ve işgücünün ağırlıklı olarak yarı nitelikli ve niteliksiz vasıfta olduğu sektörlerde gerçekleşir.
Yüksek makineleşme düzeyinden kaynaklanabilecek teknolojik işsizlik ihtimali birçok iktisatçının gündemine girmiştir. Bunları iyimserler ve karamsarlar olarak iki grupta toplayabiliriz. İlkönce karamsarları tartışalım:
Teknolojik gelişme ve makineleşme eğilimine bağlı olarak oluşabilecek teknolojik işsizlik ve buna bağlı olarak gerçekleşebilecek sosyal problemleri öne çıkaran karamsarlar, bu sürecin kapitalizmin çöküşüne yol açacağını söylemektedirler. Buna göre kapitalist sistem ya geleceğin “köleci toplumuna” evrilecek ya da kökten yıkılıp yerini toplumsal mülkiyete dayalı yeni nesil “sosyalist topluma” bırakacaktır. Geleceğin “köleci toplumu” bir grup çok zengin, iyi eğitimli, uzun ömürlü az sayıda üstün-insanlardan oluşan makine sahipleri sınıfının yönettiği çok fakir, düşük eğitimli, kısa ömürlü aşağı-insanlardan oluşan kitlelerin bileşkesi olacaktır. Bir nevi “yarı-tanrılarla” “cücelerin” toplumu… Ürkütücü değil mi? Bunun sonucunda çatışma çıkması kaçınılmazdır. Çatışmayı “üstün-insanlar” kazanırsa bir azınlık diktatörlüğü altında despotik bir toplum oluşur. Eğer çoğunluğu oluşturan kitleler çatışmadan galip çıkarsa, bu takdirde, yüksek teknolojili bir “sosyalist-bürokratik” toplum oluşur. Her ikisinin de demokratik olmayacağı aşikârdır.
İyimserlere göre ise her teknolojik paradigma değişiminde yeni ürünler ve yeni pazarlar ortaya çıkar. Dolayısıyla, teknolojik gelişmenin yaratacağı işsizlik ve sosyal problemler yeni gelişen sektörlerde oluşacak istihdam alternatifleri ile telafi edilebilir. Ayrıca, teknolojik gelişme tarihine bakıldıkça, yeni teknolojinin toplamda bütün toplumda çalışma saatlerinin azalması ve ürün bolluğu nedeniyle tüketim imkânlarının artması ile sonuçlandığını vurgularlar. Bu ise, anlaşılacağı üzere son kertede toplumsal refahın mutlak olarak artması anlamına gelecektir. Tabiî, iyimser bakış açısının argümanlarının gerçekleşmesi için toplumların (özellikle niteliksiz ve yarı nitelikli) işgücünü yeni üretim sistemine uyumlu hale getirmesi ve toplumsal üst yapının (eğitim, sanat, siyaset ve idari yapı) bu yeni teknolojinin gereklerine göre yeniden düzenlemesi gerekmektedir. Oluşacak yeni dünya düzeninde, işgücü eğitiminin ve toplumsal üstyapının dönüşme hızına bağlı olarak ülkelerin gelişmişlik düzeyleri de yeniden belirlenecektir. Toplumsal üst yapı dönüşümü ne kadar hızlı olursa, ülke de o kadar gelişmiş olacaktır.
Ben görüş olarak karamsar iktisatçılardan daha çok iyimser iktisatçılara yakınım. Ama iyimser olmak demek, “Her şey çok güzel olacak!”, demek değildir. Dünyada bedava ekmek yoktur. Bir hedefe ulaşmak isteyen birey, firma ya da devletlerin o hedef uğrunda çalışması, emek sarf etmesi gerekir. Mesele toplumun dönüşümü olunca, ister istemez kamu politikaları önem kazanmaktadır. Hatırlayacağınız üzere 1 Aralık tarihli yazımda Krugman’ın Dinamik Teknolojik Açık modelinden bahsetmiştim. Buna göre, eğer merkezi bir planlama olmazsa, milli devlet milli bir sanayi politikası belirlemezse, her şeyi piyasa güçlerine bırakırsa, o takdirde, ülkenin bir üst gelişmişlik seviyesine çıkması tesadüflere bağlıydı. Aksine, küresel piyasa mekanizmasının özellikle gelişmekte olan ülkelerin mevcut durumlarını pekiştiren eğilimleri içerdiğini de belirtiştim. Burada ki mesele de benzeri bir duruma atıf yapmaktadır. Büyük değişim dönemlerinde, toplum ve devlet olarak, değişimin yönü ve büyüklüğüne uygun dönüşümleri sağlayamazsak, Türkiye bırakın G-20’yi, ilk otuz ülke arasına bile giremez.
Pazartesi günü görüşmek üzere… Hayırlı Cumalar
SUNİ ZEKA İNSAN BEYNİNİN YERİNİ ALIR MI?
YAYINLAMA: 10 Aralık 2017 - 23:25
8 Aralık Cuma günkü yazımda robotların yaygınlaşması ile oluşacak teknolojik işsizlik hakkında iktisatçıların tartışmalarına değinmiştim. Tabiî ki, burada esas mesele insansı robotlar değildir, çünkü bugünkü teknoloji ile en basit insan hareketlerini yapabilen robotları üretmek bile pek mümkün değildir. Daha çok yol kat edilmesi gerekir. Ama düşünürleri tedirgin eden esas mesele suni zekâdır, (ing. artificial intelligence, AI). Gazetemizde cumartesi günü Tuğrul Günay’ın yazısında değindiği internet üzerinde bıraktığımız izlerden elde edilen dağ gibi veriyi yorumlayan, çalıştıkça öğrenen, öğrendikçe kendini yeniden düzenleyen, çok boyutlu ileri ve geri besleme (ing. feed back ve feed forward) ilişkisine dayalı bu programlar suni zekâ olarak adlandırılmaktadır. İşte, çok gelişmiş ve inanılmaz hızda veri analizi yapan bu programlar insan beyninin yerini tutabilir mi? İktisatçıların kavramlarıyla konuşursak, suni zekâ beşeri sermayeyi ve zihni emeği ikame edebilir mi?
Cuma günkü yazımda, hatırlanacağı üzere, teknolojik gelişme ile sermayenin (yani makinaların) üretkenliği artarsa bunun niteliksiz veya yarı nitelikli işgücünü ikame ettiğini söylemiştim. Bu genel olarak sanayi toplumlarında kitle üretimi yapan üretim tesislerinde rastlanan bir olgudur. İnovasyon, yönetim, strateji ve fikir geliştirme, tasarım ve benzeri entelektüel faaliyetler ise makinaların harcı değildir. Ancak, iddia odur ki, suni zekâ bütün bu faaliyetleri yapabilecek ve suni zekânın gelişmesi ile sadece niteliksiz işgücü değil nitelikli işgücü de makinalar tarafından ikame edilecektir. O takdirde insanlara kalan sadece işsizliktir.
Bu meseleyi biraz inceledim. Çeşitli düzeyde konu ile ilgilenen akademisyenler (çoğunlukla bilgisayar mühendisleri) ve piyasa profesyonellerinin (bilişim şirketlerindeki üst düzey çalışanlar) yazdığı makaleleri okudum. Elde ettiğim intiba şudur: Suni zekânın gelişimi o kadar hız kazanmış ve internet imkânları ile o kadar yaygın bir veri tabanına ulaşmış ki, tek tek insanların karakterleri, eğilimleri ve farklı şartlarda gösterecekleri davranışları tahmin etmeye kadar vardırmış işi. Her türlü karar alma sürecinde (nesnel şartlar altında tanımlanmış bir hedef fonksiyonu bağlamında) en rasyonel çözümleri saniyenin yüzde birinde bulabilecek düzeye erişmiş durumda. Örneğin, bir doktorun kanserli bir hastaya teşhis koyması uzun bir süre alabilmekte, hatta bazı durumlarda da yanlış teşhis konabilmektedir. Halbuki suni zekâ, bu teşhisi en kısa zamanda ve en az hata ile yapabilecektir. Başka bir örnek verecek olursak, suni zekâ ile çalışan akıllı arabalar hayatımıza girdiğinde insan şoförlere gerek kalmayacaktır. Arabaya bindiğinizde navigasyon cihazına adresi girecek ve süreci başlatacaksınız. Araba kendiliğinden çalışarak sizi navigasyon cihazının hafızasındaki en kısa yoldan istediğiniz adrese bırakacaktır. Bu arada tabiî ki, hiçbir trafik kuralını da ihlal etmeyecektir.
Benim anladığım, bütün küreden ve bütün insanlardan gelen veriyi toplayıp, tasnif edip kümelere ayıran ve bu veriyi çok hızlı bir şekilde analiz eden bir hafıza ağı ile karşı karşıyayız. İnternete bağlı bütün bilgisayar, telefon ve tabletler bu ortak hafızaya katkıda bulunuyorlar. Suni zekâ denilen bu programlar, sordukları soruya cevap ararken hem bütün bilgiyi kullanıyorlar hem de her gelen yeni bilgiyle kendilerini de yeniden düzenliyorlar. Çılgın ve çok gelişmiş bir hesap makinası, ama yine de sadece bir hesap makinası!
İnsan beyni makinalardan veya suni zekâdan çok farklı çalışır. Yukarıda anlattığım gibi suni zekâ milyonlarca bilgi kırıntısını tek tek tasnif edip ayrı kümelere ayırmakta, onlar arasındaki (insanlar tarafından tanımlanmış muhtemel) ilişkilerin yönünü ve şiddetini hesaplamakta, sonuçta da çözmekle yükümlü olduğu probleme en uygun çözümü önermektedir. İnsan zekâsı ise sadece bilgi kırıntılarını toplamakla kalmaz. Aynı zamanda ve öncelikli olarak, her insan kafasında bir genel şekil oluşturur. Bilgi kırıntılarını bu şeklin içine yerleştirir. Yani insan bir olgu veya süreci tanımlarken geçmiş deneyim ve algılarından kaynaklanan belli bir bilinçaltında şekillenen şablona göre veriyi sınıflandırır. Buna “gestalt psikolojisi” diyoruz: parçalar yerine bütünü algılamak. Sadece bu yetmemektedir. Her insan olaylara kendi bakış açısından bakar. Dolayısıyla bilinçaltında biriken bilginin her insanda yarattığı deneyim de farklıdır. O yüzden insan zekâsı tek tip bir algı değil milyonlarca tip barındıran bir algı zenginliğine sahiptir.
İnsanlar toplum içinde yaşar. Bu yüzden, tıpkı her bireyin olguların önce bütününe bakarak verileri değerlendirmesine benzer şekilde, toplumun da toplumsal algısında bir bütünlük vardır. Her toplumun toplumsal algısı farklıdır. Bu farklılıklar, o toplumun kültürel ve toplumsal değer ve normlarını oluşturur. Bireylerin tekil olarak sahip oldukları algılama süreci, içinde yaşadıkları toplumun genel algılama sürecine uyumlu olmalıdır. Sanatta, ilimde, toplumsal hayatta ve siyasette öne çıkan bireyler kendi bilinçaltlarında sahip oldukları resmi toplumun bilinçaltında sahip olduğu resme en uyumlu hale getiren ve bu yolla toplumsal algıyı değiştirebilen bireylerdir. Dehalar ise, toplumsal algının dışında bir algıya sahip olup analiz yetenekleri ile toplumsal algıyı dışarıdan yıkan istisnai örneklerdir.
İnsan, aynı zamanda, insan anatomisinde yer alan kimyevî reaksiyonlara bağlı olarak farklı duygular içeren de bir varlıktır. Suni zekâ, önünde sonunda insanların sahip olduğu duyguya hiç sahip olmayan, olgu ve süreçleri bütün olarak değil küçük parçaların toplamı şeklinde algılayan ve elde ettiği veriler arasında ki ilişkileri yine insanların tanımladığı şekilde kuran çok gelişmiş bir abaküstür. Yaratıcılık, ilham, bütüncül algılama, şimdinin moda deyimiyle “büyük resmi görme” onun için söz konusu değildir.
Bütün sermaye tiplerinde olduğu gibi suni zekâ da, insanların kullanacağı bir araçtır. Araç ne için kullanılacaktır: Bütünün (yani toplumun ve insanlığın) menfaatine mi, yoksa bir hakim azınlığın menfaatine mi? Yani, aslında tedirginlik duyulması gereken suni zekânın kendisi değildir, ama onu kullanan insanların tercih ve uygulamaları esas ürkütücü olandır.
SONSÖZ: Makinaların insanları geçebileceğini iddia etmek, insanın Tanrı’yı geçebileceğini iddia etmektir.
BÜYÜME RAKAMLARI – CUMHURİYET GAZETESİ – SIRF MUHALEFET İÇİN VERİLERİ ÇARPITMAK
YAYINLAMA: 14 Aralık 2017 - 23:30
Türkiye ekonomisi hepimizin beklentilerinin üstünde büyüdü. Yüzde 11'lik bu büyümenin ana unsuru tüketim (Yüzde 7'lik katkı ile). Ancak bu ikisi arasında (Milli Gelir ve Tüketim Harcamaları) bir geri besleme ilişkisi olduğu da bilinmekte. Bu yüzden ikinci sıradaki yatırımlar öne çıkmakta (Yüzde 3,6'lık katkıyla)... Geçen çeyrekte küçülen makine teçhizat yatırımı bu sefer yüzde 15,3 artmış. Eğer bu artış trendi mart ve haziran ayında da devam ederse ekonomideki büyüme daha sağlıklı bir çizgiye oturmuş, KGF gibi önlemler hedefine ulaşmış olacaktır. Haberler olumlu ama devamı gelmesi lazım. Ancak bu sevindirici haber, bazılarında üzüntüye yol açmış gibi. Salı ve çarşamba günkü yayınlarıyla gösterdiği gibi Cumhuriyet Gazetesi, bu görüştekilerin öncüsü gibi görünmektedir. Bugün bu yayınları eleştireceğim.
12 Aralık tarihli Cumhuriyet Gazetesinin ekonomi haberlerinde şu başlık atılmıştı: “Büyüme sorunlu... Açıklanan veriler yaşanan yoksulluk tablosuyla uyuşmuyor.” Takiben de şu bilgiler paylaşılmıştı:
“Büyümeye en büyük katkı, 7 puan ile hanehalkı tüketiminden geldi. 2017’nin üçüncü çeyreğinde harcamalar yönünden bakıldığında hanehalkı tüketimi yıllık yüzde 11.9 arttı. Devletin tüketim harcamaları ikinci çeyrekteki küçülmenin aksine üçüncü çeyrekte yıllık yüzde 2.8 artarak büyümeye 0.3 puanlık ılımlı bir katkı sağladı. Yatırımlar üçüncü çeyrekte yıllık yüzde 12.4 büyüyerek son 9 çeyreğin en güçlü artışını gösterdi ve büyüme oranına 3.6 puan katkı sağladı. Yıllık bazda inşaat yatırımları yüzde 12 artarken, önceki bir yıllık dönemde sürekli olarak daralan makine-teçhizat yatırımları üçüncü çeyrekte yüzde 15.3 artış kaydetti.
İkinci çeyrekte 1.8 puan olan net dış talebin (ihracat eksi ithalat) büyümeye katkısı 0.3 puana geriledi. İhtalattaki hızlanma bunda etkili oldu. Üçüncü çeyrekte zincirlenmiş hacim endeksi bazında ihracat yüzde 17.2, ithalat yüzde 14.5 (ikinci çeyrek: yüzde 1.8) arttı.”
Burada maddi bir hata vardır. Tırnak içindeki metinde hiç de olumsuz bir bilgi verilmemektedir, aksine iki çeyrektir küçülen makine teçhizat yatırımları artışa, büyümeye geçmiştir. Buna rağmen yazının başlığı büyümenin “sorunlu” olduğunu söylemekte, ama bunun içini doldurmamaktadır. Bir tek, “açıklanan verilerin yaşanan yoksulluk ile bağdaşmadığını” vurgulamaktadır. Neresinden tutalım bu ifadenin? Bizatihi kendisi “sorunlu”… Her şeyden önce verileri analiz ettiğiniz belgede denilenlerin tersini ispat etmek için hiçbir veri ile ifade edilemeyecek, adeta kahvehane lakırdısı benzeri “yaşanan yoksulluk” diye bir kavram uyduracaksınız. Hangi yoksulluk, neye göre yoksulluk, kime göre yoksulluk? Eğer böyle bir yoksulluk kriteriniz varsa bile, büyüme bir akım değişken, yoksulluk ise bir stok değişken olduğu için karşılaştırmalı analize beraber dahil edilemez. İkisi farklı şeylerdir. Pekiyi, var mıdır böyle bir yoksulluk kriteri? Yazıda göremedim… OECD Türkiye’yi gelişmiş ülkeler sınıfına resmi olarak almışken, bütün AVM’ler hınca hınç doluyken, son 15 yılda asgari ücret reel olarak 3,5 kat artmışken neye göre bu ifadeyi kullandığınızı bilmek isterim. Bana sorarsanız, bu iddialar boş mugalatadan ibarettir.
Bununla birlikte 13 Aralık Çarşamba günü yine Cumhuriyet Gazetesi’nde Erinç Yeldan “Büyümenin Ardındaki Gerçekler” adlı yazısında sanki yüzde 11 büyüme olmamış, hükümet ve devlet yetkilileri vatandaşa ve bütün dünyaya yalan söylüyormuş gibi mantığını nereye dayandırdığını bilemediğim bir yazı yazdı. Erinç Hoca, bu yazıda büyümenin şişirilmiş olduğunu, baz etkisinde kaynaklanan suni bir değer olduğunu söylemektedir. Dahası, mevsim ve takvim etkilerinden arındırılmış çeyreklik büyümelerin baz etkisini de yansıtmayacağını, bunlara bakıldığında büyümenin yükselmediğini aksine düştüğünü iddia etmektedir. Burada da Hocamız’a hiç yakıştıramadığım ucuz bir demagoji yapmıştır. Dilerseniz ufak bir alıntı yapalım:
“O halde ekonomik büyümenin nicel boyutlarını bu yanılsamanın etkilerinden arındırmamız gerekecektir. Bu amaçla gene TÜİK’in yayımlamakta olduğu mevsimsel ve takvim etkilerinden arındırılmış büyüme rakamlarına bakmamız yeterlidir. Bunun ötesinde, söz konusu “baz etkisini” bertaraf etmek için geçen yılın eşdeğer dönemine görece yıllıklandırılmış bir karşılaştırma yapmak yerine, çeyrek dönemlerdeki büyüme oranlarını tek tek sıralamak daha doğru bir yaklaşım olacaktır. Aşağıda TÜİK’in resmi verilerinden derlediğimiz böylesi bir analiz sunuyoruz. …
…Tablodaki veriler, milli gelirin (gayri safi yurtiçi hasılanın - GSYH’nin) ve önemli makroekonomik göstergelerin büyüme oranlarını, mevsim ve takvim etkilerinden arındırarak vermektedir. TÜİK verilerine göre, baz etkisinden arındırılmış milli gelirin büyümesi 2016’nın son çeyreğinde yüzde 4.9 iken, sonraki çeyrek dönemlerde, sırasıyla yüzde 1.6 ve 2.2 olmuş; içinde bulunduğumuz veri döneminde ise sadece yüzde 1.2 olarak gerçekleşmiştir. Yani, mevsim ve takvim etkilerinden arındırıldığında yüzde 11.1’lik cila silinmekte ve Türkiye ekonomisinin son dört çeyrek dönemde aslında yavaşlamakta olduğunu belgelemektedir!”
Erinç Hoca’nın görüşlerinde maddi hatalar vardır. İlkönce “baz etkisi” diye bahsedilen etki matematiksel bir etkidir, doğrudur ama arındırılması gereken bir değer olmadığı gibi arındırılması da mümkün değildir. Bunu açıklayacağım. Sonra çeyrek büyümeleri de sizi baz etkisinden kurtarmaz, bunu da ispatlayacağım. Ve üçüncü olarak Erinç Hoca’nın çeyreklik büyümeleri ne düşük büyümedir ne de yavaşlama sergilemektedir. Bunu da göstereceğim.
BAZ ETKİSİ
Örneğin başlangıçta GSYİH 100 birim olsun. Bir dönem sonra bu 90’a düşsün ve üçüncü dönemde tekrar 100’e çıkmış olsun. 2. Dönemde ‘Yüzde10 küçülme varken [(90-100)/100 = - Yüzde 10] 3. Dönemde yüzde 11,1’lik büyüme vardır, [(100-90)/90 = +Yüzde 11,1]. Baz etkisi kesirin paydasındaki değişimden kaynaklanmaktadır. Yoksa 10 birim azalmış ve 10 birim artmıştır. Peki baz etkisinden arındırmak ne demektir? Yukarıdaki örnekte (Yüzde 11,1 – Yüzde 10 = Yüzde 1,1) midir? Bu çok mümkün değildir. Çukura girmiş bir ekonominin tekrar yükselişe geçmesi mi yanıltıcı olan? Bu arındırılması gereken bir sahtekârlık mı? Ben hiçbir akademik makalede baz etkisinden arındırma diye bir şey görmedim.
ÇEYREKLİK BÜYÜMELER
Çeyreklik büyümeler baz etkisinde arınmıştır iddiası kahvehane muhabbetidir, mugalatadır. Hoca’nın 2016 4. Çeyreğe ait yüzde 4,9’luk büyüme oranı da bir önceki çeyrek için (ki bu çeyrekte fetullahçı çakalların hain darbe girişimi olmuştur) de bir baz etkisi içermektedir. Hoca çeyreklik büyümeleri gösterirken bunu yıllık büyümelerle karşılaştırmaktadır. Onun verdiği verilerden en düşük çeyreklik büyüme oranı olan yüzde 1,2’nin yıllık büyümedeki karşılığı yüzde 4,89’dur, [(1+ 0,012)4 -1= 0,0489]. En düşük büyüme bile yıllık tarihi trend olan yüzde 5 büyümeyi yakalıyor. Bu mudur?
ÇEYREK BÜYÜMESİNDEN YILLIK BÜYÜMEYE
Hoca’nın aldığı çeyreklik büyümeleri bileşik hesapla yıllık büyümeye tamamlarsak ne buluruz? Hadi hesaplayalım: [(1+0,049) x (1+0,016) x (1+0,022) x (1+0,012) - 1 = 0,1023] = Yüzde 10,23! Demek ki baz etkisi hesaplansa ve Erinç Hoca’nın veri ve yöntemi uygulansa bile bir baz etkisi olsa olsa (Yüzde 11,9- yüzde 10,23 = Yüzde 1,67) çıkacaktır. Allah aşkına, baz etkisini kabul etsek bile, kalan yüzde 10’luk büyümeye sevinmez misiniz?
MUHALEFET ETMEK İÇİN VERİLERİ ÇARPITMAK
Sorun nettir: Ne olursa olsun, sonu komediye de çıksa, hainliğe de çıksa her şartta muhalefet edin. AK Parti doğru bir şey mi yapıyor? Karşı çıkın, yalan söyleyin, verileri çarpıtın. Böyle muhalefet olur mu? AK Parti’nin ve Sayın Cumhurbaşkanı’nın o kadar hatası varken, bunları bir tarafa bırakıp onları en kuvvetli oldukları yerde vurmaya çalışırken işte böyle komik duruma düşersiniz.
Neyse, büyüme rakamları beni ümitlendirdi… Eğer büyüme trendi (özellikle makine teçhizat yatırımlarında) böyle devam ederse gelecekteki bir ikiz kriz ihtimali ortadan kalkar… Bekleyip göreceğiz. Hayırlı Cumalar…
FAİZ ORANLARI VE DÖVİZ KURU
YAYINLAMA: 17 Aralık 2017 - 23:30
Türkiye’de geçen hafta yaşanan bir türbülans yine döviz kurlarında volatiliteyi artırdı. Hatırlayacaksınız, 27 Kasım tarihli yazımda yıl sonu dolar kurunun 3,77-3,83 arasında gerçekleşeceğini yazmıştım. O zaman dolar kuru 4 TL’yı zorluyordu. Çevremden gelen genel tepkiler çok fazla teorik olduğum, gerçek hayatın farklı olduğu şeklindeydi. Genel kanaat yılsonunda dolar kurunun 4,2-4,3’e doğru gideceği şeklindeydi. Ancak bu yazımdan bir hafta sonra aralık başında işler tersine döndü. Dolar kuru hızla düşmeye başladı ve benim söylediğim banda indi.
Geçen haftanın başında Amerikan Merkez Bankası’nın faiz arttırma kararı geldi. Bizim piyasada beklenti de Merkez Bankası’nın buna karşı en az yüzde 1’lik bir faiz artırımına gireceği idi. Öte yandan Sayın Cumhurbaşkanı da yüksek faizden yana olmadığı yönündeki görüşlerini de tekrar etmekteydi. Bu durumda Merkez Bankası her iki tarafın da beklemediği bir hamle yaptı. Faiz bandının tavanını yüzde 0,5 artırdı. Beklenen olmadığı için, piyasadaki oyuncular pozisyon değiştirdi, spekülâtif döviz talebi arttı ve dolar kuru 3,89’a kadar çıktı ve sonunda 3,87 değerinde dengeye oturdu. Bu kısa dönem spekülâtif dengesidir. Bu denge uzun dönemde de devam edebilir mi? Bugün bu soruya cevap arayacağım ve size hem döviz piyasanın temel ve spekülâtif bileşenlerini hem de dış denge faizi ile iç faizler arasındaki ilişkiyi ve bunun döviz piyasasına etkisini anlatacağım.
DÖVİZ PİYASASININ TEMEL VE SPEKÜLÂTİF BİLEŞENLERİ
Döviz piyasasında bütün piyasalarda olduğu gibi bir arz ve talep vardır. Ancak menkul kıymet piyasalarının tümünde olduğu gibi arz ve talep temel ve spekülâtif bileşenlerine ayrılır. Döviz arzının temel bileşeni Mal ve Hizmet İhracatıdır. Burada Hizmet İhracatının içine dış faktör gelirleri de dahil edilmektedir. Öte yandan döviz arzının spekülâtif bileşeni ise portföy yatırımı (sıcak para) girişleri ve doğrundan yabancı yatırımlardır. Döviz talebine gelince… Döviz Talebinin temel bileşenini Mal ve Hizmet İthalatı oluşturur ki, burada Hizmet İthalatının içine dış faktör giderleri de dahil edilir. Döviz Talebinin spekülâtif bileşeni ise portföy yatırımı (sıcak para) çıkışları ve yerli firmaların dış dünyada doğrudan yatırımlarıdır.
Temel bileşen ile spekülâtif bileşen arasındaki fark nedir? Her şeyden önce, temel bileşenler Cari İşlemler Hesabında, spekülâtif bileşenler ise Sermaye Hesabında (şimdiki adıyla Finans Hesabında) kaydedilir. İkinci olarak, temel bileşenler ağırlıklı olarak döviz kuru ve milli gelir tarafından belirlenirken faizin etkisi ihmal edilebilecek düzeydedir. Öte yanda spekülâtif bileşenler ise esas olarak yurt içi ve yurt dışı faizler tarafından belirlenirken, döviz kuru ve milli gelirin etkisi neredeyse hiç yoktur.
Döviz piyasasında denge, Cari İşlemler Hesabı ve Sermaye Hesabının karşılıklı etkileşimi ile oluşur. Yani döviz arz ve talebinin eşitlenmesi için Cari İşlemler Hesabı ve Sermaye Hesabının toplamının Uluslararası Rezerv Hesabının değişimine eşit olması gerekir. Bu eşitlik de döviz kurları ve faizdeki dalgalanma ve dengeye hareket ile sağlanır.
Döviz kuru arttığında arz edilen döviz miktarı artar talep edilen döviz miktarı azalır. Milli gelir arttığında ise talep edilen döviz miktarı artar. Bu temel bileşenlerin iliklisini gösterir. Faizdeki değişimin temel bileşenlere etkisi dolaylı yoldandır: faiz artarsa yatırımlar düşer, yatırımlar düşerse milli gelir düşer ve döviz talebi azalır. Görüldüğü üzere ilişki yine milli gelir dolayısıyla geçerlidir.
Öte yandan sıcak para giriş ve çıkışları yurt içi faizler ile dış denge faizi arasındaki farka bağlıdır. Eğer yurt içi faizler dış denge faizinden yüksekse içeriye net sermaye girişi olur, spekülâtif döviz arzı artar. Öte yandan eğer yurt içi faizler dış denge faizinden düşükse, o takdirde, içeriden net sermaye çıkışı olur, spekülâtif döviz arzı azalır. Yabancıların içeride ve yerlilerin dışarıda doğrudan yatırımları ise uzun vadeli trend ve beklentilere bağlı olduğu için burada konumuz dışındadır.
DIŞ DENGE FAİZİ VE YURT İÇİ FAİZLER NEDİR?
“Yahu, bu dış denge faizi nedir?”, diye mi sordunuz? İşte buyurun size cevabı:
Dış denge faizi, kabaca dış dünya faizi ve ülkenin yurt dışında oluşan risk algısına bağlıdır. Risk algısını oluşturan bir yığın iktisadi ve iktisadi olmayan etken vardır: Derecelendirme firmalarının notları, ülkenin içinde bulunduğu jeo-politik durum, dış borcun milli gelire ve yine dış borcun uluslararası rezervlere oranı, dış borcun vadesi ve benzeri… Dış dünya faizi ise, bizim durumumuzda (işlemlerimizin hemen hemen tamamı bu iki para cinsinden olduğu için) dolar ve avro faizlerinin bir ortalamasıdır. Ağırlık tabiî ki dolar faizindedir. Eğer dolar faizi artarsa ve bunu karşılığında yurt içi faizler artmazsa yurt dışına spekülâtif döviz kaçışı olur, dolar arzı azalır ve dolar kuru yükselir. Bu durum avro için de geçerlidir. Peki yurt içi faiz nedir? Merkez Bankasının politika faizi midir? Hayır… İşte gerek yatırımcıların, gerekse Cumhurbaşkanı’nın hatası bu yanlış anlamadan kaynaklanmaktadır. Merkez Bankası ise, durumu bildiği halde düpedüz eyyamcılık yapmaktadır. Şöyle…
Yurt içinde yüzlerce farklı faiz vardır. Bizim yurt içi faiz olarak adlandırdığımız faiz para ve mal piyasasını eş anlı dengeye getiren faiz oranıdır. Bu da, genelde hazinenin devlet tahvil bonolarının piyasada oluşan faiz getirisidir. Merkez Bankası’nın faizi ise, parasal tabanı belirleyen bir enstrümandır. Temelde Merkez Bankasının diğer bankalardan borç alma faizi faiz bandının tabanını, borç verme faizi de tavanını oluşturur. Merkez Bankasının son kararı bankalar arası para piyasasında faizin yükselmesine ama aynı zamanda bankalar tarafından artan talebi karşılayamayacak kadar yükselmesine yol açmıştır. Bu da ister istemez önümüzdeki dönemde parasal tabanda bir genişlemeye yol açacaktır. Ancak, bu sermaye hareketlerini doğrudan belirlemez. Merkez Bankasının tavan faizini en az yüzde 1 artırması yurt içi faizlerin artmasına yol açmayacaktı fakat ülkenin risk katsayısını düşürecekti. Dolayısıyla, FED faiz artışını risk katsayısındaki düşüşle telafi edecek ve dış denge faizi değişmeyecekti. Açıkçası Merkez Bankası tavan faizini hiç artırmasaydı da, dolar kuru yine bu kadar fırlayacaktı. Bu yüzden Merkez Bankası eyyamcılık yapmıştır diyorum.
BUNDAN SONRA NE OLUR?
Spekülatif döviz talebindeki bu artış ne zaman biter ve döviz piyasalara temel bileşenler üzerinde dengeye gelir? Bu yurt içi faizlerin, yani önce devlet tahvili ve bono faizlerinin sonrada bankaların kredi faizlerinin ne kadar hızlı bir şekilde dış denge faizindeki yükselmeye karşılık vereceğine bağlıdır. Bir de, eğer olumlu bir algı gelişirse, ülkenin risk katsayısı da aşağı inebilir. Benin beklentim yıl sonu itibariyle, yani 15 gün içerisinde yurt içi faizlerin artacağı ve risk katsayısının düşeceği yönündedir. Buda dolar kurunu 3,77-3,83 bandına indirecektir. Uzun dönemde ne olur: Türkiye hızlı büyümekte ve bu büyüme iç talep merkezli gerçekleşmektedir. Bu da ister istemez 6 – 9 ay içinde kurlara ve faize artış olarak yansıyacaktır. Çünkü milli gelir büyümesi hem para piyasasında hem de döviz piyasasında talebin temel bileşenini artıracaktır. Bununla ilgili öngörülerimi sizle önümüzdeki haftalarda paylaşacağım.
BİZİM ECDADIMIZ BELLİ... ZAYED'İN ECDADINI TANIYALIM...
YAYINLAMA: 21 Aralık 2017 - 23:35
Öncelikle iki alıntı…
“Birleşik Arap Emirlikleri Dışişleri Bakanı Abdullah bin Zayed, Iraklı bir Twitter kullanıcısının paylaşımını kendi Twitter sayfasında paylaştı. Paylaşımda şu ifadeler yer aldı. ‘1916 yılında Türk Fahri Paşa'nın Medinetü'l Münevvere halkının hakkına girdiğini ve onların mallarını çaldığını, onları kaçırdığını, Şam'dan İstanbul'a "Seferberlik" ilan ederek, Medine'deki el yazması eserleri çaldığını biliyor muydunuz? İşte Erdoğan'ın dedelerinin Müslüman Araplarla ilişkisi buydu.’ " www.cumhuriyet.com.tr, 20 Aralık 2017…
Cumhurbaşkanı Erdoğan ise, Çarşamba günkü muhtarlar toplantısında bu çirkin iftiranın sahibi yersiz yurtsuz bedevi parçasına şöyle hitap etti:
“Ey bize bühtanda bulunan zavallı senin ceddin neredeydi? Fahrettin Paşa'nın 2 yıl 7 ay süre ile müdafaa ettiği Medine'de yaptığı işler, direniş takdire şayandır. Utanmadan, sıkılmadan Erdoğan'ın ecdadının mukaddes emanetleri oradan çalarak İstanbul'a getirdiklerini söyleyecek kadar hezayan içinde olan zavallılar, oradaki işgale gelenlerden onları korumaktır, şehit olmak adına. Paşa, mukaddes emanetleri 2 bin kişilik koruma gücü ile İstanbul'a göndermiştir. İşgalci güçlerin eline geçmesini, görkemli müzelerde sergi malzemesi haline dönüşmesini engellemiştir. Bu emanetler İstanbul Topkapı Müzesi'nde. Batıdaki o malum yerlerde akıbeti belli olmayan yerlere mi gitseydi. Çünkü bunların kafası batıcı da onun için bu saldırıyı başlattılar. Fahrettin Paşa tüm enerjisini Medine'nin korunmasına vermiştir. Fahrettin Paşa Medine'yi 2 yıl 7 ay savunmuştur.
Paşa askerleri ve şehir halkını toplayıp, ‘Ey insanlar malumunuz olsun ki kahraman askerlerim, bütün insanların sırtını dayadığı yer Medine'yi son damla kanına kadar müdafaaya memurdur. Allah-ü Tealâ bizimle beraberdir.’ demiştir. Oraya yakın topraklarda bulunanlar utanmadan sıkılmadan, bühtanda bulunuyorlar. Sen Erdoğan'ı da tanımamışsın, Erdoğan'ın ceddini ise hiç tanımamışsın. Biz sizin ne tür garabetler içinde olduğunuzu gayet iyi biliyoruz. Ne tür yanlışlar içinde olduğunuzu gayet iyi biliyoruz. Bizim ecdadımız şartların zorlaştığı, ilacın, yiyeceğin kalmadığı dönemde Medine'yi büyük bir çekirge sürüsü basmıştı. Fahrettin Paşa, ‘Çekirgenin serçeden ne farkı var. Temizdir, tazedir’ diyerek aylarca onları şehri basan çekirgelerle besliyor. İşte imanlı olanlar, işte imansız olanlar... Aradaki fark budur. Bu arada hem İstanbul hükümeti hem de çevresindekilerce teslim olması yönünde telkinler gelen Paşa teslim oluyor. Şehir günlerce yağmalanıyordu. Karışıklıklardan dolayı şehri terk eden Medine sakinlerinin evlerinin kapıları kırılıp talan ediliyor. Tarihimizin bu mümtaz şahsiyetine dil uzatanların bugün kimlerle, nerelerde, ne işler çevirdiğini biz gayet iyi biliyoruz. Yeri gelecek bunları da açıklayacağız. Fahrettin Paşa Medine'nin tek taşına el uzatmamış, adaletten uzaklaşmamış bir komutandır. Kutsal emanetler ticari meta haline dönüştürülmemiştir. Bugün de titizlikle korunmaya devam edilmektedir. Batıya giden o emanetler acaba ne durumda? Onları geri almak için çabanız, gayretiniz var mı? Yok. Kendi acziyetlerini, hatta ihanetlerini örtme amacı olduğu açıkça ortadadır.
Fahrettin Paşa'nın Peygamberimize o güzel yakarışını tekrarlamak istiyorum; ‘Senin için savaşanlarla sana karşı çıkanları görüyorsun. Allah'ın yardımını bize ulaştır.’ “ Cumhurbaşkanımızı bu net duruşu için tebrik ederim; o dik durmaya devam etsin, bütün Türk milleti onunla beraberdir. Bugünkü yazımda istedim ki, ecdadımıza iftira atan bedevinin atalarını size tanıtayım…
Bugün karşımıza çıkan Kasabanın Şerifi – Eşkıya torunu Suud Krallığı – Suud’ların erketecisi BAE arasındaki can ciğer kuzu sarması yakınlık bizi şaşırtmamalıdır. Çünkü itikaden sapkınlık İslam toplumlarının en büyük problemidir. Tarih göstermektedir ki, evrensel mesajı olan ve Allah’ın gönderdiği en son ve kâmil din olan İslâm’ın içini boşaltıp Ebû Cehil – Ebû Süfyan liderliğindeki Cahiliyye hurafeleri ile dolduran Vehhabiler aynı zamanda emperyalistlerin de en büyük yardakçısı olmuşlardır. Bu gürûh Osmanlı’dan ve Türk’ten o kadar nefret etmektedir ki, ehl-i salibe kapıyı içeriden açan hain el olmaktan hiç utanmazlar, bir de bununla gurur duyarlar. “Süt Kardeşler” filminde Kumandan Hüsamettin Bey’in (Şener Şen) emir eri Şaban’a (Kemal Sunal) şu repliğini hemen herkes duymuştur: “Seni hiç sevmedim süt oğlan, babanı da sevmezdim süt oğlan!” Biz de, bu bedevi parçası gibileri hiç sevmeyiz; bunların Cahiliyye artığı babaları Emevileri de sevmezdik.
Emevi’ler hakkında uzun uzun yazılar yazılması gerekir. Ancak burada kısaca Emevî despotlarının (Ömer bin Abdülaziz ve II. Muaviye hariç, onlara Allah rahmet eylesin, DMD) ortak günahlarını özetleyelim:
1. Emeviler Arap ırkçısıydı, İslamı Arap dini Peygamberimizi de Arap peygamberi olarak görürlerdi.
2. Emeviler sadece Arap olmayanlara değil kendileri dışındaki Arap kabilelerine de düşmanlık ederlerdi, çünkü bunlarda kabilecilik de son haddindeydi.
3. Kendi iktidar ve servetlerini arttırmak, dünyevi güç elde etmek için din ticareti yaparlar, hadis uydururlar ve Allah’ın yüce dinini yalan ve entrikalarına alet ederlerdi
4. Akletmek ve düşünmek onlara göre şirkti. Müslüman, Emir ne diyorsa düşünmeden itaat etmeliydi, kaderine rıza göstermeli ve zulme boyun eğmeliydi.
5. Emevî kodamanları sahabeye zulmederken, Hz. Hüseyin Efendimiz’i şehit ederken, en yakınlarındaki danışmanlar Bizanslı ve Suriyeli Hristiyanlardı.
Bugün din tüccarı Vehhabi Emirleri her şeyden önce kendi saltanat ve servetlerini düşünmektedirler. Bu uğurda, kendi akrabası şeyh ve prensleri haçlı askerlerinin elinden işkenceye tâbi tutacak, Hicazda ki Araplar dışındaki Arapları Arap saymayacak, Araplar dışındakileri de Müslüman saymayacak kadar cüretkâr bir sapkınlık içinde olanlar, Emevi atalarının izinden gitmektedirler. Bu gürûhun en büyük ilkesi de küplerine doldurduğu altınları korumaktır. Yazımı Emevî kodamanlarının babası, müşrik cahiliyye Araplarının reisi Ebû Sufyan’dan bir anekdotla bitireyim: Bedir harbine sayılı vakit kala, kayınçosu olan ve Bedir’de Hz. Ali Efendimiz tarafından itlâf edilen Velid bin Utbe Ebu Sufyan’ı kervanının başında Bedir Harbinden kaçıp Mekke’ye dönerken yakalar ve şöyle der: “Utan yâ Ebu Sufyan! Senin şerefin nerede?”. Ebû Sufyan tecrübelidir, hiç istifini bozmaz ve şöyle der: “Benim şerefim develerimin sırtında!”…
Gençler, bilin ki hemen hemen bütün Arap dünyasının sıradan insanları Türk’ü ve Osmanlı’yı minnetle anarken, aydınlatılmış hainleri ve devlet yöneticileri Türk ve Osmanlı düşmanıdır. Kendi geçmişinizden utanmayın ve ecdadınızla gurur duyun. Onlara sahip çıkan yöneticilerinizi de destekleyin. Bu Emevi zihniyetini de iyi tanıyın. Neyse… Hem Selefi –Vehhabiler hem de Emeviler hakkında sayfalarca yazı yazılabilir. Ama çok uzatmayalım.
Bu mübarek Cuma günü Arap çöllerinde, Haremi Şerif’te, Filistin’de, Şam’da, Kut-ül Amare’de dinin izzeti ve vatanın namusu için savaşan başta Fahreddin Paşa ve Halil Kut Paşa olmak üzere bütün Mehmet’lerimizin ruhuna bir Fatiha okuyalım.. Hayırlı Cumalar.
İSLAM ALEMİ NEDEN GERİ KALDI? - I
YAYINLAMA: 24 Aralık 2017 - 23:25
İbn-i Sina: tıp ilminin Orta Çağ’daki dev ismi ve sistem sahibi filozof, Farabî: sistem sahibi büyük filozof, Ibn-i Haldun: Sosyal Bilimlerin ilk büyük ismi, Ebu’l İzz El Cezerî: Sibernetiğin (Robot biliminin) ilk büyük ismi: Cabir ibn-ül Hayyân: Matematikçi ve kimyacı, nükleer gücü teorik olarak modelleyen ilk alim, Ali Kuşçu: Matematikçi ve astronom, Sabuncuoğlu Şerafeddin: Erken dönem Osmanlı devrinde büyük hekim, ilk defa kanser ameliyatı yapan insan ve benzerleri… Bunları niye mi saydım? Çünkü İslam aleminin bugünkü durumuna baktığımda, bilgisizlik ve cehalet kaynaklı bir fecaat görüyorum. Bazılarının dediği gibi “Genelde din özelde İslâm toplumların geri kalmasının bizatihi ana sebebidir.”, mealindeki görüşü doğru da bulmam, inanmam da… Dahası, bu görüşü savunmanın hiçbir bilimsel tutarlılığı da olmadığını iddia ederim. Ama, tam da şu sıralar, nereye baksak nereye gitsek şu soruyla karşılaşıyoruz: İslam Alemi neden geri kaldı? Eğer, benim ve çoğumuzun inandığı gibi din bunun sebebi değilse, o halde, bu sorunu nasıl açıklarız? Yukarıdaki saydığım isimleri ve nicelerini çıkaran bir uygarlıklar ailesi, bugün nasıl azgelişmişlik, cehalet, despotluk ve iç savaş çukuruna düştü? Birkaç yazı bunlar üstünde duracağım. Bugün bir başlangıç yapalım ve bir fantezi üzerinden hayal gücümüzü çalıştıralım. İnceleyeceğimiz “İman ve Akıl çelişir mi?” sorusu olacaktır.
“Gelenekten Geleceğe İslami Düşüncede Yenilik” adlı kitabının girişinde Mehmet Zeki İşçan Hoca şöyle der:
“Dostoyevski’nin meşhur romanı Karamazov Kardeşler’de bir tür negatif diyalektik denebilecek, Hz. İsa ile “Büyük Engizisyoncu” arasında bir konuşma geçmektedir. Buna göre 16. Yüzyılda, İspanya’da bir şehre Hz. İsa gelir. Sokaklarda dolaştıkça insanlar etrafına toplanırlar. Kardinal, muhafızlarına Hz. İsa’yı tutuklamalarını emreder. Gecenin ilerleyen saatlerinde büyük engizisyoncu olan kardinal Hz İsa’nın hücresine gelir. Hz. İsa’ya onu neden hapse attığını ve işlerini yapmasına neden izin veremeyeceğini anlatır. Engizisyoncu, çölde ruhuna musallat olan üç iğvayı kabul etmediği için Hz. İsa’yı kınamaktadır.
İlk iğva, taşları ekmek yapma çağrısıdır. Hz. İsa bunu reddetmiştir. Çünkü ekmekle satın alınan iman ve itaat değersizdir. İkinci iğva mucizedir. Hz. İsa çarmıhtan inmemek suretiyle insanların gözlerini olağanüstü şeylerle boyamaktan kaçınmış, onları, ağızlarını hayretten dört karış açmış şekilde görmek istememiştir. Çünkü o, özgür ve açık imanın peşindedir. Olağanüstü güç gösterisi insanları köleleştirmeye vesile olabilir. Halbuki Hz. İsa, kör itaat taraftarı değildir. Üçüncü iğva, Sezar’ın kılıcı olması istenmesidir. Hz. İsa bunu da reddetmiştir. Çünkü siyasetin doğası ile imanın doğası aynı değildir. Biri güç, diğeri merhamettir.
Büyük engizisyoncu ile anlatılmak istenen metaforu İslâmi hareketler ve İslâmi düşünce alanına taşımak mümkündür.”
Burada üç nokta göze çarpmaktadır: Parayla satın alınan iman, mucizelere bağlı iman, siyaseten iman… Her bir nokta bir ilişkiye değinmektedir ki, bunlar sırasıyla imanın ticaretle, imanın göz boyamayla ve imanın siyasetle ilişkisidir. Bu üç ilişki de, en hafif tabirle çeşitli derecelerde ahlâksızlık sergilerken en ağır ifadeyle şirke kadar gidebilecek durumları gösterir. İmanın aslı, İslâm’a göre, Allah’ın varlığına imandır. Allah’a iman ise, daha sonra meleklere, kitaplara, resullere, ahiret gününe, kadere ve hayır ve şerrin Allah’tan geldiğine imanı gerektirir. Ama bu yan esaslar, hepsi, ana esasa bağlıdır: Yani Allah’a iman. Allah’a iman sadece Allah’ın bir Rabb olarak var olduğuna inanmak değildir; ayrıca, ondan başka bir ilâh / tanrının olmadığını da kabulü gerektirir ki, buna Kelime – i Tevhid denmektedir: “Lâ ilâhe ill’Allah.” Kelime – i Tevhîd, Allahtan başka bir otorite kabul etmemek anlamına gelir. Yani, Allah’tan başka herhangi bir hocaya, şeyhe veya gavsa, falanca veya filanca siyasi lidere ve hiçbir ideolojiye boyun eğmemeyi, kul olmamayı bilerek kabul etmek demektir.
Türklerin büyük çoğunluğunun bağlı olduğu Hanefî mezhebinin kurucusu İmâm- Azam’a göre iman üç fasılda gerçekleşir: “Gönülden iman etmek, imanını akılla doğrulamak ve dille ikrar etmek.” Bu Hanefi – Maturidi ekolün görüşüdür. Ancak, bugün bize akılla doğrulama kısmını anlatmazlar, sadece “Gönülden iman etmek ve dille ikrar etmenin” yeterli olacağını söylerler ki, bu, Eş’ari ekolün görüşüdür. “Hocam, çok mu önemli akılla doğrulamak, adam inanıyor ya, yetmez mi?” diye sorarsanız, işte o zaman ben de derim ki: “Akılla doğrulamak olmaz ise insan neye, niye ve nasıl iman ettiğini bilemez. O takdirde şeytanın iğvalarından birine kapılabilir. Hem akılla doğrulamak bizatihi Hz İbrahim’in iman sürecinin temelidir. (En’am Sûresi, 74-83. Âyetler)” Bu bakış açısı, İmam-ı Âzam’ın El Alim ve’l Müteallim adlı eserinde dile getirilmiş ve daha sonra da İmam’ın kelâmdaki takipçisi olan İmam-ı Mâturidi tarafından da kabul edilmiştir.
Eğer bizler Müslîm ve Mü’min isek, bugün çok saldırılan Ehl-i Sünnet ve’l Cemaât ekolünün kabulüne göre “Allah’a teslim olmuş barışçı bireyler – Müslîm” ve “Allah’a güvenerek inanan ve kendisi de başkaları için güvenilir olan bireyler – Mü’min” olmalıyız. Ticaret, göz boyama ve siyaset maksadı veya vasıtasıyla iman olmaz; çünkü, ticaret ile “Allah’a teslimiyet” çelişir, siyaset ile hem “Allah’a teslimiyet” hem de “barışçılık” çelişir ve “göz boyama” ile de “Allah’a güvenerek iman” ilkesi çelişir. Bu demek değildir ki, Mü’min ve Müslimler ticaret yapmasın veya siyasete girmesin. Burada men edilen olgu, bu ikisini iman için bir gerekçe veya bir vasıta kabul etmektir. Göz boyama ise cehalet kaynaklı ise en basitinden şarlatanlık, bilerek yapılıyorsa en ağırından şirk ve münafıklıktır.
Dostoyevski’nin metaforunu alalım ve ufak bir değişimle kendimize uyarlayalım: Farz-ı muhal, Peygamber Efendimiz bugün aramızda olsaydı, ne derdi, ne yapardı ve kimler tarafından lanetlenir ve tehdit olarak görülürdü? Bu fantezi üzerinden gidelim…
Bugün Peygamber Efendimiz aramızda olsaydı muhtemelen birbirini kesen, tefrika içinde birbirine düşman kesilen Müslümanları gördüğünde ne derdi? Çok uzağa gitmeye gerek yok, zaten Veda Hutbesinde söylemiştir: “Ashabım! Muhakkak Rabbinize kavuşacaksınız. O da sizi yaptıklarınızdan dolayı sorguya çekecektir. Sakın benden sonra eski sapıklıklara dönmeyiniz ve birbirinizin boynunu vurmayınız! Bu vasiyetimi burada bulunanlar bulunmayanlara ulaştırsın. Olabilir ki burada bulunan kimse, bunları daha iyi anlayan birisine ulaştırmış olur.” Yani Müslümanların güç, servet ve iktidar için birbiriyle savaşması onları Mekkeli müşrikler seviyesine indirecektir, net. Peygamber bunu bugün söylese muhtemelen neredeyse bütün krallar, aşırı mezhepçi siyasi liderler, tarikat şeyhleri Peygamberi (haşâ) sahtekâr ve bozguncu ve hatta Deccal olarak nitelendirecektir.
İslam dünyasındaki yaygın fakirlik ile belli ailelerin elinde toplanmış yoğunlaşmış serveti ve genellikle tek adam / kral / sultan rejimlerini gördüğü anda, hiç şüphesiz Peygamberimiz Karun kıssasını hatırlatacak (Kasas Sûresi 76-83’cü Âyetler) ve Bakara Sûresi ilk beş Âyete referans vererek zenginlerin servetini fakirlerle, alimlerin ilmini halkla, yöneticilerin güç ve iktidarlarını yönettikleriyle paylaşmadıkça takva sahibi olamayacaklarını, dolayısıyla kurtuluşa eremeyeceklerini televizyonlarda, sosyal medyada söyleyecekti. Muhtemelen iş adamları, bankacılar, siyasetçiler ve sistemin adamı olan akademisyenler tarafından anarşist, komünist, bölücü ve en iyi ihtimalle meczup ilan edilecekti.
Bu fantezi gerçek değildir, ama bir de gerçekleşseydi böyle mi olurdu gerçekten? Cevabınız “evet” ise, o takdirde siz de geri kalmışlığın, sefaletin sebebinin din olmadığını anlamışsınız, demektir. Yani, akletmeden, düşünmeden, sorgulamadan iman kitleleri güç ve servet sahiplerinin oyuncağı haline getirdiğini düşünmektesiniz, demektir. Neyse, Cuma’ya devam etmek üzere şimdilik hoşçakalın
AKİF'E GÖRE İSLAM ALEMİ NEDEN GERİ KALDI? - II
YAYINLAMA: 28 Aralık 2017 - 23:20
BİR ANMA
27 Aralık tarihi İstiklal Marşı Şairimiz Mehmet Akif Ersoy’un ölüm yıldönümüydü. Akif şair olarak da, fikir adamı olarak da yıkılan İmparatorluktan kalan parlak yıldızlardandı. Şairliğinin önemli bir yanı bir arûz virtüözü olmasıdır. Sokakta konuşulan sade Türkçeyle arûz ölçüsü kullanmak ve hiçbir şekilde doğallığını kaybetmemek her babayiğidin harcı değildir. Şiirde benimsediği yöntem çoğunlukla hikâyeciliktir ki, burada kendi beyanıyla üstâdı Sadi-i Şirâzi’dir. Şiirlerinin konusu ise imparatorluğun yıkılış konjonktürü ile uyumlu olarak özelde Türk toplumunun genelde de İslâm aleminin içinde bulunduğu geri kalmışlık, fakirlik, cehalet ve yenilmişlik duygusunun nedenleri ve bunlardan nasıl kurtulacağımızın arayışı idi. Doğal olarak “toplum için sanat” anlayışını benimsemişti. Siyasi düşüncesi İslamcılıktı; ancak, gerek geleneksel dini yorumlara bakış açısı gerekse problemlere sunduğu çözüm önerileri açısından bugün kendini “İslamcı” gören kitlelerin tüylerini diken diken edecek bir duruşa sahipti. Şöyle söylersem kabaca özetlemiş olurum: Mehmet Âkif’in dini meselelere bakışı rahmetli Yaşar Nuri Öztürk’e benzerdi! İslam aleminin siyasi birliğinden yanaydı, buna bağlı olarak ırkçılığa karşıydı ancak vatansever bir milliyetçilikten yanaydı. İktisadi meselelerde rekabetçi ve bireyci bir ekonomi düzenini değil ama dayanışmacı ve kamucu bir ekonomi düzenini savunurdu. Batı ve doğu kültürlerine hakim, Verlaine’e ve Baudlaire’e nazire yapacak kadar Fransızca, Sâdi’ye nazire yapacak kadar Farşça ve Kur’an-ı Kerîm’i tefsir edecek kadar Arapça bilirdi. Bir müderris kadar İslâm ilimlerine hakim olmakla birlikte, İslâm’ın yeniden ayağa kalkmasının müspet ilimlerden geçtiğini de bilirdi. Kızını resim eğitimi almak için Avrupa’ya gönderebilecek kadar da açık görüşlü bir babaydı. Unutmadan söyleyelim ki, azılı bir istibdad karşıtı ve inatçı bir açık toplu toplum taraftarıydı. “Hoca’m adamı görmüş gibi yazmışsınız, ne yani bu kadar insan Mehmet Akif hakkında yanlış mı düşünüyor?”, diye soranlarınız var, biliyorum. O zaman ben de derim ki, “Mehmet Âkif’in ne düşündüğünü bilmek istiyorsanız, açın Safahat’ı okuyun… Özellikle Fatih Kürsüsü’nden ve Süleymaniye Kürsüsü’nden şiirlerini… Göreceksiniz ki 100 yıl önce ne problemler varsa aynısı bugün de var.”. Maalesef bugün Frenk-meşrep laikçi kesimler de, kasabalı yaşam tarzı ve kısa yoldan köşe dönme fırsatçılığını dindarlık sanan muhafazakâr kesim de, Mehmet Âkif’i azılı bir şeriatçı olarak tanımaktadırlar. Bunun sebebi süzme cahil ve okuma tembeli olmalarıdır. Tabiî ne gam, bir şair okunmayınca bilinmez, belli bir tahsil ve kültür düzeyinin altındakiler okusalar da zaten anlamazlar, kulaktan kulağa fısıldanan yarı yanlış yarı doğru bilgilerle kafalarında bir Âkif yaratır ve onu severler (veya ondan nefret ederler). Neyse “Allah rahmet eylesin.”, diyelim ve Akif’in bir sözünü paylaşalım: “Allah bu millete bir daha İstiklâl Marşı yazdırmasın!”
***
İslâm Âlemi neden geri kaldı? Bu soruya birçok Cumhuriyet aydını ve bazı son dönem Osmanlı münevverleri “geri kalmanın sebebinin İslâm olduğu” şeklinde cevap vermekteydi. Mehmet Âkif gibi azınlıktaki bazı İslâmcılar geri kalmanın “gerçek İslâm’dan uzaklaşmak” olduğunu söylemekteydiler. Kolaylıkla anlaşılabileceği gibi her iki grup da geri kalmanın sebebinin geleneksel kültür yapıları olduğu görüşündeydiler. İslâm karşıtı Batıcılar, içe kapanık kasaba toplumu sosyolojisi ve geçimlik tarım ekonomisinin ürettiği yaşam tarzı ve onun değerlerini bizatihi İslâm olarak tanımlamaktaydılar. Reformcu İslâmcılar ise, yüzyıllar boyu süren saltanat sistemi altında ve tarikatlar etrafında örgütlenen toplumun geleneksel Sünni anlayışının İslâm’ın özüne aykırı olduğunu savunmaktaydılar. Bir üçüncü zümre vardı ki, bunlar da geri kalmanın nedenini gelenekten kopmakta, Tanzimat’la başlayan yenilenme dönemindeki uygulamalarda, yani kısaca Batılılaşmada, günümüze gelirsek Atatürk ilke ve inkılaplarında görmekteydiler. En tutarsızları da bunlardı, çünkü dünyanın hızla dönüştüğü bir ortamda Hristiyan Amish’ler veya Musevi Hasidikler gibi “Durdurun Dünya’yı inecek var!”, demekteydiler.
Bugün etrafınıza baktığınızda, bu akımların bu çağdaki ardıllarını rahatlıkla görebilirsiniz. Bilumum küreselleşmeciler, “yetmez ama evetçi liboşlar”, ne olduğunu hala daha anlayamadığım “liberal solcular”, modernliği rakı içmek ve bikini giymek olarak gören “beyazlatılmış Türkler” İslam karşıtı Batıcıların bugünkü devamıdır. Öte yandan “Kur’an İslamı” taraftarları, “Tarihselci İslâm” sözcüleri olarak medyada arzı endam eden münevverlerimiz de Reformcu İslamcıların bugüne yansımalarıdır. İlk ikisinin ortak tarafı milli değerlere karşı beynelmilelci / enternasyonalist bir tavır içinde olmalarıdır. Bize ait ne varsa, başta Tasavvuf kültürü olmak üzere reddetmeleridir. Üçüncü gürûhu hem medyada, hem de Türkiye’nin her tarafında (sokakta, kahvehanelerde, iddaa bayilerinde, grup halinde Kurtlar Vadisi - Diriliş Ertuğrul - Payitaht Abdülhamit seyredilen nargile kafelerinde / cemaatlerin toplandığı vakıf binalarında) görebilirsiniz. Bunlar da, iktisadi altyapısı değişen modern Türkiye’de kapalı kasaba toplumu değerlerini inatla hakim kılmaya çalışmaktadırlar. Üç grup da yanlış mantık örgüleri kurmakta, kavramları karıştırmakta ve dolayısıyla sonuçları sebep olarak görmekteydiler. Bugünkü ardılları da aynı hataya düşmektedirler.
Bir toplumun geri kalmışlık meselesi, özünde, iktisadi bir meseledir. Eğer iş dinde (dini kaldırmakta veya dinin o veya bu yorumunu bütün topluma dayatmakta) olsaydı 19’uncu yüzyılda sanayi devriminin olmaması gerekirdi. Weber’in analizinin tersine, örneğin, sermaye birikimini ve sanayi devrimini Protestanlığa bağlamak çok komik kaçardı, çünkü insanlık tarihinin gördüğü en bağnaz kitleler, en tutucu hükümetler bizatihi 19’uncu asır Protestan toplumlarında ortaya çıkmıştı. Üç kitaplı dinin içinde en sert Şeriat hükümlerine sahip olan ve akılcılığın karşısında dogmatizmi yücelten Museviler bu kadar sermaye birikimi yapamazlar ve bilimin her alanında bu kadar öncü yetiştiremezlerdi. Bu tartışmalarda öncelikle bakılan yer yaşam tarzıdır. Ancak toplumların yaşam tarzı, tüketim alışkanlıkları ve toplumsal örgütlenmeleri sonuçtur. Neyin sonucudur? İktisadi altyapıda gerçekleşen veya gerçekleşemeyen dönüşümlerin sonucudur. Zaten kalkınma kavramı, doğası gereği iktisadi sistemin dönüşümü ile alakalıdır.
Bir iktisadi sistem kendini sürdürebildiği, yeniden üretebildiği ve genişletebildiği sürece toplumsal değişimin veya durağanlığın da sebebi olmaktadır. Tarıma dayalı ekonomi kendiliğinden genişleme eğilimi içinde değildir, işler iyi giderse kendini sürdürebilir ve yeniden üretebilir. Ancak sermayenin öne geçtiği sanayi toplumlarında ekonominin kendini sürdürebilmesi ve yeniden üretebilmesi için aynı zamanda genişlemesi zorunludur. Genel olarak Doğu’nun özel olarak İslam Alemi’nin Batı karşısında mağlubiyeti bu iktisadi sistem farkından kaynaklanmaktadır. Sanayi ekonomileri var olmak için genişlerken, tarım ekonomileri varlıklarını koruyamaz hale geldiler; zaten genişleme kabiliyetleri de bulunmamaktaydı. Bir iktisadi sistem çökerse, o sisteme bağlı toplumsal iş bölümü ve uzmanlaşma da çözülür. Buna bağlı olarak toplumsal örgütlenme ve onun siyasi üst yapı kurumları da dağılma sürecine girer. Dağılma süreci ekonominin çöküşüne hız kazandırır. İşte aslında bizim meselemiz budur. Soracağımız soru da, “Niçin Doğu ve İslam toplumları kendilerine özgü bir sermaye birikimi modeli ve yine kendilerine özgü bir sanayi ekonomisi geliştiremediler?”, olmalıdır. Pazartesi’ye buradan devam etmek dileğiyle hepinizin Yeni Yılını kutlarım.
İSLAM ALEMİ NEDEN GERİ KALDI? – III
YAYINLAMA: 31 Aralık 2017 - 23:25
“İslam Âlemi neden geri kaldı?” sorusunun cevabı biraz da “Batı nasıl kazandı?” sorusunda saklıdır. Genel görüş, kabaca 1000 yıl (Batı Roma İmparatorluğu’nun yıkılışından İstanbul’un Fethine) süren Orta Çağ’lar boyunca Batı’nın insanlığa katkısının bağnazlık, yobazlık, barbarlık, cehalet ve karanlık olduğu iken, Doğu’nun açık görüşlülüğü, hoş görüyü, uygarlığı, bilimi ve medeniyeti temsil etmekte olduğudur. Ve arkasından hemen şu soru sorulur: “Nasıl oldu da bu işler tersine döndü?”
Tabiî ki, öncelikle “Batı neresidir?” sorusunu cevaplandırmak gerekmektedir. Genel olarak Türk-İslam tarihinde Batı – Garb ile kastedilen Hristiyan Avrupa’dır. Bu bakış açısına garip gelecek olan daha doğru bir bakış açısı “Why the West Rules…for Now? / Batı… Şimdilik… Neden Hükmediyor?” kitabında Ian Morris’in bakış açısıdır: Batı; Avrupa, Kuzey Afrika ve Ortadoğu’dur; buna karşın Doğu; Uzak Asya ve Hindistan’dır. Klasik Antropoloji’nin tasnifi de buna uyar; benzeri şekilde Dünya Mitoloji Tarihi kitapları da Batı Mitolojisi tabiri altında Batı’yı bu şekilde tanımlarlar. Yani bizim bakış açımıza göre Batı diye Avrupa’yı lanetlerken, yukarıdaki görüşlere göre bizi de (Müslümanları, Ortodoksları ve Orta Doğu’yu) lanetlediğimiz Batı’nın bir parçası olarak tanımlamaları hayal kırıklığı yaratsa gerektir. O zaman biz orta yolu tutalım, bilimin tanımladığı Batı’nın Batısını “Batı”, Batının Doğu’sunu da “Doğu” olarak isimlendirelim.
Avrupa’nın yükselişini farklı görüşlerden araştırmacı ve sosyal bilimciler farklı etkenlere dayandırmışlardır. Bunların en kabul edilmezi Batı’nın üstünlüğünün ırka (Âri Irkın üstünlüğüne) dayandırılmasıdır. Bunu Avrupalılar arasında ciddi ciddi savunanlar olmuştur, işi evrim teorisine kadar götürmüşlerdir. Bu görüşü -ırkçılığın her türlüsünü olduğu gibi- lanetleyip bir tarafa bırakalım. Diğer bir görüş Batı’nın yükselişini, iktisadi başarısını, bilimde üstünlüğünü ve örgütlenme kabiliyetini dine –genelde Hristiyanlığa ve özelde Protestanlığa- bağlayan başını Weber’in çektiği düşünür ve bilim adamlarıdır. Cuma günkü yazımda, dinlerin gelişmeye veya geri kalmaya neden olmadığını, aksine dinlerin yorumlanmasının ve uygulanmasının kalkınmışlık ve gelişmişliğe göre değiştiğini söylemiştim. Öyle olsa, üç kitaplı dinin en tutucusu ve en dogmatiği Mûseviliğin bünyesinden bu kadar girişimci, bilim ve sanat insanını çıkarması mümkün değildi. Dikkat edilirse, bahsedilen girişimci, bilim ve sanat insanı Mûsevîlerin hemen hemen tamamı sanayileşmiş ve şehirlileşmiş 19’uncu asır Avrupası’ndan çıkmıştır. Dolayısıyla bunu da reddediyoruz. Üçüncü görüş Avrupa’nın yükselişini iktisadi altyapıdaki değişime bağlayan sosyolog ve İktisatçıların – bu arada bu satırların yazarının- görüşüdür. Buna göre tarihin belli bir anında birden fazla dışsal ve içsel etken nedeniyle Avrupa’da Kapitalizm ve sanayi toplumu ortaya çıkmıştır. Yükselişin ve –nispî- üstünlüğün sebebi budur. Ancak iktisadi altyapıdaki değişimin tetikleyicisi bir çok coğrafi ve toplumsal etken bulunmaktadır. Bilelim ki, Batı’nın yükselmesine yol açan etkenler ile Doğu’nun geri kalmasına yol açan etkenler birbirleriyle bağlantılıdır. Bunların en önemlilerini kısaca özetleyelim:
1. Ticaret yollarının değişimi: İpek Yolu ve Baharat Yolu üzerinden beslenen Akdeniz Ticaretinin coğrafi keşifler ve okyanus ticaretinin öne çıkmasıyla körelmesi, eski ticaret yolları üzerindeki şehirlerin ve ülkelerin iki yüz yıl içinde sürekli fakirleşmesi; buna mukabil okyanusa kıyısı olan İngiltere, Fransa, İspanya, Portekiz ve Hollanda’nın giderek zenginleşmesi ve ticarete hakim olması...
2. Özel mülkiyet ve ticaretin rahatlıkla serpileceği hukuki ve idari bir yapı: Genelde İslam toplumlarında özelde Osmanlı İmparatorluğu’nda idari yapının askeri temelde olması, veraset sisteminin Batı’ya nispetle daha adil ve insani olması, özel mülkiyetin sınırlı ve özellikle ekilebilir arazinin büyük oranda devlet mülkiyetinde olması sermaye birikiminin önünde engel teşkil etmiş, 19’uncu asırda İstanbul, Selanik ve Beyrut’tan başka ciddi şehir kalmamıştır. Öte yandan Batı’da özel mülkiyetin ve adaletsiz bir veraset sisteminin olması sermaye ve servetin belli ellerde toplanmasına yol açmış, hızla büyüyen sömürge ve ticaret gelirleri büyük ticaret ve finans merkezi olan şehirlerin gelişmesine yol açmış, idari yapı askeri olmaktan çok sivil ellerde şekillenmiştir.
3. İklim değişimi: 16’ıncı asra kadar dünyada 350-400 yıl süren ve “Küçük Buzul Çağı” olarak adlandırılan soğuk iklim şartları değişmiş, kuzeyin donmuş toprakları çözülüp tarıma açılırken Ortadoğu’nun yeşil toprakları çoraklaşmış ve çölleşmiştir. Bunun sonucunda Batı’da tarımsal üretim artarken Ortadoğu ve İslam Dünyası’nda tarım üretiminde bir yavaşlama ve küçülme süreci başlamıştır. Temelde tarım üretimine dayalı ekonomiler için bu “Kıyamet Alameti” sayılabilir.
Bunların sonucunda ilk ticari kapitalizm ortaya çıkmış, bu yapı merkezi krallıklara dayalı merkantilist sisteme ve sömürgeciliğe dönüşmüş, kapitalizmin gelişim sürecinde işbölümü ve uzmanlaşmaya dayalı örgütlenme hem toplumsal üst yapıyı dönüştürmüş hem de sermaye birikimi ve zenginleşme sürecini hızlandırmıştır. Orijinal olarak kendiliğinden 18’inci asrın ikinci yarısında İngiltere’de ortaya çıkan Sanayi Devrimi, zamanla bütün Avrupa’da yayılmış ve bugün bildiğimiz Batı’nın temelleri de ondan sonra atılmıştır. Burada Avrupa’nın üstünlüğüne yol açan kritik noktalar arasında sömürgecilik, bilimsel ve teknolojik gelişme, sanayi üretiminde standartlaşma, toplumsal yapının işbölümü ve uzmanlaşma ekseninde dönüşmesi sayılabilir.
Öte yandan hem ticari gelirleri hızla düşmüş hem tarımsal üretimde bir çöküş yaşayan Osmanlı ve İslam Alemi, bir de Amerika’dan gelen sömürge altınının yarattığı yüksek enflasyonla karşılaşınca geç 16’ıncı yüzyıl ve bütün 17 ve 18’inci yüzyıllar boyunca türlü iç isyanlarla yüzleşmek zorunda kalmıştır. Fakirlik, aç ve işsiz insan yığınlarının eşkiyalaşması, devletlerin halkın sırtında artan vergi yükleri, ticaret ve finans merkezleri olan şehirlerin küçülmesi, kozmopolit kültürün yerini kasaba değer yargılarının almasına yol açmıştır. Daha tutucu dini yorumlar, yönetime isyan eden kitleler, azalan ticaret ve tarımın gelirleri, bilimi geliştirecek ortamın ortadan kaybolup tutuculuğun ve cehaletin hakim olması… Bütün bunlar ve benzeri bir çok etken tam Batı yükselirken Ortadoğu ve İslam Alemi’nin de gerilemesine yol açmıştır.
Belki şöyle bir soru sorulabilir: “Acaba tarih farklı bir şekilde aksa ve İslam Alemi’nde kendi şartlarına özgü bir sermaye birikimi ve kapitalizm olabilir miydi?” Bu soruya verilecek cevap çok spekülâtif olabilir ama şu tartışılmaz bir gerçektir: Eğer böyle bir şey olsaydı, Türk – Osmanlı geleneğinin ve Ortadoğu topİumlarının İslam’a bakış açısı ve yorumlayış tarzı bugünkünden çok farklı olacaktı. Yine de, tarih gerçekleşmiş olan olayları dikkate alır, ihtimaller üzerinden hüküm vermez.
Bugün 235 ziyaretçi (445 klik) kişi burdaydı!
HERKESİN ENFLASYONU KENDİNE
YAYINLAMA: 04 Ocak 2018 - 23:20
Yıllık enflasyon oranları TÜİK tarafından açıklandı. Buna göre enflasyon ÜFE’de yıllık yüzde 15,47 ve TÜFE’de de yıllık yüzde 11,92 olarak gerçekleşti. Çekirdek enflasyon ise yüzde 12,30 oranında bir düzeye ulaştı. Enflasyonun uzun yıllar sonra kalıcı olarak çift haneye yerleştiğini söyleyebiliriz. Ulaştırma, ev eşyaları ve gıda fiyatlarındaki artış burada lokomotif rolü görmektedir.
Enflasyon biz iktisatçılar için her zaman önemli bir konu olmuştur. Gerek Türkiye gibi bir ülkede bütün çocukluk ve gençlik yıllarımızda yüksek kronik enflasyonla içi içe yaşadığımız için, gerekse bize her yerde hakkında en fazla sorulan konu olduğu için enflasyon rakamı iktisatçıların her daim ilgi alanında olmuştur.
Enflasyon kavramı nedir? Bu soru iyi ve doğru şeklide cevaplanmadığı için birçok kimse ne kavramı ne de arkasındaki dinamik süreci tam olarak anlayamamakta ve bu yüzden de yanlış beklentiler içine girmektedir. Bugün istedim ki, sizlere enflasyonun ne anlama geldiğini ve bunun arkasındaki dinamik süreci anlatayım.
İktisat bilimin de enflasyon iki farklı anlamda kullanılır. Enflasyon oranı deyince “fiyatlar genel düzeyindeki belli bir vadede (aylık, üç aylık ve yıllık) gerçekleşen yüzde artış oranı” kastedilir. Bir iktisadi sorun olarak enflasyon ise “fiyatlar genel düzeyinde sürekli ve kalıcı olarak (genel kabule göre yüzde 5 ve üzeri oranlarda) artış eğilimi olduğu durumu” gösterir. Ekonomi politikasını yöneten politika otoriteleri için (Hükümetin ilgili bakanlıkları ve Merkez Bankası) enflasyon oranı bir gösterge ve hedef iken, enflasyon sorunu çözmeleri gereken bir problem olarak karşımıza çıkmaktadır. Buraya kadar standart bir vatandaşın bu bilgiye öyle veya böyle sahip olduğunu varsayabiliriz. Ancak ilk mesele “fiyatlar genel düzeyi” kavramında karşımıza çıkmaktadır. Vatandaş “fiyatlar genel düzeyi” ile neyin kastedildiğini çoğu zaman bilmemektedir. Bu yazının ilk paragrafında TÜFE, ÜFE ve ÇEKİRDEK ENFLASYON kavramları sıradan vatandaşın kafasını karıştırmakta ve bazen de yanlış değerlendirmelere konu olmaktadır.
Makro İktisatta bütün bir ekonominin toplam iktisadi performansını, yani bütün bir toplumun toplam üretim ve tüketim davranışları incelenir. Mikro İktisatta olduğu gibi tek bir ürünün piyasasındaki hareketler incelenmez. Bir ekonomide, haliyle, binlerce ürün ve binlerce piyasa, bunlara bağlı olarak da binlerce fiyat bulunmaktadır. Birbirinden çok farklı ürünleri temsil eden bu fiyatlardan hangisi “bütün bir ekonomi için ortak fiyat düzeyi” olarak tanımlanabilecek fiyatlar genel düzeyini temsil eder? Hiçbiri ve hepsi… Nasıl mı? Anlatayım.
TÜİK her ay ekonomideki hemen hemen bütün ürünlerin fiyat düzeylerini tespit ederek kaydeder. Sonra her bir ürünün satış miktarı ve fiyatının çarpımından oluşan satış hacmini hesaplar. Bir de, bütün bunların toplamında “toplam satış hacmini” tespit eder. Her bir ürün için, o ürünün satış hacminin toplam satış hacmine oranı TÜİK’e kabaca bir katsayı verir. Bütün ürünlerin katsayılarının toplamı da bire eşittir. Bu katsayılar bütün fiyatların ağırlıklı ortalamasını almak için kullanılır. İşte, hesaplanan bu ağırlıklı ortalamalar bize iki tane fiyat endeksini verir ki, biri “Tüketici Fiyat Endeksi – TÜFE” diğer de “Üretici Fiyat Endeksi – ÜFE” olarak adlandırılır. “Hocam hem ekonomi için tek bir fiyat göstergesi diyorsunuz hem de bize iki tane endeks sunuyorsunuz… Bu ne iş?” diyenleriniz için, siz sormadan ben söyleyeyim: İnsanlar toplum içindeki rolleri itibarıyla hem üretici hem de tüketicidir. Dolayısıyla kendi durumlarının ekonomi geneline göre nerede olduğunu görmek isteyecek üretici ile tüketicinin farklı endekslere ihtiyaç duyacağı tabiîdir. TÜFE ürünlerin mağaza satış fiyatlarının ağırlıklı ortalaması iken, ÜFE ürünlerin fabrika çıkış fiyatlarını gösterir. Üreticiler için gösterge endeks malını pazara ulaştıracak nakliyeci veya aracıdan elde ettiği geliri mukayese edeceği ÜFE iken, tüketici için gösterge endeks ise geliri ile satın alabileceği ürünlere ödediği fiyatları mukayese edeceği TÜFE’dir.
Burada hemen hemen herkesin sorduğu bir soru karşımıza çıkar: “Enflasyon yüzde 11,92 olmuş, yani fiyatlar yüzde 11,92 artmış. Ama benim harcamalarım bir yılda yüzde 45 artmış. Bu nasıl oluyor? Hükümet bizi aldatıyor mu?” Hayır, hükümet ne beni, ne sizi, ne de kendisini aldatıyor. TÜFE ve ÜFE bütün ekonomide alınıp satılan ürünlerin fiyatlarının ağırlıklı ortalamasıdır. Ancak her bir vatandaşın farklı ürünleri farklı miktarlarda satın aldığı da bilinmektedir. Mesela ev sahipleri için kira masrafı yoktur, ben beyaz et yemediğim için tavuk ve benzeri ürünlerin fiyatları benim bütçemi etkilemez, sigara tiryakileri için tütün ve tütün mamullerinin fiyatları çok önemliyken Yeşilaycılar için bunların hiçbir kıymet-i harbiyesi yoktur. Yani sizin anlayacağınız herkesin enflasyonu kendinedir. Cumhuriyet hükümetinin politika belirlerken Kasap Bayram’ın, Fırıncı İlhan’ın ve Dündar Hoca’nın özel harcamalarını dikkate alması düşünülemez herhalde… Politika otoritesi stratejisini, hedef ve göstergelerini toplumun genel ve vatandaşların da ortalama davranışına göre belirler.
ÜFE artışının (yüzde 15,47) TÜFE artışından (yüzde 11,92) daha fazla olması ne anlama gelir? Bu oranlar 2017 yılı gibi genelde kötü bir yılın bilançosunu temsil etmektedir. 2017 son açıklanan veriler haricinde 2016 yılından beri süre gelen durgunluk veya yavaş büyüme süreciyle anımsanacak bir yıldır. ÜFE artışı maliyet artışının bir göstergesi olduğu gibi TÜFE artışı da toplam harcama artışının bir göstergesidir. Yani 2017 yılında üreticilerin maruz kaldığı maliyetler tüketicinin ürün talebinden daha hızlı artmıştır, bu da firma kârlarının reel olarak düştüğünü bize göstermektedir. Bunun ana sebebinin döviz kurundaki yükselme olduğu söylenebilir.
Çekirdek enflasyona gelince, TÜFE içinden enerji, gıda, alkollü ve alkolsüz içecekler, tütün mamulleri ve altın fiyatları çıkarıldığında, ağırlıklı olarak sanayi ürünleri ve dayanıklı tüketim malları fiyatlarının olduğu bir endeks elde edilir. Bu endeksin artış oranı Çekirdek Enflasyon olarak adlandırılır. Çekirdek Enflasyon TÜFE’nin gelecekte alacağı seyri öngörebilmekte yararlı bir araçtır. Çekirdek Enflasyonun (yüzde 12,30) TÜFE artışından (yüzde 11,92) daha fazla olması TÜFE enflasyonunun 2018 yılında daha yükseleceğine dair bir göstergedir. Zaten bunu üçüncü çeyrek verilerinde sergilenen yüksek büyüme oranı ile de görebilmekteyiz. Şu halde bu veriler 2018 yılında ciddi bir enflasyon sorunu ile karşı karşıya olduğumuzu bildirmektedir. Politika otoriteleri ne yapmalı? Bu soruyu da pazartesi cevaplayalım…
ENFLASYON SORUNU VE ENFLASYONLA MÜCADELE
YAYINLAMA: 07 Ocak 2018 - 23:25
ÜÇ ANMA
Bir hafta içinde üç önemli insanı kaybettik: Uludağ Üniversitesi sosyologlarından Prof. Dr. Hüsamettin Arslan, Yeşilçam’ın efsanelerinden hepimizin Mahmut Hoca’sı Münir Özkul ve eski İstanbul hayatının, güzel yaşamanın uzmanı, yüksek mimar ve yazar, son rind Aydın Boysan… Allah üçüne de rahmet eylesin.
***
İktisatta Arz ve Talep Kanunundan daha eski bir tez varsa o da Paranın Miktar Denkliğidir. Geçmişi ta 15’inci yüzyıla kadar gider. Paranın Miktar Denkliği’ni kısaca şu şekilde açıklayabiliriz: “Bir ekonomide tam rekabet ve tam istihdam şartları altında ve paranın dolanım hızı sabitken fiyatlar genel düzeyi ile para arzı arasında doğru orantılı bir ilişi vardır.” Bu denkliğe göre para arzı ve fiyatlar genel düzeyi birlikte artar ve birlikte azalır. Ancak burada bir nedensellik ilişkisi söz konusu değildir. Yani “para arzındaki artış mı fiyatlar genel düzeyinin artışına yol açıyor, yoksa fiyatlar genel düzeyindeki artış mı para talebinde artışa yol açıyor?”, sorusu bu denklikte cevaplanmaz. Bu denklikten yola çıkarak bir enflasyon modeli, bir para talebi modeli ya da bir toplam talep modeli kurabilirsiniz. Her birinde denklikteki nedenselliği değiştirirsiniz.
Genel olarak miktar denkliğine dayalı iktisadi yaklaşımlar enflasyon modellemesi üzerine yoğunlaşmıştır. Bu durumu tekrar değerlendirecek olursak: “Bir ekonomide tam rekabet ve tam istihdam şartları altında ve paranın dolanım hızı sabitken para arzı artış hızı enflasyonun ana sebebidir.” Yani enflasyon oranı veya fiyatlar genel düzeyinin artış oranı para arzının artış hızının doğru orantılı bir fonksiyonudur. Para arzının büyüme hızı (veya parasal genişleme oranı) yükselirse enflasyon artar, düşerse enflasyon azalır. Başta Friedman’ın liderliğindeki Parasalcı İktisatçılar olmak üzere hemen hemen bütün egemen iktisat yaklaşımlarında – hiç olmazsa uzun dönemde- enflasyonun parasal genişleme oranının bir fonksiyonu olduğu kabul edilir. Tabiî ki burada temel varsayımları hiç incelemezsek, teorik sonuçlar ile gerçek hayat verileri çelişecektir.
Sanayi ekonomilerinde tam rekabet piyasası oluşumu mümkündür ama yüksek oranda gayr-ı muhtemeldir. “Hocam, şimdi ne dediniz siz?” Diyorum ki, tam rekabet piyasası modern sanayi ekonomilerinde bir ihtimal oluşabilir ancak bunun gerçekleşme olasılığı çok düşüktür. “Pekiyi, tam rekabet nedir?” Firmaların çok küçük ölçekte olduğu (en fazla 10-15 kişinin çalıştığı atölye tarzı üretim birimleri), kendi malının fiyatını ve işçisinin ücretini belirleyemediği, ürettiği mala kendi markasını koyamadığı, yüzlerce firmanın bulunduğu piyasalar tam rekabet piyasasıdır. Bu da ancak küçük tarım işletmelerinin bulunduğu veya küçük ölçekli balıkçılık yapılan geçimlik tarım, hayvancılık ve avcılık sektörlerinde geçerlidir. Büyük fabrikaların, dev holdinglerin ve devasa bankaların bulunduğu modern sanayi ekonomisinde eksik rekabet kaçınılmazdır. “Pekiyi, bir ekonomideki yüzlerce piyasanın çoğunluğunda eksik rekabet olursa ne olur?” Tam istihdam gerçekleşmez ve fiyatlar doğrudan üretim maliyetlerini yansıtmaz. Tam istihdam gerçekleşmeyince, parasal genişleme ve fiyatlar arasındaki doğrudan ilişki zayıflar. Üstüne üstlük, eksik rekabet piyasaları aşırı kârla çalışan piyasalardır. Yüksek talep artışları, tam rekabet piyasasına göre daha yüksek oranda fiyat artışları, yani daha yüksek oranda enflasyonla sonuçlanabilir. Eğer eksik rekabet yaygınsa parasal genişleme oranı ile enflasyon oranı arasındaki ilişki belirsizleşebilir. Kısa dönemde parasal genişlemeden daha yüksek oranda ve giderek artan bir enflasyona da seyredebilir, parasal genişlemeden çok daha düşük oranda enflasyon ve kısa dönemli yüksek oranda talep artışına da yol açabilir. Uzun dönemde ise, ülkenin potansiyel üretimine yaklaşıldıkça parasal genişleme oranı ile enflasyon oranı arasındaki ilişki yeniden kararlı hale gelir. Modern sanayi ekonomilerinde, en azından kısa dönemde, parasal genişleme yolu ile yüksek iç talep büyümesi yakalanabilir.
“Parasal genişleme oranını kim belirler?” Paranın miktar denkliğine göre bu çok açıktır: Merkez Bankası. Tabiî ki, bu durum, “paranın dolanım hızı” sabitken geçerlidir. Paranın dolanım hızı belli bir miktar nakit paranın belli bir dönemde ekonomide kaç defa devrettiğini gösteren orandır. Bunun büyüklüğü toplumun harcama eğilimine ve bankacılık ve finans sektörünün parayı ekonomide döndürme hızına bağlıdır. Eğer insanlara parayı sadece alış-veriş maksatlı kullanıyorsa, parayı hiçbir şekilde tasarruf aracı veya portföylerinde alternatif bir varlık olarak tutmuyorlarsa “paranın dolanım hızının sabit olduğu” varsayımı geçerlidir. Bugün, bırakın bankalardaki mevduat hesaplarını, insanlar internet üzerindeki hesaplardan her türlü emtia ve finansal varlığı (bu arada Bitcoin gibi kripto paraları da) alıp satmak için harcamalar dışında tasarruf amacıyla büyük miktarlarda parayı ekonomik dolanımdan çekmektedirler. Bu durumda paranın dolanım hızı değişken hale gelirken, faizlere, kurlara, altın ve diğer kıymetli emtia fiyatlarına ve teknolojini gelişme hızına bağlı olarak değişmektedir. Yani, Merkez Bankası bugünkü koşullarda küresel ekonomiye entegre ve sermaye hareketlerine açık Türk ekonomisinde para arzını kısarak enflasyonu kontrol etmeye çalışırsa, bunun nominal milli gelir artış oranı ve enflasyon oranı üzerinde nasıl bir etki oluşturacağını tam kesinlikle öngöremeyecektir. Paranın dolanım hızı artarsa para arzındaki değişimin etkisi beklenenden yüksek, azalırsa da beklenenden düşük olacaktır. Aynı zamanda, bu durumda, para arzının belirlenmesinde Merkez Bankası kadar bankacılık finans ve sektörünün de etkisi olacaktır, olmaktadır da zaten.
Enflasyon uzun dönemde paranın dolanım hızındaki değişim ve para arzının değişim hızının toplamı ile uzun dönem reel milli gelir artış oranının farkına eşittir. Eğer uzun dönemde bir enflasyon hedefiniz varsa ve buna ulaşmak istiyorsanız:
(i) Merkez Bankası kendi bilançosu içindeki parasal büyüklükleri kontrol altına almalıdır, (yani enflasyon hedeflemesinden parasal hedeflemeye geçmelidir).
(ii) Paranın dolanım hızını kararlı hale getirmek için finansal istikrar sağlanmalıdır, (İç finansal istikrar sağlansa bile dış finansal hareketlerden kaynaklanan dalgalanmalar olabilir, bununla da mücadele için farklı politikalar uygulanması şarttır).
(iii) Sürdürülebilir bir kalkınma politikasına geçilmelidir. (bu da ancak iç talebi büyüten politikalara değil ama toplam arzı uzun dönemde arttıracak eğitim, bilim – teknoloji ve sanayi politikalarının uygulanmasına ve ihracata dayalı büyümeyi sağlayacak bir dış ticaret politikasına gereksinim gösterir.)
Bu üç ana noktaya üç farklı yazıda değineceğim. Şimdilik hoşçakalın
ÇAR, ŞAH VE PADİŞAH
YAYINLAMA: 11 Ocak 2018 - 23:30
Bizim sağ cenahta – özelikle milliyetçi cenahta – Rusya ve İran’a karşı bir rezerv söz konusudur. Hemen konuya gireceğim. Bu iki ülkeye karşı özellikle Türk milliyetçilerindeki şüpheyle yaklaşma eğilimi Türkiye’nin menfaatlerine de, tarihine de, jeo-politiğine de, mantık ilkelerine de uymamaktadır. Buradaki tavır genelde yılların birikimiyle oluşan duygusal tepkilere bağlıdır ve üç ülkede de emperyalistlerin kaşıyabileceği uygun yaralar açmıştır. Aynı rasyonel olmayan bakış açısı birbirlerine ve Türkiye’ye karşı İran ve Rusya’da da mevcuttur. Bu üç ülkenin güç birliği etmesi bütün dünya dengelerini değiştirecektir. Pekiyi, neden bu üç ülke bir araya gelmez de kafa kafaya tokuşurlar? Cevaplamaya çalışayım.
Malum Osmanlı’nın son döneminde en sert yenilgileri Rusya’ya karşı aldık. Rusya’nın jeopolitiği kendi güneyindeki sıcak denizlere ulaşmasını gerektirmekteydi. Yol üzerinde ise biz vardık. Dahası, Rusya’nın kaşıyabileceği Slav ve Ortodoks nüfus da büyük oranda bizim hükmümüz altında idi. Kırım ve Romanya’nın kaybı, ardından 93 Harbi, felâketli yıllar… Erken dönem Cumhuriyet kadroları için bunlar çok taze anılardı. Atatürk’ün Lenin’le kurduğu karşılıklı saygıya dayalı ve anti-emperyalizm temelli sağlıklı ilişkiyi İnönü ve Stalin sürdüremedi. II. Dünya Savaşı sonrası, Türkiye Moskova’nın gazabından Washington’a sığındı. Neticede Türkiye, İstiklal Harbinde en önemli desteği sağladığı büyük komşusuna karşı bir cephede, hem de cephenin ön hattında siper aldı. Soğuk Savaş’ın maliyeti hem Türkiye hem de Rusya için büyük olmuştur. Türkiye Kuva-yı Milliye düşüncesinden ve Cumhuriyet ideallerinden sapmış ve Amerika’ya bağımlı bir ülke olmuş, Rusya’da ise hedeflenen sosyalist ideallerden büyük sapmalar gerçekleşmiş ve sonu da hüsranla bitmiştir. Böyle olmaması ve her iki ülkenin dayanışma içinde olması gerekirdi. Soğuk Savaş dönemine giden süreçte “Kim haklıydı, kim haksızdı?”, diye sormayacağım. Bunda her iki tarafın da hataları olabilir, bu konularda hükmü Hasan Köni hocamız daha yetkince verecektir.
İran’a gelince… İran ve Anadolu’da hakim olan devletler tarih boyunca hep rakip olagelmişlerdir. Bunun sebebi jeo-politik olarak açıktır: Her iki ülke de Asya’yı Avrupa’ya bağlayan ana ticaret yollarının üstünde ve birbirlerine sınırdaş olarak uzanmaktadırlar. Her iki ülkenin tek bir imparatorluk altında birleştiği dönemlerde bu İmparatorluklar dönemlerinin süper güçleriydi: Pers İmparatorluğu, İskender İmparatorluğu, Emevi ve Abbasi Saltanatı, Büyük Selçuklu Devleti, İlhanlı Türk – Moğol İmparatorluğu Timur İmparatorluğu. Her iki coğrafyada iki güçlü devlet olduğunda gerek kendi aralarındaki gerginlikler gerekse de dış güçlerin yarattığı fitne ile hep kafa kafaya tokuşmuşlardır. Bundan kazanan her zaman diğer devletler olmuşlardır, kaybeden de İran ve Türkiye. Bizde milliyetçilerin İran’a karşı tavrında Şiilik en büyük etkendir. Bunun ne İslami, ne siyasi, ne de ekonomik olarak haklı bir gerekçe olmayacağı açıktır. Benim “Beyazlatılmış Türk” tabir ettiğim kesimler içinse İran’daki irtica ve şeriatçı yönetim karşı olmanın gerekçesidir. Bu da gereksiz ve içi boş bir söylemdir. İran’ın bize tehdit teşkil etmesinden çok, bizim İran’a bir tehdit teşkil etmemiz söz konusudur. Çünkü İranlılar Türkiye’de ne etnik açıdan, ne dini açıdan, ne de ideolojik olarak bir etki sahibi olamazlar, ancak Türkiye hem etnik açıdan hem de ideolojik olarak İran’ı sıkıştırabilme imkânına sahiptir. Bu yüzden de, İran yönetimleri her zaman Türkiye’ye karşı şüpheyle yaklaşmışlardır. Burada da, tarihimizdeki en samimi ve sıcak ilişkiler Atatürk ve Şah arasında gelişmişti. Atatürk’ten ve hele İslam Devriminden sonra ilişkilerimiz eski yakınlığında olmamıştır.
Aslına bakılırsa, Türk kültürü açısından bize en yakın ülke İran’dır. Şiirimizden devlet yönetimimize, kullandığımız dini ıstılahlara kadar sayısız ortak yanımız mevcuttur. Dahası, İran’ın yarısı Türk’tür ve 20’inci asra kadar Türk hanedanları tarafından idare edilmiştir. Bugünkü dini lider, Pastarlar’ın komutanı, birçok eski Cumhurbaşkanı, mollaların çok önemli bir kısmı Türk’tür. Belki de sayın Cumhurbaşkanı’nın tercüman olmadan rahatlıkla konuşabildiği nadir ülkelerin başında İran’ın gelmesinin en önemli sebebi de budur. Rusya’ya gelince… “Rus’u kazırsan altından Tatar (Türk) çıkar”, der bir Fransız atasözü. Bilelim ki, Batı “Türk’ü” ne kadar kendine alternatif, rakip ve düşman görmekteyse, en az o kadar “Rus’u” da kendine alternatif, rakip ve düşman görmektedir. Dahası Katolik - Protestan alemi için Müslüman neyse Ortodoks da odur. Rus kültürünün arka planında, edebiyatında, gelenek ve göreneklerinde ve idare sisteminde Türk kültürünün etkileri çok baskındır. Bugün dahi, Rus yönetiminin kilit noktalarındaki yetkililerin ve Putin’in yakın çalışma arkadaşlarının önemli bir kısmı Kazan Tatarıdır.
Son bir yıl içinde bu üç ülke daha önce hiç olmadığı kadar yakınlaştı. Bunun sebebi, her üçünü de tehdit eden Atlantik merkezli emperyalist güçtür. Rusya “Çarların”, İran “Şahların” ve Türkiye de “Padişahların” jeopolitiğine yeniden dönmüşlerdir, ama bir farkla: Üç ülke de tarihte birbirleriyle kapışmanın getirdiği sonuçları görecek kadar tecrübe sahibidir, üstelik bugünkü iş birliğinin sağladığı imkânların neler olduğu ta Paris ve Berlin’den bile görülmektedir. Zannetmiyorum ki Beştepe, Kremlin ve Sa’dabat Sarayı Berlin ve Paris’in görebildiğini göremesinler. Zaten Kasabanın Şerifi’nin panik hali bu gerçeği bize doğrulamaktadır.
Büyük imparatorlukların varisi üç büyük devlet, kahramanları gangsterler, kanun kaçakları ve üç kâğıtçılardan oluşan türedi bir devletin ayak oyunlarına artık pabuç bırakmamalıdır. Üç ülkenin iş birliği belki bir serbest ticaret bölgesi ve kalıcı bir askeri ittifakla da perçinlenebilir. Tarihin önemli bir dönemecinde ticaret yolları da eski güzergâhına dönmektedir. Burada ki iş birliği sadece bu üç ülkeye değil bütün Ortadoğu, Balkanlar, Kafkasya ve Orta Asya’da refah, huzur ve barış sağlayacaktır. Yeter ki, Atatürk’ün izlediği yolda bu ülkelerle karşılıklı saygıya ve eşit statülere dayalı ilişkilere girelim. Son bir söz de bizdeki arkadaşlara: Turan’ı kurmak isteyen milliyetçi kardeşim, Turan’ı Rusya olmadan kuramazsın! İttihad-ı İslâm isteyen muhafazakâr kardeşim: İran olmadan Müslümanları birleştirmezsin! Türkiye’nin tam bağımsızlığını isteyen Atatürkçü kardeşim: Kasabanın Şerifini bu coğrafyadan kovmadan tam bağımsız olamazsın, İran ve Rusya olmadan da Kasabanın Şerifini kovamazsın!
Hayırlı Cumalar…
GÜNEYDOĞU MESELESİNİN ALMANCA VERSİYONU ÜZERİNE BİR FANTEZİ
YAYINLAMA: 14 Ocak 2018 - 21:00
BİRİNCİ BÖLÜM
Son dönemde “Abant Sofralarının” eski müdavimi bazı liberal-sol “aydınlar” (şu liberal solun ne olduğunu, sosyalist teoride neye karşılık geldiğini birisi anlatsa da öğrensek; DMD.), tarafından pişirilmeye çalışılan bir “Yeni Çözüm Süreci” söylemi tedavüle çıktı. Hiç kuşkunuz olmasın bunu “Kıbrıs’ı verelim!” ve “FETÖ’cülere af!” çığlıkları da takip edecektir. Seçim sath-ı mailine girerken memlekette yükselen milli mutabakat ve milletin bu mutabakat etrafında toplanması bazı kesimleri endişeye sevk etmiş olmalı. Bu, bizim ülkemizde, endişeli demokratlardan endişeli İslamcılara (gül kokuları içinde çok kararlı bazı “aydınlar”), “çevreci – feminist ve katılımcı demokrasi içinde devrim” dinamiklerini savunan uyuşturucu kaçakçılarından kimi NATO’cu çevrelere kadar bütün kesimleri bir muhalif Proje Lider etrafında birleştirme stratejisinin başlangıcını bize sunmaktadır. Bu konuda daha sonra yazacağım. Ancak Kaplan nâm garibana kendi yoldaşlarından gelen saldırılar, bu devrimci yoldaşların tıpkı “ılımlı İslam” benzeri bir “ılımlı Sosyalizme” yöneleceklerine dair bazı imalar içermektedir. Buradan eskisi ve yenisi ile sağın ve solun bütün renklerini, seçime çok az bir zaman kala ortaya çıkacak “Macron benzeri” bir genç “Proje Lider” etrafında birleştirme sürecine dair emareler okunmaktadır. (Bunu HDP seçmenini ABD patentli genç bir “Beyazlatılmış Türk’e” oy vermeye sevk etme gayretiyle Mezopotamya’nın ilkel feodal tepkilerini minimize etme çabası olarak yorumluyorum.)
Bugünkü konumuz Güneydoğu Meselesidir. Bu mesele özünde haklar meselesi değil, safi iktisadi gelişmişlik meselesidir. Gelir dağılımında eşitsizliğin ve kaynak tahsisinde adaletin sağlanması, hızlı kalkınmayla birlikte, meseleyi kökünden çözecektir. PKK meselesine gelince… Hemen fikrimi söyleyeyim: 40 yıla ulaşan PKK kalkışması ne Kürt halkının kültürel halkları ve kalkınması, ne insan haklarının bütün Türkiye’de hayata geçirilmesi ne de tam katılımcı demokrasi talebine dayanmaktadır. Bu kalkışmanın tek amacı vardır: Önce Türkiye’de sonra da bütün bölgede bağımsız bir PKK Devleti kurmak. Kimse kusura bakmasın, hiçbir devlet buna müsaade etmez. Varsa gücün, o gücünü kullanarak devlet kurarsın, yoksa telef olur gidersin.
Biz hep Güneydoğu Meselesini Türkiye şartlarında değerlendiriyoruz. Bu durumda, bu mesele üzerinde kalem oynatan bazı “aydınlatılmışlar” (Bu arkadaşları kim aydınlatmış acaba?, DMD), dünyanın herhangi bir yerinde herhangi bir devletin bu tür durumlarda vereceği tepkilerin ne olduğunu görmemeye ve göstermemeye çalışmaktadırlar. Bence bir fantezi kuralım ve örneğin Almanya’da böyle bir durum olsa neler olabileceğini düşünelim.
Alman kimliği yüzyıllar boyunca oluşmamıştı… Öyle ki bugünkü milli marşlarının sözlerini oluşturan Hoffman’ın şiiri Almanya’da uzun yıllar yasaktı. Çünkü Almanya’da ilk çağlardan beri ilkel kabile bağları ve derebeyliklere dayalı parçalı bir yapı vardı. Almanlıktan önce “Bavyeralılık”, “Renlilik”, “Prusyalılık”, “Saksonyalılık” ve benzeri öncelik taşımaktaydı. Zaman içinde, 19’uncu asrın ikinci yarısında, Prusya militarizminin baskıcı yönetimi altında “Almanlık” zorla kabul ettirilmişti. Hitler zamanında ise federal yönetim yapıları da ortadan kaldırılıp tam merkezi idareye geçilmişti… Ta ki İkinci Savaş felâketle sonuçlanana dek.
Yıl 1946… II. Savaş bitmiş… Almanya yıkıntılar içinde… ABD güdümünde ve vesayetinde bir işgal rejimine dayanan Federal Cumhuriyet kurulmuş… Bavyera Bölgesi Almanya’daki en eski krallık olarak siyasi imtiyaz istemekte, diğer bölgelere göre çok farklı bir iklim, farklı bir diyalekt ve farklı bir mezhebe sahip olan halk kendini Alman görmemektedir. Ülkede savaş sonrası kurulan rejimde üç kesim bulunmaktadır: Bir, Amerikan vesayet rejiminde zenginleşen ve idare noktalarına yerleşen işbirlikçi azınlık (Bunlara Beyazlatılmış Almanlar diyelim, DMD); iki sistemden nemalanmayan, dar gelirli ve küçük tüccarlara dayanan geniş bir çoğunluk ve üç Rusya güdümündeki bir avuç Sosyalist Devrimci. Sosyalistlerin halk içinde desteğinin olmadığı bir durumda, (Sosyalist teorinin söylediğinin tersine) bu bir avuç sosyalist devrimcinin işçi sınıfına dayalı siyaset değil de başta Bavyera olmak üzere etnik ve dini farklılıklara dayalı bir siyaset güttüğünü varsayalım. Öte yandan ülkedeki dar gelirli ve küçük tüccarları temsil eden muhafazakâr bir siyaset damarının ortaya çıktığını, bunların Alman milletini hızla kalkındırmayı ve Amerika’nın kurduğu işgal rejiminden kurtulmayı hedeflediğini düşünelim. Ülkenin kalkınması ve gelirin daha adil dağıtılmasını hedefleyen bu siyasi yapı seçimlerde hep galip gelmektedir. Bu ABD’nin işine gelmez, Almanya’yı ayağa kaldırmadan hep kendisine muhtaç kılmayı amaçlar. Kendi kurduğu saadet zincirinden nemalanan Beyazlatılmış Almanlar da köylülerin ve küçük tüccarların temsilcilerini istemez. İktidardaki muhafazakârlar da, siyasi olarak karşı olsalar bile kalkınma için Rusya’yla iktisadi ilişkiye girerler.
(Devamı Çarşamba’ya)
GÜNEYDOĞU MESELESİNİN ALMANCA VERSİYONU ÜZERİNE BİR FANTEZİ
YAYINLAMA: 16 Ocak 2018 - 21:00
***
İKİNCİ BÖLÜM
(ÖZET: İkinci Dünya Savaşı sonunda Almanya’da kurulan ABD – NATO vesayetindeki rejimde Alman toplumu sistemden nemalanan işbirlikçi Beyazlatılmış Almanlar, köylü – dar gelirli emekçi – küçük esnaftan oluşan geniş bir muhafazakâr çoğunluk ve bir avuç sosyalist devrimciden oluşmaktaydı. Sosyalistler kendi teorilerine ters olarak Bavyera’daki ayrılıkçı hareketi kullanarak Rusya güdümünde bir Sovyet hükümeti kurmayı amaçlamaktaydı. Geniş kitlelerin desteğini alan muhafazakâr politikacılar ise sistem içinde kalkınma amacını güderken bağımsız politikaları da hedeflemekteydi. ABD ise güçlü ve birleşmiş bir Almanya istememekte, Alanya’ya bu yüzden destek vermemekteydi. Almanya hükümetleri bu yüzden iktisaden Rusya’ya yanaştı.)
ABD’nin tepkisi çok sert olur. NATO’cu generallere el verip darbe üstüne darbe yaptırırlar. Beyazlatılmış Almanlar imtiyazlarını korurken, geniş muhafazakâr azınlık ve Bavyera’daki halk (Rusya’yla yakınlaşma eğilimi olduğu için) darbe yönetimlerinde baskı altına alınır. Muhafazakâr siyaset liderleri ayrılıkçı değildir, aksine bütün Almanya’yı kucaklayacak politikalar geliştirmek isterler. Bunun yanında kalkınmacı politikalara da devam ederler. Sosyalist devrimciler ise Amerikancı ve NATO’cu darbe dönemlerinde baskı ve zulüm altında bulunan Bavyera halkını ayaklandırmaya çalışırlar. Ama Katolik Bavyeralılar için sosyalizmin dine ve yerel normlara karşı yaklaşımı kabul edilemezdir. Bunun üzerine bir avuç Bavyeralı sosyalist bir silahlı örgüt kurarlar, Bavyera İşçileri Partisi (BİP). İlk iş olarak Bavyera’daki kendileri haricindeki bütün sol ve ayrılıkçı örgütlerin üstüne gider ve sayısız infazda bulunurlar. Bazıları der ki, BİP ABD vesayet rejimi tarafından Alman istihbaratı vasıtasıyla ve Bavyera’daki ayrılıkçı hareketi kontrol altına almak için kurulmuştur. Kim bilir… Neyse, Soğuk Savaş yılları boyunca bu örgüt Bavyera’da tek yasadışı silahlı güç konumuna yükselir. Ama iki sorunu vardır: Bavyeralılar sadece silah zoru ile örgüte bağlıdırlar ve örgütün parası yoktur. Çözüm esas patron CIA tarafından sağlanır. Bütün Avrupa’da uyuşturucu dağıtımını BİP’e verir, zaten uyuşturucu ticareti CIA’in güdümündedir. BİP militanları Bavyera’daki köylerde katliama başlarlar, öğretmenleri doktorları öldürürler, kışla ve karakollara saldırırlar, yüzlerce kişi ölür. Sizce Alman devleti ne yapardı bu durumda? Ne yapacak Bavyera’da taş üstünde taş, omuz üstünde baş bırakmazdı… BİP’in kökünü kazırdı. Eee, CIA tecrübelidir. BİP’in teşkilatı Avusturya’da kurulur. Eşkıyalar Avusturya dağlık sınırından gece girip katliam yapıp çıkmaktadırlar. Almanlar sınır ötesi operasyon yapmaya kalksa ABD önüne geçer.
Yıl 1990… Soğuk Savaş’ın sonu… Artık komünizm tehlikesi kalmamıştır. Bir avuç sosyalistin büyük bir kısmı hidayete ermiş ve ABD sistemine biat etmiş, bir kısmı vaftiz olup Hristiyan olmuş ve kalan kısmı da eski söylemlerine devam etmektedirler… BİP’in yöneticileri pragmatik adamlardır. Uyuşturucu ticaretinden gelen tatlı paraların devamı için ABD’nin güdümünden çıkmamaya kararlıdırlar. Bu arada, ABD, Orta Avrupa’ya yerleşip hakim olmak istemektedir. Bunun için en güzel araç da kukla bir Bavyera devleti kurmaktır. Bu arada Almanya da zaman içinde yaralarını sarmış, kalkınma yolunda önemli adımlar atmaktadır. Rusya’yla ilişkiler gelişmekte ve Almanya hızla kalkınmaktadır. ABD kendi menfaatleri ve Orta Avrupa hakimiyeti için birleşik ve güçlü Almanya’yı tehdit olarak görmektedir. Soğuk Savaş döneminden sonra yeni bir strateji çizer.
GÜNEYDOĞU MESELESİNİN ALMANCA VERSİYONU ÜZERİNE BİR FANTAZİ 3
YAYINLAMA: 18 Ocak 2018 - 23:25
***
ÜÇÜNCÜ BÖLÜM
(ÖZET: Soğuk Savaş bitmişti ve artık Sovyetler Birliği yoktu. BİP de Amerikan treninde gözde yerini korumak istiyordu. Bu arada Rusya ile Almanya yakın iş birliğine girmekte, Almanya hızla kalkınmaktaydı. ABD bu gidişe bir dur demek için yeni bir strateji geliştirdi.)
ABD’nin ana hedefi Orta Avrupa’ya hakim olmak, birleşmiş ve güçlü Almanya’yı ortadan kaldırmak ve kukla bir Bavyera Devleti kurmaktı. Bunun için iş birlikçi Beyazlatılmış Alman azınlık dışında Almanya’nın muhafazakâr çoğunluğunu yanına çekmek ve Bavyera’daki ayrılıkçı hareketin BİP vasıtasıyla dizginlerini tutmak istiyordu. Hedefe ulaşmak için Savaş Sonrası Almanya’sını iyi kötü bir arada tutan Alman olma bilincini yıkmak, Almanya’nın güçlü ordusu Alman Silahlı Kuvvetlerini (ASK) zayıflatmak ve son kertede Avusturya ve Çekoslovakya’dan koparacağı parçalarla birlikte Büyük Bavyera Devleti’ni kurmak gerekiyordu.
“HİZMET HAREKETİ KİLİSESİ” VE EŞCİNSEL HAKLARINI SAVUNAN “SOL-LİBERALLER”
CIA Almanya’daki muhafazakâr çoğunluğu yanına çekmek için meczup bir Evangelist Papazı olan Siegfried Lacher önderliğinde bir kilise kurdurdu. Böylece Alman çoğunluğunun kılcal damarlarına nüfuz edecekti. Kilise’nin adı Hizmet Hareketi Kilisesi’ydi. Kilisenin vazifesi muhafazakâr ve fakir aile çocuklarını okutacak okullar açarak burada beyni yıkanmış gençleri yargının, emniyetin, ordunun ve özel sektörün önemli noktalarına yerleştirmekti. Papaz Lacher’in kilisesi Protestan ve Katolik kilisesinin ana itikadına aykırı olarak Lacher’i Mesih gibi tanıtmakta, onun Tanrı’yla sürekli konuştuğunu tebliğ etmekteydi. 1990 yılında ABD’ye yerleşen Lacher Kilisesi’ni CIA desteğiyle hızla örgütleyerek 20 yıl içinde Medya ve Bankacılık sektöründe dev bir holdinge dönüştürmüş, özellikle yargı ve emniyet teşkilatına sızmış ve sonradan anlaşılacağı üzere ASK’da da önemli yerlere sapkın kilise mensuplarını yerleştirmişti. Mensupları ve Hizmet Hareketi Kilisesi’nin medya organları Lacher’i “Papazefendi” olarak anmaktaydı.
Öte yandan Soğuk Savaş sonrasında ABD sistemine entegre olmuş ve artık kendine “sol liberal” diyen eski solcuları da medyada ve cemiyet hayatında Hizmet Hareketi Kilisesini desteklemekle görevlendirdi. Bu aydınlar aynı zamanda, “Alman’ım” demenin ırkçılık olduğunu; küreselleşmiş dünyada milletin, milli devletin ve aile kurumunun modası geçmiş şeyler olduğunu; Almanya’nın kalkınma amaçlı politikalarının çevreyi kirlettiğini; aile kurumunun çağdaşlığa ve demokrasiye aykırı olduğunu; çağdaş Sosyalizmin “işçi sınıfı” savunusuna değil “eşcinsel hakları” savunusuna dayandığını; ASK’nın küçültülmesini; uyuşturucu kaçakçısı BİP’in terör örgütü değil ama çevreci – feminist – devrimci bir hareket olduğunu ve Bavyera’da polis ve jandarma gücünün BİP’e devredilmesi gerektiğini savunacaktı.
BEYAZLATILMIŞ ALMANLAR
Bir paragraf da “Beyazlatılmış Almanlar” hakkında yazılmalıdır. Bunlar, malum, ABD’nin işgalci gücüne iş birlikçilik yapan, Alman milliyetçisi olduklarını söyledikleri halde Almanların yüzde 70’ini oluşturan muhafazakâr kitleden nefret eden, Protestanlık iddiasında bulunmalarına rağmen dinle hiç alakaları olmayan, hatta Almanya’nın geri kalmasını Protestanlığa bağlayıp “Keşke Büyük Friedrich Müslüman olsaydı!” diyebilen garip bir zihniyete sahipti. Başka bir gariplikleri “Volkist Republik Partei – Halkçı Cumhuriyet Partisi (VRP)” adlı kendini “sosyal demokrat” olarak tanımlayan ama işçilere değil NATO’cu Beyazlatılmış Alman seçkinlere dayanan bir partiye kitle halinde oy vermeleriydi. VRP seçimle iktidara gelememekteydi ama her NATO’cu darbe sonrasında darbe hükümetleri VRP’lilerden oluşmaktaydı. Özünde ekonomik sistemin tepe noktasında hep bunlara ait şirketler ve devletin üst bürokrasisinde hep bu ailelere mensup insanlar bulunmaktaydı.
GÜNEYDOĞU MESELESİNİN ALMANCA VERSİYONU ÜZERİNE BİR FANTAZİ 4
YAYINLAMA: 21 Ocak 2018 - 23:30
***
DÖRDÜNCÜ BÖLÜM
(ÖZET: Soğuk Savaş sonrasında ABD stratejisi Almanya’yı bölerek bir Büyük Bavyera Devleti kurmak amacıyla iki önemli propaganda grubu oluşturmuştu. İlki sosyalizmden dönen ve ABD hizmetine giren sol-liberaller ikincisi de meczup Evangelist Papazı Siegfried Lacher’e – nâm-ı diğer Papazefendi’ye – kurdurulan Hizmet Hareketi Kilisesi. Bu arada terör örgütü BİP bu her iki yapıdan da destek almaktaydı.)
ALMAN MUHAFAZAKÂR SAĞININ ÖZELLEŞTİRME VE NATO SEVDASI
Soğuk Savaş yıllarında sürekli NATO’cu darbelere maruz kalan, her darbeden sonra yenisi kurulan Alman muhafazakâr sağ partilerindeki politikacılar, buna rağmen, ABD’ye karşı duygusal bir bağlılık hissetmekteydi. Bunun sebebini sosyalizmin dinsizlik olduğu yolundaki ortak bir duygudan kaynaklandığı şeklinde açıklamaktaydılar. Kasabalı ve yarı cahil seçmen kitlesi de kendini Hollywood filmlerine, Amerikan tarzı kültürsüzlüğe yakın hissetmekteydi. Bu yüzden 1990’la 2014 arasında iktidardaki sağ politikacılar ABD’nin emperyalist politikalarının kuyruğuna takılmış, 45 yılın birikimi kamu kurumları haraç mezat yabancılara satılmış, BİP’i desteklediği aleni olan NATO’ya karşı çıkmak şöyle dursun NATO’nun bütün harekâtlarına gönüllü katılmışlardı. Sağ partiler kasabalı ve dar gelirli bir seçmen kitlesine dayanmalarına rağmen partilerin vitrinlerinde hep “sol-liberal” aydınlar vardı.
KARİZMATİK BAŞBAKAN REINHARD THOMAS MANNBORN
Bütün bunlara rağmen artık komünizm olmadığı için NATO’nun bir anlamı da kalmamıştı. Hem ASK içinde hem de sağ politikacılar arasında bu durum sorgulanmaya başlamıştı. 2004 – 2014 arasında dindar Protestan bir kimliğe ve ılımlı bir Alman milliyetçiliğine dayanan karizmatik Başbakan Reinhard Thomas Mannborn darbeci ordunun etkisini kırmak ve Bavyera sorununu çözmek için bir dizi politika geliştirdi. Bu süreçte Başbakan Mannborn’a “Papazefendi” destek verir gözüktü. Aslında birbirlerini hiç sevmezlerdi ama darbeci askerlere karşı iş birliği onları bir araya getirmişti. Aslında işin gerçek yüzü çok farklıydı: Tıpkı NATO’dan bağımsızlaşmak isteyen iktidarlar nasıl darbeye maruz kaldıysa, bu sefer ASK içindeki NATO karşıtı askerlere darbe planlanıyordu. Düzmece davalarla bir çok general, aydın ve siyasetçi içeri atılırken onların boşluğunu “Papazefendi’nin” müritleri dolduruyordu. Başbakan Mannborn ikinci olarak Bavyera sorununu barış yoluyla halletmek ve BİP’i silah bırakmaya ikna etmek için bir “Barış Süreci” başlattı. Burada Mannborn’u bu yola teşvik eden bir dizi “sol-liberal” aydın ve “Papazefendi” müridi olan bürokrat ve siyasetçiler oldu. Hepsinin ipleri tabii ki CIA’in elindeydi.
SON DARBE
Sol liberallerin bir kısmı hırsla “Alman bayrağı değişsin”, “Alman’ım demek yasaklansın” gibi sloganlarla Barış Sürecine destek verirken diğer bir kısmı da Avusturya Alplerindeki eşkıya kamplarına giderek “Aman silah bırakmayın, Mannborn’a güvenmeyin” demekteydiler. Barış Süreci devam ederken silah bırakması beklenen BİP aksine Bavyera’nın başta Münih olmak üzere bütün şehirlerini cephaneliğe çevirmiş, 18 yaş altı çocuklardan “Selb Verteidigung Korps – Öz Savunma Kuvvetleri” kurmuştu. “Papazefendi” Lacher’in ordu ve emniyetteki müritleri de bunlara destek veriyordu. 2014’ten sonra Mannborn bu işin böyle gitmeyeceğini anlamıştı, kendini kandırılmış ve ihanete uğramış hissediyordu. Aynı zamanda biliyordu ki, bütün bu hainlerin patronu CIA’dir. Savaş ABD’ye karşı yapılacaktı. Bu yüzden Lacher’in üstüne gitmeye başladı… Cevap halk ayaklanması teşebbüsü ve yargı darbesiyle geldi. Bu sefer Alman devleti hem Hizmet Hareketi Kilisesi’ni yasakladı hem de Bavyera şehirlerinden BİP’in kökünü kazıdı. ABD ile de ilişkiler gittikçe mesafeli hale gelirken Mannborn Rusya’yla yakınlaşma sürecine girdi… Şimdi 1 milyon TL’lık uzmanlık sorusunda sıra: “Bütün Alman tarihini göz önüne alırsanız, ABD ne yapacaktır? ABD’ye destek kimden gelecektir?” Bildiniz, Lacher’in müridi askerler bir darbe teşebbüsünde bulunur, bu önceden sol – liberaller tarafından desteklenir, Beyaz Alman partisi VRP her zamanki gibi pusuda bekler. Fakat Mannborn, kendi seleflerine benzememektedir, “şapgayı alıp” gitmemiştir. Halkı arkasına alıp, darbeyi bastırır. Papazefendinin müritleri ve BİP destekçileri içeri atılır.
Bu hikaye Almanya’da olunca kimi haklı bulursunuz, kimden yana olursunuz? Vicdan bütün hatalarına rağmen seçilmiş Başbakan Mannborn’dan yana olmanız gerektiğini söyler, değil mi? O zaman söyler misiniz: “Niye bu senaryo Türkiye’de olunca tam tersi cenahta yer alıyorsunuz?”
SAVAŞIN EKONOMİ POLİTİĞİ
YAYINLAMA: 25 Ocak 2018 - 23:15
Şu altı günde gerçekleştirilen performans fevkaladedir ve Türk ordusunun ne kadar kabiliyetli ve Türk devletinin ne kadar kararlı ve azimli olduğunu dosta düşmana göstermiştir.
Ünlü Prusyalı general ve stratejist Clausewits’in “Über Krieg / Savaşa Dair” adlı eserinin ana teması savaşın tıpkı para ve maliye politikası gibi devletin ana stratejisi için bir araç olduğudur. Bir devletin varlık amacı ise ülkede öncelikle huzur ve güvenin tesisi, her açıdan adaletin sağlanması ve milli servet ve refahın arttırılmasıdır. Devletlerin uzun dönem stratejileri ve kısa dönem politikaları bu üç amaç için eşgüdüm içerisinde uygulanır. Devletin rejiminin ne olduğundan bağımsız olarak bütün rejimler için bu hedefler geçerlidir.
Şu anda yapılmakta olan Afrin Harekâtı sahadaki diğer güçler olan Rusya, ABD ve İran’ın aksine öncelikli olarak ülkemizin huzur ve güvenini tesis etmek için yapılmaktadır. Diğer ülkelerden ABD Ortadoğu’da kendi iktisadi ve siyasi hakimiyetini arttırmak için bölgede bulunmakta, BOP hedefini gerçekleştirmek için kukla bir PKK devleti kurdurma amacını gütmekte, bölgedeki milli devletleri parçalayarak kendi firmaları için sömürülecek korumasız bir pazar oluşturma yolunda çaba sarf etmektedir. Kendilerine göre ABD’nin refahını ve servetini arttırmayı amaçlamaktadır. Bu ise öncelik sıralamasında üçüncüdür.
Rusya ve İran da, öncelikli olarak kendi güç ve etki alanlarını genişletme projelerini hayata geçirmeye çalışırken, aynı zamanda kendi ülkelerinin huzur ve güveni için de sahada bulunmaktadır. Ama esas öncelikleri refah ve servetlerini arttırmaktır. Bu savaşın ABD ve vekil güçleri tarafından kazanılması uzun dönemde bu ülkelerin güvenlik ve huzurunu tehdit etmektedir.
Türkiye’nin Afrin harekâtının hiçbir şekilde Ortadoğu’da güç elde etmekle, kendisine bağlı yeni etki alanları oluşturmakla bir ilgisi yoktur. Suriye Savaşı’nın başlangıcından beri Türkiye’nin ana hedefi Suriye’de çatışmasızlık ortamının sağlanması ve buradaki terör faaliyetlerinin sonlandırılmasıdır. Bu sayede kendi ülkemizde de huzur ve güvenin tesisi mümkün olacaktır. Bu amaçla zaman içinde değişen taktiksel diplomatik pozisyonlar almıştır, başlangıçtaki ortak (ABD) seçiminde hatalar yapılmıştır, kısa vadeli siyasi çatışmalar (Esad karşıtlığı) bu taktik hataların sebebi olarak kabul edilebilir. Unutmayalım, Suriye ile aynı anda Türkiye de emperyalist saldırının her boyutta hedefi olmuştur. 2013’ten bu yana Türkiye’nin yaşadıklarını başka bir ülke yaşasa ne devlet kalırdı ortada ne de millet. Bütün bu diplomatik pozisyon değişimlerinin arkasında Türkiye’ye yönelik bu saldırıların da etkisi bulunmaktadır. Bugün itibarı ile Türkiye doğru diplomatik pozisyonlar (bölge ülkeleri ile ittifak) almış ve şanlı Türk Ordusu’nu bu siyasi hedefler doğrultusunda yetkinlikle kullanmaktadır.
Türkiye için bölücü PKK ve dinci DEAŞ – El Kaide terörünün yarattığı güvenlik tehdidinin ortadan kalkması için Türkiye’nin bölücü terör örgütü yandaşları tarafında Rojava olarak adlandırılan Kuzey Suriye’de bütün PKK mevzilerinin teröristlerden arındırılması ve buranın Suriye Arap Cumhuriyeti’nin egemenliğine bırakılması gerekmektedir. Suriye Arap Cumhuriyeti ve Türkiye Cumhuriyeti’nin her ikisi de güç ve servet artırımı için değil ancak kendi güvenlik ve huzurlarını tesis etmek için savaşmaktadırlar. Bu açıdan Türkiye Cumhuriyeti’nin doğal müttefiki Suriye Arap Cumhuriyetidir. Çünkü Afrin Harekâtı sadece başlangıçtır. Nasıl mı? Anlatayım…
Afrin operasyonu görece daha kolay bir operasyondur. Sınırımızın hemen dibinde, Türk birlikleri tarafından kuşatılmış dar bir bölgedir. Dolayısıyla harekâtın lojistik maliyeti nispeten düşük olacaktır. Öte yandan Afrin, Rus etki alanı sayılmakla birlikte, Rusya’nın genel stratejisinde çok kolaylıkla feda edilecek bir aktördür. Bu yüzden, harekât öncesi uygun diplomatik pozisyonun sağlanması da kolay olmuştur. Ancak operasyon Menbiç’e ve sonra da Ayn-el Arap ve Haseke’ye uzadığı andan itibaren karşımızda ABD olacaktır. ABD’nin bölücü terör örgütünden vazgeçmesi şu anda pek mümkün görünmemektedir. Ancak ve ancak hukuken haklı bir çizgide, arkamızda geniş bir koalisyonla birlikte hareket eder ve ABD’yi bölgede yalnızlaştırırsak ABD’nin kendi güvenliği tehdide düşeceği için bölücü örgütü terk edebilecektir. Bunun nasıl yapabiliriz? Kerkük ve Musul’da nasıl yaptıysak öyle yapabiliriz. Yani Suriye merkezi hükümeti, meşru güçleriyle kendi topraklarını eşkıyadan temizlemek için operasyon başlatır ve biz de ona Türk Ordusu ile destek oluruz. Böyle durumda Rusya ve İran da bizi destekler. Göreceksiniz, böyle bir durumda ABD hiç sesini çıkarmayacak ve teröristler Türk ve Suriye orduları tarafından imha edilecektir. Aksi takdirde, Türkiye bu operasyonu Suriye Arap Cumhuriyeti ile ortaklaşa yapmazsa Rusya hemen ABD’nin yanında yer alır, Rejim de PKK ile anlaşır. Ordumuz güçlüdür ancak, ordu tek başına güç değildir. Uygun diplomatik şartlar ve iktisadi destekle ordunun gücü bir anlam ifade eder.
Bugün için operasyonun sadece Afrin’de kalmaması için bir şekilde Suriye Arap Cumhuriyeti ile doğrudan iletişime geçilmesi gerekmektedir. Suriye de bunu beklemektedir. Siyasi olarak farklı yerlerde bulunabiliriz, Rejimin katlettiği sivillere içimiz yanabilir, ancak kendi güvenliğimizi tam anlamıyla tesis etmek için stratejik menfaatlerimizin tam olarak örtüştüğü Suriye ile doğrudan ilişki içine girmemiz zorunludur.
Allah Devletimize ve Milletimize zeval vermesin.
KÜRESELLEŞMENİN DEĞİŞEN YÜZÜ: YENİ BİR DÜNYA KURULUYOR
YAYINLAMA: 01 Şubat 2018 - 23:10
Bunların başında mekanik teknolojiden dijital teknolojiye geçişimiz gelmekteydi. Bugünkü yaşam tarzımızın vazgeçilmez ögeleri olan cep telefonları, kişisel bilgisayarlar, internet ve çeşitli otomatlar o zamandan itibaren üretim ve tüketim kalıplarımızı kökten değiştirdi. Bu birbiri ardına gelen yenilikler süreci birkaç devrimci değişime sebep oldu:
· İletişimin neredeyse sınırsız hale gelmesi: Görsel ve yazılı haberlerin anında bütün dünyaya yayılması, dünya piyasalarındaki gelişmelerin anında bütün dünyaya duyurulması, bilimsel çalışma ve projelerin çok düşük bir maliyetle bütün öğrenci ve araştırmacıların hizmetine sunulması, kişisel iletişimin sözlü ve görsel olarak neredeyse sınırsız kullanımı ve benzeri.
· Genelde Hizmetler Sektörü ve özelde Finans Sektörünün küreselleşmesi: İletişim imkânları ve haber akışının artan oranda hız kazanması dünya finans piyasalarının entegrasyonunu sağladı; her türlü mala dünyanın her tarafından müşterilerin ulaşması ve her türlü malın dünyanın her tarafına çok düşük ücretle pazarlanması mümkün hale geldi; milli para birimlerinin değerleri milli hükümetlerin kontrolünden çıkarak küresel para piyasasında akımlara bağlı hale geldi; dolayısıyla milli devletlerin para ve maliye politikaları üzerindeki kontrol gücü ve etkinliği azaldı. Sonuç nettir: Resmi veya fiili biçimde de olsa dış finansal liberalleşme.
· Artan üretim kapasitesi ve üretim çeşitliliği: Dijital teknolojinin getirdiği en önemli yenilik üretim tesislerinin hem toplam üretim kapasitesinin artması hem de aynı anda aynı malın birden fazla çeşidinin üretilebilir hale gelmesi mümkün oldu. Bunun sonucunda her ülke üreticisi için sadece kendi pazarı değil aynı zamanda diğer ülkelerdeki pazarlarda bulunan müşterilere ulaşmak önemli hale geldi. Sonuç açıktır: Artan dış ticaret ve dış ticari liberalleşme.
· Milli Devlet ve millete olan aidiyetin azalması, etnik ve dinsel aidiyetlerin öne çıkması ve anarşizme kaçan bir bireycilik: İktisadi altyapının bu hızlı değişimi yaşam tarzlarında da ciddi bir değişime yol açtı. Temel aile değerleri kozmopolit büyükşehirlerde gitgide yıpranırken alternatif ve marjinal hayatlar revaç görmeğe başladı. Büyükşehrin iyi eğitimli ve iyi kazanan insanları çıkarcı, bencil ve hedonist bireyler haline dönüştü. Kırsalda ise düşük eğitimli insanlar arasında radikal dini eğilimler ve mikro etnik milliyetçilikler kök salmaya başladı. Bunların hepsi bir millete ait olma duygusunu ve milli devletin vatandaşı olma şuurunu tahrip edici etkileri doğurdu.
Bütün bu saydığımız etkiler kabaca “Küreselleşme” olarak bildiğimiz sürecin ana hatlarını sergilemektedir. Açıktır ki, küreselleşme önündeki en büyük engel milli devlettir. Tek bir küresel pazarın olduğu, dev uluslararası firmaların güdümündeki robotlaşmış bir tüketici kitlesi ve son iliğine kadar sömürülen bir emekçi ordusu. Kendini hümanist, çevreci, barışçı ve demokrat olarak lanse eden liberal-sol aydın(latılmış)ların da defaatle bildirdiği gibi, bu süreçte hedeflenen “ulus-devletlerin tarihe karıştığı, katılımcı demokrasi (!) ile yönetilen küçük şehir-devletlerin küresel piyasaya (emperyalizmin dev firmalarına) entegre olduğu” bir ütopyaydı: Yani yüksek teknolojili bir orta çağ feodalizmi. Atlantik ötesindeki emperyalist güç de bu süreci kendi dünya imparatorluğunu tesis etmek için bir kaldıraç olarak kullanmaya başladı. 1990’lardan bu güne emperyalist güç küreselleşmeye direnen ulus devletleri terör eylemleri, halk isyanları, darbeler, ekonomik krizler, açık ve örtük savaşla teslim almaya çalıştı. Her şey iyi gidiyordu, ta ki Küreselleşme bir bumerang gibi Atlantik merkezli emperyalist gücü vurana kadar… İşte o andan itibaren başka bir hikaye yazılmaya başlandı.
Daha önceki yazılarımda da bahsettiğim gibi Küreselleşme süreci, zannedildiği gibi “tek kutuplu dünyada Amerikan İmparatorluğu’nu” değil ama bölgesel güçlerin yükseldiği çok kutuplu bir dünyayı doğurdu. Amerikan emperyalizminin ABD Hazinesi’ne maliyeti o kadar yüksekti ki, ABD ekonomisi bile bunu finanse edemez hale geldi. Diğer devletleri etkilediği gibi, Küreselleşme, ABD’yi de etkiledi ve ABD’nin politika otoritelerinin gücü zayıfladı. Öte yandan ABD’den kaçan ciddi bir finansal ve beşeri sermaye Çin’i dünyanın üretim merkezi haline getirdi. Almanya’nın AB üzerinden bir süper güç adayı olmaya başlaması ve tabiî ki Çarlığı dirilten modern Çar Putin’in Rusya’sı. Yukarıda anlattıklarımın zorunlu sonucu ise ABD’nin yeryüzü üzerinde bıraktığı boşluğun diğerleri tarafından doldurulması sürecinde yaşanacak kırılma ve yıpranma sürecidir. Bugün Ortadoğu’da, Latin Amerika’da, Asya’nın muhtelif bölgelerinde yaşanan fiili savaş süreci aslında bunu temsil etmektedir. Bu savaş sonunda ortaya çıkacak olan küreselleşmenin değişen yüzü ve yeni bir dünyadır.
Kısaca özetleyelim. Küreselleşmenin değişen yüzünde uluslararası firmaların yerini bizatihi milli devletler alacaktır, milli devletler küreselleşmenin tasfiyeye yöneldiği engeller değil aksine küreselleşmenin en önemli oyuncuları olacaklardır. Fiilen gerçekleşen ülkeler arası iktisadi bloklar resmiyet kazanacak ve her iktisadi blok çok kutuplu dünyanın büyüklerinden biri etrafında oluşacaktır. Ticaretin, mal ve para akışının güzergâhı okyanuslardan eski İpek ve Baharat yollarına dönecektir. Bu ise ister istemez Akdeniz, Karadeniz ve Hazar havzalarını zenginleştirirken, Atlantik’in iki yakasındaki servet gitgide azalacaktır. Doğal olarak bu değişen dünyada yeni bir para sistemi, yeni bir Dünya Bankası, yeni bir IMF ve en önemlisi (tek bir cahil ve haris devletin değil) tüm devletlerin ortaklaşa karar alabileceği yeni bir Birleşmiş Milletler kurulacaktır.
Pekiyi, biz ne olacağız? İçerde “kendini tabip sanan eşkıyalar birliği”, “terör mimarlığı ve bölücülük mühendisliği odaları” ve benzeri eski dünyanın ajanlarının feryadına bakılırsa Türkiye değişimin tam ortasındadır. Onun için bugünkü örtük dünya savaşının cephe ülkesi olmuş ve eski dünyanın bütün şer odaklarının şimşeklerini çekmektedir. Türkiye yanlış bir şekilde eski dünyanın yoluna dönerse büyük bir fırsatı kaybeder kendi bütünlüğünü bile sağlayamaz. Ama bugün olduğu gibi Yeni Dünya’nın yükselen milli devletleri arasında ise geleceğin büyük güçlerinden biri olacaktır.
BAŞARILI SİYASET İLKELERE Mİ YOKSA MAKYEVALİZME Mİ DAYANIR?
YAYINLAMA: 04 Şubat 2018 - 23:25
Özellikle Müslümanlar arasında çok tartışılan Hz. Ali ve Muaviye çekişmesine dair Necip Fazıl’ın savunduğu şu görüş aklımdan çıkmadı: “Hz. Ali haklıydı ama Hz. Muaviye haksız değildi.” Buradaki gözle görülür çelişki aklımın bir köşesinde yer etti. Yine de bu işleri “iman meselesi” olarak gördüğüm için “Vardır büyüklerin bir bildiği!”, diyordum. Ancak o zaman kafamı bulandıran temel noktanın bugün baktığımda çok açık olduğunu söylemeliyim: Siyasi ve tarihi olguları imana dair meselelerle karıştırmamalıyız. Bu olguları ayırdığımızda şu net olarak görülmektedir: Hz. Ali Efendimiz İslam’ın en saf halinde nasıl yaşanması gerektiğini en iyi bilenlerden olup ilkeleri ve erdemi uğruna yaşayan ahlaklı bir bireydi. Buna rağmen kötü bir siyasetçi ve yanlış kararlar alan bir yönetici idi. Muaviye ise görünüşte dinin kurallarına riayet etmekle birlikte İslam’ın ahlaki prensiplerine uzak, kabileci, entrikacı ve Cahiliyye dönemi adetlerini dinin içine sokan biri idi. Dünyevi meselelerde ise çok akıllı bir siyasetçi ve bütün Arapları birleştiren bir devlet adam idi. Dini olguları tarihsel ve siyasi olgulardan arındırdığımızda kafamızdaki çelişkiler de ortadan kalkacaktır. Bu iki farklı karakteri kendi aile geçmişlerine bakarak değerlendirebiliriz.
İlk Emevi Meliki Muaviye, Hz. Peygamberin ölümüne üç sene kala Müslüman olmuş, babası müşrik kodamanlarından Ebu Süfyan olan, Kureyş’in en soylu ailelerinden birine mensup bir aristokrattı. Emevi ailesinin en büyük emeli iktidardı, Cahiliyye döneminde de Mekke’nin yönetici elitini oluştururlardı. Peygamberimiz’in mensup olduğu Haşimiler ise Mekke’nin dini elitleriydi ve çok itibarlı bir aileydi. Deyim yerindeyse bir Emevi dünyayı yönetmek için yetişirken, bir Haşimi gönülleri fethetmek için büyütülüyordu. Bunun istisnaları olabilir; çok kötü ve öngörüsüz bir yönetici olan Emevi ailesinden Hz. Osman ile ailesinin dini önderliği ile hiç alakası olmayan kadın satıcısı ve tefeci Haşimi ailesinden Ebu Leheb gibi.
Hz. Ali hikmeti elde etmek için yetiştirilmiş, bunun için en uygun yerde, yani Peygamberin dizinin dibinde büyümüş, vahyin en iyi müfessirlerinden, cevval bir savaşçı idi. Bugün bile köylerde Hz Ali Efendimizin ilmi ve kahramanlığını anlatan kitaplar okunmaktadır. Hz. Ebu Bekir için söylenen onun için de geçerlidir: “Ne o dünyayı sevdi, ne de dünya onu!” İnsan boşuna “ilim şehrinin kapısı” olarak anılmaz, öyle değil mi? Öte yandan Muaviye için tam tersi geçerlidir: “Hem o dünyayı sevdi, hem de dünya onu!”. Tam da, Bedir Savaşı’ndan kervanını alıp kaçarken kendine “Senin şerefin nerede?” diye soran kayınbiraderine “Benim şerefim develerimin sırtında!” yanıtını veren Ebu Süfyan’ın oğluna yaraşır bir nitelik. Hz. Ali benzeri yöneticiler dünyanın gerçekleri karşısında dava ve ilkelerinden dönmezler; her daim kılıç gibi dimdik dururlar. Ancak bu farklı beklenti ve çıkarları olan toplumsal grupları idare etme için her zaman yeterli bir vasıf olmayabilir. Tarih onları övgüyle anar, ancak kendi çağlarında çoğunluğun desteğini her zaman bulamazlar. Öte yandan Muaviye gibi yöneticiler çıkar grupları ile pazarlık yapar, gerekirse taviz verir taviz alır. O yetmezse adam satın alır, kitleleri yönlendirecek sloganlarla propaganda yapar. Bu da işe yaramazsa güç kullanırlar. Bunları yaparken de hiçbir ahlaki kural tanımazlar. Tarih onları övgüyle anmasa bile, kendi dönemlerinde çıkar gruplarının desteğini alırlar.
Kapitalizmin hakim olduğu modern dünyamızda, ilkeleriyle siyaset yapmak, doğrularından taviz vermemek eskiye nazaran çok daha zordur. Bugün çıkar grupları eskiye nazaran daha bilinçli ve daha örgütlüdür. İnsanlar, 1400 sene önceye göre daha dünyevi ve menfaatperesttir. Herkesi aynı anda memnun edebilmek de, bugün, belki Muaviye’nin bile altından kalkamayacağı kadar zordur. Hele bizim gibi demokrasi ile idare edilen ülkelerde, her uygulanan politika birilerini sevindirirken diğerini kızdırmaktadır. Eğer siyaset kurumu, toplumu yönlendiren kişiler olarak daha birleştirici ve yapıcı örnekler sergilemezse, memnun ve gayr-ı memnunlardan oluşan kitleler birbirini düşman görmeğe başlar. Bu öyle bir hal alır ki, bugün Türkiye’nin içinde bulunduğu durum gibi emperyalist bir saldırı karşısında bile milletin birliğinin yanında yer almayan gruplar çıkabilir.
Bu tehlikenin bertaraf edilmesi için açık ve şeffaf kuralların konulduğu, denetlenebilir bir devlet örgütlenmesine ihtiyaç vardır. Partilerin birbirine karşı belli bir nezaket ölçüsünde davranmaları, milli meselelerde birlikte hareket etmeleri yaşamsal öneme sahiptir. Bunun yanında, siyaset kurumu kadar yazılı ve görsel medya ile akademik dünyanın da ortak milli değerler etrafında bir araya gelmesi gerekir. O zaman, işte, Hz. Ali gibi yöneticilerin siyaseten başarılı olabileceği bir iklim doğar.
BİR KADININ PORTRESİ
YAYINLAMA: 08 Şubat 2018 - 23:15
1980’lerin başında İktisat Fakültesi İktisat Bölümü’nü düşünün… 19’uncu yüzyıldaki bir İngiliz centilmenler kulübünü hatırlatırdı… Girişinde yazmazdı ama herkes bilirdi: “Kadınlar giremez!”… Biraz abartıya kaçmış olabilirim, ama o dönemdeki tek tük kadın hocaların ortak özelliği erkekler gibi sert ve burnundan kıl aldırmaz karakterde olmalarıydı. Hepsi devasa isimler: Yüksel Ülken, Erdoğan Alkin, Erol Manisalı, Gülten Kazgan, Akın İlkin, Necati Mumcu ve daha nice büyük hocamız. İktisat Bölümü’nün odaları İstanbul iş hayatına ve Türkiye ekonomisine yön veren üstatların sigara dumanı içinde iktisat tartıştıkları ve maç muhabbeti yaptıkları bir erkekler kulübünü andırırdı. Böyle bir ortamda gencecik bir kızın hem kişiliğini hem de kadın olma özelliklerini koruyup, adeta tırnakları ile tutunarak yükselmesi pek düşünülemezdi.
Yeşil gözlü, kumral ve ince bir Çerkez kızıydı. Babası zamanında Kuvva-yı Seyyare birliklerinde bulunmuş, kendisi de son anına kadar sıkı bir Kuvvacıydı. Anti – emperyalist, Atatürkçü, Cumhuriyetçi, kadın hakları savunucusu, tiyatrocu, mükemmel bir eğitmen, sıkı bir polemikçi ve her şeyden önce asistanlarının hocası değil arkadaşı olan bir kadındı.
O dönemdeki büyük hocalarımızın yanına değil öğrenciler, asistanlar bile pek yaklaşamazdı. Sanki hocaların etrafında 5 metre çapında bir aura bulunmaktaydı ve hocalara bundan daha fazla yaklaşamazdınız. O ise öğrencileri ve asistanları ile arkadaş gibiydi. Okul çıkışı yemeğe gidebilirdiniz onunla, evinin terasında toplanıp hayata ve insana dair ne varsa konuşabileceğiniz bir insandı. Kız arkadaşlarınızı ona gösterebilirdiniz, o size akıl verirdi. Yeterlilik sınavlarında, jürilerinizde her zaman yanınızda olurdu. En yalnız ve güçsüz hissettiğiniz anda o yeşil gözleriyle sizi yakalar, destekler ve ayağa kaldırırdı. Öte yandan kendinizi en muzaffer hissettiğiniz ve burnunuzun havalarda olduğu anda bu sefer tırnaklarını çıkaran bir dişi pars gibi sizi kendinize getirir, havanızı alırdı. Hayatımda gördüğüm en içten ve en destekleyici hocalardan biriydi ancak ukalalığa, hadsizliğe ve saçmalıklara karşı tahammülsüzdü. En kızdığı şey ise, kendi doğrularınıza dayanarak kendi ayaklarınız üzerinde duramamanızdı. Bizler el bebek gül bebek yetişirken, o tırnaklarıyla kazıyarak, mücadele ederek bulunduğu itibara ulaşmıştı. Bizlerin de onun gibi mücadeleci ve azimli olmamızı isterdi.
İktisatçılar genelinde sanata karşı duyarsızdır. (Halbuki böyle olmaması gerekir. Çünkü iktisat insan davranışı inceleyen bir bilimdir, sanat ise insanı anlayabilmenin en güzel aracıdır.) Genç bir öğretim üyesi iken İstanbul Üniversitesi’nde tiyatro kulübünü kurup öğrencileri sanata teşvik eden bir kişiydi. Daha sonra babamın görevi vesilesi ile tanıştığım bir çok Şehir Tiyatroları sanatçısının yolu ya öğrenci ya da arkadaş olarak onunla kesişmişti.
Kuvvacıydı dedim… Kuvvacı olunca ister istemez Atatürkçü ve Cumhuriyetçi olursunuz. (Bugün Atatürk resmini duvarlardan indiren, altı oku partinin müzesine kaldıran, tam bağımsızlığı ve vatan savunmasını Faşizm olarak gören, kendini Tayyip Erdoğan ne yaparsa tersini savunmaya programlamış kasaba politikacıları ile dolu partinin Atatürkçüleri gibi değil, gerçek bir Atatürkçü’ydü.) Yirmi birinci yüzyılın ilk yıllarında Yeni Dünya Düzeni adı altında Amerikan kültürsüzlüğü, kabalığı ve cehaletine dayalı vurgun ve sömürü düzenine en sert şekilde karşı çıkan, Büyük Ortadoğu Projesi’nin ipliğini pazara çıkaran, özelde Türkiye’de genelde bütün dünyada yaygınlaşmaya başlayan bağnazlık ve yobazlığa bir kılıç gibi dimdik karşı duran, FETÖ tehdidini o yıllarda en gür sesle haykıran kalemlerden biriydi. İsmi lazım değil, soldan gelip AK Parti’ye çark etmiş, şimdi ise sıkı bir Turancı kesilen öğrencilerimden birisi FETÖ’nün makbul olduğu yıllarda onu ve Erol Hoca’yı dinazor olarak adlandırmıştı. Devir ulus devletin “tu kaka” edildiği, post-modernizmin dalgalarında Amerikan işbirlikçisi liberal solcular, gevşek cemaatçiler ve kendini solcu sanan Kürt milliyetçilerinin Türkiye’yi şehir devletlerden oluşan ve küresel kapitalizme entegre bir sömürge olarak tahayyül ettikleri devirdi. O bıkmadan usanmadan küresel kapitalizmin gizli ajandasını, emperyalistlerin içimizdeki adamlarını deşifre etti. O yüzden tam bir Cumhuriyet kadınıydı.
Laikti. Türkiye’nin ancak laik bir yönetimle ilerleyebileceğini düşünürdü. Her türlü din istismarcısı hokkabaza karşı net tavır alırdı. Ama çoğu kimsenin bilmediği bir tarafı da vardı: Samimi bir Müslüman’dı. Yalnız kaldığında Kur’an okurdu. İnancını yalnızca Allah’ına özgülemişti. Zaten istenen de bu değil midir?
Yılmaz bir kadın hakları savunucusuydu. Genelde feminist hareketin içindeki hanımlar biraz erkeksi tavırlar içindedir, adeta kadınlığından soyunup nöturleşmişlerdir. O hiç de öyle değildi. Her zaman şık, zarif ve bakımlıydı. Erkekleşmeden erkek dünyasında bir kadın olarak kendini kabul ettirmiş, kendi asistanlarından da bunu bekleyen bir insandı. Ölümünü yakın, hastalığının ilerlediği devirde bile kılığından, kıyafetinden ve bakımından geri kalmazdı. Kendini salıvermek onun gibi azimli ve mücadeleci bir kişilik için düşünülemezdi bile.
Azimliydi… Çalışkandı… Hastalığının ilerlediği safhalarında bile (ölümünden bir hafta öncesine kadar) derslere devam etmişti, idari toplantılara katılmıştı. Bizlerin onun zayıflığını görmemizi istemezdi. Bana verdiği öğütlerden birisi şuydu: “Her şeyden önce iyi bir eğitmen olacaksın. İşini dikkat ve tam zamanında yerine getireceksin. Yoksa, ne kadar bilgili olursan ol, ne kadar çok yayın yaparsan yap, başarılı olamazsın.” Keşke biz de onun kadar iş ahlakına sahip olabilsek.
Bundan dokuz yıl önce Türkel Minibaş’ı kaybettik. Bugün onun anısına koridorda duran resimlerine her baktığımda boğazım düğümlenir. Birebir onun asistanı olmamama rağmen o benim en çekindiğim ve en sevdiğim hocamdı. Ablamdı. Arkadaşımdı. Öldüğü gün saatlerce internette resimlerine bakıp, yazılarını okuyup ağladım. Keşke yanımda olsaydı da, “Çocuk, saçmalama! Kendine gel!” diye beni kendime getirseydi.
Şimdi sen çok sevdiğin Cunda’da huzur içinde uyuyorsun. Hiç birimiz seni unutmadık. Ebediyette bir gün tekrar karşılaşana dek seni hep hatırlayacağız.
ÇİFTÇİLER NEDEN İFLASIN EŞİĞİNDE? TARIM POLİTİKAMIZ NE KADAR MİLLİ?
YAYINLAMA: 11 Şubat 2018 - 23:05
Yani eğer üretici sattığı ürünün karşılığında elde ettiği gelirle bugün ödemesi gereken borçlarını ödeyemiyorsa iflasın eşiğindedir. Mikro iktisat teorisinde firmaların borçlanma imkânları ihmal edilir. Bunu dahil ettiğimizde tanımı şu şekilde değiştiririz: Kısa vadeli alacakları ve kısa vadede borçlanabileceği nakit toplamı bir firmanın kısa vadeli borçlarına yetmiyorsa, o firma iflas eder.
Bugün Türkiye’de sömürünün en yüksek olduğu sektör tarımdır. Burada sömürüye kısaca değineyim. (Buradaki tanım Marxgil iktisadın sömürü tanımı değildir, egemen iktisadın sömürü tanımıdır.) Piyasada tek alıcı veya az sayıda alıcıların fiyatları belirleme gücü olduğu ve çok sayıda üreticinin fiyatları belirleme gücünün olmadığı durumda fiyat, alıcı veya alıcılar tarafından tam rekabet fiyatının altında belirlenir. Tam rekabet fiyatı üreticinin bütün üretim maliyetlerini karşılayan ve ekonomideki en düşük faiz oranı (genelde devlet tahvili faizi veya devlet bankalarının verdiği mevduat faizi olarak kabul edilir) kadar birim muhasebe kârının toplamına denk gelir. Bu bahsettiğim tipte piyasalar genelde oligopson (az sayıda -2 ilâ 20 firma- alıcının olduğu piyasa) ve özelde de monopson (tek alıcılı piyasa) olarak adlandırılır. Burada alıcıların üreticilere dayattığı fiyat tam rekabet fiyatından ne kadar düşük olursa alıcının üreticiyi sömürüsü de o kadar artar.
Monopson ve oligopson piyasalarına olan ilgi 20’inci asrın başlarında artmıştır. Bunun sebebi emek piyasalarında oluşan ciddi alıcı kartelleri ve işçilerin ücretlerinin açlık sınırının bile altına inmesidir. Bugün emekçilerin üzerinde bu çapta bir sömürü bulunmamaktadır, aksine bazı sektörlerde ücretler diğer sektörlere göre çok daha yüksektir. Göreli olarak tam rekabetçi ücrete tekabül eden açlık sınırında emek geliri değil, ama bazı sosyal ihtiyaçları da içeren fakirlik sınırında ücrete ulaşılmıştır. Bunu sağlayan temel uygulamalardan biri asgari ücrettir. Ancak tarım piyasalarına baktığımızda, üreticilerin tarladan satış fiyatları ektikleri ürünün bedelini karşılamaya bile yetmemektedir. Yani fiyatlar tam rekabet fiyatlarının çok altındadır, bu da üreticinin ya iflas etmesi (toprağını satıp veya müteahhide verip şehre göç etmesi) veya aşırı borçlanmasına (o da borçlanabilirse) yol açmaktadır. Nasıl bu duruma gelindi? Değerlendirelim.
Tarım üreticisinin ürünlerini alan genel olarak Gıda Sektörü firmalarıdır. Türk toplumu sanayileştikçe ve şehirli nüfus arttıkça, endüstriyel gıda ürünlerine talep de artmaktadır. Dolayısıyla çok sayıda ve küçük ölçekli tarım üreticilerinin karşısında alıcı olarak tüketiciler değil büyük sanayi konsorsiyumları bulunmaktadır. Sanayi devleri doğrudan üreticiyle iletişime geçmemekte, ama birkaç aracı simsar vasıtasıyla ürünü tarladan toplatmaktadırlar. Bunlar her bölgede farklı tarım ürünlerinin piyasalarında çoğunlukla tek alıcı (monopson) konumundadırlar. Sayısı otuzu geçmeyen simsarlar ülkenin farklı bölge ve farklı ürünlerindeki piyasaları kendi aralarında paylaşmışlardır ve üreticiyi ciddi bir sömürü oranından sömürmektedirler. Bu simsarlar, genelde tam rekabet fiyatından sanayi devlerine ham tarım ürünlerini satmaktadırlar. Yani üretici, ya üretimi bırakmakta ya da ağır borç yükü altında giderek fakirleşerek üretim yapmakta, simsarlar hiç emek sarf etmeden ciddi bir gelire el koymakta, sanayiciler de en düşük maliyetle üretimi kotarabilmektedirler. İşlenmemiş tarım mamullerinin bir kısmı da, simsarlar tarafından, şehirlerdeki marketlere sunulmaktadırlar. Tarım ürünleri işlenerek üretilen Gıda Sektörü ürünleri de, yine, şehirlerdeki marketlerin raflarında tüketiciye sunulmaktadır. Bu aşamada tarım üreticisinin sömürüldüğü kadar tüketici de sömürülmektedir. Bu sefer, işlenmiş ve işlenmemiş gıda ürünleri sanayi devleri ve simsarlar tarafından malların ulaştırma maliyetlerine ek olarak en az yüzde 150’ye varan kâr oranıyla marketlere satılmaktadır. Bunun üstüne bir de marketin kârını, devletin aldığı insafsız ve fahiş KDV ve ÖTV’yi de ekleyin, durumun vahametini anlarsınız. Şehirlerde, tüketiciye malları sunan market zincirleri, bu sefer, az satıcılı ve çok alıcılı bir piyasada (oligopol piyasası) tüketiciye tam rekabet piyasasının çok üstünde fahiş kârlarla bu ürünleri satmaktadır. Tüketiciler çoğu zaman, kredi kartlarına dayanarak bu malları satın almaktadır. Sonuç şudur: Türk milletinin büyük çoğunluğunu oluşturan tarım üreticileri ve şehirlerde çalışan emekçiler, ya sefalete ya da ağır bir borç yükü altında kıtı kıtına yaşamaya mahkûm edilmektedir. Öte yandan, tarım mamullerini tarladan toplayan (yabancı firmalarla da bağlantılı olan) bir avuç simsar ve bu ürünleri işleyip en az yüzde 150 kârla tüketiciye sunan firma ve marketler para üstüne para kazanmaktadırlar. Son olarak da oligopsoncu simsar ve oligopolcü sanayi firmalarını doğru düzgün vergilendirmeyen Maliye Bakanlığı, açığını kapatmayı daima millet için zorunlu olan bir çok gıda ürününü vergilendirerek karşılamaktadır.
Bir polisiye tutkunu olarak hemen aklıma gelen, yabancı ve yerli kartellere taşeronluk yapan simsarlar, sanayi devleri ve market zincirleriyle Maliye Bakanlığı arasında bir menfaat ilişkisinin olduğudur. Ancak bu konuda elimizde yeterli delil bulunmadığı gibi, iktisadi olgular da Sherlock Holmes veya Hercules Poirot’nun incelediği vakalar gibi basit ve tek boyutlu değildir. Üstüne üstlük iktisadi olgular uzun zamana yayılan dinamik süreçlerin bileşenleridir. Eğer demokratik seçimlerle gelen bir hükümet sistemi varsa, o takdirde Türk milletinin çoğunluğunu oluşturan tarım üreticileri, emekçi kesim ve tüketicilerin oluşturacağı oy baskısı hükümeti ve Maliye Bakanlığı’nı farklı tedbirler almaya itebilir. Bunun gerçekleşmesi için tarım üreticileri, şehirli emekçiler ve tüketicilerin örgütlü olması gerekir. Sonuç olarak nereye geldik: Emekçilerin sendikaları, tarım üretici birlikleri ve tüketici dernekleri kendi kitlelerinin taleplerini hükümete duyuramamaktadır. Bunun iki sebebi olabilir: Ya bu örgütler baştan savma bir şekilde tertiplenmiştir ve beceriksiz yöneticilerin güdümündedir ya da sanayi devleri ve simsarlar ile iş birliği içerisindedir. Her ikisi de doğru olabilir, ama bana göre daha ağır basan ikinci şıktır.
Maliye Bakanlığı, bu konjonktürde kendisi için en kolay yolu seçip açığını ekmekten, gıda ürünlerinden, benzinden ve diğer zorunlu tüketim mallarından fahiş vergiler alarak kapatmaktadır. Ancak koskoca Tarım Bakanlığı ve Kalkınma Bakanlığı ne yapmaktadır? Yerli ve milli tarımı teşvik ve halkın temel gıda mallarına daha ucuza ulaşabilmesi için ne öneriler getirmektedir? Onlar da işin kolayına kaçıp ithalata abanmaktadırlar. İnsan üzülüyor, koskoca Osmanlı İmparatorluğu’nu yıkıma götüren politikayı aynen tatbik etmektedirler. Burada hükümet kadar, muhalefet de suçludur. Türkiye’nin vatan savaşına muhalefet etmek için her türlü istismarı yapmayı bilirler, ama hiçbiri köylünün, şehirli emekçinin ve tüketicilerin sorunlarına tercüman olmaz. Yazık…
Günümüzde genelde Batı özelde ABD emperyalizminin ağır saldırısı altında olan ülkemizde Cumhuriyet Hükümetinin en önem verdiği konu her alanda yerli ve milli üretimi teşvik etmektir. Bunu canı gönülden destekliyor ve kalemimin yettiği ölçüde “içimizdeki İrlandalılara” karşı mücadele ediyorum. Ancak, Türk tarımının içinde bulunduğu durumu göz önüne alırsak şu soru da aklımı kurcalıyor: Niye yerli ve milli şeker, yerli ve milli buğday, yerli ve milli kesimlik hayvan, yerli ve milli mısır, yerli ve milli fındık ve yerli ve milli zeytin politikamız yoktur?
BANKACILIK SİSTEMİ VE FAİZLER
YAYINLAMA: 15 Şubat 2018 - 23:30
Bugün ben de bu konuda kendi görüşlerimi sunmak istiyorum.
Eksik rekabet bir piyasada az sayıda satıcı ve/veya az sayıda alıcının olduğu durumu gösterir. Rekabetin en büyük etkisi fiyatlar üzerindedir ve ideal durum olan tam rekabet piyasasında çok sayıda alıcı ve çok sayıda satıcının bulunduğu ortamda fiyatlar birim üretim artı ulaştırma maliyetlerine – muhasebe değerleri açısından- çok yakın bir düzeye iner. Eğer bir piyasada az sayıda satıcı ve çok sayıda alıcı bulunuyorsa, firmalar arası ürün ve teknoloji farkları yoksa bu piyasa oligopol piyasası olarak adlandırılır. Oligopol piyasasında firmalar arası rekabete göre fiyat farklı seyir izler. Eğer firmalar “miktar rekabetine” girerse, piyasayı ve dolayısıyla müşterileri kendi aralarında bölüşürler ve fiyat birim üretim artı ulaştırma maliyetinin çok üstünde bir düzeyde belirlenir. Eğer firmalar “fiyat rekabetine” girerse, o takdirde fiyat birim üretim artı ulaştırma maliyetine çok yakın bir düzeye iner. Yine bir piyasada çok sayıda satıcı ve az sayıda alıcı bulunuyorsa, firmalar arası ürün ve teknoloji farkları yoksa bu piyasa oligopson piyasası olarak adlandırılır. Oligopson piyasasında da alıcı firmalar arası rekabete göre fiyat farklı seyir izler. Eğer alıcı firmalar “miktar rekabetine” girerse, piyasayı ve dolayısıyla satıcıları kendi aralarında bölüşürler ve fiyat birim üretim artı ulaştırma maliyetinin çok altında bir düzeyde belirlenir. (Buna pazartesi günkü yazımda tarım ürünleri piyasalarından bir örnek vermiştim…) Eğer alıcı firmalar “fiyat rekabetine” girerse, o takdirde fiyat birim üretim artı ulaştırma maliyetine çok yakın bir düzeye yükselir.
Bankacılık sektörü bir Janus gibidir, (Janus ters taraflara bakan iki yüzü olan mitolojik bir tanrıdır). Bir yüzü mevduat piyasasına bakarken öbür yüzü kredi piyasasına bakar. Aynı zamanda bankacılık sektörünün finansal hizmet üretiminde ulaştırma maliyeti yoktur çünkü fonlar çok rahatlıkla hesaptan hesaba aktarılabilmektedir. Dolayısıyla maliyetler sadece üretim maliyetidir.
Türkiye’de her iki piyasada da üç büyük holding bankası, bir büyük lider banka ve iki tane de büyük kamu bankası bulunmaktadır. Diğer bankalar bu altı bankayı takip etmektedir ve piyasa belirleme gücüne sahip değildir. Mevduat piyasasında, bu veriler ışığında bir oligopson piyasası oluşmuştur. Öte yandan kredi piyasasında ise bir oligopol piyasası oluştuğu söylenebilir. Eğer rekabetçi bir mevduat piyasası olsa, mevduat faizleri, mudilerin beklenen enflasyon oranı ve sermayenin reel getirisi toplamına eşit olmalıdır. Öte yandan rekabetçi bir kredi piyasasında da kredi faizleri mevduat faizi ile kredi riski oranının toplamına eşit olacaktır. Eğer mevduat piyasasında oligopson var ise, o takdirde, mevduat faizlerinin beklenen enflasyon ve sermayenin reel getiri oranları toplamının çok altında olması gerekir. Belli aralıklarla mevduat faizleri yükselmekle birlikte son yirmi seneye baktığımızda ancak enflasyonu karşılayabildiği görülmektedir. Yani bankalar bir miktar rekabetine girerek mevduat piyasasını paylaşmakta ve bu sayede oligopson gücünü kullanarak rekabetçi mevduat faizinin altında bir faizle mevduat toplamaktadırlar. Bu teoriyle uyumludur. Benzer durum kredi faizleri için de geçerlidir. Burada da, bankalar mevduat faizi ve kredi risk oranlarının çok üstünde bir kredi faizi uygulamakta ve yine miktar rekabetine girerek oligopol gücünün verdiği imkânlarla fahiş faizler ile üreticiye kredi vermektedirler. Daha dosya ve işlem masraflarını da hesaba katmadım.
Hem Yusuf Dinç hem de Cemil Ertem’in bahsettiği de genelde bu durumdur. Son 15 yıla baktığımızda Türk ekonomisine dair yazılarda hep bahsedilen bankacılık sektörünün çok sağlam olduğu ve yüksek kârlılıkla çalıştığıdır. Ancak kendi açılarından olumlu olan bu tablo toplumsal yarar açısından hiç de olumlu değildir. Memlekette zaten yetersiz kişi başına gelire bağlı yetersiz tasarruf bulunmaktadır, bankacılık sisteminden beklenen ise Türkiye’nin kalkınmasına yönelik kredileri plase etmesidir. Ancak bu da yeterince kârlı değildir, meşakkatli ve riskli bir iştir. Yüksek kârlılıkla hiç zahmete girmeden para kazanmak varken beyzadeler niye fedakârlık yapsınlar? Hükümetin elindeki farklı araçları kullanarak bankacılık sistemini milli menfaatler doğrultusunda yönlendirmesi gerekir. Bugüne kadar uygulanan KGF gibi, benim de destelediğim, yaraya pansuman niteliğinde kısa dönemli ve geçici etkili politikalardır. Ama bankacılık sektöründe esas sorun daha yapısal ve derindedir. Aşağıda bazı önerilerimi sıraladım:
İlk olarak, bankacılık sektörünün mülkiyet yapısı ve reel sektörle organik bağları masaya yatırılmalıdır. Stratejik değerde bir sektör olan ve bütün ekonomiyi etkileyebilen Bankacılık sektörünün üç büyük aile firması ve bir büyük lider banka tarafından yönlendirilmesi hiçbir devletin kabul edebileceği bir durum değildir. İkincisi, bankacılık sektöründe lider bankalar da dahil, yabancı sermaye payları çok yüksektir. Bankacılık sektörü ekonominin kalbidir, siz kalbinizi çıkarıp başka birinin eline verir misiniz? Türkiye’nin durumu aynen böyledir. Üçüncüsü, bankacılık hizmetlerinde çok yüksek oranda KDV ve BSMV bulunmaktadır. Bankalar bu vergileri mevduat ve kredi müşterilerine yansıtmaktadırlar. Dolayısıyla, aşırı kârlı sektörün vergilendirilmesi değil, mudi ve kredi müşterilerinin vergilendirilmesi söz konusudur. Dördüncüsü, nitelikli ve birikimli işgücü ile çalışan Bankacılık sektöründe emek sömürüsü de çok yüksek düzeydedir. Bir banka çalışanının bankaya kazandırdığı para ile elde ettiği ücret arasında ciddi bir uçurum vardır. Çalışma saatleri uzun, çalışma şartları çetin ve sosyal güvenceleri yaptıkları işin niteliğine göre düşük düzeydedir. Nihayet beşincisi, kamu bankalarının –özellikle kriz zamanlarında- gösterdikleri yüksek performansa rağmen, daha fazla üretici yatırımları desteklemesi gerekir.
Gelecek Cuma yazımda bu konuyu farklı bir açıdan ele alacağım. Hayırlı Cumalar.
TARIM ÜRETİMİNDE YAPISAL PROBLEMLER
YAYINLAMA: 18 Şubat 2018 - 23:25
Çoğu tarım ürünü piyasasında üretici üretimden elde ettiği geliri ile üretim maliyetini bile karşılayamamakta idi. Öte yandan, şehirdeki tüketiciler de tarım ürünlerini çok pahalı fiyatlardan satın almak durumunda idi. Burada aradaki fiyat farkı da, ürünleri tarladan toplayan simsarların, tarım ürünlerini işleyen gıda sanayicilerinin ve büyük mağaza sahiplerinin cebine girmekteydi. Bu piyasa yapısı tarım üreticilerini, şehirli emekçileri ve bütün tüketicileri sömüren, onları borç batağına sokan bir yapı arz etmekteydi. Bu yapının sürdürülebilir olmayacağı açıktır…
Kimi yazarlar “üretim ekonomisine” geçmemiz gerektiğini söylemekte, özellikle tarımda ciddi desteklere ihtiyaç olduğunu belirtmektedir. Geçen hafta içinde tarım ve hayvancılık sektörüne yönelik hükümetin bir dizi politikaları açıklandı. Tarım Bakanlığı, koyun üreticilerine hibe yoluyla üç yüzer koyun vermeyi ve bunlardan 5 sene içinde toplam beş milyonluk anaç koyun elde etmeyi amaçlayan bir teşvik programı ortaya koydu. Yine çiftçilere tarım destek kredilerinin de arttırılacağı bildirildi. Bunların hepsi olumlu gelişmelerdir. Mevcut durumda devletin tarımsal üretimi arttırmak için yerli ve milli üretimi teşvik etmesi gerekir, bunu da yapmaktadırlar. Ancak… Sadece teşvik politikası yeterli midir? Tarımdaki yapısal problemler çözülmedikçe, teşvik programları, sadece mevcut hastalıklı yapının devamını sağlayan etkiler yaratacaktır.
Geçen sene 29 Mayıs 2017 tarihinde yazdığım bir yazıda tarım sektörünün bazı yapısal problemlerinden bahsetmiştim. Bunları kabaca özetlersek:
· Türk tarımı genel olarak geçimlik tarım yapan küçük ölçekli kayıt dışı işletmelere dayanır. Tarımda verimin arttırılması ve maliyetlerin düşürülmesi için üretim ölçeğinin büyümesi gerekir.
· Tarım işletmelerinin profesyonel, nitelikli eleman çalıştıran, tescilli marka üreten işletmeler haline gelmesi gerekir. Bugünkü yapıda ise tarım işletmeleri niteliksiz işgücünü çalıştıran, standartları belli olmayan, tescilli marka üretemeyen, amatör ve kayıt dışı müesseselerdir.
· Yeni gelişen bio-teknolojinin imkânlarından hızlı bir şekilde faydalanmak gerekirken, mevcut tarım üretimi daha tam makineleşmesini bile sağlayamamıştır.
· Hükümetin tarım arazilerine yönelik politikası çok hatalıdır, arazinin niteliği ne olursa olsun imara açmak kadar büyük bir stratejik hatayı aklı başında hiçbir devlet yapmaz.
Tarım üretiminin maliyet yapısı içinde yabancı tohum, yabancı gübre çok yüksek yer tutmaktadır. Atatürk’ün Cumhuriyeti kurduğunda yaptığı en önemli işlerden biri yerli tohumların ıslahıdır. Benzeri uygulamalar hayvancılıkta da yapılmıştır. Anadolu coğrafyasının yerli küçük ve büyükbaş hayvanlarının ırklarının ıslahına özel önem verilmiştir. Bugün özellikle Mr Derwish’ten sonra AK Parti hükümetlerinin ısrarla devam ettirdiği Derwish politikası yerli tohumların zaman içinde yok olmasına, tarımın ağırlıklı İsrail ve Amerikan menşeli tohumlara bağımlı olmasına yol açmıştır. Bunun iki sonucu vardır: Bir, her zaman savaş tehdidi altında olan ülkemiz için bir numaralı stratejik sektör olan tarım dış girdiye bağımlı hale gelmiştir. İki, çiftçinin maliyetleri döviz kurundaki dalgalanmalara bağımlı olmuştur.
Sadece maliyetlerin dışa bağımlı hale gelmesi mi? Yetmez, Türkiye’de Mr Derwish ve onu takip eden Gül, Erdoğan, Davutoğlu ve Yıldırım hükümetlerinde tarıma talep yönlü destek veren devlete ait şeker fabrikaları, sigara fabrikaları, dokuma fabrikaları bir bir elden çıkarılmış bunların yerini ucuz ithal ürünler almıştır. Mr Derwish’in kasıtlı olarak dağıttığı ve verimsizleştirdiği SEKA, orman ürünlerine talep yaratan kâğıt sanayi devi iken, onun da özelleştirilip kâğıtta dışa bağımlılığımızın garantilenmesi AK Parti hükümetlerine nasip olmuştur. Bunlar yetmezmiş gibi, son olarak Adıyaman ve Bitlis ahalisinin önemli bir geçim kaynağı olan sarmalık tütün üretimi de yasaklanmıştır. Yabancı sigaralara verilen paralar Kudüs’te, Suriye’de, Irak’ta, El Bab’da ve son olarak Afrin’de Müslüman siviller ve Türk ordusuna sıkılan kurşun olarak dönmektedir.
Mevcut durumda yapısal sebeplerden verimsiz, yüksek maliyetli ve zararına çalışan tarım müesseselerinin bir biri ardına beyaz bayrak çekmesi, hele araziyi müteahhide verip kira geliri kazanmak gibi bir alternatif de elinde bulunurken, kaçınılmaz bir sondur. Bu durumda daha fazla insanın tarımsal üretimi bırakması, köyden kente göçün önlenmesi mümkün değildir. Kente yerleşmiş insanları tekrar çiftçiliğe döndürmek şimdi çok zordur, gelecekte ise imkânsız olacaktır. Şehirde büyümüş gençleri kim çiftçiliğe ikna edecek? Hodri meydan!
Tarım üretimini düzenli bir şekilde arttırma, içerde vatandaşın ve sanayicilerin ucuz, kaliteli, yerli ve milli tarım ürünlerine ulaşabilmesi için tarımın yapısal problemlerinin giderilmesi gerekir. Öncelikli adımlar ne olmalıdır? Bir kaç madde halinde özetleyeyim:
1. Dönümlerce arazi üzerinde bilimsel yöntemlerle tarım yapan büyük işletmelere ihtiyaç vardır. Bu işletmeleri özel sektör kurmuyorsa, Özel – Kamu iş birliği ile kurulabilir veya daha iyisi direkt tarım KİT’leri kurulabilir. Bu sayede tarımda verim artacağı gibi, tarımdan vergi geliri de elde edilebilecektir.
2. Ürünün pazarlara ulaştırılması yine kamu firmaları ve belediyelerin iş birliği ile yapılabilir. Her kasaba ve şehirde belediyelerin açacağı büyük halk pazarlarında tarım ürünleri doğrudan halkla buluşabilir. Böylece aracı simsarlara giden haksız kazançlar üreticinin cebine girerken, tüketici de çok daha ucuza gıda maddelerine kavuşabilir.
3. Anadolu’nun florasına uygun yerli ürünlerin yeniden ıslahı için üniversiteler, belediyeler ve tarım işletmeleri birlikte hareket edebilirler. Türkiye kadar ürün çeşitliliği bulunan ülke çok azdır. Allah’ın bize sunduğu bu nimeti bir tarafa bırakıp emperyalistlerin tatsız tuzsuz hormonlu ürünlerine muhtaç kalmak akıl işi midir?
4. Küçük üreticiler tasfiye edilmeli mi? Hayır, büyük kamu kooperatifleri kurar ve üreticiyi ortak üretim ve satış stratejisine yönlendirirseniz, onlar da büyük işletmelerle rekabet edebilir hale gelirler.
5. Stratejik ürünleri belirleyip, onlara özel politikalar oluşturmak gerekir. Bu ürünler nelerdir: Fındık, zeytin, tütün, pamuk, üzüm, buğday, şeker pancarı, mısır ve benzeri. Bunlardan kimisi dünya fiyatlarını belirleyebileceğimiz, kimisi de içerde zorunlu tüketim amaçlı kullanabileceğimiz, kimisi de temel sanayi girdisi olarak kullanabileceğimiz ürünlerdir. Özel ürünlere özel politika ana slogan olmalıdır.
Yerimiz bu kadarmış. İleriki yazılarda bu konuya tekrar dönmek üzere şimdilik hoşça kalın.
EHL-İ BEYTİ SEVMEK ADAMI DİNDEN ÇIKARIR MI?
YAYINLAMA: 22 Şubat 2018 - 23:35
Birbirlerine Kadırga kabadayısı ağzı ile cevap yetiştiren bu hocaefendiler sosyal medya ortamında da paylaşımlara konu oldular. Ben hemen durduğum noktayı söyleyeyim: “Ali’ye dost olan, benim de dostumdur!” Hadis-i Şerifi mucibince Ehl-i Beyt’e muhabbet beslemeyi ehl-i iman olmanın alâmeti sayarım. Ancak bunun tersi geçerli değildir. Ehl-i Beyt’i sevmeyen iman dairesinden çıkmaz, ama İslam ahlâkından uzaklaştığı kesindir. Hele hiçbir insafa sığmayacak şekilde, meşru halife ve ilim şehrinin kapısı Hz. Ali Efendimize isyan edip kan davası güden, iktidarı bin çeşit hile ve entrika ile elde edip saltanat kuran, Hz. Ömer Efendimizin deyimiyle “Arab’ın Kisrası” diye bilinen bir adama laf söyleyenlere, onun ve İslam’a bir çok cahiliye adeti karıştıran ailesini yeren Müslümanlara “Sen iman dairesinden, Ehl-i Sünnet akidesinden çıktın!” demek büyük bir gaflettir.
Halkımızın büyük bir kısmı dinî tarihi bilmez, kulaktan dolma bilgilerle ve ailesinden öğrendiği ibadetlerle yetinirler. Mahallesinde veya yakın çevresinde tanınan bir Hoca varsa, onun meclisinde duyduğu çoğu tahrif olmuş rivayetlerle, halk töresine ait bilgilerle dinini tamam ettiğini zannederler. Buna rağmen, Türk halkının kahir ekseriyeti Ehl-i Beyt’e muhabbet besler, çoğumuz Hz. Ali Efendimizin gaza hikayeleri ile büyümüşüzdür. Burada temiz imanlı Anadolu ahalisinin sağ duyusunu çok net olarak görebiliriz.
Bugün piyasada ismi mezkûr vaiz benzerleri Emevi Meliki Muaviye’ye “Hz. Muaviye Radıyallahu Anh” demeyenleri ya sahih (sağlam ve gerçek) İslam çizgisinden çıkmakla ya da Şia’ya mensup olup İran ajanı olmakla suçlamaktadırlar. İsterseniz şu sözü bir açalım: “Radıyallahu Anh” genelde Sahabeler için kullanılan ve “Allah ondan razı olsun” anlamına gelen bir sözdür. Allah Emevî Meliki Muaviye’den neden razı olsun? Sahabenin ve Peyamberimiz’in en yakınlarının icması (ortak görüşü) ile devlet başkanının seçimle gelmesi ilkesini çiğnediği ve Sâsâni Şahları gibi bir saltanat rejimi kurduğu için mi? Meşrû Halife’ye isyan edip eşkıya konumuna düştüğü, İslam Devleti’ni iç savaşa sürüklediği için mi? (Sahi başta Hanefi fıkhı olmak üzere Ehl-i Sünnet’e göre eşkıyalığın hükmü nedir?) Peygamber Efendimizin Vedâ Hutbesinde yasakladığı “kan davasını” yeniden Müslümanların arasında yaydığı için mi? Kendisinden sonra oğlu sarhoş ve katil Yezid’i veliaht ilan ettiği ve Kerbelâ’nın yolunu açtığı için mi? Eğer bir Müslüman bu sebeplerden dolayı bu Emevî Melikine “Radyallahu Anh” demezse bunun iman ve itikattan çıkma sebebi kabul edilmesi ne derece meşrudur?
Derler ki, bahsedilen Emevî Meliki müçtehitmiş, onun Hz. Ali’ye karşı çıkması içtihat farkındanmış. İçtihat dini ve hukuki meselelerde olur, siyasi meselelerde geçerli değildir. Buna örnek olarak Ehl-i Sünnet hadis kitaplarında birden fazla yerde geçen bir hadisi verebiliriz: Sahabeler, dünyevi meselelerde Peygamber Efendimizle istişare ederken şunu sorarlarmış: “Ya Resulullah, bu senin şahsi görüşün mü yoksa bu konuda vahiy mi geldi?”. Peygamberimiz de “Şahsi görüşüm.”, deyince o zaman “Bu konuda biz farklı düşünüyoruz!” derlermiş. Yani, dünyevi meselelerde bırakın Sahabe’nin içtihadını Peygamberin görüşü bile tartışılabilmektedir. Öte yandan Ehl-i Sünnetin “Ulül emre (başınızdaki meşru yöneticilere) itaat edin.”, temel hükmünü bir tarafa bırakıp, “Canım o da içtihat yapmış” demenin bir mantığı veya meşruiyeti olabilir mi? Ayrıca gerek laik hukukta gerekse Ehl-i Sünnet fıkhında bir hakimin kendisi veya yakınları hakkında hüküm vermesi uygun değildir. Bunlara göre, Emevî Meliki Muaviye kendi kişisel iktidarı ve saltanatı hakkında hüküm verirken içtihat yapmış, sahabenin icması ile seçilen meşru halifeye isyan etmiştir. Bu mudur Ehl-i Sünnet yolu? Ne güzel İstanbul be!
“Hz. Muaviye’ye düşman olan sahih İslâm çizgisinden çıkar!” Bu görüşe göre Hz. Ali, Hz. Hüseyin, Hz. Abbas, Hz. Ebûzer, Hz. Ammâr, Hz. Âişe, İmâm-ı Âzam, başta Hoca Ahmed-i Yesevî, Hacı Bayram, Hacı Bektaş, Mevlana, Ahi Evran, Şeyh Edebalı olmak üzere bilumum Türk İslam mutasavvıfları, Yunus Emre ve Şeyh Galib gibi iki büyük Türk şairi ve daha bunun gibi binlerce Müslüman büyüğünün dinden çıkması iktiza eder. Var mı böyle büyük iddia da bulunacak babayiğit? Ben şahsen buna cüret edemem.
“Hocam, ne alâka bunlar şimdi? Bunun ekonomiyle ne alâkası var?”, diye düşünüyorsunuz, biliyorum. Çok alâkası var. Türkiye var olma mücadelesi veriyor. İran ve Rusya ile ortaklaşa ABD’ye karşı bir savaş veriyor. İran ve Rusya bizim ilelebet dostumuz olmayacak, onlar da her türlü Ali Cengiz oyunu içine girebilirler. Ancak şu konjonktürde çıkarlarımız ortak. Tam da bu sırada, bazı “endişeli muhafazakâr” arkadaşlar “İran emperyalizminden”, bazı liberal sol aydınlatılmışlar da “PeKeKe ile barışmaktan” bahsetmeye başladılar. Üstüne de bu tartışma geldi… Bu vatan savaşında iç cephede bozgunculuk çıkarmaktadır. ABD’nin muhtemel bir İran Operasyonuna (bilmeden de olsa) destek vermektir. Herkesi akl-ı selîme ve milli birliğe davet ediyorum.
Hayırlı Cumalar.
IMF, ÖZELLEŞTİRME VE TARIM POLİTİKALARI
YAYINLAMA: 25 Şubat 2018 - 23:30
Bu durum bize “Soğuk Savaş” döneminin kötü bir mirasıdır. Bugün bütün veçheleriyle karşı karşıya geldiğimiz emperyalizmin iktisadi yüzünü oluşturan finans – enerji – silah sektörlerindeki kartellerin resmî ideolojisi diyebileceğimiz “neo-liberalizm”, soğuk savaş yılları boyunca, özellikle gelişmekte olan ülkeleri Atlantik merkezli emperyalist gücün güdümüne sokmayı amaçlayan ve onları emperyalist güce bağımlı kılan politikalar bütününün savunusudur. Nedir bu politikalar? Neo-liberalizmin bizim gibi ülkelere biçtiği reçete üç ana sütun üstünde yükselir: Özelleştirme – dış mali liberalleşme – esnek istihdam.
Küreselleşme, 1970’lerin sonundan itibaren etkisini hissettirmekle birlikte ABD’nin bu küreselleşme dalgası üstünde yükselerek dünyada tek egemen güç olma stratejisi de gün yüzüne çıkmaya başlamıştı. Bu egemenliğin önündeki en önemli engel sosyal devlet ve milli-üniter devlet yapılarıydı. Gelişmiş ülkeler dünyasında – milli devletler hiç sorgulanmazken- hedefe konan sosyal devlet oldu. Sosyal Devlet, ana amacı ülke içinde kapitalizmin yol açtığı eşitsiz gelir ve servet dağılımını düzeltmek olan bir devlet yapılanmasıdır. Bu yolda, işçi ve çalışan hakları devlet güvencesine alınır, kamu işletmeleri ve piyasa regülasyonları ile iktisadi dağılım toplumun tümünün menfaatine olacak şekilde düzenlenir, yüksek gelir ve servet sahipleri daha yüksek orandan vergilendirilir. Herkesin anlayacağı dille ifade edersek, Sosyal Devlet “zenginden alıp fakire veren” devlettir. Batı’nın gelişmiş ülkelerinde sosyal devletin tasfiyesi 1980’lerin başında Reagan ve Thatcher yönetimleriyle başlayıp tatlı su solcusu Blair, Clinton ve Schröder yönetimleriyle taçlandırıldı. Solun iki yüz yıllık mazisi dev kartellere ve ensesi kalın göbeği şiş kapitalistlere karşı mücadeleye dayanırken, bu tatlı su solcuları da işçi sınıfı savunusunu iptidai ve gerici olarak tanımlayan ve eşcinsel haklarını savunup sapkın dini cemaatleri “sivil toplum örgütü” olarak kabul eden “liberal – sol” düşünceyi öne çıkardılar. Bu arada sosyal devletin yok edilmesini perdelediler. Yeni kurulan devletler artık sosyal devlet değil ama büyük sanayi ve finans konsorsiyumlarının temsilcilerinin devleti konumuna geri döndüler. Onun için bu yapı neo-liberalden çok neo-merkantilist bir mahiyet arz etmektedir. Gelişmiş ülkelerde bu özelleştirme ve esnek istihdam - çalışma güvencelerinin ortadan kaldırılması ve sendikaların zayıflatılması- politikaları ile yürürlüğe kondu.
Gelişmekte olan ülkelerde ise kuvvetli milli devlet yapıları ve bazılarında da yarım yamalak sosyal devlet uygulamaları bulunmakta idi. İlk iş olarak liberal solcuların başı çektiği bir koçbaşı ile milli devletin kalelerine saldırdılar. Ne kadar kamu kuruluşu varsa haraç mezat elden çıkarılmalı, ülke hem mal ve hizmet ticaretinde hem de finansal işlemlerde sonuna kadar dışa açılmalı, gerici ve iptidai işçi hakları gevşetilmeli, sendikalar lağvedilmeliydi. Bunların yanında, ülkelerin milli birliğini sağlayan değerler tartışmaya açılmalı, ne kadar etnik ve dini azınlık cemaati varsa onlara kolektif haklar verilmeliydi. Ülkenin özgürleşmesi için emperyalistlerin firmaları tarafından kurulan “uluslararası topluma” biat edilmeliydi. Bu süreç aynen 1980’lerden 2014 yılına kadar ülkemizde de yaşanmıştır.
Ana amaç gelişmekte olan ülkeleri ucuzlatılmış işgücü maliyetleri ile “uluslararası toplumun” üretim merkezlerine dönüştürmek – yanlış anlamayın üretimi o ülkelerin yerli firmaları değil, Amerikan, Alman, Japon firmaları yapacaktı, DMD- ve kendi mallarını kitlesel halde satacak pazarlar haline getirmekti. Gelişmekte olan ülkelerde yetersiz geliri kendi verecekleri dış borçlarla takviye edecekler, yerli üretimi tarım ve sanayide sıfırlayıp ülkenin işgücünü kendi firmalarının çalışanları haline getireceklerdi. Bunun için hem özelleştirme ve dış mali liberalleşme hem de esnek çalışma sistemi bir kurtarıcı reçete olarak sunuldu. Bu paket programa kısaca IMF Ekonomi Politiği diyebiliriz. Bunun 1980 sonrası ülkemizdeki tüm savunucuları herkesin malumu. Bunlara medyadaki beyazlatılmış Türkleri ve liberal – sol aydınlatılmışları da dahil edebiliriz. Herkesin anlayabileceği bir dille ifade edersek, bu politika “Türk Milletinin üreticiliğini körelt ve yabancıların çalışanı haline getir, fakirden al zengine ver” politikasıdır. Bu süreç içerisinde PeKeKe ve FETÖ – PDY paydaş ve bileşenlerinin de ciddi katkısı bulunmaktadır.
2014 yılından itibaren Türk Devleti başta Sayın Cumhurbaşkanı olmak üzere bu şer cephesine savaş açmış ve milli devleti yeniden kurmayı amaç edinmiştir. Otomotiv sanayi ve savaş sanayine destekler, ileri teknoloji yatırımları, ulaştırma alt yapıları öne çıkarken, Atlantik güdümündeki teröre karşı cepheden taarruz başlamış, terörün kaleleri birer birer düşürülmektedir. Ancak böyle bir konjonktürde, yerli ve milli üretime en fazla destek verilmesi gereken bir dönemde, bir bakıyoruz memleketin medar-ı iftiharı şeker fabrikalarının özelleştirileceği duyuruluyor. Bir taraftan Cumhurbaşkanı Başdanışmanı Yiğit Bulut yabancı menşeli nişasta bazlı şekere yazdığı onlarca yazı ile savaş açmış iken, Cumhurbaşkanı’nın kendisi “kimsesizlerin kimsesi sessiz yığınların sesi milli ve yerli devlet” sloganını seslendirirken şeker fabrikalarını satmak ne demek oluyor? Maliye para mı yetiremiyor? Servetine servet katan rantiyeleri, emlak simsarlarını, ihale üstüne ihale kapan para babalarını, kâr üstüne kâr yapan holding ve bankaları vergilendirmeyeceksin, ama ülkenin stratejik kurumlarını haraç mezat satacaksın; bu ne perhiz bu ne lahana turşusu! Sayın Yiğit Bulut, “Sayın Cumhurbaşkanı’mız buna asla müsaade etmez!” diye bir demeç verdi, ben de aynı yönde temenniler taşıyorum, ama bu olayın konuşulması bile fecaattir.
Türkiye vatan savaşı verirken, Mehmetçik hem hain terör örgütlerine, hem ABD’ye hem de Esat Rejimi ve İran’ın provokasyonlarına karşı canını dişine takıp savaşıyorken, biz hala daha düşmanın kayığına binmek istiyoruz. Eğer bu kayığa binersek, kayık batacak haberiniz olsun! Biz de boğulup gideriz. Herkesi akl–ı selime davet ediyorum
İNSANLARIN TASARRUF EĞİLİMİNİ NE BELİRLER?
YAYINLAMA: 01 Mart 2018 - 23:35
Türkiye’de bankacılık sektörü hem mevduat hem de kredi piyasalarında eksik rekabete, tasarrufçu ve emekçi sömürüsüne ve kredi üzerinden alınan fahiş kârlara yol açmaktadır. Bu işin bir bölümüdür. Elbette ki, hem Rekabet Kurumuna hem de BDDK’ya görev düşmektedir. Bankacılık sektöründe düzeltilmesi gereken başka bir konu da, holding bankacılığıdır. Bankacılık sektörünün reel sektörle organik bağ içerisinde bulunması hem haksız rekabete hem de kredi verme gücünün etik dışı istismarına yol açabilir. Türkiye’de bankacılık sektörünün milli hedefler doğrultusunda koordinasyonunu sağlamak için sanayi firmaları ile organik ilişkisinin ortadan kaldırılması gerekir.
Bütün bunlar daha önce yazdıklarımın bir özetidir, ancak… Bankacılık sektörünün varlığı için en temel sebep tasarruflardır. Bir millet niye tasarruf eder? Tek tek bireyler hangi saiklerle tasarruf yaparlar? Türkiye’de neden yetersiz bir tasarruf eğilimi var? Bu yazıda bunlara değinmeye çalışacağım.
Bireyin Zamanlar Arası Tüketim Kararı
Her insan, belli bir dönemde, tüketim için ayırdığı bütçesini çeşitli mal ve hizmetlere paylaştırır. Tüketicinin bütçesi ve malların fiyatları tüketicinin reel satın alma gücünü oluşturur. Tüketicinin hangi maldan ne kadar fayda elde edeceği de tüketicinin tercih ve beğenilerine bağlıdır. Bu üç faktör – yani tüketici bütçesi, malların fiyatları ve tüketici tercihleri- tüketicinin belli bir andaki mal ve hizmetlere olan talebini belirler. Pekiyi, tüketicilerin talebi zamana göre farklılık gösterir mi? El-cevap: Evet. İsterseniz burada La Fontain’in ünlü “Ağustos Böceği ve Karınca” hikayesini hatırlayalım:
“Yazın Ağustos Böceği bütün gün yiyip içip, şarkı söylemekte ve gününü gün etmektedir. Karınca ise, durmadan çalışmakta, etraftan yiyecek toplayıp, evine taşımaktadır. Ağustos Böceği çalıp söylerken Karınca ile de dalga geçmektedir. Gel zaman git zaman yaz biter, kışın karlı günleri gelir. Etrafta yiyecek kalmamış, hava dondurucu soğuktur. Ağustos Böceği aç bilaç, soğuktan tir tir titrer vaziyette Karınca’nın kapısına varır. Karınca sıcak evinde yazdan biriktirdiği yemekleri ile karnı tok keyif içinde yaşamaktadır. Kapıyı açıp sefil haldeki Ağustos Böceğini görür. Ağustos Böceği ‘Karınca Kardeş, durumum çok zor… Bir sıcak tas çorba, ısınacağım bir ocak başına ihtiyacım var. Ne olur yardım et!’, der. Karınca şöyle bir bakar ve der ki: ‘Yazın çok güzel çalıp söyledin, şimdi de bir güzel oyna’. Kapıyı Ağustos Böceğinin yüzüne kapatır.”
İktisatta tasarruf arzını modellerken, bireylerin yaşamı iki kısma ayrılır: Çalışma dönemi ve emeklilik dönemi. Bireyler, çalışma döneminde elde ettikleri gelirin bir kısmını tüketime ayırır, bir kısmını da tasarruf eder. Emeklilik döneminde ise, tüketimini çalışma döneminde yaptığı tasarrufların anapara artı faiz toplamından karşılar. Birey eğer Ağustos Böceği karakterine sahipse, çalışma döneminde elde ettiği bütün gelirini tüketime ayırır, hiç tasarruf yapmaz. Emeklilik döneminde ise aç kalır. Eğer birey, Karınca karakterine sahipse, o zaman büyük miktarda tasarruf yapar ve çalışma döneminde daha az tüketim ile yetinirken emeklilik döneminde refaha kavuşur. Bu egemen iktisadın anlatısıdır. Burada önemli bir nokta, tüketim ve tasarrufun “zorunluluk dereceleri” arasında bir fark belirtilmemesidir. Bu yaşamsal hatalara yol açabilir. İkincisi, bireyin borçlanma imkânının olmadığı varsayılmıştır. Üçüncüsü de, bireyler bütün gelirleri kendileri için kullanırlar, dolayısıyla ne babalarından bir miras kalır, ne de çocuklarına belli bir servet bırakma ihtiyacı duyarlar. İkinci ve üçüncü maddeler, modeli gerçek hayattan uzaklaştıran varsayımlardır. Bu modele göre ana fikir şudur: “Bireyler, çalışma döneminde tüketimin faydası ile emeklilik döneminde tüketimin faydası arasında, her dönemde kendi refahlarını en yüksek düzeye çıkaracak bir seçim yaparlar.” Buna göre de, tüketim ve tasarruf miktarları belirlenir.
Birinci varsayımı düşünürsek, tüketim büyük oranda zorunluluk içerir. En azından her birey kendi çağının standartlarına uygun bir yaşamı sağlayabilmek için belli bir miktar tüketim harcaması yapmak zorundadır. Buna karşın tasarruf, uzak bir gelecekte tüketimin finanse edilmesi için fon biriktirilmesidir. Dolayısıyla, çalışma dönemindeki birey için tüketim daha zorunlu bir ihtiyaç iken tasarruf lüks bir ihtiyaçtır. Çalışma döneminde, bireyin elde ettiği gelir, ancak yaşaması için zorunlu tüketimi karşılayacak bir düzeyde ise, o zaman bu birey “Karınca karakterinde” olsa da tasarruf yapamaz. Öte yandan çalışma döneminde çok yüksek gelir elde eden başka bir birey de ihtiyaç duyduğu her türlü tüketimi yaptığı halde, geriye hala büyük miktarda gelir kalabilir. Bunlar da tasarrufa dönüşür. Yani, çok yüksek gelirli birisi “Ağustos Böceği karakterinde” olsa da, yüksek oranda tasarruf yapabilir. Zorunlu malların tüketimi gelir artışından çok etkilenmezken, lüks mallar gelir artışına (veya azalışına) çok duyarlıdır. Tüketimin zorunluluk derecesi yüksekken, tasarrufun lükslük derecesi yüksektir.
“Hocam ne dediniz siz?”, diyorsanız hemen cevabı vereyim: Kardeşim, adam ayda 2000 TL. kazanıp eşi ve iki çocuğuna nasıl bakacak? Bırak gelirinden arttırıp tasarruf etmeyi, yaşaması için zorunlu olan ihtiyaçlarını bile karşılayamayabilir. Bu adam, müsrif bir adam olmasa ve kanaatkâr bir adam olsa bile tasarruf yapamaz. Ancak açlık sınırı değil, fakirlik sınırının üstünde bir gelire sahip olan bir aile tasarruf edebilir. (Türk-İş tarafından açıklanan dört kişilik bir aile için Şubat ayı açlık sınırı 1637 TL, Fakirlik Sınırı da 5331 TL’dır.) Öte yandan, ayda 100 bin TL geliri olan bir adam dört kişilik ailesinin en lüks ihtiyaçlarını hayli israfa da kaçarak 50 bin TL harcayarak karşılayabilir. Bu da kalan 50 bin TL’nın tasarruf edileceği anlamına gelir. Kanaatkâr bir adam gelirinden hiç tasarruf yapamazken, müsrif bir adam gelirinin yarısını tasarruf etmektedir. Yani bir ülkede tasarrufu belirleyen en önemli etken kişi başına gelirdir.
Pekiyi, Türkiye halkının ciddi bir bölümü fakirlik sınırının altında yaşarken, nasıl hayatından bu kadar memnundur? (Memnuniyet anketlerine bakın, Türkler en mutlu milletlerden birisidir!) Cevap basit: Türkler bol bol borçlanmaktadır. Ülkede tasarruf yetersizliği olduğu için, - Türkiye’nin milli gelirinin yüzde 13’ü kadar tasarruf yapılmaktadır- bunun finansmanı da dış borçla karşılanmaktadır. Bir kısım zengin de babadan kalma servetlerini tüketmektedirler. 500 milyar dolara yaklaşan dış borç stokunun ana nedeni de budur. Temel insani ve toplumsal ihtiyaçlarını karşılamak zorunda olan insanlar gelirleri yetmediği için borçlanmakta, bu da netice olarak anlık yaşam standardının yükselmesi ile beraber (çalışma dönemi tüketiminde artış), uzun dönemde milli servetin ve sermaye birikiminin düşmesine ve buna paralel olarak yaşam standardının (emeklilik dönemi tüketiminin) düşmesine yol açmaktadır. Diyebiliriz ki, daha eşitlikçi bir gelir dağılımı, tasarrufların artmasına, doğal olarak da uzun dönem büyüme oranının yükselmesine sebep olacaktır.
SON SÖZ: Düşük kişi başına gelir Karıncayı Ağustos Böceği, yüksek kişi başına gelir de Ağustos Böceğini Karınca yapar.
BAZI DOĞRU BİLİNEN YANLIŞLAR
YAYINLAMA: 04 Mart 2018 - 23:20
Umarım bu yazı okuyucularım için aydınlatıcı olur.
İTHALATA DAYALI BÜYÜME
1990’lı yıllardan bu yana özellikle Aydınlık camiasındaki bazı yazarların kullandığı popüler bir kavramdır. Burada kastedilen ithal ara girdi ve hammadde ile ithal teknolojiye dayalı büyümedir. İlk bakışta Türk insanı için bu çok da gerçekçi gelebilir. Çünkü Türk ekonomisinin büyüme dönemlerinde, aynı zamanda, cari açığın milli gelire oranı da artmaktadır. İlk bakışta Türkiye’de ithalata dayalı bir büyüme olduğu izlenimi doğmaktadır. Fakat bu yanlıştır.
TÜİK’in ilan ettiği büyüme oranları ekonomide üretilen mal ve hizmetlere yapılan harcamaların üç aydan üç aya yıllık büyüme oranlarıdır. Bu harcamalar Tüketim, Yatırım ve Kamu Harcamaları ile İhracat ve İthalattır. Tüketim Harcamaları hane halkının - yani yerleşiklerin – ülkede üretilen mal ve hizmetlere yaptığı harcamalardır. Yatırım Harcamaları yerli firmaların ülke içinde üretilen sabit sermaye – yani makine ve teçhizat – ile bina ve konuta yaptığı harcamalardır. Kamu Harcamaları hükümetin yurt içindeki firmalardan satın aldığı mal ve hizmet karşılığında yaptığı harcamalardır. İhracat ise, yabancı hane halkı ve firmaların yerli firmaların ürettiği mal ve hizmetlere yaptığı harcamalardır. Bu dört kalemin her biri de, ekonomiye giren bir harcama akışını gösterirler. Bu yüzden bunlar iktisat jargonunda “gelir aşılaması” olarak adlandırılır. İthalat, bunların aksine, yurt içi hane halkı ve firmaların yurt dışı mal ve hizmetlere yaptığı harcamaları gösterir. Bu yüzden ekonomiye bir harcama akışını değil, tersine ekonomiden bir harcama çıkışını gösterir. Sonuç olarak da, ithalat bir “gelir sızıntısı” olarak tanımlanır. Eğer ithalat artıyorsa, bu gelirin artmasına değil, azalmasına yol açar! Öte yandan, toplam harcamalar arttığında milli gelir, milli gelir arttığında da ithalat artar. Yani “ithalata dayalı büyüme” değil, “büyümeye dayalı ithalat artışı” vardır.
ÜRETİM EKONOMİSİ
Son dönemde bazı ulusalcı iktisatçı ve siyasetçiler tarafından Türkiye’nin kurtuluşunun “üretim ekonomisinde” olduğu gibi bir slogan dillendirilmektir. Gazete yazılarının özelliğidir, anlatacaklarınızı okuyucularınıza kısa ve nokta atışı yapan deyim ve sloganlarla iletirsiniz. Bu hem zaman, hem mürekkep, hem de kâğıt tasarrufu anlamına gelir. Ancak, sloganlarla konuştuğunuzda, özellikle iktisadi olaylarda, gerçeğin çok uzağına düşebilirsiniz. “Üretim ekonomisine geçelim!”, deyince insanların ilk aklına gelen Türk ekonomisinde üretim olmadığıdır. Eğer üretim yoksa, Türk ekonomisinde çalışan on milyonlarca insanın geliri nereden gelmektedir. Tükettiğimiz yüzlerce yerli mal ve hizmet Mars’ta mı üretilmektedir? Elbette ki, burada kastedilen Türkiye’de hiçbir şey üretilmediği değildir. (Bu arada bu kavramı bazen ben de kullanıyorum; ne de olsa ben de bir gazetede yazıyorum.) Ancak iktisadi kavrama aşina olmayan insanlarımızda bu algının oluştuğu açıktır. Eğer bir muhalif yazar iseniz, bu kavram sizin için çok kullanışlı olacaktır. Türkiye’nin bu kavramla anlatılmak istenilen problemi, düşük katma değerli üretimdir. Ülkenin 1989’da dış mali liberalleşme reformu ve akabinde yapılan şuursuz özelleştirmelerden sonra, yatırımları ağırlıklı olarak hizmetler sektöründe yoğunlaşmaktadır. Üretilen gelirin neredeyse yüzde 60’ı hizmetler sektörü kaynaklıdır. Kapitalist bir ekonomide gelirin kaynağı katma değerdir, (Marksist bakış açısında ifade bulan artı değer kavramı benzer, fakat -mahiyet itibariyle- farklı bir kavramdır, DMD). Her şeyin normal koşullarda işlediği bir kapitalist ekonomide sanayi ve tarım sektörleri esas katma değeri sağlayan sektörler iken, hizmetler sektörü üretimi bu iki sektörün üretimine bağlıdır. Marksist iktisatçılar bu durumu, üretken sektörlerde (sanayi ve tarım) üretilen artı değerin, üretken olmayan sektörler (hizmetler) için talep yarattığı şeklinde yorumlar. Yani, her iki bakış açısıyla da, sanayi ve tarım üretimi olmazsa, hizmetler sektörü üretimi de olmaz. İkinci nokta da, ana üretim kaynağı olan işgücünün nitelik kaybıdır. Özetle, ulusalcı yazarlarımızın anlatmak istediği iki nokta vardır: İlki, Türk ekonomisinde daha yüksek katma değerli üretimin teşvik edilmesinin gerektiğidir. İkincisi ise, hizmetler sektörünün yatırım ve üretimde payının ciddi bir orantısızlıkla büyüdüğüdür. Yoksa, “Şimdi hiç üretim yapılmıyor.”, demek, iktisadi gerçekle uyumlu değildir.
SPEKÜLASYON TOPLUMSAL FAYDAYI AZALTIR, SPEKÜLATÖRLER DE SAHTEKÂRLARDIR
Genelde halk arasında konuşulduğu ve meslekten iktisatçı olmayan gazeteciler tarafından yazıldığı üzere “vahşi kapitalizm”, “emperyalizm” ve “spekülatörler” birbirinin tamamlayıcısı kavramlardır. Bütün kötülüklerin anası da “spekülatörlerdir”. George Soros nâm simsar da bunlara örnek gösterilir. Halbuki, gerçek bu söylemin uzağından bile geçmemektedir. Spekülâtör, her hangi bir emtia veya mali varlığı gelecekte daha yüksek fiyattan satma beklentisi ile satın alan veya daha düşük fiyattan satın alma beklentisi ile satan kişidir. Bu beklentisi gerçekleşmeyebilir, gerçekleşmezse kaybeden sadece kendisi olacaktır. Spekülatörün yaptığı bu işleme de spekülasyon adı verilir. Hayatımızın her alanında, hemen hemen herkes spekülasyon yapar. Spekülasyon anlık fiyatlarla vadeli fiyatlar arasında dengenin kurulmasını sağlayan faydalı bir işlemdir. Pekiyi, “ahlâksızlık” içeren, topluma zarar veren etik dışı işlem nedir? Manipülasyondur. “Manipülasyon” sahip olunan parasal güçle veya bilgiyle piyasayı yanlış yönlendirerek, piyasadaki aktörlerin çıkarı hilafına kendine haksız kazanç temin etmektir. Bu işlemi yapan adam da “manipülatördür”. George Soros mu? O manipülatörlerin kralıdır!
İlerleyen yazılarda yine buna benzer örneklere değinmeye çalışacağım
KAMU ÜRETİMİ VE ÖZELLEŞTİRME I
YAYINLAMA: 08 Mart 2018 - 23:20
Umarım okuyucularım için aydınlatıcı olur.
GİRİŞ: ATLANTİK MERKEZLİ EMPERYALİZMİN VE KÜRESEL SERMAYENİN EYLEM PLANI
Türkiye’nin üçüncü Cumhurbaşkanı rahmetli Celal Bayar, benim çocukluğumda yılbaşına yakın gazetelere demeç verirdi: “Bu kış muhakkak Komünizm gelecek!”… Bu sözler aslında Türkiye’de “sağ yelpazedeki” vatandaşların büyük bir kısmını içine alan bir duyguyu da bize göstermektedir. Sloganlaştırırsak: “Devletçilik komünizmdir, komünizm Allahsızlıktır…” Böylece, Türk insanının önemli bir kısmında, ekonomide kamu müdahalesinin imansızlık ve vatan hainliği olduğuna yönelik çarpık bir algı yaratıldı. Pekiyi, böyle ipe sapa gelmez görüşler neden savunuluyordu? Çünkü Türkiye, temel amacı Atlantik’teki merkezin askeri güvenliğini temin etmek olan bir ittifakın içerisinde, direksiyonu tamamen yabancılara bırakmış halde bulunmaktaydı. Sovyet Bloğuna karşı cephede ilk feda edilecek figüran olarak, devletin bütün örgütlenmesi, iktisadi politikaların tamamı, siyasi partilerin sınırları ve askeri darbeler de dahil olmak üzere bütün önemli hareketler Türkiye’nin kendi iç dengeleriyle hiç ilgisi bulunmadan NATO’nun güvenlik stratejisine göre belirlenmekteydi. Bu, tahmin edileceği gibi, bir deli gömleğine benziyordu.
1980’lerin başından itibaren ABD ve Britanya başta olmak üzere bütün Batı Blokunda sağın yeniden yükselişi ile birlikte -özellikle gelişmekte olan ülkelerde- bir özelleştirme propagandası başlatıldı. Sosyal Devlet’in çağdışı bir kavram olduğu, devlet üretiminin verimsiz ve milletleri fakirleştiren bir olgu olduğu, milli devleti savunmanın komünizm ve Bolşeviklik olduğu, her ülkenin “bir küçük Amerika” olması gerektiği gibi görüşler medya kanallarıyla yaygınlaştırıldı… Burada özelleştirme kritik bir noktada durmakta idi. Bu görüşleri serdedenlerin belki de farkında olmadan destek verdiği plan ise çok farklıydı. Batının büyük küresel firmalarında iki şeyin fazlası bulunmaktaydı: Üretim fazlası ve tasarruf fazlası. Üretim fazlasını satacak, gümrük duvarlarından arındırılmış, milli kurumlarının üretimi durdurulmuş pazarlara ihtiyaç duyuyorlardı. Onun için özelleştirme ile birlikte dış ticaret liberalleşmesi de öne çıktı. Ama bir sorun daha vardı: Gelişmekte olan ülkelerde yeterince satın alma gücü yoktu, nasıl bu kadar yabancı mal tüketilecekti? Kolayını buldular… “Bizde tasarruf/fon fazlaları var, biz size borç verelim, o borçla bizden bizim üretim fazlası mallarımızı satın alın!”, denildi. Bilumum, “liberal solcu aydınlatılmışlar” özelleştirme, serbest ticaret, mali liberalleşme, çağdaşlık, demokrasi ve insan hakları sloganları ile bu kervana katıldılar. Yani gelişmekte olan ülkeler Batı’nın küresel firma ve bankalarının pazarı haline getirildi – sonuç ise, artan dış borçla birlikte geçici bir refah artışı ve tabii ki krizlerdi…
Pekiyi, özelleştirme bu kadar kötüyse niye yapılır? Hiçbir iktisadi politika iyi veya kötü diye tanımlanamaz. Ancak doğru ve yanlış diye sınıflandırılabilir. Politikalar ilaca benzer, hastalığı doğru teşhis ederseniz doğru tedaviyi de uygulayabilirsiniz. Özelleştirme de belli şartlar ve belli amaçlar çerçevesinde uygulanabilecek politikalardan birisidir. Önemli olan, özelleştirmenin –diğer bütün politikalar gibi– doğru zamanda ve doğru amaçla uygulanmasıdır. İsterseniz, özelleştirmeden önce kamu üretiminin amaç ve hedeflerini inceleyelim.
KAMU ÜRETİMİ HANGİ AMAÇLA YAPILIR?
Özelleştirme, kamunun mülkiyetindeki arazi, konut veya üretim tesislerinin belli bir bedel karşılığında özel sektöre devredilmesidir. Bizim konumuzda, esas olan üretim tesisleridir. Pekiyi, kamu firmaları niye kurulur ve hangi amaçla üretim yaparlar? Burada ana nokta şudur: Kamu kesimi, toplumsal refahı maksimize etmek amacıyla üretim yapar; hiçbir şekilde kârını maksimize etmeyi amaçlamaz. Bu ana hedefe bağlı olarak da üretim maliyeti artı kendi yenileme yatırımlarını karşılayacak bir fiyatla ürünleri pazara sunarlar. Bu fiyat da, çoğu zaman, tam rekabetçi fiyata çok yakın bir fiyattır. Pekiyi hangi sektörlerde kamu üretimi yapılır? Birincisi, doğal tekel olan piyasalarda (piyasa talebinin tek bir firmanın üretim kapasitesine ancak yetebildiği piyasalar) kamu üretimi uygulanır. İkincisi stratejik önemi olan –temel sanayi girdisi veya zorunlu tüketim malları gibi- ürün piyasalarında milli menfaatler doğrultusunda üretim ve fiyatlama yapabilmek için kamu üretimi uygulanır. Üçüncüsü, eğitim, sağlık ve enerji gibi kamu malları üretiminde kamu üretimi uygulanır. Bir kamu üretim tesisini, sadece zarar ediyor diye satamazsınız. Çünkü o firmanın kuruluş amacı bu değildir. Eğer firma artık kuruluş amacını gerçekleştiremiyorsa, yani sosyal fayda yerine sosyal zarara yol açıyorsa, o zaman firmanın elden çıkartılması düşünülebilir.
KAMU ÜRETİMİNİN SAĞLADIĞI DIŞSALLIKLAR NELERDİR?
Kamunun üretim tesisleri hem yerli küçük üreticinin mallarına talep yaratan hem de tüketiciye ucuz zorunlu tüketim malı ve sanayiciye de düşük maliyetli ara girdi sunan tesislerdir. Her kamu fabrikası, bunların yanında, çalışanlarına lojmanlar, çocuklar için okul, sağlık ocağı, sosyal tesisler ile adeta kendi kendine yeten küçük bir şehirdir. Aynı zamanda, kamu fabrikaları Anadolu insanının şehir hayatına uyarlanması için de ciddi katkıları olmuştur. Sınaî kalkınmanın da itici gücü, tetikleyicisi olma konumundadırlar.
Örnek olarak gösterilmesi gereken tesisler, bu çerçevede Türk Şeker Şirketi’nin şeker fabrikalarıdır. Bu fabrikalar hem tarıma talep yaratmış hem de bünyelerindeki araştırma tesisleri ile tarımın niteliğini geliştirme açısından önemli katkılarda bulunmuşlardır. Yukarıda saydığım bütün sosyal faydaların tümü şeker fabrikalarında bulunmaktadır. Ancak son on yıldır şeker fabrikaları artan oranda zarar etmektedir. Bunun sebebi, şeker fabrikalarının yenileme yatırımı yapması için gerekli olan finansmanın sağlanmaması, ülkemizin gitgide daha yüksek oranda İsrail ve Amerikan menşeli – zararlı ama çok ucuz olan - nişasta bazlı şeker kullanımına dönmesi, pancar ekimine kısıtlamalar getirilmesi ve benzeri etkenlerdir. Fabrikaların sağladığı sosyal yarar düşünüldüğünde, bu zarar, tahammül edilecek düzeyde olduğu gibi, aynı zamanda cüz’i miktarda bir yatırımla fabrikalar yeniden kârlı hale gelebilir. Bu dediğim yapılabilir, ama her şeyden önce bu politikayı uygulayacak irade lazımdır.
Pazartesi devam etmek üzere… Hayırlı Cumalar…
KAMU ÜRETİMİ VE ÖZELLEŞTİRME II
YAYINLAMA: 11 Mart 2018 - 23:20
Cuma günkü yazımda, bir kamu firmasının kuruluş ve üretim amaçlarını açıklamış ve kamu firmalarının yarattığı sosyal ve iktisadi dışsallıklara değinmiştim. Bütün bu olumlu özelliklerin tamamının şeker fabrikalarında bulunduğundan da bahsetmiştim. Öte yandan şeker fabrikalarının son yıllarda hızla artan oranda zarar ettiğinden de bahsetmiştim. Bugün özelleştirme politikasının amaçları, uygulanma biçimi ve mikro ve makro düzeyde etkilerinden bahsedeceğim. Daha sonra Tarım Bakanı Fakıbaba’nın bir demeci üzerinden şeker fabrikalarının özelleştirilmesini değerlendireceğim…
ÖZELLEŞTİRME NİYE YAPILIR?
Bir kamu kurumu ve ona bağlı üretim tesislerinden bir kısmı veya tamamı pratikte dört sebeple özelleştirilebilir: Bir, özelleştirme ile birlikte tam rekabetçi veya tam rekabete yakın bir piyasa yapısı oluşturmak için. İki, kamu kurumunun yol açtığı sosyal maliyet sebep olduğu sosyal faydadan daha fazla ise oluşan sosyal zararı önlemek için. Üç, kamu otoritesi kamu üretimini başka bir sektöre aktarmak istiyorsa ve bütçe kısıtı nedeniyle bu sektörde üretimi kısmak ve kaynakları diğer sektöre aktarmak için. Dört, Bütçe Açığı’nı kapamak için.
Yukarıda bahsedilen birinci sebep, yani rekabetçi bir piyasa yaratma ortamı, eğer mümkünse, o takdirde hem kaynak tahsisini iyileştirecek hem de sosyal faydayı artıracaktır. İkinci sebepte bahsedilen ise, kamu kurumunun öyle büyük zarar etmesi gerekir ki, bu zararın yol açtığı borç yükü ve borç yüküne bağlı sosyal fayda kaybı, özel tekelcinin yol açacağı sosyal maliyetten daha yüksek olsun. Dolayısıyla şeker fabrikaları için böyle bir durum söz konusu değildir. Üçüncü sebepte ise, kamu otoritesinin kamu üretimini daha yüksek sosyal faydaya sebep olacak başka bir sektöre aktarmak için gerçekleştiği söylenmektedir. Şeker fabrikaları için bu durum geçerli midir? Hükümet eğer kıt kaynaklarını şeker sektöründen daha fazla fayda yaratacak başka bir sektöre aktarmayı düşünüyor, yeni bir sektörde kamu üretimini artırmak istiyorsa, bununla ilgili hiçbir emare görülmemektedir. Eğer böyle bir sektör varsa ve biz gözden kaçırıyorsak, o zaman yetkililere istirhamımdır: Bizi bilgilendirsinler ki biz de değerlendirmemizi ona göre yapalım.
Yukarıda saydığım ilk üç sebep iktisat biliminin temel bakış açısına uygun olmakla birlikte, dördüncü iktisat biliminin mantığı açısından kabul edilemez. Hiçbir kamu müessesesi, kısa vadeli borç açığını kapatma için özelleştirilemez. Çünkü, özelleştirme geliri ile bugünkü borç kapatılır ama kırk yıl devam edecek sosyal fayda, üretim kapasitesi ve milli servet tasfiye edilir. Bu müflis tüccar mantığıdır, milletin mutlak fakirleşmesine yol açar. Maalesef, 1980’li yıllardan bugüne gelişmekte olan ülkelerde yapılan özelleştirmelerin birçoğunda ana amaç bütçe açığını kapatmak olmuştur. Trajikomik.
ÖZELLEŞTİRMENİN UYGULANMA BİÇİMİ VE REGÜLASYON
Özelleştirme üç şekilde yapılır: Hisse senedi satışı yoluyla halka arz, eğer üretim tesisleri bölünebiliyorsa kamu kurumunun birkaç parçaya bölünüp farklı şahıslara devredilmesi ve blok halinde tek bir şahsa satış. Özelleştirme için iktisat biliminin bakış açısına ve sanayi kapitalizminin doğasına en uygunu halka arz yöntemidir. Bu sayede kurumun kurumsal yapısı ve amaçları değişmeyeceği gibi, çıkarcı çevrelerin istismarı ihtimali de en aza iner. Eğer rekabeti artırmak veya kamu üretimini başka sektöre yönlendirmek istenirse, o zaman, halka arz veya tesisisin parça halinde satışı tercih edilmelidir. Eğer kamu firması toplumsal zarara yol açacak kadar toplumsal maliyet üretiyorsa, o zaman blok halinde özel firmaya satışı bile tercih edilebilir. Ama eğer bütçe açığı finansmanı için özelleştirme yapılıyorsa, hükümetler en çok “cash” parayı bastırana kurumu blok olarak satıverirler.
Özelleştirme hangi yöntemle yapılırsa yapılsın, özelleştirilen firmanın kamunun denetim ve gözetimi altında olması gerekir. Bu uygulamanın adı regülasyondur. Özelleştirilen kurumun üretim faaliyetinin bitirilmemesi, başka amaçlar için kullanılmaması, üzerinde bulunan arazinin başka amaçla kullanılmaması, ürettiği ürünü tekel kârları ile fahiş fiyata satmaması gibi şartlar satış sözleşmesine bağlayıcı olarak konulmalıdır. Özelleştirilen kurumun bu şartlara uygun olarak işletilmesini gözetleyecek kurumlar ilgili sektörün denetleme ve düzenleme kurulu, Özelleştirme İdaresi, Rekabet Kurumu ve eğer halka arzla satılmışsa SPK’dır. Şu anda Şeker sektörünü düzenleyecek bir kurum bulunmamaktadır.
ÖZELLEŞTİRMENİN MAKRO VE MİKRO ETKİLERİ
Özelleştirmenin hem makro hem de mikro etkileri bulunmaktadır. Özelleştirme yöntemine bakarak ilgili piyasa tam rekabetten tekele kadar farklı piyasa yapılarına evrilebilir. Elbette ki, kamu menfaatine olan piyasaların olabildiğince rekabetçi olmasıdır. Doğru yöntemle uygulanan özelleştirme, vatandaşın ilgili piyasa ürününe daha çok miktarda ve daha ucuza ulaşmasına sebep olacağı gibi, yanlış yöntemle uygulanan özelleştirme, vatandaşın ilgili piyasa ürününe daha az miktarda ve daha pahalıya ulaşmasına yol açacaktır. Bunlar mikro iktisadi etkilerdir.
Öte yandan, özelleştirmenin makro iktisadi etkileri de vardır. Eğer özelleştirme bütçe açığını azaltmak için yapılmışsa, özelleştirme sonunda kamunun nakit gelirleri artacağı için, bir dönemlik borç finansmanında rahatlama ve yatırımlarda “tersine dışlama etkisi nedeniyle” bir artış gerçekleşebilir. Kaldı ki, özelleştirme için –özel firmalar tarafından- yapılan harcama yatırım faaliyeti olarak kaydedileceği için milli gelir hesaplarında yatırım artmış gözükecektir. Yani, özelleştirme, kısa vadede toplam harcamalar ve milli gelir artışına sebep olur. Ancak, eğer denetlenmez ve kamu otoritesi tarafından regüle edilmezse özelleştirme, uzun vadede, milli servet ve üretim gücü kaybına ve milletin mutlak fakirleşmesine yol açar.
8 Mart ve 10 Mart tarihlerinde Hükümetin şeker fabrikaları özelleştirmeleri ile ilgili demeçleri yazılı basında çıktı. Yukarıda bahsettiğimiz özelleştirme amaç, şekil ve etkilerinin şeker fabrikaları özelinde değerlendirmesini bu bilgiler ışığında yapmamız gerekir. Ancak yerimizin sınırları buna müsaade etmemektedir. Bu konuyla ilgili son yazımı cuma günü okuyabilirsiniz.
KAMU ÜRETİMİ VE ÖZELLEŞTİRME III
YAYINLAMA: 15 Mart 2018 - 23:30
Bugün ise Hükümet’ten bazı isimlerin şeker fabrikalarının özelleştirilmesi ile ilgili olarak yaptığı açıklamalara değineceğim.
TARIM BAKANI FAKIBABA’NIN, MALİYE BAKANI AĞBAL’IN VE BAŞBAKAN YILDIRIM’IN DEMECİ
Star Gazetesi’nin 8 Mart tarihli haberinden alalım:
“Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanı Ahmet Eşref Fakıbaba, özelleştirme programına alınan on dört şeker fabrikasında işçi çıkarmanın olmayacağını söyledi. Ankara Üniversitesi Veteriner Fakültesi VetAnka Öğrenci Topluluğu’nun düzenlediği ‘5. Kariyer Günleri ve Sektörle Buluşma’ etkinliğinde gazetecilerin sorularını yanıtlayan Fakıbaba şeker sektöründeki 8 özel fabrikanın 1 milyon tonluk üretim yaptığını, Türkşeker’e bağlı 25 fabrikanın ise 1 milyon 400 bin ton üretim gerçekleştirdiğini belirterek, ‘14’ü özelleştirildiğinde, stratejik olarak 11’i elimizde kaldığında, bu özelleştirmenin faydası vardır, zararı yoktur. Çünkü 14’ünün çok fazla şeker üreteceğine ben inanıyorum. Esasında hekim olarak şekerin tümüne karşıyım ama NBŞ’ye daha fazla karşıyım. Bizim şeker pancarından daha fazla şeker üretmemiz demek NBŞ’nin yerine şeker pancarından üretilen şekerin geçmesi, daha ucuza mal olması, Avrupa ile daha rahat yarışabilmemiz anlamına gelir. Bu bağlamda buna sıcak bakıyorum, anormal olarak görmüyorum.’ diye konuştu.
Amacın sadece fabrika özelleştirmeleri olduğuna işaret eden Fakıbaba, arsalarının satılmayacağını vurguladı. Fakıbaba, vatandaşın bu konuda yanlış bir algısı olduğunu belirterek, ‘Sanki orada bulunan tüm alanlar özelleştiriliyor, oralara farklı binalar yapılacak, imara açılacak algısı var. Böyle bir şey varsa ben de buna karşıyım ama sadece daha fazla şeker üretmek adına özelleştiriliyorsa ki zaten öyle oluyor, bu özelleştirmenin yanındayım’ dedi. Söz konusu özelleştirmede kesinlikle işçi çıkarma olmayacağını dile getiren Fakıbaba, şunları kaydetti: ‘İşçi arkadaşlarımızın bütün hakları baki kalacak, hiçbir işçinin hakkı zayi olmayacak.’ Bakan Fakıbaba, bir başka soru üzerine de nişasta bazlı şeker kotasının artmasının söz konusu olmadığını bildirdi.”
Bakan Fakıbaba’nın açıklamalarına göre sadece fabrikalar özelleştirilecek, arazilerin farklı amaçla kullanımı engellenecek. Aynı zamanda, hükümetin şeker ve pancar üretiminin özelleştirme ile artacağı beklentisi içinde olduğu da anlaşılıyor.
Yine Maliye Bakanı Ağbal’ın 10 Mart tarihli Star Gazetesi’ne bildirdiğine göre Şeker Fabrikaları blok halinde satılmayacak, her biri ayrı ayrı özelleştirilecek. Yine, bir fabrikayı alan firma en az 5 yıl fabrikayı işletmek zorunda kalacak ve fabrikalar 5 yıldan sonra da ayakta kalacak. Her fabrika için oluşturulan satış şartnamesinde ilgili firmanın fabrika için kamu tarafından gerekli görülen yatırımları yapması da zorunlu kılınacak. Şartnamede, ayrıca, şeker pancarı alımı ve şeker üretiminin devamını garanti edecek hükümler bulunduğu bakan Ağbal tarafından bildirildi.
Yine aynı tarihli Star Gazetesi’nde Başbakan Yıldırım’ın da konu ile ilgili önemli bir açıklaması yer aldı: “Devlet Pancar üreticilerinin mağdur olmaması için elinden geleni yapıyor. Devlet “Pancar bu rakamdan aşağı alınmayacak!’, diyecek ve bu şekilde pancar üreticisini koruyucu bir tedbir oluşacak.” Başbakan’ın bu demecine göre özelleştirmeden sonra pancar alımında devletin koyacağı bir taban fiyat söz konusu olacak. Kısaca özetlemek için soru cevap şeklinde bilgileri toparlayalım.
Şeker fabrikaları niçin özelleştiriliyor? İki sebep var: İlki, özelleştirilince daha çok şeker üretileceği var sayılıyor ve ikincisi, fabrikaların zarar etmesi ve bunun da bütçeye yük olması engellenmek istiyor.
Şeker fabrikaları nasıl özelleştiriliyor? Açıklamalara göre, her bir fabrika ayrı alıcıya satılacak. Ulusal şeker piyasasında rekabeti arttıran ancak her bir fabrikanın bulunduğu yerel pancar piyasasında monopson olmasına yol açan bir uygulama olarak tanımlanabilir.
Pancar üreticisinin monopson gücü ile sömürülmesinin (yani fabrikaların üreticiden çok düşük fiyatla pancar satın almasının) önüne geçebilecek bir engel var mı? Pancar alımında taban fiyat uygulaması olacağı söylenmekte ve satış şartnamesinde en az beş yıl şeker üretimi ve pancar alımının devam etmesi zorunluluğu getirilmektedir.
Yenileme yatırımlarına ihtiyaç duyan ve bu yüzden zarar eden fabrikaların durumu ne olacak? Satış şartnamesinde hükümetin ilgili yatırımların yapılmasını zorunlu kılacağı hükümlerin bulunduğu söylenmektedir.
DEĞERLENDİRME
Zarar eden fabrikaları satın alacak özel sektör firmalarının hem bu fabrikaları satın alıp üstüne yenileme yatırımı yapıp hem de (taban fiyatı yüzünden) yüksek pancar maliyetiyle üretim yapması durumunda nasıl kâr edecekleri hakkında hiçbir bilgi verilmemektedir. Yani kısacası, bu fabrikaları özel sektör niye satın alsın? Ancak yüksek bir talep artışı tahmin ediliyorsa bu durumu açıklayabilir. Hükümet, NBŞ kotasını düşüreceğini vaat ediyor. Ancak bu şartlar altında fabrikaların özelleştirilmesinin bir anlamı kalmaz, çünkü artan talep kamu firmalarının zararlarını da temizler.
Devletin yenileme maliyetinden kaçındığı bu durumda ki, fabrikaların zararı devletin bütçesi yanında devede kulak kalır, hangi özelliğe sahip firmalar bu işe evet der? Büyük öz sermayeye sahip firmalar. Biliyoruz ki, Türkiye’nin büyük holdingleri bu işe girmeyi düşünmemektedirler. O zaman bu fabrikaları bu şartlarda kim satın alabilir? Amerikan ve İsrailli büyük gıda tekelleri satın alabilir. Yani yerli ve milli şeker sanayimiz yabancılara mı devredilecek? Hükümet buna izin vermezse ve bazı küçük girişimciler bu işe soyunursa, onlara da fabrikalar değerinin çok altında satılırsa, o takdirde, fabrikaları satın alan firmaların bir-iki sene içinde “Ben bu işi beceremedim, abi!”, deyip fabrikaları kapatmasının veya başkasına satmasının önünde engel olabilecek bir hüküm ve kurum var mıdır? Yoktur. Üstelik ciddi bir üretken sermaye stokunun ve milli servetin tasfiyesi de söz konusudur, bu durumda. Bütün bunların yanında, her şey planlandığı gibi gitse de, beş yıl sonrası için üretimin devamının bir garantisi var mıdır? Bilinmiyor.
“Hocam, amma karamsarsınız, ha? Hükümet daha ne yapsın? Bir sürü garanti veriyor. Bardağın dolu tarafından bakarsanız olmaz mı?” 2019’da seçimler var. Belki başka bir hükümet gelecek. Ya yeni gelen hükümet pancar alımını kısar ve NBŞ kotasını arttırırsa, o zaman ne olacak? Hükümetlerin uygulamaları kendi iktidarları süresince geçerlidir. Sayın Başbakan ve Bakanların açıklamaları iyi niyetlidir ancak yap-bozdaki eksik parçaları tamamlamamaktadır. Bu gibi iyi temenniler Sümer Holding’in, SEKA’nın, TÜGSAŞ’ın Adapazarı Şeker Fabrikası’nın özelleştirilmesinde de bulunmaktaydı. Hepsinin satış şartnamelerinde buna benzer hükümler vardı. Ne oldu o tesislere? Ya kapandılar ya da arazilerine AVM ve konut projeleri yapıldı. Bu tür aksaklıkların giderilebilmesi için, hükümetlerden bağımsız olan ve özelleştirilen firmaları şartnamedeki hükümler yerine getirilmezse yeniden kamulaştırma yetkisine de sahip bir regülatör kurum olması lazım. Örneğin bu görevi Türk Varlık Fonu benzeri bir kamu holdingi üstlenebilir. Ayrıca şeker piyasası ve pancar piyasası için ayrı ayrı denetleme ve düzenleme kurumları da oluşturulmalıdır. Şartnameler şeffaf bir şekilde kamuya açıklanmalı ve şartname ihlallerine karşı caydırıcı müeyyideler de konulmalıdır. Yoksa on dört şeker fabrikasının akıbetinin diğer özelleştirilen firmalardan farklı olacağını bir güvencesi yoktur.
SON SÖZ
Bütçe açığını kapatmak için özelleştirme yapmak, tüketici kredisini ödeyemeyen esnafın tezgâhını satmasına benzer.
TOSUN, YANMAZ KEFEN VE KISA YOLDAN KÖŞEYİ DÖNME TUTKUSU
YAYINLAMA: 18 Mart 2018 - 23:15
Türk milletinin Ehl-i Salib’e ve Batı Emperyalizmine karşı bugün de devam eden şanlı direnişinin en müstesna örnekleri olan şehitlerimizi rahmetle yad ediyorum. Vatan onlara minnettardır.
***
Yazılı ve görsel medyada “Tosun” namıyla tanınan “girişimci vatandaşımız” (!) Uruguay’da 620 m2’lik süper lüks rezidansında keyif sürerken buradaki başka bir uyanık da “Paralarınızı geri almak için her birinizden 500 TL istiyorum!” deyip 1600 kişiden de bu paraları tokatlamış. Tosun 150 milyon TL’yi hortumlamışken, bu uyanık da 800 bin TL’yi cukkalamış. Şimdi Uruguay’a Tosun’u ziyaret amaçlı turlar düzenlenmesi düşünülüyormuş. Demek ki, buradan daha çok uyanık ekmek yiyecek.
İnsanlık tarihinin başından bu yana, insanların eksik bilgisi, başka insanlara duyduğu güven ve kısa yoldan köşeyi dönme tutkusunu sömürüp zengin olan uyanıklar olagelmiştir. Ancak her değerin metalaştığı, ilkeler ve erdemin yerini “altın hırsının” ve “gösteriş tutkusunun” aldığı kapitalizm çağında bu uyanık dolandırıcılar çok daha büyük bir yaşam alanına kavuşmuştur. Bugünkü yazımda bu uyanıkların, adını anmaya dahi tenezzül etmeyeceğim “Tosun” gibi zevatın yaşam alanının iktisadi analizini sunmaya çalışacağım…
İNSANLAR AKILCI MIDIR?
Egemen iktisat okulunda insanların tüketim, tasarruf, üretim ve yatırım kararlarını verirken akılcı/rasyonel oldukları varsayılır. Burada akılcılıkla kastedilen her bir bireyin bireysel çıkarlarını en yüksek düzeye çıkarmalarını amaçlamalarıdır. Bu tanım çok itiraz edilebilecek bir tanım değildir, genel görünüşte. Ancak, insanlar için bireysel çıkar tanımı teorinin verdiği tanımdan farklı olabilir. İnsan denen canlı ayılar veya kaplanlar gibi tek başına yaşayan bir varlıktan ziyade karınca ve arılar gibi topluluk halinde yaşayan bir varlıktır. İnsanı diğer varlıklardan ayıran en önemli özelliği iletişim ve bilgisini diğer kuşaklara aktarabilme gücüdür. Bu güç de, ancak topluluk halinde yaşamda bir değer ifade edebilir. Dolayısıyla insanlar çoğu zaman bireysel çıkarlarını değil ama onları var eden topluluğun ortak çıkarlarını en yüksek düzeye çıkarmak için karar alırlar. Bazen de, içinde yetiştiği topluluğun kurallarına uyarak yaşamak için bireysel çıkarlarından fedakârlık edebilirler. Çoğumuz yediğimiz ve giydiğimiz ürünlerde kişisel tercihimizden önce kültürel, dini ve toplumsal kuralları önceleriz. Tasarruf kararlarımızda bazen, hiç de rasyonel olmayan şekilde dini ve ahlaki tavırlar alabiliriz. İnsanların öncelikli olarak toplumsal değerlere önem atfetmesi yazının başında zikrettiğim “Tosun” benzeri uyanıklar için bulunmaz bir nimettir. Mehter takımı, “Ertuğrul’un Deli Demir’i”, iki Tekbir, üç “Maaşallah” ve beş “İnşaallah” ile milleti kayığa bindirirler.
Akılcı bir birey varsayımı, ikinci olarak, bireylerin sahip olduğu bilgi kümesinin tam olmasını varsayar. Egemen iktisatın, belki de en zayıf tarafı, “tam bilgi” varsayımıdır. Bu varsayıma göre, insanların iktisadi kararları alırken piyasalardan elde ettikleri enformasyon para harcayacakları faaliyet hakkında gerekli bütün bilgiyi sağlamaktadır. Dahası, insanlar piyasa dışı kaynaklardan da doğru karar alabilmeleri için yeterince bilgiye rahatlıkla ulaşabilmektedirler. Gerçekte ise, insanların piyasalardan elde ettiği enformasyon, çoğu zaman yanıltıcı, insanların harcama yapacakları faaliyetler hakkında yetersiz bilgi içeren bir niteliktedir. Çünkü piyasaların kendisi doğası gereği yetersiz, yanlış ve eksik bilgi üretmektedir. Buna ek olarak, insanların piyasalar dışındaki kaynakları da, eksik, çarpıtılmış ve yanlış enformasyon üretebilir. Bu şartlar altında, insanlar isterse tamamen rasyonel olsalar bile, sahip oldukları bilgi onların istemeden de olsa kendi menfaatleri aleyhine kararlar almalarına yol açabilir. İnsanların eksik, yetersiz ve yanlış bilgi altında kitle psikolojisi hareket etmeleri onları “Çiftlikbank Komedisi”, “İhlas Finans Vurgunu”, “Kombassan Kepazeliği”, “Titan Menfaat Şebekesi” ve 1980’lerin “Bankerler Skandalı” gibi vakalara sürüklemektedir. Ancak bu, insanların kişisel tercihlerinde de çarpıklığın olmadığı anlamına gelir mi? İsterseniz bir de bu konuyu inceleyelim…
ÜRETMEDEN ZENGİN OLMA TUTKUSU
Ben Adapazarlıyım. Rahmetli dedem vagon fabrikasında ağır demirci ustabaşı olarak çalışmış bir işçiydi. Emekliliğinde merakı definecilik olmuştu. Küçükken hep ona nasıl define aradığını sorardım. O da bana, Sakarya nehri kıyısında veya Sapanca gölünün orada bir Bizans harabesinde define aradıklarını anlatırdı. Hatta bir seferinde bir çömleğin içinde birkaç tane Bizans parası bulmuş olduğunu da hatırlıyorum.
Askerliğimi Tatvan’da Askerlik Dairesi’nde Asteğmen olarak yaptım. Daire’de çalışan sivil memurlardan birisi akrabalarıyla “gömüye çıktığından” bahsederdi. Gömüyle kastettiği Ermeni Tehciri’nde Ermenilerin gömerek sakladığı değerli eşya ve altınlarıydı. Bugün yoğunluklu Kürt vatandaşlarımızın yaşadığı şehirlerin bundan 100 küsur sene öncesindeki sakinleri çoğunlukla Türk kökenli devlet memurları ve Ermeni ahaliydi. Kürtler ise köylerde yaşardı. İşte Ermeni tehciri sonrası Doğu’daki Ermeni evleri ve bahçelerinde hep “Bir gömü çıkar mı?”, beklentisi oluşmuştu. Yani, “kısa yoldan köşeyi dönmek” veya -öğrencilerimden birinin deyimiyle- “voliyi vurmak” için en revaç gören meslek Batı’da “definecilik” ve Doğu’da da “gömücülüktü”. Bizim gibi gelişmişlik süreci tamamlanmamış, şehirlileşmesi eksik ve çarpık olarak gerçekleşmiş, meslek aidiyeti kavramı bireysel kimlikte önemli bir yere ulaşamamış toplumlarda üretmeden, çaba harcamadan, emek sarf etmeden zengin olmak bir hayal olarak sıklıkla ortaya çıkmaktadır.
Emek sarf etmeden kazanmak, ahlaki hiçbir niteliği olmasa da, eğer becerebilirseniz gayet rasyoneldir. Tamamen, bireysel menfaati en yüksek düzeye çıkarmayı amaçlayan bir faaliyettir. Bu yolda, tarih boyunca, yan kesicilik, dolandırıcılık, üç kağıtçılık gibi kanun dışı meslekler türediği gibi bugünkü çağda, Sülün Osman’lara, Jet Fadıl’lara, Kenan Şaranoğlu’lara, Banker Kastelli’lere ve en sonda da “Tosun’a” ulaşan bir damar oluşmuştur. Bu gibi şahıslar “kitlelerin emek sarf etmeden zengin olmak” arzusunu eksik bilgi ve kitle psikolojisi kaidelerini de pek güzel kullanarak istismar etmişlerdir. Mesele sadece bu tür dolandırıcılık faaliyetleriyle de kalmamaktadır. Görünüşte tamamen yasal üretim ve pazarlama faaliyetlerinde de, bu tür eksik bilgi ve kitle psikolojisinden yararlanarak haksız rekabet sağlayan bir çok ürün piyasayı işgal etmektedir. Öyle ki, amacı “erdemli ve ahlaklı bir insan olma yolunda dünyanın pisliklerinden” arınmak olması gereken bazı tarikat mensubu vaizler “Kabirde Allah’ın azabından koruyacak yanmayan kefen” veya “üstüne döküldüğünde erkekliği uyandıracak okumuş su satmakta” da beis görmemektedirler. Bu tür faaliyetlere girişenler de, özü itibariyle, “Tosun’dan” farklı bir iş yapmamaktadırlar.
DEVLETİN YAPMASI GEREKEN
İnsanı aklına gelen ilk söz “Memlekette devlet yok mu?”, olacaktır. Küreselleşmenin yarattığı denetimsiz ortam kontrolsüz, kirli ve çarpıtılmış enformasyonu halkımızın beyinlerine boca etmektedir. Bu bilgi akışı, doğası itibariyle, milli devletin süzgeçlerini delebilmektedir. Bu tür uyanıkların neşv-ü nema bulmasında insanların rasyonel olmaması ve gelişmişlik düzeyi düşük taşralı toplum mensubu olmaları kadar, internet ve benzeri enformasyon kanallarından akan yanıltıcı bilgiler de müessir olmaktadır. Bu yüzden devletin öncelik ve ivedilikle siber güvenliği sağlaması elzemdir.
Bu konuya daha sonra da değinmeye devam edeceğim.
BATI'NIN AHLÂKİ ÇÖKÜŞÜ: ÇAKMA NAPOLYON SARKOZY, ŞEHİT MUAMMER KADDAFİ VE AFRİN'DE ADALET
YAYINLAMA: 23 Mart 2018 - 23:25
Geçen zaman beni daha da doğrulamaktadır. En son örnek ucuz politikacı ve sahte kahraman Sarkozy’nin rüşvet skandalıdır. Cumhurbaşkanlığı döneminde bizim için güzel bir malzeme olan çakma Napolyon Sarkozy’nin Libya’ya saldırmasının ardında aldığı rüşveti örtmek amacı olduğu anlaşılmaktadır.
ÇAKMA NAPOLYON SARKOZY’NİN KADDAFİ’DEN RÜŞVET ALDIĞI İDDİASI
Sarkozy Mösyö Macron ve Mösyö Hollande öncesindeki Fransız Cumhurbaşkanı’dır. Merkez sağ bir siyaset kariyerinden gelmesine rağmen özellikle Türk ve Müslüman düşmanı söylemleri ile radikal sağa da el uzatmış bir politikacıdır. Carla Bruni ile sansasyonel evliliği, karısının yanında kısa boyunu göstermemek için ayakkabısının tabanını yükseltmesi, illaki bir askeri başarı peşinde koşmak istemesi hatırda kalır özelliklerindendir. Neticede, dönemin doldurduktan sonra çekip gitmiştir. Ama Sarkozy’nin saçmalamaları dışında, çevreye en büyük zararı Libya Savaşı’nda verdiğini söyleyebiliriz. İşte bu kararın ardındaki sır perdesi aralanmaya başladı…
22 Mart 2018 tarihli Cumhuriyet Gazetesi’nde Nilgün Cerrahoğlu’nun yazısında Sarkozy’nin Kaddafi ile skandal ilişkisi şu şekilde anlatılmış: “… Çünkü Sarkozy bu parayla sırf rakibi Segolene Royale’i yenip, cumhurbaşkanlığına sahip çıkmakla kalmadı; 2011’de BM kararını beklemeden en önde, tek başına Arap baharı sırasında ‘Libya’yı bombalamak’ kararı aldı.
Bu karar ardından Kaddafi, tam açıklığa kavuşmayan şartlarda feci bir lince uğradı.
Bunlar, şimdi, Sarkozy’nin... Libya liderinden söğüşlediği 50 milyon Avro bilinmesin/ keşfedilmesin diye.. bir gangster gibi, Kaddafi’yi ortadan kaldırmak operasyonu amacıyla aldığı bir karar şeklinde görülüyor.
Dünya ‘Sarkozy’nin rüşvet skandalı’ ile, ‘Libya’yı bombalamak girişimi’ arasında bu doğrudan bağlantıyı kuruyor.
‘50 milyonluk rüşvetin’ ispatlanması halinde, bu salt Sarkozy’nin itibarını yerle bir etmekle kalmayacak, aynı zamanda kişisel ihtirasların elinde araçsallaştırılan Fransa’nın “devlet başkanlığı kurumunu” da ağır biçimde zedeleyecek.
Sarkozy-Libya skandalı bu sebeple ‘V. Cumhuriyetin en kötü ve en aşağılık skandalı’ olarak anılıyor.” (Yazım Hataları Cumhuriyet’e aittir, DMD)
Yani Sarkozy, seçimlerde kullanabilmek için, – hangi vaat veya tehditlerle, bunu bilmiyoruz- Libya’nın devrik lideri şehit Albay Muammer Kaddafi’den 50 milyon Avroluk rüşvet aldığı iddiası ile suçlanmaktadır. Batı basınında yayınlanan görüşlere göre, bu rüşvet olayını örtbas etmek için tek başına Libya’ya saldırmış, Libya’da isyan eden eşkıyaları desteklemiş ve bunu da demokrasi ve insan hakları namına yaptığını utanmadan söyleyebilmiştir. Dahası, bütün iki yüzlü Batı medyası, Müslüman ülkelere yapılan her haçlı saldırısında olduğu gibi, bu olayda da Libya’ya demokrasi ve insan hakları götürüldüğünü, bu savaşın bir özgürlük savaşı olduğunu yüzleri kızarmadan savunabilmiştir. Batı medyasının bizdeki uzantıları olan necip Türk basını da - yandaşı ve candaşı hepsi birden - Muammer Kaddafi’yi bir canavar olarak resmetmiş, mel’un “Koalisyon Güçleri’ni” kutsamıştır.
ALBAY MUAMMER KADDAFİ
Muammer Kaddafi ilginç ve garip bir adamdı. Kıyafetleri, sonradan görmeliğe kaçan tavırları, kendisine ait özel ordusu, Batı başkentlerinde kurduğu Berberî çadırıyla medyanın her daim bir komedi unsuru olarak gözdesiydi. Halkına demokrasi vaat etmiyor ama demokrasiden daha etkin bir yönetim olduğunu savunduğu halk komitelerine – cemahiriyelere dayandığını iddia ediyordu. Tabiî ki, gerçek otorite kendisiydi. Bu arada ülkesinin zengin petrol geliriyle – bir baba gibi – halkının ihtiyaçlarını görüyordu. Evet, ülkesinde demokrasi yoktu ama aslında Libya’da da bir “Libyalı Milleti” yoktu. Birbirinden nefret eden aşiretler, uçsuz bucaksız bir çöl ve toplumu parçalamaya eğilimli dini cemaat ve tarikatlara dayalı ilkel bir toplum yapısı… Bu şartlarda zaten, bırakın demokrasiyi, daha millet olma bilincini kazanamamış bir güruhun kendi haline bırakılınca ne olacağı bellidir… Kaddafi’den sonra Libya birbirinin kanına ekmek doğrayan eşkıya gruplarının savaş alanı haline geldi. Kaddafi’nin günahı Batılı emperyalistlere ülkesinin iç pazarını vermemesi, Arap dünyasındaki işbirlikçi liderlerin yaptıklarını yüzlerine vurması, her daim ABD ve İsrail karşıtı bir tavır alması ve tabii ki zengin petrol yataklarına sahip olmasıydı. Bizim açımızdan önemi, Kıbrıs Savaşı’nda ülkemize destek veren – uçaklarımıza yakıt ve savaşmak için Libya hava kuvvetlerinden destek filosu- tek lider olmasıdır. Neticede, emperyalizme karşı vatanını savunurken Batı’nın desteklediği eşkıyalar elinden şehit düşmüştür… Allah rahmet eylesin…
AFRİN’E “ZEYTİN DALI HAREKÂTI” BATININ MASKESİNİ DÜŞÜRDÜ
2300 yıllık bir geleneğe sahip Türk Ordu’sunun ve Anadolu’da 1000 yıla dayanan bir devlet geleneğini temsil eden Türkiye Cumhuriyeti’nin 2008 yılından beri gizli ve açık Batı emperyalizminin hedefinde olduğu su götürmez bir gerçektir. Ergenekon ve Balyoz kumpasıyla başlayan, MİT Müsteşarı’na yapılmak istenen yargı hamlesi ve 17 – 25 Aralık’la açığa çıkan, rahip cinayetleri, Hrant Dink suikasti, Hendek Savaşları ve en son 15 Temmuz ihanetiyle kan döken bu saldırı dizisinin hedefi Türkiye’nin zincirlerini kırmasını ve Batı’dan bağımsızlaşmasını engellemektir. Hiç şüpheniz olmasın, Sayın Cumhurbaşkanı’na da tıpkı Muammer Kaddafi’ye yapılan muamele tatbik edilecekti. Ancak unutulan bir şey vardı: Türkiye Libya değildi. Türk Hakanları’nın, İslam Halifeleri’nin ve Roma İmparatorları’nın varisi büyük bir devletin mirasçısı bir Cumhuriyet ve 1876’dan beri iyi – kötü demokratik siyasetle idare edilen ve her daim bağımsız olmuş bir Millet bulunmaktaydı. Batı’nın maşaları FETÖ ve PKK tasfiye edilirken, terörle nasıl mücadele edileceği, mazlum insanlara nasıl sahip çıkılacağı, hainlere dehşet ve mazlumlara rahmet nasıl olunacağını Fırat Kalkanı ve Zeytin Dalı operasyonlarında Türk Devleti ve Ordusu bütün cihana göstermiştir. Sayın Cumhurbaşkanı ve Hükümetin bu vatan savaşında gösterdiği kararlı tutum da, her açıdan takdire şayandır.
Şimdi başta Batı’nın kaşarlanmış siyasetçileri, bizde kendini muhalefet zanneden bazı “aydınlatılmışlar” Afrin Harekâtı hakkında “kaygılarını” dile getiriyorlar… Bazıları da, Türkiye’nin Batı Bloku’ndan kopmasını “endişeyle karşılıyorlar”. Bu arkadaşlar, özellikle “insan hakları, demokrasi ve ifade özgürlüğü” gibi içi boşaltılmış kavramlarla - bilmeden ve istemeden de olsa - iç cephede bozgunculuk yapmakta, milletin ve ordunun moralini bozmaya yeltenmektedirler.
Aslında genelde Batılılar özelde ABD için Türkiye vazgeçilmezdir, ama onların güdümünde bir Türkiye… Onlar adına üzülerek söyleyeyim ki, artık zamanın çarkı farklı şekilde dönmektedir. Görünen o ki, bu gidişle daha çok endişeleneceklerdir.
Hepinizin geçmiş Regaip Kandili kutlu olsun.
KURLAR NEREYE GİDİYOR?
YAYINLAMA: 25 Mart 2018 - 23:15
Bu düzeyde kurlar piyasalarda belli bir miktar endişe doğurdu. “Ya dolar 4 TL’yı ve Avro da 5TL’yı geçerse, biz ne yaparız?” gibi tartışmalar yapılmaya başladı. Haziran öncesinde bu düzeydeki kur seviyeleri beeli bir spekülatif şişkinlik içermektedir. “Pekiyi Hocam, siz ne dersiniz?”, diye soranlara şimdilik geçici kur tahminlerimi vereyim.
Öncelikle reel efektif döviz kuru endeksine bakılırsa 2018 başı için TÜFE bazlı endeks 84-85 seviyesinde dalgalanmaktadır. Bu da reel anlamda Türk TL’sinin yabancı paralar cinsinden satın alma gücünün olması gereken değerden %15-16 daha düşük olduğu anlamına gelir. 2007 yılında 110-130 arası dalgalanan endeks 2017 ‘de 85-90 arasında dalgalanır hale gele. Bu 10 yıl içinde TL’nin yabancı paralar cinsinden %25 – 40 arası reel değer kaybına uğradığı anlamına gelir. Gelişmiş ülkelere karşı TÜFE bazlı reel efektif döviz kuru ise 2007 yılında 120- 140 arasında dalgalanırken 2017 yılında 95 – 105 arasında dalgalanır hale gelmiş. Gelişmiş ülkeler ürünlerine göre Türk tüketicisinin reel satın alma gücü %25-35 arasında bir değer kaybına uğramış. Gelişmekte olan ülkeler ürünlerine göre ise, TÜFE bazlı TL’nin reel değeri 2007 yılında 80 -100 arası dalgalanırken 2017 yılında 58-62 arası dalgalanır hale gelmiş. Buradan da kabaca Türk tüketicisinin gelişmekte olan ülke ürünlerine göre reel satın alma gücü %32-38 arasında değer kaybına uğramış. 10 senede reel efektif döviz kurunun yaklaşık %32’lik bir değer kaybına uğradığı söylenebilir ki, bu da genel ortalamada kabaca yıllık %3,2’lik bir düşüş anlamına gelir. Ancak, TL’nin reel değerindeki bu düşüş 2015 yılından itibaren görülmektedir. Eğer trendi bu yıldan başlatırsak ortalama küçülme hızı yıllık %4,2 ye tekabül etmektedir. 2017 sonu 2018 başı 84,73 olan TÜFE bazlı reel efektif döviz kuru eğer bu trend devam ederse 2018 sonunda 80 alt sınırına ulaşacaktır. Bu durumda Dolar ve Avro kuru ne olur?
2018 yılı için %15 enflasyon ve bizim dünyadan satın aldığımız ürünlerin dolar fiyatlarındaki 2018 yılı enflasyonu da %3 kabul eder, ülkemizin 2018 yılında %7 büyüyeceğini varsayarsak, kaba taslak hesapladığım ve şimdilik geçici Dolar ve Avro kur tahminlerim aşağıda verilmiştir:
MEVCUT TRENDE GÖRE GEÇİCİ KUR TAHMİNLERİ
PARA BİRİMİ
HAZİRAN 2018 SONU
ARALIK 2018 SONU
DOLAR
4,13
4,49
AVRO
4,95
5,38
Görüleceği üzere mevcut Dolar ve Avro fiyatları bugün için yüksek seyretmektedir. Bugün için Dolar Kuru 3,96 TL olması gerekirken 3 kr fazla ile 3,99 TL fiyatındadır. Ancak Avro fiyatlarındaki şişme çok daha fazla aşırılık içermektedir. Bunun sebebi 1,23’lük çapraz kurun yüksekliğidir. İdeal değeri 1,20 olan çapraz kurun 1,23 olması bugün için 4,75 TL olması gereken Avro kurunun 4,93 TL’ya çıkmasına neden olmaktadır. Bu da 180 kuruşluk bir fazla anlamına gelir.
Bir kez daha hatırlatayım. Yukarıdaki Dolar ve Avro Kuru tahminlerim geçici tahminlerdir. Reel efektif döviz kurunda 10 senelik veride açıkça görülen 20-25 aylık düzenli çevrimler ve 2015 yılında başlayan düşme trendiyle birlikte ele alındığında ortaya çıkan teknik analize dayalı tahminlerdir. Ancak kısa zaman sonra, temel makro iktisadi verilere dayalı modelimi çalıştırarak esas kalıcı tahminlerimi siz okuyucularımla paylaşacağım.
Pekiyi, bu kurlar tahmin ettiğim gibi oluşursa Türkiye’nin Cari Açık Problemi çözülecek midir? Cari Açık Problemi uzun dönemde kur uyarlamaları ile çözülemez. Ancak kısa dönemde ateşi düşüren bir etkiye sahip olabilir. Bu bağlamda, 2018 yılında, yukarıdaki tahminlerimde kullandığım varsayımlara bağlı olarak Türkiye’nin cari işlemler dengesinin sağlayacak kur tahminlerim de aşağıda verilmektedir?
CARİ İŞLEMLERİ DENGESİNİ SAĞLAYACAK KURLAR
PARA BİRİMİ
HAZİRAN 2018 SONU
ARALIK 2018 SONU
DOLAR
4,32
4,92
AVRO
5,18
5,90
Tekrar hatırlatmakta fayda var ki, çapraz kuru 1,20’den hesaba dahil ettim. Bununla birlikte, bütün bu bahsettiğim veriler bize üç temel sonuç sunmaktadır:
1. Türkiye “yüksek faiz – düşük kur” modelinden “düşük faiz – yüksek kur” modeline geçmelidir.
2. Türkiye ya üretimde iş gücü verimliliğini arttırmalı ya da reel ücretleri düşürmelidir.
3. Türkiye gelişmekte olan ülkelere daha çok mal ihracat edecek şekilde ticaret politikasını değiştirmelidir.
Bu konularla ilgili önümüzdeki günlerde kapsamlı bir tahlil yapacağım
REEL KURLAR VE DIŞ TİCARET POLİTİKAMIZ: BATI YERİNE AVRASYA'YA MI YÖNELELİM?
YAYINLAMA: 29 Mart 2018 - 23:30
TÜFE bazlı reel efektif döviz kuru endeksleri ortalama Türk vatandaşının yabancı mallar karşısındaki reel satın alma gücünün yabancı tüketicilerin reel satın alma gücü ile mukayesesini sağlar. Bu bağlamda TL’sının yabancı malları satın alma gücünü de gösterir. TC Merkez Bankasının internet sitesinden rahatlıkla temin edilecek TÜFE bazlı reel efektif döviz kuru endeksleri üç ana kategoriye ayrılmıştır: Bütün ülkelerin para birimlerine, gelişmiş ülkelerin para birimlerine ve gelişmekte olan ülkelerin para birimlerine göre TÜFE bazlı reel efektif döviz kuru endeksleri…
26 Mart tarihli yazımda şu bilgileri vermiştim:
“Öncelikle bütün ülkelere göre TÜFE bazlı reel efektif döviz kuru endeksine bakılırsa 2018 başı için TÜFE bazlı endeks 84-85 seviyesinde dalgalanmaktadır. Bu da reel anlamda TL’nin yabancı paralar cinsinden satın alma gücünün olması gereken değerden yüzde 15-16 daha düşük olduğu anlamına gelir. 2007 yılında 110-130 arası dalgalanan endeks 2017 ‘de 85-90 arasında dalgalanır hale gelmektedir. Bu 10 yıl içinde TL’nin yabancı paralar cinsinden yüzde 25 – 40 arası reel değer kaybına uğradığı anlamına gelir. Gelişmiş ülkelere karşı TÜFE bazlı reel efektif döviz kuru endeksi ise 2007 yılında 120- 140 arasında dalgalanırken 2017 yılında 95 – 105 arasında dalgalanır hale gelmiş. Gelişmiş ülkeler ürünlerine göre Türk tüketicisinin reel satın alma gücü yüzde 25-35 arasında bir değer kaybına uğramış. Gelişmekte olan ülkeler ürünlerine göre ise, TÜFE bazlı TL’nin reel değeri 2007 yılında 80 -100 arası dalgalanırken 2017 yılında 58-62 arası dalgalanır hale gelmiş. Buradan da kabaca Türk tüketicisinin gelişmekte olan ülke ürünlerine göre reel satın alma gücü yüzde 32-38 arasında değer kaybına uğramış.”
İktisat teorisinde dış ticaret modelleri iki farklı yöntemle kurulur: Arz yanlı ve talep yanlı modeller. Derslerde daha çok üstünde durulan ve öğrenciye yoğunlukla öğretilen Arz yanlı modellerdir. Bu modeller özünde, dış ticareti ülkelerin ve sektörlerin toplam üretim hacmi ve/veya birim üretim maliyetlerindeki farklılıklarından kaynaklandığı durumu analiz etmeyi amaçlarlar. Haliyle, ağırlıklı yoğunlaştıkları olgu, ülke ve sektörlerin ihracat potansiyelleridir. Talep yanlı modeller ise derslerde, bazen çok yüzeysel olarak geçilen ve çoğu zaman da hiç bahsedilmeyen modellerdir. Burada ise temel olarak dış ticaretin milletlerin tüketim kültürü ve toplumsal tercihlerindeki ve ülkeler arasındaki gelir farklılıkları üzerinden açıklanması amaçlanır. Bu ikinci tip modellerde ana vurgu ülkelerin ithalat tercih ve potansiyelleridir. TÜFE bazlı reel efektif döviz kuru endeksleri işte farklı ülke vatandaşlarının tüketim davranışları arasındaki farkları görmede önemli bir ipucu vermektedir.
Üretim yapılarındaki farkları göz ardı edersek, TÜFE bazlı reel efektif döviz kuru endekslerine göre 2007 ile 2018 arasında ortalama Türk vatandaşının yabancı malları reel satın alma gücü düşmektedir. Ancak ülke gruplarına göre baktığımızda, gelişmiş ülke ürünlerine karşı Türk tüketicisinin reel satın alma gücü gelişmekte olan ülke ürünlerine göre çok daha yavaş düşmektedir. Yani, gelişmiş ülke ürünlerine göre gelişmekte olan ülke ürünleri çok daha hızlı pahalanmaktadır. Bunun tersi olarak, Türk ürünleri gelişmekte olan ülkelerde gelişmiş ülkelere nispetle çok daha hızlı bir şekilde ucuzlamaktadır. Kısaca sonuçlandıralım: Türkiye gelişmekte olan ülkelerde daha fazla alıcıya ve daha fazla ihracat gelirine sahip olabilir. Öte yandan, Türk tüketicisinin gelişmiş ülke ürünlerinde diğerlerine göre ithalat avantajı bulunmaktadır. Bu durumda nasıl bir dış ticaret politikası, milli serveti ve ülke refahını arttırır? Türkiye’nin ağırlıklı olarak ithalatını gelişmiş ülkelerden yapıp, ihracatını ise gelişmekte olan ülkelere yapması gerekir. Reel efektif döviz kurundaki bu trend, ağırlıklı olarak enflasyon oranlarındaki farklardan kaynaklanmaktadır.
Bugün Türkiye’de ithalatımız ağırlıklı olarak gelişmekte olan ülkelerden yapılırken, ihracatımız ise ağırlıklı olarak gelişmiş ülkelere yapılmaktadır. Bu şu anlama gelmektedir: Nispeten sağladığı faydaya göre çok daha ucuz olan gelişmiş ülke ürünlerini satın almak varken nispeten daha pahalı olan gelişmekte olan ülkelerin ürünlerini satın alıyoruz. İşgücü maliyetlerindeki farkları da analize dahil edersek, Avrupa’ya mal satarken aynı zamanda daha düşük maliyetle üretilmiş olan Çin ve Hindistan mallarıyla rekabet etmek zorunda kalıyoruz. Halbuki Çin ve Hindistan’dan mal alacağımıza onlara mal satmayı hiç düşünmüyoruz. O halde dış ticaret politikamızı nasıl değiştirmeliyiz?
1. Çin, Hindistan, İran ve Rusya’ya daha çok ihracat yapmalı ve Avrupa ve Japonya’dan da daha fazla ithalat yapmalıyız. Buna göre karşılıklı dış ticaret anlaşmalarının ivedilikle imzalanması gerekir.
2. Mevcut kur farklarından istifade etmek istiyorsak, o zaman, milli paralarla ticarete dönmemiz gerekir. Çünkü gelişmekte olan ülkelerle yaptığımız ticaretin neredeyse tamamı Dolar cinsindendir. İş böyle olunca, reel efektif döviz kurunun gösterdiği avantajdan istifade edemiyoruz.
3. Gümrük Birliği’nin güncellenmesi burada çok büyük ehemmiyet içermektedir. Çünkü mevcut haliyle Gümrük Birliği bizim gelişmekte olan ülkelerle ticaretimizi sınırlayan, yavaşlatan ve maliyetini arttıran bir mahiyet arz etmektedir. Daha sağlıklı bir dış ticaret yapısına kavuşmamız için Gümrük Birliği anlaşmasının da güncellenmesi gerekir.
Bütün bunlar Türkiye’nin bu büyük tarih dönemecinde dış ticaret politikasının ülke çıkarları yönünde değiştirilmesi için gerekli olan uygulama önerileridir. Bu olayın bir de makro iktisadi boyutu vardır. Onu da Pazartesi inceleyelim.
Hepinize hayırlı Cumalar…
BÜYÜME VERİLERİ, FAİZ ORANLARI VE KUR REJİMİ
YAYINLAMA: 01 Nisan 2018 - 23:35
Türkiye 2017 yılını yüzde 7,4 büyüme oranı ile tamamladı. Bu ilk bakışta güzel bir sonuçtur. 2014 yılından bu yana her türlü olağan dışı şartın üst üste geldiği, takiben 15 Temmuz’dan bu yana açıkça ABD Emperyalizminin hedef tahtasına oturtulmuş, şu anda da sınır ötesi sıcak çatışma ortamı içinde bir ülke Türkiye. Etrafı da eşkıya terörü, iç savaş, radikal dinci kalkışmalar ve iktisadi krizden mustarip komşularla çevrilmiş durumda. Bu şartlarda, toplam harcamalarda yüksek büyüme tutturabilmek büyük başarı. Bu büyüme, küresel finans dünyasında yaratılmak istenen olumsuz algı ortamını da bozacaktır. Yani, büyümenin fiziği çok iyidir. Pekiyi, acaba kimyası nasıl? İşte burada biraz farklı bir durum var. Nasıl mı? Anlatayım.
Milli gelir serileri hazırlanırken hesaplanan veriler aslında denge (olması gereken) milli gelir değerleri değil ama toplam harcama değerleridir. Makro iktisat teorisinde, milli gelirin toplam harcamalara eşitlendiği yer denge milli gelirini gösterir. Eğer toplam harcamalar milli gelirden büyükse, o ülkede talep edilen ürün miktarı arz edilen ürün miktarından büyüktür. Doğal olarak firmalar depolardaki envanterlerini de satışa sunarlar. Depolar boşaldığı için envanter yatırımı da negatif olur. Tersi durumda firmalar üretim fazlasına sahip olacağı için satılamayan fazla ürünler depoya kaldırılır. Depolarda envanter arttığı için envanter yatırımı pozitif olur. Ancak ve ancak envanter yatırımları sıfır olduğunda milli gelir ile toplam harcamalar birbirine eşit olur. Yani, ez cümle bu övündüğümüz ve sevindiğimiz büyüme oranları ülkenin üretim kapasitesindeki artışı değil ama vatandaşlar, firmalar ve devletin mal ve hizmetlere yaptığı harcamaların artışını göstermektedir.
“Hocam, eğer ülkenin geliri artmazsa harcamalar nasıl artar? Harcama artıyorsa gelir de artıyor denemez mi?”. Bu sorunu cevabını bir bireyi örnek vererek izah edeyim. Meselâ, benim ayda 5 bin TL gelirim olsun. Elimde de 10 bin TL. limitli bir kredi kartım olsun. Ben bir ayda en fazla ne kadar harcama yapabilirim? 15 bin TL. Yani gelirimin üç katı kadar bir harcama gücüm var demektir. Tabii böyle bir şey yaparsam iflas etmiş olurum. Ancak, örneğin 8 bin TL harcasam ve bir ay sonra kredi kartımın minimum bedelini ödesem (3 binin üçte biri bin TL) o zaman bir ay sonra harcanabilir gelirim 4 bin TL’ye düşer ve 2 bin TL borcuma da faiz işlemeye başlar. Yani aslında borçlanarak harcamak bugün daha fazla harcamak için yarın daha düşük gelire razı olmak anlamına gelir. Başka bir alternatif de şudur: Atadan deden kalma birikimlerinizi satar ve yersiniz. Bu durumda bugünkü harcamanız artar, ama servetiniz azalır.
Ülkelerin de durumu buna benzer: Her ülke dış borç kanalıyla gelirinden fazla harcayabilir. Bugün toplam harcamalar artarken aynı zamanda borç stoku da artar, yani gelecekte harcama gücünüzde bir azalmayı göze alırısınız. İkinci olarak geçmişten gelen sanayi tesisi, toprak, altın rezervi ve benzeri milli serveti satar ve yersiniz. Bu bir dönem harcamalarınızı artırır ama milli servette kalıcı bir azalma olur. Ülkeler için, bireylerin yapamayacağı üçüncü bir alternatif daha vardır: Banknot matbaası. Merkez Bankası elini korkak alıştırmaz ve karşılıksız para basar. Sonuç, bugün harcama artışı ve yarın yüksek enflasyondur.
Acaba, milli geliri üretim kapasitesini yükselterek artırabilir miyiz? Elbette… Bunun da toplam harcama bileşenleri arasında iki göstergesi vardır: Yatırım ve İhracat… Eğer yatırım bileşenlerinden makine ve teçhizat yatırımlarında hızlı bir büyüme varsa, bu, üretim kapasitesinin arttığı, buna bağlı olarak gelirin ve harcamaların da artacağı anlamına gelir. Ancak büyüme tüketim harcamaları, kamu harcamaları veya inşaat yatırımına dayanmaktaysa, o zaman, üretim kapasiteniz artmadan harcamalarınız artıyor demektir. Bu da yukarıda bahsettiğim sorunları doğurur. İhracatın büyümenin motoru haline gelmesi ise şu anlama gelir: İçerde vatandaşların tüketim harcamaları kısılmış, üretilen ürün fazlası da dışarıya satılmıştır. Bu durumda cari fazla vererek büyürsünüz, altın ve döviz rezerviniz artar ve dış borç stokunuz azalır. Asya’nın kalkınmasının arkasındaki sır da buradadır.
Açıklanan verilerde, üçüncü çeyrek verilerine göre makine teçhizat yatırımındaki artış durma düzeyine gelmiştir. Toplam büyümeye katkıda yatırım, tüketim ve kamu harcamalarının ardından üçüncü sırada gelmekte, buna mukabil, yatırımın kahir ekseriyete inşaat yatırımı olduğu da görünmektedir. İhracat rakamlarına baktığımızda ise ithalat ihracattan daha fazla artmıştır. Yani vatandaşın tüketim harcamaları kısılmamış, dışarıya sattığımızdan daha fazla dışarıdan mal almışız. Bu ise dış borç stokunda artış anlamına gelir. Bu iki göstergeye göre, elde edilen yüksek büyüme, büyümenin finansmanına göre, dış borç artışı, milli servet artışı veya enflasyon anlamına gelecektir. İşte büyümenin kimyası bu yüzden sıkıntılıdır. Pekiyi, o zaman ne yapalım?
“YÜKSEK FAİZ DÜŞÜK KUR” REJİMİNDEN “DÜŞÜK FAİZ YÜKSEK KUR” REJİMİNE GEÇELİM
Hem yatırımları hem de ihracatı artırmanın kısa vadeli reçetesi faiz-kur rejiminde yazılıdır. Türkiye’ye biçilen en önemli vesayet unsuru “yüksek faiz –düşük kur” rejimidir. 1989’dan beri, yüksek faizle dışarıdan borçlanarak harcamalarını finanse eden, bu yüzden düşük kur ile yurt dışında rekabet gücü azalan, üretici unsurları her geçen gün kan kaybederken, tarımından sanayisine her alanda Alman-Japon-İsrail sermayesinin hakim olduğu bir ekonomik yapı kurulmuştur. Yüksek faiz düşük kur rejiminde kazananlar şunlardır: Dışarıdan fon getiren küresel finans firmaları, Türkiye’deki bankalar, ithalatçılar, emlak zenginleri, yabancı para ile borçlananlar, yabancı firmaların içerideki taşeronları ve yabancı firmalar. Kaybedenler ise, içeride doğrudan yatırım yapmak isteyen yabancı sermaye, tarım ve küçük ölçekli imalat sanayi üreticileri, ihracatçılar, TL ile borçlananlar ve turizm sektörü. Eğer düşük faiz yüksek kur rejimine girersek, o zaman, kaybedenler kazananlarla yer değiştirecektir. Hangisini tercih edeceğiz? Bu birinci noktadır.
İkinci noktada ise, yüksek faiz düşük kur modeli içeride sahte bir refah yaratıp ihracatı ve yatırımı köreltmektedir. Uzun vadede sonucu bağımsızlık kaybına bile yol açabilir. Koca Osmanlı bu yolla çöktü. Eğer düşük faiz yüksek kur rejimini uygularsak hem yatırım hem de ihracat artar. Bedeli ise daha yüksek enflasyondur. Hangisini tercih edeceğiz?
Eğer tefecilerin, uluslararası sermayenin, ülkedeki bir avuç rantiyenin ve dövizle borçlananların kazanmasını istiyorsak böyle devam ederiz. Yok, ekonomik vesayeti kırmak istiyor ve üreticinin, ihracatçının ve TL ile borçlananların kazanmasını istiyorsa faizleri düşürmeliyiz. Benim tercihim bu yöndedir ve bedelinin de daha yüksek enflasyon olduğunu da biliyorum. Ne diyelim, kaz gelecek yerden tavuk esirgenmez…
"İMANSIZ İSLAM'LA" "İSLAM'SIZ İMAN" ARASINDA KALAN GENÇLER
YAYINLAMA: 05 Nisan 2018 - 23:20
Bizatihi ilahiyat camiasında bu tartışmalar öne çıkmakta. Bugün istedim ki, “Bu Deizm nedir?”, “Bizimle bir alakası var mıdır?”, “Çocuklara bu düşünce sistemi neden cazip geliyor?” gibi soruları cevaplayayım. Sonuçta da, bu işin ekonomi politiğini ele almaya çalışacağım.
DEİZM NEDİR?
Deizm Tanrı’nın varlığını, Evrenin yaratılmasının mutlak sebebi ve tek yaratıcısı olduğunu kabul eden ancak ilahî vahyi ve Tanrı’nın Evrene mucizeler yolu ile mutlak müdahalesini reddeden felsefî inanıştır. Deizm, ayrıca, dini bilginin kaynağı olarak ilahi vahyi reddeder ve evrenin mutlak ilkesi veya tek yaratıcının varlığının akıl ve doğanın gözlemlenmesi yolu ile bulunacağını iddia eder.
Deizm’e teveccüh ilk olarak Aydınlanma Çağı’nda özellikle İngiltere, Fransa, Almanya ve Amerika’daki entelektüeller arasında ortaya çıkmıştır. Doğal olarak, bu kişiler Hristiyan olarak yetiştirilmiş ve Tek Tanrı’ya inanan insanlar olmakla birlikte örgütlü dinle bağlarını koparmış ve Ortodoks öğretide yer alan Teslis, Kitab-ı Mukaddes’in yanılmazlığı ve mucize örneğinde olduğu gibi bazı olayların doğaüstü yorumlarını reddetmekteydi.
Deistler için insanoğlu Tanrıyı sadece akıl ve doğanın gözlemlenmesi yolu ile bulabilir, fakat vahiy veya mucize gibi doğaüstü gösterimlerle bulamaz. Mucizelere Deistler kuşkuyla yaklaşmadıkları zaman bile, en azından bu olguları temkinle karşılarlar. Deizm, Natüralizmle de ilişkilidir, çünkü hayatın ve Evrenin var oluşunu daha üstün bir gücün varlığına bağlar. Deistler için, aynı zamanda, Tanrı’ya inancın içinde bir ruhsal bileşen de bulunmaktadır; şöyle ki, bir çok deist meditasyon yapar ve Tanrı’ya sadece kendi belirlediği bir usulde dua eder.
Belki de Deist kavramının kayıtlı ilk kullanımı Fransız yazar Pierre Viret’nin Instruction Chrétienne en la doctrine de la foi et de l'Évangile (İman Doktrini ve İnciller Üzerine Hristiyan Öğretisi) adlı ve 1564 tarihli eserindedir. Bir Kalvenist olan Viret bu kavramı neo-logism (“yeni söz”cülük) olarak tanımlayıp Deizmi İtalyan sapkınlığının yeni bir çeşidi olduğunu ileri sürmüştü. Viret, bu eserinde “bir grup insanın Yahudiler ve Türkler (Müslümanları kastediyor, DMD) gibi ‘bir çeşit Tanrı’ya’ inandıklarını fakat İncil yazarlarının ve Havarilerin doktrinini efsane olarak gördüklerini” söyler. Ona göre Deistler Hristiyan reformunun insanlara tanıdığı düşünce ve yorum özgürlüğünü yanlış algılayarak sapkınlığa düşmüşlerdir.
Deist düşüncenin yapıcı önermeleri şunlardır:
· Tanrı vardır, tektir ve evreni yaratmıştır.
· Tanrı insana akletme kabiliyeti vermiştir.
Deist düşüncenin eleştirel yaklaşımı ise üç temel üzerinde yükselir:
· Tanrının vahyedilmiş sözüne dayandığını iddia eden kitaplara dayanan dinlerin reddi
· Dini dogma ve “demagojinin” reddi
· Dini gizemler, kehânetler ve mucizelere dair raporlar hakkında kuşkucu duruş.
HRİSTİYANLIK’TA VAHİY, MUCİZE VE KİTAB NE ANLAMA GELİR?
Görüldüğü üzere Deizm, aslında, Hristiyanlar arasında hakim Kilise doktrinine karşı bir tepki olarak doğmuştur. İlk reddettikleri aslında Teslis (Üçleme) inancıdır. İkinci olarak vahyi reddederler. Burada vahiyden kasıt aslında Kilise doktrinindeki vahiydir. Hristiyan teolojisine göre vahyin kendisi Hazret-i İsâ’dır. O Allah’ın sözü olarak Hz. Meryem’in rahmine indirilmiş ve (Hâşâ) Tanrı’nın oğlu ve (yine Hâşâ) bizzat Tanrı olarak insanlar arasında yaşamıştır. Yani İslâm’ın vahiy anlayışından farklı olarak Allah’ın sözü kitap olarak inmemiş fakat Hz. İsâ’nın şahsında cisimlenmiştir. Böyle olunca, Hz. İsâ’nın hayatını yazan İncil Yazarları ve Havâriler, İslâm’a göre sahabeler gibi değerlendirilmesi gerekirken Hristiyanlar tarafından peygamber sıfatına layık görülmektedirler. Aynı zamanda, Hz. İsa’dan yüzlerce yıl sonra bile Kilise’nin tanımladığı bazı kişiler Aziz ilan edilmiş ve onların da doğrudan Tanrı vahyine nail oldukları, Azizlerin yaşarken ve öldükten sonra da mucizeler gösterdiği söylenmiştir. Hatta kurumsal olarak Kilise’nin fermanları da bizatihi vahiyden kaynaklanmaktadır. İşte Deistler hakim ve ceberrut bir din adamı sınıfının kendi iktidar, itibar ve servetlerini arttırabilmek için aldıkları ve uyguladıkları kararların Tanrısallığını ve Kilise’nin kurumlaşmış menfaat şebekesinin kutsallığını reddetmektedirler. Herhalde bu konuda Müslümanlar da hem-fikirdir.
İSLAM İNANCINDA TEVHİD, VAHİY VE PEYGAMBERLİK KAVRAMLARI
İslam’da Allah tek ve mutlak yaratıcıdır. Evreni o yarattığı gibi, evrenin işleyiş yasaları, bu yasaların zaman ve mekâna göre değişimini sağlayan evrim ve hareket kanunları da dahil olmak üzere akıl ve gözlemle bulunabilecek bütün yasaların da koyucusudur. Buna Kur’an’da “Sünnetullah” (Allah’ın adeti veya yöntemi) adı verilir. İslam’da Allah adına söz söyleyebilecek, haram veya helal belirleyecek, İnanca dair herhangi bir kural koyabilecek her hangi bir kişi veya kurum yoktur. Bu bağlamda, yine Kur’an’daki ifadeye göre “Ve lev şâallâhu mâ eşrekû, ve mâ cealnâke aleyhim hafîzâ, ve mâ ente aleyhim bi vekîl. / Allah dileseydi, şirke batmazlardı. Biz seni onlar üzerine bekçi yapmadık. Sen onlara vekil de değilsin. En’am 107)”. Ve yine Kur’an Peygamberi şu şekilde tanımlar: “İnnâ erselnâke bil hakkı beşîren ve nezîren, ve lâ tus’elu an ashâbil cahîm. / Şüphesiz biz seni bir müjdeci ve bir uyarıcı olarak, hak (Kur'an) ile gönderdik. Sen cehennemin halkından sorumlu tutulmayacaksın. (Bakara 119)” Yani Allah Peygamberi kendisinin insanlar üzerindeki vekili olarak değil, sadece bir uyarıcı (nezîr) ve müjdeleyici (beşîr) olarak göndermiştir. İslam inancında Allah’tan başka ilah / otorite olmadığı gibi, insanların içinde en yüksek mertebeye sahip olan peygamberler de sadece bir uyarıcı (nezîr) ve müjdeleyici (beşîr) olarak tanımlanmıştır. Öyle Kilise, Papa ve Ruhban sınıfı benzeri kişi ve kurumlar yoktur; bu zaten doğrudan şirktir.
O ZAMAN DEİZM NEDEN YAYILMAKTADIR?
Müslümanlar arasında Deizm’in yayılması için hiçbir gerekçe olamaz, çünkü Müslüman bir toplumda kutsallık içeren bir kişi, zümre veya kurum olamaz. Müslüman için ana kaynak Kur’an’dır ve farklı zaman ve toplumlarda Kur’an’ın farklı yorumları öne çıkabilmektedir. Bu yorumlar da kutsal değildir, Peygamber’in sadece bir uyarıcı (nezîr) ve müjdeleyici (beşîr) olduğunu söyleyen bir kitaba inanıyorsanız, Hoca’ların, Hacıların, Gavsların, Mürşitlerin, Müçtehitlerin ve benzerinin kutsal olduğuna inanmazsınız herhalde, öyle değil mi? Çünkü Kur’an ve Peygamberimizin Peygamberliği kıyamete kadar devam edecektir. Dinde, Kur’an ve Peygamber’den başka bir otorite de yoktur.
Yukarıdaki anlatılan toplum bir Müslüman toplumunun nasıl olması gerektiğini göstermektedir. Deizm’in de, aslında, din adı altında iktidar–itibar–servet birikimini sağlayan kurumlaşmış yapılara–yani şirke- karşı bir tepki olarak ortaya çıktığından bahsetmiştik ki, bu kurumların en güzel örneği muhtelif Hristiyan Kiliseleridir. O zaman Deizm’in Müslümanlar arasında yaygınlaşmasından endişe eden ilâhiyatçıların varlığı ve bu ilâhiyatçıların bu konuyu ciddi ciddi tartışması ne anlama gelmektedir? Hiç şüpheniz olmasın, Hristiyan Kilisesi benzeri cemaatlerin ve onların ipe sapa gelmez öğretilerinin yaygınlaştığı anlamına gelmektedir. Çok uzağa gitmeyin, en güzel örnek FETÖ’dür. Biraz okumuş, dünyada neler olduğundan az biraz haberdar olan her genç, bu grupların eylem ve söylemlerini görünce bırakın Deist olmayı doğrudan Ateist olurlar. Yine helal süt emmişler ki, Allah’a inancı korumaktadırlar. Özetlemek gerekirse gençler “İmansız İslam–çıkarcı, din tüccarı ve hurafeci topluluklar” ile “İslamsız İman–Deizm” arasında kalmışlardır.
“Yahu Hocam, ne önemi var ki? İsteyen istediği gibi inansın. Ne var bunda yani?”. Çok şey var. İslam Türk Milletinin milli kimliğinin en önemli unsurlarından birisidir. Bu unsur olmazsa, Türk Milletinin birliği de ortadan kalkar. Vatan bölünür, devlet yıkılır. Bu yüzden mesele milli güvenlik meselesidir. Bu konuyla ilgili devlet ne yapmalı sorusunu da pazartesiye bırakalım.
DİN HİZMETİ BİR KAMU HİZMETİDİR; ÖZELLEŞTİRİLEMEZ!
YAYINLAMA: 08 Nisan 2018 - 23:15
İlk yazım kamu üretimi üzerine idi. Kamu üretimi deyince sadece sanayi malı üretimi değil, hatta bundan daha önemli olarak, kamu hizmeti üretimi akla gelmelidir. Kamu mal veya hizmeti, bir toplumun tamamı için ortak fayda üreten mal veya hizmetlerdir. Pekiyi, din hizmeti kadar toplumsal fayda üreten mal veya hizmet var mıdır? Bana göre milli savunma, milli eğitim, adalet ve sağlık hizmetleri toplumun menfaati açısından daha fazla milli fayda sağlar. Bunlar dışında, din hizmetinden daha fazla milli fayda sağlayan bir hizmet sektörü, bana göre, yoktur. Zaten, bu saydığım hizmetler İslam dininin amir hükümleri açısından da öncelik sahibidir.
Din hizmeti deyince, hemen bazı çevrelerden itirazlar yükselmektedir. En temel itiraz “Efendim, laik bir devlette din hizmeti kamusal bir nitelikte olabilir mi?”, sorusunu sormaktadır. Her tür siyasi rejim laikliği kendi şartlarına göre yorumlarken, biz niye Fransız usulü bir laikliği kendimize şart koşalım? Bu abesle iştigaldir. Bu memleketin kahir ekseriyeti Ehl-i Sünnet ve’l Cemaat mezhebindendir. Bu mezhebe göre, dini meselelerde hüküm devlet tarafından verilir. Bu o kadar öyledir ki, zamanında Sünni ulemâ Hz. Hüseyin’in devlete isyan ettiği için katlinin vacib olduğuna hükmetmiştir. Yezid mel’unu neye göre karar aldı zannediyorsunuz? Hz. Hüseyin Efendimiz hakkında idam fermanı çıkarmıştı. İşte böyle bir geleneğe dayanan Ehl-i Sünnet hukukunda Sezar’ın kılıcı aynı zamanda Tanrı’nın kılıcıdır. Dolayısıyla, bir ruhban sınıfının hakimiyeti altında inim inim inleyen Katolik Fransa’da ihtilal ile ortaya çıkan Fransız usulü laiklik, dini hükümlerin bile en önce yönetici otoritenin denetim ve gözetiminde olduğu bir toplumda geçersiz olacaktır. Nitekim, Türkiye Cumhuriyeti kuruluşundan itibaren, dini, milli birliği sağlayan en önemli etkenlerden biri olarak görmüştür. Keza Osmanlı’nın uygulaması da böyledir. Bir molla, gavs, mürşid toplumu yoktur, aksine, devleti kim yönetiyorsa dinde son sözü de o söyler. Bu kaide, Harun-ür Reşid zamanında da, Fatih Sultan Mehmet Han zamanında da, Yavuz Sultan Selim Han zamanında da, Abdülhamid Han zamanında da ve Atatürk zamanında da böyledir. Bu İslam’ın ve tabiî ki Kur’an’ın ilkelerine, aynı zamanda Peygamber Efendimiz ve Dört Halife’nin uygulamalarına uyar mı, o ayrı meseledir. Ben Sünni gelenekte yer etmiş bir uygulamadan bahsediyorum ki, bu sosyolojik ve tarihsel bir realitedir. Kısaca özetlersek, Sünni gelenekte, dini hizmet devlet tarafından verilir, devletin dışında özel ellerde verilen bir din eğitimi, bâtıldır.
Atatürk, Türklerin son başbuğu ve son Türk Devleti’nin (ne kadar Osmanlı’nın devamı olsa da) kurucusudur. Atatürk neden Fransız usulü bir laiklik kurmadı da, dini hizmetleri ve din eğitimini genel devlet politikasının bir unsuru olarak belirledi? Neden Diyanet İşleri Başkanlığı’nı kurdu, Kur’an’ın ilk Türkçe meal ve tercümesini yayınlattı, neden Kütüb-i Sitte’nin Türkçeye tercümesini yaptırdı? Fransız usulü laik bir devlette bunlar yapılabilir mi? Maalesef, bizde dine karşı alerji sahibi bir grup aydınlatılmış (ve bunlarla eş-anlı olarak bir kısım su katılmamış yobaz), Atatürk’ün dine yaptığı bu hizmetleri dikkate almaz, hatta unutturmaya çalışır. Atatürk’ü bir ateist olarak, kurduğu devleti de (Devletimizi!) Türk Milleti’nin inancına düşman bir devlet olarak görürler. Halbuki, Atatürk’ün ilke ve inkılaplarında dine (Kur’an ve Sünnetteki dine) düşmanlık yoktur, ancak kerameti kendinden menkul tarikat ve cemaatlere karşı çok sert bir tavır vardır. Bu sizi şaşırtmasın! Sonuçta, Ehl-i Sünnet geleneğinden olduğu tartışmasız bir insan olan Şeyh-ül İslam Ebu’s-Suud Efendi de, başta Yunus Emre olmak üzere, onlarca tarikat ve cemaat mensubunu din dışı ilan etmişti. Bu görüşleri ben onaylıyorum anlamına gelmesin, sadece tarihi realite bu yöndedir.
Bugün, cuma günü bahsettiğim İmansız İslam–hurafeci, çıkarcı ve din tüccarı topluluklar- ile İslamsız İman–Deizm- arasında gençlerimiz kalıyorsa, İslam ahkamından, ahlaki ilkelerinden, emr-i bi’l ma’rûf nehy-i ani’l münker’den (iyiliklerin emredilmesi ve kötülüklerden sakınılması) nasibini almamış, Kapitalizmin çarkında para, iktidar ve itibar elde etme için din ticareti yapan toplulukların büyük payı vardır. Bu toplulukların Kur’an eğitiminden hastane sahipliğine, anaokullarından özel güvenlik şirketlerine yayılan büyük bir menfaat şebekesine hükmettiği herkesin malumudur. Bunların çok sıkı bir devlet denetimi ve gözetimine alınması zorunludur. Bunun en önemli sebebi, din hizmetinin bir kamu hizmeti olması ve bu hizmetin –sadece ve sadece- devlet tarafından verilmesi gerekliliğidir. Devlet, bu sorumluluğunu ifa etmeyince, meydan, casus mu, eşkıya mı, şarlatan mı olduğu bilinmeyen Beberûhilere kalmaktadır. Sayın Cumhurbaşkanı’nın “İslam’ın hükümlerinin güncellenmesi” ile 21’inci asır bilişim toplumunda ortaya çıkan sorunlara içtihat yapılarak yeni fetvalar verilmesini kastettiği çok açıkken, bu gruplar –başta FETÖ’cü olup olmadığı meçhul Amsterdam ikametli bir zat olmak üzere- Sayın Cumhurbaşkanı’na hayasızca saldırıp “haddini bildirmek” cüretini göstermişlerdir. Bu grupların çıkar ve menfaat çarkları tehlike altına girince “önce Vatan, önce Millet veya önce Devlet” demeyip önce kendi menfaatlerini düşündükleri çok açıktır. Bu grupların en mütekâmil örneği de FETÖ’dür.
Devlet nerede hata yaptı ve bu hatayı nasıl düzeltebilir? Cumhuriyet kurulduğunda tarikat ve cemaatler resmen lağvedildi. Ancak fiilen bu gruplar yer altında faaliyetlerine devam ettiler. Devletin gözetim ve denetimi dışında, babadan oğula veya kayınpederden damada liderliğin geçtiği, din hizmeti isteyen toplulukların –başta Kur’an öğretimi olmak üzere- bu talebini karşılarken aynı zamanda kendilerinin sömürecekleri birer mürit kitlesine sahip oldukları, tasavvuf eğitimi gibi tamamen kişiye özel bir gelişim yolunu değil de paravan vakıflar altında hemen hemen her sektörde sermaye birikimine giriştikleri ve siyasi partiler için birer oy deposu olan müritlerini kullanarak bu partilerle siyasi pazarlığa girdikleri bir ortam oluştu. Bu yapıların toplum içinde bu kadar kök salmasının birinci sebebi, doğru düzgün bir din eğitiminin isteyenlere devlet tarafından verilmemesidir. İkinci sebep bu yapıların hiçbir kayıt altına alınmaması, yani ne kadar para ve sermayeye hükmettiklerinin ve müritlerinin kim olduğunun resmi kayıtlarda bilinmemesidir. Osmanlı’nın son döneminde uygulanan Meclis-i Meşayih kurumu benzeri bir yapı da yoktur. Bu toplulukların lider kadrolarının bu makama neye göre geldikleri de bilinmemektedir. Çoğu şeyh ya oğluna ya da damadına postu bırakmaktadır. Yani seyr-i sülûkta yol almak ve insan-ı kâmil olmak için Allah rızasından önce, herhalde Hocaefendi’ye damat olmak gereklidir. Ne güzel İstanbul be!
Devlet ne yapmalı? Birinci olarak Diyanet ve Milli Eğitim Bakanlığı dışında hiçbir kurumun Kur’an Kursu, öğrenci yurdu, dershane ve benzeri kurumlara sahip olmaması sağlanmalıdır. Genelde her türlü eğitimin özelde de din eğitiminin bu gibi toplulukların elinden alınması ve dini eğitimin kamulaştırılması gerekmektedir. İkincisi, bu yapıların mensuplarının tespit edilip resmi kayda alınması, doğrudan ve dolaylı olarak sahip oldukları bütün menkul ve gayr-ı menkullerin belirlenip bütün ticari işlemlerinin takip edilmesi, tasavvuf eğitimi dışında bu yapılara her türlü iş kolundan el çektirilmesi gerekmektedir. Üçüncü olarak, bütün cemaat liderlerinin Diyanet İşleri Başkanlığı’nın denetim ve gözetimine alınması temin edilmeli, Ehl-i Sünnet akaidine uygun bir eğitimden geçmeleri planlanmalı ve yeterliliklerini yine Diyanet’in denetimindeki sınavlarla kanıtlamaları sağlanmalıdır. Yoksa biz daha çok yanmaz kefenler, cennete götüren terlikler ve Allah korusun 15 Temmuzlarla karşılaşırız. Çocuklarımız da Deist veya Ateist olurlar, sonra dizimizi döveriz.
KUR BALONU!
YAYINLAMA: 12 Nisan 2018 - 23:25
Bu tahminler reel efektif döviz kurunda benim bulduğum ortalama 25 aylık döngülere ve yine reel efektif döviz kurundaki uzun dönem trende bağlı teknik analiz sonuçları idi. Bugün daha kapsamlı bir analizin sonuçlarını bildireceğim; akabinde kurda oluşan balonun sebeplerini açıklayacağım
DÖVİZ KURU, ENFLASYON VE BÜYÜME TAHMİNLERİM
Türkiye 2018 yılında hiç cari açık vermezse kurlar nereye gider? İlkönce bu soruya cevap verelim. 2018 yılı için yurt içi TÜFE enflasyonunun yüzde 14 – yüzde 16 bandında gerçekleşeceğini tahmin ediyorum ki, bu ortalama yüzde 15 eder. ABD enflasyonunu da bol keseden bir tahminle yüzde 2 olarak öngörüyorum. Bu durumda Türkiye’de, 2018 yılı tamamında hiç cari açık vermesek bile 2018 sonu Dolar kurunun 4,28 TL (artı / eksi 4 Kuruş) olması gerekir. Dikkat edin, bu yıl sonu değeridir. Avro kuru ise 2018 yılı sonunda çapraz kurun 1,20 olacağını öngördüğüm için 5,14 (artı / eksi 6 Kuruş) olması gerekir. Ancak biliyoruz ki Türkiye’nin ciddi bir cari açığı vardır. Bunun etkisini de dahil ettiğimizde aşağıdaki kur tahminlerini elde ediyoruz:
2018 Haziran Sonu İçin
DOLAR = 4,11 TL (+/- 3 Kr) ve AVRO = 5,05 TL (+/- 5 Kr)
2018 Aralık Sonu İçin
DOLAR = 4,44 TL (+/- 6 Kr); AVRO = 5,33 (+/- 7 Kr); Büyüme Oranı = Yüzde 7-8 ve Enflasyon Oranı Yüzde 14-16
Pekiyi, Dolar ve Avro’nun bugünkü denge değeri ne kadardır? Dolar’ın 3,97 TL ve Avro’nun da 4,88 TL olması gerekir. Bu satırların yazıldığı anda (12 Nisan 11:30) Dolar 4,14 TL ve Avro da 5,12 TL idi. Yani Dolar’da 17 Kuruşluk ve Avro’da da 24 kuruşluk fazla bulunmaktaydı. Finansal İktisat yazınında bu durumun adı Varlık Balonu’dur.
VARLIK FİYATLARINDA BALONLAR
İktisat yazınında emtia ve menkul kıymet fiyatlarının kısa bir sürede “gerçek değerlerinin” çok üstüne çıkması ve daha sonra aniden düşerek “gerçek değerine” döndüğü durumlar varlık balonu veya fiyat köpüğü olarak adlandırılır. Görünürde, ilgili menkul kıymetin arz ve talebinin temel bileşenlerinde şiddetli bir değişimin olmadığı bu durumlarda, fiyatların bahsedildiği şekilde hareketi spekülâtif etkenlerle açıklanır. Pekiyi nedir bu spekülâtif etkenler?
Genelde menkul kıymetler ve çoğu zaman da emtialar, ucuzdan alınıp pahalıya satılmak ve aradaki marjdan kâr elde etmek amacıyla talep edilir. Bu işleme spekülasyon adı verilir. Yani, bu varlıkların kullanım değeri için değil ama gelecekte daha fazla fiyat edeceği tahmin edildiği için alınması veya daha düşük fiyat edeceği tahmin edildiği için satılması söz konusudur. İnsanlar geleceği bilemezler, sadece tahmin ederler. Tahminlerin de her zaman tuttuğu görülmemiştir. Bu yüzden, herhangi bir varlık piyasasında, ağırlıklı olarak bu tarz spekülâtif işlemler yapılıyorsa, o takdirde, yatırımcıların geleceğe yönelik tahminlerini belirleyen psikolojik etkenler fiyatları belirlemektedir.
Bu tür varlık balonlarının oluşmasında çeşitli etkenler bulunmaktadır. Teoride en çok atıf yapılan yatırımcıların rasyonel olmaması ve tabiri caizse “bir koyup üç alma” arzusudur. Yani yatırımcılar, ideal bir portföyde olması gerektiği gibi riski en aza indirecek kararlar alacaklarına “kısa yoldan köşe dönmek için” aşırı riskli kararlar alırlar. Bu durumda oluşan balonların bireysel yatırım hatalarından kaynaklandığı ve sistemde bir arızanın bulunmadığı iddia edilir. Ancak literatürde irrasyonel davranışı doğrulayacak bir kanıt bulunamamıştır. İkinci olarak, yatırımcıların bireysel kararlarla değil sürü psikolojisine uyarak karar verdiği savunulur. Yani bireyler bireysel faydalarının piyasanın genel hareketine uymakla en yüksek düzeye çıkacağı kanısındadırlar. Nitekim, bugün yatırımcıların kullandığı bilgisayar programları, yatırımcıları piyasayı takibe yönlendirmektedir. Piyasada herhangi bir balon oluştuğunda, yatırımcılar bu eğilimi arttıracak bir biçimde hareket etmektedirler. Bu davranışı doğrulayan kanıtlar bulunmuştur. Ancak, yatırımcıların “sürü psikolojisi” halinde karar vermeleri egemen iktisat anlayışına uymamaktadır. Eksik bilgi de, bahsedilen etkenlerden birisi olarak sunulabilir. Ancak bütün bu etkenlerin hiç biri balonun nasıl şişmeye başladığını açıklamamaktadır.
Balonu tetikleyen mekanizma için dört gerekçe sayılabilir: (i) faizlerde düşüş ve likidite artışı, (ii) devletin, özellikle, yatırımlardaki kayıpları güvence altına alması, (iii) piyasada tekel gücüne ve / veya iç bilgiye sahip aktörlerin yüklü alımlarla manipülatif işlem yapması ve (iv) beklenmedik şok haberler. İlki genişlemeci para politikası veya bankaların agresif kredi politikaları ile açıklanabilir. Böyle bir gelişme bütün varlık fiyatlarında arka arkaya artışa neden olabilir. İkincisi, özellikle MB’nın alacağı bazı tedbirlerin yatırımcıları aşırı riskli pozisyon almaya sevk etmesi ile açıklanabilir. Üçüncüsü, piyasa belirleme gücüne sahip büyük oyuncuların piyasayı yönlendirerek kâr etme amacı güden davranış şeklidir. Ve dördüncüsünü – özellikle dolar fiyatında – Çarşamba günü yaşadığımız bir örnek en güzel şekilde temsil etmektedir: Kasabanın Şerifi’nin Rusya’yı savaşla tehdidi.
Bütün bunlar ideal piyasalarda rastlanmayan anormallikleri gösterir. Ancak akademik çalışmalarda rastlanan olgular çok farklı bir noktaya bizi sevk etmektedir: Rasyonel bireylerin yer aldığı, tam bilgi altında çalışan ve hiçbir aksaklığını olmadığı piyasalarda da varlık balonları ortaya çıkmaktadır. O zaman sistemde bir sorun vardır.
Sistemdeki çarpıklığı nasıl açıklayabiliriz?
KRİZLERİN GERÇEK SEBEBİ KÜRESELLEŞME SÜRECİ VE KAPİTALİZMİN DOĞASIDIR...
YAYINLAMA: 19 Nisan 2018 - 23:35
Bugün kaldığımız yerden devam edeceğim. Ama öncelikle iki önemli siyasi kişiliği ölüm yıldönümleri dolayısıyla anacağım.
TURGUT ÖZAL VE DR. BAHAEDDİN ŞAKİR
17 Nisan 1993’te, yani bundan 25 yıl önce Cumhurbaşkanı Turgut Özal vefat etti. Öldüğünde cenazesine katılanlardan biri idim. Cenazesinde şu pankartlar vardı: “Sivil Cumhurbaşkanı… Dindar Cumhurbaşkanı… Demokrat Cumhurbaşkanı…” O zaman her yaptığını doğru kabul ederdim, ama zaman geçtikçe, özellikle iktisat öğrendikçe, Özal’ın bazı temel iktisat politikası hataları olduğunu da idrak ettim. Ama yine de… O benim için her zaman elinde kalem bize gülümseyen “ton ton amca” olarak kalacak. Allah rahmet eylesin.
17 Nisan 1922’de tarihinde, yani bundan 96 yıl önce, Berlin'de D. Bahaeddin Şakir ve Cemal Azmi Bey Ermeni eşkıyalar tarafından şehit edildi. Bu, Ermeni eşkıyaların ne ilk ne de son cinayetiydi. Dr. Bahaeddin Şakir önemli bir İttihatçı lideri, önde gelen bir Türk devrimcisi idi. Orta okul ve lise çağlarımda İttihatçılara çok kızardım. Bugün biraz daha insaflı bakıyorum. En azından yolun sonuna gelmiş bir imparatorluğu yeniden düze çıkarmak için yiğitçe, kelle koltukta savaştılar. Birçok hatalar da yaptılar, ama bu, onların vatanperverliğini inkâr etmemizi gerektirmez. Bugün öncelikle Dr. Bahaeddin Şakir ve Cemal Azmi Bey’i, Talat Paşa’yı, Enver Paşa’yı ve Ermeni eşkıyalar tarafından şehit edilen bütün devlet adamlarımız ve diplomatlarımızı rahmetle anıyorum. (Yahya Kemal için ayrı bir yazı yazacağım… DMD)
* * *
13 Nisan tarihli yazımda dövizde bir balonun oluştuğunu, bunun gerçek değeri yansıtmadığını, balonların genelde sistemin işlemesinden değil, sistemden kaynaklanmayan ve sistemde öngörülmeyen anormal durumlarda oluşacağı inancının hakim olduğunu ve yapılan bir takım araştırmalarda oyuncuların tam bilgi altında akılcı davranış içinde olsa bile balonların oluşabildiğine dair bulgular elde edildiğinden bahsetmiştim. Nitekim, 12 Nisan 2018 tarihi saat 11:30’da, Dolar 4,14 TL ve Avro da 5,12 TL idi. Bu satırların yazıldığı anda ise (18 Nisan 2018 23:15 itibarı ile) Dolar 4,01 TL ve Avro 4,96 TL idi. Şu anda balonun söndüğünü, Dolar’daki fazlanın 4 Krş. ve Avro’daki fazlanın da 8 Krş. olduğunu görüyoruz. Yani balonun müddeti 1 hafta bile sürmedi. Tabiî ki, bu küçük balon, bizim burada gözlerimizin önünde gerçekleşen bir olay olduğu için önem kazanmaktadır. Yoksa ciddiye alınacak kadar büyük bir dalga değildir. Ancak, hangi sebepten çıkıyor gözükürse gözüksün gerek varlık balonlarının gerekse daha geniş çaplı ekonomik krizlerin “beklenti hataları”, “yetersiz bilgi”, “irrasyonel davranış” ve benzeri içi boş söylemlerle açıklanması pek mümkün değildir. Bunu doğrulayan çalışmalara göre, bu içi boş kavramların fiyat balonlarını açıklayamadığı yönünde ampirik kanıtlar bulunmaktadır. Fiyat balonlarına yol açan esas sebep yapısaldır ve Kapitalist üretim sisteminin doğasına içkindir. Nasıl? Anlatmaya çalışayım…
Genelde deneysel iktisat çalışmalarında rastlanan sonuçlara göre, yatırımcıların ilgili menkul kıymet fiyatının gerçek değerini bildiği, herkesin piyasa hakkında eşit bilgiye sahip olduğu, fiyat sisteminin mükemmel bir etkinlikle işlediği deneysel piyasalarda bile fiyat balonlarının oluştuğunu göstermektedir. “Hocam nedir deneysel iktisat? Ekonomileri laboratuvara mı koyuyorlar?”, diye soruyorsanız, hemen cevaplayayım. İktisatçılardan, doktora öğrencilerinden ve piyasa simsarlarından bir grup oluşturuyorlar. Bu gruplar bazen yüz kişinin üstünde olabiliyor. Stresten uzak bir ortamda, birbirlerine bağlı bilgisayarlardan bir ağ ortamında, sanal bir piyasa oluşturuyorlar. Her deneğin elinde belli bir miktar başlangıç parası olduğu halde, deneklerin portföy oluşturmasını istiyorlar. Gayet steril bir ortamda işin ehli insanlar bile çok kısa zamanda teorinin bize söylediği ideal piyasa yerine, fiyatlarda balon oluşumuna katkıda bulunuyorlar. En son 2017 yılında Preston Teeter ve Jorgen Sandberg’in bir çalışması makale olarak yayınlandı, (Teeter, P. & J. Sandberg; (2017). "Cracking the enigma of asset bubbles with narratives". Strategic Organization. 15 (1); sayfa: 91–99.). Bir dizi buna benzer deney sonunda ulaştıkları netice şudur: Teknolojik değişimin olduğu inovasyon dönemleri, genişlemeci kredi politikaları, gevşek yasal düzenlemeler ve uluslararası yatırım ortamında rasyonel yatırımcılar eşit ve eksiksiz bilgi altında ve tam etkinlikle işleyen bir fiyat sisteminde bile fiyat balonları oluşturmaktadır. Yani para ve kredi genişlemesi dönemleri ile küreselleşme şartları balonların oluşmasının temel sebebidir.
2008 Kriziyle birlikte, küresel ölçekteki finans piyasalarında yapısal bazı aksaklıkların bulunduğu ortaya çıktı. Aynı zamanda, II. Dünya Savaşı sonrası ortaya çıkan uluslararası para sisteminin de bu krizlerin altyapısını oluşturduğunu söyleyebiliriz. Tabii, daha da temellere inersek, mevcut Kapitalist üretim sisteminin çarpıklığını ve finans piyasalarını açıklamayı amaçlayan Finansal İktisat Disiplininin de yetersizliğini bu sebeplere eklemek zorundayız. İsterseniz özetleyeyim:
1. Kapitalist üretim sistemi aşırı yatırıma eğilimlidir. Kapitalist üretim sistemi yaşamak için sürekli büyümek zorunda olan, sürekli büyümek için sürekli yatırım yapmak zorunda olan ve yatırım yaptıkça sermayenin getirisinin (kâr oranları) düşmek zorunda olduğu bir sistemdir. Bu ise, her şeyden önce sermaye veya servet birikimini hedefleyen bir insan tipine yol açmıştır. Halbuki, bütün finans literatüründe yatırımcı davranışı riske karşı duyarlılık içerirken, gerçekte bu yatırımcılar riski umursamayan bir davranış kalıbı içindedirler. Bunun sebebi ne akılsızlık ne de öngörüsüzlüktür: Esas etken, içinde bulundukları sınıfın dayattığı sınıfsal davranış kalıbıdır.
2. Portföy Teorisi yatırımcı davranışını yanlış yönlendirmektedir. Mevcut piyasalarda yatırımcılar riskten uzaklaşmak için portföylerinin getirisini piyasa getirisine eşitlemeye çalışırlar. Sharpe ve Lintner’in CAPM modeli ve Markowitz’in portföy modeli bunu va’z eder. Ancak ani bir şokla piyasa getirisi yükselir ve fiyatlar gerçek değerinden uzaklaşırsa, bütün piyasa, bu yeni trende uyum sağlamak için “sürü psikolojisi” ile yarışır. Bu ise teorik olarak çok doğru bir davranışken pratikte balonların oluşumunu hızlandırır. Finansal İktisat teorisinin güncellenmesi gerekir.
3. Muhasebe sistemi riskleri belirlemekte yetersiz kalmaktadır. 2008 Krizi’nde gördük ki, anlı şanlı derecelendirme firmaları en büyük batık firmaları bile iş işten geçtikten sonra tespit edebildiler. Bunun sebebi, mevcut muhasebe sisteminin türev enstrümanlar ve kaldıraçlı işlemlerden kaynaklanan riskleri bilanço ve gelir tablolarına yansıtamamasıdır. Belki yeni bir finansal risk tablosu oluşturulmalıdır. Yani, muhasebe sistemi mevcut yapısıyla riskleri halının altına süpürmektedir.
4. Fiyatlaması ve mahiyeti teorik olarak tanımlanmamış bir sürü türev enstrüman alınıp satılmaktadır. Yukarıdaki muhasebe probleminin ana sebeplerinden birisi türev enstrümanlardır. Geleneksel enstrümanlar dışında, her yıl yüzlerce yeni enstrüman icat edilmektedir. Bunun sebebi dijital teknoloji ve internetin sağladığı kolaylıklardır. Daha mahiyetini bilmediğiniz enstrümanın riskini nasıl ölçersiniz? Buyurun size robotlaşmanın yol açtığı ekstra bir risk unsuru…
5. ABD Dolarının dünya parası olması ve ABD’nin “küresel kalpazanlığı” bütün kötülüklerin anasıdır. Küresel emperyalist gücün parasının dünya parası olması, bu paranın Kasaba’nın Şerifi tarafından hiçbir karşılık olmadan kalpazanvari işlemlerle fütursuzca basılması, dünyada karşılığı olmayan milyarlarca dolarlık bir serseri para kütlesinin dolaşmasına yol açmıştır. Bu para, bir de, elden ele değil internet ortamında saniyeler içinde bütün küreyi deveran etmektedir. Bu ortamda bu krizler az bile…
6. Küreselleşme milli devletlerin para ve finans piyasalarında otoritesini zayıflatmıştır. Serseri para olunca ve bu para son sürat dünyayı dolaşabilince, milli hükümetlerin para ve döviz hareketlerini kontrol etmesi çok zorlaşmıştır.
Çözüm ne olmalı? İsmet Paşa’nın dediği gibi: ”Yeni bir dünya kurulur, biz de içinde yer alırız”. Pekiyi nasıl bir yeni dünya? Onu da Pazartesi anlatalım…
23 NİSAN, ABD'NİN TEHDİDİ, AMERİKAN MUHİPLERİ, ERKEN SEÇİM VE SONRASI...
YAYINLAMA: 22 Nisan 2018 - 23:25
Ama gündem bayağı birikti. Onun için, “yeni bir dünya düzeni” hakkındaki yazımı ileri bir tarihe erteleyerek, bugünkü yazımda bazı noktalar hakkındaki görüşlerimi özet halinde vereceğim.
23 NİSAN
Bütün okuyucularımın 23 Nisan Ulusal Egemenlik ve Çocuk Bayramını kutlarım. 23 Nisan orijinal haliyle “hakimiyet-i milliye” bayramıdır, çünkü bugün Gazi Meclis’imizin kuruluş günüdür. Bu Meclis Cumhuriyet kurulmadan önce işbaşı yapmış, Kurtuluş Savaşı’mızı yürütmüş, başkanını Başkomutan ve Mareşal yapmıştır. Herhalde, tarihçilerin de itiraz etmeyeceği bir şekilde Osmanlı Meclis-i Mebûsanı’nın devamıdır. Ancak Gazi Meclis’in Meclis-i Mebûsan’dan farkı milletin en yüksek temsil mercii ve iktidarın da dayanağı olmasıdır. Gazi Meclis olduğu müddetçe, “milletin hakimiyeti” de devam edecektir. Buradan Atatürk’ü ve arkadaşlarını rahmetle anıyorum.
ABD’NİN YAPTIRIM TEHDİDİ
Hafta içinde yazılı ve görsel medyada yayınlanan bir habere göre, ABD Senatosu Dış İlişkiler Komitesi'nde konuşan Dışişleri Bakan Yardımcısı Wess Mitchell, Türkiye ile Rusya arasında Suriye kriziyle bağlantılı olarak yapılan askeri anlaşmalardan endişe duyduklarını söyledi.
"Türkiye'nin Afrin'de Zeytin Dalı Harekatı'na başlamak için Rus ordusuyla yaptığı ve ABD'nin dahil edilmediği anlaşmalar çok ciddi endişe yaratıyor" diyen Mitchell, şu ifadeleri kullandı:
"Ankara, Suriye'de taktik hedeflere ulaşmak adına Moskova'ya stratejik tavizler verilmesinin risklerini hatırlamalı. Türkiye, ABD'yle olan yakın ilişkilere rağmen Rusya ve İran'la işbirliğini artırdı. Türkiye'nin Batı'yla stratejik ve siyasi birliğini koruması, ABD'nin ulusal çıkarlarına uygun olur.'' (Amcam, Rusya’yla yakınlaşan Türk hükümetlerinin göze aldığı riskleri -yani darbeleri- hatırlatıyor; üstüne üstlük Türk Hükümeti’nin ABD ulusal çıkarlarına uygun davranmasını dikte ediyor… DMD.)
Rusya'yla S-400 hava savunma sistemi anlaşması yapan Türkiye'ye, ABD'nin Düşmanlarına Yaptırımlarla Karşı Koyma Yasası'nın (CAATSA) 231. maddesi kapsamında yaptırım uygulanmasının gündemde olduğunu belirten Dışişleri Bakan Yardımcısı Mitchell, Ankara'nın F-35 programına katılımı açısından da sorun yaşanabileceğine dikkat çekti. (Türkiye alenen düşman ilan edip, “Silah vermeyiz, haa!” diyor. DMD)
ABD adı konmamış Üçüncü Dünya Savaşı’nı kaybetme aşamasına geldiğinde gittikçe daha hırçınlaşıyor. Bu süslü laflara kanmayın, kısaca şunu diyorlar: “Kıbrıs’ı verin, Suriye’den çıkın ve buraları PeKeKe’ye bırakın, Rusya ve İran’la ilişkinizi bitirin, Karadeniz’e NATO Üssü kurun ve İran’a karşı savaşmaya hazır olun. Yoksa sizi bitiririz.”
Ateş olsa cürmü kadar yer yakar… Ama Hükümeti esas etkileyecek olan bunlar değildir, iktidar partisinin içinde ve yöresinde deresinde olan “Amerikan Muhipleridir”.
AMERİKAN MUHİPLERİ
Kasabanın Şerifi ve hempaları Suriye’ye yalandan bir saldırıyla kendi iç kamuoylarına gösteri yaparken, bizde bazı gazeteci, politikacı ve aydınlatılmış arkadaşlar gaza geldiler. Tiyatro olsun olmasın, Ehl-i Salip bir komşu devlete saldırıyor ve bu arkadaşlar – hem de Müslüman duyarlılığı olan arkadaşlar bunlar haa, Deist değiller yani… - hemen yüksek perdeden sallamaya başlıyorlar. Bir tanesi “Afrin Bölgesi’nin” “devrimciler” için bir toplanma alanı olduğunu yazdı. Devrimci dedikleri El-Kaide’ci, IŞİD’li, El Nusra’cı eşkıyalar ve kılıç artıklarıdır. Bunların arkasında CIA’in bulunduğu çok nettir. Arkadaş diyor ki, Türk Ordusu bu eşkıyaların erketecisi olsun. Ne güzel be… Bir başkası hükümetin dış politikasının bir fiyasko olduğunu, Astana ve Soçi süreçlerinin hüsranla sonuçlandığını, bir an önce “Kak Mesut’un” arkadaşı mahlû’ (halledilmiş veya indirilmiş) Başbakan’ın politikasına dönüp ABD’nin yoluna girmemizi salık vermekte. Bunu da Sayın Cumhurbaşkanı’na yakın olduğunu ima ederek yazıyor. Arkadaş, adamlar Cumhurbaşkanı’nı öldürmek istediler, daha ötesi var mı? Neden bahsediyorsun sen? Utanmaz bir başkası da, üç gün önce bizdeki en selefi mevkutelerden birinde, casusbaşı terörist Fetullah’ın affedilmesi gerektiğini, tövbe edip İslami ilimlere hayatının kalanını vakfetmesi gerektiğini yazdı… Arkadaş, bunu yazan adamın –eğer aklî melekeleri yerindeyse - ne derece Müslüman olduğu tartışılıdır, vatansever olmadığı kesindir. Bu arkadaşlar “Müslümanımsı mevkutelerde” yazanlar… Bir de “solumsu” mevkuteler var ki, orada düzenli bir şekilde “halkların kardeşliği”, “özerklik sonucunda özgürlük kaldıracının sağlayacağı kazanımların paydaşları” ve benzeri laf salataları ile PeKeKe ile barışılmasını, mahlu’ bir Bakanımızın ifade ettiği gibi “Çözüm yapıyoruz! Bu bir sessiz devrimdir!” denmesini, Rojava’yı koruma altına almamızı savunmaktadırlar. Sonra bölücülükten içeri girince de vaveylayı koparmaktadırlar.
Bunların ortak yanı nedir: Hepsi de Amerikan Muhibbi / sevdalısıdır. Özellikle “Müslümanımsı mevkutelerde” yazanların iktidar partisi içinde ciddi bir izleyeni bulunmaktadır. Bu tür yaklaşımlar devletin birliği ve milletin güvenliği için tehdit içermektedir… Onlar yazsınlar, biz de yazmaya devam edeceğiz.
ERKEN SEÇİM
24 Haziran’da Türkiye erken seçime gidiyor. Y-CHP çok hazırlıksız yakalandı bu duruma, daha ne yapacaklarını bilmiyorlar… Hatta, yeni sistemin ne olduğunu dahi anlayabilmiş değiller. Hala koalisyonla Başbakanlığı almayı düşünüyor olabilirler!... Mevcut Genel Başkan parti içi siyasette, delege ayarlamada ne kadar mahir olduğunu gösterdi. Ancak seçimlerde bunun tam tersi bir durum vardır. Bu gidişle Y -CHP’yi yeni bir hüsran beklemektedir. Yine de oyları yüzde 25 civarı olur. İYİ Parti seçime en hazırlıklı muhalefet partisi gibi görünmektedir. Yanında SP de siyaset sahnemizde son dönemde sergilediği artistik performansla göz doldurmaktadır. Ancak, yapılan anketlerin ortalamasına göre her ikisinin birlikte yüzde 10 barajını geçmesi büyük başarı olacaktır. Bunların birlikte ikisi için tahminim de yüzde 9-11 arası bir oydur. HDP’nin alacağı oyun da yüzde 9-11 arası olacağı görülüyor. Bence seçimin en büyük sürprizi Vatan Partisi olacaktır. VP Y-CHP’den kayacak birkaç oyla birlikte yüzde 1’e ulaşabilir diye düşünüyorum. İttifak’a gelince, bence Cumhurbaşkanlığı’nı ilk turda ya kılpayı alacaktır, ya da kılpayı kaybedecektir. Bir mucize olmazsa ikinci turda Y-CHP adayıyla baş başa kalan Sayın Erdoğan yüzde 65 civarında oy kazanır. Eğer ikinci turda Meral Hanım’la karşılaşırsa o zaman sonuç ortadadır, her ikisi de kazanabilir. Ama Meral Hanım’ın ikinci olabilmesi için Y-CHP’nin oylarının yarısını alması lazımdır ki, bu da imkânsızdır. Ben ilk turda Sayın Erdoğan’ın seçimleri almasını en akla yakın sonuç olduğunu düşünüyorum. Hayırlı olsun…
SEÇİM SONRASI
Seçim sonrası ne olacak… Herkes sıkı önlemlere (zamlar, vergi artışları, hatta ciddi bir devalüasyon) hazır olsun. Çünkü, Türkiye ciddi bir jeo-politik mücadele dönemine girecek. Bunun için güçlü bir ekonomiye ihtiyaç var. Kim iktidara gelirse gelsin, hepimiz acı ilaç içeceğiz. Bu konuda 2 ay içinde daha çok yazı yazacağım.
MERKEZ BANKASI EYYAMCILIK MI YAPTI?
YAYINLAMA: 26 Nisan 2018 - 23:15
Merkez Bankası Para Politikası Kurulu (PPK), geç likidite penceresi (GLP) faiz oranını 0.75 baz puan artışla yüzde 13,5'e yükseltirken, yüzde 8,0 olan politika faizini değiştirmedi. Merkez Bankası'ndan yapılan açıklama şöyle oldu:
“1. Marjinal fonlama oranı yüzde 9.25, Merkez Bankası borçlanma faiz oranı yüzde 7.25 düzeyinde sabit tutuldu.
2. Politika faizi olan bir hafta vadeli repo ihale faiz oranı yüzde 8.0 düzeyinde sabit tutuldu.
3. Geç Likidite Penceresi faiz oranları: Geç Likidite Penceresi uygulaması çerçevesinde, Bankalar arası Para Piyasası’nda saat 16.00–17.00 arası gecelik vadede uygulanan Merkez Bankası borçlanma faiz oranı yüzde 0 düzeyinde sabit tutulurken, borç verme faiz oranı yüzde 12,75’ten yüzde 13,5’e yükseltildi.”
Merkez Bankası'nın faiz kararı öncesi 4,03 TL’yi gören dolar 4,10 TL’nin üzerine çıkarken, 4,92 liraya kadar gerileyen Avro da 5 TL’nin üzerini gördü. Şu satırların yazıldığı anda (Perşembe saat 11:30) Dolar 4,08 TL. ve Avro da 4,97 TL da idi.
Her şeyden önce önemli bir hatayı ele almalıyız: Bizde bütün yorumcular Merkez Bankası’nın kararını döviz kurlarındaki hareketlere göre yorumlamaktadırlar. Halbuki dalgalı kur sisteminde Merkez Bankası’nın bir döviz politikası olmaz. Bunun ötesinde, Türkiye gibi bütün kurumları ile dünya ekonomisine entegre olmuş, sermaye hareketlerine açık bir kambiyo rejimine sahip ülkelerde Merkez Bankaları döviz kurlarını emir komuta ile belirleyemez. Hal böyle iken bütün ekonomi yorumcularının dolar üstünden Merkez Bankası’nın politikasını değerlendirmesi düşündürücüdür. Gerçi Merkez Bankası da ne yaptığını bilmiyor ya, neyse…
Merkez Bankası’nın açıkladığı faiz oranları bankalar arası para piyasasında Merkez bankasının belirlediği faiz koridorunu oluşturan faiz oranlarıdır. Bankalar arası para piyasası, bankaların kendi arasında günlük veya haftalık TL. borçlandıkları piyasadır. Bu piyasada diğer bankalar gibi Merkez Bankası da alım satım yapar. Merkez Bankası, diğer bankalardan farklı olarak, ihtiyacını karşılamak için değil fakat piyasayı yönlendirmek, bankacılık sektöründe kısa vadeli likidite / nakit krizlerine engel olmak veya parasal tabanı düzenlemek için müdahale eder.
Merkez Bankası mevcut sistemde faizler için bir tavan ve taban oran belirlemektedir. Yani, bankaların kendi aralarındaki günlük borçlanma piyasasında faizlerin bu taban ve tavan değer arasında kalmasını amaçlıyor. Marjinal fonlama oranı Merkez Bankası’nın bankalar arası para piyasasında borç verme faizidir. Bu faiz piyasada oluşabilecek faizler için bir tavan teşkil eder. Eğer bankalar arası para piyasasında rezerv talebi aşırı artarsa – ki, bu durumda bankacılık sisteminde bir nakit sıkıntısı olduğu anlamına gelir – bu piyasadaki faizlerin geleceği maksimum düzey marjinal fonlama oranıdır. Böyle bir nakit krizi durumunda, ihtiyaç içindeki bankalar daha yüksek faizden diğer bankalardan borçlanacağına, bu faiz oranından Merkez Bankası’ndan borçlanırlar. Ancak bankaların nakit sıkıntısının giderilmesinin maliyeti, Merkez Bankası’ndan aktarılan bu nakit para ile parasal tabanın ve katlanarak para arzının artmasıdır. Merkez Bankası marjinal fonlama oranı yüzde 9,25’te tutmaya devam etmiştir.
Öte yandan, Merkez Bankası borçlanma faiz oranı faiz koridorunun taban değeridir. Bankalar arası para piyasasında rezerv talebi çok düşerse, piyasada gecelik faiz oranları da çok düşer. Bu durumda, piyasa faizleri çok düştüğü için nakit fazlası olan bankaların diğer bankalara çok düşük faizden borç vermeleri yerine taban faiz üzerinden Merkez Bankası’na borç verdiklerini görürüz. Merkez Bankası taban faiz uygulaması ile faizlerin belli bir değerin altına düşmesini engellerken, piyasadan nakit çektiği için parasal taban ve para arzında bir düşüşe yol açar. Merkez Bankası taban faizi eski yerinde (yüzde 7,25) tutmuştur.
Merkez Bankası, bir de, piyasanın kapanmasına bir saat kala (yani 16:00-17:00 arası) yapılan işlemlerde ayrı bir koridor belirliyor. Yukarıda bahsedilen Geç Likidite Penceresi faiz oranları (borç alma faiz yüzde 0 ve borç verme faizi yüzde 13,5), işte, piyasanın açık olduğu son bir saat içinde yapılan işlemlerde uygulanan faiz koridorudur. Merkez Bankası’nın 75 baz puan arttırdığı faiz oranı son bir saat için piyasadaki tavan faiz oranıdır; (yüzde 12,75’ten yüzde 13,5’a).
Merkez Bankası niçin böyle yaptı? Bunun iki sebebi olabilir: Ya bankaların yakın gelecekte küçük çaplı bir nakit krizine girmesi beklentisi içinde olup bankaların piyasa kapanışlarındaki acil nakit ihtiyaçlarına karşı önden tedbir almayı düşündüler ya da faiz ve döviz politikası hakkındaki farklı talepler karşısında politik bir karar alıp eyyamcılık yaptılar. İlk şık geçerliyse doğru yapmıştır. Böylece rezerv talebindeki dalgalanmalara bağlı olarak parasal tabanın kontrolünü kaybetmemeyi amaçlamıştır. Ancak ikinci şık geçerliyse, bu eyyamcılıktır. İlkönce mevcut kur sisteminde Merkez Bankası kurları temel alan bir politika belirlememelidir. Merkez Bankasının ana amacı fiyat istikrarıdır, sonra da finansal istikrar gelir. Ama baskılar Merkez Bankası’nın iki ayağını bir pabuca sokmakta ve asli görevinin dışına çıkmasına yol açmaktadır. “Ne tür baskılar var, Hocam?” derseniz olay şudur: Beştepe’den gelen faiz düşürme yönündeki talepler herkesin malumudur. Bu talepler temelinde düşük faiz- yüksek kur rejimine geçme iradesini temsil ediyor. Bunu ben de destekliyorum, ama para politikası bu şekilde miting meydanları ve kamuya açık toplantılarda atılan nutuklarla belirlenemez. Düşük faiz politikası ciddi bir planlama ve kademeli düşüşlerle gerçekleştirilmelidir. Avama açık ortamlarda tartışılmayacak kadar da hassastır. Sayın Cumhurbaşkanı’nın bu konuda eksik bilgilendirildiğini düşünüyorum. Öte yandan, dış dünyadan ve Türkiye’deki tefeci sermaye lobisinden gelen faiz arttırma baskılarına karşı da – bunlar da yüksek faiz düşük kur modeliyle Türkiye’yi yolmaya devam etmek isteyen kesimlerdir - Merkez Bankası kendini sorumlu görmektedir. Her iki tarafı da üzmemeye çalışıp politik bir karar almışlardır. Yani, “Ne şiş yansın ne de kebap!”, derken hem şiş yanmıştır hem de kebap!
Yukarıda yazdığım gibi, faiz kararından sonra hem Dolar hem Avro 5 kuruş yukarı fırlamıştır. Ne olacaktı ki? Bankaların ancak piyasa kapanışında çok acil ihtiyaçlarına yönelik bir faiz koridorunda cüz’i bir değişiklik yapılmıştır. Oysa esas faiz koridoru hem çok dardır (yüzde 7,25- yüzde 9,25), hem düşük düzeydedir (yüzde 15 enflasyon beklentisi vardır), hem de yerinde durmaktadır. Merkez Bankası bu politikayla ne para arzını kontrol edebilir, ne kurları yönlendirebilir, ne de enflasyon hedefini tutturabilir! Tutturduğunu da daha göremedik. Ne diyelim: Ya “Allah akıl fikir versin!” ya da “Allah sabır versin!”… Hangisini beğenirseniz onu alın.
SEÇMENLERİN TERCİHLERİ NEYE DAYANIYOR? SEÇİMLERİN EKONOMİ POLİTİĞİ
YAYINLAMA: 29 Nisan 2018 - 23:25
Partilerin uyguladıkları ekonomik politikalar da, temsil ettikleri sınıfın çıkarına olan uygulamalardır. Zaman içerisinde, bu politik yapı kurumsallaşmış ve toplumlar tarafından içselleştirilmiştir. Türkiye ve Rusya gibi “ne doğuda ne batıda, hem doğuda hem de batıda” olan toplumlarda ise, geç kapitalistleşmenin de yol açtığı etkilerle, siyaset üretimden elde edilen artı değerin farklı sınıflarca paylaşımı üzerine değil fakat artı değeri kendisi toplayan ve tekrar dağıtan devletin merkezi aygıtını ele geçirmek üzere yapılır. Partiler bu amaçla kendilerini toplumun kurtarıcısı ve diğerlerini de hain ilan etmeye eğilimlidir. Bu yüzden her parti toplumun tamamı için ortak olan değerlerden en az bir tanesine (örneğin bayrak, vatan, milli kimlik, din veya kurucu liderler) sahip çıkmakta ve kendisi dışındaki diğer partilerin bu değeri reddettiğini savunmaktadır. Böylece, toplum psikolojik olarak – arkasında hiçbir maddi gerekçe olmayan - karşıt kamplara bölünmektedir. İktidarı ele geçiren parti kendi görüşlerini toplumun tamamının görüşü olarak kabul eder ve kabulün toplumun tamamı tarafından paylaşılmasını – gerekirse fiziki baskıyla- sağlamaya çalışır. Bu ortamda seçmenler neye göre oy vermektedir? Önümüzdeki seçimde nereye yöneleceklerdir? Bu soruları ekonomi politik zaviyesinden cevaplandırmaya çalışacağım.
Türkiye toplumu bence, yüzde 80’e yakını şehirlerde yaşayan, yüzde 60’a yakını bir mesleki aidiyeti olmayan (devlet memurları ve “ne iş olsa yaparım abi!” diyen vasıfsız işgücü), ortalamada “orta üçten terk” düzeyinde eğitime sahip olan, riski seven, sınıf atlamak ve kısa yoldan köşeyi dönmek isteyen insanlardan oluşmaktadır. Doğaldır ki, şehirde yaşamak ile şehirli olmak arasında büyük farklar vardır. Bizde şehirde yaşayanların büyük kısmı, göç edip geldikleri kasabanın kültürü ve yaşam tarzını (yani kapitalist öncesi dönemin değerlerini) korumakta ve buna “milliyetçilik/muhafazakârlık” adını vermektedir. Şehirde Tek Parti döneminde yerleşmiş ve çoğu devlet memuru olan, batılı tüketim kalıplarını (yanlış anlamayın batının üretim sistemi değil ama tüketimi… DMD) kendi yaşam tarzı olarak belirlemiş elit/ aydınlatılmış kesimler ise kendilerini solcu olarak lanse etmektedirler. Bütün Cumhuriyet tarihi, Atatürk dönemi hariç, bu iki grubun çatışmasına dayanmaktadır. Her iki grubun temel amacı da devletin merkezi idare aygıtını ele geçirmektir. Çünkü artı değerin yeniden dağıtımı buradan yapılmaktadır. Her iki gruba göre de, diğer grup vatan haini ve batı emperyalizminin işbirlikçisidir.
Kendini solcu olarak gören kesim uzun yıllar sahip oldukları imtiyazlı durumu bugün kaybetmiş görünmektedirler, artı değerden sahip oldukları pay azalmıştır. Öte yandan kendini milliyetçi/muhafazakâr olarak gören kesim, çıkıp geldikleri kasaba kültürünü koruyarak yeni yeni ele geçirdikleri artı değerin onlara sunduğu cazip ve “batılı” yaşam tarzına ayak uydurmaya çalışmaktadırlar. İktidarı kaybetmenin, yeni yeni tadını almaya başladıkları zenginliğin ve şehir hayatının sağladığı zevklerin de sonu olacağını düşünmektedirler. Her iki grup da, kendi durumlarının kötüleşmesini bütün milletin fakirleşmesi, kendi durumlarının iyileşmesini de bütün milletin zenginleşmesi olarak görmektedir. Dolayısıyla, her iki gruba göre de, karşı taraf vatan hainidir. Böyle bir ortamda kasaba kökenli bir fabrikatörle onun çalıştırdığı kasaba kökenli işçi aynı partiye destek vermektedirler. Haliyle, hemşericilik siyaset ve toplum hayatında en önemli kriterlerden biri haline gelmiştir.
Türk toplumunda, bu yüzden, oy skalasında belirleyici faktör, %65-%35 gibi dağılan milliyetçi – muhafazakâr ve sol oylardır. Bir sağcının sol bir adaya, bir solcunun da sağ bir adaya oy vermesi hiç bir zaman kolay olmaz. 1946’dan beri, yani 72 yıldan bu yana, bu dağılım üç aşağı beş yukarı aynı kalmıştır.
Türk halkının önem verdiği ikinci kriter, ekonomidir. Yalnız, burjuva demokrasilerinden farklı olarak Türkler, sınıfsal aidiyetlere göre oy vermez. Dehşetli bir kriz gelmedikçe (2001 Krizi gibi) kolay kolay siyasi tercihlerini değiştirmezler. Takım tutar gibi partilerini tutarlar. Ekonomik durum, kendi ceplerine dokunmadıkça insanlar aynı partiye oy verirler. Şu anda kendini milliyetçi/muhafazakâr olarak gören kesimin büyük bir kısmı hedefledikleri hayat tarzını (bolca dış borçla finanse edilen gösteriş tüketimini) devam ettirmektedirler. Öte yandan kendilerini solcu olarak gören kesimler ise gittikçe gelir ve statü kaybına uğramaktadırlar. Benim tahminim yüzde 65’lik kesimden yüzde 5-yüzde 10 arası ve yüzde 35’lik kesimden de yüzde 15’lik kesim parti değiştirme durumuna gelmiştir. Garip olan yeni bir sol parti yoktur, ama solcu seçmenin oylarına talip olan milliyetçi cenahtan gelen yeni bir sağ partidir. Bu partinin handikapı da buradadır: yüzde 35’ten kopacak yüzde 15’lik kesimi kapayım derken yüzde 65’lik ana kitleden kopmaktadır, öte yandan iktidar blokunun tabanına seslense burada sadece yüzde 7 civarında oy toplayabilecektir.
Basın dünyası da harc-ı alemdir. Her görüşün insanına hitab eden ve yalnızca onların istediğini söyleyen mevkuteler bulunmaktadır, (basın veya gazete demek istemiyorum, uluslararası standartta gazetecilik yapmak çoğu zaman aç kalmak demektir). İnsanlar bu mevkuteleri okurken yeni bir şey öğrenmek değil, kendi inandıkları görüşlerin tekrar edilmesini isterler. Farklı görüşler hemen protesto edilir… Partilerin de kendi görüşlerini yaymak için bu gazetelere ihtiyacı vardır. Kazan ve kazan politikası yani…
Türk halkının üçüncü kriteri ise, etnik ve mezhepsel farklılıklardır. Allah’tan siyasi partilerimiz bu farklılıkları kavga unsuruna dönüştürmemektedir. Her partinin bu açıdan da müşteri kitlesi bellidir ve partiler piyasayı bu şekilde paylaşmışlardır. Şu anda, bu dengeyi bozabilecek ve kendi müşteri kitlesi dışında farklı etnik veya mezhepsel gruplardan kısmen de olsa oy alabilen iktidardaki partidir.
SONUÇ: Seçimde kimse sürpriz beklemesin. Şu anda 2001 Krizi ortamı yoktur. Yeni sağ parti açmazdadır. İktidardaki parti dışında Türkiye’nin her tarafında oy alabilecek bir parti de yoktur. Muhalefetin şimdiden yerel seçimlere hazırlanması da en mantıklı olandır.
KÜRESELLEŞMENİN DÜNYA DÜZENİ VE MİLLİ DEVLETLER
YAYINLAMA: 03 Mayıs 2018 - 23:15
İKİ TEBRİK
Emekçilerimizin 1 Mayıs Bayramını tebrik ederim. En büyük kâşanelerde oturanlar bile, en vasıfsız işgücü olmasa o serveti nasıl yapacaklardı? Emekçilerimizin kıymetini bilelim.
3 Mayıs Türkçüler günü bütün Türk milliyetçilerine kutlu olsun. Görülen odur ki, küreselleşmenin dehşetli rüzgârına rağmen insanların huzur içinde müreffeh yaşamalarının yolu milli devlet ve millet şuurudur. Zaten bugün bu konuya değineceğim.
TARİHTE BUGÜN NE OLMUŞTU?
Bugün 4 Mayıs 2018. İlkönce “Tarihte ne olmuştu?” sorusunu cevaplayayım:
1929: İngiltere Sendikalar Birliği'nin çağrısıyla Britanya tarihinin ilk genel grevi başladı. Genel grev 9 gün sürdü.
1979: Muhafazakar Parti Lideri Margaret Thatcher seçimleri kazanarak İngiltere'nin ve Avrupa'nın ilk kadın başbakanı oldu.
1980: Eski Yugoslavya Devlet Başkanı Mareşal Josip Broz Tito öldü.
1988: Polonya'da Nisan'da başlayan grevler yayıldı, tersane işçileri de greve gittiler; Devlet Başkanı Wojciech ( Voycies) Jaruzelski (Jaruselski) ile Dayanışma Sendikası arasında tartışmalar çıktı.
1997: Tangolarıyla tanınan Esin Engin İstanbul'da vefat etti.
Öncelikle hemşehrim Esin Engin’e Allah’tan rahmet diliyorum. Çocukluğumuz onun tangolarını dinleyerek geçti. Yukarıdaki kronolojiye gelince, 4 Mayıs tarihinin iki önemli siyasi figürün bir iktidara gelme ve bir de ölüm yıldönümü ile küresel ekonomik sistemin kırılma noktalarında oluşan iki önemli işçi hareketinin yıldönümü olduğunu görürüz. 1929 Krizi ki, iktisatçılar arasında “Büyük Buhran” olarak adlandırılır, o dönemin bir numaralı gücü İngiltere’de kitlesel işçi eylemlerinin başladığı bir dönemdir. Bu Buhranı II. Dünya Savaşı ve İngiltere’nin tahtını ABD’ye devretmesi takip edecektir. İngiliz egemenliğinin bitmesi akabinde, 1946’dan 1990’lara kadar, dünya bir deli gömleği giyecekti: Soğuk Savaş. Devletler iki kutuptan birine dahil olacak ve bütün politikalarını bağlı oldukları kutbun askeri ve güvenlik politikalarına uyarlayacaklardı. Bu sürecin dışında kalan ülkelerin (Üçüncü Dünya Hareketi) başta gelenlerinden birisi de Yugoslavya ve lideri Mareşal Tito idi. 1979 yılında Thatcher’ın iktidara gelmesi ile başlayan Yeni Sağ’ın yükselişi ve 1980 yılında Mareşal Tito’nun ölümü Soğuk Savaş düzeninin yıkılmasının göstergesiydi. Nitekim 1988 yılında, yine bir 4 Mayıs günü, komünizmin çöküşünü başlatan Polonya’da İşçi eylemleri başladı. Ve o zamandan bugüne Yeni Sağ / NeoCon ideolojinin dünyaya kudurmuşçasına saldırısına tanık olduk.
BUGÜNE KADAR NE OLDU?
ABD’nin Soğuk Savaş sonrası hayal ettiği tek kutuplu dünya düzeni ve onun dayandığı iktisadi altyapı olan teknolojik değişim süreci, özellikle bizim de içinde olduğumuz gelişmekte olan ülkelerde belli bir programın uygulanmasını gerektirmekteydi. Çünkü tek kutuplu bir dünya olması için ortadan kaldırılması veya en azından etkinliğinin budanması gereken ana kurum milli devletler idi. Başta ABD olmak üzere, yüksek teknolojiyi kullanan ülkelerin dev firmaları üretim fazlası ve dev bankaları da tasarruf fazlası veriyordu. Üstüne üstlük çoğu sosyal devlet niteliğini haiz gelişmiş ülkelerin milli devletlerinde işgücü maliyetleri de çok yüksekti. Batılılar hem daha yeni sektörlere kaynaklarını aktaracaklar, hem maliyeti yüksek konvansiyonel sektörlerinin maliyetlerini düşürecekler, hem de üretim ve tasarruf fazlalarını satabilecekleri yeni pazarlar bulacaklardı. Bunun için gelişmekte olan ülkelerin uluslararası para, mal ve sermaye hareketlerine kontrolsüzce açılması ve piyasalarını dev uluslararası firma ve bankalara açması gerekiyordu. Programın ana hatları şuydu:
(i) Dış ticari liberalleşme (milli devletlerin yabancı malları sınırlayan gümrüklerinin sıfırlanması) ve dış mali liberalleşme (küresel tefecilere para piyasalarının açılması);
(ii) Özelleştirme (gelişmekte olan ülke hükümetlerine birkaç milyar dolar kredi verme karşılığında devlet firmalarının özel ve çoğunlukla yabancı firmalara peşkeş çekilmesi veya tümden kapatılması);
(iii) Kalkınmada planlama yerine doğrudan dış yatırıma ağırlık verilmesi (Batıda yüksek işgücü maliyeti yüzünden düşük kârla çalışan otomotiv, beyaz eşya ve benzeri konvansiyonel sektör firmalarının gelişmekte olan ülke ekonomilerine yerleşmesi ve buradaki ucuz işgücüyle yeniden kârlı hale geçmesi);
(iv) Milli devletlerin merkezi yapısının tasfiye edilip yerinden yönetim sahtekârlığı adı altında federalizmin veya özerk yönetimlerin kurulması (örneğin bizde PeKeKe yandaşı aydınlatılmış “liberal solcular” ve bazı yeni yetme İslamcıların savunduğu görüşler);
(v) Milli değerlerin önemsizleştirilip, milletin etnik ve mezhebi temelde ayrıştırılması, aile değerlerinin hor görülüp marjinal yaşamların medya iletişim kanallarıyla özendirilmesi;
(vi) Dinlerin geleneksel yorumlarının ve milli devletlerin laik rejimlerinin çağdışı ilan edilip, bütün insanlığın uydurma ve küreselci dini yapılara bağlanması (Dinlerarası Diyalog Tartışmaları, Moon Tarikatı, Deizm ve Ateizm, kerameti kendinden menkul uzay tarikatları ve FETÖ gibi gruplar);
(vii) Barış ve silahsızlanma diyerek devletlerin milli ordularının kumpaslarla tasfiyesi, (Ayışığı, Sarıkız, Ergenekon ve Balyoz sahte davaları);
(viii) STK’ların kurulup insan hakları ve demokrasi adına çalışması (toplumların milli kültür ve değerlerini ortadan kaldıracak, etkisizleştirecek casus faaliyetleri);
(ix) Siyasetin tanzimi ve küresel kartel ve tefecilerin güdümündeki proje partilere ve liderlere sınırsız destek verilmesi;
(x) Programı uygulamaya yanaşmayan ülkelerde (Irak, Libya ve Suriye) doğrudan işgal ve programı uygulamaktan bir süre sonra vaz geçen ülkelerde (Türkiye ve Rusya) darbe (Türkiye’de 28 Şubat ve 15 Temmuz darbeleri) ve iç karışıklarla (Rusya’da Çeçenistan İsyanı, cihatçı teröristlerin faaliyetleri, Türkiye’de Gezi eylemleri, suikast ve terör faaliyetleri ile) milli siyaset kurumlarının ele geçirilmesi;
Bu program büyük acılara, maddi ve manevi kayıplara yol açmıştır. Ancak bugün itibarı ile bu program başarısız olmuştur. Batı emperyalizminin küresel kartel ve tefecilerin güdümündeki tek kutuplu Yeni Dünya Düzeni rüyası 1929‘dan bu yana görülmüş en büyük kriz olan 2008 Krizi ile sona ermiş, Batı emperyalizmi o günden bu yana on yıl içinde hızla mevzi kaybetmiştir. AB çöküş sürecine girmiş, ABD askeri cuntanın kuklası bir müteahhit tarafından yönetilmekte, Almanya kendi kabuğuna çekilmiş ve Fransa’da işçi eylemleri patlamıştır. Öyle ki, Batı’da bu sistem aleyhine yeniden Milli Devlet ve Sosyal Devlet diyen Ulusalcı Siyaset hızla yükselmektedir. Çin’in ve (içinde Türkiye’nin de olduğu) diğer ülkelerin yükselişi Batı’nın Harikalar Kumpanyası’nın bitmeye yüz tuttuğunun göstergesidir. Bugün yeni bir dünyanın ve yeni bir küreselleşmenin şafağındayız….
VE BUGÜNDEN SONRA NE OLACAK?
Önümüzdeki yeni siyasi ve iktisadi düzenin ana hatları şöyledir:
· Yükselen milli ekonomik politikalar ve yeniden dizginleri ele alan milli devletler
· Küresel tefecilerin ve kartellerin yol haritasına değil, milletin hakimiyetine ve taleplerine dayalı yerli ve milli demokrasiler;
· Geleneksel dini anlayışın, milli şuur ve ahlâkın toplum içinde yükselmesi;
· Milli orduların yeniden ve daha güçlü olarak kurulması;
· Ticaretin ve iktisadi faaliyetlerin ne idüğü belirsiz “piyasa güçleri” yerine milli devletlerin kontrolüne geçmesi;
Bu şartlar önümüzdeki dönemde küreselleşmenin ana oyuncusunun kendi halklarının milli iradesine dayanan milli devletler olacağını müjdelemektedir. Pazartesi bu konuyu biraz daha açacağım.
HUXLEY, HİLFERDİNG, KÜRESEL FİNANS KAPİTALİN YIKILAN DÜZENİ VE "YENİ ÖZGÜR DÜNYA"
YAYINLAMA: 06 Mayıs 2018 - 23:15
HUXLEY VE CESUR YENİ DÜNYA
Aldous Huxley’in klasikleşmiş “Cesur Yeni Dünya” adlı eserinin konusu kısaca şöyledir:
“‘Cesur Yeni Dünya’ bizi ‘Ford'dan sonra 632 yılına’ götürür. Bu dünyanın cesur insanları kapısında ‘Cemaat, Özdeşlik, İstikrar’ yazan Londra Merkez Kuluçka ve Şartlandırma Merkezi'nde üretilirler. Kadınların döllenmesi yasak ve ayıp olduğu için, ‘annelik’ ve 'babalık' pornografik birer kavram olarak görülür. Toplumsal istikrarın temel güvencesi olan şartlandırma hipnopedya -uykuda eğitim- ile sağlanır. Hipnopedya sayesinde herkes mutludur; herkes çalışır ve herkes eğlenir. ‘Herkes herkes içindir.’
‘Cesur Yeni Dünya’nın’ önemi yalnızca ardılları için bir standart oluşturması ve karamsar bir gelecek tasarımının güçlü betimlemesiyle değil, aynı zamanda 'birey yok edilse de süren macerasının' sağlam bir üslupta anlatılmasıyla da ilgili. Huxley, yapıtını ütopya geleneğinin kuru anlatımının dışına çıkarıp 'iyi edebiyat' kategorisine yükseltiyor.”
(http://www.idefix.com/Kitap/Cesur-Yeni-Dunya/Edebiyat/Roman/Bilim-Kurgu sitesinden tanıtım yazısı)
Aslında bir distopya olan “Cesur Yeni Dünya” Huxley’in kapitalizmin geleceğiyle ve onun insan hayatlarına nasıl tahakküm edeceği ile ilgiliydi. İnsanlar tek tip bir hayat yaşamaya şartlandırılmış, bunu tahkim edecek iletişim ve eğitim ağlarıyla hipnozlanmış ve sistemin merkezine hükmeden elitlerin güdümünde ve hizmetinde bir sürü haline dönüştürülmüş olacaktı. Bize 2000’lerin başından itibaren sunulan, küreselleşme – post modernizm - özgürleşme olarak lanse edilen süreç aslında halkların iradesinin sıfırlandığı, bireylerin bütün küre bazında özdeşleştiği, tüketim kalıpları ve üretim tarzı açısından geniş kitlelerin aynılaştığı, kararları seçilmiş yöneticilerin değil büyük uluslararası firma ve banka yöneticilerinin aldığı bir süreçti. Huxley’in yapıtından farklı olarak cinsellik tamamen yasaklanmamıştı, aksine sınırsız cinsel özgürlük kavramı altında ahlâk ilkelerinden bağımsızlaştırılmıştı. Sonuç her iki durumda da aynıdır: Ailenin ortadan kalkması. Aile ortadan kalkarsa toplum da ortadan kalkar. Toplum olmaktan çıkan insan toplulukları sürüye dönüşür. Sürüyü de çobanlar güder.
HILLFERDING VE FİNANS KAPİTAL
Rudolf Hilferding 1877 Avusturya doğumlu bir Marksist iktisatçı, önemli bir sosyalist teorisyen ve Alman Sosyal Demokrat Partisi’nin (SPD) önemli bir teorisyeni ve politikacısıdır. Viyana’da doğmuştur, tıp doktoru olmuş, daha sonra SPD’de siyasi kariyerine başlamış, Weimar Cumhuriyeti’nin kuruluşunda Almanya Maliye Bakanı olarak 1923 yılı ve daha sonra 1928-1929 olarak görev almıştır. 1933’te Hitler’in iktidara gelmesiyle önce Zürich sonra Paris’e kaçmış, 1941 yılında Paris’te Gestapo’nun gözaltında ölmüştür.
Rudolf Hilferding ilk defa “örgütlü kapitalizm” kavramını ortaya artan Marksist iktisatçıdır. O dönemin Marksist iktisatçıları arasında gerçekleşen “Kriz Tartışması’na” bu bakışıyla katkıda bulunmuştur. Marx’ta bulunan bazı temalara dayanarak Marksist iktisatçıların öne sürdüğü kapitalist sistemin istikrarsızlığı, sermaye birikiminin kâr oranlarında düşüşe, kâr oranlarında düşüşün de kaçınılmaz olarak kapitalist sistemin çökmesine yola açacağı yaklaşımına karşı sermaye birikiminin tekelleşmeye ve sermayenin ekonomi bazında yoğunlaşmasına yol açtığı ve bunun da istikrarsızlık değil ama istikrar getirdiğini savunmuştur. Dolayısıyla kapitalizmin kendiliğinden çökmesi pek mümkün değildir. En meşhur çalışması, Das Finanzkapital (Finans Kapital), kendisinden sonra iktisatçıların mali ve reel sektör tekellerinin organik bütünleşmesine verdikleri ad olmuştur. Das Finanzkapital’de, Hilferding tekelci kapitalizmin arkasındaki ana gücün reel sektörü örgütleyen bankacılık sektörü olduğunu, bunun gelir dağılımı emekçi sınıflar aleyhine bozmakla birlikte, aynı zamanda, kapitalist sistemi istikrara kavuşturan bir yapı da olduğunu söyler: Adaletsizlikte istikrar.
KÜRESEL FİNANS KAPİTAL
Aslında Hilferding’in anlattığı sanayi ve finans sektörlerinin göbekten bağımlılığı, kıta Avrupa’sı kapitalizmine mahsus özel bir durumdur. Kısmen Fransa ve İsviçre’de ama esas Almanya ve Avusturya’da kapitalist üretimin örgütlenmesi bankalar eliyle olur. Bankalar kapitalizmin merkezindedir ve sadece bankacılık yapmaz, fakat çok farklı sektörlerde iştirakler yaparak reel üretime doğrudan müdahalede bulunurlar. Alman toplumuna özgü bu “bankacılık merkezli tekelci kapitalizm” Das Finanzkapital’in ve Hilferding’in düşüncelerinin temelini teşkil eder.
Bugünkü dünyada karşılaştığımız Küresel Finans Kapital, Hilferding’in bahsettiğinden çok farklıdır. Çünkü mali sektör, şu anki halde, reel sektörle doğrudan iç içe geçmiş değildir. Finans sektöründe üretilen bir artı değer yoktur, artı değer reel sektörde üretilir. Finans sektörü bu artı değeri farklı sektörlerde üretime kaynak teşkil etmesi için yeniden dağıtır. Bugünkü küresel sermaye düzeni, üretilen artı değeri üretime sevk edeceği yerde kendi içinde döndürmektedir. Tabiî ki, bu küresel sermaye gelişmiş Batı ülkeleri, yani emperyalist ülkeler, merkezlidir. Dolayısıyla üretim büyük oranda gelişmekte olan ülkelerde yapılacak ve dünyada üretilen bütün artı değer de Batı’nın Küresel Finans Kapital’inde toplanacaktır. Bu sistemin tefeci ağababaları, gerekirse sisteme karşı çıkan ülkeleri derecelendirme kuruluşları marifetiyle cezalandıracaklardır da! Bugün bizim başımıza gelen de budur. Bu açıkça, silahla fethedilemeyen ülkelerin dolarla fethedilip sömürgeleştirilme sürecidir. Bugünkü Küresel Finans Kapital, mahiyet itibariyle, Hilferding’in Finans Kapitali’nden farklıdır. Bütün dünyayı sağmal koyun gibi sağıp kendileri keyf-ü sefâ içinde yaşayacaklar, buna karşı sesini çıkaran “Durun kalabalıklar! Bu cadde çıkmaz sokak!” diyen liderleri ve milli devletleri özgürlük düşmanı ve diktatörlük ilan edecekler! Ne güzel İstanbul be!
Size Cuma günü yeni bir dünya hakkında yazacağımı söylemiştim. Ancak yerim kalmadı. Ancak şu kadarını çıtlatayım: Önümüzde büyük bir küresel savaş var. Bu savaşın sonunda şekillenecek dünya ya Huxley’in “Cesur Yeni Dünya’sı” ya da benim tabirimle “Yeni Özgür Dünya” olacaktır. Bugünkü Küresel Finans Kapital Hilferding’in dünyasından çok Marx’ın anlattığı dünyayı çağrıştırmaktadır. Böyle ise, o zaman, sistemin nihai bir çöküşü için uygun şartlar oluşabilir. Nitekim bütün göstergeler de onu işaret etmektedir. Neyse artık, devamı Cuma’ya…
SARKOZY, YENİ SİSTEM İHTİYACI VE SEÇİMLER
YAYINLAMA: 10 Mayıs 2018 - 23:30
TARİHTE BUGÜN – GERÇEK VE ÇAKMA NAPOLYON… NECDET TOSUN…
Bu gerçeği… Ya sahtesi? Çakma Napolyon Sarkozy, Allah’ın Kitabı’nı değiştirmek istemiş, 300’e yakın kendini bilmez entel – dantelle beraber. Baka Sarkozy Efendi; dayak arsızı olmuşsunuz farkında değilsiniz… Akka’da Niğbolu’da yediğiniz dayak değil – onlar size fazla gelir-, Urfa’da, Maraş’ta ve Antep’te “gariban” –bu söz de bu aralar moda oldu, DMD- halktan yediğiniz silleyi unuttunuz galiba… Sen sen ol, kafanın basmadığı yüreğinin yetmediği işlere girme…
10 Mayıs 1985: Sinema oyuncusu Necdet Tosun vefat etti. Komedi filmlerindeki sevimli şişman rolleriyle tanınan Necdet Tosun 300'den fazla filmde rol almıştı. Çocukluğumu hatırladım yeniden. Allah rahmet etsin.
DOLAR KURUNDAKİ FİYAT BALONU VE KÜRESEL FİNANS KAPİTAL
Son günlerde yine dolar kuru manşetlere çıktı… Bu satırların yazıldığı anda (10 Mayıs Saat 13:37) Dolar 4,27 TL, Avro 5.08 TL ve çapraz kur da 1,18 düzeyinde idi. Petrol fiyatları 80 Dolara dayanmış, altın da uçmaya devam etmekteydi… Bu fiyatlar anormal fiyatlardır. Hem altın, hem petrol hem de dolar aynı anda yükseliyorsa bir dengeden değil dengesizlikten bahsedilmesi gerekir. Dünyada Avro’nun 1,18 Dolar değil 1,20 Dolar değerinde olması gerekir. Türkiye’de Doların denge fiyatı bugün itibarıyla 4,15 TL (+/- 2 Kuruş) Avro’nun ki ise 4,98 TL (+/-2 Kuruş) düzeyindedir. Yani Dolar 12 Kuruş ve Avro da 10 Kuruş fazladır. Küresel siyasi olaylar (Kasabanın Şerifi-İran çekişmesi, Avrupa’da bitmeyen durgunluk, Fransa’da süregelen grevler, gelişmekte olan ülkelerde paraların değer kaybı ve S&P’nin Türkiye raporu) ile iç iktisadi ve siyasi konjonktür (seçim ortamı, kur sabitlemesine yönelik asparagas haberler, büyük Türk firmalarının borç problemi, genel olarak ekonomideki nakit sıkışıklığı) bunun sebebi olabilir. Ama bir iktisatçı olarak her olumsuz gelişmeyi Üst Akıl’a ve karanlık köşelerde toplanan Karanlık Konseylere bağlamayı doğru bulmuyorum. Bizim kendi hatalarımıza bakmamız gerekir… “Nedir Hoca’m hata?”, diye sorarsanız, her şeyden önce Türkiye’de uygulanan dalgalı kur rejimi ile para-maliye politikaları uyumsuzdur. Hükümetin 2003 yılından bu yana makro ekonomik politikası Kemal Derviş’in krizden çıkmak için tasarladığı acil eylem programıdır. Aradan 15 sene geçti… Türkiye’nin “Güçlü Ekonomiye Geçiş” programını bırakıp “Büyüyen Türkiye” programını oluşturması gerekirdi. Bunun temel bileşenleri içinde de enflasyon hedeflemesinin terkedilip parasal hedeflemeye geçilmesi olmalıydı. Bu bağlamda Merkez Bankası yönetimi de yanlış strateji ve yanlış araçlarla sonuç alamamaktadır. Öte yandan ekonomiyle ilgili bakanlıklar ve politika kurumları birbiriyle eşgüdümsüz hareket etmektedir. Bütün politikaların kendini uyarlayacağı bir ana kalkınma planına ihtiyaç vardır. Herkes sorumluluktan kaçıp, bütün yükü Sayın Cumhurbaşkanı’na yüklemektedirler… Bu eleştirileri yazmaya hakkım olduğunu düşünüyorum, çünkü bu konuda devlet büyüklerimize ve ilgili kurumlara müteaddit defalar bu görüşlerimi bildirdim. Bir de, her zaman söylediğim gibi, özelleştirme – liberalleşme sarmalından çıkarak yeniden planlı ekonomiye geçmek gerekir. Tanzimat döneminde Osmanlı’yı, 1980’ler sonunda ANAP ve Özal’ı ekonomik çözülmeye götüren süreç aynı süreçtir. Tarih, tarihten ibret alınmadıkça tekerrür etmiştir, etmektedir ve bundan sonra da edecek gibi görünmektedir.
Sadece Türkiye’de mi sorun var? Hayır… Dünyadaki sistem dikiş tutmamaktadır. Küresel Finans Kapital’in hakimiyetindeki bir iktisadi nizam, belirsizlikten ve dolayısıyla varlık balonları ve kredi balonlarından kurtulamaz. Bazı yeni yetme İslamcı kardeşlerimiz ve eski tüfek Aydınlıkçı abilerimiz gibi Küresel ekonominin bir Illuminati Konseyi tarafından yönetildiğini söylemekten kendimi men ederim. Çünkü, küreselleşmenin ve onun alamet-i farikası olan Finans Kapital’in en ayırt edici unsuru tek bir akıl tarafından yönetilmemesi, devletlerin kontrolünde olmaması ve bu yüzden -Kasabanın Şerifi de dahil olmak üzere- bütün milli devletleri tehdit etmesidir. Para, sermaye ve bilgi akışlarının kontrolsüz ve denetimsiz şekilde dünyayı dolaşması –evet- teknolojik gelişmenin bir sonucudur ama, aynı teknoloji bunları kontrol etme imkânı da vermektedir. Dünyanın ağababaları, başta Atlantik Merkezli emperyalist güç olmak üzere, bu kontrolsüz ve denetimsiz akışların kendi dünya imparatorluklarının kurulmasına yarayacağını düşündüler ama tam tersi oldu: Bu süreçten en fazla zarar gören emperyalist güç oldu. Çin ve Rusya yükseldi. AB dağılma sürecine girdi. ABD’de şehirler dolusu insan ayaklandı. Orta Doğu kan gölüne döndü. Afrika açlıktan ve hastalıktan kırıldı. Bütün bunlara rağmen Amerikan aksanıyla Türkçe konuşan bazı piyasa profesyonelleri – hala daha- 1990’lı yıllarda söyledikleri özelleştirme - emeği baskılayan yapısal reformlar ve yüksek faiz – düşük kur ile dış borçlanma şarkısını söylemektedirler. Beyler, gemi su alıyor… Kafanızı kaldırıp bir el atın da, suyu boşaltalım…
SEÇİM ŞENLİKLERİ BAŞLADI
En son Doğu Perinçek’in de 100 bin imzaya ulaşması ile seçimdeki ana oyuncular belli oldu. Hepsine başarılar diliyorum… Benim kanaatimce bu seçim milli birliğin tesisi, birbirimizi yeniden sevmemiz, bu vatan için hep beraber birlikte bir katkı sunabilmemiz için büyük bir fırsat olacaktır. Bugüne kadar gördüğüm manzara-i umumiye şudur: Yayınlanan anketlere göre Sayın Erdoğan seçim yarışını açık ara farkla önde götürmektedir. Kendisi şu anda dünyadaki en tecrübeli siyasetçilerden birisidir. Yaptıkları da ortadadır. Ancak, yazılı ve görsel medyadaki destekçileri bir panik havası içine girmişlerdir. Rakip partileri düşman gibi gören, ona buna asılsız iddialarla saldıran bir tavır içindedirler. Demokrasilerde farklı görüşler olacaktır, işin kuralı budur. Her muhalife FETÖ’cü, Üst Aklın adamı ve benzeri ithamlarla saldırmak AK Parti’yi daha zayıflatmaktadır. Seçimler bir şenlik havası içinde olmalıdır. AK Parti seçimi kaybedebilir, bir dönem sonra yine iktidara gelebilir. Bu kadar gerilmeye hiç gerek yok. Kaldı ki, seçimler büyük ihtimalle 24 Haziran’da Sayın Erdoğan’ın galibiyetiyle sonuçlanacaktır. Hiç kimsenin kalbini kırmaya gerek yok.
Burada Sayın Muharrem İnce’ye de değinmek istiyorum… Yapıcı, barışçı, kavgadan uzak tavrı ve mizahi üslubuyla CHP için çok doğru bir seçim olduğunu gösterdi. Bence kendisi Sayın Kılıçdaroğlu’ndan daha fazla oy alacaktır. Bu üslubuna ve seçimlerin milli birliği ve sevgi ortamını sağlamasına katkı sunmaya devam etmesini temenni ederim.
Neyse… Bu konulara daha sonra tekrar gireriz… Bütün Anne’lerin ve kendi güzel Anne’min, sevgili Eşimin Anneler Günü’nü kutlarım
DÖVİZ KURLARINDAKİ ARTIŞIN SEBEBİ
YAYINLAMA: 13 Mayıs 2018 - 23:10
SOMA FACİASI
Burada Türkiye Kömür İşletmeleri’nin (TKİ) kâr etmek için kömürü ucuzlatmak amacıyla yaptığı baskı, özel kömür işletmelerinin de bu düşük fiyattan kâr etmek için güvenlik önlemi almadan en insafsız şartlarda işçileri çalıştırması bu faciaya yol açmıştı. TKİ yöneticileri hükümete ne kadar kâr ettiklerini gösterdiler, bir müddet daha koltukta oturdular, özel firma sahipleri birkaç azarla hesap vermeden kurtuldular, olan gariban işçilere oldu. Allah hepsine rahmet eylesin.
DOLAR KURUNDA VARLIK BALONU NEDEN ÇIKTI?
Bir ülkenin parasının değeri üç farklı şekilde ölçülür: Birincisi enflasyon oranıdır. Enflasyon oranı, daha doğrusu, fiyatlar genel düzeyi ne kadar artarsa paranın değer kaybı da o kadar fazladır. Çünkü vatandaş aynı miktar para ile daha az mal ve hizmet satın alır hale gelir.
İkincisi, faiz oranlarıdır. Para talebi toplamda milli gelir ve belirsizlik ile doğru orantılı ve faiz ile ters orantılı bir ilişki içindedir. Ekonomide para arzı belli bir düzeyde iken milli gelir ve/veya belirsizlikte artış faizlerin artmasına, azalış da faizlerin azalmasına yol açacaktır. Faizlerin artması ise vatandaşların nakit paraya talebinin, dolayısıyla, paranın değerinin arttığının göstergesidir.
Üçüncüsü döviz kurlarıdır. Bizim TV ekranında ve döviz büfelerindeki fiyat cetvellerinde gördüğümüz kurlar yabancı paraların o andaki Türk Lirası cinsinden değerini gösterir. Kurlar yükselirse TL’nin yabancı paralar cinsinden değeri düşer, kurlar düşerse de TL’nin yabancı paralar cinsinden değeri artar. Yani döviz kurları ile milli paranın değeri ters orantılıdır.
Kısaca özetlersek paranın değeri enflasyon oranı, faiz oranı ve döviz kurları ile bağlantılıdır. Tahmin edeceğiniz gibi bu üç iktisadi değişken de birbirleri ile sıkı bağlantıdadır. Dolayısıyla, uygulanacak para ve maliye politikalarının bu üç değer arasındaki ilişkiyi bozmaması hayati önemdedir. Eğer politika zoru ile döviz kuru, faiz ve enflasyon oranları arasındaki ilişki bozulursa, o zaman bu üç iktisadi değişkenden biri veya bir kaçı gerçek değerinin üstüne anormal bir şekilde çıkar. İşte kurdaki balonun ana sebebi budur.
Bu üç temel iktisadi değer, yani enflasyon, faiz oranı ve döviz kuru, aynı zamanda reel ekonomik etkilere de sahiptir. Örneğin döviz kurunun artması ihracatçılar ile döviz cinsi gelir ve mevduat sahiplerini olumlu etkilerken, ithalatçılar ile TL cinsi gelir ve döviz cinsi kredi sahiplerini olumsuz etkiler. Faizin yükselmesi bankacılık sektörünün ve TL mevduat sahipleri ile dışarıdan Türkiye’ye para getiren yabancı fon sahiplerinin yararına olurken, tüketici kredisi kullanan tüketicileri, TL cinsi işletme sermayesi kredisi ve yatırım kredisi kullanan sektörleri olumsuz etkiler. Enflasyonun yükselmesi sabit gelirli işçi ve memurlar ile kendi fiyatlarını belirleme gücü olmayan küçük ölçekli firmaları olumsuz etkilerken, rantiyeleri, büyük sanayi holdinglerini ve emlâk simsarlarını olumlu etkiler.
Her hükümet çok farklı iktisadi ve sosyal lobilerin tazyiki altında karar alır. Demokratik yönetimlerde seçimle işbaşına gelen hükümetler için ana amaç bir sonraki seçimde de iktidarı korumak, mümkünse parlamentoda sandalye sayısını arttırmaktır. Bu hedefe ulaşmak için ekonomi politikası en önemli araçlardan biridir. Hükümet en fazla oyu alabileceği toplumsal kesimlerin yararına ekonomik dengeleri değiştirmeyi amaçlar. Bir hükümet için kısa vadede oy getirici önlemler içinde faiz oranları, döviz kuru ve mal ve hizmet fiyatları üzerinde baskı oluşturmak en başta gelmektedir. Örneğin geç dönem Osmanlı ekonomisinde enflasyonu kontrol altına almak için fiyat kontrolleri uygulanmıştır. Ancak döviz kurları ve faizler serbest olduğu için bu politika uzun dönemde sermayenin yabancıların eline geçmesine ve ülkenin yarı sömürge olmasına yol açmıştır. Başka bir örnek, 1970’lerdeki geniş çaplı fiyat kontrolleridir. Hükümet hem döviz kurunu, hem faizi hem de bazı temel malların fiyatlarını emir komuta zinciri ile kontrol etmek istemiş ve sonuç da başta petrol olmak üzere tereyağ, mazot, şeker ve benzeri temel ürünlerin karaborsaya düşmesine neden olmuştur. Bundan daha vahimi, ülke döviz darboğazına girmiş ve rahmetli Demirel’in deyimiyle “70 cente muhtaç” olmuştur. Yani enflasyon, kur ve faiz arasındaki denge politikacıların tamamen oy kaygısıyla belirledikleri değerler yüzünden kendi dengesinden kopmuş, ülke borçlarını ödeyemez hale gelmiş ve iflas etmiştir. 1994 krizi öncesinde mal ve hizmet fiyatları üstünde baskı yoktur. Ancak ciddi bütçe açıkları ve cari açıklar ile yüksek kronik enflasyon söz konusudur. Merkez Bankası döviz fiyatlarını kısmî oranda kontrol altında tutmaktadır. Bu ortamda o zamanki hükümet faizleri baskı ile düşürmek politikası izlemiş, SGK’yı iflas ettirecek kararlar almış, bazı temel mal fiyatlarını (sırf üreticiden daha fazla destek almak için) hesapsızca arttırmış ve sonuçta kurda ani ve durdurulamaz bir yükselişle sistemin çökmesine, binlerce firmanın iflasına yol açmıştır. 2001 krizi, döviz kurlarının sabitlendiği, yüksek faiz ve yüksek enflasyonla birlikte yüksek cari hesap ve bütçe hesabı açıklarının olduğu bir ortamda patlamış, firma ve banka iflasları arkasından Merkez Bankası’nın rezervleri bitmiş ve devalüasyon yapmak zorunda kalmıştır.
“Hocam şimdi ne oluyor?”, diye sorarsanız kısaca açıklayayım: Ülkenin dış borcu yuvarlak hesap 460 milyar dolardır. Bunun yine yuvarlak hesap 230 milyar doları 2018 yılı içinde ödenecektir. Dış borcun milli gelire oranı yüksek değildir ama vadesi çok kısadır, (yarısı bir yıldan kısa süre içinde ödenmek zorundadır). Cari açığı da eklerseniz 300 milyara yakın bir efektif döviz talebi olacaktır. Öte yandan ekonomi hem çok hızlı büyümekte (yüzde 7,4) hem de yüksek bir belirsizlik bulunmaktadır; savaşlar, terör hadiseleri, seçim, Türkiye’nin belirsiz dış politika pozisyonu ve benzeri. Bu ortamda nakit para talebinin milli gelirin artış hızından daha fazla büyümesi normaldir. Enflasyon fiilen yüzde 11-12 bandında, sene sonu enflasyon beklentisi ise yüzde 15’dir. Bankalararası SWAP işlemlerinde yüzde 16’lık bir faiz oranı taban teşkil etmektedir. Yani paranın değerinin kendi öz değerini yansıtması için faizlerin (risk primi dahil edilmeden) en az yüzde 16 olması gerekir. Risk primini dahil ederseniz yüzde 20’ye kadar yolu vardır. Mevcut Merkez Bankası faizi ise maksimum yüzde 13,25’tir. Hükümet bir yandan riski düşürmek için algı oluşturmaya ve güven arttırmaya çalışırken, diğer yandan Sayın Cumhurbaşkanı faizin düşürüleceğini avama söylediği nutukta bildirmektedir. Bir yandan Merkez Bankası yüzde 8,9 enflasyon beklentisi açıklar ve kurun sene sonu 4 TL’nin altına düşeceğini savunurken, öte yandan hükümet her türlü teşvik, vergi affı, kamu bankaları eli ile müteahhitlere zararına kredi dağıtımı gibi seçim öncesi popülist vaatlerde bulunmaktadır. Hem yerli ve milli sanayiye destek çıkacağız demekte, hem de şeker fabrikalarını özelleştirmektedir. Türk ekonomisi bütün bunlara rağmen mucizevidir: Doların 5 TL’ye fırlamaması bir mucizedir.
Sene sonu için tahminlerim değişmedi. Ancak kontrolsüz, denetimsiz, birbirleriyle eşgüdümsüz ve plansız bir politika uygulamasının sonuçlarını tahmin edecek bir iktisadi model daha bulunmamıştır, maalesef…
RAMAZAN, İNSANIN YARATILIŞI VE GÖSTERİŞ
YAYINLAMA: 17 Mayıs 2018 - 23:25
FİLİSTİN VE KUDÜS
Hem de Ramazan’ın başlangıcında… Bu konu hakkında iki soruya cevap vermeye çalışacağım. Daha sonra ise Ramazan, insanın yaratılışı ve gösteriş üzerine fikirlerimi paylaşacağım…
2 milyara yakın nüfusu olan İslam Alemi neden bu konuda sessiz ve çaresiz?
Bunun iki sebebi var: Hem bütünüyle İslam Alemi maddi olarak zayıf ve güçsüzdür, hem de İslam Alemi içinde geleceklerini Batı’nın uşağı olmakta gören bazı ülkeler ve hanedanlar bulunmaktadır. Yani, bütün İslam Alemi bir araya gelse bile mevcut durumu değiştirebilecek bir gücü yoktur. Bir de Batı ile uşaklık ilişkisinde bulunan ülkeler artık her şeyi aleni bir biçimde yapmakta, kraldan fazla kralcı, batılıdan fazla batıcı olmaktadırlar.
Türkiye ne yapabilir, ne yapmalı ve yapmaktadır?
Türkiye’nin İsrail’e karşı ticari ve askeri anlaşmaların feshi, enerji nakliyatının durdurulması gibi önemli yaptırımları olabilir. Yani istekli bir hükümet İsrail’e ciddi zararlar verebilir. Ama Türkiye bu adımları atmamaktadır. Eğer İsrail’in bu politikasına karşı olmak devletin temel stratejisi, bağımsız Filistin’in kurulması da devletin temel hedefi ise o zaman bu yaptırımları uygularsınız. Tabiî bu da Türkiye’nin BATI kampından uzaklaşması, NATO’dan çıkması anlamına da gelir. Yok, İsrail’in bu politikasına aslında karşı değilseniz, Kudüs’ün İsrail’in başkenti olmasına karşı değilseniz, ama içerideki toplumsal hassasiyetleri dikkate almanız da gerekiyorsa, bu iktisadi anlaşmalara, milyar dolarlık ticarete, tatlı kârlara hiç dokunmazsınız… Toplarsınız insanları meydanlara, miting yaparsınız. Bu durumda da ülkenizin batı ittifakında devam edeceği ve bütün bu kavga dövüşün Karagöz - Hacivat oyunu olduğu anlaşılır. Bu iki durum ve iki farklı stratejiden biri olabilir, her ikisi de meşrudur. Pekiyi Türkiye ne yapmaktadır? Ne olacak rahmetli Erbakan Hoca’nın deyimiyle “Batı Kampında” kalmaya, “Batı Taklitçiliğine” devam etmeye karar vermiştir. Birkaç miting yapıp milletin gazını alırlar, zaten araya Ramazan – iftar – sahur programları, Bayram ve Seçimler girecek. O arada da, “Atı alan Üsküdar’ı geçecektir…” Bilmem anlatabildim mi?
Allah bu mübarek Ramazan Ayında zayıfları, güçsüzleri, fakirleri ve garibanları korusun. Filistin’de ve diğer bölgelerde ölen sivillere Allah rahmet eylesin…
RAMAZAN AYI VE İNSANIN KENDİNE DÖNMESİ
Hepinizin Ramazan’ı mübarek, oruçları ve namazları makbul, sofraları bereketli ve yuvaları neşeli ve huzurlu olsun. Ramazan Ayı boyunca Cuma yazılarımda bu aya özel durum ve eylemleri iktisat ilmi ışığında değerlendirmeye çalışacağım.
Ramazan Ayı, Müslüman için bir muhasebe, kendini tartma ve değerlendirme ayıdır. Her birey kendi içine dönecek, kendi davranışlarını, sebep ve sonuçlarını düşünecek, hatalı ve yanlış davranışlarını bir daha yapmamaya gayret gösterecektir ve göstermelidir… Bu süreç içerisinde her mü’min için farz olan orucun aynı zamanda bu iç muhasebe ve murakabe sürecinde de önemli katkısı olacaktır. İnsanlar oruçluyken sadece aç kalmazlar, aynı zamanda kötü söz söylememeye, kötü davranışlar içinde bulunmamaya ve başkalarını kırmamaya da özen gösterirler ve göstermelidir de… Ramazan ayı ilerledikçe, insan hem açlığa hem de kötü söz ve davranışlar olmaksızın yaşamaya alışacaktır. Hakkıyla tutulmuş oruçlar, huzur içinde kılınmış namazla birleşince ister istemez insan kendi yaradılışına döner.
Rabbimiz Tîn Suresi’nde 4 ve 5. Ayetlerde şöyle buyuruyor: “Doğrusu, biz insanı en güzel bir biçimde (ahsen-takvîmde) yarattık. Sonra onu aşağıların en aşağısına (esfel-i sâfiline) indiririz.”
İnsan yaratılışı itibariyle iyi hasletlere sahip, erdemli ve ilkeli bir hayatı yaşayacak her türlü donanıma sahiptir. Buna rağmen insanın diğer canlılardan farklı kılan özellikleri onu evreni kendi tasarımı ile dönüştürerek doğayı kendi güç ve iktidarı için sömürmesine de yol açmaktadır. İnsanlık genel olarak bugün doğaya hükmetmektedir. Ancak bu servet ve iktidar iştahı sadece doğayı değil diğer insanları da sömürmenin kapısını açmaktadır. Her bir birey bu adaletsizliklerle dolu dünyadaki hayatında terazinin iki kefesinden birinde ya sömüren ya da sömürülen olarak yerini alır. İşte dünya hayatının bu macerasıdır ki, insanı doğuştan gelen iyi ve saf özelliklerini değiştirmesine, kirletmesine ve kendini aşağıların aşağısına düşürmesinin yolunu açar. Ramazan ayı bu anlamda insanın kendisinin terazini hangi kefesinde (sömüren mi, sömürülen mi?) olduğunu sorgulayacağı, içinde sonradan oluşmuş servet ve iktidar iştahının anlamsızlığını kavrayacağı bir dönem de olacaktır. Servet ve iktidar aşkı ister istemez gösterişi, yani etrafa caka satmayı, mal varlığınla böbürlenmeyi, de beraberinde getirir. Çünkü bu yolla insanlar diğer insanlara kendi sahip oldukları servet ve gücü göstereceklerdir. Bu yüzden gösteriş, Allah en iyisini bilir, servet ve iktidar hırsından da büyük bir günahtır.
Yukarıda anlattıklarıma göre, Ramazan’da gösterişin azaldığına, insanların kendilerine çeki düzen verdiklerine ve daha tevazu içinde yaşadıklarına şahit olmamız gerekir… Pekiyi, bu güne kadar öyle mi oldu… Hayır, geçmiş yılların Ramazan’larında beş yıldızlı otellerde oruç tutmayan insanların oturduğu, bu arada siyasi ve ticari anlaşmaların bağlandığı, paraya para ve güce güç katıldığı, üzerinde kuş sütünün eksik olmadığı gösterişe boğulmuş iftar masalarına seyirci olduk. Öte yandan oruç tutan yüzlerce gariban iftar çadırlarında iftardan 3-4 saat önce kuyruğa girip nohut-pilava kaşık sallamaktaydılar. Ne güzel İstanbul be!...
Önümüzde seçim propagandası dönemi var. Siyasetçilerden dileğimiz iftar sofralarını siyasi cebelleşmenin merkezi haline getirmesinler, insanlar ihale kapmak için, Reis’in gözüne girmek için yarışmasınlar. Yine aziz milletimin güzel insanlarından dileğim odur ki iftarlarımızda zenginleri değil fakirleri, komşularımızı ve akrabalarımızı ağırlayalım. Gösterişten kaçınalım. İhale almayı değil, paylaşmayı düşünelim.
Bu duygularla, Ramazanın ilk Cuması da hayırlı olsun.
GALATASARAY FİRMA TEORİSİNİ PAÇAVRAYA MI ÇEVİRDİ?
YAYINLAMA: 20 Mayıs 2018 - 23:25
İKİ TEBRİK
Başta Atatürk olmak üzere bütün Kuvva-yı Milliyecilere Allahtan rahmet diliyorum. Ruhları şâd olsun…
19 Mayıs’ta, yani 19.05’te, 1905’te kurulmuş olan benim sevgili takımım Galatasaray saat 21:00’de 21’inci şampiyonluğu aldı. Beşinci yıldıza dört kaldı. Bu Şampiyonlukta Fatih Terim’in katkısı büyüktür. Takım olmaktan çıkmış bir topluluğu yeniden takım yapmış, kaybedilmiş ve kenara atılmış futbolcuları kazanmış ve taraftar ile camiada kenetlenmeyi sağlamıştır. Bütün Cimbomlulara kutlu olsun.
DARALMA KONJONKTÜRÜNDE FİRMA YÖNETİMİ
Sezon başında Galatasaray hakkında iki yazı yazmıştım. Ciddi bir borç batağı içinde olan Galatasaray SK’nün ilk önce borçlarını çözümlemesi gerektiğini, yeni bir şampiyonluğa acil ihtiyaç bulunmadığını ve sıfırdan yüksek maliyetli bir takım kurarak çok ciddi bir risk altına gireceklerini yazmıştım. Buradan kârlı çıkmanın tek yolu vardı, o da şampiyon olmak… Hem şampiyonluk primi 20 milyon TL hem de Şampiyonlar Liginden gelecek 15 milyon Avro garanti para (Fener bir iyilik yapar da, ön elemede elenirse bu para 30 milyon Avro olacak) Galatasaray’ı rahatlatacaktır. Ancak bu problemlerin çözümlenmesi anlamına gelmiyor. Hala daha çok ciddi bir borç yükü vardır. Bu da ister istemez kemer sıkmayı gerektirecektir.
“Öyle diyorsun da, Hocam? Bak Galatasaray’a? Adamlar krizden daha çok harcayarak ve daha çok borçlanarak çıktılar… Demek ki, firma teorisi yanılmış… Kriz anlarında veya daralma konjonktüründe küçülmek değil aksine büyümek gerekiyormuş. Galatasaray firma teorisini paçavraya çevirmiş. Ne dersiniz?” Vallahi, böyle bir soruya verilecek cevap nettir: Aslında, bana kalırsa, şampiyonluk Fatih Hoca’nın kendi çapında firma teorisini uygulamasıyla gelmiştir. Fatih Hoca geldiğinde Selçuk İnan, Ryan Donk, Sinan Gümüş, Hakan Balta, Yasin Öztekin takımdan dışlanmış, Fransızca konuşanlar ile Portekizce konuşanlar ayrı gruplar teşkil etmiş, Galatasaray dört derbiden 1 puan çıkarmış ve dördüncü sırada idi. Devre arasında takımın en iyi orta sahası Ndiaye transfer oldu. Sadece Nagatamo kiralandı. Yani hem kadro da eksilme yaşanmış, hem de harcamalar kısılmış. Bununla birlikte takımdan dışlanmış futbolcular da takıma kazandırılmış. Yani eldeki kaynaklar daha etkin kullanılarak hem performans arttırılmış hem de maliyetler düşürülmüştür. Bu anlamda futbol takımı kriz anında doğru şekilde küçülmeye gitmiş, harcamaları arttırmadan verimliliği arttırarak başarılı olmuştur. Bu tam da firma teorisinin söylediğidir.
Pekiyi Kulüp yönetimi nasıldır? Şimdiki yönetim makul bir çizgidedir. Teknik işleri ehline devretmiş, kendisi de idare ile uğraşmaktadır. Ancak TFF ve UEFA’dan gelecek paralara rağmen, Kulüp’ün borç batağı devam etmektedir. Bunun kapatılması için ya ekstra gelir (Riva projesi gibi) kaynağı sağlamak gerekecektir, ya da harcamaları kısmak. Bence ikincisine gidilmesi gerekir. Çünkü ekstra gelir projeleri ekonominin de daralma konjonktürüne gireceği 2018 ve 2019’da pek bir fayda sağlamayacaktır. Belki Rodriguez de satılır, genç birkaç futbolcu satın alınır. Fatih Hoca gelecek sene de şampiyonluğu alır, Şampiyonlar Ligi’nde ilk turda, bilemediniz ikinci turda eleniriz. Ama bir “feda dönemi” gerekmektedir, çünkü, biz bireyler ve firmalar için, “kara kış kapıdadır”.
KARA KIŞ GELİYOR MU?
Bütün firma bilançolarına baktığımızda satışların ve kâr haddinin reel olarak hızla düşmekte olduğu görülmektedir. İçinde bulunduğumuz süreçte hem reel sektör hem de finansal sektör likidite sıkışıklığı içine girmektedir. Dış Borcun yarısı (460 milyar doların yarısı 230 milyar dolar) 2018 sonuna kadar ödenmek zorundadır. 55-60 milyar dolar Cari Açığı da ekleyin, kabaca 300 milyar dolarlık net döviz talebi olacaktır. Bunun kuru yükseltmesi tabiîdir, nitekim dolar 4,50 TL’yi görmüştür. Hükümetin uygulamaları çelişkiler ve eşgüdüm uyarsızlıkları içermektedir. Böyle bir durumda seçim sonrası – kim kazanırsa kazansın- ülkeyi –yani bizleri- neyin beklediği çok da sürpriz sayılmaz: Sıkı maliye ve sıkı para politikası. Başka bir yazımda bahsettiğim gibi devalüasyona gerek kalmamıştır, çünkü kur aşırı bir hızla yükselmiştir. Bu politikalar sonucunda ne olacağını herkesin anlayacağı dille söyleyeyim: İğneden ipliğe, ilaçtan ekmeğe zam üstüne zam gelecektir. Faizler yüzde 16 üstüne çıkacak, enflasyon da yüzde 11 civarında tutulacaktır. Yeni mezunların iş bulmaları ise bir sene boyunca çok mümkün olmayacaktır. Herkesten bir sene fedakârlık istenecektir. İşte bu ortamda her firmanın -ve tabii ki futbol kulüplerinin de- ayaklarını yorganlarına göre uzatmaları gerekecektir.
“Hocam ne diyorsunuz siz? Ekonomi yüzde 11 ve yüzde 7,4 büyüdü. Nasıl kriz gelebilir?” Eğer böyle gider ve müdahale edilmezse 2001 krizi benzeri bir kriz 2019’da kapımızda olur. Şimdiden önlem almak gerekmektedir. Kim gelirse gelsin karşılaşacağı ilk mesele budur ve uygulayacakları politika da yukarıda yazdığım gibidir. Yani, seçim sonrası herkes kemer sıkmaya kendini hazırlasın…
Daralma konjonktüründe firma yönetimi ve yeniden örgütlenmesine bir sonraki pazartesi devam edeceğim.
YARI SÖNMÜŞ KUR BALONU
YAYINLAMA: 24 Mayıs 2018 - 23:30
Ama zaman şimdi iktisatçıların zamanıdır. Döviz almış başını gitmiş. Bizim bunu yazmamız gerekir. Bu yüzden kusuruma bakmayın…
ÖNCE KUR BALONUNDA İHMALİ OLANLAR
İçinde bulunduğumuz haftada Türkiye piyasaları bir kur balonuna şahit oldu. Varlık balonunun ne olduğunu daha önce anlatmıştım; herhangi bir varlığın fiyatının temel değerlerinden ayrılarak gelecekte alacağı tahmin edilen değerlere göre fiyatlanması temelinde ortaya çıkan bir anomalidir. Yani birden fazla etkenin bileşkesi olarak temel değerinden kopan bir fiyat hızla yükselmekte, aynı zamanda, bireyler de sürü psikolojisiyle panik halinde talebi arttırmaktadır. Dolar da biz bunu yaşadık. Tabiî, burası başıboş arazi değil, kurların böyle kontrolsüz yükselmesine göz yumulmamalıydı. Pekiyi sorumlu kimdir: Önce Merkez Bankası ve sonra da Hükümet.
Merkez Bankası Dolar 5TL’ye dayanınca acil toplandı ve çarşamba akşamüzeri geç likidite penceresini, yani fiilen rezerv piyasasında faiz tavanını yüzde 13,50’den yüzde 16,50’ye çekti. Dolar 4,92’den 4,60’lar civarına indi. Kurlardaki yukarı doğru hareket şimdilik durdu. Bunu okulda zaten aramızda konuşuyorduk arkadaşlarla, dilerseniz meseleyi size özetleyeyim: Eğer Merkez Bankası faizi mayıs başında yüzde 16’ya çekseydi dolar kuru bugün temel değeri olan 4,15 TL’deydi. Çünkü piyasada gösterge faiz yüzde 17’de, beklenen enflasyon yüzde 15’te, seçim, savaş, enflasyon açıklamaları ve FED faizi artış ihtimali gündemde olduğu için risk primi de artarken faizi yüzde 13,50’de tutarak hiçbir şeyi kontrol edemezseniz. Daha mayıs başında bu önlemi almalıydı. Eğer Merkez Bankası bu kararı pazartesi alsaydı kurları 4,50’lerden 4,20’lere çekerdi. Çarşamba günkü karar doğru ama geç alınmış bir karardır.
Merkez Bankası niye gecikti? Kulislerde söylenenler Başkan’ın “iyi saatte olsunlardan” çekindiği ve azar yemek istemediği için geciktiği yönünde. Bu yüzden 15 gündür ve özellikle son haftada ciddi belirsizlik ve kaos ortamına girdi piyasalar. Burada önemli olan spekülâtif dalga daha yeni başlarken hatta başlamadan önlem almaktır. İktisat tarihi göstermektedir ki, her varlık balonunun en önemli sebebi piyasa dengelerinin altında tutulan faizlerdir. Yüksek risk ortamında siz faizleri yüzde 13.50’de tutarsanız, kurun kontrolsüz bir şekilde fırlamasına yol açarsınız. Şimdi bu sorumsuzluğun –yani kararı geciktirmenin- cezası olarak Merkez Bankası 7 Haziran’da bir defa daha karar alabilir. Çünkü 4,50 – 4,60 arası dolar kuru ancak sene sonu için geçerli olabilir. Şu anda bile halâ 45 Kuruş fazlalık vardır dolar kurunda, (4,15 olması gerekirken hala daha 4,60’tadır.). Yani kur balonu hala yarı sönük vaziyettedir, içine hava üflenirse yeniden şişebilir. Benim gördüğüm bu 1 hafta–10 günlük gecikme neticesinde doları normal değerine indirmek için yüzde 20 faize ihtiyaç vardır.
Bir varlık balonuna ne kadar önce müdahale ederseniz göze alacağınız maliyet o kadar azalacaktır. Ne kadar geç müdahale ederseniz de katlanacağınız maliyet o kadar yüksek olur. Çünkü varlık balonu ne kadar çok şişerse sürü halinde dalgaya katılmış birey sayısı o kadar fazla olur. “Yok Hocam, 4,50 iyi… Faizi daha fazla arttırmaya gerek yok!”, diyorsanız, o zaman mevzu farklıdır. Ama dolar kurundan yakınıp, üst akıllara falan sataşıyorsanız kurun ateşini söndürmenin yolu yüzde 20’lik faizdir. Bu yüzden ikinci derece sorumlu da hükümettir. Gelen dalganın ciddiyetini anlamayıp, etkisiz bazı demeçlerde bulundular. Hatta bu demeçlerden bazısı piyasadaki panik havasını körükledi. Bundan sonra herkesin aklını başına toplaması dileğimdir.
SONRA KUR BALONUNUN BİLEŞENLERİ
Bu hafta tecrübe ettiğimiz ve hala daha tam sönmemiş olan kur balonunun bileşenleri nelerdir? Yani, bu balonun ortaya çıkmasına yol açan etkenler nelerdir? Kur balonunun oluşması için ya döviz talebinin spekülatif kısmının yükselmesi, ya döviz arzının spekülâtif kısmının azalması ya da her ikisi birlikte gerçekleşmesi gerekir. Döviz piyasasının spekülatif bileşenlerinde bunun benzeri bir hareketin oluşması üç temel değişkene bağlıdır: MB’nin politika faizi, piyasa aktörlerinde oluşan devalüasyon beklentisi ve iktisat dışı risk faktörleri (savaş hali, seçim ve terör hadiseleri).
MB’nin faizlerinin uzun bir müddet çok düşük düzeyde olduğundan yukarıda bahsettim. Bununla birlikte, piyasa aktörlerinde döviz kurlarında ciddi bir yükselme beklentisi oluşması da gerekir. Türkiye imalat sanayiinde rastlanan göstergeler bunu bize sağlamaktadır. Özellikle orta ve küçük boy firmalarda nakit sıkıntısı ciddi boyutlara ulaşmıştır. Cari oranlar ve nakit oranları bize bunu söylemektedir. Öte yandan, en büyük holdingler bile borçlarını yeniden yapılandırma kararı almaktadırlar. Türkiye’nin dış borcu 460 milyar dolardır, bunun yarısı 2018 yılı içinde ödenecek olanlardır. Hali hazırda (Mayıs’tan Aralık’a kadar) ödenmesi gereken borç 180 milyar dolardır. Bütün bunlar nakit döviz ihtiyacının yüksekliğini bize göstermektedir. Ama yine de bunlar hesaba katıldığında kurun bugünkü temel değeri 4,15 TL’dir. İşte, bu durumun üzerine dış ekonomik konjonktür gelmiştir. Derecelendirme kuruluşu olarak bilinen üç kâğıtçıların not düşürmeleri, ABD’nin şahin para politikası ve korumacı ticaret politikası Türkiye’deki hızlı iç talep büyümesi ile birleşince aktörlerde devalüasyon beklentisi birden artmıştır. İktisat dışı risk faktörleri ise bellidir: Suriye Savaşı, İsrail – Kudüs- Filistin meseleleri, ABD-İran Savaşı olasılığı, Rusya ve NATO arasında füze restleşmeleri, 24 Haziran Seçimleri ve benzeri. Bütün bu olayların hepsinin merkezinde yer alan tek bir ülke vardır: Türkiye… Dolayısıyla risk primi yüksektir.
İşte bu bahsedilen şartlarda kur balonunun şişmemesi için ağzının kapalı olması gerekir. Balonun ağzını açan düşük faiz kararıyla MB olmuştur. Piyasa da, balonun açık ağzından içeri hava üflemiştir. Merkez Bankasının faiz kararı ilkönce balonun ağzını kapatmış ve daha sonra da yavaş yavaş ağzını aralayarak içindeki havanın boşalmasına yol açmıştır. Halen balon yarı sönük vaziyettedir. Bir an önce balonu söndürmezsek, yukarıda saydığım etkenlerin bir veya birkaçı ile balon yeniden şişmeye başlar.
“Hocam, ne olacak? Kur balonu şişsin, ne olur ki?” diye soranları cevaplayayım: Kur balonunu durmadan şişirirseniz önünde sonunda patlar. Kur balonunun patlaması 1994 Krizi benzeri bir krizdir. Herhalde, başta AK Parti Hükümeti ve Sayın Cumhurbaşkanı olmak üzere kimse böyle bir krizi istemez. Türkiye bu yüzden seçim sonrası ciddi bir istikrar programıyla uyanacaktır. Seçim bitene kadar da MB’ye düşen görev kur balonunun yeniden şişmesini engellemektir.
KÜÇÜLÜRKEN BÜYÜMEK- KRİZDE FİRMANIN YENİDEN ÖRGÜTLENMESİ
YAYINLAMA: 27 Mayıs 2018 - 23:20
Seçimlerden hemen sonra uygulanacak politikalar – kim gelirse gelsin – üç aşağı beş yukarı aynı olacaktır. Yani iç açığı kapatacak mali tedbirler ve toplam kredi genişlemesini kontrol altına alacak parasal sıkılaştırma. Bunu yanında her partinin bu politikaları uygulayış tarzı ve bu politikalara ekleyecekleri yardımcı politikalar farklılaşacaktır. Partilerin politika farklılıkları, genelde, yaklaşan ekonomik çöküntünün faturasını daha çok kimin ödeyeceği konusundadır. Bu konuya ilerleyen günlerde değiniriz. Bugün ise daralma konjonktüründe firmanın ne yapması gerekir, özellikle bir döviz krizi menşeli daralmada yeniden nasıl örgütlenmesi gerekir, bu konulara gireceğim. Ne de olsa seçimlerden sonra, bu konu herkes için yakıcı olacaktır.
BİR DÖVİZ KRİZİ ÖNLENİRSE NE OLUR…
Benim seçimden sonra beklediğim istikrar politikası genel olarak iç talebin kısılması ve faizlerin arttırılması temelinde gerçekleşecektir. Bu durum firmalara en genel biçimde şu şekilde yansıyacaktır: Satışlarda düşüş, kısa vadeli likidite imkânlarının azalması ve aynı zamanda kısa vadeli sermaye maliyetinin yükselmesi. Eğer bu politika uygulanırsa, dolar kuru sene sonu denge kurunda karar kılar, yani 4,50 TL. Yani böyle bir politika uygulanırsa firmaların döviz maliyetleri bugünküne göre artmayacaktır. Bu durumda bir döviz krizi çıkmayacaktır… Ancak firmaların hem bankalardan nakit bulma imkânları azalacak hem de satış gelirleri düşecektir. Yani birçokları için bugünkü firma büyüklüğünde ısrar etmek iflasın başlangıcı olacaktır.
Firmalar ne yapmalı? Her şeyden önce, satışların düştüğü bir konjonktürde maliyetlerin de düşürülmesi gerekir. Öz kaynak imkânı yüksek firmalarda (yani patronların ellerini ceplerine atıp “cash” para çıkabilecek durumda olduğu firmalar), bu durum daha kolay atlatılacaktır. Ancak Türkiye ekonomisinin ve imalat sanayiinin genelinde firmalar yüksek kaldıraç oranlarıyla çalışan yani özkaynakları görece düşük düzeyde olan firmalardır. Bu durum firma ölçeği küçüldükçe daha vahimleşmektedir. O takdirde, Türk firmalarının büyük çoğunluğu için eldeki stokları azaltmadan üretimi arttırmamak, belki üretimi talepten daha yavaş arttırmak yolu ile stoklar eritilebilir. Bu da ister istemez üretim kaynaklarında tasarrufa gitmek gerekliliğini ön plana çıkarmaktadır. Kısa vadede bunun iki yolu vardır: Ya ücretleri düşürmek ya da işçi çıkarmak. Özellikle küçük firmalar için bu kaçınılmaz olacaktır; çünkü aksi halde firma iflas edebilecektir. Eğer küçülme gerçekleşirse firmanın işletme sermayesi ihtiyacı da azalacaktır. Söylemeye gerek yok, makro iktisadi açıdan işsizlik artacak ve ekonomi yavaşlayacaktır.
Küçülmenin uzun dönemde devam etmesi durumunda, firmanın kendi ölçeğini küçültmesi, yani fabrika veya üretim tesisini hacmen ve kapasite olarak küçültmesi gerekecektir. Bu daha uzun zaman, daha iyi planlama ve daha çetin mesai gerektiren bir iştir. Bir ekonomide bu durumu incelemek için en önemli rasyo Maddi Duran Varlıklar / Özkaynak oranıdır. Bu oranın normal şartlarda 1 civarında olması gerekir ki, Türkiye’de bu bütün firmalarda ortalama yüzde 78,9’u bulmaktadır. İçecek sanayi dışında bütün imalat sanayi sektörlerinde bu oran 1 veya 1’den küçüktür. Yani firmaların sahip olduğu özkaynaklar maddi duran varlıklarını karşılamaktadır. Bu iyi bir durumdur, en azından firmanın uzun dönemli küçülmeye gidebilmesinin önünde bir engel bulunmamaktadır. İçecek sektörü bu açıdan sıkıntılıdır. Daha kredisi ödenmemiş üretim tesislerini elden çıkarmak zararı arttıracaktır. Dolayısıyla uzun dönemde imalat sanayinde genel bir ölçek küçülmesi gerçekleşebilir.
Bir – üç sene arası bir dönemde firmaların kendi mali yapılarını ve likidite oranlarını ideal değerlere çıkarması akabinde, ki bu arada hükümet kendi vergi yapısını, harcama kompozisyonunu ve cari açığını ideal sayılabilecek düzeylere çekmiş olabilir, Türkiye hem ihracata hem de yüksek katma değerli üretime yönelik, yeni ama daha sağlıklı, bir büyüme ivmesi kazanabilir. Bu da yazının başlığıdır: Küçülürken büyümek…
DÖVİZ KRİZİ ÖNLENEMEZSE NE YAPMALI?
Bizim için en korkutucu senaryo budur. Geçmişte bunun benzerlerini yaşadık. Hadd -i zâtında, 1853-56 arasındaki Kırım Harbi’nden bu yana bu ülke dış borç kaynaklı iç talep genişlemesine dayalı bir büyüme modeli içerisindedir. Arada Atatürk’ün dönemi (1923 -1938) ile 1960’lardaki planlı büyüme dönemini çıkarırsak (toplam 25 senedir) 1858 Borçlanmasından bu yana geçen 160 yılın 135’i dış borca dayalı iç talep büyümesi modeli ile geçmiştir. Bugünkü şartlar daha çok 1994 Krizi’ni çağrıştırmaktadır. Bu büyüklükte bir kriz iktidar değiştirir. Sadece o olsa kaybeden iktidar partisi olur, der geçeriz. Ancak kontrol edilemeyip patlayan bir döviz krizi minimum 2 sene durgunluk, hükümetin istikrar politikasının daha da arttırdığı bir hayat pahalılığı ve işsizlik, binlerce firmanın ve bankaların iflası anlamına gelir. Yani aklı başında hiç kimsenin –eğer hain veya saf değilse- böyle bir senaryonun gerçekleşmesini istemesi mümkün değildir. Varsayalım ki, hükümet başarısız oldu, kuru kontrol altına alamadı, firmalar bu tür bir felâket için şimdiden ne yapmalıdır? O zaman söyleyelim ne yapılması gerektiğini…
Bir kere, para birimi uyuşmazlığı ve vade uyuşmazlığı sorunları çözülmelidir. Para birimi uyuşmazlığı, firmanın gelirlerinin bir para birimi giderlerinin de başka para birimi cinsinden olmasıdır. Örneğin bir firmanın gelirlerinin yüzde 90’ı TL yüzde 10’u dolar cinsinde ise öte yandan giderlerinin yüzde 60’ı dolar cinsinden yüzde 40’ı TL cinsinden ise firmanın gelirlerinin yüzde 60’ının dolar cinsine çevirmesi gerekir. Aksi takdirde ani bir devalüasyonda firma iflas eder. Vade uyuşmazlığı ise, kısa vadeli yabancı kaynaklar ile kısa vadeli varlıkların birbirine denk olmamasından, kısa vadeli yabancı kaynakların kısa vadeli varlıklardan daha yüksek olması sonucunda ortaya çıkar. Firmaların bir mali danışman yardımıyla yapılarını dönüştürmesinde fayda vardır. Firmaların yapısal problemlerini çözmesi için kaldıraç oranlarını da düşürmeleri gerekir. Bu ise özkaynaklarının birkaç katı borçlanmalarından ortaya çıkmaktadır. Tabii ki, bunun için de, yine üretimi kısmaları gerekmektedir.
Ya benim gibi sıradan maaşlı çalışanlar ne yapacak? Boğazımızdan keseceğiz, tatili ucuza getireceğiz, dışarıda yemek yemeyeceğiz, mağazalardan özellikle ithal giyim malzemesi ve yiyecek almayacağız, mümkün olduğunca yerli malı tüketeceğiz. Mümkünse yabancı para cinsinden borçlanmayacağız. O zaman, bir döviz krizini en az hasarla atlatırız. Tabii ki, işimizden olmazsak
DİLENCİ ŞEYHİN KÖSE MÜRİDİ, KÖSE ŞEYHİN CİHANGİR MÜRİDİ
YAYINLAMA: 31 Mayıs 2018 - 23:20
Kim bilir, burada İslam öncesi göçebe Türk toplumunun bilge adamları, yüce gönüllü önderleri olan Kamların geleneğinin de bir payı vardır. Bugün sizlere gönül dünyamızın iki büyük ismini ve onların muhteşem talebesini anlatacağım. Bundan muradım, geçmişte İslam’ın emirleri ve ehl-i tasavvufun yorumları ile nasıl bir dünya görüşüne, nasıl bir insan ve doğa anlayışına sahip olduğumuzu görmenizdir. Şu mübarek günlerde, gerek sosyal medyada gerekse günlük hayatımızda rastladığımız müptezellikleri İslâm ve tasavvufa yormayınız, onlar bu tür davranışlardan beridir…
DİLENCİ ŞEYHİN KÖSE MÜRİDİ
1390 yılında Şam’da doğdu. Babası Şeyh Hamza ile birlikte Amasya’ya geldi. Zamanında okunan İslâmî ilimleri tahsil ettikten sonra Osmancık’ta müderris olarak ders vermeye başladı. Bu delikanlı rivayete göre köse idi. (Onun ve Şeyhi’nin hakkında Vefâî-Bâtınî olduğu, bu yüzden o dönemki Kalenderî dervişleri gibi çâr-ı darb yaptırdığı, yani saç, sakal, bıyık ve kaşlarını tıraş ettirdiği de söylenir ama bu azınlığın görüşüdür, DMD.) Henüz yirmi beş yaşlarında iken kendisine bir mürşid arayan Köse müderris Ankara’ya geldi. Orada çok methini duyduğu bir Şeyh vardı. Ankara’da çarşıya geldiğinde, çarşının orta yerinde ellerinde defleri halka olmuş ve kıyâmi-devrâni zikre durmuş bir grup derviş ve onların ortasında dönüp duran bir Şeyh görmüştü. Bu Şeyh esnaftan para topluyor, sonra tekrar cezbeyle zikre devam ediyordu. Genç Köse müderris, “Hiç Şeyh böyle olur mu?”, diye düşündü. Etrafına sordu, bu kendisini görmek için geldiği Şeyh’miş. Köse müderrisin içi soğudu ve meşhur mutasavvıflardan Zeynüddin Hafî’ye intisap için Halep’e gitti. Ancak Halep’te rüyasında gördü ki, bir ucu kendi boynuna takılmış, diğer ucu Dilenci Şeyh’in elinde bir zincirle Ankara’ya doğru çekiliyor.
Bu berrak rüya üzerine Osmancık’a dönerek, oradan Ankara’ya giden Köse Müderris, Dilenci Şeyh’in müritleriyle imece halinde tarlada burçak hasadı yaptığını gördü, varıp onlara katıldı. Tarlada kendisine iltifat edilmedi. Daha sonra Dilenci Şeyh eliyle herkese yemek taksimatı yapılarak, oradaki köpeklere de yiyecek ayrılırken, ona yemekten bir pay verilmedi. Sonunda o da köpeklere ayrılan yemeğin yanına oturuverdi! Bu hali gören Dilenci Şeyh: “Ey köse, gönlümüze girdin, beru gel!” diyerek onu kendi sofrasına çağırdı ve “Zincir ile zorla gelen misafiri bu şekilde ağırlarlar!”, dedi.
Dilenci Şeyh, Köse müridini kendi isteğiyle sıkı bir riyazet ve terbiyeye tabi tuttuktan sonra, ona irşâd hilafeti verdi. Bazıları sormuşlar: “Diğerlerine kırk yıldır hilafet vermedin; bu Köse’ye erken hilafetin hikmeti ne?” diye. Dilenci Şeyh şu cevabı vermiş: “Bu zeki ve anlayışlı biriymiş. Görüp işittiklerine inandı, hikmetini sonra kendisi anladı. Ama kırk yıllık diğer dervişler, bizden görüp duyduklarının hemen aslını ve hikmetini sorarlar.”
Dilenci Şeyh aslında kendisi için dilenmezmiş. Ankara esnafından topladığı paraları fakir fukaraya dağıtırmış. Aynı zamanda, bugüne kadar Dilenci Şeyh köylülerin ve çiftçilerin pîri olarak kabul edilmiştir. Çünkü müritleriyle beraber tarlalarını imece usulüyle ekerler ve ihtiyaçlarının fazlasını fakir fukaraya dağıtırlarmış. Anadolu’daki imece usulünü başlatan bu büyük gönül sultanı Hacı Bayram-ı Veli Hazretleri’dir. Kendisi Anadolu’da Türk Milleti’nin manevi kurucularındandır. Köse müridine gelince, o da, büyük mutasavvıf Akşemseddin Hazretleridir.
KÖSE ŞEYHİN CİHANGİR MÜRİDİ
Akşemseddin'in asıl ünü, Sultan II. Murad'ın emir ve isteğiyle sonradan Fatih olacak Şehzade Mehmed'in hocalığına tayin edilişiyle başlamıştır. Akşemseddin, Şehzade Mehmed'e danışmanlık ve hocalık yapıp, padişah olduğunda da İstanbul'un fethine mühim katkılarda bulunmuştur. Akşemseddin, çocukları, öğrencileri ve müritleriyle birlikte fetih ordusuna katılmıştır. Akşemseddin, İstanbul kuşatmasının en kritik günlerinde Fatih Sultan Mehmed'e bir mektup yazmıştır. Sultan Mehmed'in fetihten ümitsiz olmamasını salık vermiştir. Fatih Sultan Mehmed, Akşemseddin ile İstanbul'a girişte şehir halkı tarafından karşılanmış ve şehir halkı Akşemseddin'i Fatih Sultan Mehmed sanıp ona çiçekler uzatmıştı. Akşemseddin ise "Padişah ben değilim" diyerek yanındaki Fatih Sultan Mehmed'i göstermişti. Fatih Sultan Mehmed de "Hünkar benim ama, o benim hocamdır. Çiçekler O'na layıktır!" sözüyle tebessüm etmişti
Fatih Sultan Mehmed İstanbul'un fethin ardından Ayasofya'da hutbesini tamamladıktan sonra, minberden indi ve Akşemseddin'i imâmete geçirdi. Böylece Akşemseddin, fethin ilk Cuma namazını kıldırmış oldu. Ayrıca Akşemseddin’in, Fetih'ten sonra Fatih Sultan Mehmed’in isteği üzerine Ebu Eyyûb el-Ensarî'nin kabrini tesbit ettiği rivayet edilir...
Mecdî, Hadâiku’ş-Şakâik, s. 240-41; Camî/Lamiî Çelebi, Nefahâtü’l-Üns (İst. 1998), s. 835-36; Ali İhsan Yurd, Akşemseddin (İst. 1994), s.130.
SULTAN MEHMED HÂN –I SANİ, FATİH, KAYSER-İ RÛM, HÂKAN’İT-TÜRKÎ VE TUĞLARLA YÜCE ŞAİR AVNÎ
Türklerin hem genel tarihinde hem de Türkiye Tarihi’nde çıkardığı devlet adamları içinde en büyük âlim, en büyük diplomat, en büyük mareşal Fatih Sultan Mehmed Hân’dır. En büyük olmadığı ama büyüklerden biri olduğu bir alan da şairliğidir. Fatih 8 dil bilirdi, (Arapça, Farsça, Sırpça, İtalyanca, Yunanca, Latince, Çağatayca). Devrinin yüksek matematiğini bilirdi, yeni ortaya çıkan balistik ilminde icat sahibi idi (havan topları ve füzeler), Arap, Fars, Grek ve Roma klasiklerini kendi dillerinde okurdu. Çok büyük bir stratejistti ve yeniçağın modern ordularının ilk örneğini kurmuştu. Türkiye’de kabine sistemini başlatan, merkezi devleti kuran, Osmanlı’yı feodal bir ortaçağ krallığından muhteşem bir Yeniçağ İmparatorluğu’na dönüştüren büyük bir devlet adamı idi. Peygamberin müjdesiyle müjdelenmiş Mü’minlerin kutlu Emîri idi. Döneminin en büyük entelektüellerinden olan Fatih, aynı zamanda, ilk Müslüman Roma İmparatoru idi. Bence Roma tarihinin en büyük 5 Hükümdarından birisidir, (diğerleri Augustus, Marcus Aurelius, Büyük Konstantinus ve Justinianus’tur.) Oktay Rıfat, büyük hükümdarın ağzından şu dizeyi yazmıştır:
“Ben Sultan Mehmed, Avnî, tuğlarla yüce…”
BUGÜNE GELİRSEK…
Cumhuriyet Gazetesi’nde Prof. Dr. Tayfun Atay’ın pazartesi günkü yazısında hazin bir gerçeğe değinilmiş: “…Tüketim kapitalizmi dünyasında demek ki o meşhur filmi anımsayarak (“The Devil Wears Prada”) konuşmak gerekirse artık sadece şeytan marka giymiyor, tarikatlar da marka giyiyor.
Ne hazin bir dünyada yaşıyoruz! Sermaye (“kapital”), sadece şeytana değil tarikata da pabucunu ters giydiriyor.
Kapitalizmde tarikatlar, şeytanla aynı kaderi paylaşıyor!...
Eskiden tarikat denince akla tekkeler gelirken şimdi şirketler gelmekte; eskiden dergâhlar, mescitler, camiler, çilehaneler gelirken artık televizyon kuruluşları, zincirleşmiş alışveriş mağazaları, adına “uluslararası” nitelemesi oturtmuş özel hastaneler, “uluslarüstü” iş hacmine sahip finans kuruluşları gelmekte.
Hâlbuki İslam tarihinde tarikatlarla kurumsallaşacak tasavvufun doğuşu, Emeviler döneminin giderek dünya malına tamah eden, lükse, maddiyata, zenginliğe ve şaşaaya gark olmuş haline duyulan rahatsızlık ve tepkinin sonucuydu. O yüzden “Bir lokma bir hırka” denmiştir, O yüzden “Bir dost bir post yeter bana” denmiştir. O yüzden “Fakirlik benim elbisem” denmiştir. Görüldüğü üzere artık böyle denmemekte ve elbise olarak “fakirlik” değil, “marka” giyilmekte… ”
Nerede köylülerin pîri Hacı Bayram-ı Velî, nerede gösteriş tüketiminin ve kapitalizmin şeyhleri. Nerede Fatih’in hocası Akşemseddin Hazretleri, nerede “Rüşvet günah değildir!” fetvasını veren bugünkü fâkihler. Nerede Fatih Sultan Mehmed Han, nerede şimdikiler… Düşünüp ibret alalım, derim.
29 Mayıs İstanbul’un Fethi kutlu olsun. Cuma’nız mübarek olsun
BAŞKANLIK SİSTEMİ VE PARLAMENTER SİSTEM TARTIŞMASI NE KADAR GERÇEKÇİ?
YAYINLAMA: 03 Haziran 2018 - 23:15
Bu arada Millet İttifakı (CHP + İYİ Parti + SP + DP) yeniden parlamenter sisteme dönüleceğini söylemektedir. Bu ne kadar gerçekçidir? Birinci soru bu. İkinci soru ise şudur: Parlamenter sistem geldiğinde kuvvetler ayrılığı gelecek deniyor, bu ne derece doğrudur? Bu yazıda biraz bu sorulara cevap vereceğim ve daha sonra demokrasinin ekonomi politiğini anlatmaya çalışacağım.
KUVVETLER AYRILIĞI DEMOKRASİ İÇİN NE DERECEDE ÖNEMLİDİR?
Demokrasi gelişmiş şehirli ve sanayileşmiş toplumların ideal rejimidir. Temel amaç milletin kendi kendini seçtiği temsilciler eliyle idare etmesidir. Demokraside ana yöntem güçlerin dağıtılması, milleti tek bir insanın veya tek bir çıkar grubunun değil ortak aklın müzakere ederek yönetmesidir. Elbette ki, eğer Daron Acemoğlu’nun tabiriyle “kapsayıcı kurumlar” olmazsa, demokrasi çok rahat tiranlığa veya despotizme dönebilecek kırılganlık da içermektedir. Bunu tarihten bir örnekle anlatalım: Gaius Julius Caesar ve Roma Cumhuriyeti…
Tarihin en eski demokrasilerinden birisi antik Roma Cumhuriyeti idi. Tabii ki, bugünkü modern demokrasilerden farklıydı. Roma Cumhuriyeti’nde yasama ve yürüme yetkisi Senato’da idi. Senato ise doğuştan senatör olma hakkı olan Patrici’lerden (Roma’nın kurucu soylu aileleri) ve sıradan halkı temsil eden ve seçimle gelen Tribünlerden oluşurdu. Yürütme yetkisine, yine Senato tarafından iki yıllığına seçilen, iki Konsül tarafından ortaklaşa sahip olunurdu. Patrici’ler için en büyük tehdit Latince “Rex” olarak ifade edilen Roma Krallarının yeniden gelmesi ve bütün gücün tek bir adamda toplanması idi. Çok istisnai olarak Cumhuriyet’in varlığı –özellikle dış tehditler sebebiyle- tehlikeye düşerse, o takdirde, süresi yine Senato tarafından verilen kısıtlı bir dönem için, yasama ve yürütme yetkisi bir Diktatör’de toplanırdı.
Burada Roma tarihini anlatmayalım. Ancak zaman içinde pleblere (yani soylu olmayan vatandaşlar) geniş seçim hakları veren halkçı Marius idaresinden sonra Roma Patricileri için siyasi güç artık iki temele dayanmaktaydı: Askeri güç ve geniş halk desteği. İşte Caesar bu ikisine de sahipti. 15 yıla yakın bir süre bu güce dayanarak Senato’yu sıfırladı, büyük inşaat projeleri ve bayındırlık hizmetleri gerçekleştirdi, kendi akraba ve subaylarını devletin önemli mevkilerine getirdi, o kadar ki, kendini Tanrı ilan etti. Sonunu biliyorsunuz. Akabinde çıkan iç savaş ve gelen İmparatorluk Rejimi…
İşte buradan ders alan Batılılar, özellikle Sanayi Devrimi akabinde birer birer anayasal demokrasilere geçtiler. Tabii ki, bu da belli bir gelişme süreci içinde oldu. Bugün de, dün de, bütün demokrasilerin kendilerine gördüğü ana tehdit, bir tek adam veya vesayet rejimidir. Demokrasiler bu yöne evrilmesin diye getirilen en önemli ilkelerden biri de Kuvvetler Ayrılığıdır.
PARLAMENTER REJİM Mİ, YOKSA BAŞKANLIK REJİMİ Mİ KUVVETLER AYRILIĞINI SAĞLAR?
İkisinde de kuvvetler ayrılığı da, tek adam rejimi de gerçekleşebilir. Hatta parlamenter rejim doğası gereği tek adam rejimi olmaya daha müsaittir. Çünkü parlamenter rejim temelde yasamanın daha teorik olarak diğer erklerden (yürütme ve yargı) daha üstün olduğu ve üç erkin de birbirini denetlediği bir sistemdir. Eğer bir baskın parti uzun yıllar boyunca parlamentoyu domine ederse ve hükümeti tek başına kurarsa, bu durumda belli bir partinin bürokrasi ve devlet teşkilatı üzerinde egemen olabilme durumu ortaya çıkabilir. Öte yandan, denetim mekanizmaları olmayan ve kısmen yasama yetkilerini de kendinde toplayan bir başkanlık rejimi de bir tek adam rejimine dönebilir. Diyeceksiniz ki, “Millet değiştirebilir…”. Eyvallah, doğrudur. Ancak bu, her seferinde yeni bir tek adamın 5 sene boyunca ülkeyi yönetebileceği anlamına da gelir. Pekiyi, bu durumda kuvvetler ayrılığı sağlanamaz mı? Elbette sağlanır… Her şeyden önce, Siyasi Partiler Kanunu’nun değişmesi gerekir. Siyasi partiler lider ve Merkez Yönetimi sultası altındadır. Partiler içinde muhalif ses yoktur. Genel Başkana itiraz edenler, terörist ve hain olarak yaftalanmaktadır. Muhtemel lider adaylarına yakın milletvekilleri tasfiye edilmektedir. Bütün partilerimizde durum üç aşağı beş yukarı aynıdır. İkinci olarak seçim kanunu değişmelidir. Baraj kalkmalı, milletvekili sayısı düşürülmeli, kürsüde söylenen sözler dışında dokunulmazlık kalkmalıdır. Üçüncü olarak, iktidar değişse de devletin temel politikasının değişmemesi gerekir. Bu politikalar özellikle uzun dönemli kalkınma planlarını, dış politikayı, eğitim sistemini ve teknoloji üretimini içerir. Bu yüzden özerk denetim ve düzenleme kurumlarının varlığı, adalet sisteminin bağımsızlığı, askeriyenin siyasi tarafsızlığı önemlidir. Bunlar Anayasa ile değil yasalarla düzenlenir. Midhat Paşa’dan beri bu ülkenin makus talihi “Anayasayı değiştirince her şeyin düzeleceği” şeklindeki hurafeye gözü kapalı bağlılıktır. Ne yazık ki, memlekette Anayasa değişmiştir, ama uyum yasaları yapılmamıştır. Seçimlerin bile nasıl olacağı alelacele karara bağlanmış, devletin teşkilatı nasıl yapılanacak hiç gündem olmamıştır. Böyle bir durumda hangi kuvvetler ayrılığından bahsedersiniz? Mesele anayasa değil, kanunlardır!
PARLAMENTER REJİME GEÇMEK GERÇEKÇİ MİDİR?
Benim kanaatim hüsn-ü kuruntudan ibarettir. Millet İttifakı’nın 400 milletvekilini bulması gerekir. Bu pek mümkün gözükmüyor. Bulsalar bile İYİ Parti ve HDP’nin ne kadar eşgüdüm ve uyum ile çalışacağını sormak bile abesle iştigaldir. Bütün hikâye Meral Hanım’ın Muharrem Bey’in arkasında kalacağını hissedip, kâğıtları yeniden karmak istemesidir. Türkiye Cumhurbaşkanlığı sistemi ile yönetilecektir ve bu sistemin içi daha doldurulmamıştır. Uyum yasaları, devletin işleyiş mekanizması ve Cumhurbaşkanı’nın meclis tarafından denetlenmesi seçimden sonra gelecek yeni Meclis tarafından yapılacak uyum yasaları ile belirlenecektir. Muhalefete tavsiyem “parlamenter rejim” gibi boş işlerle uğraşacaklarına, kuvvetler ayrılığı prensibini cumhurbaşkanlığı sistemi içinde hayata geçirecek uyum yasalarına odaklanmalarıdır. Bunu ötesi ucuz demagoji ve kasaba politikasından ibarettir.
AHİLİK GELENEĞİ, İSLAM TASAVVUFU VE TOPLUMSAL MÜLKİYET - I
YAYINLAMA: 07 Haziran 2018 - 23:15
Örneğin seçilmiş ama mahlû (halledilmiş – siyaseten kendi rızası dışında zor kullanılarak indirilmiş) eski başbakanlardan birisi, emperyalist kapitalist Batı ülkelerinin Türkiye’deki israf ve gösteriş tüketiminden istifade ederek kendi mallarını pazarladığı ve insanlarımızın da gerek zorunluluk gerekse görgüsüzlük nedeniyle yine aynı emperyalist ülkelerden gelen borç parayla alış veriş yaptığı AVM’lere Ahîliği örnek göstermesidir. Bu zat, bu söylemle kendi açtığı AVM’yi İslam tasavvufunun ve kadim Türk kültürünün orijinal örneklerinden biri olan Ahilik geleneğiyle bağdaştırmakta beis görmemiş ve ucuz siyaset yapabilmiştir. Bu noktaya geleceğiz.
Bu yazı iki yazılık bir serinin ilkidir. İlk yazıda Ahiliğin hangi şartlarda ortaya çıktığı ele alınacak ve tarihimizde ne tür işlevler gördüğü değerlendirilecektir. İkinci yazı ise bu çağda Ahilik kurumu ve fütüvvet felsefesinin nasıl canlandırılabileceği incelenecektir.
AHİLİK NEDİR? HANGİ TOPLUMSAL ŞARTLARDA ORTAYA ÇIMIŞ VE NE TÜR FAALİYETLER YAPMIŞTIR?
“‘Ahi’; köken itibariyle Arapça bir sözcüktür ve anlamı da ‘erkek kardeşim’ demektir. Diğer taraftan, bu sözcük ‘Divan – ı Lügat’it Türk’ ve ‘Kutadgu Bilig’ gibi eski Türkçe eserlerde yer alan ‘cömert, eli açık, ali cenap’ gibi anlamlara gelen ‘Akı’ sözcüğündeki ‘k’ harfinin yumuşayarak ‘h’ biçimine değişmesi sonucu ortaya çıktığını iddia eden görüş de vardır. Ancak, böyle bir yorumdan kalkarak, Ahi örgütünün/kurumunun Türklere özgü bir kurum olduğunu kabul etmek, işi kolaya almaktır.” (Yrd.Doç.Dr. Necmettin ÖZERKMEN, “Ahiliğin Tarihsel – Toplumsal Temelleri Ve Temel Toplumsal Fonksiyonları – Sosyolojik Yaklaşım”, Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi 44, 2 (2004) s.59). Bu yazıdaki alıntılar Sn. Özerkmen’in bu eserinden yapılacaktır. Her ne kadar Hoca’nın Ahiliği Türklere özgü kabul etmemesini kabul edemesem de Hoca’nın yukarıda belirttiği her iki anlam da Ahilik kurumunu ve onun arkasındaki fütüvvet felsefesini hakkıyla temsil etmektedir. İki kavramı birleştirirsek Ahilik “cömertliği, eli açıklığı ve al-i cenaplığı temel alan bir kardeşlik” örgütüdür.
Haçlı seferleri ve Moğol istilâsından sonra Konya’da kukla bir hükümdar olarak Selçuk Sultanı’nın bulunduğu, beyliklerin daha yeterince güç kazanmadığı ve kırsalın eşkıya kaynadığı bir ortamda Anadolu’da yeni oluşmaya başlamış yerleşik (yani göçebe olmayan) Türk toplumunun varlığı ve birliğini korumada Ahilik kurumunun önemli katkıları olmuştur. İlk defa Selçuklu Sultanı I. İzzettin Keykâvus fütüvvet ehline intisâb etmiştir. O ve ardılı Alâeddin Keykûbat zamanında ülkede fütüvvet ehlinin önü açılmıştır. Fütüvvet (Türkçe yiğitlik anlamına gelir) Örgütü Peygamberimizin de mensubu olduğu ve fakirlere, kimsesizlere yardımı amaçlayan bir gençlik örgütünden zaman içerisinde Abbasi Halifesi I. Nasır zamanında yeniden şekillenmiş bir yapıdır. Özünde İslam ahlakı çerçevesinde bir esnaf ve dayanışma örgütüdür. Ahilik işte, bu örgütün göçebe boylardaki “Alp örgütlenmesi” ve Türk tasavvufunun evliliğinden ortaya çıkmıştır. Moğol İstilâsı sonrasında, Sultan Alâeddin’i öldürerek yerine geçen Moğol kuklası oğlu II. Gıyaseetin Keyhüsrev Ahi örgütüne karşı savaş açmıştır. İsterseniz Hoca’yı okuyalım:
“Ancak, II. Keyhüsrev’in, babasını öldürerek tahta geçmesi ile (Turan, 1993: 389 – 390), Ahilere ve Türkmenlere karşı tavır alınmış; pek çok Ahi öldürülmüş, bazı ileri gelenleri tutuklatılmıştır. Örneğin Ahi Evren gibi (Bayram, 1978: 114). Anadolu’nun Tokat, Sivas gibi kentlerini herhangi bir direnişle karşılanmaksızın ele geçiren Moğollar; Kayseri’de ahiler tarafından harekete geçen önemli bir direnişle karşılaşmışlardır. Ahiler, Moğolları durduramamış ve yenilmişler, birçoğu öldürülmüştür (Turan, 1993: 443; Bayram, 1991: 114). Moğolların egemenliğine giren Selçuklu sultanları da kendilerine karşı önemli bir siyasi güç konumundaki Ahileri ve Türkmenleri, isyan ettikleri birçok yerde bastırma yoluna gitmişlerdir (Cahen, 1986: 264).
Siyasi bakımdan güç ve etkinlik kazanan Ahiler, aslında hiçbir yerde resmi bir siyasi güç olarak çıkmamışlar, fakat olağanüstü durumlarda otorite boşluğunu doldurmak için bazen birtakım siyasi işlevler üstlenmişlerdir (Köprülü, 1991: 91). Diğer bir ifade ile, Ahiler yerel otoriteler olarak ortaya çıkmakta ve hakim oldukları bölgelerde devlet gücüne eşdeğer bir halk/yerel yönetimini temsil etmekteydiler. Siyasi düzenin bozulması anında, eski gücünü koruyan Ahiler, kendi kentlerinin ve hatta çevre yerleşim birimlerinin emniyetini sağlamış; bu şekilde her kent sanki Ahi bir valinin yönetiminde özerk bir kent haline gelmiştir (Turan, 1993: 566).” (Özerkmen, a.g.e. s 65-66) Yani devlet otoritesinin olmadığı, Sultan’ın müstevlilerin kuklası olduğu, Moğol akıncıları ve her türlü eşkıyanın ortalığı kasıp kavurduğu bir dönemde Ahiler Müslüman Türklerin meşru müdafaasını üstlenmiştir.
Beylikler döneminde Ahiler Selçuklu’ya karşı Anadolu Beylikleri’ne destek vermiş ve onların kurumsallaşması için ciddi bir ekonomik altyapının oluşmasına destek olmuşlardır. Osmanlı’nın kuruluş döneminde Osman Gazi’nin şeyhi ve kayınpederi olan Şeyh Edebalı’nın katkıları önemlidir. Osman Gazi, Orhan Gazi ve Murâd-ı Hüdavendigâr Ahilik kuşağını kuşanmış ve aynı zamanda bir tasavvuf okulu da olan Ahiliğe intisab etmişlerdir. Bu dönemde hükümdarlar “Gazi Alperenlerin yoldaşı” ve serhat boylarının Türk kökenli akıncı beylerine nispetle “eşitler arasında birinci” konumunda idiler.
Özerkmen’e göre başlangıçta Batınî çevreler tarafından kurulan ve esnaf örgütlenmelerinin çok önemli olmadığı Ahi örgütü, Beylikler ve özellikle kuruluş dönemi Osmanlı’sında hem bir esnaf ve zanaatkâr çevresini örgütler hale gelmiş hem de sünnileşmiştir. Bu da sosyolojik açıdan normaldir. Kırsal çevreler ve göçebe boylar arasında İslâm’ın Batınî bir yorumuna sahipken (bugünkü anlamda Alevi kökenli diyebiliriz, DMD) şehirlerde yaygınlaşıp kendisi bir siyasi otorite haline geldiğinde (başta Ankara olmak üzere belli şehirleri uzun dönem boyunca Ahi Babaları yönetmiştir, DMD) ve yerleşik toplumun ekonomi politiğine entegre oldukça Ahilerin Sünnileşmesi kaçınılmazdı. Yıldırım Beyazıt ve Fatih’ten sonra Anadolu tek merkezi devletin otoritesi altına girince Ahiliğin bu toplumsal siyasi özü değişmiştir. Zamanla Şeyhülislâmlığa bağlı lonca yönetimlerine dönüşmüşlerdir.
AHİLİĞİN İKTİSADİ YÖNÜ
Bir çarşıda her meslek örgütü kendi Ahi Babasının yönetimi altında idi. O meslek grubuna ait dükkânlar kişilerin değil Ahi Tarikatının mülkünde idi. Her Ahi, günlük kazancından tarikatın iç tüzüğü olan fütüvvetnâmelerde belirtilen bir miktar kadarını kendine ayırır geri kalanı Ahi Baba’ya götürürdü. Ahi aileleri zaviyelerde ortak kazanda pişen aştan yerler ve bir komünal hayat yaşarlardı. Her bir Ahi için öncelikli olan kendi kazancı değil (günün sonunda eline geçecek olan gelir daha önceden belirlenmiştir, DMD) ama tarikatın varlığı ve geliridir. O günlerden kalan çok ünlü bir deyişe göre bir Ahi gelen müşteriye kendisinin siftah yaptığını ama yan taraftaki esnafın yapmadığını, ondan alışveriş yapması gerektiğini söyler. Bir özellikleri de bir çarşıda hakim olan Ahilerin kendi dışındakilerin dükkân açmasına müsaade etmemeleridir. Ekonomik güç, zaman içinde otorite boşluğu ile birlikte siyasi güce de dönüşür. Özetle, özel mülkiyetin değil grup mülkiyetinin olduğu, çarşıda tekelleşmeye giden ve kendinden başkasına müsaade etmeyen, devletin olmadığı yerde devleti ikâme eden bir “Paralel Yapı” ile karşı karşıyayız. Tabii ki, Ahileri tenzih ederiz, onlar Fetullah gibi vatan haini değildiler, casus da değildiler. Ama İktisadi örgütlenmeleri benzemektedir.
Ahilerin tasavvufi yönü, bugünkü STK’larla benzeyip benzemedikleri ve AVM’lere örnek olup olamayacaklarını pazartesi yazımda inceleyeceğim.
Cumanız mübarek olsun.
AHİLİK GELENEĞİ, İSLAM TASAVVUFU VE TOPLUMSAL MÜLKİYET - II
YAYINLAMA: 10 Haziran 2018 - 23:15
Bugün Ahiliğin tasavvufi boyutu ile bugünkü şartlarda Ahiliğin prensiplerinin nasıl ihya edileceği üzerine görüşlerimi bildireceğim.
AHİLİĞİN TASAVVUFİ PRENSİPLERİ
Hatırlayacaksınız, Cuma günkü yazımda Yrd. Doç Dr. Necmettin Özerkmen’in bir makalesine atıf yaparak Ahiliğin ortaya çıktığı şartları ve bu şartlarda Ahilik kurumunun ifa ettiği iktisadi fonksiyonu anlatmıştım. Yine Hoca’nın ilgili yazısından bir alıntı ile başlayalım:
“Ahilerin vizyonunu oluşturan temel değerler ve temel amaçları anlayabilmek için, Ahilerin günlük yaşamını en ayrıntılı biçimde düzenleyen, anayasa metni gibi olan “fütüvvetname”lere bakmak gerekir. Bilinen ilk Fütüvvetname Ebu Abdi’r – Rahman Muhammed İbn el – Hüseyin es – Sülemi’nin “Kitab’u Fütüvve”sidir. Bu eserden itibaren, fütüvvete ait ilkeler, değerler ve hedefler sıralanır ve bütün Ahi örgütüne ait fütüvvetnamelerde tekrar edilir (Es – Sülemi, 1997).
Fütüvvetnamelerdeki ilkeler, Ahilerin günlük yaşamının her alanını ve her anını düzenlemiştir; yaşamı çepeçevre kuşatmıştır. Ahi vizyonunun temel değerlerini oluşturan, değişmez ve vazgeçilmez olarak kabul edilen bu ilke ve öğretiler, fütüvvetnamelerde şöyle yer alır:
i- Namazı bırakmamak.
ii- Dünya yaşamına esir olmamak.
iii-Haya (ar, utanma) sahibi olmak.
iv- Nefsin esiri olmamak.
v- Helal kazanç sahibi olmak.
vi- Muhtaç ve düşkün olan kimselere ihsan ve keremde bulunmak.
vii- İyiliği emretmek, kötülükten alıkoymak.
Ahilik anlayışının çekirdek ilkeleri; örgütün toplumsal sorumluluğu, hizmette mükemmellik, dürüstlük, doğruluk ve ortak yaşamadır. Bu ilkelerden “hizmette mükemmellik”, Ahiliğin varlık nedenidir (Collins, 1999: 33).” (Yrd.Doç.Dr. Necmettin ÖZERKMEN, “Ahiliğin Tarihsel – Toplumsal Temelleri Ve Temel Toplumsal Fonksiyonları – Sosyolojik Yaklaşım”, Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi 44, 2 (2004) s.68) Yukarıda görüldüğü üzere Ahiliğin temel ilkeleri hem dünya hayatı hem de ahiret hayatı için aynı anda geçerli ilkelerdir. Burada, yapılan işin mükemmel yapılması, hile ve aldatmacaya başvurulmaması, haksız kazanç, faiz ve fahiş kârlardan kaçınılması, sistemin hem bireylerin manevi yaşamlarını hem de iş hayatlarını dürüstlük, erdemlilik ve kanaatkârlık çerçevesinde düzenlemesi, bireylerin kendi çıkarından daha fazla önce topluluğun (yani Ahilerin) ve sonra da toplumun yararına öncelik vermesi ve benzeri talimatlar va’z edilmektedir. Bugün, kendilerini falanca veya filancanın cemaati olarak takdim eden yapıların Ahilik’teki öz disiplinden ve kendi kendini denetleme yeteneğinden nasibini almadığını görmekteyiz. Zaten şirketleşen veya şirket sahibi olan bu nev’i “nev-zuhur cemaatlarin” kaliteli mal veya hizmet üretmek gibi dertleri olmadığı, devletten bir vesileyle ihale alarak Hoca Efendi ve yakınlarının cebini doldurmayı amaçladıkları da bilinmektedir. Böyle olunca bu yapılardan bir toplumsal duyarlılık beklemek de abesle iştigal olacaktır.
AHİLİK BİR SİVİL TOPLUM ÖRGÜTÜ MÜDÜR? GERÇEKTE STK’LARIN GÖREVİ NEDİR?
Sn Özerkmen ilgili eserinde Ahiliği bir sivil toplum örgütü olarak tanıyabileceğimizi ifade etmektedir. Bu görüşe katılmadığımı bilmenizi isterim. Hoca şöyle demiş:
“İçinde bulunduğumuz bilgi çağı ve dünya ölçeğindeki (ekonomik, siyasi, kültürel ve toplumsal) değişmeler, ulus – devletin değişen rolü, neo – liberal politikalar, refah devletinin çöküşü ve buna bağlı sosyal devlet politikalarından vazgeçişin getirdiği istihdam, işsizlik, yoksulluk ve açlık gibi sorunlarla beraber, günümüzde sivil toplum örgütleri toplum yaşamında çok etkin ve önemli bir duruma gelmiştir. Gelişmiş ülkelerde modern devletler toplum yaşamının biçimlendirilmesinde sivil toplum örgütlerinin önemini fark etmiş ve kendi görevlerinin büyük bir kısmını STÖ’lerine devretme yoluna gitmiştir. Toplumsal örgütlenme, dayanışma ve kurumların oluşumunda her toplumun kültürel değerleri (gelenek, töre, din, ahlak ve hukuk) temel bir işleve sahiptir. Türk toplumunun tarihsel ve toplumsal varoluşunda, sivil toplum örgütlerinin son derece önemli fonksiyonları olmuş ve toplumsal yaşamı derinden etkilemiştir. Bu bağlamda sivil toplum örgütü olarak başta gelen kurum “Ahilik”tir.” (Özerkmen, a.g.e. s59-60). Bu yargının neresinden tutalım, her tarafı dökülüyor. İsterseniz ben size STK / STÖ’nün ne olduğunu anlatayım, siz de ona göre karar verin.
Küreselleşme dijital teknolojinin gelişimi, yol açtığı imkânlar ve komünist blokun çöküşü gibi siyasi şartlar ile ortaya çıkmış bir tarihsel olgudur ancak, ABD ve hempası Batı’nın emperyalist kurumları bu ortamı ABD merkezli bir Dünya İmparatorluğu’nun kuruluşu için kullanmayı amaçladılar. (Çok şükür başarısız oldular lâkin, hala hedeflediklerini elde etmek için entrika çevirmeye devam etmektedirler.) İşte bu süreç içinde emperyalist güç için tasfiye edilmesi gereken bir numaralı hedef milli devletlerdi. STK / STÖ’ler emperyalist gücün milli devletleri zayıflatmak ve toplumlar içindeki milli birliği parçalamak için kullandıkları işbirlikçi kurumlardır. Türkiye’de son on yılda bunların çok örneğini gördük: Bilumum liberal – sol, İslamcı ve Kürtçü aydınlatılmışlar, ağız birliği etmişçesine “Türk’üm!” demenin faşistlik olduğunu, Türk bayrağının ve Türk Devletinin isminden Türk’ün çıkarılması gerektiğini, Ermeni Soykırımını kabul etmemiz ve PeKeKe’yi vatana ortak etmemiz gerektiğini bu tarz ihanet kurumlarının düzenlediği toplantılarda utanmadan söylediler. Yani STK’lar varolan devleti düşmanlar adına yıkmaya talipken, Ahilik Kurumu ise devletin yokluğunda ortaya çıkmış bir meşru müdafaa kurumudur. Devlet varken, devletin işini STK’lara yaptırırsanız o STK’lar “Paralel Devlet” olur, en güzel örneği de FETÖ’dür!
AHİLİK VE AVM’LER BİRBİRİNE BENZER YAPILAR MI?
Seçilmiş ve mahlû bir eski Başbakanımızın bir seferinde “Esnafı AVM’lere ezdirmeyeceğiz, esnafa AVM’lerde yüzde 5 kota ayıracağız, Türkiye Cumhuriyeti bir Ahi devletidir.”, dediğini ve başka bir sefer bir AVM açılışında “Açtığı AVM’de Ahilik felsefesinin yaşatılmasını” istediğini hatırlayacaksınız. Tabii ki bunlar iyi niyetli yaklaşımlardır, ancak ciddi bir sosyal bilim muktebesatına sahip olan mezkûr Başbakan’ın hepten cahil olduğunu söyleyemeyiz. O zaman bu söylediklerinin o günkü siyasi konjonktür gereği söylenmiş içi boş ama hoş sözler olduğu anlaşılmaktadır.
Bugün Alış Veriş Merkezleri (AVM’ler) küresel emperyalist kapitalist ülkelerin ürettikleri mal fazlalarını pazarladıkları büyük çarşılardır. Şehir hayatında zaman sıkışıklığında hem alış veriş hem de eğlence imkânını bir arada sunan bu gibi merkezlerde alış veriş genel olarak kredi kartıyla yapılmaktadır. Yani, Batılı emperyalist kapitalist ülkelerin verdiği borç parayla yine onların mallarını satın alıyoruz ve onlara hem faiz hem de kâr ödüyoruz. Türk çocukları da burada tezgâhtarlık yapıyorlar, (“Aman Hocam Mağaza Müdürleri, Satış Sorumlu Müdürleri de var hemen küçümsemeyin.”, derseniz, “Unvanı maaşı ne olursa olsun tezgâhtar tezgâhtardır.”, derim; DMD). Bir de mağazalar ürünlerin kalitesi ve hedef müşteri grubunun gelir düzeyine göre halk tipinden elit müşteriye hitap edenine kadar geniş bir çeşitlenme içindedir. Bu yapıdan 21’inci yüzyılda rekabet edecek bir ülke çıkmaz. AVM’lere karşı değiliz ama bu ticaret mabetlerinin ağırlıklı yerli ürünlerin pazarlandığı mekânlar olması gerekir. Sayın sabık Başbakan “esnafa yüzde 5 kota “ koymayı öneriyor, doğrusu yabancıya yüzde 5 kota koymaktır! Böyle bir yapı nasıl Ahiliği örnek alabilir, AVM’leri nasıl Ahilikle kutsayabilirsiniz? Mümkün değildir bu!
Bugünkü şartlarda Ahi geleneği hem ticaret yapıp kâr elde ederken hem de toplumsal duyarlılık gerektiren faaliyetlerde de bulunan, özel mülkiyete değil grup mülkiyetine dayalı yeni nesil vakıflar üzerinden yeniden yaşatılabilir. Özellikle küresel rekabet ortamında vakıfların rekabet üstünlüğü her geçen gün artmaktadır. Bu konuyla ilgili görüşlerimi bayramdan sonra yazacağım.
BİR ÖLÜM BİR DOĞUM YILDÖNÜMÜ VE BAYRAM
YAYINLAMA: 14 Haziran 2018 - 23:20
Bu iki büyük edebiyat adamını anmayı istedim.
TARIK BUĞRA’NIN 100’ÜNCÜ DOĞUM YILDÖNÜMÜ
Tarık Buğra 1947 yılından itibaren çeşitli gazetelerde yazarlık ve idarecilik yapmıştır. Tarık Buğra’nın başlıca eserlerini şöyle sıralayabiliriz. Hikâyeleri
· “Yalnızların Romanı” 1940 (1948)
· “Oğlumuz” Cumhuriyet Hikâye Ödülü 1948
· “Oğlumuz” Hikâye Kitabı 1949
· “Yarın Diye Bir Şey Yoktur” Hikâye Kitabı 1954
· “İki Uyku Arasında” Hikâye Kitabı 1964
Tarık Buğra’nın hikayelerinde Anadolu kasabalarındaki yaşantı ve oradaki aile hayatının dönüşümü ile toplumsal hayattaki dönüşümün izlenimleri sunulur. Hikâyelerini şairane bir dille işlerdi, ana konuları ise aşk, yalnızlık ve uyumsuzluk oldu. Olay örgüsünden çok iç gerçekliğe ağırlık verirdi. Romanları:
· "Siyah Kehribar" Roman 1955
· “Küçük Ağa” Roman 1963: Kurtuluş Savaşı’nı Kuvva-yı Milliye’ye katılan bir din adamının gözünden anlatır.
· “Küçük Ağa Ankara’da” Devam Romanı 1967
· “Firavun İmanı” 1976
· “Dönemeçte” 1978
· “Gençliğim Eyvah” 1979,
· “Yağmur Beklerken” 1981: Bu dört Roman Cumhuriyet döneminin birbirini takip eden evrelerini anlatır.
Tarık Buğra Ortaoyuncusu "Komik-i şehir" Naşit'in hayatından yola çıkarak yazdığı İbiş'in Rüyası ile 1970 TRT Sanat Ödülleri Yarışması'nda başarı ödülü, Osmanlı İmparatorluğu'nun kuruluş yıllarını anlattığı Osmancık'la (1985) Milli Kültür Vakfı Edebiyat Armağanı'nı, Yağmur Beklerken'le Türkiye İş Bankası Büyük Ödülü'nü aldı. 1991'de Devlet Sanatçısı unvanını aldı. Birey özgürlüğünü savunduğu Ayakta Durmak İstiyorum (1966) ve Üç Oyun (1981) adıyla kitaplaştırdığı piyeslerinin hemen hepsi sahnelendi, romanları TV dizisi haline getirildi. Fıkralarından seçmeleri Gençlik Türküsü (1964), gezi notlarını Gagaringrad (1962), dil ve edebiyat üzerine yazılarını Düşman Kazanmak Sanatı (1979), denemelerini Bu Çağın Adı (1979) başlıklarıyla yayımladı.
Tarık Buğra benim için Tarık Amca’ydı. Babamların işyeri Ajans 1400’de onu çok dinlemişimdir. Tam bir Anadolu bilgesiydi. Allah rahmet eylesin.
YAHYA KEMAL’İN 60’INCI ÖLÜM YILDÖNÜMÜ
Beşir Ayvazoğlu Yahya Kemal’i “Eve Dönen Adam” olarak takdim eder. İlk gençliğinde şedit bir Batıcı ve iflah olmaz bir Jön-Türk iken Paris’e gitmişti. Ama takdir-i ilâhî, Jön-Türk gayretiyle gittiği Fransa’da gerçek bir kültür milliyetçisi olmuştu. Batı’nın bütün uygarlığında ortak bir tarih ve vatan şuurunun yattığını, yetişen aydınların milliyetçi ve sağcı olmasa da kendi kültürüne çok hakim olduğunu, modern sanatın arkasında muhakkak bir klasiğin olduğunu Paris’teki eğitim yıllarında görmüştü. Bu anlamda o her anlamıyla “eve dönen adamdı.” Eski uygarlığımıza, klasik musikimize, klasik şiirimize, Fetih zamanı İstanbul’una ve bütün mekânları ve zamanlarıyla Türk Varlığına bir dönüştü bu. Onunla İstanbul’u gezenler, birden zamanda bir yolculuğa çıkmış gibi bir hisse kapılırlardı. Bu şiirine de yansıyordu, elbette. Belki bu yüzden de Sezai Karakoç, onu “Bozgunda bir fetih düşü” olarak takdim etmişti.
Bu minvalde Yahya Kemal, modern bir Türk şiiri olacaksa, bir Türk Klasik şiirinin de olması gerektiğini düşünmüştü. O zaman ki atmosferde, eskinin Divan şiiri ilkel bir edebiyat formu olarak kabul edilmekte ve Edebiyât-ı Cedide şairleri tarafından hakir görülen bir nesne konumundaydı. Halbuki, Yahya Kemal Divan Şiiri’nde Türklerin Klasiğini bulmuştu. Şiirde, bu yüzden Klasik’le hesaplaşıp onu aşacak bir forma ulaşmayı amaçlamıştı. İki kitabı vardır ve ölümünden sonra yayınlanmıştır. “Kendi Gök Kubbemiz” Klasik Türk Şiiri’nin köklerine dayanarak ama çok farklı bir dil, çok farklı konular ve yenilenmiş bir nazım tekniği ile modern şiirlerinin bulunduğu kitaptır, (modern deyince ölçüsüz – kafiyesiz değil, aslında bizim kuşağa göre, Neo Klasik şiirler). “Eski Şiirin Rüzgârıyle” ise yeni bir özle doldurduğu Klasik formda şiirlerle doludur. Bana kalırsa, bu ikinci kitaptaki şiirler konu ve öz itibarıyle daha modern daha yenilikçi şiirlerdir, ama dil ve formlar eskidir.
Yahya Kemal’in şaheserleri bence “Süleymaniye’de Bayram Sabahı” şiiridir. İsterseniz bir parça okuyalım.
“Ulu mâbed! Seni ancak bu sabah anlıyorum;
Ben de bir vârisin olmakla bugün mağrûrum;
Bir zaman hendeseden âbide zannettimdi;
Kubben altında bu cumhûra bakarken şimdi,
Senelerden beri rüyâda görüp özlediğim
Cedlerin mağfiret iklîmine girmiş gibiyim.
Dili bir, gönlü bir, îmânî bir insan yığını
Görüyor varlığının bir yere toplandığını;
Büyük Allah`ı anarken bir ağızdan herkes
Nice bin dalgalı Tekbîr oluyor tek bir ses;
Yükselen bir nakaratın büyüyen velvelesi,
Nice tuğlarla karışmış nice bin at yelesi!”
Yahya Kemal için Ramazan Bayram Sabahı’nda namaz kıldığı Süleymaniye Camii bütün bir Osmanlı-Türk vatanı iken, camideki cemaat geçmişteki ve gelecekteki kuşakları ile Türk Milleti idi. O gün, Itrî’nin, Tekbîr’ini dinlerken bütün milletin geçmişi ve geleceğiyle bir bütün olduğunu hissetmekteydi. Allah Yahya Kemal’e de rahmet eylesin.
Bu bayramda, tıpkı Yahya Kemal’in şiirinde olduğu gibi barışalım, bir olalım… Biz barıştıkça, bir oldukça daha büyüyeceğiz. Daha büyüdükçe bilgimizi ve sevgimizi bölüşeceğiz. Dünyada dört şey vardır ki, paylaştıkça artar: Sevgi ile bilgi ve nefret ile cehalet. Şu mübarek günlerde Allah bizi sevgi ve bilgisini paylaşanlardan eylesin, nefret ve cehaletini paylaşanlardan değil.
KIŞA HAZIRLIK- "YERLİ VE MİLLİ" DÖVİZ KRİZİ KAPIDA MI?
YAYINLAMA: 21 Haziran 2018 - 23:25
“Hocam ne diyorsun sen Allasen, ülkemiz yüzde 7,4 büyüdü, milli uzay üssümüz var, milli uçağımız yolda… Ne krizi ya?”, diyenleriniz vardır muhakkak. Ya da “Hoca, sen sağ gösterip sol vuruyorsun, gizliden bir CeHaPe militanısın sen!”, diyeniniz de olacaktır. Ben hiçbir partiye mensup değilim, bugüne kadar genel seçimlerde de CHP’ye oy atmadım. İdeolojik olarak Türk Milliyetçisi’yim, küreselleşme sürecine temkinli bakan “Şüphecilerdenim”, katı bir milli ve üniter devlet taraftarıyım. Ancak, hangi görüşten olursam olayım, ben bir iktisat profesörüyüm ve katı gerçekleri söylemekle mükellefim. En azından bilgim ve görgüm gereğince maaşımı ödeyen milletime gerçekleri anlatmak da benim yükümlülüğüm. Bu anlamda neden “Kış Geliyor!” ilk önce onu anlatacağım ve sonra da bu kışa karşı “Kırk katır mı kırk satır mı?”, sorusuyla özdeşleşecek iki çözüm yolunu irdeleyeceğim.
YÜZDE 7,4’LÜK BÜYÜME VE ARKASINDAKİ OLGULAR: KURDAKİ ŞİŞKİNLİK YOKSA SPEKÜLATİF DEĞİL Mİ?
Yukarıda yazdığım gibi ülkenin yüzde 7,4 büyümesi kriz olmayacak anlamına gelmez. Krizler, aslında çeşitli periyotlarda oluşan iktisadi dalgaların dip noktalarıdır ve bu dip noktalarından önce hızlı genişleme dönemlerine rastlanılır. Hatırlayacaksınız bundan önce büyüme rakamları üzerinde yazdığımda, büyümenin yüzde 7,4 olmasının olumlu olduğunu ama tek başına bu büyüklüğün yeterli olmadığını, önemli olan büyümenin üretim kapasitesini arttıran makine teçhizat yatırımlarına veya dış ticaret fazlası ve döviz getirisi sağlayacak ithalattan daha hızlı büyüyen ihracat artışlarına dayanması gerektiğinden bahsetmiştim. 2017 üçüncü çeyrek verileri bana bu yönden biraz umut vermişti, ancak 2017 dördüncü çeyrek ve 2018 birinci çeyrek verilerinde umudum biraz söndü. Her ikisinde de yatırım artışının tamamına yakını neredeyse inşaat yatırımlarındaki artıştan ibaret. Öte yandan, özellikle 2018 ilk çeyrek verilerinde ihracat artışının ithalat artışının çok altında kalması da benim hem kur tahminlerimi değiştirdi hem de muhtemel bir krizin gördüğüm emareleri arasındaki yerini aldı.
İktisat Bilimi’nde, Büyüme İktisadı diye bilinen bir alt disiplin vardır. Konusu, bir kapitalist ekonomide maksimum üretim kapasitesinin uzun dönemde kendiliğinden istikrarlı bir büyümeye tabiî olup olmayacağı, eğer böyle bir uzun dönem büyüme trendi varsa bu trende ekonominin hangi yolla intibak ettiğinin araştırılmasıdır. Yani, “Memleketin bütün fabrikaları tam gaz çalışırken, çalışmak isteyen herkese rahatlıkla iş bulunurken bir kapitalist ekonominin kendiliğinden uzun dönem büyüme hızı nedir?”, sorusuna cevap aranır. Bugün gazetelerde gördüğünüz ise bu oran değildir: Yüzde 7,4’lük büyüme toplam harcamalardaki artıştır. Şöyle bir örnekle anlatayım: Bir insan 3.000 TL maaş alırken 10.000 TL’lik kredi kartı da varsa, mesela, her ay 6.000 TL harcayabilir. Yani kendi üretiminin iki misli harcayabilir. Fakat bu ne kadar sürer? Sadece 3 ay! 3 ay sonunda kredi kartı borcunuz 9.000 TL + faiz olmuş ve siz kartın minimum ödemesini (yani 3.000 TL’yi) ödemek için bütün maaşınızı da vermek zorunda kalmışsınız demektir. Üç ay boyunca sizin üretiminiz değil ama harcamanız artmıştır, bununla birlikte, tabiî ki, borcunuz da Arş-ı Âlâ’ya çıkmıştır. İşte, bir ülkenin güncel büyüme oranları dış borç veya para basarak harcamaların arttırılması ile bir müddet yüksek seyredebilir, (bu da üç aşağı beş yukarı 6 çeyreği veya 18 ayı bulur), ancak bu müddetin sonunda borç ödeme vakti (veya para basma durumunda enflasyon vakti) gelir. Türkiye için bu kritik dönem 2019 ilk çeyreğidir, (Ocak – Şubat –Mart aylarıdır).
Yüksek dış borç ve yüksek cari açığın bende uyandırdığı diğer bir izlenim ise, 2018 Nisan ayı sonundan itibaren başlayan kurdaki artışın belirsizliğin güdümünde bir spekülâtif hareket olmaktan çok reel ekonomideki dengesizlikten kaynaklanan ve temel döviz talebindeki hızlı yükselişten kaynaklandığıdır. Biz mart ayında kur tahminlerimizi yaparken Aralık 2017 verileri elimizdeydi. Mart 2017 Cari Açık büyümesini daha yeni öğrendik ve bugün söyleyebiliriz ki, kurdaki artış “Üst Akıl’ın ve Dış Mihrak’ların” bir kumpası değil ve fakat yabancı mal tüketiminde gayet iştahlı milletimizin, enerji ve yatırım malında dışa bağımlı sanayimizin ve keseyi sonuna kadar açan hükümetimizin eylemlerinin sonucudur. Yani kurdaki yükselme gayet de “yerli ve millidir”. Pekiyi, yakın tarihimizde buna benzer yerli ve milli kriz yaşamış mıydık? Buyurun size onu anlatayım
TÜRKİYE’NİN YAŞADIĞI EN ÖZ HAKİKİ YERLİ VE MİLLİ KRİZ: 1994 KRİZİ
1991 Seçimleri de bugünkü gibi şenlikli geçiyordu. Demirel sokak sokak dolaşıp herkese iki anahtar vaat ediyor, Mesut Yılmaz ne veriyorsa 5 milyon fazla vereceğini iddia ediyor, yanında genç ve dinamik kolejli kız edalarında Tansu Çiller’le kadınlara 38 erkeklere 42 yaşında emeklilik vereceğini söylüyordu. Ülkenin temel problemi yüksek bütçe açığı ve carı açık ile yüksek enflasyondu. İktidara geldiklerinde 100 günde ülkeyi toparlayacaklarını 500 günde de uçuracaklarını söylüyorlardı. Bunu da bol bol para basarak ve kamu harcamalarını arttırarak yapabilirlerdi. Ülkenin sorunları ise bambaşkaydı. Bütçe ve Cari Hesap açıkları rekor kırmaktaydı, Enflasyon yüzde 40-50 arasına demir atmıştı. Yani uygulamayı vaat ettikleri politikalar problemleri çözeceğine daha da keskinleştirecekti. Demirel fırsatı bulduğunda Cumhurbaşkanlığına kaçtı. Çiller de zorla faizleri düşürme politikasını benimsedi. Sonuç: 500’üncü günde uçması gereken ekonomi 1994 Krizi duvarına tosladı. Bu bizim bugüne kadar gördüğümüz en öz hakiki yerli ve milli krizdi.
Bugünkü durum farklı değildir. Bütçe açığı yoktur ama bu sefer özel kesim tasarruf – yatırım açığı çok büyümüştür. Ciddi ve büyüyen bir cari açık vardır. Hükümet yüzeysel açıklamalarla faizleri baskılamaya çalışmakta ve seçimler öncesi vaatler açık arttırmayla verilmektedir. İktidar ve muhalefet partileri vaatlerde sınır tanımamaktadır. Tartışma Tatar Böreği ve Arnavut Ciğeri etrafında dönmektedir. Görünen odur ki, iktidara kim gelirse gelsin, vaatlerini tutarsa nur topu gibi bir 2019 krizi gelecektir. Yok, iktidara kim gelirse gelsin, vaatlerini bir yana bırakıp önlem alırsa o zaman ne olur? Ne olacak, kredi arzı daralacak, ekonomi yavaşlayacak, buna mukabil ithalat azalırken, ihracat da biraz artış olacaktır. Vergiler ve faizler yükselecek, birçok firma daralma konjonktürüne girecektir. Evet. bir daralma olmayacak ama yavaşlama olacaktır.
Önümüzdeki dönemde, tabiî ki, bir kriz olacağına ekonomide yavaşlamayı tercih ederiz. Ama maalesef bu konuda kararı iktisatçılar değil, bol keseden atan siyasetçiler verecektir.
ÖNÜMÜZDEKİ YÜZYILIN TEMEL KAVRAMI HANGİSİ: REKABET Mİ, DAYANIŞMA MI?
YAYINLAMA: 24 Haziran 2018 - 23:25
Bu yüzden, iktisadi olayları inceleyebilmek için bireysel aktörlerin kararlarının – yani, tüketici bireylerin tüketim ve tasarruf, üretici firmaların üretim ve istihdam, finans sektörü kurumlarının fon alım ve satım kararlarının – incelenmesi temel alınmıştır.
İktisat Bilimi’ndeki bu egemen yaklaşım, aynı zamanda, emperyalist Batı’nın kapitalist toplumundaki hakim güçlerin – sermaye sahibi büyük sanayi ve finans kartellerinin, iletişim sektöründeki devlerin ve emperyalist işbirlikçisi STK’ların – doğal ideolojisi olan Liberalizmle de uyumludur. Haklarını yemeyelim, orijinal haliyle liberalizm kartelleri ve casus STK’ları savunmaz. Ama hem liberalizmin hem de Batı emperyalizmindeki hakim güçlerin temel dayanağı sihirli bir kavramdır: Rekabet. Bu düşünceye göre, toplumların ve dolayısıyla ekonomilerin ilerlemesinin bireysel üretici, tüketici ve üretim faktörü sahipleri arasındaki bitmez tükenmez yarışla sağlanacağı iddia edilir. Yarışı kazananlar ayakta kalacak, kaybedenler bertaraf olacaktır. Bu düşüncenin arkasında, aslında, sosyal Darwinci bir bakış açısı vardır. Yani, herkesin anlayacağı bir dille ifade edersek, Dadaloğlu’nun dizesi yeterli olacaktır: “Ölen olur, kalan sağlar bizimdir!”
Bugün Küreselleşme Süreci adı verilen ileri teknoloji kullanımı ile Batı emperyalizminin dünya halkları üzerinde kurmaya çalıştığı – şimdilik yavaşlamış gözükse de halen devam eden – vesayet rejimi için de sihirli kelime rekabettir. Yoksul sınıflar, ülkeler için geliştirilmesi gereken stratejik sektörler, sanayi ve tarım bu sihirli kelime etrafında kurulan modelde, dünyadaki para ve bilgi akışlarını yöneten kodamanların insafına bırakılmak istenmektedir. Türkiye’de “piyasa dostu” olan, “yeni dünyada rekabeti” savunan, “bağımsız ve tarafsız kurumlardan yana” tavır koyan insanların önemli bir kısmı farkında olsa olmasa da bu küresel emperyalizmin değirmenine su taşımaktadır. Halbuki, İngiltere ve onun sömürgelerinden devşirilmiş Anglo-Sakson toplumları haricinde, insanlık tarihinde gelişim rekabete değil ama “dayanışmaya” dayalıdır.
İnsanoğlunun toplumsal evrimi birlikte ve ortaklaşa alınan kararlara, birlikte ve ortaklaşa verilen çabalara dayanır. Türk tarihi için de, rekabetin çok büyük bir anlamı yoktur. Daha önceki yazılarımızda belirttiğimiz gibi, göçebelik döneminde tamamen toplumsal mülkiyet esasına dayalı olan Türk boyları, yerleşik hayata geçtiklerinde Bayramilik yolu ile tarımda grup mülkiyetini ve Ahilik yolu ile şehirlerde ve ticarette grup mülkiyetini esas almıştır. Bizim gibi, Almanya ve Fransa’da da rekabet yerine dayanışma her zaman ön planda olmuştur. Milli sermaye birikimi, İngiltere ve sömürgeleri dışındaki bütün dünyada devlet desteği ve küçük birimlerin birbiriyle rekabeti değil ama dayanışmasıyla gerçekleşmiştir. Modern çağda, milli dayanışmanın güvencesi ve en önemli destekleyicisi, amaçları doğrultusunda çalıştırılan milli devletlerdir. Bu yüzden rekabet ve çağdaşlık diyen kesimler, en önce milli devletin egemenliğini hedef almakta, onun kurumlarını ortadan kaldırmaya çalışmaktadır.
Maalesef, son 38 yılda, Türkiye’de ilk önce yavaş başlayan ama gitgide hızlanan özelleştirme – liberalleşme – serbest piyasa ekonomisi kavramları, Türk toplumundaki dayanışma duygusunu ortadan kaldırmış, sınıfsal hareketleri baskılamış, aileyi zayıflatmış ve son olarak da insanların Türk Milleti’ne ve Türkiye Cumhuriyeti Devletine aidiyetini törpülemiştir. Sanayi ve hizmetler sektörü hemen hemen yarı yarıya yabancı kartellerin eline geçmiş, sıra tarıma gelmiştir. Küresel firmalarla rekabet için büyük sermayeye gerek duran küçük ve orta boy işletmeler ya tasfiye olmuş ya da çok zayıflamıştır. Hükümetler, bu gidişatı destekleyen politikalar uyguladıkları için, kendi bindikleri dalları kesmektedirler. Halbuki, dış dünyanın emperyalist güçlerinden gelecek saldırılara karşı kuvvetle direnebilmek için, kökleri bu toprağa dayalı bir iktisadi nizama ihtiyaç vardır. Burada sihirli kelimeler “dayanışma”, “grup mülkiyeti” ve “kamu mülkiyetidir.”
Bu yazıyı okuyan, sağ kesimden gelen ve babamın yaşında olan -65 ve yukarısı- eski tüfek abilerimiz “Hoca, sen Gomanis olmuşsun!”, diyeceklerdir. Ama ben onlara değil gençlere sesleniyorum. Sınıfların içerisinde rekabetin değil dayanışmanın olması, ekonominin içerisinde sınıflar arasında paylaşım kavgası değil ortak bir hedefe yönelik birlikte çalışma olması gerekmektedir. Yoksa, Atlantik’in büyük köpek balıkları hepimizi teker teker mideye indirirler. Benden söylemesi…
SEÇMEN NEYE GÖRE OY VERİYOR?-II
YAYINLAMA: 28 Haziran 2018 - 23:25
Tabii ki siz de bu konuda çok yazı okumuşsunuzdur. Ben herkesin değindiklerini tekrar yazmayacağım. Ancak kısaca özetlemek gerekirse, seçimlerin galipleri Cumhurbaşkanı Erdoğan, MHP ve Muharrem İnce’dir. Kaybedenler ise en başta İYİ Parti ve Meral Akşener, daha sonra da AK Parti ve CHP’dir. HDP durumunu muhafaza etmiştir. Bu yazıda, aslında, bizim toplumumuzun nereye oy vereceğine nasıl karar verdiğini açıklamaya çalışacağım. Standart bir Batı Demokrasi’sinde yapılabilecek bir analizin Türkiye’de tutmayacağını, Türkiye’de siyasetin Batı toplumlarından çok farklı bir temel üstüne oturmasının ise 1826’dan beri gerçekleşen çarpık Batılılaşma sürecinin sonucu olduğunu vurgulayacağım.
SEÇMENİN TERCİHİN BELİRLEYEN ETKENLER VE TÜRKİYE’NİN ÇARPIK BATILILAŞMA SÜRECİ
30 Nisan 2018 tarihinde YeniBirlik’te yayınlanan yazımda “Seçmen Neye Göre Oy Veriyor?” diye sormuştum. İlkönce Türk Halkının siyasi bileşimini anlatmış ve şöyle demiştim:
“Türkiye toplumu bence, yüzde 80’e yakını şehirlerde yaşayan, yüzde 60’a yakını bir mesleki aidiyeti olmayan (devlet memurları ve “ne iş olsa yaparım abi!” diyen vasıfsız işgücü), ortalamada “orta üçten terk” düzeyinde eğitime sahip olan, riski seven, sınıf atlamak ve kısa yoldan köşeyi dönmek isteyen insanlardan oluşmaktadır. Doğaldır ki, şehirde yaşamak ile şehirli olmak arasında büyük farklar vardır. Bizde şehirde yaşayanların büyük kısmı, göç edip geldikleri kasabanın kültürü ve yaşam tarzını (yani kapitalist öncesi dönemin değerlerini) korumakta ve buna “milliyetçilik/muhafazakârlık” adını vermektedir. Şehirde Tek Parti döneminde yerleşmiş ve çoğu devlet memuru olan, batılı tüketim kalıplarını (yanlış anlamayın batının üretim sistemi değil ama tüketimi… DMD) kendi yaşam tarzı olarak belirlemiş elit/ aydınlatılmış kesimler ise kendilerini solcu olarak lanse etmektedirler. Bütün Cumhuriyet tarihi, Atatürk dönemi hariç, bu iki grubun çatışmasına dayanmaktadır. Her iki grubun temel amacı da devletin merkezi idare aygıtını ele geçirmektir. Çünkü artı değerin yeniden dağıtımı buradan yapılmaktadır. Her iki gruba göre de, diğer grup vatan haini ve batı emperyalizminin işbirlikçisidir.”
Bizim siyasi yapımız çarpık Batılılaşma tecrübemizden beslenmektedir. Gelişmiş bir kapitalist ülkede, kitleler sınıfsal aidiyetlerine ve içinde bulundukları sınıfın ekonomik kazanımlarına göre oy verirler. Bu anlamda bir emekçi ile rantiyenin, bir sermayedar ile çiftçinin, bir toprak sahibi ile bir işçinin aynı partiye oy vermesi pek rastlanan bir şey değildir. Batı toplumları ve Japonya’nın modernleşmesi ilk önce sermaye birikimi, sanayileşme ve şehirleşme arkasından yaşam tarzı (yani tüketim kalıbı) değişimi ve en sonunda da siyasi üst yapının değişimi ile gerçekleşir. Bizim Batılılaşma tecrübemiz ise tam tersidir. Tanzimat’tan bugüne bu işleyiş sırası hiç değişmemiştir. İlkönce tepeden inme yöntemle siyasi üst yapı değiştirilir, sonra siyasi üst yapının baskısıyla yaşam tarzı – tüketim kalıbı değişime uğrar. En sonunda da, değişen yaşam tarzına üretim sistemi adapte edilmeye çalışılır. Bu yüzden, iktisadi açıdan dünyayı hep geriden takip etmekte ve inisiyatifi elimize alamamaktayız. Böyle bir süreçten geçtiğimiz için, siyasi yapımız da ilk önce yaşam tarzlarımız – tüketim kalıplarımız etrafında şekillenir. Bir anti – emperyalist, tam bağımsızlıkçı ve sıkı bir Türk milliyetçisi olan Atatürk’ün yolundan gidenler kendilerini sol addetmekte, bir Batılı gibi yaşamayı ve tüketmeyi birinci öncelik olarak almakta ve bağımsızlığımızı bitirecek AB’ye girmeyi ve Atlantik paktına koşulsuz biat etmeyi savunmaktadırlar. Öte yandan diğerleri de, geldikleri kasabanın yaşam tarzını devam ettirmeyi bir beka meselesi olarak görmekte, oy verirken şehir hayatı ve sosyolojisiyle uyumsuz bu değerleri aynen korumak yönünde tercih ortaya koymaktadırlar. Tabii işin içinde ciddi oranda cukka da bulunmaktadır. Nasıl mı? Bakın ne yazmışım:
“Kendini solcu olarak gören kesim uzun yıllar sahip oldukları imtiyazlı durumu bugün kaybetmiş görünmektedirler, artı değerden sahip oldukları pay azalmıştır. Öte yandan kendini milliyetçi/muhafazakâr olarak gören kesim, çıkıp geldikleri kasaba kültürünü koruyarak yeni yeni ele geçirdikleri artı değerin onlara sunduğu cazip ve “batılı” yaşam tarzına ayak uydurmaya çalışmaktadırlar. İktidarı kaybetmenin, yeni yeni tadını almaya başladıkları zenginliğin ve şehir hayatının sağladığı zevklerin de sonu olacağını düşünmektedirler. Her iki grup da, kendi durumlarının kötüleşmesini bütün milletin fakirleşmesi, kendi durumlarının iyileşmesini de bütün milletin zenginleşmesi olarak görmektedir. Dolayısıyla, her iki gruba göre de, karşı taraf vatan hainidir. Böyle bir ortamda kasaba kökenli bir fabrikatörle onun çalıştırdığı kasaba kökenli işçi aynı partiye destek vermektedirler. Haliyle, hemşericilik siyaset ve toplum hayatında en önemli kriterlerden biri haline gelmiştir.
Türk toplumunda, bu yüzden, oy skalasında belirleyici faktör, yüzde 65- yüzde 35 gibi dağılan milliyetçi–muhafazakâr ve sol oylardır. Bir sağcının sol bir adaya, bir solcunun da sağ bir adaya oy vermesi hiç bir zaman kolay olmaz. 1946’dan beri, yani 72 yıldan bu yana, bu dağılım üç aşağı beş yukarı aynı kalmıştır.”
Seçim sonuçları bu tezimi doğrulamıştır. Cumhur İttifakı + İyi Parti + Saadet Partisi toplamda yüzde 65’in biraz altında oya ulaşmıştır. CHP + HDP de toplamda yüzde 35’e yakın bir oy almıştır. Sağ partilerden sola, sol partilerden de sağa seçmen geçişi minimum düzeydedir.
SEÇMEN NEYE OY VERDİ?
24 Haziran Seçimlerinde seçmen aşağıdaki temel önermelere kuvvetli bir destek vermiştir:
Ülkemiz emperyalist saldırı altındadır, milli birliğimizi koruyacak milliyetçi bir koalisyona ihtiyaç vardır.
FETÖ ve PKK ile mücadeleyi vurgulamayan partiler bu konjonktürde iktidar yüzü göremez.
Sağ seçmen dini-milli duyarlılıklarını sol seçmen de kendi modern – batılı yaşam tarzlarını tehdit altında hissedip bu gereksiz kitlesel kaygıya göre oy vermiştir.
Seçmen tekrar bir çözüm süreci istememekte, milli ve üniter devletten taviz verilmesine şiddetle karşı çıkmaktadır.
Parlamenter rejim bir daha gelmemek üzere bitmiştir, bundan sonra Cumhurbaşkanlığı Sistemi geçerli olacaktır.
Türk Milleti yüzünü Batı’ya dönen bir hükümet değil, tam bağımsız ve Ankara’dan karar alan bir yönetim istemektedir.
BEN NEREDE YANILDIM?
Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın ilk turda kazanmasının büyük ihtimal olduğunu aynı yazımda yazmıştım. İYİ Parti’nin mütevazi bir sağ parti olacağını daha önce birkaç defa vurgulamıştım. Cumhur İttifakının parlamento çoğunluğunu alacağını söylemiştim ama MHP’nin bu kadar yüksek oy alacağını tahmin edemedim. AK Parti’deki ciddi düşüşü ve CHP’deki daha küçük oranda düşüşü de öngöremedim. Demek ki en büyük iki partinin teşkilatı cumhurbaşkanı adaylarının performansının çok altında kalmışlar. Neyse birkaç yazı daha seçim sonuçlarını inceleyeceğim. Hayırlı Cumalar.
REİS'İN ZAFERİ AK PARTİ'NİN ...
YAYINLAMA: 01 Temmuz 2018 - 23:20
Erdoğan’ın seçim zaferinin arkasındaki en önemli nedenleri sıralayacağım. Milletimiz iktisadi zorluklar, hayat pahalılığı, işsizlik gibi problemlere rağmen Erdoğan’ı yeniden seçmiştir. Burada temel sebep güvenlik kaygısı ve hızlı – etkin bir hükümet tercihidir. Daha sonra, “AK Parti neden seçimin kaybedenlerindendir?”, sorusuna yanıt vermeye çalışacağım. Kısaca özetlersek AK Parti (bütün ana akım partilerimiz gibi) ideolojik açıdan bütünlüğü olmayan, iktidarın sağladığı güç ile menfaat ilişkilerine girdiği düşünülen, teşkilatları boş vermiş, 16 yılın sonunda hantallaşmış ve atalete düşmüş bir siyasi yapıdır. Böyle bir siyasi yapının hala daha birinci parti olmasının iki sebebi vardır: Birincisi Cumhurbaşkanı’nı milletin “Lider” olarak görmesi ve ikincisi de muhalefet partilerinin de en az AK Parti kadar ideolojisiz, programsız ve teşkilatlarının da en az AK Parti teşkilatı kadar boş vermiş olmasıdır.
CUMHURBAŞKANI’NIN SEÇİM ZAFERİ
Seçim sonuçlarının hiç şüphesiz mutlak galibi Sayın Cumhurbaşkanı’dır. Kolay değil, 16 yıldır ülkeyi yöneteceksiniz, bu sürede bir çok hizmet yapacaksınız, günde 14 saate varan bir mesai ile çalışacaksınız, son 4-5 yılda ciddi bir uluslararası saldırının muhatabı olacaksınız, kendinizin de kabul ettiği bazı önemli hatalar yapacaksınız ancak bütün bunlara rağmen büyük bir emekle yeniden seçim kazanacaksınız. Bu her faniye nasip olmaz. Bence Cumhurbaşkanı’nın son seçim başarısının altındaki temel etkenler şunlardır:
Emperyalizme karşı duruş: 24 Haziran’ın en önemli mesajı ülkemizin maruz kaldığı emperyalist saldırıya karşı milletin Vatan Savaşı cephesinde durmasıdır. Adayların programlarına baktığımızda Sayın Cumhurbaşkanı ve Sayın Perinçek dışında Vatan Savaşı’nda emperyalizm karşıtı cephede duran başka bir aday yoktur. Diğer adaylar, Türkiye’ye en büyük tehdidi oluşturan Atlantik Merkezli Emperyalist Güçle uzlaşma mesajları vermişlerdir. Milletimiz, bu açıdan, “Vatan Savaşı’nda kim daha iyi liderlik yapacaktır?” sorusuna cevap vermiştir.
Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi: Milletimiz bir yıl önce parlamenter sistemden Cumhurbaşkanlığı sistemine geçmeyi kabul etti. Şimdi ise bu sistemde ülkeyi etkin bir şekilde kimin yönetebileceğini oyladı. Sadece buradan baktığımızda bile, muhalefetin pratik olmayan “Parlamenter Sisteme Dönüş” vaatlerinin milletin çoğunluğu tarafından kabul görmediği anlaşılmıştır. Milletimiz ülkeyi Cumhurbaşkanlığı Sistemi ile etkin bir şekilde yöneteceğini düşündüğü kişiyi seçmiştir.
Terörle Mücadele: Sayın Cumhurbaşkanı FETÖ ve PKK ile mücadelede bütün varlığını ortaya koymaktadır. 15 Temmuz hain işgal girişimi hala daha belleklerdedir. Muhalefet aday ve partilerinin terörle mücadele programı ya yoktur ya da milletimizin teveccühünü kazanmamıştır. Öte yandan, milletimizin bu seçimdeki tercihini belirleyen en önemli kriterlerden olan terörle mücadelede Cumhurbaşkanı’nın tutumu da milletin gözleri önündedir. Milletimiz “Eldeki bir elma daldaki üç elmadan iyidir!” demiştir.
AK PARTİ’NİN MAĞLUBİYETİ
AK Parti oylarını 1 Kasım 2015’te aldığı yüzde 49,5’tan yüzde 42’lere düşürdü. Bunun sebeplerini şu şekilde açıklayabiliriz:
Teşkilattaki Çöküş: 1990’lardaki Refah Partisi’nden devraldığı teşkilatı ile AK Parti 2010 yılına karşı yüz yüze ve fedakârca çalıştı. 2010’dan bugüne Parti teşkilâtı artan hızla halktan kopmaya başladı. Adaylıklar, ihaleler kapalı kapılar ardında kotarılmaya başlandı. Bazı yazarların dediği gibi AK Parti ANAP’laşmıyor, ama hızla 1930’ların CHP’sine benziyor. Arkasına halkı değil devlet gücünü alarak siyaset yapıyor. Bu Sayın Cumhurbaşkanı’nın Türkiye’yi yenileme arzusunu yerine getirebilecek bir teşkilât değildir. Muhalefet partilerinin şu perişanlığına rağmen hiçbir siyasi çalışma yapmamış bir partiye yüzde 6’dan fazla oy kaybetmek gerçekten büyük başarıdır.
İdeolojisizlik: Türkiye’de birkaç fikir partisini istisna kabul edersek – onların da oyu toplasan yüzde 1 etmez- bütün partilerin muzdarip olduğu ana sorun ideolojisizliktir. İdeoloji, bir parti veya topluluğun ekonomi politik meselelerine genel bakış açısını, dünya görüşünü belirler. Türkiye’de bütün partilerin ekonomi programı birkaç rötuş haricinde birebir aynıdır. Bu olgu AK Parti’de daha da belirgindir. Tabir-i caizse, Sayın Cumhurbaşkanı’nın her vesilede ifade ettiği Dava Ruhu yerini Tuz Ruhuna bırakmıştır. Bu yüzden günlük siyasi ve ekonomik konjonktüre göre Parti’nin siyasi duruşu değişmektedir. Herkes bir şekilde uyarını bulup partiden destekle köşeyi dönme sevdasındadır. Halbuki yeni bir dünya gelmektedir, yeni bir Türk toplumu oluşmaktadır ve bu haliyle giderse Reis’in liderliğine ve Muhalefetin iş bilmezliğine rağmen çöküş hızlanacaktır. Tabiat boşluğu kaldırmaz…
Kampanyadaki Zafiyet: Bundan önce AK Parti’nin seçim kampanyaları halkın ana duygularını yakalamada, kitleleri partiye kanalize etmede çok etkili olmuştu. Bu seçim kampanyasında ise AK Parti’nin varlığı hissedilmedi. Buradaki eksikliği sosyal medyada “troller” vasıtasıyla kapatmaya çalıştılar. Aynı şey - Muharram İnce haricinde - diğer kesimler için de geçerlidir. Birbirine küfrederek, iftira atarak kavga eden her partiden troller sıradan vatandaşı da çok rahatsız etmektedir.
Bütün bunların sonucunda ulaştığımız netice şudur: AK Parti yatsın kalksın Reis’e dua etsin. Sayın Cumhurbaşkanı olmadan AK Parti bu haliyle yüzde 10 bile oy alamaz. Sayın Cumhurbaşkanı’nın bu konuda yapması gerekenleri ve yeni dönemdeki ekonomi politik duruşunu kabine ve program açıklandıktan sonra değerlendireceğim. Uzun sözün kısası, referandumdan sonra yazdığım gibi: “Vox populi vox Dei. – Halkın sözü hakkın sözüdür.”
BANİ-İ HAMİS *
YAYINLAMA: 12 Temmuz 2018 - 23:30
*Beşinci Kurucu
11 Temmuz Srebrenitsa Katliamı’nda ve 15 Temmuz hain işgal girişiminde şehit olan kardeşlerimizi de rahmetle anarım.
Geçen sene bu sıralarda bir akl-ı evvel “Yeni bir devlet kuruluyor!”, demişti. Kendi Neo-İtilafçı bakış açısından bu doğru olabilirdi ama 2300 küsûr yıllık Türk Devlet geleneği açısından kabul edilemeyecek bir önermeydi. Ben de bu arkadaşa bir yazıyla haddini bildirmiş ve doğru sözün “Devletin yeniden kurulması” olduğunu söylemiştim.
Bütün devletler kendi jeopolitiği tarafından belirlenen bir ana hat üzerine kurulur. O jeopolitiğin dayattığı tehditlere karşı korunabilmek ve fırsatları değerlendirebilmek için milli güç unsurları koordine edilir. Zaman içerisinde her devletin dayandığı jeopolitik değişebilir. Ya kendi fiziki sınırları ve/veya siyasi dinamikleri değişmiştir ya da çevresinin fiziki sınırları ve/veya siyasi dinamikleri değişmiştir. Bir üçüncü faktör olarak da küresel veya milli iktisadi yapıda ve ilişkiler ağında önemli bir değişim olmuştur. Böyle zamanlarda devlet yeniden kurulur. Türk Devleti gibi köklü kurumlar ortadan kaldırılmaz fakat yeniden örgütlenir. Eski rejimle yeni rejim arasında geçiş dönemi ne kadar kısa sürerse o kadar iyidir. Bu süre uzarsa, ister istemez, belirsizlik ve otorite boşluğuna yol açabilir.
Türk Devleti’nin mazisi Mete Han’a (Mete hükümdarın isminin Çince versiyonudur; dil bilimciler orijinalinin Bağatur / Bahadır veya Motun olduğunu iddia ederler, DMD) kadar gider, doğrudur. Ancak, ben burada analizimi Osmanlı ile başlatayım. Çünkü bütün kültürel ve ananevi yapısının oturması ve yerleşmesi ile Türkiye Türklüğünü Osmanlı ile başlatmak bana doğru gelmektedir. (“Selçuklu ne oldu?” derseniz o dönemin göçebelikten yerleşikliğe, Orta Asya kültüründen Akdeniz Kültürüne geçiş dönemi olarak adlandırırım. Tabiî ki bu, benim kişisel yorumum.) Buna göre Türk Devleti’nin bu topraklarda birinci kurucusu Osman Gazi’dir. Babasından aldığı bir göçebe aşireti bir Balkan ve Anadolu krallığının çekirdeği olan kudretli uç beyliğine dönüştürmüştür.
Devletin İkinci Kurucusu El Gazi Fatih Sultan Mehmet Han-ı Sânî’dir. Bir feodal ortaçağ krallığını devralmış bunu bir İmparatorluğa (Hammer’in ifadesi ile “Müslüman Roma İmparatorluğuna”) dönüştürmüştür. Devlet içinde devlet olan ailelere, devletin sınır boylarında merkezden azade yaşayan Müslim ve gayr-ı Müslim feodal beylere karşı çok kuvvetli merkezi bir idare kurmuştur. Kabine sistemini ilk defa oluşturup, devletin Devlet Başkanı Hükümetin ise Başbakan tarafından idare edileceği prensibini koymuştur ki, bu prensip, 17 Nisan 2017’ye kadar kesintisiz devam etmiştir. Türk Ordusunu profesyonelleştirmiş, çağının en yeni teknikleriyle teçhiz etmiştir. Köhnemiş ve para-servet ilişkilerine garkolmuş tarikatları bastırmış, mülklerini devletleştirmiş, devlet otoritesini yeniden kurmuştur. 30 yıl Avrupa ve Akkoyunlu İran’ının ittifakına karşı savaşmış ve bundan galip çıkmıştır. Fatih’in en büyük şansı çağının en güçlü devletini miras almış olmasıydı. Bu gücü başarıyla yenilemiş ve cihan imparatorluğuna giden yolu açmıştır.
Devletin üçüncü kurucusu El Gazi Sultan Mahmud Hân-ı Sâni’dir. II. Mahmud Yeniçağ imparatorluk yapısının ve iktisadi sisteminin artık fırsatları değerlendiremeyip tehditlere göğüs geremediği bir çağda kendi devletini yeniden kurmuştur. Devir 19’uncu yüzyıl başı, sömürgeci ve sanayileşmiş Batı Devletleri’nin büyük bir hırsla dünyaya saldırdığı, sanayi kapitalizminin bütün imkânlarını kullanarak küresel egemenliği ele geçirdikleri devirdir. Fatih’ten kalma toprak düzeni ülkenin bu çağda geri kalmasına sebep olmakta, eğitim düzeni Türk Devletinin ihtiyacı olan insanları yetiştirmemekte, ordusu eşkıyalaşmış bulunmakta, ülkenin her tarafında âyân adında eşkıya bozması “paralel devletler” türemiş haldeydi. II. Mahmud Vakâ-yı Hayriyye ile ilkönce orduya çekidüzen verdi, devşirme düzenini kaldırdı, ordu ve bürokrasinin hiyerarşisini 19’uncu yüzyıl merkezi devletlerine benzer şekilde sil baştan yeniledi, milli orduyu kurdu, bürokrasiye adam yetiştirecek modern okullar açtı, âyanları tasfiye etti, devlet yönetimine ve siyasete karışan darbeci tarikatların kökünü kazıdı. Devlet otoritesini yeniden inşa etti. Maalesef en büyük şansızlığı, hem tarihsel ve sosyolojik sebeplerle sanayileşememiş ve kapitalistleşememiş bir ülkenin başında olması hem de rakiplerinin en güçlü olduğu dönemde bunları yapmak zorunda kalmasıydı. Bu yüzden, onun ve haleflerinin gerçekleştirdiği yenileme hareketi, imparatorluğun çökmesini sadece geciktirmiştir. Ama Türk Devletini bir milli devlet haline getirecek, gerekli aydın ve entelektüelleri yetiştirecek, halk idaresine giden yolu açacak değişimler o ve halefleri (Sultan Mecid, Sultan Aziz, Sultan Hâmid ve tabiî ki Tanzimat paşaları) tarafından gerçekleştirilmiştir.
Devletin Dördüncü Kurucusu Gazi Mareşal Mustafa Kemal Atatürk’tür. Bütün yenilenme hareketleri ve üst yapı reformlarına rağmen gelişememiş ve savaş yorgunu bir toplumu bir araya getirmiş, en umutsuz anda Gazi Meclis’i kurup Batı’nın emperyalist güçlerine ve içimizdeki işbirlikçi hainlere karşı verilen İstiklal Harbi’ne komuta etmiş, düşmanı denize dökmüş, artık bir anlamı kalmayan Saltanat ve hilafeti kaldırmış, tamamen bir çıkar şebekesine dönen tarikatları, tekke ve zaviyeleri kaldırmıştır. Etnik ve dini bahanelerle çıkartılan isyanları bilâ tereddüt bastırmış, devlet otoritesini “milli hakimiyet” esasında ve “Meclis üstünlüğü” ilkesinde yeniden kurmuştur. Sanayi için temel sermaye birikimini yapacak ihtisas bankalarını kurmuş, karma ekonomik modelle hızlı bir kalkınma sürecini başlatmış, Merkez Bankası’nı kurmuş ve milli para düzenine geçmiş, kamu maliyesini kapitülasyon ve iltizam çıkmazından kurtarmış ve tek maliye sistemine geçmiştir. Tevhid-i Tedrisat kanunu ile eğitimi ülkenin ihtiyaçlarını karşılayacak şekilde yeniden düzenlemiş, Türk kültür ve sanatının gelişimi için devrimci politikalar uygulamıştır. Atatürk yıkılmış ve tarumar olmuş bir ülkeyi devralmış durumda iken bu başarıları yakalayabilmesi açısından tarihte eşsiz bir kıymeti haizdir. Aziz Atatürk’ün başlattığı Türk İnkılabının en önemli ilkeleri şu sözlerde gizlidir: “Hakimiyet bilâ kayd-u şart / Egemenlik kayıtsız şartsız Milletindir.”, ve “İstiklâl / bağımsızlık benin karakterimdir.”
9 Temmuz Pazartesi günü ülkemizde bir yeni dönem başladı. Bu yeni dönem Türk Devleti’nin ve Türkiye Cumhuriyeti’nin yeniden örgütleneceği, 21’inci asır boyunca oluşabilecek tehditlere göğüs germesini ve fırsatları değerlendirmesini sağlayacak bir yenilenmenin hayata geçirileceği dönem olacaktır. Tarihte yukarıda zikrettiğim dönemlerin bir benzerini yaşamaktayız. Bu dönemlerin ortak vasfı devlet yapısının değişen jeopolitiğe uymaması, tehditlere göğüs gerebilecek ve fırsatları değerlendirebilecek bir gücünün kalmaması ve dış emperyalist güçlerin ve onların yerli işbirlikçilerinin saldırısı altında olmamızdır. Değiştirilen rejim bazılarının iddia ettiği gibi Atatürk Cumhuriyeti değildir. Ama Soğuk Savaş döneminde 27 Mayıs ile başlayıp 15 Temmuz ile sonlanan NATO’cu Darbeler silsilesinin milletçe başımıza geçirdiği amorf bir yapıdır. Ülkemizin yeni bir büyüme ve kalkınma dönemine girmesi için yapılacak çok şey, boğuşulacak büyük problemler vardır. Bunlara bir sonraki yazımda değineceğim. Burada sorumluluk ağır, mesai zor ve işimiz aceledir. Sayın Cumhurbaşkanı’nın liderliğinde, Allah’ın izniyle, gerekli düzenleme ve örgütlenmeler süratle yerine getirilmelidir. En büyük şansımız, mevcut beşeri sermayemiz ve küresel sisteme entegre olmuş ekonomik yapımızdır. Bu minvalde, büyük tehditlerle karşı karşıya olmakla birlikte, büyük fırsatlara da sahibiz. Devletimiz güçlü, ekonomimiz birikimli ve insanımız dinamiktir. Eğer bu zor ve meşakkatli işten başarı ile çıkarsa, Sayın Cumhurbaşkanı’mız tarihe Devletin Beşinci Kurucusu (Bani-i Hamis) olarak geçecektir.
DERHAL PARASAL HEDEFLEMEYE GEÇİLMELİ!
YAYINLAMA: 15 Temmuz 2018 - 23:30
Yeni dönemde artık bir teknokrat kabine bulunmaktadır. Siyasi sorumluluk bütün ağırlığıyla Cumhurbaşkanı’ndadır. Artık Başbakanlık ve parlamenter sistem tarihin sayfalarına kaldırılmıştır. Ve yine bahsetmiştim ki, önümüzde ciddi siyasi ve iktisadi problemler vardır. Ama ülkemizin ve devletimizin gücü iyi ve etkin yönetilirse bunların üstesinden de gelebiliriz. Eğer bu geçiş süreci başarıyla atlatılırsa, Sayın Cumhurbaşkanı tarihe Bani-i Hamis (Devletin Beşinci Kurucusu) olarak geçecektir.
Bugün iktisadi tehditleri inceleyeceğim. Kısa vadede, daha önceki yazılarımda da bahsettiğim gibi, 2019 yılı ilk altı ayı içinde 1994 Krizi benzeri bir krizin gelme ihtimali bulunmaktadır. Uzun vadede ise mevcut dış borçla finanse edilen iç talebe dayalı büyüme modelinin terk edilmesi gerekir. Bu uzun dönemli hedefe ulaşmak ve kısa dönemli kriz tehdidini atlatmak için orta vadeli para ve maliye politikalarının da yeniden düzenlenmesi gerekir. Bu yazıda bunlara kısaca değinecek ve temel uygulamaların ne olması gerektiği hakkındaki görüşlerimi bildireceğim.
1994 Krizi yüksek dış borç, yüksek iç borç ve yüksek enflasyon sarmalına girmiş bir ekonomide popülist DYP-SHP koalisyonunun iktidara gelmesi ile hızlanan bir sürecin sonunda patlamıştı. Kur rejimi “kirli dalgalanma” olarak tabir edilen ve MB’nin limitlerini her ay yenilediği belli bir bant içinde kurun dalgalanmasına müsaade ettiği ve kurun bant dışına çıktığı durumlarda müdahale ettiği bir sistemdi. İktisat teorisine göre, bu sistemde, ekonomik faaliyetleri kontrol etmek için Maliye Politikası Para Politikasına göre daha etkindir. O dönemde gelen hükümetin yüksek iç borcu düşürmek için sıkı maliye politikası uygulaması (yani kamu harcamalarını kısıp vergileri arttırması) ve enflasyonla mücadele anlamında da, yardımcı unsur olarak, sıkı para politikası kullanması gerekirdi. Ancak Demirel Hükümeti seçim öncesi verdiği popülist vaatlere (herkes ev ve araba, kadınlara 38 erkeklere 42 yaşında emeklilik ve benzeri) öncelik verdi ve devletin yönetiminde partizanca kadrolaşma yarışını başlattı. Bu genişlemeci maliye politikası demekti. Zaten yüksek olan bütçe açığı ve iç borç arttı, faizler yükselerek yatırım üzerinde dışlama etkisi yarattı, artan iç açık doğal olarak dış açığı patlattı, kurun baskılanması yetmiyormuş gibi Tansu Çiller’in (Cumhurbaşkanlığı’na kaçan Demirel sonrasının Başbakanı) talimatıyla Kamu Bankaları zorla faizleri düşürerek iç talepteki daralmayı frenlemeye çalıştı. Sonuç: Yüksek dış açık baskılanan kuru patlattı, bankalar ve firmalar iflas etti, ülke o zamana kadar gördüğü en yüksek daralmayla karşılaştı, milyonlarca insan işsiz kaldı. Sıkı para politikası da bir işe yaramadı, çünkü esas etkili politika maliye politikası iken bu politika mevcut problemleri azaltacak yönde değil arttıracak yönde kullanıldı.
Bugün de benzer koşullar vardır. Belki bütçe açığı ve iç borç o zaman ki kadar yüksek değildir ama özel tasarruf-yatırım açığı arş-ı alâya çıkmaktadır. Kur sistemi görünüşte dalgalı kur sistemidir ancak enflasyon hedeflemesi ve faiz hedeflemesi uygulandığı için dalgalı kur sistemi beklenildiği gibi çalışmamaktadır. Dalgalı kur sisteminde daha etkin olan politika aracı para politikasıdır, ancak bu politika para arzının aktif olarak belirlenmesi ile etkili hale gelebilir. Yani MB faizleri değil, para miktarını hedef olarak belirlemelidir. Faizler Bankalararası Para Piyasası’nda belirlenmeli ve MB para arzını kontrol etmeye odaklanmalıdır. Maliye politikasının etkisi görece daha azdır. Şimdi, ülke bir yüksek enflasyon sürecine girmiştir. Bunun bir adım sonrası devalüasyon – enflasyon spiralidir. Yani kurlar arttıkça fiyatlar artacak, fiyatlar arttıkça da kurlar artacaktır. Arka arkaya gelen seçimler kamu harcamalarının üretken olmayan sektörde yoğunlaşmasına (popülist genişlemeci maliye politikası) yol açmış, yüksek belirsizlikten kaynaklanan bankaların rezerv talebi artışı (faiz hedeflemesi sebebiyle) parasal tabanda kontrolsüz artışa yol açmıştır. Bu da enflasyonu tetikleyen bir süreçtir. Özel sektör firmaları özellikle KOBİ’ler büyük nakit sıkıntısı içerisindedir, bunu aşmak için KGF kullanılmıştır, ancak bu özel sektör riskinin kamu kesimine havale edilmesinden başka bir şey değildir. Hızlı iç talep büyümesi ithalatı arttırmakta, yerli ve milli sermaye sanayi ve tarım üretiminden çekilip yerlerini yabancılara bırakmakta, hükümet üretim yetersizliğini ithalatla karşılamaya çalışmaktadır. Doğal olarak dış borç, kurlar ve enflasyon artmaktadır. Çözüm sıkı maliye ve sıkı para politikasıdır. Yeni Maliye ve Hazine Bakanı’nın ilk yapması gereken frenlere basmak olmalıdır. Bunu bir önceki Bakan gibi KDV ve ÖTV zammıyla değil, Kurumlar Vergisi artışıyla karşılamalı aynı zamanda devletin içerisinde ciddi bir tasarrufa gidilmelidir. Mevcut bakanlıklar personeli ivedilikle Beştepe’de konuşlandırılmalı ve Bakanlıklar için yabancı sermayeli rezidanslara ödenen fahiş kira harcamalarına son verilmelidir. Para Politikasına gelince, kısa vadede derhal enflasyon hedeflemesinden vazgeçilmeli ve parasal hedefleme başlatılmalıdır. Seçilen parasal göstergeler (Parasal taban, M1 ve Toplam Kredi Arzı) için üç aylık, altı aylık ve bir senelik büyüme hedefleri belirlenip deklare edilmelidir. Döviz Kurları ve faizler tamamen piyasaya bırakılmalıdır. İflası yasaklanan firmaların da iflas açıklamalarına müsaade edilmelidir. Bu politika iç talebin büyümesini yüzde 3’lere çekecek, ama bir sene içerisinde enflasyonu gemleyecek, kurların istikrara kavuşmasına neden olacaktır.
“Pekiyi Hocam, MB bunu kabul eder ve uygulayabilir mi?” İşte kritik soru. Bence Merkez Bankası’nın idari özerkliği yerinde kalmalı ama politika araç ve stratejileri açısında özerkliği kaldırılmalıdır. Bunun için MB’nin kanunu değişmeli, ana hedef fiyat istikrarı yerine ekonomik istikrar olmalı, politika belirlenmesi açısından Cumhurbaşkanı’na karşı sorumlu kılınmalıdır. Bugün kurulan düzen, çok kullanılan tabirle “piyasa dostu” bir düzendir! Ben bunu kabul edemiyorum… MB’nin yabancı tefecilere değil, Türkiye’ye ve Türk Milleti’ne dost olması gerekir.
Faizlerin düşürülmesi gerektiğine katılıyorum. Ama faizler emir komuta ile kısa dönemde değil ancak enflasyonun kontrolü ve mali istikrarın sağlanması ile orta vadede düşer. Eğer Tansu Çiller örneğinde olduğu gibi zorla faizleri düşürürseniz, araba duvara toslar!
Uzun vadeye gelince… Dış dünyada ekonomik düzen hızla değişmektedir. Bugün, başta Amerika olmak üzere benim “Neo Merkantilizm” olarak adlandırdığım bir düzen hakim olmaktadır ve bu hiç şüpheniz olmasın yakında “piyasa dostu” meslektaşlarımın çok korktuğu bir şekilde, (korkarlar tabii, ekmeklerini tefecilerden kazanıyorlar, DMD), sermaye ve finans piyasalarına büyük ölçekli müdahaleye kadar gidecektir. Bizde ise, ta Osmanlı’nın duraklama dönemine kadar giden ve Osmanlı’nın çöküşüne sebep olan bir provizyonizm/iaşecilik (Mehmet Genç Hoca’mın kulakları çınlasın, DMD) rejimi yürürlüktedir. Ben bunu da “Neo- Provizyonizm” olarak adlandırıyorum. Bunun sonlanması gerekir. Bu da bir daha ki yazıya…
NEO-MERKANTİLİST ÇAĞDA NEO-PROVİZYONİZM OLMAZ!
YAYINLAMA: 19 Temmuz 2018 - 23:20
Bugün yine benzeri bir çağdayız. Dünyada ekonomik merkez Doğu’ya kaymaktadır. Ticaret yolları değişmektedir. Bürokratik hantallığın üstesinden gelemeyeceği hızlı değişimler olmaktadır. Elimizde de yeni bir idare sistemi vardır. Bu sistemde hızlı karar alınabilecek, gerekli düzenlemeler ivedilikle hayata geçirilebilecektir. Ancak, kararlar “uzun vadeyi içerecek şekilde” ne yönde olmalıdır? İşte bu yazımda bunlara değineceğim.
18’inci yüzyıl dünyasına bir avuç Batılı’nın zırhlı gemiler, ticaret kumpanyaları ve ateşli silahlarla dünyayı sömürgeleştirip yağmaladığı bir sistem hakimdi: Merkantilizm. Merkantilizm merkezi krallıklar tarafından yönetilen ve -isminden de belli olduğu gibi- krallar tarafından imtiyaz verilmiş büyük tüccarlara dayanan bir sistemdi. Merkantilist düşüncede devletin gücü milli servetle, milli servet de ülkede birikmiş kıymetli maden stoklarıyla ölçülürdü. Mutlak güç sahibi hükümdarlar aynı zamanda bir numaralı tüccar sayılırdı. Bu hükümdarlar ülkelerinin egemenliğini arttırmak ve kendi güçlerini azamileştirmek için merkantilist ticaret politikası adı verilen bir politika uygularlardı. Buna göre mamul mal ihracatı ve ham madde ithalatı teşvik edilir, mamul mal ithali ve hammadde ihracatı engellenirdi. Amaç sürekli dış ticaret fazlası yaratarak ülkenin ve dolayısıyla mutlak hükümdarın servetini arttırmaktı. Para altın ve gümüş cinsinden olduğu için dış ticaret fazlası kıymetli maden stokunda ve dolayısıyla milli servette artışa neden olacaktı. Altın ve gümüşü merkantilist devletler başka yoldan da elde etmekteydiler: Korsanlık, savaş ve talan. Bu aslında bütün gücü elinde toplayan bir monarkın ve onun etrafındaki bir grup özel imtiyazlı tüccarın güç temerküzü politikası idi.
O çağda doğudaki geleneksel imparatorlukların (Türkiye, İran, Çin ve hatta Rusya) sistemi ise merkantilizmle taban tabana zıt bir sistemdi. (Bu arada bu konuya yıllarını hasretmiş iktisat tarihçisi Mehmet Genç Hocamızı saygıyla analım.) Bu sistem provizyonizm / iaşecilik olarak bilinir. Temel mantığı Doğu’daki devletlerin halka bakış açısı ile uyumludur. Doğu’da devlet bazen sert bazen de müşfik bir baba gibiydi. İnsanlar da vatandaş değil ama çocuk gibi görülürdü. Onlara bakmak, korumak – kollamak ve yeri geldiğinde çok sert şekilde cezalandırmak da devletin, yani babanın, göreviydi. Batı’da mutlak hükümdar gücünü maksimize etmek isterdi, çünkü onun yerine geçebilecek bir alternatif her zaman ortaya çıkabilirdi. Doğu’da ise insanlar, yani çocuklar, devlete, yani babaya, isyan etmeyi düşünmezlerdi bile. Devlet ve hükümdar ilahi irade ile desteklenmiş kutsal varlıklardı. Bu bakış açısı altında devlet, hükmü altındaki insanların açlık ve kıtlık içerisine girmesini önlemek için dışarıya mal ihracını engeller ve mümkün olduğunca ithalatı teşvik ederdi. Çünkü üretim yapıları bir çok tarihsel, iktisadi ve sosyolojik sebeplerden geri kalmış bu ülkelerde, bu yüzden en önemli problem, ahalinin geçimini sağlamak yani iaşecilikti.
Bir tarafta ihracat fazlası vermek ve bütün doğal kaynaklara hükmetmek isteyen saldırgan tüccar toplumlar, diğer yanda bu toplumlardan mal satın almak için yanıp tutuşan kendisi de yeterli üretim yapamayan klasik imparatorluklar. İşte bu yapı ilk önce doğu toplumlarının dış açık vermesine, dış açık dış borcun bir çığ gibi büyümesine ve en sonunda askeri açıdan zayıf düşüp büyük toprak kayıplarına yol açtı.
Bugün Batı emperyalizmi tekrar bir merkantilizm çağına girmiştir. Artık hükümdarlar yoktur ama bizatihi askeri ve sivil bürokrasi o hükümdarların işlevini yerine getirmektedir. Büyük tüccarlar kadar ve hatta daha fazla büyük sanayi kartelleri ve finans devleri bu emperyalist devlet aygıtlarıyla içli dışlıdır. Seçilmiş siyasiler birer figüran düzeyinde kalmakta, her şeye hakim olan bürokratik güç aygıtı ve onun etrafındaki sermayedar grupları ülkelerinin refahını arttırmanın yolu olarak enerji ve ticaret hatlarını ele geçirme, para akışlarını kontrol etme ve hammadde zengini ülkelerde hakimiyet kurmayı temel prensip edinmişlerdir. Ana amaç kendileri dışındaki dünyayı ucuza satın alınan emekçi, bilinçsiz tüketici ve borçlu haline getirmektir. Ben bu sistemi Neo- Merkantilizm olarak adlandırıyorum. Bugün ABD ve Çin, ABD ve Avrupa arasındaki ticaret savaşları, Ortadoğu ve Akdeniz’deki enerji mücadelesi, İslam ülkelerindeki kaos hep Soğuk Savaş dönemi sonrasında ortaya çıkan bu saldırgan yapının mahsulüdür. Liberal arkadaşlar, “piyasa dostu profesyoneller” bunu küreselleşme ve katılımcı demokrasi olarak yutturmaya çalışmaktadır.
Pekiyi Türkiye’nin durumu nedir? Hiç kuşkunuz olmasın, onlar nasıl kendi atalarının izinden gidiyorsa biz de bu çağın anlayışı çerçevesinde kendi atalarımızın izinden gidiyoruz. Yatırımlarımız üretken sektörlere değil üretken olmayan sektörlere yoğunlaşmış durumda. Ekonomimiz bir inşaat, medya – iletişim, finans ve perakende ticaret ekonomisi olma yolunda hızla ilerlemektedir. Tarımsal ve sınaî üretim gerilemekte, üretim açığını bol bol ithalatla karşılamaktayız. Çünkü önemli olan halkın ihtiyaçlarının –o halk ne kadar az üretim yaparsa yapsın– karşılanmasıdır. Bunun için sihirli bir aracı da Batı emperyalizmi elimize tutuşturmuştur: Kredi kartı. Zaten mal ve bilgi akışları adamların kontrolünde, para akışını da bu şekilde merkezileştirmişler. Biz ne yapıyoruz? Adamlardan aldığımız borçla, adamların AVM’sine gidip, adamların ürettiği malları satın alıyoruz. Bu sistemin adı Neo- Provizyonizm’dir. Nasıl Merkantilizm karşısında Provizyonizm çöküş ve yıkımı getirmişse, Neo Merkantilizm karşısında Neo Provizyonizm de –bugünkü şartlarda- fakirleşmeyi ve bağımsızlık kaybını beraberinde getirecektir.
Yeni dönemde Sayın Cumhurbaşkanı’nın ve Kabinenin, devletin otoritesini ve gücünü üretken sektörlere kaynak aktarmada, ihracat fazlası veren bir ekonomiye evrilmede bir kaldıraç olarak kullanması gerekir. Bunun için Yeni Dönemin ruhuna yakışır bir uzun dönem büyüme programı, çağdaş bir eğitim sistemi, teknolojiyi her alanda destekleyen bir sanayi politikası, Batılı emperyalistlere boyun eğmeyen ve Türkiye’nin müttefiklerinin çıkarlarını değil kendi çıkarlarını düşünen bir dış politika belirlemesi gerekir. Zaten 15 Temmuz’dan beri bu yolda önemli mesafe kaydettik. Ancak hala daha bu programın yeni bir büyüme ve kalkınma politikası ayağı eksiktir. Bunun ivedilikle yerine getirilmesi gerekir.
CHP VE ALTI OK
YAYINLAMA: 22 Temmuz 2018 - 23:40
Hemen kanaatimi söyleyeyim: CHP’de Kurultay olmaz, hasbelkader olursa da, Kemal Bey ezer geçer. (Bu yazıyı 19 Temmuz’da yazıyorum.) Yine de ben siyaset bilimci değilim, parti kulislerine de hakim değilim, dolayısıyla yanılabilirim de. Neden böyle düşünüyorum? Çünkü Kurultayı isteyecek delegeler Kemal Bey’in iletişim ağının birer üyesi, Kemal Bey de bu iletişim ağının hem beyni hem de kalbi. Delegeler Kemal Bey’i seçiyor, Kemal Bey de delegeleri.
Bu delegeler neye göre oy verecek? Önümüzde yerel seçim var. Öyle belediye başkanlığı falan da değil, delegeler arasında hatırı geçen birkaç kişi İlçe Belediye Meclisi azalığına bile fit olurlar. Bu pazarlık da, öyle Kurultay’da değil, öncesinde yazıhanenin birinde kapalı bir odada veya parti üyelerinin takıldığı bir kahvehanede çaylar içilirken yapılır. Bu işler bu kadar basittir. Partinin yapısı da – bütün partilerde olduğu gibi - bu kadar küçük ikbal heveslerinin sonucunda belirlenir.
CHP’nin hatası ne? Her şeyden önce partinin ideolojik bir deformasyona uğradığını söyleyebiliriz. Bu kısaca, önce sosyal demokrasi ve ardından katılımcı demokrasi iddiaları ile Altı Ok’tan uzaklaşmaktır. Bu parti artık Atatürk’ün kurduğu bir parti değildir. Ağırlıklı belirli bir mezhebi aidiyete dayanan kasaba politikacılarının, ABD işbirlikçisi liberal solcuların, Gezicilerin partisi haline gelmiştir. FETÖ’cüler mi? Onların parti içinde olduğunu zannetmiyorum, ama partinin NATO’cu, AB’ci ve işbirlikçi tavrına sempati ile baktıklarına eminim. Altı Ok nerede, Kemal Bey’in Y-CHP’si nerede? Bir partiyi bir arada tutan ideolojik duruşudur. Bu duruş, seçmenleri, üyeleri ve delegeleri şekillendirir, umut ve heyecan verir. İdeoloji olmadan parti polit-büronun ve delegelerin küçük ikbal hesaplarına bağlı kalır.
İkinci hatası, programsızlıktır. Allah aşkına, bana CHP’nin -eğer çıkmaz ayın son Çarşamba’sında iktidar olursa- AK Parti’den farklı ne vaat ettiğini söyleyebilir misiniz? Bırakın onu, -hataları ve sevapları ile- AK Parti’nin mevcut kurulu sistemini bile işletmeye ehliyetli oldukları söylenemez. Bir seçim organizasyonunu bile yapamayan bir parti var karşımızda. Partinin üyeleri ve seçmenleri arasında bir umut olarak görülen Muharrem Hoca’nın öyle çok matah şeyler söylemediği de ortada. Buna rağmen bu ilginin sebebi Muharrem Hoca geleceğe yönelik somut bazı vaatlerde bulunurken, CHP’nin parti olarak ileriye yönelik hiçbir şey söylememesi. Şimdi, Muharrem Hoca’nın seçmen ve üyeler nezdinde bir umut olarak ortaya çıkması bile, başta mezhepçi eğilimi olan kasaba politikacıları olmak üzere hakim delegasyonda bir panik havası estirmekte. Mamalar gidecek, makamlar gidecek diye korkuyorlar. Partinin kendini komple yenilemesi, ideolojisine bugünkü çağın gereklerine göre yeni bir çerçeve çizmesi, bu ideoloji çerçevesinde halka somut öneriler getiren bir program oluşturması gerekir. Muharrem Hoca bunu yapar mı? Kendisi öyle diyor ama ilk önce kurultaya gidebilmesi, sonra da kurultayı kazanması gerekecek. Kurultayı kazanmak için de delegeleri kazanması gerekecek. Delegeleri kazanmak için ise mevcut düzenin korunmasını taahhüt edecek. Bilmiyorum, inşallah yanılırım.
Üçüncü hatası, CHP’nin yanlış hedef ve stratejileridir. Ehh, ideolojisinden kopmuş ve programı olmayan, teşkilatını çalıştıramayan bir partide de hedef ve strateji oluşturmak ne mümkün. Neydi amaç? İktidar için sağa oy veren kitlelerden oy almak. CHP kök itibariyle sol bir parti değildi ki sağcılardan oy almak da zorlansın. Kuva-yı Milliye’nin partisi, tam bağımsızlıkçı ve anti –emperyalist Atatürk’ün partisi solcu olamaz ki! Devletin kurucu merkez partisinin solcu olduğu nerede görülmüş? Üç tane Milli Görüşçü, İki tane liberal solcu, belki birkaç tane İslamcı eskisi etnik milliyetçi ve bir yığın Gezici vitrine doldursanız da bu sizin sağ kitlelerden oy almanıza sebep olmaz. Neydi yanlış hedef? Parlamenter sisteme geri dönmek olarak ilan edildi. Bu hedef hem pratik değildi, hem de seçim sürecinde Muharrem Hoca’nın elini kolunu bağladı. Halbuki artık mevcut sistemin tüm yetkilerini kullanarak ne yapacağınızı, programınızı cesaretle ortaya koymanız lazım. Siz Cumhurbaşkanlığı için oy istiyorsunuz, sonra da “Benim adayımı Cumhurbaşkanı seçin, biz Cumhurbaşkanlığı sistemini kaldıracağız!” diyorsunuz. Halk buradaki çelişkiye prim vermezdi, vermedi de. Yanlış strateji Millet İttifakı değildi, yanlış strateji el altından PeKeKe’lilere destek ve imalarla FETÖ’cülere umut vermekti. İstediği kadar Muharrem Hoca terörle mücadele edeceğiz desin, eyalet sistemine, PeKeKe ile yeni bir “Çözüm Süreci’ne” göz kırpan, Atatürk’e ve Türk Devleti’ne düşman olan bir avuç “tekne kazıntısı” marjinal solcu ve azınlık milliyetçisinin güdümünde bir yapıyla nereye gider CHP?
Şimdi bu sisteme çomak sokacağı ihtimali doğan Muharrem Hoca’ya akıl almaz iftiralar sosyal medyada atılıyor. Yok sarhoşmuş, yok kaçırılmış, yok eşi rehin alınmış. Evet rehin alınmıştı doğru, ama CHP’liler tarafından. Partiye gelen bir avuç bilgiyi bile lütfedip paylaşmadılar adamla. Hoca ne yapsın, benim gibi Fox TV’den, CNN’den, A Haber’den takip etti seçim sonuçlarını. Hoca’nın elinde bilgi olmadan neyine itiraz edecekti ki seçimin? Uzun lafın kısası CHP tam manasıyla hezimete uğramıştır. Nokta.
Bir sözüm de Muharrem Hoca’ya… İnanılmaz bir dinamizm, uzun yıllar sonra Demirel’i hatırlatan esprili bir üslûp, halk çocuğu portresi, 50 günde 107 miting. Samimi ve gülen bir yüz. Türk siyasetinde artık gerginlikler bitmeli, Muharrem Hoca bize yeniden güler yüzlü bir siyaset yapılabileceğini hatırlattı. Bunun karşılığında yüzde 31 oy aldı. Ama… Hoca’nın işi zor. Çünkü kendisinin kimliği, geldiği ideolojik çizgi (Altı Ok savunusu, vatanperverlik) ile Y-CHP’nin mevcut delege yapısı taban tabana zıttır. Kim bilir belki yanılırım. Allah yolunu açık etsin.
AK PARTİ VE ALTI OK
YAYINLAMA: 26 Temmuz 2018 - 23:25
Sonuçta ben Devletin bir memuru ve bu milletin vergileriyle maaşı ödenen bir üniversite hocasıyım. Falanca partili üzülecek, filanca partili kızacak gibi düşünme lüksüm yok. Doğru neyse onu söylemek milletime bir Hoca olarak görevimdir.
Artık Türkiye’de yeni bir dönem başladı. Bu dönemde milletin tek bir yumruk olarak dış ve iç tehditlere karşı bir arada mücadele etmesi gerekir. Geçen haftaki bir yazımda Sayın Cumhurbaşkanı’nın bu tehditleri bertaraf edip ortaya çıkan yeni fırsatları değerlendirebilirse Devletin Beşinci Kurucusu olacağını yazmıştım. Pekiyi, bunu Soğuk Savaştan kalma NATO’cu devlet teşkilatı ile başarabilir miydi? Hayır. Devletin yenilenmesi lazımdır. Pekiyi, bunu 1970’lerin sağ siyaset saplantıları ve sağdaki her türlü çıkar gruplarının bir koalisyonu olarak kurulan bir partiyle yenileyebilir mi? Asla.
Pazartesi günkü yazımda CHP için söylediklerim büyük çoğunlukla AK Parti için de geçerli. Seçim onlar için de –hezimet olmasa bile- mağlubiyetti. AK Parti 70’lerin ve 90’ların sağ partilerinin içine düştüğü ideolojisizlik ve pragmatizm batağına saplanmıştır. Seçmen sadece Reis’in hatırına oy vermektedir ve böyle giderse bir gün gelecek Reis’in hatırı da para etmeyecektir. AK Parti’nin de -CHP’ninki kadar olmasa bile- programı zayıftır, her şeyden söz eden bir kırk ambar misalidir. Teşkilatlar artık çalışmamakta, herkes yoluna bakmaktadır. Ortada Dava Ruhu kalmamış, yerini Tuz Ruhuna bırakmıştır.
“Hocam pekiyi, bu partiye yeni bir dava ruhu nasıl kazandıracağız?” Uzağa gitmeye gerek yok. Devletin temel ilkeleri bellidir. Bu ilkeleri, uzun savaşlar sonunda vatanın parçalanmasını gören, İslam topraklarının her yerinde canla başla savaşan, ateşi ve ihaneti gören, kendi doğdukları toprakların bile vatandan ayrıldığını gören Osmanlı Paşa’ları koymuştur. Tabii ki, takvim 1930’lar değil, 2018’dir. Türkiye’nin küresel sisteme entegre olmuş, bir çok uluslararası anlaşmaya ve kuruma taraf olan köklü bir devlet olduğunu hatırlayalım. Bu ilkeleri günümüz jeo-politiği çerçevesinde güncellemek ve Dava’mızı yenilemek, Dava’yı sağlam bir programla desteklemek gerekir. “Hocam neden bahsediyorsunuz?” Altı Ok’tan bahsediyorum, neden olacak. Hazır CHP bundan vaz geçmiş görünüyor, boşluğu AK Parti doldurmalıdır. Bu hem çok daha geniş bir seçmen kitlesine ulaşmasına sebep olacak, hem de Devletin ve Milletin yeniden kendi kimliği etrafında bütünleşmesine vesile olacaktır. Kısaca özetleyeyim:
CUMHURİYETÇİLİK: Artık bir hanedan yönetimi yoktur, milletimiz siyaset ve demokrasiyi sevmiştir. Siyasetçiler de, gücünü halktan almayı sevmiştir. Artık Bizans’tan kalma saray entrikaları, askeri darbeler, NATO’daki müttefiklerimizin icazesi ile değil, doğrudan halkın onayıyla görev alınmaktadır. Nokta. Pekiyi bu çağda Cumhuriyetçilik ne ifade eder? Meclis egemenliği. Önümüzdeki dönemde devletin idaresi için önemli uyum yasaları geçecek. AK Parti’nin Meclis’in denetim mekanizmasını ve Meclis hakimiyetini gözetecek bir tavır alması gerekir. Meclis hakimiyeti için illâ da parlamenter sistem gerekmez. Pekâla, Başkanlık sisteminde de Meclis denetimi sağlanabilir. Muhalefet bu konuya daha uyanmadı, Alice Harikalar Diyarında devam ediyor. Ama bu işin yolu Uyum Yasalarından geçer. Gerek Reis’in gerek de AK Parti’nin Meclis hakimiyetini güçlendirecek düzenlemeleri getirmesi gerekir.
LAİKLİK: Son günlerde FETÖ’den sonra iki cemaate – biri seçimden önce diğeri de seçimden hemen sonra- operasyon geldi. İslam dininde bir ruhban sınıfı yoktur, kimse Allah adına hüküm kesme hakkına sahip değildir, Allah dünyevi işleri aramızda tartışarak çözmemizi emretmiştir. Ehl-i Sünnet geleneğinde de – İmam-ı Gazali’den bu yana – ulül emre itaat esastır. Ne demek istiyorum? Laikliği her türlü dini davranış ve kisveye karşı engelleyici bir tavır olarak yorumlamaktansa, ne idüğü belirsiz kerameti kendinden menkul cemaat ve tarikatların siyaset ve ticarete girmesine engel olmak şeklinde anlamak lazım. Bu tasavvufun ruhuna da en uygun olan tavırdır. Devlet devletliğini yapacak, tarikat da tarikatlığını. Bu tarikatların birer sivil toplum kuruluşu gibi görülmesi de yanlıştır, çünkü bu tür örgütlenmeler ahlâklı bireyler yetiştirmeyi esas alır, sapık ve casuslar değil! Bu yüzden bu yapıların, bir şekilde, Diyanetin veya devletin ilgili bir kurumunun denetimi altına alınması ve gerçek amaçlarından sapmalarının önlenmesi gerekir. Bu anlamda devlet işleri ile din işlerinin ayrılması, yani Laiklik, en başta Sayın Cumhurbaşkanımızın savunması gereken bir ilkedir. Sonuçta Darbede ailesi ile birlikte hedef alınan kişi kendisidir.
MİLLİYETÇİLİK: Sayın Cumhurbaşkanımız bazı konuşmalarında etnik milliyetçiliğe karşı olduğunu söylemiştir. Bu açıdan bazı yanlış anlaşılmalara da konu olmuştur. Türk milliyetçileri birkaç istisna hariç hiçbir zaman etnik üstünlüğe dayalı bir milliyetçiliği savunmamışlardır. Cumhurbaşkanı’nın kastettiği İslami terminoloji de “kavmiyetçilik” olarak bilinir ve buna karşı olmak zaten akıl baliğ herkesin yapması gereken bir ödevdir. Esas anlamıyla Türk Milleti Türkiye Cumhuriyeti vatandaşlarıdır, Türk Milliyetçiliği ise Türk Milletinin çağdaş uygarlık düzeyine çıkması yolunda çalışmak, Türk kültürünü yüceltmek, Türk bilimsel ve teknolojik üretimini geliştirmek, küresel rekabette Türkiye’yi daha güçlü hale getirmek demek olmalıdır. Milliyetçilik bilim ve sanatta gelişmiş, dünyaya örnek olabilen, milletin iradesini her şeyin üstünde tutan, güçlü bir ordu, güçlü ekonomi ve üniter devlet hedefini savunmak ve bu hedefe ulaşmak için çalışmaktır. Yoksa hamasi nutuklar ve ucuz popülizmle Milliyetçilik yapılır, ama gerçek anlamda Milliyetçi olunmaz.
HALKÇILIK: Halkından kopuk bir yönetim, halka tepeden bakan – bidon kafalı ve cahil diyen- aydınımsılar, milletin değil yabancıların emrinde bir ordu, milleti zümre ve sınıflara ayırarak milli bütünlüğü parçalamayı amaçlayan ideolojiler ne Cumhuriyetçilik ve demokrasiye, ne Milliyetçiliğe uymaz. Halkıyla bütünleşmiş bir devlet, halkı için yaşayan ve çalışan parti ve aydınlar, halkın birliği ve beraberliğini sağlayacak politikalar, Türkiye’yi Ankara’dan idare etmeyi savunan bir siyaset Halkçılıktır. Buna da kimsenin karşı çıkması beklenemez.
DEVLETÇİLİK: 2008 Krizi ile 1990’larda yeniden Neo-Liberalizm adıyla hortlayan Vahşi Kapitalizm bitmiştir. Şu anda cenazesini kaldırmakla meşgulüz. Çok meşhur olan “piyasa dostu” politikalar yerine “milletin dostu” ekonomik politikalar yeniden gündeme geliyor. Bunun yolu karma ekonomidir. Merkezi planlamadır. Gerekirse KİT’ler eliyle yeniden Kamu Üretimidir. Bunun adı da Devletçiliktir.
İNKILAPÇILIK: Çağımız değişimin hızla akıp gittiği bir çağdır. Teknolojik değişimi takip etmek, değişen ekonomik alt yapıya sosyal üst yapıyı entegre etmek ancak yenilikçi ve vizyoner bir bakış açısı, sağlam ve çağdaş bir eğitim sistemi, üniversiteleri daha etkin hale gelmiş patent ve teknoloji üreten bir sistemle mümkündür. İşte size İnkılapçılık.
AK Partili okuyucularım. Tüyleriniz diken diken olmamıştır inşallah. Kurban Bayramına kadar yazılarıma ara veriyorum. Biraz tatili hak ettiğimi sanıyorum. Hepinize hayırlı Cumalar.
DÖVİZ KRİZİ Mİ, ÜST AKIL MI?
YAYINLAMA: 26 Ağustos 2018 - 23:40
Öncelikle hepinizin geçmiş Kurban Bayramı’nı kutlarım. Sonrasında, içinde bulunduğumuz Zafer Haftası’nda, vatanımızı Türk yapan Malazgirt, Otlukbeli, Çaldıran, Mohaç, Sakarya ve Büyük Taarruz şehitlerine Allah’tan rahmet niyaz ederim. Bizler torunları olarak onlara minnettarız. Ruhları şad olsun.
Bizim memleket acayip, garip ve bir o kadar da ilginç bir memleket. Bir aylık tatil sırasında ülkemizin gündemi o kadar hızla değişti ki, hangisini yazalım bilemedim. Ama, sonuç itibariyle, ben bir iktisatçıyım. Bu köşede 2018 yılı Şubat ayından bu yana yazdığım Kriz ihtimalinin gerçekleşmesinin ön göstergeleri ortaya çıktı. Ben de bu yüzden bir müddet bu işin arka planını ve alt yapısını anlatmaya çalışacağım.
Tabii ki, ağustos ayının başında bir hafta boyunca içine girdiğimiz panik dolu atmosfer hepiniz aklında ister istemez, benim daha önce de bahsettiğim gibi, “Bir 1994 Krizi’ne mi gidiyoruz?” sorusunu uyandırmıştır. Bu yüzden bir müddet boyunca TV’lerde bu konu tartışıldı. Ama işin enteresan noktası şuydu ki, TV programlarında bu durumu iktisatçılar değil ama siyaset bilimciler, gazeteciler, kamuoyu araştırmacıları ve hatta ilahiyatçılar tartışıyordu. Hepsi de kurulmuş plak gibi, “Ben iktisatçı değilim, bu işlerden anlamam ama, …” deyip kendi görüşlerini söylüyorlardı. Bu durumun iki sebebi olabilirdi: Ya iktisatçılar cesaret edip bu konuda söz söylemek istemiyorlardı (muhalif görüşler serdedip fincancı katırlarını ürkütmek istememiş olabilirler, DMD) ya da “fincancı katırlarının” kendileri bilerek iktisatçıları ekrana çıkarmamış olabilirlerdi, (“Aman nemize lazım, adam arza çıkarır bir de başımıza iş açmasın.”, demiş olabilirler, DMD). Bu garip durumun, yani iktisadi krizi sosyolog ve siyaset bilimcilerin, ilahiyatçı ve gazetecilerin tartışmasının, sonucu da zaten var olan belirsizliğin ve buna bağlı panik halinin daha da yoğunlaşmasıydı.
2018 yılı boyunca bu köşede ilk olarak artan Bütçe Açığı ile bağlantılı olarak İkiz Açık (Bütçe Açığı ve Cari Açığın birbirini doğurduğu durum) ihtimalini ele almıştım. Yine hızlı büyümenin yarattığı maliyetlere, hızlı büyümenin içeriği ve kimyası ile bağlantılandırarak anlatmıştım. Sermaye mallarına yatırım yapılmadan sadece konut ve altyapı yatırımlarına dayalı bir büyüme kısa dönemde hızlı harcama ve suni bir refah artışına yol açabilirdi ama potansiyel çıktı milli gelir kadar artmayacağı için bu gidişin sonu bir iktisadi krizle noktalanabilirdi. Mart ayında sermaye mallarına yatırım artmıştı ama haziran ayında yine uzun süredir olduğu gibi yatırımlarda yükü inşaat sektörü çekmekteydi. Bunun üzerine kriz beklentilerim arttı ve bunun da sizlerle paylaştım. Çoğu zaman başarıyla yaptığım döviz kuru tahminlerimi de mart Ayı ve haziran ayında burada paylaşmıştım. Bu tahminlerde ilk önce yıl sonu için dolar kurunu 4,80 civarı daha sonra da 5,10 TL olarak güncellemiştim. Daha eylül ayı milli gelir istatistikleri (yani 2018 yılı ikinci çeyrek verileri) gelmedi ama artık kabaca önümüzü görebilmekteyiz.
Ağustos ayının başındaki bu yüksek belirsizlik dolu atmosferde dolar 7 TL üstünü gördü. Bu durumda hemen bazı fırsatçılar bunun bir döviz krizi olduğunu söylediler. Tam karşı taraftaki bazı dalkavuklar da, “Kriz mriz yok, bunlar hep üst aklın oyunları!” dediler. İsterseniz ilk önce bu konuda görüşlerimi bildireyim.
Yaptığım hesaplara göre –reel makroekonomik denge kuru üzerinden hesaplama yöntemi- Ağustos 2018 tarihi itibariyle, spekülatif etkilerden arınmış ve sadece ülkenin cari hesap açığının mevcut durumu ve yıl sonuna kadar takip etmesi muhtemel trend üzerinden hesaplanan dolar kurunun temel değeri 5 ilâ 5,15 TL arasındadır. Bu demektir ki, 7,20 civarlarını gören dolar kuru üzerinden hesap edersek dolar kurunda 200 Kr. kadar bir köpük oluşmuş demektir. Yani, ister iktidar taraftarlarının mesul gördüğü Üst Akıl deyin, ister benim gibi yüksek oranda belirsizlik deyin, ülkede iki gün içinde muazzam miktarlarda artan döviz talebinin yarattığı ve 10 gün civarında süren köpüğün dolar kuruna etkisi 2 TL’dir. Ancak kurun temel değerinin 5,15 olduğu varsayılırsa, sene başında 3,78 olan dolar kurunun 8 ayda yüzde 36,24 değer kazandığı, yani bu oranda fiili bir devalüasyon olduğu kuşku götürmezdir. İster Hükümet ve Merkez Bankası’nın eşgüdümsüz ve plansız çalışması deyin, ister seçim ekonomisi deyin, 8 ayda doların yüzde 36,24 değer kazanması Üst Aklın falan eylemlerini değil Hükümetin başarısızlığını gösterir. Bu trendi 12 aya uzatırsak sene sonu spekülatif etkiler haricinde dolar kurunun 6 TL civarına gelmesi beklenebilir. Yani, dolar artışında artan ve kontrol edilemeyen Bütçe Açığı ve Cari Açığa bağlı olarak hükümetin sorumlu olduğu bir kısım vardır ki, bu 3,78’den 5,15 TL’ye kadar olan kısımdır. Bir de, bazılarına göre Üst Aklın sorumlu olduğu, 5,15’ten 7,20’ye 2 TL’lik spekülatif bir kısım vardır. Hali hazırda dolar kurunda 85 Kr.’luk bir spekülatif köpük bulunmaktadır.
“Pekiyi Hocam, bu bir Döviz Krizi midir?” Hayır, değildir. Döviz Krizleri SABİT KUR uygulayan bir memleketin kısa vadeli döviz yükümlülüklerini karşılayamadığı ve kuru serbest bırakmak zorunda kaldıkları durumda oluşur. Bizim ülkemiz ne sabit kur uygulamaktadır ne de döviz borçlarını ödeme sıkıntısı vardır. Olan kendi jeo-politiği açısından Türkiye’yi hizaya getirmeye çalışan Atlantik Merkezli Emperyalist Gücün ve onun tepesinde bulunan Kasabanın Şerifi’nin tetiklediği ve yerel birçok etkenle de beslenen bir panik hali ve bu atmosferde gerçekleşen bir spekülatif ataktır. “O zaman her şey yolunda mı Hocam?” Hayır hiçbir şey daha yoluna girmedi. Eğer bir memlekette 8 ayda dolar yüzde 36 değer kazanıyorsa, eğer hem Bütçe Açığı hem de Cari Açık varsa, eğer enflasyon hızla artıyorsa hiç kimse işler yolunda gidiyor diyemez. Seçimlerden önce de birkaç defa yazdığım gibi, seçim sonrası kış kapıdadır. Hükümetin sıkı para ve sıka maliye politikasını içeren bir istikrar programı deklare etmesi gerekir. Bu programı da bütün ayrıntılarıyla kamuoyu ile paylaşması zorunludur. Çünkü yapısal bazı bozuklukların yanında ciddi yoğunlukta bir belirsizlik de mevcuttur. Milletin güveninin oluşması ve bütün politika uygulayıcılarının kendi yönlerini tayini için açık ve kesin bir yol haritasının olması gerekir.
İşin Evanjelizm boyutu var, Finans Kapital Boyutu var, enflasyon hedeflemesi boyutu var, var oğlu var. Bunlar da sonraki yazılara kalsın.
Tekrar merhaba
KASABANIN ŞERİFİ KASABASINA ÇEKİLİYOR: KAPİTALİZMİN SONU MU?
YAYINLAMA: 30 Ağustos 2018 - 23:20
ZAFER BAYRAMI
30 Ağustos Zafer Bayramınız kutlu olsun. Pazartesi yazımda da belirttiğim gibi Ağustos’un son haftası Türk Tarihi’ndeki büyük zaferlerin bir araya toplandığı bir haftadır. Bunun sebebi kısmen yaz aylarının sefer mevsimi olmasıdır. Savaşın ekonomi politiği ile ilgili olarak ileride yazacağım. Şu an için Allah’tan başta Kurtuluş Savaşı’mız olmak üzere bizlerin huzuru için canlarını veren şehit dedelerimize rahmet diliyorum.
ABD’NİN İZOLASYONİST POLİTİKASI
Önce Star Gazetesi internet sitesinden bir haber: “Henüz görevinin ikinci yılında ABD Başkanı Donald Trump'ın ülkesini çektiği son anlaşma 24 yıldır yürürlükte olan Kuzey Amerika Serbest Ticaret Anlaşması (NAFTA) oldu.
Göreve geldiği günden bu yana ABD'yi Transatlantik Ticaret ve Yatırım Ortaklığı Anlaşması (TTIP), Paris İklim Anlaşması ve İran'la nükleer anlaşmadan tek taraflı olarak çeken Trump, dün ise 1994'ten bugüne yürürlükte olan ve ABD, Meksika, Kanada arasında serbest ticarete olanak sağlayan NAFTA'yı yürürlükten kaldıracağını duyurdu.” ( http://www.star.com.tr/dunya/trump-ceyrek-asirlik-anlasmayi-yururlukten-kaldiriyor-haber-1379039/ )
Evet, okuduğunuz üzere ABD, II. Dünya Savaşı sonrasında kendi projesi olarak inşa ettiği iktisadi ve siyasi düzeni kendi elleriyle yıkmaktadır. Neydi bu küresel düzen? ABD Dolarının küresel hakimiyeti + serbest dış ticaret + küresel kurumlar (Uluslararası Para Fonu - IMF, Dünya Bankası -WB, Birleşmiş Milletler – UN, NATO, Dünya Ticaret Örgütü – WTO vb. ). Görünen o ki, ABD II. Dünya Savaşı sonrası kurulan ve dünya ekonomisinin (büyük oranda ABD güdümünde olan merkezlerden) kontrol edilmesine dayanan bir siyasi iktisadi düzeni bırakıp yeniden izolasyonist politikaya (bir ülkenin dünya ile iktisadi ve siyasi ilişkilerini sınırlaması ve kendini kısmen veya tamamen dünyaya kapatması) dönmektedir. Bu politika, eğer Kasabanın Şerifi’nin kendi müteahhit kafasından çıkmışsa o zaman anlaşılabilir ancak eğer ABD’nin kurumsal devlet yapısının uzun dönemli strateji değişimini yansıtıyorsa o zaman - tek bir açıklama haricinde - anlamsızdır. Çünkü, ABD’nin içe kapanması ve kendi iç piyasasına yönelik bir kapalı ekonomiye dönüşmesi Trump’ın temsil ettiği geleneksel sektörleri rahatlatabilir, ABD’deki işsizlere istihdam yaratabilir. Ancak dışa kapanma, dış dünyadan gelebilecek etkilere karşı koruma duvarlarını yükseltirken dış dünyada oluşabilecek birçok fırsatın da başkalarına bırakılması anlamına gelmektedir. Eğer, bu, devletin kurumsal strateji değişimini gösteriyorsa, ABD Devleti dış dünyadan gelecek iktisadi tehditlerin dış dünyada oluşabilecek muhtemel fırsatlara göre çok daha ağırlıklı olduğunu gözlemlemektedir. ABD’yi bile tehdit edebilecek büyüklükte dış dünya kaynaklı iktisadi sorun ne olabilir? Büyük ve Küresel bir Kriz.
Yani, ABD Küresel Kapitalizmin muhtemel büyük çöküşünden en az etkilenmek için kendi dünya hegemonyasını sonlandırmayı mı amaçlıyor? Atlantik Merkezli Emperyalist Güç hemen mevkiini ve mevziini terk etmez. Çünkü ABD içindeki birçok lobinin küresel hegemonyadan nemalandığı bilinmektedir. Ancak, bu süreç, ilk önce yavaş yavaş ilerler ve zaman içinde – şimdi olduğu gibi-hızlanarak tamamlanır. ABD küresel hegemonyasından hemen vazgeçmeyecek ve dövüşerek çekilecektir. Orta Doğu’da olan budur, Pasifik’te olan budur, AB ve NATO ile ilişkisinde olan budur ve dahası, benim güzel memleketimle arasında olan da budur.
KAPİTALİZMİN SONU MU?
“At Martini de bre Hasan, dağlar inlesin?”, der Drama Köprüsü. Siz de benim türküdeki eşkıya Hasan gibi kuru sıkı salladığımı düşüneceksiniz? Öyle değil. Nasıl mı? Durun anlatayım.
Kapitalist ekonomiler ayakta kalabilmek için sürekli büyümek zorundadır. Bu zorunluluk kısmen sınıfsaldır, (sermaye mallarının ve onu finanse eden mali sektörün sahibi konumunda olan bir avuç azınlığın ve onların oluşturduğu kurumsal – sınıfsal yapının çıkarları doğrultusunda, DMD) kısmen de tekniktir, (sermaye malları üreten sektörlerin diğer bütün sektörler gibi iflas etmemek için belli bir satışın üstüne çıkması, dolayısıyla milli ekonomide her zaman belli bir düzeyin üstünde yatırım yapılması ve sonuç olarak milli ekonominin belli bir düzeyin üstünde büyümek zorunda olması, DMD). II. Dünya Savaşı sonunda, kapitalist ekonomilerin iki savaş arasında yaşadığı hiper-enflasyon ve Büyük Buhran gibi kazalara bir daha uğramaması için, bir dizi önleme dayanan bir düzen kuruldu. Buna Bretton Woods Sistemi adı verildi. Sistemin temellerini şöyle özetleyebiliriz: Küresel sabit kur sistemi, ülkelerin hepsinde para politikalarının IMF kanalıyla küresel kontrol altına alınması, doların küresel para olması, kapitalist ülkeler arasında serbest ticaretin Dünya Ticaret Örgütü vasıtasıyla sağlanması ve korunması, uluslararası emek hareketlerinin sınırlandırılması ve emekçi kesimlerin sosyal haklarının budanması, kapitalist ülkelerde siyasi hareketlerin dezenfekte edilip – özellikle sol kökenli siyasi hareketlerin arındırılıp pasifize edilmesi ve sisteme Sosyal Demokrasi adı altında entegre edilmesi- siyasi partilerin iktisadi açıdan aynılaştırılması, ekonominin apolitize hale getirilip borsa teknokratlarının dar alanına hapsedilmesi vb. Böyle bir ortamda, ABD’nin doların dünya parası olmasını fırsat bilip ha babam para basması zaman içinde karşılıksız basılmış dolar hacminde artışa, bunun sonucunda da bütün dünyayı saran spekülatif finans piyasalarının oluşumuna yol açtı. Üretim temelli bir sistem olan Kapitalizm artık git gide tefeci sermayenin hakim olduğu bir kumarhane sistemine dönüşmekteydi. Bugün dünya üzerindeki toplam sermaye stokunun yüzde 80’i finans piyasalarında yüzde 20’si ise üretici sektörlerdedir. Yani üretime sevk edilmeyen / sevk edilemeyen devasa bir sermaye fazlası vardır. Üretim olacak ki, artı değer üretilsin, artı değer olacak ki finans ve hizmetler sektörü yaşasın. Bu temel ilişki artık yıkılmıştır.
Bu süreç in sonunun ne olacağını öngörmek çok da zor değildi: Birincisi, her ülkede üretken sektör sermayedarları ve emekçi kesimler için artan eşitsizlik ve alım gücü kaybıdır. İkincisi, dünyada gelişmiş ve gelişmekte olan ülkeler arasında yoğunlaşan iktisadi ilişkiler karşısında dünya nüfusunun yarısını kapsayan az gelişmiş - fakir ülkelerin hızla artan refah kaybı, o ülkelerde ortaya çıkan sosyal sorunlardır. Üçüncüsü, sisteme entegre olarak sistemin sağladığı imkânlardan yararlanarak gelişmiş ülkelere alternatif olabilecek bazı gelişmekte olan ülkelerin bir grup olarak ortaya çıkmasıdır, (ABD, AB ve Japonya dünya üzerinde hegemonyasını kaybederken Çin, Rusya, Hindistan, İran, Türkiye, Brezilya ve benzeri ülkelerin yeni güç merkezleri olarak ortaya çıkması, DMD).
Sistem içerisinde muhalif görüşleri ve alternatif politikaları savunan siyasi yapılar kalmadığı için küresel kapitalizmin olumsuz etkilerinden zarar gören kesimlerin iltifatları popülist sağ hareketlere, otoriter ve saldırgan politikalara yönelik olması kaçınılmazdı. Artık ülkelerin her biri, herkesin kazandığı sağ duyulu politikaları değil sadece bir tarafın kazanacağı kör döğüşünü tercih etmektedir. İşte Kasabanın Şerifi’ni – ve benzerlerini- besleyen bataklık budur. Kapitalizm kolay kolay çökmez de, eğer bu sağ duyudan uzak ortam devam ederse – kapitalist sistemin devamı pek mümkün değildir.
Biz ne yapalım? O da Pazartesi’ye kalsın.
Cuma’nız mübarek olsun…
HZ. İBRAHİM VE NAZIM HİKMET GİBİ PUTLARI YIKMAMIZ GEREK!
YAYINLAMA: 02 Eylül 2018 - 23:40
NAZIM BABA’DAN İBRAHİMÎ GELENEK UYGULAMASI
Dolar yeniden 6,5 TL’ya dayandı. Bu demektir ki iktisadi aktörler için risk algısı, hala daha, çok yüksek ve bu algıyı değiştirebilecek hiçbir olumlu gösterge de bulunmamakta. Kapitalizmin krizi ve Türkiye’nin dönemlik krizi yaklaşmaktadır ve hiç kimse ileriyi görememektedir. Ancak bugün teknik iktisat yazısı yazmayacağım. Onu çok yazarız. Teknik iktisat bilgisi sadece yol gösterici bir fener ışığıdır. Ama fenerin ışığında gördüğümüz yol ayrımında hangi yönü tercih edeceğiz? Eğer kafamızdaki önyargılardan arınıp bizim için en doğru yola karar veremiyorsak fenerin ışığı bir işe yaramaz. Haydi Nazım Hikmet’le başlayalım.
1 Ekim 2017 tarihli Eleştirel Kültür Dergisi’nde İsmail Sürücüoğlu’nun yazısından alıntılayalım:
“Nâzım Hikmet 1929 yılında Babıali’de bütün genç edebiyatçıların lideri olarak yer almıştı. Yeni bir şiir, yeni bir sanat anlayışı, yeni bir edebiyat anlayışı ile bütün gözleri üzerinde toplamış, yeniciliğin sembolü olmuştu. Babıali’de eskiden olduğu gibi ‘yeniler – eskiler’ grupları teşekkül etmiş, Güzel Sanatlar Birliği Edebiyat Şubesi bu ‘yeniler – eskiler’ gruplarının mücadele ocağı halini almıştı.
… Resimli Ay dergisinde yeni sanat anlayışının ilkelerini ve özelliklerini “Putları Yıkıyoruz” (Haziran 1929) başlığı altında açıklamaya çalışan Nâzım Hikmet, yazılarından birinde Abdülhak Hamid Tarhan’a ‘dahi âzam (son derece zeki)’ diyenleri eleştirerek Resimli Ay’ın Haziran 1929 tarihli sayısında şöyle diyordu: ‘Dahi sanatkarın umumi vasfı mensup bulunduğu milletin içtimai inkişaf merhalesini, beynelmilel bir ehemmiyet alacak derecede ifade etmektir. Fakat kendisi sarayından çıkmayan bir beyzadedir. Hamid Bey devri için yeni, ancak geleceği görememiş, halkıyla bütünleşememiş kuvvetli bir Osmanlı şairidir, işte o kadar!’“
Bildiğiniz gibi putları ilk yıkan Hz. İbrahim’dir. Put zannedildiği gibi sadece sanal tanrıları temsil eden heykel değildir. İnsanların içinde bulundukları toplumsal yapı içinde kutsiyet atfettikleri, otoritenin ve düzenin timsali gördükleri, tabulaştırdıkları kavram ve değerlerdir putlar, aynı zamanda. Hz. İbrahim Asur toplumundaki kurulu düzene – müesses nizama başkaldırmıştı.
Tıpkı Hz. İbrahim gibi, Nazım Hikmet de, edebiyatımızda kutsiyet atfedilen ve tabulaştırılan isimlere, onların temsil ettiği sanat anlayışına başkaldırmıştır. “Putları yıkıyoruz!” sloganıyla kastettiği budur. Abdülhak Hamid de bu devrin en büyük putuydu. Pekiyi biz ne yapalım? Biz de putları yıkalım… İlkönce de kafamızda yarattıklarımızı…
Türk Milleti olarak biz birçok farklı sebeplerle ortak bazı tabuları kafamızda taşımaktayız. Cuma günkü yazımda bahsettiğim Kapitalizmin yaklaşan büyük krizine ve bu kriz sonrasında oluşacak yeni dünyaya (ki bu yeni dünya kuvvetle muhtemel büyük bir savaş sonrasında da kurulabilir, DMD) uyum sağlayacak ve bu dünyada ayakta kalabilecek bir ülke olabilmemiz için kafamızdaki kendi yaptığımız putları kurmamız gerekir. Nedir bu putlar? Bana göre en öncelikli olanlarını aşağıda sıraladım.
TÜRKLERİN KAFASINDAKİ BİRİNCİ PUT: SERBEST PİYASA EKONOMİSİ
Çok Partili hayat geçtikten, özellikle de NATO’ya üye olduktan sonra Türk Milleti’nin kahir ekseriyeti “komünizm öcüsü” ile korkutuldu, bu korku ile insanların temel problemlerini göz ardı etmesi sağlandı, politikacıların yolsuzlukları bu öcü ile ört bas edildi. Komünizm öcüsü zamanla yazılı ve sözlü medya kanalıyla “devletçilik / devlet düşmanlığına” dönüştü ve son olarak da bu korku ve düşmanlık “serbest piyasa ekonomisine” koşulsuz inancı dayattı. Halbuki “serbest piyasa” diye bir şey yoktur, biz bunu anlayana kadar fabrikalarımız ve tarım arazilerimiz Avrupalı ve İsrailli firmaların mülkiyetine geçecek. O zaman “atı alan Üsküdar’ı geçmiş” olacaktır. Türkiye’nin ayağa kalkması için yeni çağın yeni şartlarında devletçi politikaları ve iktisadi planlamayı hayata geçirmeliyiz.
TÜRKLERİN KAFASINDAKİ İKİNCİ PUT: YAŞAM TARZI
Kapitalist demokrasilerde siyasetin ana dayanağı sınıfların üretim sürecinde aldıkları rol ve üretimden elde edilen artı değerden aldıkları pay üzerine şekillenir. Bizde ise siyaset yaşam tarzı etrafında şekilleniyor. Herkes kendi kılık kıyafetini, yediği içtiğini, dini inancını diğerlerine dayatmak istiyor. Siyasi partiler de bu toplumsal psikolojiyi politika haline dönüştürüyor. Ama üretim süreçlerini değiştirelim diyen yok. Böyle olunca toplumumuz birbirini sevmeyen ve kendi yaşam tarzını kutsayıp diğerininkini ihanet olarak gören düşman gruplara ayrılıyor. Bilelim ki, bütün Türk Devletleri istisnasız, bu tür iç çatışmalarla dağılmıştır. Birbirimize katlanmayalım, birbirimize saygı duyalım!
TÜRKLERİN KAFASINDAKİ ÜÇÜNCÜ PUT: OSMANLI’YI YENİDEN DİRİLTMEK VE “TÜRK CİHAN HAKİMİYETİ MEFKÛRESİ”
Türkiye’nin solcularının önemli bir kısmı muhayyel “Ortadoğu Halkları Konfederasyonu’nundan” tarafadır. Türkiye’nin milliyetçilerinin hemen hemen tamamı Türk Devletlerini ve kardeş devletleri bir araya getiren bir bölgesel birlik (muhayyel Turan) taraftarıdır. İslamcılarımız da bütün Müslümanları bir çatı altında toplayacak muhayyel bir İslam Devleti’ni savunurlar. Söylediğim gibi bu üçü de muhayyeldir, yani gerçekleşmesi mümkün olmayan hayali hedeflerdir. Pekiyi, bu hayalin arkasında ne vardır? Osmanlının hatırası. Bizdeki herkes, hangi düşüncede olursa olsun bu hayali devletin Türkler tarafından idare edilmesini (içten içe) savunur. Özünde herkes kendince bir Osmanlı Devleti’ni yeniden kurma hülyası içindedir. Ama unuttukları bir şey var: Türkiye Cumhuriyeti bütün kurumları ile Osmanlı’nın devamıdır zaten. Biz elimizdekinin kıymetini bilip onu koruyalım, yeter.
TÜRKLERİN KAFASINDAKİ DÖRDÜNCÜ PUT: BORÇLA BÜYÜMEK. “BORÇ YİĞİDİN KAMÇISI” DEĞİLDİR!
Kırım Harbi’yle birlikte (Erken Cumhuriyet Dönemi hariç) Türkiye’nin ekonomi politiği dış borç alarak onu tüketmek üzerine kurgulanmıştır. (1923-1935) ve (1960-1970) arası haricinde memleketteki politikaların ana amacı üretimi dönüştürecek kalkınma hedefleri değil, kendi seçmenlerini ve yandaşlarını zengin edecek ve aynı zamanda, ortalama vatandaşın tüketim imkânlarını arttıracak politikalar olmuştur. Aldık dışarıdan paraları, bir güzel afiyetle yedik ama şimdi faiziyle geri ödeyeceğiz. Yani “borç yiğidin kamçısı” değildir, “ayağımızı yorganımıza göre uzatmamız” gerekir.
BİZİM “YERLİ VE MİLLİ” KRİZİMİZE HAZIR MIYIZ?
Şimdi birazcık iktisat yazalım ve gelelim kendi krizimize: Eğer sıkı maliye politikası (bazı aciliyeti olmayan ama yüksek maliyetli projelerin ertelenmesi, bütün bakanlıkların Beştepe’ye taşınması, kamuda tasarruf tedbirlerinin alınıp israfın önlenmesi, kurumlar vergisinin arttırılması ve servet vergisinin konması vb.) ile beraber sıkı para politikası (parasal hedeflemeye dönülerek Merkez Bankası’nın parasal büyüklüklerin artışını kontrol altına alması gibi) uygulanmazsa 2019’da çok ciddi bir iktisadi krizle karşı karşıyayız. Hem de bu kriz, Kasabanın Şerifi’nin kışkırtmasıyla oluşan spekülâtif ataklardan değil, kendi öz hatalarımızla “yüzde yüz yerli ve milli” bir kriz olacaktır. Buna ne kadar hazırız? Hiçbir şekilde hazır değiliz. Çünkü temel iktisadi meselelerin televizyonda konuşulması bile iktisatçılara yasaklanmıştır, doların 7 TL olmasını ilahiyatçılar ve anketçiler tartışıyor. “Aman, bu iktisatçılar arıza çıkarır, nemize lazım!” diyorlar herhalde… Yazılı ve görsel medyaya bakın, ciddi bir tahlil yok. Millet olan bitenden bihaber, şarkı-türküyle, yarışma programları, magazin haberleri ve maçlarla uyutuluyor… Yakın da diziler de başlar…
Dua edelim de, bizim ekonominin hali mutlu sonla biten bir aile dizisi olsun; ama bu gidişle ilk önce komediye sonra da trajediye benzeyecek, haberimiz olsun.
LORD SAURON, TEK YÜZÜK VE ATLANTİK'İN ÇÖKÜŞÜ
YAYINLAMA: 06 Eylül 2018 - 23:20
Uzmanlık alanı Anglo-Saxon Dili ve Edebiyatıdır. Hobbit, Yüzüklerin Efendisi ve Silmarillion gibi fantastik kurgu eserleriyle tanınır. Özellikle birbirini tamamlayan Hobbit ve Yüzüklerin Efendisi 2000’lerde başarıyla filme çekilmiştir. Bu ansiklopedik bilgileri niye verdiğime gelince, birçok eleştirmen Tolkien’in adı geçen romanlarında, kendi hayalinde kurguladığı bir alternatif dünya senaryosunda kendi siyasi düşüncelerini ve güncel siyasi eleştirilerini sergilediğini düşünür. İttifakla kabul edilen, bu romanda, kötülüklerin efendisi Lord Sauron’un Hitler’i temsil ettiğidir. İyilerin temsilcisi olan Batı’nın halkları da müttefiklerdir. Tabiî ki, bir Birinci Dünya Savaşı gazisi olan Tolkien (kendisi Somme Muharebelerinde yaralanmıştır) savaşın bir galibi olmadığını, kazanan tarafından da kaybeden taraf kadar acılara ve kayba maruz kaldığını eserlerinde vurgulamıştır. Ben bugün size Tolkien’in eserini bambaşka bir bakış açısıyla yorumlamak istiyorum. Tabiî ki, ABD’nin başındaki Kasabanın Şerifi ve mevcut küresel tefecilik sistemi de bu işin merkezinde olacaktır.
TOLKIEN VE “YÜZÜKLERİN EFENDİSİ”
Tolkien Yüzüklerin Efendisi’nde Batı Dünyası’nın toplumsal bilinçaltında bulunan masal ve efsanelerdeki motifleri ustalıkla kullanmıştır. Roman Orta Dünya denen bir yerde geçer. Bu dünya teknoloji yerine sihrin egemen olduğu bir dünyadır. Orta Dünya’da çeşitli halklar yaşar: Neredeyse beyaza yakın sarı saçlı ve sonsuz yaşam sahibi Elfler; kadınları bile sakallı olan, altın hırsı ve tamahkârlıklarıyla tanınan Cüceler; Elfler kadar olmasa bile bize göre hayli uzun yaşayan, sarışın/kumral ve renkli gözlü Numenor (Batı İnsanları); eski Türkler gibi at sırtında savaşan ama konuştukları lisan ve fiziki özellikleri ile Vikingleri hatırlatan Rohirrimler; kısa boylu, neşeli, pratik ve tüccar (kısa boylulukları haricinde yazara göre İngilizleri çağrıştıran) Hobbitler; güneyin zalim insanları siyahi(!) Haradrimler ve doğunun kısa boylu, esmer ve çekik gözlü gaddar insanları… Kitaba adını veren Yüzüklerin Efendisi Lord Sauron, karanlık tarafta bir büyücüdür. Sihirli yüzükler yapma irfanına sahiptir. Üç yüzük Elflere, yedi yüzük Cücelere ve dokuz yüzük de insanlara vermiştir. Batının bütün harikaları bu yüzüklerin sihriyle yaratılmıştır. Ancak Lord Sauron hediye olarak verdiği bu yüzükleri tek bir yüzüğe bağlamıştır: Tek Yüzük. Bu yüzük kendi yüzüğüdür ve kendisinin bütün gücü de bu yüzüğe yüklenmiştir. Yüzyıllar önce bir savaşta bu yüzüğü kaybedince bedeni enerjiye dönmüş ruhu da hapsedilmişti. Zamanla Lord Sauron’un ruhu özgürlüğüne kavuşur ve doğu ve güneyin kötü halklarını ve bir de kendi yarattığı Yecüc ve Mecüc’e benzeyen Orkları etrafında toplar. Ama tekrar bütün gücüne kavuşması için Tek Yüzük’e sahip olması gerekir. Eğer yüzüğe tekrar sahip olursa diğer yüzükleri de kontrol ederek dünya hakimiyetini sağlayacaktır. Hobbit ve Yüzüklerin Efendisi romanlarında yüzük elden ele geçer ve en sonunda Hobbit Frodo Baggins tarafından bir yanardağa atılarak yok edilir. Bu süreçte İyilik Taraftarı (!) Batı Halkları Kötülük taraftarı (!) yaratıklar olan Orkların, doğulu ve güneyli zalim (!) insanların ittifakına karşı savaşırlar. Tabiî ki, bu, yazarının hayal gücünde şekillenmiş bir kurgudan ibarettir. Gerçek hayatta Lord Sauron Tek Yüzük’e sahip olarak kendi karanlık ve zalim dünyasını kurmuştur ve hala daha Tek Yüzük’ün gücüyle dünyada zalimlik ve gaddarlık yapmaktadır.
TEK YÜZÜK VE ABD DOLARI
Lord Sauron ABD’dir. Onun dünya hakimiyeti 1946 tarihinde kurulan Bretton Woods sistemi ile başlamıştır. Bu sistem, bütün dünyada sabit kura dayalı bir para, finans ve ticaret sistemiydi. Her ülke kendi sahip olduğu dolar rezervinin belli bir katı kadar yerli para basabilir, ABD de kendi sahip olduğu altın rezervleri kadar dolar basabilirdi. Bu sistemde dolar dünya parası olmuştu. Bütün uluslararası işlemler, uluslararası piyasalarda emtia fiyatları ve bütün uluslararası istatistikler dolar cinsindendi ve halen de öyledir. Sistemin amacı bütün dünya ülkelerinin bağımsız para politikalarını ortadan kaldırmak ve ABD kontrolüne almaktı. Bu sistem böyle devam edemezdi. Çünkü ABD kendi üzerine düşen vazifeyi istismar etmiş ve gereğinin yüzlerce katı dolar basmıştı. Dünya ekonomisine dağılan aşırı dolar arzı hem ABD’nin sıfır maliyetle ithalat yapmasına sebep olmakta hem de aşırı para basımının enflasyona yol açmasını engellemekteydi. Fakat 1970’lerde, dünyada aşırı dolar arzı başta petrol olmak üzere birçok emtianın fiyatında çok sert artışlara yol açmış ve sabit kur sistemi yıkılmıştı. Ancak dolar dünya parası olma özelliğini halen daha sürdürmektedir. Sonuç olarak ABD emperyalizminin en büyük dayanağı karşılıksız bastığı ve kendi askeri gücü ile desteklediği doların dünya parası olmasıdır. Yani Karanlıklar Lordu Sauron ABD ise, Tek Yüzük de Dolar’dır.
TEK YÜZÜĞÜN SONU BATININ HARİKALAR KUMPANYASININ DA SONUDUR
Şu an için kimse hayal görmesin: Dolara dayalı dünya ekonomik sistemi hemen değişmez. Tıpkı romanda olduğu gibi Dolar’a göbekten bağlı dünya (aslında Batı Dünya’sı diyelim) finans sistemi, bu Batı Dünyası’nın harikalarını da yaratan sistemdir. Aslında bu gerçek de değildir. Romanda olduğu gibi “bir sihirden” ibarettir. Ama gerçek hayatta sihir yoktur, o zaman küresel finans sisteminin harikalar yaratma süreci, aslında, Yeşilçam filmlerindeki üçkağıtçıların “el çabukluğu marifetinden” ibarettir. Yani, gerçek bir değer üretmeden, (gerçek değerleri üretenler gelişmekte olan ve az gelişmiş ülkelerin emekçileridir), paradan para kazanan ve o parayla emek-değeri satın alan üçkağıtçı tefecilerin sistemidir, bu sistem. Ama bu sistem, böyle devam edemez. Eğer Doların – Tek Yüzüğün sihri ortadan kalkarsa Batı’nın gerçek olmayan harikalar dünyası da tuzla buz olur. Buna –şimdilik- ne AB hazırdır, ne Japonya, ne Rusya, ne de Çin. Ama orta vadede, ABD dışındaki dünya ülkeleri doların dünya parası olmaktan çıkmasının yaratacağı risklere katlanmayı göze alabilirlerse, o takdirde, yeni bir para sistemi kurulur. Kurulacaktır da… Bu kadar eşitsizlik, adaletsizlik, zulüm ve gaddarlık ile dünya payidar kalmaz.
YENİ BİR PARA SİSTEMİ
Bugün yaşadığımız krizde, tabiî ki, hükümetin hatalı politikalarının katkısı vardır. Bunları defaatle söyledim. Ancak küresel sistemdeki çarpıklığı dikkate almazsak ve dünyada iktisadi sistemin değişme eğilimlerini göz ardı edersek Türkiye’nin kriz sürecini de bütüncül olarak açıklayamayız. Önümüzdeki 25-30 yıl içerisinde yeni bir para sistemi kurulması zaruridir. Bu para sisteminin temeli herhangi bir milli devletin parasının dünya parası olarak kabul edilmemesi olmalıdır. Bu para, bütün dünya ülkelerinin ortak parası olabilir. Biliyorum, bir ütopyadan bahsediyorum, ama ütopyalar olmadan yeni bir dünya kurulmaz. Yok, sizler “Yeni bir dünya kurulmasın, Kasabanın Şerifi şerif olarak kalsın!” diyorsanız, o zaman Lord Sauron’un kölesi gulyabani Orklardan olmayı kabul ediyorsunuz demektir. Haydi bakalım kim Ork olmak ister? Görelim!
Cuma’nız mübarek olsun.
YENİ BİR PARA SİSTEMİ
YAYINLAMA: 09 Eylül 2018 - 23:35
Tabii ki her ülkenin de kendi sihirli yüzüğü vardı: Ülkelerin milli paraları. Ama bu yüzüklerin sihri Tek Yüzük’e, yani Dolar’a, bağlıydı. Dolar’ı yöneten bu paraları da yönetirdi; dünya paralarını yöneten dünya finans sistemini de yönetirdi. Burada, sihirle kastedilen finans sisteminde değer üretmeden değer sahibi olmanın önünü açan üçkağıtçıların oyunlarıdır. Bu adaletsiz ve tek bir gücün dünyayı kendi çıkarına yönlendirdiği sistemin bir son bulması gerektiğini yazmıştım. Bu ise, yeni para sistemi demekti.
Dünya ekonomileri bugün, başta ABD olmak üzere, içe kapanma eğilimleri göstermektedir. Otarşiye doğru bu eğilimin siyasetteki yansımaları ise popülist milliyetçi hareketlerdir. Ülkesine göre yabancı düşmanlığı ve ırkçılığa kadar varan bu siyasi hareketler, özünde küreselleşmeye (yoksa küreselleşememeye mi? ) karşı gelişen tepkilerden doğmaktadır. Güncel küreselleşme eğilimi çarpık, dengesiz, eşitsiz ve acımasız bir dünya yaratmıştır. İsterseniz, güncelde gerçekleşen çarpık küreselleşmenin yarattığı sonuçları sıralayalım: küresel terör ve küresel insan ve organ kaçakçılığının yaygınlaşması, iç savaşlar, ulusal ve küresel para akışlarının kontrol dışına çıkması, sermayenin üretken sektörlerden çıkarak üretken olmayan finans sektöründe yoğunlaşması, milli devletlerin milli ekonomiyi kontrol gücünün azalması ve milli ekonomilerin dünyada bir elin parmakları sayısınca finans şirketlerinin stratejilerine bağımlı hale gelmesi… Bütün bu sonuçları sıralarken, illa ki, mevcut “serbest piyasa ideolojisinin” çorbada tuzu vardır, bunu da not edelim. Ayrıca küreselleşmenin güncel ve çarpık haline tepkiler sadece fakir ve dışlanmış ülkelerde değil, hatta daha fazla, zengin ülkelerde de güçlenmektedir. Bunun sebebi, küreselleşme mevcut haliyle sadece küresel eşitsizlikleri değil, aynı zamanda, her ülkenin içindeki ulusal eşitsizlikleri de arttırmaktadır.
Bugünkü durum devam ederse, süreç üç farklı senaryo ile sonuçlanabilir:
(i) Bir dünya savaşı ve bunun sonucunda yeni düzeni savaşı kazananlar, büyük ihtimalle, kendi çıkarlarına uygun olarak tayin ederler.
(ii) Büyük bir küresel ekonomik kriz ve bunun sonucunda ülkeler bir araya gelerek herkes için ortak en iyiyi temsil eden bir sistemde uzlaşırlar.
(iii) Küresel savaş veya kriz çıkmadan, ülkeler (ABD ve İngiltere dahil) bir araya gelerek ortak akılla herkesin menfaatine olacak yeni bir küresel sistem kurarlar.
Birinci ve ikinci senaryo birer felaket senaryosudur. Birinci senaryoda mevcut sistem değişmez, ancak sistemin egemenleri değişir ve bu da, bir müddet sonra aynı problemlerin tekrar yeşermesine neden olur. İkinci senaryoda, felaket gerçekleştikten ve bütün insanlık ciddi kayıplara maruz kaldıktan sonra insanların aklı başına gelir ve ortak akılda buluşurlar. Üçüncü senaryo ise gerçekleşmesi en düşük ihtimal olmakla birlikte, bütün insanlık adına en düşük kayıpla ve en yüksek kazanımla tamamlanacak bir süreci işaret etmektedir. Temennim odur ki, hiç muhtemel görmemekle birlikte, üçüncü senaryo gerçekleşsin.
Varsayalım ki, herhangi bir sebeple, mevcut para sistemi yıkıldı. Varsayalım ki, pek muhtemel değil ama, üçüncü senaryo gerçekleşti. Bu durumda, her ülke için optimal olabilecek bir küresel para sistemi nasıl olmalı? Amerika’yı yeniden keşfetmeye gerek yok: Arızalı kısımlarını değiştirerek yeni bir Bretton Woods sistemi kurulmalı. Bu sistem neye dayanmalı? Benim şahsi kanaatime göre şöyle sıralayabilirim:
- Küresel ekonomide tek bir rezerv para olmalı ve bu rezerv para bütün uluslararası işlemlerde kullanılan tek para olmalı. Bu parayı yeniden örgütlenmiş ve Küresel Merkez Bankası (Global Central Bank - GCB) halini almış IMF basmalı, yani bir ülkenin milli parası küresel para olmamalı. Parayı basarken IMF’ye bütün ülkeler tarafından hibe edilecek kıymetli maden stokları rezerv olarak kullanılmalı.
- Bütün dünyada sabit kur sistemi uygulanmalı, bu kuru ülkeler kendi başlarına değiştirememeli, dolayısıyla hiçbir ülke karşılıksız para basma yetkisine ve gücüne sahip olmamalı.
- Dünya Bankası bir Küresel Kalkınma Bankası’na (Global Development Bank - GDB) dönüşmeli, zengin ülkelerdeki tasarruf fazlaları makul bir bedelden bir havuzda toplanarak Az Gelişmiş ve Gelişmekte olan ülkelere altyapı ve üretken sektör yatırımlarına plase edilmeli.
- Birleşmiş Milletler yeniden örgütlenerek Küresel Parlamento (Global Parliament - GP) haline gelmeli ve her ülke eşit olarak bu Parlamentoda temsil edilmeli. Uluslararası ticaret, sermaye ve emek hareketleri, ülkeler arası bütün uzlaşmazlıklar hakkında ülkelerin hepsinin kabul ettiği ve kendi hukuk sistemlerini de bağlayan küresel kanunlar burada basit çoğunlukla alınabilmeli. Tabiî ki, hiçbir ülkenin tek başına veto hakkı da olmamalı.
- Küresel Sermaye hareketlerinin bu kadar yaygınlaşması ve milli devletlerin kontrolünden çıkması bilgisayar teknolojisi ile bağlantılıdır. Ancak, aynı bilgisayar teknolojisi, bu para hareketlerinin kontrolü için de kullanılabilir. Bunun için, küresel finans piyasasındaki para hareketlerinin mutlak olarak Küresel Merkez Bankası’nın kontrolünde olmasını sağlayacak ve bütün ülkelerin katıldığı tek bir finansal bilgi işlem sistemi kurulmalı.
- ILO bütün dünyada geçerli olacak standart işgücü istihdamı ve iş güvencesi kurallarını koyacak, denetleyecek ve yürütecek Küresel Emek İdaresine (Global Labour Administration - GLA) dönüştürülmeli, bütün ülkelerdeki İş Mahkemeleri ona bağlanmalı.
- Küresel Parlamento’ya bağlı olarak Küresel Polis Teşkilatı (Global Police Organisation - GPO) ve Küresel Barış Muhafızları (Global Peace Guards - GPG) kurulmalı ve ülkeler arası çatışmalarda bu güç müdahil olmalı. Ülkelerin askeri güçleri ve silahlanmaları sınırlandırılmalı ve meselelerin diplomasi ile çözülmesine öncelik verilmeli.
Bunlar emperyalizmi ortadan kaldırır mı? Hayır, ama sınırlar. Kapitalizm yerine sosyalizm gelir mi? Hayır, ama Kapitalizmi dizginler. Bu ütopya gerçekleşir mi? Bugünden bakıldığında mümkün değil. Çünkü mezhepsel ve dini farklılıklar bahane edilerek aslında otoriter yönetimlerin dayandığı popülist ve ırkçı siyaset anlayışları giderek hakim olmakta. Bunu da Cuma’ya bırakalım…
MEZHEP SAVAŞLARI MI, YOKSA MİLLİYETÇİLİKLERİN ÇARPIŞMASI MI?
YAYINLAMA: 13 Eylül 2018 - 23:20
Yine üç aylık mevsimselliklerden arındırılmış büyüme oranı da yüzde 0,9 olarak gerçekleşti. Büyümeye en çok katkı hanehalkı tüketimi ve ihracattan gelirken, inşaat sektörünün büyümeye katkısı ihmal edilecek düzeyde ve tarımın ise büyümeye katkısı negatiftir. Bu büyüme oranı birçok iktisatçının müştereken beklediği bir orana karşılık gelmektedir. Bununla birlikte iç talebe dayalı büyüme döneminin sonunun geldiği de net olarak kendini göstermektedir. Üçüncü çeyrek büyüme verilerinin (ihracatta gerçekleşen yüksek büyümeye rağmen) yüzde 2 civarında gerçekleşeceğini ve (böyle giderse) dördüncü çeyrekte de büyümenin yüzde 0 civarında olacağını öngörmekteyim. Bununla ilgili ayrıntılı analizi ilerleyen yazılarda yapacağım. Ancak kısaca belirteyim: Bu büyüme oranlarına bakıp, ne bazı yandaş kalemler gibi “Uçuyoruz, bizi çok kıskanıyorlar!” demeliyiz, ne de iflah olmaz muhalif gazeteciler gibi “Bu rakamlar gerçeği yansıtmıyor, AKP verileri değiştirmiş!” diyerek gülünç duruma düşmeliyiz. Bu veriler gerçektir, pek de iç açıcı olmamakla birlikte içinde bazı umut kıvılcımları da taşımaktadır. Şimdi gelelim bugünkü konumuza…
Pazartesi günkü yazımda, hemen hemen bütün dünyada “…mezhepsel ve dini farklılıklar bahane edilerek aslında otoriter yönetimlerin dayandığı popülist ve ırkçı siyaset anlayışlarının giderek hakim olmakta …” olduğunu söyleyerek tamamlamıştım. Çarpık küreselleşmenin yarattığı ve birbiriyle çelişir gibi görünen etkilerden olan küreselcilik – yerelcilik ile sekülerleşme – mezhep taassubu ikililerinin başrolde olduğu bir sosyal çatışma süreci sahnelenmektedir. Her toplumun içinde küreselleşmeden ciddi şekilde zarar gören kitleler, bu sürecin “leitmotivleri” olan katılımcı demokrasi, liberalizm, çoğulculuk, azınlık hakları gibi kavramlara da düşman olmaktadır. Mevcut koşullardan maddi zarar görmüş kişiler, bir de sürü psikolojisiyle bir araya geldiğinde ister istemez şovenist – radikal görüşler ön plana çıkmaktadır. Bugün popülist sağ partilerin kullandığı temel argümanlar, işte bu sürü psikolojisi ile hareket eden kitleleri kendilerine çekmek için kurgulanmıştır.
Şu an içinde bulunduğumuz jeo-politikte ülkeler dini ve mezhepsel ayrılıklarla çalkalanıyor. En son Ukrayna Kilisesi Rusya Kilisesi’nden ayrılmaya karar verdi ve Fener Rum Patriği Bartholomeos da bunu onayladı. Ortadoğu’ya baktığımızda İran’ın merkezinde yer aldığı bir Şii dünyası ile Suudilerin merkezinde yer aldığı Selefi dünyası arasında bir çatışma, hatta IŞİD – Haşd-i Şabi üzerinden bir vekalet savaşı da bulunmaktadır. Bunların üzerine, Suriye’deki savaş da, her şeyden önce bir mezhepler savaşına dönüştü. Dünyadaki Batı – Doğu çekişmesi ise esas itibariyle Katolik – Protestan ve Ortodoks ve/veya İslam dünyaları arasında bir çekişme olarak da görülebilir. Bütün bu olayları dinlere ve onların va’z ettiği inanç ilkelerine bağlamak dinlere en büyük haksızlıktır. Yaşanan süreç bambaşka etkilerin sonucunda gelişmektedir.
Kapitalist üretim süreci en başta emek olmak üzere insana ait olan her değeri sonuna kadar sömürmek ve sermayeye dönüştürmek üzere evrilmiştir. Bu değerler arasında aşk, anne – baba sevgisi, vatanseverlik, insan bedeni, hatta doğal yiyeceğe ulaşma arzusu bile bulunmaktadır. Ancak, özellikle son yirmi yılda, milyonlarca kişiyi aynı anda yönlendirebilecek çok daha büyük bir güç “dini değerlerin” siyasi ve ticari meta haline getirilmesi ile geliştirildi.
Ortadoğu’daki savaşları düşünün: Bu savaşlar bir Şii – Selefî Savaşı mı, yoksa geçmişi Hz. Ömer’e kadar giden bir Arap - Fars Savaşı mı? İran’daki Şiilik anlayışı, özellikle Devrim’den sonra din adamları sınıfını devletin en son sözü söyleyen tabakası haline getirdi. Ayetullah Humeyni’nin “Velayet-i Fakih” nazariyesi, Devrim Rehberi’ni ve ona ait molla sınıfını devletin bütün kararlarında son karar mercii olarak belirlemişti. Pekiyi, İran’da hakim olan Oniki İmamcı (İsna Aşeriye) Şiilik, devlet işlerine, Humeynî’ye kadar, nasıl bakardı? Bu mezhebin dayanağı olan İmâm-ı Câfer Sâdık’a göre “İmamet dünyevi bir güç makamı değildir”, ancak mü’minlerin gönüllerinde gerçek inancın liderliğini yapma makamıdır. Bu yüzden zalim Emevî Halifelerine karşı isyanı desteklememiş ve bugün Yemen’deki Şiilerin bağlı olduğu İmâm-ı Zeyd’den bu yönde ayrılmıştır. Nasıl olur da, kendini İmâm –ı Câfer’e bağlı kabul eden İran Şiileri onun en temel düsturunu göz ardı ederek Katolik Kilisesi tarzı bir uygulamaya dönmüşlerdir? Oniki İmamcı Şiiliğin bu yöne evrilmesi yüzyıllar içinde yavaş yavaş gerçekleşmiştir ve kökü Safevilere kadar gider. Benim görüşüme göre, bugün İran Şiiliği İmam-ı Cafer’den çok Sasani ve Pers Krallarına yakın bir politikanın savunuculuğu içindedir. Uyguladıkları ve savundukları da Fars milliyetçiliği ve Fars egemenliğidir.
Selefiliğe gelince, daha önce bu konuda birkaç yazı yazdım. Özeti şudur: Selefi anlayış, İslâm’a büyük fetihlerden sonra katılan Arap olmayan unsurların kültürel değerlerinin İslâm’ı yozlaştırdığını savunur ve sözde Sahabe Dönemi anlayışına geri dönülmesi gerektiğini va’z eder. Aslında bundan kasıt İslam’ı Arapların dini olarak görmeleridir. Gerek Emevî zalimlerinin, gerek torunları Vehhabilerin İslam’a bakışında temel amaç Cahiliye Dönemi adetlerinin diriltilmesi ve İslâm’ın Araplaştırılmasıdır.
Bugün Ortadoğu’daki çatışmanın arkasında, aslında, ülkelerin kendi milliyetçi ve daha önceki bir yazımda bahsettiğim gibi “Neo-Merkantilist” politikaları yatmaktadır. Mezhep farklılığı sadece bir bahanedir. Keza Rusya ve Ukrayna arasındaki savaş hali, Moskova’ya bağlı Kiev’in ayrı bir Patrikliğe dönüşmesine yol açmıştır. Görünen odur ki, dinin yorumlanması egemen güçlerin çıkarlarına göre olmaktadır. Milyonlarca cahil ve gariban da aynı dine mensup kardeşlerini, egemen güçlerin kavgasına alet olduklarını bilmeden, kesip biçmektedir.
Kıssadan Hisse: Din ve Mezhepler savaşların ve vahşetin sebebi değil, bahanesidir.
YENİ EKONOMİ PROGRAMI VE PARASAL HEDEFLEME
YAYINLAMA: 20 Eylül 2018 - 23:20
Bu yazıda bu konuyu nedenleri ve olası sonuçları ile açıklayacağım. Ama öncelikle Maliye ve Hazine Bakanı Albayrak’ın dün açıkladığı yeni ekonomik program ile ilgili görüşlerimi paylaşacağım.
YENİ EKONOMİ PROGRAMI
Sayın Albayrak’ın açıkladığı programın satır başları şöyle:
Büyüme hedefi: “2020 tahmini yüzde 3,5. Büyümeyi sağlıklı bir çizgiye oluşturacağız. 2021'den itibaren yüzde 5 büyümeyi sağlayarak sürdürülebilir kılmak temel amacımız.”
Enflasyon hedefi: “Enflasyon hedefi 2018 için yüzde 20,8, 2019 için yüzde 15,9, 2020 için yüzde 9,8 olarak belirlendi. Enflasyonun 2021'de yüzde 6'ya inmesi bekleniyor. Faiz dışı fazlanın GSYH'ye oranını 2020'de yüzde 1'e yükselteceğiz. Bütçe açığı da sırasıyla 1,8,1,9, 1,7 olarak gerçekleşecek.”
Cari Açık hedefi: “Cari açığın düşürülmesi dengelenme sürecinin yaşadığı bir diğer unsur. Cari açıktaki düşüş devam edecek. Cari açığın GSYH'ye oranının 2019'da yüzde 3,3, 2020'de yüzde 2,7, 2021'de yüzde 2,6 öngörülüyor.”
İşsizlik ve İstihdam hedefi: “İstihdam önemli başlıklardan biri. İşsizlikte 2020 sonrasında azalış göstermeye başlayacak yüzde 10,8 seviyelerine ulaşmış olacak. 2021 yılına kadar 2 milyon yeni istihdam oluşturulmuş olacak. İşsizliğin 2018 yüzde 11,3, 2019 yüzde 12,1, 2020 sonunda yüzde 11,9 olması bekleniyor.”
Kamuda Tasarruf hedefi: “Alınacak tedbirlerle 2019'da 60 milyar TL'lik tasarruf sağlanacak. 16 milyar TL gelir artırımı elde edilecek. Kamu gelirlerini artırmak için yapısal reformları geliştireceğiz.”
Bu hedefler Maliye Politikası’nda ciddi bir frene basma olarak görülmelidir. Hedefler yerinde, ekonominin yeniden normal şartlara dönmesi için de beklenen niteliktedir. Hepimizin adına Sayın Bakana başarılar diliyorum, onun başarısı hepimizin başarısı olacaktır. Ancak Maliye Politikası’nın daha etkili olabilmesi için Para Politikası’nın da onu tamamlaması gerekir. İşte Parasal Hedefleme de bunun için gereklidir.
PARASAL HEDEFLEME NASIL?
Mevcut para politikası stratejisi Enflasyon Hedeflemesi üzerinedir. Bütün dünyada da Merkez Bankaları çoğunlukla Enflasyon Hedeflemesi uygulamaktadır. Enflasyon Hedeflemesi, Merkez Bankasının bütün araçlarını fiyatlar genel düzeyinde hedeflenen belli bir artış oranını elde etmek için kullanmasıdır. Aynı zamanda, Merkez Bankası eğer inandırıcı olursa, enflasyon beklentilerini kırmak için de önemli bir üstünlüğü vardır. Enflasyon Hedeflemesi yapılırken ana politika aracı Merkez Bankası’nın politika faizidir. Bu faiz Merkez Bankası’nın diğer bankalara borç verme ve bu bankalardan borç alma işlemlerinde kullanılır. Eğer faiz yüksekse Merkez Bankası diğer bankalara daha az para borç verir, bu da Parasal Tabanın büyüme hızını düşürür. Parasal Taban, Para Arzının çekirdeğidir, bu yöntemle Merkez Bankası dolayı yoldan Para Arzı büyüme hızını düşürmeyi amaçlar. Faizi düşürürse, bu sefer mekanizma ters yönde işler. Merkez Bankası’nın politika faizinin ikinci bir etkisi de, piyasadaki mevduat ve kredi faizlerinin temel maliyetini belirlemesidir. Ancak bu kanalın işlemesi için Bankacılık Sektörü’nün rekabetçi bir yapıda olması gerekir. Mamafih, bizde mevduat piyasasında oligopson, kredi piyasasında da oligopol vardır. Bu yüzden Merkez Banaksı faiz düşürdüğünde mevduat ve kredi faizleri aynı oranda düşmez rantiye ve bankaların kârı artar. Tersine Merkez Banaksı faiz arttırdığında mevduat ve kredi faizleri daha yüksek oranda artar ve yine rantiye ve bankaların kârı artar. Enflasyon hedeflemesinin bir önemli amacı da para politikasının ekonomik faaliyet düzeyine yansımasında gerçekleşen gecikmeyi (dış gecikme) en aza indirmektir. Enflasyon hedeflemesinin en önemli dezavantajı, parasal tabanın ve dolayısıyla para arzının miktarının bankaların nakit talebine bağlı olarak dalgalanmasıdır. Yani Merkez Bankası para miktarı üzerindeki kontrolünden vaz geçerek para arzı miktarını iç ve dış konjonktürdeki dalgalanmalara bırakır.
Ülkemizin mevcut koşullarında, Merkez Bankası’nın ana hedefi para arzı büyüme hızını kontrol etmek olmalıdır. Çünkü para arzı büyüme hızı enflasyon oranını belirleyen en önemli kriterdir. Bunun için aylık, üç aylık ve yıllık para arzı büyüme oranları hedeflenmeli, faizlerin manipüle edilmesinden vaz geçilip parasal taban üzerinde kuvvetli bir kontrol oluşturulmalı, temel araç olarak da Açık Piyasa İşlemleri kullanılmalıdır. Bu politikanın dezavantajı faizlerin piyasa şartlarında daha fazla dalgalanması ve faizlerde belirsizliğin artması, yukarıda bahsettiğim dış gecikmenin artmasıdır. Bunlar kısa dönemde gerçekleşir. Avantaj ise uzun dönemlidir. Uzun dönemde doğru yönde uygulanan Parasal Hedefleme ile hem para arzı büyüme hızı hem de enflasyon oranı sıkı bir kontrol altına alınır.
PARASAL HEDEFLEME NİÇİN?
Enflasyon hedeflemesi dalgalı kur rejimi ile çelişir, çünkü faizleri dış denge faizinin üstünde tutarsanız döviz kurları suni biçimde denge değerinin altında oluşur ve içerde döviz fazlasına yol açar, altında tutarsanız döviz kurları suni biçimde denge değerinin üstünde oluşur ve içeride döviz açığına yol açar. Dalgalı kur sisteminin işlemesi için faizlerin de piyasa tarafından belirlenmesi gerekir. Eğer dalgalı kur sistemi uygularsanız ekonominiz dış şoklara karşı dayanıklı hale gelir, enflasyon hedeflemesi yüzünden ekonomi dış şoklara – emperyalist saldırılar da dahil- duyarlı ve kırılgan hale gelir. Parasal hedeflemede bu sorun ortadan kalkar.
Dalgalı kur rejimi altında enflasyon hedeflemesi hükümetin elini kolunu bağlar, çünkü kurların dalgalı olması maliye politikası etkinliğini düşürürken, faizlerin politikayla belirlenmesi de para arzı üzerinde kontrolü ortadan kaldırır. Yani, hükümetin iki ana politikasının da etkinliği en aza iner. Bu ise, şimdi olduğu gibi acil müdahale gerektiğinde Hükümetin ekonomiyi etkileme gücünü düşürür.
Enflasyon hedeflemesi ile enflasyon kontrol edilemez, çünkü enflasyonun en temel belirleyicisi para arzı büyüme hızıdır. Eğer Merkez Bankası para arzı büyüme hızını “piyasa dinamiklerine” bırakırsa, enflasyonun kontrolünü hem “faiz lobisine” hem de “üst akıla” bırakıyor anlamına gelir.
PARASAL HEDEFLEME VE SONRASI…
Eğer Yeni Ekonomi Programı, Parasal Hedefleme ile desteklenirse, ekonomide seçilmiş hükümetin belirleyicilik gücü ve politikaların etkinlik düzeyi artacaktır. Bu da, amaçlanan hedeflere ulaşım süresini azaltacaktır. Tabiî ki, bütün bunlar sadece başlangıçtır, sağlıklı ve hızlı bir büyümeye ulaşmak için yenilenmiş Sanayi, Eğitim, Teknoloji ve Tarım politikalarına ihtiyaç vardır.
ÖLÜLER, DELİLER VE VELİLER
YAYINLAMA: 23 Eylül 2018 - 23:35
Şehrin ilk kurucusu olan Yunanlı Kral Byzas, şehri Roma İmparatorluğu’nun payitahtına dönüştüren İmparator Büyük Konstantinus ve Doğu Roma’yla birlikte şehri yeniden yücelten İmparator Justinanus ile birlikte Fatih Sultan Mehmet Han İstanbul’a damgasını vuran dördüncü hükümdardır. Dördüncü Haçlı Seferi’nde barbar Fransızlar ve diğer müttefikleri tarafından yağmalanan ve harabeye dönüşmüş Konstantinopolis’i alıp kendi medeniyetine ve milletinin dünya görüşüne göre yeniden inşa etmiştir. Yahya Kemal Kocamustapaşa adlı şiirinde bu durumu çok özlü bir şekilde ifade eder:
“…Türk’ün âsûde mizaciyle Bizans’ın kederi
Karışıp mağrifet iklimi edinmiş bu yeri. … “
Fatih Sultan Mehmet eskisini etkin bir şekilde diriltirken kendisiyle birlikte gelen yeni halka uygun yeni bir İstanbul da kurmak istemiştir. Fatih Camii Külliyesi ve etrafındaki Fatih semti bu yeni şehir anlayışının da timsalidir. Yüzyıllar içinde İstanbul ve bu şehirde oluşturulan yaşam tarzı, edebiyat, musiki, mutfak ve gündelik yaşam kültürü üç kıtaya yayılmış İmparatorluğun her tarafındaki kültür ve medeniyetin hem bir özeti hem de Türkçe söylenmiş mükemmel bir sentezi olmuştur.
İstanbul şehri, ya da büyük şairimiz Yahya Kemal’in deyimiyle “Türk İstanbul” görkemli kâşanelerin, devasa sarayların şehri değildir. İmparatorluğun her tarafından gelen insan topluluklarının her birinin ayrı bir hassasiyet ve zevkle donattığı yüzlerce küçük semt ve mahalleden oluşur. Denebilir ki, İstanbul’un her semti ayrı bir küçük İstanbul’dur. Tanzimat’tan sonra Batı’nın gösterişli ve sonradan görme türedi şehirlerini örnek alarak Padişahlar ve Paşalar dev ama zarafet ve tevazudan uzak saraylar yaptırmıştı. Ama eski İstanbul’un ve eski Osmanlı’nın ihtişamının simgesi Topkapı Sarayı öyle değildir. Her biri zaman içinde ana yapıya eklenmiş küçük yapılar kompleksidir. Nasıl İstanbul her biri farklı ve her biri ayrı güzel mahalleler kompleksi ise Topkapı Sarayı da her biri farklı ve her biri ayrı güzel küçük yapılar kompleksidir. İşte bu, Osmanlı Türk şehrinin ana birimini oluşturur: Mahalle…
Genelde Türk toplumunun ve özelde İstanbul’un geleneksel hayatında mahalle merkezi bir yer tutar. Mahalle adeta büyük bir ailedir. Komşular, esnaf, mahalle imamı, bekçiler, öğretmenler, kabadayılar… Sanki bütün bu insanlar aynı evin içinde yaşar gibidir. Herkes birbirinden haberdar olur, sevinç ve tasaları paylaşır. Mahalleyi oluşturan ana düstûr dayanışmadır. Üç Silahşörlerin meşhur sloganı gibi: “Hepimiz birimiz, birimiz hepimiz için!”
Türkler yerleşik hayata geçmeden önce obalar halinde yaşayan göçebe bir topluluktu. Göçebe ekonomi politiğinin en önemli unsurlarından biri de ortaklaşacılıktı, yani obanın sürülerinin güdülmesi, üretimi, ticaret gelirleri hep birlikte –imece usulü ile- yapılırdı. Bireycilik değil toplumculuk, özel mülkiyet değil grup mülkiyeti, seçkinlerin yönetimi değil bütün toplumun ortaklaşa yönetimi söz konusuydu. Birçok tarihçinin kanaati odur ki, göçebe Türk toplumunda “anaerkil” bir yapı vardı; bu -yanlış olarak- zannedildiği gibi kadınların egemen olduğu bir “amazon toplumu” değil ama kadınlara hürmet edilen ve kadın – erkek eşitliğinin olduğu bir toplumdu. Türkler yerleşik hayata geçtiklerinde ister istemez sınıflı bir toplum yapısı oluşmaya başladı, buna karşın binlerce yıla dayanan kültürleri bu ortaklaşacı – veya ilkel sosyalist- toplumsal yapının bazı unsurlarını içinde barındırmaya devam etti. Bu köşede daha önce Ahilerden ve Bayramilerden bahsetmiştim. Her iki tarikat / toplumsal örgütlenme de – biri esnaf diğeri çiftçiler arasında- ortaklaşacı ve dayanışmacı bir ilişkiler ağını oluşturmuştu. Dervişler kendi çıkarlarını değil cemaatin – topluluğun çıkarını öne alırlardı.
Göçebe geleneğinin en güzel yansımalarından biri de, şehirlerde bugün bile sıklıkla rastladığımız sokak hayvanlarıdır. Doğayla barışık göçebe insanlar için köpek ve kediler yaşamın devamı için vazgeçilmez birer yardımcıydı. Yerleşik hale geldiğimizde bunların yanına güvercinler ve martılar da eklendi.
İşte, Türk şehirlerinde, özellikle İstanbul’da oluşan mahalle yapılanması da, bazı unsurları ile bu ortaklaşacı geleneğin devamı durumundadır. Evet, özel mülkiyet vardır, bunu sonucu olarak da sınıflı bir toplum yapısı oluşmuştur, ancak sınıflı toplum yapısının yanında dayanışmacı – ortaklaşacı kadim geleneğin izleri de mahalle yaşamına nakşedilmiştir. Bunun ötesinde, özellikle İstanbul’da, sadece Türkler değil, İmparatorluğun bütün halkları – topluluklarından cüzler vardır. Mahalleler, insani ve kültürel açıdan birbirini tamamlayan unsurları dayanışmacı bir ruh ile büyük bir aileye dönüştürürler.
Mahalle hayatının vazgeçilmez unsurlarından üçü ile bugün karşılaşmıyoruz: Ölüler, deliler ve veliler…
Bu sene altmışıncı ölüm yılını idrak ettiğimiz büyük şair Yahya Kemal Beyatlı’ya göre İstanbul’u Batı metropollerinden ayıran önemli bir farklılığın da yaşayanlar ve ölülerin bir arada olmasıdır. Hakikaten Eski İstanbul’un semtleri mezarlıklarla iç içedir. Yine Kocamustapaşa şiirinden bir alıntı yapalım:
“… Öyle sinmiş bu vatan semtine milliyetimiz
Ki biziz hem görülen, hem duyulan, yalnız biz.
Mânevi çerçeve beş yüz senedir hep berrak;
Yaşayanlar değil Allah’a gidenlerden uzak.
Bir bahar yağmuru yağmış da açılmış havayı
Hisseden kimse hakikat sanıyor hulyâyı.
Âhiret öyle yakın seyredilen manzarada,
O kadar komşu ki dünyaya duvar yok arada,
Geçer insan bir adım atsa birinden birine,
Kavuşur karşıda kaybettiği bir sevdiğine. …”
Yani İstanbul ahalisi için, mahallenin sakinleri yalnız yaşayanlar değil, aynı zamanda o mahallede gömülü olanlardır da! Bugün, Küreselleşme ve Kapitalizmin getirdiği modern ve ruhsuz şehir hayatında ölülerimizin bir yeri yoktur. Gerçi biz, bu ortamda yaşayanlar, ne kadar canlıyız, o da tartışılır. Küreselleşmenin ruhsuz ve kapitalizmin vicdansız atmosferinde, bugünkü meşhur tabirle, her birimiz birer “zombiye” dönüştük. Ölüler bizim köklerimizdir, kökü olmayan ağaç yaşayamaz!
İstanbul Mahallesi’nin bir özelliği de her mahallede o mahallenin bir parçası olan delilerdir. Deli, o mahallenin ortak çocuğudur, o mahallenin vicdanıdır, bazen kimsenin söylemediklerini “mahallenin vicdanı” olarak onlar söyler. Deliler toplumdan dışlanmaz, mahallenin eşsiz sevgi ve merhametiyle kucaklanırlar. Bugün mahallelerde deliler yok, ama sapıklar, tecavüzcüler ve katiller dolaşıyor. Deliler bizim vicdanımızdır! Delileri olmayan toplumların vicdanı yoktur!
Ve veliler… Göçebe toplumun Kamları, Anadolu’da Babalar, Dedeler, Aksakallar olmuştur. İslam tasavvufunda, nefsini dünyevi arzulardan temizlemiş ve olgun insan (İnsan-ı Kamil) olma yoluna girmiş gönül erlerine Veli (yani Dost - Allah Dostu) denir. İstanbul’un her mahallesinde bir Veli vardı. Bunlar toplumsal hayatın önderleri, gelenekleri sözlü kültürle gelecek kuşaklara aktaran ihtiyarlarıydı. Yani aslında toplumun gönlü ve hafızasıdırlar. Velisi olmayan toplum hafızasını yitirmiş, gönlü olmayan bir toplumdur.
Ez cümle… Son 20-25 yıldır yaşadığımız bitmek tükenmek bilmeyen yenileşme – ilerleme – küreselleşme süreci önce bizden ölülerimizi sonra da delilerimizi ayırdı. Ölüsü ve delisi olmayan toplumun velisi de olmaz
TÜRK SİYASETİNİN OSMANLI'DAKİ KÖKLERİ
YAYINLAMA: 27 Eylül 2018 - 23:25
İmparatorluğun son günlerinde, devletin yıkılmasını önlemek için karşımıza çıkan üç temel görüş bulunmaktaydı: Türkçülük, İslamcılık ve Batıcılık. O dönemde bazı yazarlar bu görüşlerden birinin bayraktarlığını yaparken, bazı yazarlar da bu görüşlerin bir sentezini ortaya atmaya çalışmaktaydılar: Örneğin, “Türkleşmek, İslamlaşmak ve Avrupalılaşmak” yazarı Hüseyinzade Ali, “Türk milletindenim, İslam ümmetindenim, Garp medeniyetindenim!” sözlerini şiar edinen Ziya Gökalp gibi… O dönemde devletin resmi görüşü ise Osmanlıcılık’tı. İsterseniz Osmanlı’nın son döneminde ortaya çıkan bu görüşleri kısaca özetleyeyim:
İslamcılık: Genelde İslam Alemi’nin özelde Türkiye’nin geri kalmasının sebebi İslam Dininin esaslarından uzaklaşmamız, toplumun örgütlenmesinde ve devlet idaresinde Kur’an ve Sünnet-i Nebevî’de bildirilen ilkelerin ve amir hükümlerin gözetilmemesi, halkın din olarak bildiği İslam dışı hurafelerin halkı geri bıraktırdığı, Mutlakiyet rejiminin (ki burada dönem Abdülhamid Han dönemiydi ve çoğu İslamcı Mutlakiyet yerine İstibdat kavramını kullanırdı, DMD) devletin zayıflamasına ve milletin fakirleşmesine yol açtığını savunmaktaydılar. Problemlerin çözümü olarak Batı tipi okulların ve eğitim müesseselerinin açılmasını, parlamenter Meşruti rejime geçilip Mutlakiyet’in sonlandırılmasını, halkın sahih İslam’dan uzaklaşmasına ve hurafelere kapılarak yozlaşmasına neden olan geleneksel cemaat yapılarının tasfiyesini ve bütün İslam Ümmetinin güç birliği ederek İslam Birliği idealinin gerçekleştirilmesini savunurlardı. Genel sloganları “Batı'nın ilmini, fennini ve sanatını alalım ama kültürümüz ve maneviyatımızı koruyalım.”, idi.
Türkçülük: Çok uluslu bir imparatorluk olan Osmanlı Devleti’nde bütün diğer unsurlar milliyetçilik yaparken, kendi milli devletlerini kurmak isterken Türklerin kendi milli kimliklerinden bihaber olduğu ve devletin de bilerek halkı milli bilinçten uzaklaştırdığı eleştirilerini yaptıktan sonra, Türkçüler, devletin hakim unsuru olan Türklerin milli kimliğini öne çıkarması gerektiğini, dünyadaki diğer Türklerle kültürel ve iktisadi ilişkiye girilmesini ve sonunda da bütün Türklerin tek bir devlet altında birleşmesi gerektiğini, dünya Türklerinin ortak bir yazı dili ve alfabe ile iletişim kurması sağlanıp Türk halkları arasındaki lehçe farklarının en aza indirilmesi gerektiğini, Mutlakiyet yerine parlamenter Meşrutiyet rejiminin ikame edilmesini, Batı’nın ilminin ve fenninin aynen alınıp sanatının da Türk Kültürüne uyarlanmasını, dilin sadeleştirilip Arapça ve Farsça kelimelerden arındırılmasını savunurlardı. Türkçülük akımı, özellikle Rusya’daki esir Türkler arasında doğmuş ve o kanaldan Osmanlı toplumuna ulaşmıştı.
Batıcılık: Batıcılara göre Osmanlı’nın geri kalmasının sebebi genelde din özelde de İslam Dininin kendisidir. Yine onlara göre, o dönemde mevcut olan yaşam tarzı, gelenek ve töreler, aile yapısı ve diğer Türk Kültürü’ne ve İslam’a ait ne kadar öge varsa geri kalmanın yegane temelidir. Batıcılara göre ilerlemenin tek çaresi “milli ve yerli” tabir edilen değerlerden arınıp, evrensel değerler olarak kabul ettikleri Batı kültür ve medeniyet dairesine girmek, mümkünse Fransız ihtilali benzeri bir ihtilalle padişahlık rejimini sonlandırmak, pozitivist bir kültür ve eğitim politikası uygulamak, kılık kıyafetten alfabeye kadar gündelik yaşam kalıplarının tamamını Batı standartlarına göre değiştirmek, sadece Batı’nın ilmini fennini değil ama aynı zamanda kimlik değerlerini ve kültürünü de almak gereklidir.
Osmanlıcılık: II. Mahmut’tan itibaren Osmanlı Devleti’nin resmî ideolojisi Osmanlıcılık olmuştur. Yukarıda bahsedilen üç siyasi akımın da karşı olduğu ve devletin başına kim gelirse gelsin ufak nüanslarla uyguladığı siyasi bakış açısı Osmanlıcılık’tır. (Sultan Mahmud’dan İttihat ve Terakki yönetimine kadar Osmanlıcık ideolojisi bütün iktidarlar tarafından savunulmuştur.) Aslında Osmanlıcılık politikası çok uluslu bir imparatorluğu, 19’uncu asır ulus devletlerinden birine dönüştürmek amacıyla uygulanmıştı. Bu teoriye uygundur: Millet devleti kurmaz, devlet milleti oluşturur. Buna göre, Osmanlı Devleti vatandaşı olan herkes Osmanlı’dır. Din, mezhep, ırk ayrımı güdülmez. Hükümdar da dahil olmak üzere herkes kanun karşısında eşittir ve kimseye imtiyaz uygulanmaz. Vakayi Hayriye’den itibaren devletin kurumları merkezi bir ulus devletin kurumlarına dönüştürülmüş, modern okullar açılmış, o zaman için modern sayılabilecek Mecelle yazılmış, milli ordu kurulmuştur. Ama çağ milliyetçilikler, emperyalizm ve kapitalizm çağıdır. Sanayileşme ve şehirli burjuva sınıfı olmadan, suni bir şekilde tanımlanmış bir ulus kavramı ve bu ulusu oluşturan merkezi devlet kurumunun yaşam bulması çok zordu. Nitekim başarısız olmuşlardır.
Bu üç siyasi akımın ayrıldıkları temel nokta Türk toplumunun kimliği ve aidiyeti hakkındadır. Medeni ve gelişmiş ülkelerde kimlikler siyasi düşünceyi belirleyen ana kıstaslar olamaz. Demokrasi bu şekilde çalışmaz. Ama demokrasiyi oluşturan ana toplumsal ve iktisadi tekamül süreçlerinin yaşamamış toplumlarda, maalesef, siyaset kimlik ögeleri etrafında şekillenmektedir.
Ayrılıklarına rağmen bu üç siyasi düşünceyi savunanların ortak oldukları noktalar ise Batı’nın ilim ve fennini almak yani modernleşmek ve Abdülhamid Han’ın Mutlakiyet yönetimine karşı olmaktır. Batının ilim ve fennini almak maddi bir zorunluluktu, onu bir tarafa bırakalım. Ancak Sultan Abdülhamid’e karşıtlıklarına gelince, bu üç siyasi düşünceyi savunanlar sadece Abdülhamid yönetimine değil, aynı zamanda Tanzimat Paşalarına, Sultan Aziz’e ve Sultan Mecid’e de karşıydılar. Yani, devletin resmi ideolojisi olan Osmanlıcılığa karşı idiler. İlk başta bu üç kesimin bir ittifakı olarak ortaya çıkan İttihat ve Terakki bile, zaman içinde Osmanlıcılığı benimsemiş ve tıpkı Abdülhamid Han gibi, bu üç kesimin de muhalefeti ile karşılaşmıştır. (Turancılık İttihat ve Terakki Fırkası’nın resmi görüşü hiçbir zaman olmamıştır, son dönemlerindeki çabalarıyla Enver Paşa, Ziya Gökalp ve bir avuç üyenin haricinde, DMD).
Zaman içinde bu üç siyasi akım birbirleri ile sentezlenmişlerdir. Örneğin Türkçüler İslam’a karşı aldıkları tutuma göre iki ayrı gruba ayrılmıştır. Bugün ulusalcı olarak tabir edilen ve dini değerleri (en azından toplumsal örgütlenmede) göz ardı eden grupla kendilerini milliyetçi olarak tanımlayan ve İslami değerleri Türk kimliğinin belirleyici unsuru olarak kabul edenler gibi. Ulusalcılar, Türkçülüğün ve Batıcılığın evliliğinden doğmuşken, milliyetçiler Türkçülüğün ve İslamcılığın evliliğinin meyvesidir. Bugün kendini “liberal – sol”, “sol – demokrat” veya “liberal” olarak tanımlayanlar Batıcılığın farklı varisleridir. Bugünkü İslamcılara gelince… Osmanlı’nın son dönemindeki İslamcılar bugün neredeyse hiç kalmamıştır. Bugün kendi muarızları tarafından “İslamcı” olarak tanımlanan kesimler, Cumhuriyet dönemindeki sosyal ve iktisadi değişimin bir sonucu olarak ortaya çıkmışlardır. Dünyadaki İslamcılarla bir bağları yoktur. Türkiye’nin demokratik gelişim ve iktisadi kalkınma süreci içinde ortaya çıkmış nev-i şahsına münhasır sınıfsal bir harekettir. İslamcıların içinde Türk milliyetçiliği farklı tonlarla yer almakta, küçük kasaba aidiyeti ve hemşehricilik önem kazanmaktadır. Aslında bu kesimler İslamcı değil ama Türkiye’ye özgü bir orta sınıf – merkez sağ siyasetin kitlesini oluşturmaktadırlar.
TÜRK SİYASETİNİN ANA KAYNAĞI: İTTİHAT VE TERAKKİ FIRKASI - I
YAYINLAMA: 30 Eylül 2018 - 23:35
Elbette ki, Türk siyasetinin bugününü anlamak için bütün partilerin anası olan İttihat ve Terakki’yi anlamak, onun niçin ve nasıl iktidar olduğunu ve daha sonra da hangi vahim hatalarla hem kendisini hem de İmparatorluğu dağıttığını anlamak gerekir. Pekiyi İttihat ve Terakki Fırkasını ve onun arkasında Jön Türk hareketini anlamak için ne yapmak lazımdır? Bu hareketi oluşturan iktisadi ve siyasi şartları anlamak gerekir.
Osmanlı’nın Son Dönemdeki İktisadi ve Sosyal Çöküntüsü
Bu köşede 6 – 10 – 13 – 17 Kasım 2017 tarihli ve Asya Tipi Üretim Tarzı I-II-III ve Osmanlı’da Üç Tarz-ı İktisat başlıklı yazılarımda Türkiye’de kendi dinamikleriyle bir “Türk tipi kapitalizmin” ve sermaye birikim sürecinin neden gerçekleşmediğini anlatmıştım. Yine bu köşede 25-29 Aralık 2017 ve 1 Ocak 2018 tarihli “İslam Alemi Neden Geri Kaldı? I-II-III” başlıklı yazılarımda da genelde İslam Alemi özelde de Osmanlı Türkiyesi’nin neden geri kaldığını tartışmıştım. Bu yazıların özeti şudur: Geri kalmanın sebebi hakim dini anlayış veya toplumun sahip olduğu kültürel değerler değildir. Geri kalmanın ana sebepleri iktisadi olgulardır. Türkiye ve İslam Dünyası Batı karşısında iktisadi etkenler ve süreçler sebebiyle zayıf düşmüştür.
Osmanlı’nın son döneminde (19’uncu Yüzyıl) dünyada manzara-i umumiye şöyleydi: Sanayi devrimini gerçekleştirmiş, kendi içlerinde yerel piyasaları birbirine bağlayıp milli ekonomiyi oluşturmuş, dışarıda da mümkün olduğunca çok sömürge elde etmiş Batı devletlerinin egemenliği hüküm sürmekteydi. 20 Temmuz tarihli yazımda (Neo Merkantilist Çağda Neo Provizyonizm Olmaz!) belirttiğim gibi bu ülkeler daha fazla ekonomik güç elde etmek ve üretim fazlası mallarına yeni piyasalar açmak için askeri güç kullanmaktan kaçınmamaktaydılar. Bu zamanda, özellikle 1870’ler sonrasında, Türkiye’nin durumu da şuydu: Türkiye bir çok tarihi ve iktisadi etkenler ve süreçlerin sonunda sermaye birikimi gerçekleştirememiş, yerel pazarları bir araya getirip birbirine bağlayacak ulaştırma altyapısından mahrum, sanayi devrimini uygulayacak kadro ve birikimden yoksun, Türklerin ye asker ya da köylü olduğu, ticaretin –özellikle yabancı sanayi mamullerinin ithalatında- Rum, Ermeni ve Yahudi tüccarların elinde olduğu, Yemen, Libya, Irak, Suriye gibi İmparatorluğun uzak vilayetleri ile merkezin ekonomik bağlarının neredeyse hiç olmadığı, ülkenin bütçesinin Duyun-ı Umumiye’de doğal kaynakları ve tarım ürünlerinin yabancı ellerde olduğu, bankacılık sisteminin Merkez Bankası da dahil olmak üzere Batılı şirketlerin elinde olduğu, mevcut tarım üretiminin de sadece yerel ihtiyaçları karşılayan geçimlik statüde bulunduğu bir ülkeydi…
Bu durumu daha netleştirecek bazı bilgiler vereyim: Libya’nın sınırları belli değildir, üretim yoktur. Basra ve Irak Hindistan ticareti yolu ile İngiliz ekonomisine İstanbul’dan daha yakındır, Irak İngiliz ekonomisinin fiilen bir parçası olmuştur. Aynı şey, Suriye’de Fransa için geçerlidir. Mısır zaten fiilen İngiliz yönetimindedir, kâğıt üstünde bize bağlıdır. Bütün Rumeli Selanik merkezli olmak kaydıyla Avusturya ekonomisinin uzantısı olmuştur. Doğu Anadolu’da yerel şeyhler ağalar feodal bir hakimiyet oluşturmuşlar ve devlet otoritesi sıfırlanmıştır. Hemen hemen bütün vergi geliri Anadolu ve Rumeli’nin köylülerinden toplanmakta, yabancı şirketler ve onların taşeronu gayrimüslim tüccar ve tefeciler, bütün Arap vilayetleri ve Anadolu’daki zengin kodamanlardan vergi alınmamaktaydı. Anadolu ve Rumeli eşkıya yatağı haline gelmişti… Ekonomik birliğin olmadığı, yabancı şirketlerin hem yerelde hem de merkezde ekonomiyi yönlendirdiği bir yapıda hangi milli birlikten bahsedilebilir ki? Memleketin kaymağını yabancılar ve imtiyazlı azınlıklar yesin, vatan için gariban Türk çocukları ölsün! Ne güzel İstanbul be!
İşte bu ahval ve şerait içinde, Arap, Sırp, Bulgar, Makedon, Rum ve hatta Kürtler arasında Osmanlı’dan bağımsızlaşıp kendi milli devletlerini kurma fikri gitgide yaygınlaşmaktaydı. Osmanlı Devleti isyancıları bastırmak yerine rüşvetle susturmak veya idari taviz vermek politikasını güdüyordu. Sultan Abdülhamid Han zamanında Aziz ve Mecid devirlerinde olduğu gibi şatafat ve israf olmamasına rağmen, devletin emperyalistlere kaptırılan iki yakası bir araya gelemiyordu, hatta devlet memurlarına senede iki veya üç maaş verilir hale gelmişti. Özellikle Selanik, İzmir ve İstanbul’da bu duruma karşı bir tepki ve isyan atmosferi gitgide yoğunlaşmaktaydı. Bu da normaldi, çünkü o dönemde Osmanlı’da zaten şehir olarak adlandırabileceğimiz dört şehirden üçü bunlardı. Diğeri Beyrut’tu ki o da Osmanlı’dan çok Fransız’dı!...
Jön Türkler ve İttihatçılar
Şimdi bu şartlar içinde olduğunuzu tahayyül edin. İmparatorluk’ta, özellikle Rumeli’nde yaşayan bir Türk olsaydınız, ne yapardınız? Saraydan beslenen dalkavuklar, dünyadan bihaber ve elindekini kaybetmemekten başka bir şey düşünmeyen köylüler haricinde, iyi kötü okur-yazar olan şehirli Türkler’in hepsi bu durumun değişmesini istemekte haklıydılar. Pekiyi sorumlu kimdi? Ülkeyi 30 yıldır mutlak güçle idare eden / etmeye çalışan Sultan Abdülhamid Han. İşte İslamcısı, Sosyalisti, Batıcısı ve Türkçü’sü hepsinin ortak amacı Sultan Abdülhamid Han’ı indirmekti. Kendilerine de Jön Türk diyorlardı. Bu Jönlerin Sultan Abdülhamid Han’ı indirmek dışında bir ortak gayeleri de yoktu. Şunu diyorlardı: “İmparatorluğun her yerinden seçilmiş mebuslarla Meclis kurulsun, Meşrutiyet idaresi geri gelsin, her şey düzelecektir.” Bu hedefe ulaşmak için her türlü siyasi hareketin (darbe ve silahlı ayaklanma da dahil) meşru olduğunu savunuyorlardı. Öyle ki, Bulgar, Rum ve Sırp eşkıyasını bile bu devrim (!) sürecinde yoldaş olarak kabul etmekteydiler.
Yukarıda saydığım düşünceler çerçevesinde, özellikle sisteme tepkili askerlerin de katılımıyla, bir yamalı bohça misali İttihat ve Terakki Cemiyeti doğdu. Bu cemiyet – içindekilerin bir kısmı da Osmanlı’yı yıkıp paylaşmak isteyen yabancı devlet casusları olmak üzere – ilkönce yer altında örgütlendi, siyasi suikastlar ve haydutlukla semirdi ve yarattığı kaos ortamıyla 23 Temmuz 1908’de Padişah’ın Meşrutiyet’i ilan etmesinde ana amil oldu…
Buradan devam edeceğiz…
TÜRK SİYASETİNİN ANA KAYNAĞI: İTTİHAT VE TERAKKİ FIRKASI - II
YAYINLAMA: 04 Ekim 2018 - 23:25
İttihat ve Terakki Fırkası, milli bir ekonomi olamamış, Batılı düşmanları ile mücadele edebilmesi için gerekli sermaye ve yetişmiş insan gücünden yoksun, özellikle Batılı emperyalistler tarafından kaşınan ve hızla yükselen ayrılıkçı terör hareketlerinden muzdarip, ehliyet ve liyakatın kalmadığı, mevcut ekonomisi yabancıların hakimiyetinde bir ülkede Türk aydınlarının başını çektiği bir isyan hareketiydi. Bileşenleri arasında çok çeşitli görüşten insanlar vardı ve hepsi de kör bir nefretle sadece Sultan Abdülhamid Han’ın indirilmesi gerektiğini söylüyorlardı. Elbette ki, 30 yılı aşkın yönetiminin sonucunda ortaya çıkan problemlerin bir numaralı sorumlusu Padişah’tı. Ancak Jön Türklerin hiçbiri bu temel sorunların nasıl çözüleceğine dair bir ipucu vermemekte, alternatif bir politikalar bileşkesi sunmamaktaydı. Söyledikleri tek şey şuydu: “Hürriyet gelecek, bütün dertler bitecek!” Halbuki, geçen yazıda da belirttiğim gibi, Abdülhamid idaresi ve ondan önceki Osmanlı Hükümetlerinin boğuştuğu sorunlar temelde iktisadi sorunlardı. İnsan hakları ve düşünce özgürlüğü ile fakirlik, az gelişmişlik ve yetersiz sermaye birikimi sorunlarını çözemezsiniz. Fakat maalesef o dönemde, ne iktidardakilerin ne de muhalefettekilerin iktisadi sorunlar ve çözümleri hakkında bir fikirleri vardı. “Varsa yoksa özgürlük ve demokrasi!” diyorlardı. Tıpkı bugünkü muhalefet gibi. Tevekkeli değil, İttihat ve Terakki’nin teşkilatındaki Talat Paşa’dan (Büyük Efendi) sonraki iki numaralı isim olan Kara Kemal (Küçük Efendi) boşuna dememiş: “Biz Hürriyet (özgürlük) istedik, Hürriyeti de elde ettik ama İstiklâl’i (bağımsızlığı) kaybettik!". Oysa Türkiye’nin hem özgürlük hem de bağımsızlığa ihtiyacı vardı.
İttihat ve Terakki’de üç çeşit grup vardı:
Paris merkezli entellektüel Jön Türk’ler: Bunlar Batıcı Türk aydınları, ayrılıkçı azınlık liderleri ve “hükümete asi olup” Padişah’a tekrar biat karşılığında “rüşvet olarak” makam veya para isteyen üç kağıtçılardı. Batıcılar için bağımsızlık bir hedef değildi, aksine Türk ve Müslüman olan her şeye muhaliftiler. Ahmed Rıza Bey, Prens Sabahattin, Dr. Nazım ve benzerleri bu grubun lider tabakasıdır. Azınlık milliyetçileri (Makedon, Rum, Ermeni, Yahudi, Kürt ve Arap) zaten kendi devletlerini kurmak ve Türk’ü bitirmek istiyorlardı. Ermeni Taşnak ve Hınçak Partileri, Arap Hılafet Cemiyeti, Rum Etniki Eterya Örgütü, Yahudi Siyon Kızları Örgütü, hepsi de, Paris Merkezli Jön Türk Kulübünün birer üyesiydiler. Bu gruplarla İttihat ve Terakki kısa bir süre sonra yol ayrımına gidecekti. Üç kağıtçılar ise kendi çıkarlarını düşünüyorlardı. Ne bir idealleri vardı, ne memleket için bir düşünceleri. Temel hedefleri bu yöntemle kısa yoldan makam elde etmekti.
Selanik ve Manastır merkezli Askerler ve Fedailer: Eşkıya kovalayan, bunun karşılığında senede 3-4 defa maaş alabilen, mükemmel askeri eğitimlerine rağmen eğitimsiz alaylı paşaların baskısı altında olan, idealist, savaşçı subaylar bu grubun temelini oluşturdular. Enver Paşa, Cemal Paşa, Resneli Niyazi ve benzerleri bu gruba dahildi. Bir de, cemiyetin içinde asker veya sivil kökenli olup kanun dışı suikast, soygun, adam kaçırma gibi eylemlerle cemiyetin etkisini arttıran maceraperest serseriler ve haydutlar vardı. Bunlara Fedai adı verilirdi ki, bunlar Meşrutiyetten sonra Teşkilat-ı Mahsusa’yı (Özel Teşkilat - İstihbarat Teşkilatı) oluşturdular. Yakup Cemil ve avenesi bunlara en güzel örnektir. Bunlar için “özgürlük” laftan ibaretti, iktidara gelmek için bir bahaneydi. Nitekim, iktidara gelince, çok eleştirdikleri Abdülhamid Han’a rahmet okutacak bir istibdat rejimi kurdular. Bunlar için, kendileri iktidarda oldukları müddetçe “bağımsız” olup olmamak önemli değildi.
Milli İktisat taraftarları: Bu grup gerçekten idealist Türk aydınlarını temsil etmekteydi. Başlıca görüşleri Türkiye’nin iktisadi bağımsızlığını sağlayacak “yerli ve milli” bir ekonomi kurmaktı. Bu gruptakiler ne Paris’teki Jön Türkler gibi Türk milli kültürüne düşmandılar ne de Fedailer gibi şiddete ve kanun dışı yollara tevessül etmekteydiler. Ana amaçları bir taraftan anayasal Meşruti (Sembolik tahtın yanında Meclis’e dayanan bir demokratik) yönetim ve kapitülasyonlardan arınmış, kendi sanayisine ve bankacılık sistemine sahip bağımsız bir ekonomi kurmaktı. Bu grubun içindekiler daha sonra İttihat ve Terakki Cemiyeti (Derneği) bir Fırka (Parti) halini aldığında partinin ideolojisini belirleyen teşkilat liderleri olacaktır. Bunlar arasında öne çıkanlar Talat Paşa, Cavid Bey, Kara Kemal, Ziya Gökalp gibi isimlerdir. Bu grup, daha sonra Kuvayı Milliye’ye ve Cumhuriyet’e de destek vereceklerdi.
İttihat ve Terakki’nin diğer Jön Türk gruplarından ayrılması II. Jön Türk Kongresinde gerçekleşmiştir. Bu kongrede, bugünkü dille herkesin anlayabileceği şekilde, ayrılıkçı grupların yaptığı Osmanlı Devletini bir konfederasyona dönüştürecek ve Hanedanı indirecek önerilere – şaşılacağı üzere – en başta Ahmet Rıza Bey ve İttihat ve Terakki Grubu karşı çıkmıştır. Ahmet Rıza Bey tarafından Hanedan’ın ve Padişahın hak ve hukuku savunulmakta ve Osmanlı Devleti’nin üniter yapısının tartışılamayacağı kabul edilmekteydi. Ayrılıkçı terör örgütleri ile anlaşılamamış olması tabiîydi, ancak İngiliz istihbaratı tarafından beslenen firari bir Sultanzade olan Prens Sabahattin Bey de, ayrılıkçı terör yanlıları gibi özerkliği ve Batı himayesine girmeyi savunuyordu. Prens Sabahattin’in görüşleri, daha sonra İttihat ve Terakki içinden kopan kişilerle birlikte kurulan yeni parti olan İtilaf ve Hürriyet Fırkasını da etkileyecekti. Bugün, “Türk’üm!” demeyi faşizm, terörle mücadeleyi soykırım, darbeye karşı direnmeyi terör olarak gösteren bilumum Kürtçü, İslamcı, Liberal Solcu veya Liberal Demokratların kökeni mandacı, teslimiyetçi, bölücü ve Batı iş birlikçisi İtilaf ve Hürriyet Fırkası’dır.
İttihat ve Terakki Fırka olarak 1908 İnkılâbında ilk olarak gölgelerden çıkmış, 31 Mart Ayaklanması sonrasında ise Sultan Abdülhamid’i tahttan indirmiş ve akabinde 1909 yılından 1918 yılına kadar, önce dolaylı ve sonra da doğrudan, iktidarı eline almıştır. Parti ve Devlet yönetiminde ilk önce Talat Paşa ve Milli İktisat taraftarları hakimken Batıcı Paris komitesi mensupları da belli bir söz sahibi idiler. Ancak, bir dizi silahlı suikast (Manastır’da Şemsi Paşa, İstanbul’da Ahmet Samim ve Mahmut Şevket Paşa suikastleri) ve tedhiş eyleminin verdiği ivmeyle, parti içindeki askerler ve fedailer gitgide kuvvetlenmeye başladılar. Öyle ki, Paris komitesi menşeli Batıcı entellektüeller – başta ilk Meclis Başkanı Ahmet Rıza Bey olmak üzere – partiden dışlandılar, Talat Paşa ve grubunun etkisi git gide azaldı ve bütün ipler Fedailerin, dolayısıyla da Enver Paşa’nın, eline geçti. 1913 ve sonrasında koca parti ucuz adamların hükmettiği bir Balkan Komitesine ve Devlet de tek adam – Enver Paşa – yönetiminde bir polis devletine dönüştü. Sonuç: Sultan Abdülhamid’e getirdikleri eleştirilere konu olan yanlışların kat be kat fazlasını yaptılar, tükürdüklerini yaladılar ve İmparatorluğu batırdılar…
İttihat ve Terakki, bütün kusurlarına rağmen gerçek anlamda, ilk Türk siyasi partisidir. Kendi içinden kendi muhalefetini doğurmuştur. Cihan Harbi felâketi sonrasında ülkeyi kurtaran Kuvayı Milliye hareketini de doğuran yine İttihat ve Terakki Fırkasıdır. Bugün Türk siyasi partileri hepsi İttihat ve Terakki hareketinden az ya da çok etkilenmişlerdir. Cumhuriyet sonrasını da Pazartesi’ye bırakalım…
İTTİHAT VE TERAKKİ'NİN İZDÜŞÜMLERİ VE CUMHURİYET DÖNEMİ SİYASİ YAPI
YAYINLAMA: 11 Ekim 2018 - 23:20
Geçen Cuma İttihat ve Terakki Fırkası’nın iç bileşenleri ve bu bileşenlerin Partiyi nasıl etkilediklerini yazmıştım. Aslında İttihat ve Terakki Fırkası iktidara hiç de hazır olmayan, sadece mevcut Abdülhamid Han idaresini yıkmaktan başka hiçbir ortak yanı olmayan bir idealistler, maceraperestler ve frenk meşrepliler koalisyonuydu. Ancak, bütün bunlara rağmen müspet bir bakış açısına sahip milli iktisat yanlıları (Talat Paşa, Ziya Gökalp, Cavid Bey, Kara Kemal) teşkilatın liderleri iken, özellikle savaş halinden kaynaklanan sebeplerle fedai nam sergerdeler ve partinin asker mensupları (ve tabiî ki onların liderleri Enver Paşa) parti politikalarını belirleyen etkin güç olmuştu. Sonuçta, hem Parti hem de koca İmparatorluk yanlış ve öngörüsüz eylemlerinin sonucunda batmıştı.
Bunlara rağmen İttihat ve Terakki Fırkası Türk siyaset tarihi için çok önemlidir. Her şeyden önce ilk Türk siyasi partisidir. İlk seçilmiş Türk Başbakanı Talat Paşa hem bir halk çocuğudur hem de Parti’nin Kâtib-i Umumisi’dir (genel sekreteridir.) İttihat ve Terakki kadroları içerisinde, Türk tarihinde ilk defa, bir milli iktisat programı yapılmış ve uygulanmaya çalışılmış ama bu da savaşların ve iç kargaşanın tozu dumanı arasında gümbürtüye gitmiştir. Kurtuluş Savaşı’na İttihat ve Terakki teşkilâtının katkısı büyüktür, Cumhuriyet idaresinin kadroları da ekseriyetle eski İttihatçılardır. Bugün Cumhuriyet tarihimizde yer alan siyasi hareketleri ve onların İttihat ve Terakki ile (aynı zamanda onun aksü-l ameli İtilaf ve Hürriyet Fırkası ile) bağlantılarını inceleyeceğim. Önce İtilâf ve Hürriyet Fırkası…
İTİLÂF VE HÜRRİYET FIRKASI
Bu fırka da, İttihatçılar gibi farklı grupların koalisyonudur: Bugünkü anlamda Özerklik yanlıları, üniter devlet düşmanları, azınlık milliyetçileri (Ermeni, Rum, Arnavut, Kürt ve Arap), mutlakiyetçiler – Sultan Hamid yanlıları, tarikatlar ve İngiliz mandasını savunanlar… Bu yamalı bohçayı bir arada tutan İttihat ve Terakki düşmanlığıdır. Fikir babaları Prens Sabahaddin, İngilizlerin kuklası Damat Mahmut Paşa’nın oğlu, Sultan Abdülhamid’in yeğenidir. Annesi Seniha Sultan’dır. Damat Mahmut Paşa’yı Payitaht Abdülhamid dizisinden hatırlayacaksınız, Hakan Boyav başarı ile canlandırmaktadır. Türkiye’de 1970’lerden sonra türeyen bilumum liberal, hamiyet-i milliyeden uzak vatansız, Kürt ayrılıkçısı, devlet şuurundan nasibini almamış İslamcı ve solcu varsa hepsi için bu Sabahaddin bir idol olmuştur. Halbuki kendisi ve babası İngiliz istihbaratının oyuncağı, ayrılıkçı teröristlerin vitrin süsünden ibarettir. İşte bu Prens Sabahaddin’in peşinde giden İtilaf ve Hürriyet Fırkası’nın ki, Hain Ali Kemal ve Hain Damat Ferit Paşa önemli şahsiyetleridir, ana görüşleri şöyle özetlenebilir:
Özerklik ve çok hukukluluk savunusu, milli devlet karşıtlığı, azınlık milliyetçiliği gayreti, serbest piyasa ve Batı müdahalesi taraftarlığı…
KURTULUŞ SAVAŞININ SINIFSAL VE ETNİK KARAKTERİ
Kurtuluş Savaşı aslında toplumda belli başlı iki kesimin uzlaşması ve ittifakının sonucudur: İttihatçı subaylar ve Anadolu eşrafı. Kurtuluş Savaşı’na karşı olan kesimler var mıydı? Elbette vardı: İngiliz ve Yunan’la çalışan işbirlikçi tüccarlar, İtilafçılar, özellikle tarikatların baskın olduğu kimi kırsal kesim ahalisi ve Saray’ın zadegân taifesi. Anadolu’nun tamamından alınmış bir orduda değildi Kuvva-yı Milliye güçleri… Ağırlıklı Orta Anadolu, Karadeniz ve Egenin bir kısmından katılım olmuştu. Kürt’ler genel olarak çekimser kalmış – bekle ve gör politikası-, benim de mensubu bulunduğum Marmara Bölgesi ahalisi ise ağırlıklı Kuvva-yı Milliye karşıtlarının elindeydi. (Bu arada benim büyük dedelerim Marmara Bölgesi’nin azınlıkta kalan Kuvvacılarındandı. Babannemin babası Muharrem Ağa, Dedemin babası Ahmet Hoca, diğer dedemin babası Ali Osman Ağa; hepsi Kuvvacı çete reisleriydi. Allah hepsine rahmet eylesin, DMD.) Asker kaçakları da fazlaydı. Rivayet odur ki, Sakarya Savaşı’nda firarilerin oranı yüzde 20’ye ulaşmıştı. İşte bu ahval ve şerait içinde, Kurtuluş Savaşı kazanıldı. Başta Gazi Paşa olmak üzere, hemen hemen bütün idareci kadro, öyle ve böyle yolları İttihat ve Terakki ile kesişmiş insanlardı.
CUMHURİYET DÖNEMİ SİYASİ HARİTASI
Fakat Cumhuriyet kurulduktan sonra, köylüler köylerine, eşraf kasabalarına döndüler. Atatürk ve arkadaşlarının trajedisi burada başladı: Bir devlet kurulmuştu ama bu devleti idare etmek için yetişmiş kadrolar çok kıttı. Dil bilen, ihtisas eğitimi almış insanların çoğu İzmir ve İstanbul’daki Yunan ve İngiliz işbirlikçileriydi. Devlet sadece askerle idare edilemezdi, notere, muhasebeciye, doktora, mühendise, mimara ihtiyaç vardı. Bu yüzden, Cumhuriyet idaresi esas Kuvvacılardan çok işgal taraftarı ve İngiliz muhibbi elit zümrelerle teşrik-i mesai etmek zorunda kaldı. Kökü İttihatçılara dayanan ve Milli İktisat’ı hedefleyen Cumhuriyet idaresi ve CHP, zamanla, her devrin adamı, çıkarcı ve zengin elitlerin de karargâhı oldu. Eşraf içinden seçilen küçük bir azınlığa da el verilerek (Koç, Eczacıbaşı buna örnektir) “yerli ve milli” bir burjuva sınıfı oluşturuldu. Cumhuriyet’in ve CHP’nin ilk dönemi (yani tek parti idaresi zamanında) işbirlikçi Osmanlı elitlerinin Batıcılığı ve İttihatçı’ların “milli iktisat” politikasının evliliği olarak görülebilir. Bugün bu çizgi, artık bir avuç kalan, “ulusalcılar” tarafından temsil edilmektedir: Halkın kültürel ve dini aidiyetlerine mesafeli, batı tipi yaşam tarzı tutkunu, ekonomide devletçi, anti emperyalist ve bağımsızlıkçı bir politika…
Çok partili hayata geçiş sancılı olmuştu. Terakki Perver Fırka, gözden düşmüş ve iktidardan uzak kalmış İttihatçıların, Serbest Fırka’da eski İtilafçılar ile tarikatçıların karargâhı olmuştu. Ancak bu kesime toplumsal destek savaşa katılmış olan ama siyaset dışı kalan Anadolu eşrafı ve toprak ağalarından gelmekteydi. Üçüncü deneme CHP’nin içinden çıktı: Demokrat Parti. İlk iki denemeden farklı olarak, laik ve Kuvvacı bir temele sahip olan ve Anadolu eşrafını temsil eden DP Türk Sağının da ilk partisidir. DP milli kalkınmayı temel alan, Anadolu’daki eşrafı da kalkınma sürecinin başat unsuru haline getirmeyi hedefleyen, köylünün yaşam tarzını iyileştirmeyi amaçlayan bir partiydi. DP ve onu takip eden AP, ANAP, DYP ve kısmen bugünkü AK Parti, bu temelde, bazı ortak düsturlara sahiptir: Kalkınma ve büyümeyi hedefleyen, serbest piyasacı, milli kültür ve geleneğimizin korunması anlamında muhafazakâr ve Batı medeniyetine entegrasyonu hedefleyen bir program. Serbest piyasacılık ve liberalizm bu hareketin içindeki İtilafçı damarı gösterir. Dayandıkları sınıflar ise, hem kültürel anlamda muhafazakâr hem de siyaseten temsil edilemeyen taşralı eşraf ve kırsal kesim çiftçileriydi. Bunlara kendilerinin oluşturduğu yeni bir burjuva sınıfını da dahil edebiliriz. Kültürel anlamda milli ve yerli ama iktisadi anlamda emperyalistlerin sadakasına dayalı bir borçlanma ekonomisi. Tıpkı tanzimat dönemi gibi…
Öte yandan elitist ve bürokratik (bu anlamda tepeden tırnağa Sağcı olan) CHP de İsmet Paşa’nın bir gecede aldığı kararla Ortanın Solu’na geçmişti. Aslında devletçilik dışında CHP’yi sola yakınlaştıran hiçbir özelliği yoktu. Bizde felsefi kavramlar, en mürekkep yalamışlarımız tarafından bile, doğru düzgün kavranamadığı için, devletçiliği solculuk zannetmek de abes kaçmasa gerektir. CHP bu dönemde şehirli memurların, zengin elitlerin ve üst düzey bürokrasinin partisi haline gelmişti. Bu dönemi CHP’nin ve Cumhuriyet’in ikinci dönemi olarak adlandırabiliriz. Merkez sağ siyasetin çoğunda iktidar olduğu bu dönemin başat siyasetçileri Menderes, Bayar, İnönü, Demirel, Ecevit ve Özal’dır. Türkeş ve Erbakan sağ içinde farklı kırılmaları temsil etmekte idiler. Bu dönemin sonunda merkez sağın çöktüğü ve bütün dünyayla birlikte Türkiye’nin de içine girdiği büyük iktisadi ve siyasi dönüşüm süreci başladı: Küreselleşme... Buradan devam edeceğiz.
Hayırlı Cumalar…
KÜRESELLEŞME VE 2000'LERDE TÜRK SİYASETİ
YAYINLAMA: 14 Ekim 2018 - 23:30
SAYIN CUMHURBAŞKANI’NIN DİNİ UYGULAMALARDAKİ TABULAR HAKKINDA AÇIKLAMASI
Hemen söyleyelim: Sayın Cumhurbaşkanı’na canı gönülden katılıyorum. Kendisini değme ilâhiyatçılardan daha cesur ve açık yürekli olarak görüyorum. Dinin ahkâmını doğru anlamamız yolunda yaptığı önderliği çok doğru buluyorum. Emir-ül Mü’minine (İnananların Yöneticisi’ne) de bu yakışır zaten. Bir sonraki yazı bu konuda olacaktır.
HIZLI SANAYİLEŞME VE TÜKETİM – YAŞAM TARZI MERKESLİ SİYASİ KAMPLAŞMA
Cuma günkü yazımda, aslında, Cumhuriyet dönemi siyasetimizde rol alan siyasi partilerin temel ideolojilerini ve dayandıkları sınıfları anlatmaya çalışmıştım. 1923 – 1946 arasındaki tek parti uygulaması İttihat ve Terakki’nin programının revize edilmiş hali idi. Bu dönemde, gerçekte, bürokratik bir devlet yapısıyla hem milli bir ekonomi oluşturulmaya hem de asri / medeni gibi kavramlar adı altında Türk toplumunu Batı kültürüne entegre etmeye çalışılmıştır. Buradaki temel sorun, kültürel değişimin ve sosyal örgütlenmedeki dönüşümün iktisadi altyapıdaki dönüşümden daha yavaş gerçekleşmesidir. O dönemki Cumhuriyet idaresi, hem hızlı bir sermaye birikimi hem de (belki de daha) hızlı bir kültürel dönüşüm arzu etmekteydiler. Ama toplumsal olayların akışı farklıdır.
Bu yazı dizisinin daha önceki bölümlerinde Osmanlı’dan bu yana Türk siyasetindeki temel kamplaşmanın toplum içindeki yaşam tarzı – tüketim kalıpları farkına dayandığından bahsetmiştim. İşte Cumhuriyet döneminde, ağırlıklı devlet memurları ve -ta Osmanlı’dan beri Frenk hayatına uyum sağlamış - yüksek gelir grubuna mensup zümreler Cumhuriyetin kurduğu şehir hayatına ve onun dayattığı tüketim kalıplarına uygun yaşarlarken, taşra ve kırsal kesimdeki gruplar – hem yaygın fakirlik hem de kasaba çevrelerinde yerleşik kültürel tutuculuk sebebiyle – Osmanlı’dan kalan yaşam tarzı ve tüketim kodlarına uygun yaşamaktaydılar. Türk inkılabının bazı alanlarda cebri kültür değişimini zorlayan uygulamaları, belki şehir merkezlerinde değişen iktisadi şartlar sebebiyle çok rahatsızlık yaratmamıştır. Çünkü şehir hayatının ve sanayi üretiminin yarattığı işbölümü insanları ister istemez modern bir toplumun yaşam tarzına daha uyumlu hale getirmektedir. Ancak, taşrada bu tarz bir iktisadi dönüşüm olmadığı için geleneksel üretimin gereksinim duyduğu yaşam tarzının cebren değiştirilmesi taşralı ahali üzerinde olumsuz bir etkiye yol açmıştı. İşte şehirlerdeki memurların ve zengin zümrelerin daha çok CHP’ye teveccüh etmesinde, buna karşın taşra cenahının önce DP ve daha sonra merkez sağ diye tanımlanan partilere yönelmesinde bu yaşam tarzı ve kültürel doku farklılığı ana amil olmuştur. Bu ise demokrasiden beklenen eşitlikçi ve çoğulcu yönetim anlayışının yerleşmesine mani olmuştur. Adeta Türk milleti yerine, farklı tarihi ve kültürel birikime, farklı değer yargılarına sahip birbirinden ayrı iki toplum oluşmuştu. Bu suni bir ayrım olmakla birlikte, Türk milleti olarak sosyolojik anlamda ortak ülkü ve amaç birliğine sahip bir toplum olmamızı da engellemiştir.
1946 – 2000 arası genelde merkez sağ partilerin egemen olduğu siyasi iktidarlar, geçen yazıda bahsettiğim gibi üç temel iktisadi hedef doğrultusunda politika üretmişlerdir:
i) Hızlı sanayileşme ve hızlı büyüme ile milli ekonominin kuvvetlendirilmesi
ii) Serbest piyasa ekonomisinin kurulması
iii) Taşralı zümreler içinden çıkardıkları kendi güdümünde bir burjuva sınıfı oluşturulması
Bu iktisadi hedeflerin yanında, 1946 – 1990 arasında dünyada hakim olan iki kutuplu dünya ve soğuk savaş atmosferi de, birbiriyle çelişen bu iktisadi hedefleri de tahkim etmiştir. Kapitalist NATO ittifakında yer alan Türkiye’de aşırı bir sol karşıtlığı propagandası bazen Türkçü söylemlerle, bazen de dini argümanlarla taşradaki geniş yığınlara pompalanmıştır. Yine Türkiye’de yanlış tanımlandığı üzere Sol karşıtlığı devletçilik ve planlı ekonomi karşıtlığına, o da, “özelleştirme aşkına” dönüşmüştür. Takiben, her geçen gün daha fazla yabancı sermayeye dayalı bir borçlanma ekonomisi oluşmuştur. Türkiye gibi ülkelerde kalkınma planlı olmaz ve ülkemizde yaşandığı gibi denetimsiz ve dengesiz büyüme politikaları uygulanırsa, bunun üç temel sonucu olur:
a) Hızlı ve kontrolsüz büyüme, ağırlıklı olarak dış sermayeye bağımlı hale gelir ve belli aralıklarla ödemeler bilançosu krizlerine yol açar.
b) Plansız kalkınma çarpık şehirleşmeye, o da bugün çokça tartışılan Türk - Kürt, Alevi – Sünni, Laik – Dinci ayrımları gibi sosyal ve siyasi sorunlara yol açar.
c) Çarpık şehirleşme ve plansız büyüme hem gelir dağılımı eşitsizliğinin, hem bölgeler arası gelişmişlik farklarının, hem de kaynakların verimsiz ve etkinsiz kullanımının ana sebebi olur.
Türkiye bütün bunları yaşamıştır, hala daha da tam bir çözüm sağlanamamıştır.
KÜRESELLEŞME VE TÜRK SİYASETİNDEKİ ETKİLERİ
Küreselleşme iktisadi anlamda, esas olarak, “sermayenin ülkeler arasında sınırsız hareketliliği ve sermaye yoğun sanayi mallarının tam serbest ticareti” anlamına gelir. Dijital teknolojinin gelişmesi ile bunlara “enformasyonun ve finansal fonların” ülkeler arası kontrolsüz akışı da eklenmiştir. Bu sürecin en önemli aktörleri uluslararası finans firmaları ve çok uluslu şirketler iken, sürecin önündeki en büyük engel de, milli devletlerdir. 1990’da Soğuk Savaş bittiğinde, dünyada artık milli devletlere yer olmadığı, bireyciliğin ve marjinal yaşam tarzına sahip gruplara aidiyetin önünün açıldığı, insanların “dünya vatandaşı” olmaya çağrıldığı bir dünya tasavvurunun propagandası yapılmaya başlandı. Artık ne bayrağın, ne milli kültür ve değerlerin, ne vatanın önemi vardı, ne de ailenin. Bir taraftan insanları bir arada tutan değerler tacize uğrarken öbür taraftan bütün dünya Amerika’nın tarihsiz ve kültürsüz yaşam tarzına, Amerikan dolarının hakimiyetine ve CIA ile Pentagon’un sağladığı güvenliği muhtaç hale getirilmek isteniyordu.
İşte 2000’li yılların başında AK Parti böyle bir ortamda iktidara geldi. Ana seçmen kitlesi İslami ve milliyetçi söylemleri ağır basan geleneksel muhafazakâr seçmenlerdi. Bunlar ise, aslında 2001 krizi sonrası çöken Merkez Sağın ana seçmen kitlesiydi. Buna ek olarak, 1990’lı yılların başında hem CHP hem de merkez sağdan koparak Refah Partisi’ne yönelen, ağırlıklı olarak şehirde ikamet edip, taşralı kültürel değerlerini korumak isteyen kitleler de teşkilatı Milli Görüş kökenli olan AK Parti’ye yöneldi.
AK Parti, ilk kurulduğunda, retorik olarak Küreselleşme çağına uygun bir politikalar bileşkesi önerdi. Özelleştirme, yerel yönetimlere özerklik, AB’ye tam üyelik, Kıbrıs ve Kürt sorunlarında çözüm vaadi ve benzeri… Yani İbrahim Kiras’ın deyimiyle “Neo-İslamcılar” benim deyimimle “muhafazakâr sağcılar” Küreselleşmeci ve Batıcı söylemler dile getirmekteydiler. Dışarıdan görünen buydu, ancak AK Parti’li yöneticilerin ve genel seçmen kitlesinin arzusu çok daha farklıydı: Türkiye’nin büyüyerek ve ulus devlet kalıplarından çıkarak yeni bir Osmanlı İmparatorluğu’na evrilmesi… Ne Türkiye tarihi, iktisadi ve kültürel şartlarıyla Batı’lı olabilirdi, ne de mevcut imkan ve kaynakları Osmanlı’yı diriltmesi için kâfi gelirdi. Bu iki görüş de ütopik ve gerçekçi olmayan görüşlerdir.
Batı’yla ilk çekişmeler başladığında, gerçekler daha net ortaya çıktı. Yargıyı kullanarak darbe yapmaya çalıştılar, halkı ayaklandırıp iç savaş çıkarmak istediler, en son da bir sapkın çetesi ile işgal girişimine tevessül ettiler. Ama ne mutlu ki, başarısız oldular. Bunun karşısında, sıklıkla medyadaki bir sürü yarı aydın tarafından dillendirilen uçuk kaçık politikalar yerine, AK Parti Türkiye’nin milli politikalarını uygulamaya başladı, dahası Rusya ve İran başta olmak üzere bölge ülkeleri ile iş birliğine girdi. Bugün hala daha hem ekonomide hem de toplumda sıkıntısını çektiğimiz benzeri sorunlar, Türk Devleti’nin bağımsızlık iradesini kırmaya yöneliktir. Ancak, onlar için üzülerek bildiririm ki, başarılı olamayacaklar…
Gelecek, milli devletlerin ana oyuncu olacağı bir küresel ekonomidedir. Bizim, her şeyden önce, planlı bir kalkınma ve karma ekonomi düzenine geçmemiz gerekir. Ülkedeki gelir dağılımını ve kaynak tahsisini düzeltmemiz ve istikrarlı ve dışa bağımlılığı en aza inmiş güçlü bir milli ekonomiyi oluşturmamız elzemdir. Unutmayalım ki, bağımsızlık olmazsa ne özgürlük olur ne de zenginlik…
PEYGAMBERSİZ İSLAM'LA KUR'ANSIZ İSLAM ARASINDA
YAYINLAMA: 18 Ekim 2018 - 23:20
Bu da ülkemizde medyada tartışmalara yol açtı. İş döndü dolaştı İslam ve modernizme, İslâm’da (hâşâ) reform iddialarına kadar geldi. Hemen söyleyelim: Sayın Cumhurbaşkanı’na canı gönülden katılıyorum. Kendisini değme ilâhiyatçılardan daha cesur ve açık yürekli olarak görüyorum. Dinin ahkâmını doğru anlamamız yolunda yaptığı önderliği çok doğru buluyorum. “ Bugün bu konuya, daha doğrusu İslam’ı anlayışımızdaki çarpıklığa değineceğim.
Bundan daha önceki yazılarımda İslam aleminin geri kalmasında dini hükümlerin rolünün olmadığından bahsetmiş ve geri kalmanın iktisadi ve toplumsal sebeplere dayandığını kanaatim olarak bildirmiştim. Doğrudur, İslam başta olmak üzere bütün dinler, genel hükümleri itibariyle, bir toplumun zenginleşmesine veya fakirleşmesine sebep olamaz. Ancak toplumların zenginliği, şehirlileşme düzeyi ve içinde bulundukları coğrafya dinlerin pratik hayatta kullanılan yorumlarını temelden etkiler. Yani İslam Türk toplumunun geri kalmasına yol açmamıştır, ama Türk toplumunun geri kalması İslam’ın çarpık yorumlanmasına yol açmıştır.
Bir toplum maddi zenginliğini kaybettiği ve öz uygarlığının ürünü olan şehirli hayatın getirdiği yüksek kültür ve toplumsal örgütlenmeden uzaklaştığı müddetçe, dinin ana ahkâmına bile aykırı olan hurafelere dayalı bir din yorumu da halk içinde yaygınlık kazanır. Kur’an ve Peygamberin çizdiği temel ilkelerden uzaklaşıp çıkarcı bazı çevrelerin kendi menfaatleri için geliştirdikleri ve yaygınlaştırdıkları bu hurafeler, cehaleti besler, cehalet de hurafelere dayalı bu din anlayışının toplum içinde kök salmasına vesile olur.
KAŞIKÇI CİNAYETİ VE DEVLETİN EŞKIYALAŞMASI
İslam dünyasının bugün içinde bulunduğu durum hepimizin malumudur. En son yaşanan ve isim bildirmeyen bazı yetkililerin uluslararası medyaya verdiği bilgilere dayanarak tartışılan Cemal Kaşıkçı (muhtemel) cinayeti bile bunun en güzel örneğidir. Medyada yazılanlara göre, İslam Şeriatı ile yönetildiği iddiasında olan bir devlet, tam bir uluslararası suç şebekesi yöntemiyle – sadece mevcut yönetime muhalif olduğu için- suçsuz günahsız bir gazeteciyi hunharca katletmiştir. Şimdi bunun neresinden tutalım? İslam’a göre “geçerli bir gerekçe –vatan savunması veya meşru müdafaa- olmadan bir insanı öldürmek bütün insanlığı öldürmek” demektir. Evet, ölüm cezası vardır, ama bu, zanlının, devletin bağımsız mahkemelerinde yargılanması ve hakimin ölüm cezası vermesi sonucunda devletin resmi kurumları tarafından icra edilir. Tartışılan vaka, bir mafya infazına benzemektedir. Ne İslam ne de herhangi bir dine göre bu olay meşru kabul edilemez. Mevcut durumda devletin eşkiyalaşması gerçeği ile karşı karşıyayız.
KUR’ANSIZ İSLAM VE PEYGAMBERSİZ İSLAM
Bugün İslam aleminde, özellikle dış istihbarat örgütleri tarafından teşvik edilen, iki akım güç kazanmakta ve öne çıkmaktadır. İlki, temeli İbn-i Teymiyye ve Muhammed bin Abdülvehhab’a dayanan genelde Selefi özelde Vehhabi olarak adlandırılan harekettir. Bunlara göre, Peygamber Efendimiz’e atfedilen Hadis –i Şerifler (mana ve içerik olarak sebep sonuç ilişkisi ile tahlil edilmeden) ana hüküm kaynağı olmakta, Allah’ın açık, kolay anlaşılır ve insanlara bir öğüt olarak tasvir ettiği Kur’an hayatın merkezinden çıkarılmakta, hatta bazı fakihlere göre, Hadisler Ayetleri nesh etmektedir. Yani Hadisler Ayetlerin hükmünü iptal etmektedir! Bunlar kendisi gibi düşünmeyenleri mürted (dinden çıkmış) ilan etmektedir. Ben bu akımı ve bu akımın uzantılarını “Kur’ansız İslam” olarak tanımlamaktayım.
Yükselen ikinci akım ise, kendilerini “Kur’an İslamı” olarak tanımlamaktadır. Bunların görüşü Peygamberin Sünnetinin reddine, hadislerin reddine, sadece Kur’an ayetlerine bağlanmayı kabul etmeye dayanmaktadır. Bunlara göre, Kur’an Ayetleri dışında hiçbir hüküm kaynağı olamaz. Peygamberin hayatına dair herhangi bir söz veya davranış insanlara yol göstermek veya hüküm çıkarmak için kullanılamaz. Eğer Kur’an dışında dini bir kaynak kabul edilirse bu şirk olur. Bunlar kendisi gibi düşünmeyenleri müşrik (Allah’tan başka tanrı veya otorite kabul eden) ilan etmektedir. Ben, bu akımı da “Peygambersiz İslam” olarak tanımlamaktayım.
Türk toplumu için bu iki akım da tehlikelidir. Her ikisi de milli kültürün parçalanması, milletin ortak değerlerinin imha edilmesi ve milli birliğin bozulmasında önemli olumsuz etkilere sahiptir. Bu akımların Küreselleşme süreci ve Batı emperyalizminin dünyanın her tarafında dayattığı milletsizleşmek / devletsizleşmek paradigmasının bir uzantısı olduğu kanaatindeyim. Eğer Kur’an dini hayattan çıkarsa, o toplum Müslüman o din de İslam olmaktan çıkar. Eğer Peygamber dini hayattan çıkarsa o din “parayı verenin düdüğü çaldığı”, “herkesin kendi kanaatine göre bir din sahibi olduğu” bir topluma dönüşür ki, bu işin sonu Deizme çıkar. Kaldı ki, Peygamber Efendimizin hatırasını, örnek insanlığını kendi inancımızdan çıkarırsak, bırakın Müslüman olmayı Türk bile olamayız. Çünkü Türk Kültürü, Peygamberin zatında örnek insanı betimleyerek oluşmuştur.
NEDEN BU YENİ AKIMLAR GÜÇ KAZANMAKTADIR?
Genel olarak Türk Toplumu kendi dinini tanımamaktadır. İslam’ı bilmeden Müslüman olduklarını zannetmektedirler. Yaygın fakirlik cehaleti, cehalet de sorgulamadan imanı teşvik etmektedir. Klasik Osmanlı toplumu bir şehir toplumu ve Osmanlı kültürü de bir şehir kültürü iken, çöküş dönemi ile birlikte Osmanlı toplumu kasaba toplumuna, Osmanlı kültürü de kasaba kültürüne hızla dönüşmüştür. Şehirde ticaretin, sanatın ve üretimde iş bölümünün sebep olduğu düşünce zenginliği ve kozmopolit dünya görüşü, kasabada yerini yerel örfün ve niteliksiz üretimin dayattığı tutuculuğa ve kapalı toplum değerlerinin hakimiyetine bırakır. Bu kültürel yozlaşmadan, dinin hayattaki uygulanma tarzı da nasibini alır; öyle ki zaman içerisinde, incelikten ve geniş dünya görüşünden nasibini almamış bu uygulamalar dinin bizatihi kendisi olur. Yani Gelenek Din halini alır!
NE YAPMALI?
Daha sonra devam etmek üzere kısaca özetleyeyim:
Fıkıhta Hanefilik Kelamda da Maturidiliğin öğretilmesi temel olmalıdır.
Sünnet kavramının ne olduğuna açıklık getirilmelidir.
Anadolu tasavvufunun eşitlik – dayanışma – sevgi üçgeninde oluşturduğu özgün toplum ve din anlayışı ihya edilmelidir.
Diyanet kalitesiz ve niteliksiz elemanların istihdam edildiği, sadece Cami inşaatlarına ön ayak olan bir arpalık olmaktan çıkarılıp, topluma bütün yönleriyle dini eğitimi bir sosyal hizmet olarak veren bir kuruma dönüştürülmelidir.
Biliyorum… Kafanız karıştı… Bunların hepsi zaten var olan şeyler değil mi? Hayır, aksine şu anda ne Hanefi – Maturidi ekol fiilen hakimdir ne Sünnet kavramının ne olduğu bilinmektedir ne de Anadolu tasavvufundan bir iz kalmıştır. Üstüne de Diyanet bir kamu kurumu olarak üretmesi gereken sosyal hizmeti üretmemektedir.
Devamı Pazartesiye…
AKIL VE KALBİN EVLİLİĞİ: MATURİDİLİK VE ANADOLU TASAVVUFU
YAYINLAMA: 21 Ekim 2018 - 23:50
İmam-ı Azam Ebu Hanife hem Fıkıh’ta (yani Medenî Hukuk’ta) hem de kelamda (İslam’ın inanca dair hükümlerinin belirlendiği Felsefe Disiplini) kurucu vasfa sahip büyük bir alimdir. Hanefi Mezhebi Fıkıh - Medeni Hukuk ekolü olarak insan aklına ve içtihada çok önemli bir yer verirken, Maturidilik ise Kader anlayışında insan bireyinin rolünü, imanda da sorgulamanın (yani dini bilerek iman etmenin) önemini vurgular.
DİYANET İŞLERİ BAŞKANLIĞI KENDİ GÖREVİNİ NE DERECE İFA ETMEKTEDİR?
Bugün baktığımızda Türkler arasında İslam büyük şehirlerin kasabalaşmış varoşlarında ve Anadolu’nun ücra kasabalarında hakim olan cemaat ve tarikatlar vesilesiyle öğrenilmektedir. Gariban vatandaş çocuğum dinini öğrensin, namuslu ve ahlaklı bir birey olarak yetişsin, biz ölünce arkamızdan Kur’an okuyabilsin diye çocuklarını ne idiği belirsiz cemaat yurtlarına ve Kur’an kurslarına yönlendirmektedir. Bu cemaatler Anadolu tasavvufu ile uzaktan yakından alakalı değildir. Cemaatler, genelde, kapalı kasaba toplumlarında alt yapısı oluşmuş ve kapitalist sistem içerisinde şirketleşmiş kayıt dışı dini görünümlü örgütlenmelerdir. Haliyle, cemaat yapıları sorgulamadan itaat, Allah’a değil cemaate teslimiyet, Peygamberi değil şeyhi/hocaefendiyi rehber kabul etmek üzerine kurulmuştur. Kur’an ölülere okunan ve anlaşılmayan Arapça bir kitaptan ibarettir. Dinin aslına dair, bu cemaat gruplarının bildikleri de şeyhin/hocaefendinin veya filanca ağabeyin söylediklerinden ibarettir. Anlatmaya gerek yok, genelde fakir fukaradan oluşan bu kitlelerin çocukları mürit olarak devşirilmekte, sadakalar geniş kitlelerden toplanmakta ve bazıları bu Orta Oyunundan zenginleşmektedir. Haliyle, bireyin özgürlüğünü, aklın üstünlüğünü ve iman ederken bile neye iman edeceğini sorgulamayı temel olarak kabul eden Hanefi ve Maturidi bir bakış açısını cemaatler kabul edemezler. Çünkü şirketimsi doğaları gereği, nakit akışları halkın cehaletine ve hurafelere bağlılığına bağlıdır. Biraz okuyan çizen, fikir yürüten Müslümanlar da, genel olarak geçen yazıda bahsettiğim “Peygambersiz İslam’a” özelde de Deizm’e yönelmektedirler.
Bu durumun bir sebebi de geniş imkânlarına rağmen Diyanet İşleri Başkanlığı’nın Kur’an eğitimi başta olmak üzere, özellikle çocuklara yönelik dini eğitimdeki sosyal yükümlülüğünü tam anlamıyla yerine getirememesidir. Bu da meydanı cemaatlere bırakmak anlamına gelir. Cemaat ve tarikatlar Şeriat hükümlerini öğretemez, onların yolu tasavvuf yoludur, daha ötesine gitmemelidirler.
“Hocam, iyi de bu kadar ilahiyatçı var, Devletin koskoca Diyanet İşleri Kurumu var? Bir sen mi biliyorsun bu işleri?” Ben bir Hanefi – Maturidi Müslüman olarak inancımın gereğini söylüyorum, fetva falan da vermiyorum. Zaten Sayın Cumhurbaşkanı da, hem bu tür hurafelere dayalı çıkarcı gruplara hem de bunlara meydanı boş bırakan Diyanet İşleri’ne defalarca bu hususta eleştirilerini bildirdi. Kaldı ki, bir iktisatçı olarak da, cemaat adı altında tanınan örgütlenmelerin yol açtıkları kayıt dışı ekonomi ile bir kamu kuruluşu olan Diyanet İşleri’nin temel görevi olan sosyal hizmet üretimini gerçekleştirmemesi tam da benim konuma girer.
Ne demiştik? Kozmopolit, şehirli, okumuş ve varlıklı aile çocukları, daha çok, önce “Peygambersiz İslam’a” sonra Deizme yönelirken, azınlıkta kalmakla birlikte yine şehir gettolarında yaşayan umudunu kaybetmiş ve ezilen bir kısım Müslüman da “Kur’ansız İslama”, yani radikal Selefi akımlara girmektedir. IŞİD, El-Nusra, El Kaide ve Taliban gibi… Türk toplumunun kahir ekseriyeti ise cemaat yapıları dolayısıyla neye inandığını bilmeden bir tiyatronun gönüllü figüranı olmaktadır; yani, Geleneği Din kabul etmektedir. Pekiyi ben ne öneriyorum? Başlıkta yazdığımı: Aklın ve kalbin evliliği…
HANEFİ – MATURİDİ GELENEĞİ: İSLAMIN AKLI
İmam-ı Azam Ebu Hanife Tâbiîn’in (Sahabeleri gören nesil) en gençlerinden, Tebe-yi Tabiînin (Sahabeleri görenleri gören nesil) de en yaşlılarındandır. İbrahim en-Nehâi ve Hammad bin Ebi Süleyman gibi Kûfe Fıkıh okulunun büyüklerinin ve İmam-ı Muhammed-i Bakır ve İmam-ı Cafer-i Sadık gibi Ehl-i Beyt imamlarının öğrencisidir. İmam-ı Azam’a göre dinin uygulamasına yönelik meselelerde hüküm vermek için Kur’an ve Sünnet iki ana kaynaktır. İcma’yı (Ortak karar) bir konuda “Müslüman alimlerin ortak kararı” olarak değil, ama bir konuda “Sahabelerin ortak kararı” olarak sınırlandırır. “Diğer Müslüman alimlerin kabul etmediğim görüşlerine uymaktansa kendi reyimi kullanırım.”, der. Bu anlamda dördüncü ve diğer okullardan kendisini ayıran kaynak kıyas ve içtihattır. Bundan kastı Kur’an ve Sünnet de açık bir yanıtı bulunmayan uygulamaya dair sorunları, yine Kur’an ve Sünnete aykırı olmayacak şekilde akıl yürütme ve sosyal-iktisadi şartları dikkate alma yolu ile cevaplandırmadır. İmam-ı Azam aynı zamanda dinde akaide dair (inanca yönelik) ilk okulun da kurucusudur ve bu anlamda ilk Kelamcı da denebilir. İmam-ı Maturidî Ebu Hanife’den yüzyıllar sonra gelmesine rağmen onun yöntemini sistemleştirmiştir. Burada Maturidi’nin en ayırıcı özelliğini vurgulayalım: Ebu Hanife ve Maturidi’ye göre bir insanın imanının tamamlanması için “kalp ile iman, akıl ile tasdik (akıl ile sorgulayarak doğrulamak) ve dil ile ikrar (imanını dil ile söylemek)” gerekir. Yani her iki İmam’a göre gerçek Mü’min (Allah’a güvenerek inanan ve kendisi de güvenilir olan insan) olabilmek için Allah’ı ve onun emirlerini akıl ile sorgulayıp doğruladıktan sonra, neye inandığını bilerek inanan ve bu inandığını da gizli kapaklı değil toplum önünde açıkça dile getiren insan olmak gerekir. Bize evlerde ve okullarda öğretilen ise iman için kalp ile iman ve dil ile ikrarın yeterli olduğudur. Bu İmam-ı Eş’ari’nin görüşüdür ki, açıkça “akıl ile sorgulama ve doğrulamayı” göz ardı etmektedir. Hiç kuşkusuz böyle bir mü’min profili ne dünün Emevî-Abbasi Sultanlarının ne de bugünün kapitalist kodamanlarının beğeneceği, arzu edebileceği bir insan tipidir. Bu tür zorba sömürü düzenleri için ilk önce birey olamamış ve belli bazı çobanlar tarafından güdülen şuursuz sürü mensubu Mü’minler tercih edilir. Akıl yürüten ve sorgulayan adam arıza çıkarır, düzene çomak sokar.
21’inci yüzyılda genelde İslam Aleminin özelde de Türk Milleti’nin ayağa kalkması için maddi alanda yapılacak birçok eylem yanında manevi alanda da özümüze dönerek Hanefî ve Mâturidî Mezheplerini yeniden öğrenmemiz, oradaki düşünme yöntemini kullanarak bugünün şartlarında İslam’ı bugünün insanına tebliğ edebilmeliyiz. Sayın Cumhurbaşkanı’nın ifade ettiği gibi Diyanet bu işte tek sorumludur, kaynakları geniştir ama vazifesini yeterince ifa etmemektedir. Diyanet ve Milli Eğitim Bakanlığı’nın ortaklaşa çalışarak bu konuda boşluğu doldurması gerekir.
ANADOLU TASAVVUFU: İSLAMIN KALBİ
Türkler İslam’ı tasavvufla kabul etmişlerdir. Tasavvuf öz itibarı ile insanın, masivanın/yalan dünyanın kirleri ve kötülüklerinden kendini arındırdığı, nefsini terbiye ettiği, bu yolla ahlaklı ve olgun bir insan olarak “Allah’tan razı olan ve Allah’ın da razı olduğu” insan olma yolunda, kişiye özel manevi bir yolculuğudur. Her insanın farklı karakter özellikleri olduğu için, bu farklı karakterleri temsilen farklı tarikatlar oluşmuştur. Osmanlı-Türk toplumunda tarikatın kişiye özel bu işlevi dışında, bir de toplumsal rolü vardır. Köylülerin piri “Dilenci Şeyh” Hacı Bayram Veli, sanatçıların ve elitlerin piri Mevlana Hüdavendigâr, askerlerin piri Hacı Bektaş-ı Veli ve esnafın piri Ahi Evran. Bu tarikatların ortak özelliği, insanlar arasında rekabeti değil dayanışmayı, kişisel zenginliği ve serveti değil ortak faydayı ve toplumsal zenginliği, farklılıkları toplumsal ayrışmanın değil toplumsal birliğin bir unsuru olarak görmeyi öne çıkarmalarıdır. Ben bu büyük pirlerin yanmayan kefen sattığını, Cennetten arazi ve huri pazarladığını duymadım. Anadolu tasavvufunun eşitlik - sevgi – dayanışma temelli anlayışının topluma yaygınlaştırılması için Kültür Bakanlığı ile Milli Eğitim Bakanlığı’nın ortaklaşa çalışması gerekir.
Diyanet İşlerine ayrılan fonlar gereksiz değildir. Aksine, Diyanet İşleri çok gerekli bir kurumdur. Ancak o paralarla ne derce etkin hizmet sunduğu tartışılır. Bu da tam bir iktisatçının konusudur.
NOBEL İKTİSAT ÖDÜLLERİ VE BÜYÜME İKTİSADINA YENİDEN ARTAN İLGİ
YAYINLAMA: 25 Ekim 2018 - 23:25
Ancak, üzülerek söyleyeyim ki, güncel büyüme rakamları harcama büyümesini gösterir. Bir ülke üretiminin yanı sıra, para basarak veya borç alarak da harcamasını arttırır. Buna karşın para basarak veya borç alarak üretim doğrudan artmaz, üretim kapasitesinin artması için fabrikaların çoğalması, toplumun eğitim düzeyinin yükselmesi, nüfusunun artması ve teknolojinin yenilenmesi gerekir. İşte üretim kapasitesini büyümesini inceleyen İktisat alt disiplini Büyüme İktisadıdır.
Büyüme İktisadında temel soru, “Kapitalist ekonomide bir doğal büyüme oranı var mıdır?” Bu soruya genelde, iktisatçıların hepsi olumlu yanıt verir. Bu doğal büyüme oranı ittifakla, nüfus artış hızı, sermayenin amortisman oranı, teknolojik gelişme hızı ve emeğin verimliliğinin artış hızı toplamına eşittir. İkinci soru ise daha çetrefildir: “Kapitalist ekonomi hükümetin veya dışsal bir faktörün etkisi olmadan kendiliğinden doğal büyüme oranına ulaşabilir mi?” Bu soruya azınlıktaki iktisatçılar olumsuz yanıtlar. Harrod, Domar ve bazı sosyalist iktisatçılar bu olumsuz görüşe sahiptirler ve dengeli büyüme için merkezi planlama ve devlet müdahalesinin gerekliliğine vurgu yaparlar. Çoğunluktaki iktisatçılar ise kapitalist sistemde uzun dönemde istikrarlı ve sürekli bir büyüme oranına ulaşılabileceğini savunurlarken, bu büyümeyi sağlayan süreç ve sebep-sonuç ilişkisinde farklılaşırlar. Solow’un başını çektiği Neo-Klasik büyüme iktisatçıları, uzun dönem dengeye sermaye – emek oranındaki değişimle ulaşılacağını söylerken, Kaldor, Pasinetti ve benzeri iktisatçılar uzun dönem denge büyüme oranına sınıf çatışması, sınıflar arası gelir dağılımındaki değişim kanalıyla ortalama tasarruf oranında değişimle gelineceğini savunurlar. Üçüncü bir grup iktisatçı ise, hem uzun dönem büyüme oranının kendisinin hem de bu büyüme oranına ulaşma sürecinin teknolojik gelişme ve eğitim seviyesindeki yükselmeye dayandığını savunurlar. Bunlara göre, kendilerinden öncekilerin söylediğinin tersine teknoloji ve bilgi üretimi ekonomi dışındaki güçler tarafından belirlenmez, aksine iktisadi etkenlere bağlı olarak değişirler. Bu yeni bakış açısına da Endojen (İçsel) Büyüme Teorisi denmektedir ki, işte Paul Romer, bu akımın en önemli temsilcilerindendir.
Nobel Komitesi bu ödülü Romer Hocamıza verirken “önceki iktisatçıların açıklayamadığı iktisadi kararların ve piyasa şartlarının yeni teknolojileri nasıl ürettiğini modellemesini ve bilginin uzun dönem büyümeyi nasıl yönlendirdiğini açıklamasını” gerekçe göstermiştir. Hocamızı kutlarız ama görüşlerini yanlı buluruz ve kapitalist büyüme sürecini çok dar bir bakış açısı ile ele aldığını düşünürüz. “Hocam, biraz kıskanıyorsunuz galiba?”, diye sorduğunuzu duyar gibiyim. İktisatçılar birbirini kıskanmaz. Çünkü hepimiz aynı yolun yolcusuyuz. Romer’ın literatüre katkıları (teorik açıdan) gerçekten büyüktür. Ancak içinde yer aldığımız akademik dünyada, tıpkı diğer alanlarda olduğu gibi, küresel bir hegemonya bulunmaktadır. ABD’nin başını çektiği Anglo-Sakson hegemonyası, kendi küresel çıkarlarını koruyacak, kendi politikalarını haklı çıkaracak teorik çalışma ve bilimsel analizleri destekler. Bir iktisatçının içinde bulunduğu toplumun çıkarları ve gündeminden etkilenmemesi de mümkün değildir. Ancak ben ABD vatandaşı değilim. Maaşım Türkiye Cumhuriyeti vatandaşlarının vergileriyle ödenmektedir. Bütün hayatım boyunca bu ülkenin devlet okullarında eğitildim, bu ülkenin ekmeğini yedim. Haliyle sahip olduğum bilgiyi kullanırken, ABD’nin değil kendi ülkemin çıkarlarını savunurum. Romer’ın savunduğu görüşler Türkiye ve benzeri ülkelerin uzun dönem büyümesini değil büyümemesini teşvik eder niteliktedir. Bu konuya sonra geleceğim…
Gelelim William Nordhaus’a… Büyüme iktisadında son 30 yılda artan oranda bir ilgi büyümenin sadece sermaye ve emek donanımı ve üretkenliği ile değil, aynı zamanda doğal kaynakların kullanım kapasitesi ile de ilgili olduğu üzerindedir. Bu da gayet gerçekçidir. Nitekim egemen iktisat anlayışı büyümeyi sadece emek ve sermaye üzerinden yorumlarken, üretim sürecinde emek ve sermayenin işlediği doğal kaynakları dikkate almamıştır. Doğal kaynaklar, bilindiği gibi, su, orman, kesimlik hayvan, tarım ürünleri, balık popülasyonları, güneş, rüzgâr ve su enerjisi gibi yenilenebilir kaynaklar olduğu kadar madenler, fosil yakıt rezervleri ve ekilebilir toprak gibi yenilenemeyen kaynaklar olarak ikiye ayrılır. Son 30 yılda “sürdürülebilir büyüme” kavramı etrafında iktisadi büyümenin yenilenemeyen kaynakları tükettiği ve bunun bir müddet sonra bütün ekonomiyi nihai durgunluğa sürükleyebileceği vurgusu öne çıkar. Dahası, yenilenemeyen kaynakların tüketilmesinin yanında, bazı yenilenebilir kaynakların da yenilenmesini engelleyen olgulara atıf yapılır. Bunun sonucunda çevre kirliliği ve küresel ısınma gibi, insanlığın bütün yaşam tarzını olumsuz yönde etkileyecek tehditler analize dahil edilir. İşte William Nordhaus’un çalışmaları ağırlıklı olarak ekonominin büyümesinin yarattığı olumsuz çevre faktörlerine, özellikle de, küresel ısınmaya yöneliktir. Nobel komitesi bu duayen Hocamıza ödülü “İklim değişiklikleri ve iktisadi büyüme ilişkisine” yaptığı katkılardan dolayı vermiştir. Romer için yaptığım eleştiri Nordhaus için de geçerlidir. Nordahaus bu ödülü sonuna kadar hak etmiştir, orası gerçek; ancak, savunduğu görüşler dünyadaki egemen ülkelerin çıkarını ön plana almaktadır. “Hocam, olur mu öyle şey? Adam bütün insanlığın menfaatine olan konuları ele almış. Yapmayın, yahu!” diyorsanız, ben de “Acaba?” derim. Acabası da Pazartesi’ye kalsın. Her iki Hocamıza yaptığım eleştirileri, teorik olarak açıklayacağım
ROMER: BÜYÜMENİN TEORİSİ Mİ, YOKSA BÜYÜMEMENİN TEORİSİ Mİ?
YAYINLAMA: 28 Ekim 2018 - 23:35
Bu yolculuğu iki farklı açıdan ele alabiliriz: Kabileden feodal krallığa, feodal krallıktan merkezi devlete, merkezi devletten milli devlete. Bu ilk açıdır. İkinci açıdan bakıldığında ise Cumhuriyet, daha fazla özgürlük ve daha fazla zenginleşme hedefinin doğal sonucudur. Bu ikinci bakış açısı, özellikle, yakın tarihimizi açıklar. Vaka –yi Hayriyye’den Tanzimat’a, Tanzimat’tan Meşrutiyet’e, Meşrutiyet’ten Cumhuriyet’e, Cumhuriyet’ten Demokrasi’ye süreklilik içinde değişimin gerçekleştiği bir tarihsel yolculuk. Bu konuda daha sonra yazacağım. Ama bugünün hatırasına, başta Gazi Mustafa Kemal Atatürk olmak üzere Cumhuriyet’imizin kurucularını rahmetle yad ediyorum. Ruhları şad olsun.
Cuma günkü yazımda 2018 Nobel Ödülü’nü kazanan Romer ve Nordhaus’un Büyüme İktisadına katkılarını konu edinmiştim. Her iki iktisatçı da egemen iktisat okulunun ana akımında öne çıkan büyüme teorilerini yetersiz ve dar kapsamlı bulmakta ve bunların daha geniş kapsamlı ve hayatın gerçeklerine daha yakın hale getirmeyi amaçlamaktaydılar. Aslında ana akım modelleri revize ederek yenilemiştirler.
Romer kapitalist bir ekonominin uzun dönem büyümesini belirleyen etkenlerden biri olan teknolojik değişim hızını AR-GE yatırımlarının yoğunluğuna bağlamaktaydı. Yine uzun dönem büyüme oranını belirleyen etkenleri tanımlarken de, AR-GE harcamalarını hem teknoloji düzeyini hem de üretim miktarını belirleyen bir üretim faktörü olarak ele almaktaydı. Ana akım büyüme modeli teknolojik gelişmeyi firmaların yatırım harcamalarından bağımsız olarak üniversiteler veya bireysel mucitlerin buluşlarına bağlarken, Romer ve üstadı Arrow teknolojik gelişmeyi firmaların yatırım harcamalarının sonucunda ortaya çıktığını söylemekteydiler. Arrow sabit sermayeye –üretimde kullanılan makine ve teçhizata- yapılan yatırımların, firmaların bilgi düzeyini arttırdığını, yaparak öğrenme yolu ile teknoloji düzeylerinin yükseldiğini söylerken Romer bir adım daha ileri gitti. Romer, Kenneth Arrow’un ilk teknolojik büyüme modelini geliştirerek, sabit sermaye harcamalarının yerine AR-GE harcamalarının hem bir üretim faktörü hem de teknoloji düzeyinin belirleyicisi olduğunu öne sürdü. Romer’a göre, AR-GE harcamaları tek bir firma için sabit getirili ama bütün ekonomi için artan getirili bir üretim süreci içermekteydi. Böyle bir ilişkinin gerçekleşmesi için bir firmanın başarılı bir teknik inovasyon yapması halinde, bu yenilik hemen diğer firmalar tarafından bedelsiz olarak uygulanmaktaydı. “Hocam hiçbir şey anlamadık. Ne diyorsunuz?”, dediğinizi duyar gibiyim. O zaman açıklayalım.
Bir üretim sürecinde, üretim çıktısı kullanılan girdilerden birindeki artış oranından daha düşük oranda artarsa, bu üretim faktörü için azalan getiriler geçerlidir. Örnek olarak 15 kişi çalıştıran bir işletmede günde 20 koli cam şişe üretilmektedir. Çalışan işçi sayısı 2 misline, yani 30 kişiye çıkarsa üretim miktarı da 35 koliye çıkmaktadır. Yani işgücü istihdamı yüzde 100 artarken üretim yüzde 75 artmıştır. İşte bu işletmede üretimde emek için azalan getiriler bulunmaktadır. Öte yandan eğer üretim 40 koliye çıkmış olsaydı durum değişecekti. Yani işgücü istihdamı yüzde 100 artarken üretim de yüzde 100 artacaktı. Eğer böyle olsaydı üretimde emek için sabit getiriler bulunacaktı. Romer’a göre her firmada AR-GE harcamalarında yüzde 100’lük artış, üretimde de yüzde 100’lük bir artışa yol açacaktır. Ancak iş burada bitmez. Yeniliği yapan firma ve teknolojiyi geliştiren firma haricinde, diğer firmalar da bu değişimi – hiçbir masrafa girmeden- adapte ederler. Dolayısıyla bütün sektörde de üretim artışı aynı anda gerçekleşir. Yani tek bir firmanın yaptığı yenilik bir anda bütün ekonomiye yayılarak bütün ekonomide teknolojik yeniliğe yol açmaktadır. İşte bütün ekonomi açısından, AR-GE harcamalarında –tek bir firmanın yapacağı kadar- küçük bir artış, bütün ekonomide toptan bir üretim artışına yol açmaktadır. Bu yüzden toplam ekonomi açısından AR-GE harcamaları artan getirili bir üretim süreci içindedir.
Ne kadar hoş değil mi? Ama bu da, bütün masallar gibi hoş ve boştur. Romer’ın masalında, iki nokta öne çıkar: İlki, yapılan bütün AR-GE harcamaları olumlu sonuçlanır ve yapılan bütün üretim de satılır. Böylece, AR-GE harcamaları ile hem üretim kapasitesi hem de üretimde teknoloji düzeyi artar. İkincisi, diğer firmalar yapılan yeniliği anında hiçbir maliyete girmeden uygular, çünkü bilgi ve teknoloji bir kamu malıdır.
Gerçekte işler nasıldır? İlkönce her AR-GE harcamasının olumlu sonuçlanması mümkün değildir. Teknolojisi, üretim kapasitesi ve üretimde nasıl kullanılacağı belli olan makinalara yapılan yatırımın bile, ne kadar kâr (yahut zarar) getireceği belirsizken, ne olduğu, üretime ne tür bir katkı yapacağı ve nasıl kullanılacağı hakkında kesin bir bilgi olmayan ve daha önce de var olmamış bir ürün veya tekniğin yatırımında belirlilik olur mu hiç? Kaldı ki, yatırım başarılı olsa bile ne kadar süre sonra hayata geçirileceği de meçhuldür. Bir AR-GE harcaması 6 ayda da sonuçlanır, 10 senede de sonuçlanır. Pekiyi, böyle büyük bir çaba, emek sonunda ne kadar para harcanacaktır? Esaslı bir teknolojik değişim için yüz milyonlarca Törkiş Lira harcamak gerekir. Pekiyi ne kazanılacağı belli midir? Meçhul… O zaman hangi firmalar ve ne için AR-GE harcaması yaparlar? Çok büyük mali sermayesi olan firmalar, içinde bulundukları piyasadaki rakiplerinin pazar payını almak ve daha yüksek kâr etme ihtimalini hayata geçirmek için AR-GE yatırımı yaparlar. Ama Romer Hocamız’a göre, bir teknolojik yeniliği anında diğer firmalar da uygulayacağı için, pratikte, yenilik yapan firmanın bundan hiçbir kazancı olmayacaktır. Ne yani, Romer Hoca’mıza göre, firmalar insaniyet namına mı yatırım yapmaktadırlar? Tabii ki, hayır.
Pratikte, AR-GE harcamaları için bütçe ayıran firmalar dev küresel firmalardır. Bu harcamalar için büyük oranda bilim insanının istihdam edildiği dev AR-GE fabrikaları kurulur. Gelişmekte olan ülkelerin tamamını alırsak, bu tarzda yatırımları yapabilecek finansal güce sahip firmalar bir elin parmaklarını geçmez. Ancak, genelde mühendislik tedrisatı alıp, ABD’de devşirilerek iktisatçı gibi sunulan bazı meslektaşlarımız “Fen Liseleri açalım, genetik mühendisleri, nano mühendisler yetiştirelim. Girişimci ruhunu kasaplardan terzilere, esnaf lokantalarından işportacılara kadar yayalım. Bunları yaparsak Mercan yokuşundaki manifaturacı ağabeyimizin de çakrası açılacak ve nano teknolojili yanar döner kumaşlar yapıp zengin olacaktır.”, mealinde konuşmaktadırlar. Bunların hepsi palavradır. Yüksek teknolojili üretim yapacak bir planlamanız olmazsa, nitelikli işgücü ve beşeri sermayeyi istihdam edecek olanağınız yoksa, bunlar öyle veya böyle yurt dışına kapağı atar. Buna “beyin göçü” denmektedir ve şu an Türkiye’de hayata geçirilmektedir.
İstenilen şey şudur: Gelişmekte olan ülkelerde milli devletlerin kalkınma politikası uygulaması istenmemektedir. Özelleştirme ve saire yoluyla devletin politika gücü kırılır. Romer gibilerinin yazdıklarını bahane göstererek, piyasanın girişimci ruhu ile teknolojiyi kendinden geliştireceğini iddia edilir. “Yeter ki, eğitimli insan yetiştirelim.”, denir. Bu eğitim, ağırlıklı mühendislik ve teknik alanlarda olmalıdır. Zinhar, sosyal bilimci yetiştirilmemelidir, yetiştirilse bile onları istihdam edecek milli kalkınma politikası da uygulanmamalıdır. Günün sonunda bu insanlar devşirilmek üzere emperyalist gücün merkezine çekilir. Bizim gibi ülkelere de niteliksiz işgücünün yoğun olarak kullanıldığı orta teknolojili endüstriler kalır. Onu da kendi başımıza yapmamız müsaade edilmez. İlla bir yabancı ortak araya sokuşturulur.
Bu model gelişmiş ülkeler için büyüme modelidir, doğru. Ama gelişmekte olan ülkeler için de büyüyememe modelidir. Romer’e ödül verilirken neyin amaçlandığı ve neyin propagandasının yapıldığı anlaşılmaktadır.
NORDHAUS: BÜYÜMEK İÇİN ENERJİ TÜKETMEK GEREKİR
YAYINLAMA: 01 Kasım 2018 - 23:20
Malum, büyümek için daha fazla üretmek, daha fazla üretmek için daha fazla enerji tüketmek gerekir. Bu ise hava kirliliğini, karbon salınımını arttırır. Nordhaus hem çevresel faktörlerin hem de iktisadi faktörlerin karşılıklı etkileşimini sınamak için entegre bir model kurdu: DICE. İsterseniz Kısaca açıklayalım.
DICE İngilizce adı olan (Dynamic Integrated Climate-Economy) ifadesindeki kelimelerin baş harflerinden oluşur ve Türkçe “Dinamik Bütünleşik İklim-Ekonomi modeli” anlamına gelir. 1977 yılında Nordhaus tarafından hazırlanan iki makale bu modelin temelini teşkil eder. Bu makalelerde Hocamız enerji arzı ve talebinin dünya ekonomisindeki büyüme ile ilişkisini doğrusal ve dinamik bir modelle açıklamaya çalışır. Dinamik olmasına ve karbon salınımı ile enerji tüketimi arasındaki ilişkiyi sorgulamasına rağmen, yine de, bu iki çalışma iklim değişimi üzerindeki iktisadi etkiyi açıklamaya çalışmaz. Daha sonra, 1991 tarihli bir çalışmasında Nordhaus, bir uzun dönem denge büyüme modeli çerçevesinde iklimdeki değişimin uzun dönemli trendi ile büyüme arasındaki ilişkiyi sorgular ki, bu çalışma DICE modelinin ana taslağını oluşturur.
DICE modeli, William Nordhaus tarafından geliştirilen ve bilgisayar temelli bir entegre tahmin ve değerlendirme modelidir. Bu model, iktisadi büyüme, karbon çevrimi ve iklim değişimi verilerini küresel ölçekte bütünleştiren bir model olarak küresel ısınmayı önlemenin maliyet ve faydalarını ağırlaştırmaktadır. Nordhaus, daha sonra DICE modelinin küçültülmüş bir versiyonu olarak bölgesel büyüme ve bölgesel iklim değişimini modellediği RICE modelini de yayınlamıştır. Her iki model de hali hazırda Amerikan Devleti’nin çevre ile ilgili birimlerinde kullanılmaktadır.
Bu çalışmaların ana fikri şudur: Dünya ekonomisinde kapitalizmin küresel ölçekte yaygınlaşması, gelişmekte olan ülkelerde büyümeyi teşvik etmekle birlikte küresel ısınmayı da arttırmakta, bu ise küresel bir iklim felaketine giden yolu açmaktadır. Sürdürülebilir büyüme kavramı burada devreye girmektedir. Her ülke büyürken çevreye verdiği zararı da asgariye indirmeli, belki daha yavaş büyümeyi göze almalıdır. Bu yaklaşım bütün dünyada, ülkelerin enerji tüketimini sınırlandırmayı amaçlamaktadır. Bu amaçla karbon piyasaları kurulmuştur. Çevreci, liberal solcu, yeşilci bir sürü ne idüğü belirsiz örgüt pıtırak gibi çoğalmış, özellikle gelişmekte olan ülkelerde hem üretken yatırımları hem de altyapı ve enerji yatırımlarını engellemeye yönelik çalışma içine girmiştir. Bizde de Gezi Eylemleri sırasında bunun yansımasını gördük. Adamlar Gezi Parkı ile hiç alakası bulunmayan üçüncü köprü ve üçüncü havalimanını durdurmamız gerektiği yönünde talimat vermişlerdir! (Ne cüret ama değil mi?)
Şimdi düşünelim… Daha hızlı büyüme ihtiyacı içinde olan ülkeler hangileridir? Kişi başına geliri 10 bin ilâ 20 bin dolar arasında değişen, ülkeler merdiveninde daha yüksek basamaklara çıkmak isteyen, gelişmekte olan ülkeler. Bu ülkeler daha hızlı büyümek zorundadır, eğer beceremezlerse küresel kapitalizm tarafından yutulurlar. Pekiyi, gelişmiş ülkelerde durum nasıldır? Bu ülkeler, belli bir refah seviyesine ulaşmışlardır ve bunu korumaları yeterlidir. Kendi refahlarını korumak için daha hızlı büyümek değil ama ellerindeki teknolojik üstünlüğü korumak ve mümkünse enerji arzını kontrol etmek zorundadırlar. Bu ülkelerin başını da Kasabanın Şerifi’nin ülkesi ABD çekmektedir.
Dönelim kendi ülkemize… Türkiye, iç talep şişmesine dayalı 7-8 sene de bir döviz kriziyle sonuçlanan hormonlu büyümeye değil ama nitelikli ve yüksek teknolojili sanayi üretimi ile bugünkünden çok daha fazla enerji tüketimine ihtiyaç duymaktadır. Sayın Albayrak’ın enerji bakanlığı döneminde hem nükleer enerji santrallerinde önemli avantajlar elde edildi (aldığım kulis bilgilerine göre enerji santrali ihalelerinde Ruslar tarafından çok yüksek maliyetli olacak anlaşmaların revize edilmesi Sayın Bakan döneminde olmuştur, DMD), hem yerli enerji kaynağımız kömür üretimi ciddi oranda artırıldı. Yenilenebilir enerji kaynaklarında da önemli mesafeler kaydedildi ama bunlar yetmez. Enerji üretiminin teknolojisine de sahip olmalıyız. Kıbrıs açıklarındaki doğal gaz rezervlerindeki hakkımızı savunmalıyız. Bunların hepsi daha fazla büyümek, daha yüksek refah düzeylerine ulaşabilmek için, daha fazla enerji tüketmemiz gerektiğini vurgulamaktadır. Ben de temiz enerji kaynaklarının daha çok kullanılması taraftarıyım ancak Türkiye’nin şu anki imkânları ve dünyadaki mevcut teknoloji düzeyi ile analiz edildiğinde, bu tür romantik istekler gerçeklerin acı duvarına çarpmaktadır: Türkiye’nin nükleer enerji ile birlikte fosil yakıt tüketimini arttırması gerekir ama Nordhaus Hocamız, “Zinhar böyle yapmayın, küresel ısınma var, dünyanın felaketi yaklaşıyor!” demektedir. Ben de derim ki, “Hoca, sen ilk önce kendi devletine dön de bir sor: Irak’ta, Suriye’de, Libya’da, Yemen’de Müslümanların başına attığınız bombaların, her sene yaptığınız nükleer silah denemelerinin, dünya okyanuslarında yüzdürdüğünüz nükleer uçak gemilerinin karbon salınımına katkısı ne kadar? Benim güzel ve yalnız ülkemdeki fabrikaların karbon salınımına katkısı ne kadar? İlk önce iğneyi kendinize batırın!”
Anlaşılacağı üzere, hem Romer hem de Nordhaus’a verilen bu ödülün arkasında sağlam bir siyasi ideoloji vardır ve bu ideoloji başta Çin olmak üzere bizim gibi ülkelerin gelişmesini ve büyümesini engellemek amacı gütmektedir. Bu ödülü veren kurumun dünyanın en ünlü silah tacirlerinden birinin vakfı tarafından yönetilmesi de ayrıca ironiktir. Ne dersiniz, Nordhaus DICE ve RICE modellerini dünya silah üreticilerinin ve emperyalist güçlerin savaşlar yolu ile karbon salınımına yaptığı katkıyı bulmak için kullansın mı? Sıkar
ÖZEL SEKTÖR İÇİN TEKNOLOJİ YATIRIMI LÜKS HARCAMADIR!
YAYINLAMA: 04 Kasım 2018 - 23:30
Olumsuz yöndeki eleştiriler iki noktada toplanıyor: “Hocam, siz ‘Teknolojiye yatırım yapmayalım, yeni çağın yeni insanını yetiştirmeyelim. Nasıl olsa bizde para yok, bizim yetişmiş elemanları da yabancılar kullanacağına hiç yetişmiş elemanımız olmasın, daha iyi!’ mi diyorsunuz? Böyle kalkınamayız ki?” İkincisi ise şu yönde: “Hocam bütün dünya yenilenebilir enerji kaynaklarına yöneliyor, siz hala Türkiye’yi nükleer enerjiye mecburmuş gibi gösteriyorsunuz. Sanki Rusların savunuculuğunu yapıyorsunuz.” Bu sorular genelde meseleyi tam anlayamadan veya yazıları yarım yamalak okuyarak sorulmuştur. Ben ne demek istiyorum? Yeni bir insan tipi yetiştirmeyelim, eğitim sistemini “eski hamam eski tas” götürelim, teknolojiye para ayırmayalım, hava kirliliği yaratan enerji tüketimine tam gaz verelim mi diyorum? Hayır…
Ben diyorum ki, dünyada hakim olan iktisat okulları teknolojik gelişmenin içsel olduğunu söylemekte haklılar. Zaten inovasyon denen olgu şirket yatırımları ile gerçekleşir. Ancak bu adamların söylediği şey, eğer yetişmiş insanınız varsa ve girişimcilerin önünü açıyorsanız, kapitalist sistemin sizin hızla büyümenizi sağlayacak olduğudur. Özellikle gelişmekte olan ülkelerde dış ticari ve dış mali liberalleşme reformları ile özelleştirme bu yaklaşımlarla teşvik edildi. Dış dünyadan verilecek krediler ki, bu kredilere gelişmekte olan ülkelerin çok ihtiyacı vardır, bu reformlar şart koşularak verildi. Milli devletin milli eğitim, milli teknoloji, milli sanayi, milli tarım politikaları olmasın, işgücü sigortasızlaşsın ve sendikasızlaşsın, sosyal hizmetler sınırlansın, denildi. Eğer bunlar olursa özgür girişimciler teknolojik yenilik yapacak, bu teknolojik yenilikler de hızlı büyümemizi sağlayacak, denildi. (Bizde bütün bunlara, “Türk Bayrağını değiştirelim, Türk Milletini yasaklayalım, Apo’yu Doğu’ya Paşa yapalım!” önerileri de eklendi, DMD.) Bunlar bizde ve bizim gibi ülkelerde en temel slogan oldu. 20 yıllık perspektifte bakıldığında, Brezilya, Arjantin, Polonya, Hindistan, Güney Afrika, Türkiye gibi gelişmekte olan ve bu sözde “medenileşme projesini” uygulayan ülkeler, kişi başına üretim kapasitesinde ve teknolojik düzeyde önemli bir değişim sergilemediler. Sadece yabancı firmaların kendi yüksek teknolojili mallarını satması sebebiyle (bu da cari açığı ve dış borcu arttıran bir etkendir, DMD.) bu ülke vatandaşlarının tüketim teknolojisi (!) yükseldi. Ancak bu üretim kapasitesinde teknoloji menşeli artışa değil, kişi başı dış borçta artışa neden oldu.
“Hocam, o zaman teknolojik gelişmeyi ne belirliyor?” İsterseniz bu soruya cevap verelim. Teknolojik gelişme için gerekli kaynaklar şunlardır:
- Kişi başına fiziki ve mali sermaye stokunun yüksek olması: Yani bir ülkede teknolojik yatırımın hem zamansal hem de finansal maliyetinin altına girebilecek büyüklükte firmaların bulunması ve bununla birlikte, finans sektöründe yüksek hacimlerde birikmiş tasarruf bulunması.
- Ülkede kişi başına beşeri sermaye stokunun yüksek olması: Yani ortalama kişi başına eğitimin minimum sekiz sene olması, bununla birlikte, eğitimin niteliğinin esnek üretim sistemi ve yeni teknolojiler gereğince daha yaratıcı ve özgürlükçü olması.
- Üniversitelerde bilimsel gelişmeye yönelik bir yüksek öğretim yapısının bulunması: Yani üniversitelerde araştırma ve geliştirmeye daha fazla kaynak ayırılması, bir ülkenin her ilinde üniversite açıp herkesi üniversiteli yapmak hedefi yerine özellikle sahada ara eleman olacak tekniker eğitimine daha fazla yer verilmesi, üniversite yönetimlerinin özerk olması, akademik atamaların “emniyet ve sadakate göre” değil “ehliyet ve liyakate göre” yapılması.
Pekiyi bunlar gerçekleşirse teknolojik gelişme sağlanır mı? Teorik olarak, evet. Ama Romer ve sair Yeni Klasik iktisatçıların gözden kaçırdığı veya ihmal ettiği iki nokta bulunmaktadır:
İlki, tarihsel verilere baktığımızda, büyük teknolojik paradigma değişimlerinde, savaş sanayi bir lokomotif gibi başı çekmiştir. Örneğin NASA’nın uzay programları ve PENTAGON’un nükleer silah geliştirme çalışmaları olmasaydı, bugün ne cep telefonunu ne interneti ne de endüstri 4,0’ı konuşuyor olurdunuz.
İkincisi ise, uluslararası serbest ticarete ve uluslararası sermaye hareketlerine açık ekonomilerde uluslararası piyasaların belirlediği işbölümü gelişmekte olan ülkelerde daha düşük teknolojili ve daha düşük katma değerli sektörleri, gelişmiş ülkelerde ise daha yüksek teknolojili ve daha yüksek katma değerli sektörleri öne çıkarmaktadır. Yani işleri piyasaya bırakırsanız, uluslararası fonlar bizim gibi ülkelerde montaj sanayine, düşük teknolojili emek yoğun sektörlere giderken, gelişmiş ülkelerde ise yüksek teknolojili sektörlere gitmektedir. Dolayısıyla gelişmiş ve gelişmekte olan ülkeler arasında zaten büyük olan teknoloji farkları artmakta, makas kapanacağına açılmaktadır.
Göz ardı edilen bu iki konudan, netice olarak, ne çıkmaktadır? Küçük ve orta boy özel sektör firmaları için teknoloji yatırımları lüks harcamalardır. Ölçekleri büyümedikçe, dev firmalar haline gelmedikçe harici destek olmadan teknoloji yatırımı yapamazlar. Öyle serbest piyasa, özgür girişimciler yolu ile teknoloji meknoloji gelişmez. Her milli devlet, kendi jeo-stratejik ve iktisadi çıkarları için birbiriyle eşgüdümlü sanayi, teknoloji, eğitim, dış ticaret ve enerji politikaları uygular. Eğer serbest ticaret teknolojik gelişmeyi engelleyecek mahiyette ise, o takdirde, stratejik ticaret ve stratejik sanayi politikası uygular. Bu uğurda uzun dönem hedefler belirler, bu hedeflere yönelik planlamalar yapar. Milli eğitim politikaları hedeflenen ekonomik gelişmenin ihtiyaç duyduğu nitelikli insanları yetiştirmek için planlanır. Bu planlara sadece kamu değil özel sektör de uymak zorunda bırakılır. Bizim medeni dediğimiz Batı ülkeleri bu şekilde yönetilir. Yani, aslında, ders kitaplarında anlatıldığı gibi, Romer’ın kendi masal aleminde varsaydığı gibi, teknolojiyi kendiliğinden geliştiren bir serbest piyasa ekonomisi yoktur, devletlerin jeo-stratejik planları ve özellikle savaş sanayiinde dev yatırımları ile bunlarla eşgüdüm halinde dev küresel firmaların yatırımları vardır. İşte, gelişmekte olan ülkelerin, böyle bir stratejik planlı ekonomisi olmadan, aksine mevcut kamu kurumlarını da tasfiye ederek varacakları nokta Batı mal ve hizmetlerinin satıldığı dev bir AVM olmaktır.
MİLLET, MİLLİ DEVLET VE MİLLİYETÇİLİĞİN EKONOMİ POLİTİĞİ-I
YAYINLAMA: 11 Kasım 2018 - 23:35
Dedem Nizamettin Göbekçioğlu’nu 7 Kasım Çarşamba günü kaybettik. Cenaze ve defin işlemleri derken bütün günümüz hüzün ve meşguliyetle geçti. Adapazarı’nın en eski esnaflarından biri olan Dedem’e Allah’tan rahmet diliyorum. Mekanı Cennet olsun.
Cumartesi günü de 10 Kasım’dı. Bu günün benim için iki anlamı vardır. İlki Cumhuriyet’in banisi, Türklerin Mareşali Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ün ölüm yıldönümüdür. Her sene olduğu gibi Türk Milleti ilk Cumhurbaşkanı’nı hasretle yad etti. Mekânı Cennet, ruhu şad olsun. İkincisi de sevgili Hocam Erol Manisalı’nın doğum günü olmasıdır. Arkadaşlarım ve hocalarımla beraber o gün yanındaydık. Kendisi Türkiye için önemini devam ettiren sayılı aydınlardandır. Hocam’a daha nice sağlıklı ve uzun yıllar dilerim. Bizi büyük alicenaplıkla misafir eden sevgili eşi Nuriye Hanımefendiye de buradan teşekkür ederim.
Burada yazdığım yazıları okuyanlar kafasında herhalde en fazla kalan kelime milli devlet olmuştur. Çoğu kimse “milli devlet” kavramıyla ne kastettiğimizi anlamamakta veya yanlış anlamaktadır. Genelde siyaset bilimi yazını ve matbuatta “ulus-devlet“ kavramı ile ifade edilen İngilizce “nation state” kelimesinin tercümesidir. Ancak burada, Türkiye’ye has siyasetin bir cilvesi olarak kendini Türk milliyetçisi olarak tanımlayan ve fakat Türk tarihinin Cumhuriyet’ten önceki 1000 yılını, yani Müslüman Türklerin tarihini, yok sayan bir zihniyete mensup bir kısım aydınlatılmışların önermesi ile kullanılan “ulus” kavramının Türkçe olmadığını belirtelim. Moğolca boy, oymak, kabile bazen de hanedan anlamında kullanılan ulus kavramı modern “millet” kavramını karşılamamaktadır. Millet Arapça bir kelimedir ve Osmanlı klasik döneminde aynı dine mensup insanları sınıflandırmak için kullanılırken, II. Mahmut Han’dan itibaren millet kavramı Frenk dillerinde kullanılan “nation”un karşılığı olarak kullanılmaya başlamıştır. Araplar millet kelimesinin bu anlamda kullanımını bizden iktibas etmişlerdir. Eğer ille Göktürk Türkçesine döneceksek kavramın tam karşılığı “budun”dur. Ancak Osmanlı döneminden beri Türkçe’de yer etmiş ve Türkçe’deki anlamıyla diğer Müslüman dillerine geçmiş, yani Türkçeleşmiş, “millet” kelimesi bence en uygunudur.
2 Kasım gecesi TV kanallarından birinde millet ve milliyetçiliğin ne olduğu üzerine bir tartışma programı yayılandı. Üç Profesör, bir Doçent, bir Dr Öğretim Görevlisi ve bir gazeteci “Türk kimdir? Milliyetçilik nedir?”, sorusunu tartışıyorlardı. Tam bir kakafoniydi. Buradaki bazı zevat millet, millilik ve Türklük kavramlarını siyaset bilimi, sosyoloji ve antropoloji yöntemleri ile tartışmak yerine mensup oldukları partilerin ağzıyla konuşuyorlardı. Anladım ki, cehalet sadece avam tabakasına (ayak takımına) ait değil, esas havassa (seçkinler tabakasına) ait bir özellikmiş... İstedim ki bu yazımda bu kavramları açıklayayım…
İlkönce “millet” kavramı… Millet “ortak dil, ortak vatan, ortak iktisadi hayat ve ortak bir kültürle şekillenen ortak psikolojiye sahip” insan topluluğuna verilen addır. Millet “halk” kavramına göre daha soyut ve etnik – soy birliğine dayalı kavim kavramına göre daha siyasi bir kavramdır. Kolayca anlaşılacağı üzere, millet kavramı, kapitalizmin gelişmesi ile birlikte ortaya çıkan milli sermaye birikiminin doğal bir sonucudur. Bu anlamda, siyasi olarak, hükümran bir devletin vatandaşları milleti oluştururlar. Her milletin bir ismi vardır. Yani siyaset bilimi çerçevesinde, Türk milletini Türkiye Cumhuriyeti vatandaşları oluşturur ve bu millete mensup olanlara da Türk denir. Adamın soy olarak Türk kavminden gelip gelmemesi önemli değildir, anadilinin Türkçe olup olmaması da önemli değildir. Türk olmak her şeyden önce, bizlerin uluslararası hukuk nezdinde ve yabancıların gözünde ortak kimliğimizdir ve bir siyasi aidiyet gösterir. Yani siyasi olarak merhum Hrant Dink Ermeni değil Türk’tür ama Azerbaycan Cumhurbaşkanı Elçibey ise siyasi anlamda Türk değil Azeri’dir.
Türkiye’de millet kavramı çoğunlukla etnisite veya kavim kavramları ile karıştırılmaktadır. Örneğin Sayın Cumhurbaşkanı’nın sıklıkla ve yanlış olarak kullandığı gibi Peygamberimiz milliyetçilikleri ayakları altına almamıştır, ayaklar altına alınan kabilecilik ve kavmiyetçiliktir. Çünkü Peygamberimiz zamanında bugünkü anlamda ne millet vardı, ne de milliyetçilik. Peygamber efendimiz bütün Arapları kabile ayrımı gözetmeksizin bir araya toplamış ve Cahiliyye dönemindeki kabileler ve aşiretler arasındaki kan davalarını yasaklamıştır. Yine Arap olan ve olmayan Müslümanlar arasında da bir ayrım yapılmaması gerektiğini vurgulamıştır. Bunun iki anlamı vardır: Dini olarak insanın Allah indinde değeri ancak takvası ile ölçülür. Bunun ötesinde bir tanım yapmak Allah’ın hukukunu çiğnemektir. İkinci olarak Peygamber Efendimiz ve Hulefa-yi Raşidin döneminde Müslümanlar tek bayrak altında tek devletin tebaası idiler, (Not: vatandaşı değil, DMD). Şimdi ise onlarca Müslüman devlet vardır. Her devletin başkanı ilk önce kendi vatandaşlarının haklarının ve menfaatlerinin savunucusu olmalıdır ki, bu da tastamam, siyasi anlamda milliyetçiliktir!
Pekiyi kavim nedir? Tarih öncesinde insan toplulukları oluşurken her topluluk birbirinden coğrafi anlamda kopuk, izole bölgelerde yerleşmişti. Bu ise binlerce yıl içinde, bu toplulukların grup içi evlilikleri dolayısıyla genetik olarak diğer gruplardan farklılaşmasına ve dillerinin de birbirinden farklılaşmasına yol açmıştır. Tarih öncesi çağlara uzanan bu coğrafi izolasyon sonucunda oluşan farklılaşmalar ırkları ve kavimleri oluşturmuştur. Irklar, antropolojik olarak, kavim gruplarına verilen adlardır. Örneğin Ari Irk, Sami Irk, Siyahi Irk, Ural – Altay Irkları gibi. Her ırkın içerisinde birbiriyle genetik açısından ve dil grubu olarak akraba kavimler bulunur. Örneğin Ural-Altay Irk grubu içerisinde Türkler, Moğollar, Mançular, Tunguzlar, Koreliler, Japonlar, Laponlar, Estler, Finler ve Macarlar akraba kavimlerdir. Genelde etnik grupların dilleri de akraba olur. Ancak bazen, bazı kavimler kültürel asimilasyona uğrayıp dil ve kimliklerini kaybedebilmektedirler. Örneğin, ataları bir Türk Boyu olan Bulgarlar, bugün Slavlar arasında erimiş ve Güney Slav dil grubuna mensup Bulgarca’yı konuşmakta olup Slavlaşmışlardır. Millet siyasi bir kavrama karşılık gelirken, kavim – ırk antropolojik bir kavramı ifade etmektedir.
O zaman Milli devlet nedir? Bir milletin kurup örgütlediği ve kendi temsilcileri vasıtasıyla kendi menfaatleri doğrultusunda yönettiği devlet Milli Devlet’tir – Ulus Devlet’tir. Her devletin bir milleti vardır, onun vatandaşlarından oluşur; ancak, her devlet milli devlet değildir. Örneğin bir İran Devleti vardır ve vatandaşları Fars olarak tanımlanır, dili Farsça’dır. Ancak İran bir Milli Devlet değildir, çünkü egemenlik hakkı millete değil ama dini meşruiyete sahip olduğuna inanılan din adamları sınıfına aittir. Örneğin Rusya bir konfederasyondur, büyük alanda farklı kavimlere mensup Rus vatandaşları hepsi Rus milletini oluştururlar. Ancak Rusya bir milli devlet değildir, çünkü egemenlik bölgesel olarak federe devletlerle paylaşılmıştır.
Bir milli devlette egemenlik hep beraber bütün vatandaşlara, yani bütün millete aittir. Eğer halkaların kardeşliği diyorsanız, eğer birden fazla egemen halk tanıyorsanız ve bu halk tanımını etnik aidiyete göre tanımlıyorsanız, bu bir milli devlette Anayasal Suçtur. Örneğin Türk milletine ait egemenlik hakkını Egeliler, İç Anadolulular, Karadenizliler gibi bölgesel, Türkmenler, Kürtler, Boşnaklar, Çerkezler gibi etnik veya Sünniler, Aleviler Şiiler gibi dini gruplara paylaştırmayı savunuyorsanız bu milli devletin varlık sebebini inkâr etmektir. Anayasamız ve Ceza Kanunumuzca “bölücülük” olarak tanımlanır ve gereğince cezalandırılır.
Milliyetçilik meselesini ise Cuma günü ele alırız.
MİLLET, MİLLİ DEVLET VE MİLLİYETÇİLİĞİN EKONOMİ POLİTİĞİ-II
YAYINLAMA: 15 Kasım 2018 - 23:25
Milliyetçilik, tanım itibarı ile “bir milletin, başta kendi anayurdu üstünde egemenliğini tesis edip korumak amacı olmak üzere, menfaatlerinin savunusu” ile şekillenen siyasi, toplumsal ve iktisadi bir sistemdir. Burada iki nokta önem kazanmaktadır: İlki “millet” tanımıdır, ikincisi ise milletin siyasi egemenliğidir. Geçen yazıda milletin tanımını vermiştik. “Millet ‘ortak dil, ortak vatan, ortak iktisadi hayat ve ortak bir kültürle şekillenen ortak psikolojiye sahip’ insan topluluğuna verilen addır.”, demiştik. Tabii ki bu tanım, sosyal bilimcilerin tanımıdır. Ancak insan toplumları her zaman siyasi görüşlerini bilimsel tanımlara göre belirlenmez. Kitleler bazen dini, bazen vatanı, bazen de kavmi milletin tanımında temel alırlar. Bu yüzden, farklı toplumlarda, fiilen, birbirinden çok farklı milliyetçilikler ortaya çıkmıştır. Farklı tanımlarla da olsa, her milliyetçilik kendi tanımına göre belirlediği milletin egemenliğini ve bağımsızlığını ister. Egemenlikten bahsediliyorsa, o takdirde, bir devletten de bahsetmek gerekir. Devlet ise iktidar demektir. Eğer milliyetçilik mevcut devlet yapısını değiştirmeyi vaat ediyorsa, o takdirde müesses nizamla da çelişecektir.
Milliyetçiliğin siyasi ideolojisi “bir milletin dış müdahalelerden bağımsız olarak” kendi kendini yönetmesidir. Bu, aynı zamanda, halkların kendi kaderini tayin hakkı ile de benzerlik gösterir. (Not: Burada halk tanımına göre işin rengi değişebilir, DMD.) Bunun ötesinde, milliyetçilik, ortak kültür, ortak dil, ortak din ve ortak soy gibi paylaşılan toplumsal özelliklere dayanan bir milli kimliğin geliştirilmesi ve/veya pekiştirilmesini hedefler. Bu anlamda, milliyetçilik, bir milletin kültürünü milli başarılardan gurur duyarak ve ortak acıları paylaşarak korumayı amaçlar. Bu anlamda vatanseverlikle de sıkı sıkıya bağlantılıdır. Aynı zamanda milliyetçilik, ekonomi politikalarının uygulanmasında, gerekirse, devlet müdahalesine de kapı aralar.
Modern anlamda sosyal bilimciler milliyetçiliği modern sanayi toplumunun bir ürünü olarak tanımlarlar. Buna göre bir milletin var olabilmesi için bireylerin gönüllü olarak tarihten gelen bazı ortak özelliklerin de desteğiyle bir arada yaşama iradesi geliştirmesi gerekir. Bu da ancak modern şehirli-sanayi toplumunun sağladığı işbölümü ve uzmanlaşma sayesinde olur. Bu sayede, toplum içindeki gruplar ve bireyler birbirinin rakibi değil, ama bir yap-bozun parçaları gibi birbirini tamamlayan unsurlar olacaktır. Sanayileşmesini ve şehirlileşmesini tamamlayamamış toplumlarda kabile bağları, aşiret ilişkileri din – mezhep ve tarikat aidiyetleri belirleyici olur. Türkiye ve kısmen İran dışındaki bütün İslam ülkeleri buna örnektir. Bu manada milletin çimentosu ortak değerlerle birlikte milletin unsurları için birbiriyle dayanışmanın kârlı olacağı ortamın oluşmasıdır.
Dünyadaki çeşitli milliyetçilikleri kabaca iki grupta tasnif edebiliriz: Devlet merkezli milliyetçilikler ve tarihi karakteristikler merkezli milliyetçilikler.
Devlet merkezli milliyetçilikler: Hatırlanacağı üzere, siyasi anlamda, bir millet bir devletin vatandaşlarından oluşmaktaydı. Bu yüzden, bağımsız bir devletin vatandaşı olan ve o devlete bir aidiyet hisseden insanlar için millet olmanın ana belirleyicisi devletin kendisidir. Zaten devletler de, eğitim, kültür ve iletişim sistemleri vasıtasıyla bu algıyı pekiştirmeyi amaçlar. Bu tarz toplumlarda oluşan milliyetçilikler kavime, dine veya kabile asabiyetine dayanmaz. Örneğin hemen hemen bütün çağdaş Batı toplumlarında, kısmen Rusya’da ve tabii ki İran ve Türkiye’deki milliyetçilikler bu bağlamda devlet merkezli milliyetçilik sayılır.
Devlet merkezli milliyetçiliklerde devletin vatandaşı olmak temel milli kimlik tanımını oluşturur, buna ek olarak, yine devletin kurulu düzeni tarafından tanımlanan bazı başat kültürel karakteristikler de bu milliyetçilik ideolojisini destekler mahiyettedir. Bazı tarihi, kültürel ve dini normlar gibi. Ancak, anlaşılacağı üzere, bu karakteristiklerden sadece devletin kurulu düzeni ile çelişmeyenleri tercih edilir.
Tarihi karakteristikler merkezli milliyetçilikler: Eğer bir toplumun devleti yoksa veya devletin kurulu düzeninin tanımladığı milli kimlik o toplum içindeki bazı unsurları cezbetmiyorsa, o takdirde, bu gayr-ı memnun kitleler veya devletsiz toplumlar varlıklarını oluşturan kimlik ögelerini (kültürel değerlerini, dini normlarını, töre ve geleneklerini ve en önemlisi dillerini) korumak için ırk, kavim, din veya mezhep merkezli bir milliyetçilik geliştirirler. Buna ek olarak, eğer bir ülkede belli bölgeler, ülkenin geneline nispetle daha yüksek bir gelişmişlik düzeyine sahipse bu da ayrılıkçı bölgesel milliyetçilikleri ateşleyebilir. Yani bir milli devlet içindeki etnik azınlıkların milliyetçilikleri, aslında milliyetçilik değil ama bazen kavmiyetçilik bazen de ırkçılık şeklinde tezahür etmektedir. Türkiye’deki yasadışı ayrılıkçı Kürt hareketi genel olarak bu tanımın içine girer. Yine, ülke genelinden daha yüksek gelire sahip bölgesel yapılar da, ayrılıp kendileri bağımsız devlet olmayı amaçlarlar: Kanada da Quebec’in, İspanya’da Katalonya’nın ve İtalya’da Lombardiya’nın ayrılığını savunanlar gibi. Bazı durumlarda da, aynı kavme mensup ve aynı dili konuşan topluluklar kendilerini dini farklılaşmalar üzerinden tanımlarlar. Örneğin Yugoslavya’da Müslüman Boşnaklar, Ortodoks Sırplar ve Katolik Hırvatlar gibi… Yine benzeri bir örnek olarak, hepsi Arap kavminden olan, hepsi Arapça konuşan Şii ve Sünni Iraklılar arasındaki ayrılıkçılık hareketleri de bu bağlamda değerlendirilebilir.
Bazı durumlarda tarih içinde devletsiz kalmış ve dünyaya dağılmış toplumlarda, kendileriyle aynı kavme ve/veya dine mensup bütün insanları bir bağımsız devlet altında toplamak düşüncesi gelişir. Bunun en çarpıcı örneği Siyonizm’dir. Yine Rusya’daki Türkler arasında gelişen Turancılık da, kavim ve dil birliği esasına bağlı olarak bütün Türkleri tek devlet altında toplama düşüncesine dayanırdı. Ancak, Turancılık birkaç istisna dışında Türkiye’de benimsenmedi. Çünkü Türkiye Türklerinin zaten bağımsız bir devleti vardı ve bu devlet kavme dayalı bir milliyetçiliği değil, vatandaşlığa dayalı bir milliyetçiliği empoze etmekteydi.
Türkiye’de, Türkiye Cumhuriyeti Devleti’ni ve Hükümeti’ni ırkçılıkla ve ayrımcılıkla suçlayanlar büyük bir utanmazlık, sınırsız bir cehalet ve karşı çıkılmaz bir iki yüzlülük içindedirler. Türkiye’deki Türk milliyetçileri, Türk ulusalcıları, Atatürkçüler ve Cumhuriyetçi Hükümetler ne bir kavmi diğerlerinden üstün tutup ayırımcılık yapmıştır, ne bir mezhebi veya dini öne çıkarıp diğerlerini ezmiştir. Buna karşın, Cumhuriyet karşıtı ve Cumhuriyeti ırkçılıkla suçlayan yasadışı siyasi hareketler bizatihi kendileri ırkçı ve kavme dayalı ayrılıkçı bir milliyetçiliği savunmaktadırlar. Devletimiz bütün milletin beraberliğini sağlamaya çalışırken, bu kesimler ülkeyi parçalama, milleti ayrıştırma gayreti içindedirler. Hiç şüpheniz olmasın dünyadaki bütün ayrılıkçı hareketlerin arkasında onları destekler mahiyette dış güçler vardır; bunların çoğunu da emperyalist devletler oluşturur.
Hülasa, bilimsel açıdan, “Ne mutlu Türküm diyene” sloganı da, “Andımız” da, ırkçılık ve ayrımcılık içermez. Tarihsel süreçte Türkiye Cumhuriyeti Devleti birleştirici ve kaynaştırıcı bir milliyetçiliği hedeflemiştir. Problem, bunda ne derece başarılı olduğudur. Son dönemde, Cumhuriyet Hükümetlerinin yaptığı siyasi reformlar bu konudaki eksiklikleri ve hataları giderir mahiyettedir. Cumhuriyet karşıtı ve devlet düşmanı yasadışı hareketler ise, aksine, ayrıştırıcı ve kavmiyetçi bir tavır içindedirler. Şu anda içinde bulunduğumuz ortamda, bunun aksini söyleyenler ya art niyetli ya da cahildirler.
SERBEST DIŞ TİCARET KALKINMAYA ENGEL Mİ?
YAYINLAMA: 18 Kasım 2018 - 23:25
İktisat teorisinde egemen anlayışa göre “serbest ticaret herkesin kazandığı” bir oyundur. Yani Sn. Cumhurbaşkanı’nın ifadesi ile “kazan-kazan” stratejisi… Ancak bu görüş, bütün iktisatçıların görüşü değildir. Özellikle kalkınmak zorundaki gelişmekte olan ülkeler için serbest ticaret kalkınma sürecini baltalayan bir özellik içerir. İsterseniz bu konuyu açalım.
Ülkeler neden dış ticaret yaparlar? En genel tabirle serbest dış ticaret ülkelerin kendi kaynakları ile üretebileceklerinden daha fazla refah sağladığı için ülkeler tarafından tercih edilir. Örneğin her ülke belli malları diğerlerine nispetle daha ucuza üretir. Eğer bir ülke serbest ticarete girerse, piyasa sistemi, o ülkeyi en ucuza ürettiği mal ve hizmetlerde daha fazla üretim yapmaya teşvik edeceklerdir. Buna karşılaştırmalı üstünlük adı verilir ve “her ülkenin en ucuza ürettiği mal ve hizmetlerde karşılaştırmalı üstünlüğe sahip olduğu” kabul edilir. Dolayısıyla, serbest ticaretle birlikte her ülke “karşılaştırmalı üstün” olduğu mal ve hizmetleri talep edilenden fazla üretip dışarıya satacak (ihracat) ve diğer ürünleri de –daha ucuz olduğu için- dışarıdan alacaktır (ithalat). Bu sayede bütün ülkelerdeki tüketiciler dünyadaki her malın en ucuzunu tüketecek ve böylece dünya refahı artacaktır. “Kazan – kazan” ile kastedilen budur.
Pekiyi karşılaştırmalı üstünlüğü ne belirler? Dış ticaret teorisinin tamamını bir bütün olarak ele alırsak üç ana etken karşılaştırmalı üstünlüğü belirlemektedir: Ekonomi genelinde ve sektör özelindeki faktör donanımları, teknoloji düzeyi ve tüketici tercihleri.
Dış ticaret teorisinde egemen anlayış Faktör Donanımı Teorisi çerçevesinde şekillenmiştir. Bu teoriye göre karşılaştırmalı üstünlüğün ana sebebi bir ülkedeki üretim faktörlerinin toplamdaki değerleri ve sektörler arasında dağılımıdır. Ülkeler arasında teknoloji farkları olmadığı ve tüketici tercihlerinin de farklılık arz etmediği varsayılır. Teoriyi oluşturan iktisatçılar Eli Heckscher, Bertil Ohlin, Paul Samuetson, Wolfgang Stolper ve Vasili Leontieff’tir.
Faktör Donanımı Teorisi’ne göre ülkeler sermaye-emek oranlarına göre sınıflandırılır. Eğer bir ülke diğer bir ülkeye göre daha fazla kişi başı sermayeye sahipse sermaye bol, daha az kişi başı sermayeye sahipse emek bol olarak tanımlanır. Yine sektörler de kullandıkları sermaye – emek oranına göre sınıflandırılır. Eğer bir sektör diğer bir sektöre göre daha fazla kişi başı sermayeye sahipse sermaye yoğun, daha az kişi başı sermayeye sahipse emek yoğun olarak tanımlanır. İşte bu tanımlamaya dayanarak emek bol ülkeler emek yoğun mallarda, sermaye bol ülkeler de sermaye yoğun mallarda karşılaştırmalı üstünlük sahibidir. Bu teoriye göre, uluslararası iş bölümü piyasa mekanizması kanalıyla emek bol ülkeleri daha fazla emek yoğun mal üretmeleri ve onları dışarıya ihraç etmelerine sevk ederken, sermaye bol ülkeleri daha fazla sermaye yoğun mal üretmeleri ve onları dışarıya ihraç etmelerine sevk edecektir. Bu ise bir kalkınma sorununa yol açmaktadır. Burada “Kalkınma nedir?” sorusunu da yanıtlamak gerekir.
Kalkınma kavramı çoğu zaman büyüme ile karıştırılır. (Hoş, büyüme kavramı da çoğu zaman harcama büyümesi ile karıştırılmaktadır ya; neyse. DMD) Kalkınma bir ülkenin üretim kapasitesindeki artışı, yani büyümeyi, içermekle birlikte aynı zamanda vatandaşların yaşam standartlarındaki gelişmeyi de içerir. Bu ise, insan hakları ve hukuk sistemi, toplumsal ve cinsel ayrımcılık ve benzeri sosyolojik ve hukuki konuların yanı sıra, aynı zamanda tüketicinin satın alma gücü ve gelir dağılımı adaleti gibi iktisadi konular da kapsar. Kalkınmayı bu bağlamda ele alırsak, gelişmekte olan ülkelerin sanayileşmesi ve şehirlileşmesi kalkınma probleminin çözümü için ilk ve en önemli adımdır. Bu da gelişmekte olan ülkelerin sermaye donanımını arttırması zorunluluğunu gerektirir. Ancak serbest ticaret gelişmekte olan ülkeleri daha fazla emek yoğun mal üretimine sevk etmektedir. Yani sermaye donanımını arttırmayı değil, en iyi ihtimalle aynı düzeyde tutmayı teşvik etmektedir. Böyle bir durumda, eğer devletin stratejik bir sanayi politikası olmadan serbest ticaret tesis edilirse, gelişmekte olan ülkenin sermaye donanımını arttırması ve kalkınma sürecine devam etmesi mümkün görünmemektedir.
20’inci Yüzyıl’da 1960’lara kadar bu teori temel öğreti olmuştur. Bu manada da, gelişmekte olan ülkelerde, devletçi ve korumacı politikalarla, önce sermaye birikimi ve belli bir kalkınma düzeyi elde edilmesi, ancak bundan sonra serbest ticaretin tesis edilmesi savunulmuştur. Yukarıdaki teoriye göre serbest ticareti gelişmiş ülkeler savunurken, gelişmekte olan ülkeler korumacı politikalar uygulamalıydılar. Çünkü hiçbir müdahale olmadan serbest ticaret uygulanırsa gelişmiş ve gelişmekte olan ülkeler arasındaki uçurum kapanacağına daha da açılacaktı. Ancak bu durum şimdi farklılaşmaktadır. Başını ABD’nin çektiği gelişmiş ülkelerde popülist milliyetçilikler ve korumacı politikalar yükselirken, başta Çin olmak üzere gelişmekte olan ülkeler serbest ticaret yanlısı tavır almaktadır.
“Batılılar ahmak mı, Hocam? Neden böyle bir şey yapsınlar?” Tabii ki, ahmak değiller; tersine, durumu ve koşulları çok iyi analiz etmektedirler. O zaman, teoride mi bir sorun olduğu insanın aklına gelmektedir. Filhakika, dış ticaret teorisinin egemen anlayışının ihmal ettiği teknoloji düzeyi farklılıkları ve tüketici gelir ve tercihlerindeki farklılıklar ticaretin yapısını değiştirebilecek öneme sahiptir. Ancak, kalkınma açısından genel problemi değiştirmemektedir: Serbest ticaret yüksek teknolojili ülkelerin yüksek teknolojili malları daha fazla üretmesini ve yüksek teknolojiye yatırım yapmasını, düşük teknolojili ülkelerin düşük teknolojili malları daha fazla üretmesini ve düşük teknolojiye yatırım yapmasını teşvik eder. Yani ülkeler arasındaki teknoloji açığı kapanacağına açılır. Polsner, Vernon ve Krugman bu konuya katkıda bulunmuşlardır. O zaman, teoride bir farklılık yoksa bugünkü durumu nasıl açıklayabiliriz? Tek cevap vardır: Küreselleşme…
Küreselleşmenin sağladığı fırsatları iyi kullanan bazı gelişmekte olan ülkeler, kendi kalkınmalarını kendi kaynaklarının sağlayabileceği düzeyin üstüne çıkararak hızlandırmışlardır. Bunu da serbest ticaret şartlarını kullanarak gerçekleştirmişlerdir. Öte yandan, küreselleşmenin sağladığı fırsatlardan istifade edemeyip, bu kaynakları öteye beriye, gösteriş tüketimine harcayan diğer gelişmekte olan ülkeler de, bugün yüksek borç yükünden mustarip durumdadırlar.
KÜRESELLEŞME VE KALKIN(AMA)MA
YAYINLAMA: 22 Kasım 2018 - 23:25
Bu ise, birçok iktisatçının, gelişmekte olan ülkelerde serbest dış ticareti bir süreliğine ertelemeyi savunmalarına yol açmıştı. Bu “bir süre” ile kastedilen mezkûr ülke belli bir sermaye birikimini sağlayana kadar gereken süreydi. Bu yüzden, teoriye göre, gelişmekte olan ülkeler “korumacı” politikaları, gelişmiş ülkeler de “serbest dış ticareti” savunmalıydılar. Ancak bugün tam tersi bir durum vardır. Yani, gelişmiş ülkeler “korumacı” politikaları, gelişmekte olan ülkeler de “serbest dış ticareti” savunmaktalar. Bu çelişkinin sebebi teorinin yanlışlığı değildir, ama teorinin geçerli olduğu şartlar değişmiştir. Bugün, değişen bu şartları “Küreselleşme” genel kavramıyla tanımlıyoruz.
Küreselleşmenin birçok tanımı vardır. Bu tanımlardan “Dünya küçük bir köy oldu!”, “İletişim devrimi başladı!”, “Dünya devleti ve dünya vatandaşlığı” gibi bir takım sloganlar da üretilmiştir. Gerçekte küreselleşme bu sloganlarda simgelenen bütün insanların daha önce olmadığı büyüklük ve hızda bütünleşmesini içerdiği kadar, insanların daha önce olmadığı kadar bencilleşmesi ve bireycileşmesini, toplumların hızla ayrışmasını, aile değerlerinin ve dayanışmanın ortadan kalkmasını da içermektedir. Yani, küreselleşme kendisi ile aynı yönde olanlar kadar kendisi ile çelişen ve çatışan eğilimleri de beslemektedir. Fakat burası işin “laf salatası” olan kısmıdır. İktisatçılar için küreselleşmenin tanımı hem daha tekniktir hem de bir iktisatçının küreselleşme konusuna ilgisi çok farklı alanlardadır. İsterseniz bunları özetleyelim.
Küreselleşme, güncel haliyle, “devletlerin resmi iradelerinden bağımsız olarak kendiliğinden piyasa şartlarında oluşmuş, sanayi ürünleri ile hizmetlerde serbest ticarete ve her türlü sermayenin ve enformasyonun ülkeler arasında sınırsız dolaşımına dayanan dünya çapında bir yarı-ortak pazara” intibak sürecidir. Yarı ortak Pazar ile “emek yoğun mallar ve tarım ürünlerinde ticaretin engellemelere maruz kalındığı ve yüksek kalifiye emek dışında emeğin serbest dolaşımının olmadığı” kastedilmektedir. Yani ülkeler arası haber akışları sınırsız ve anlık, ülkeler arası para akışları (tabii ki para çıkışları da) kontrolsüz, ülkeler arası fiziki sermaye hareketlerinin serbest olduğu ve büyük çoğunlukla sanayi ürünlerinin serbest ticaretinin olduğu dünya çapında bir bütünleşme süreci… Pekiyi bu ticareti nasıl etkiler? Arz edeyim…
Hatırlayacaksınız, dış ticaret teorisinin egemen anlayışı ülkeler arası ticareti “karşılaştırmalı üstünlüğe” dayandırmaktaydı. Yani sermaye bol – gelişmiş ülkeler sermaye yoğun mallarda, emek bol – gelişmekte olan ülkeler de emek yoğun mallarda ihracat yapaktaydılar. Burada, en önemli varsayım ülkeler arası faktör hareketlerinin ve ülkeler arası teknoloji farklarının olmaması idi. Bu şu anlam gelir: Alman firmaları fabrikayı Almanya’da kurup, ürettikleri malları dışarı satarken, Çin’de veya Türkiye’de fabrika kurup üretim yapamazlar! Bu varsayım, 1950’ler, 60’lar hatta 70’ler için geçerlidir, ama 2000’ler sonrası için anlamsızdır. İkinci varsayım olarak da, Almanya’daki bir otomotiv firmasının üretim teknolojisi ve know-how (bilgi - beceri) düzeyi Türkiye’deki bir otomotiv firması ile birebir aynıdır. Bu varsayımlar, hem kendi zamanlarına uygundurlar hem de ülkelerin ve sektörlerin sermaye emek yapısını veri olmasını sağlarlar. Zaten teoride anlatılan dış ticaret sebebi de ülke ve sektörlerin sermaye emek oranlarındaki farklılıklardan oluşan karşılaştırmalı üstünlüklerdi. Bugün, sermayenin ülkeler arası sınırsız hareketi her bir ülkenin sermaye emek oranını ve dolayısıyla karşılaştırmalı üstünlüklerini değiştirmektedir. Bu durumun ülkeler arası teknolojik farkların olup olmamasına bağlı olarak iki farklı sonucu olacaktır.
a- Ülkeler arası Teknoloji Farkları Yoksa: Egemen iktisat anlayışının tutucu ve bağnaz modellerinde, ki bu modelleri ortaya atanlar sistemin nimetlerini yiyen iflah olmaz küreselleşme taraftarı ve serbest piyasacı iktisatçılardır, ülkeler arası teknoloji farkları yok sayılır. Bu durumda, gelişmiş ülkelerde fazla olan sermayenin getirisi – kârlılığı düşükken, gelişmekte olan ülkelerde fazla olan sermayenin getirisi – kârlılığı yüksektir. Bu yüzden her türlü sermaye gelişmiş ülkelerden gelişmekte olan ülkelere akacaktır. Bu süreç, gelişmiş ülkelerle gelişmekte olan ülkelerin sermaye emek oranları eşitlenene kadar devam eder. Ülkeler arası karşılaştırmalı üstünlükler giderek azalır ve dış ticaret için bir gerekçe kalmaz. Yani, egemen iktisat göre, ülkeler arası sermaye hareketleri dış ticareti ikame eder ve zaman içerisinde dünya ticaret hacmi daralır. Ülkeler arası gelişmişlik farkları da çok azalır. Bu modeli kullanarak bizim gibi ülkelere demektedirler ki, “Ne uğraşıyorsunuz yatırımlarla, kalkınmayla arkadaşım! Bakın Almanlar, Japonlar gelecek fabrika kuracak, yabancı bankalar kredi ve kredi kartı verecek, teknoloji getirecek; siz de oturduğunuz yerde zengin olacaksınız!” Ama Vehbi’nin kerrakesi öyle değildir. Ülkeler arası teknoloji farkları muazzamdır.
b- Ülkeler arası Teknoloji Farkları Varsa: Ülkeler arası teknoloji farkları varsa, o zaman işler değişmektedir. Bu durumda yüksek teknolojili ülkeler teknoloji yoğunluğu yüksek mallarda, düşük teknolojili ülkeler de teknoloji yoğunluğu düşük mallarda karşılaştırmalı üstün olacaktır. Bu durumda dünyadaki küresel bankacılık sistemi finansal sermayeyi (yani fon ve kredileri) paylaştırırken, gelişmiş ülkelerde teknoloji yoğunluğu yüksek sektörlere yatırımı desteklerken, gelişmekte olan ülkelerde de teknoloji yoğunluğu orta düzeyde sektörlere yatırımı destekleyecektir. Öte yandan az gelişmiş ülkelerde de teknoloji yoğunluğu düşük sektörlere yatırım finanse edilecektir. Benzeri şekilde, büyük uluslararası firmalar, gelişmiş ülkelerde teknoloji yoğunluğu yüksek sektörlere, gelişmekte olan ülkelerde teknoloji yoğunluğu orta düzeyde sektörlere ve az gelişmiş ülkelerde teknoloji yoğunluğu düşük sektörlere yatırım yapacaktır. Yani şu olacaktır: Almanya “nano teknoloji” gibi yeni teknolojilere yatırım yapıp büyük katma değer içeren uzay sanayi, kimya sanayi, elektronik makine teçhizat ve robot imalatında uzmanlaşırken, Türkiye araba kaportası, patenti yabancılarda olan beyaz eşya ve benzeri üretiminde ve örneğin Tanzanya da – işi yapan yabancı şirketler olmak şartıyla- atlet – don – patiska üretiminde uzmanlaşacaktır. Zengin daha zengin, fakir daha fakir olacaktır.
Dünyada hakim olan akademi ve matbuat, sanki “a” şıkkı geçerli imiş gibi yazıp propaganda yapmaktadır, ancak buna mukabil, “b” şıkkının geçerli olacağını da bilmektedirler. İşte bu ahval ve şerait içerisinde, gelişmekte olan ülkelerin bazılarında merkezi hükümetler büyük KİT’lerle sermaye birikimini yüksek teknolojili sektörlerde arttırmakta, büyük yabancı firmaların yüksek teknolojili yatırım yapmasını teşvik etmektedir. Bu ülkeler, küreselleşmenin yol açtığı şartları politika vasıtasıyla değiştirip kendi kalkınma hızlarını arttırdılar. Karşılaştırmalı üstünlüklerini değiştirip, gelişmiş ülkelere rakip oldular. Onların yarattığı rekabettir ki, Trump ve avenesine kabus gördürmekte ve serbest ticaret karşıtı korumacı politikalara yönelmelerine neden olmaktadır.
Bir de küreselleşmeye teslim olan gelişmekte olan ülkeler vardır. Bunlar “piyasa gerçeklerine” iman etmiş, “piyasa profesyonellerini” peygamber kabul etmiş, Mevlana gibi kapılarını herkese hoşgörüyle açmış, küresel sermayenin onlara biçtiği rolü tevekkülle kabul etmişlerdir. Bu ülkeler de, serbest ticaret yanlısıdır. Ama bu serbest ticaret onların kalkınmasını değil, müstevlilerin onlara biçtiği rolün pekişmesini sağlar. Patronlar emperyalistlerin küçük ortağı, yöneticiler emperyalistlerin tezgâhtarı ve çalışanlar da emperyalistlerin uşağı / paryası olmaya devam eder. Böyle olunca da, bu tip gelişmekte olan ülkelerde şairler hüzünle karışık bir yakarıyı dillendirirler. Tıpkı Necip Fazıl Kısakürek gibi:
“ Vicdan azabına eş, kayna kayna Sakarya,
Öz yurdunda garipsin, öz vatanında parya!”
SANATIN EKONOMİ POLİTİĞİ- I
YAYINLAMA: 25 Kasım 2018 - 23:40
Kara kalem resim çizerim. Kendi kendime ney üflemeyi öğrendim. Her ne kadar bir müzisyen olmasam da, hem Batı hem de Türk müziği notalarını okur ve ses sistemlerini bilirim. İlk okuldan beri sıkı bir roman okuyucusuyum. Sinema ve opera da en heyecanla takip ettiğim sanatsal faaliyetlerdir. Bugün istedim ki, sanat ürünlerinin ve sanat eseri piyasalarının ekonomi politiğinden bahsedeyim.
Her çeşit sanat insan topluluklarının boş zaman faaliyetleri ile paralel gelişir. İnsanların en eski çağlarından beri zorunlu ihtiyaçları barınma, giyinme, beslenme ve üremeden oluşmaktadır. İnsanlar çevrelerindeki diğer canlılara göre fiziki açıdan daha zayıf olmalarına rağmen yüksek beyin kapasitelerinin sağladığı iki temel fonksiyona sahiptirler: Topluluklar halinde örgütlenme ve sahip oldukları bilgiyi gelecek kuşaklara aktarma. Her iki fonksiyonun da zorunlu olarak iletişim gücüyle bağlantılı olduğu bilinmektedir. İnsanlar güçlü iletişim yetenekleri ile çok sayıda bireyden oluşan grupların tek bir organizma gibi yönlendirilmesini sağlayabilmişlerdir. İkinci olarak, yine iletişim yetenekleri ile kuşaktan kuşağa bilgi ve tecrübeler aktarılarak uygarlığın gelişimi sağlanmıştır. Sanat ve çeşitli sanat eserleri, işte, iletişimi sağlayan araçlardandır.
İletişimin batı dillerinde karşılığı olan “communication” Latince paylaşmak anlamına gelen “communicare” fiil kökünden türetilir. İletişim bir birey veya gruptan diğerine ortak kullanılan işaret ve sembollerle ve göstergebilimsel kurallar çerçevesinde anlam ve bilgi aktarımıdır. İşte sanatın ilk ortaya çıkışı belki de insanların zorunlu ihtiyaçları olan barınma, giyinme, beslenme ve üremenin temini için grup halinde hareket etmelerini sağlayacak iletişim araçlarının gelişmesi ile ortaya çıkmıştır. İlk avcı toplayıcı toplumların hayatı doğada buldukları av hayvanları ve meyvelerin tüketilmesi ile sağlanmaktaydı. Nitekim, bugün, Göbeklitepe’de bulunan insanlık tarihinin bilinen ilk tapınağı avcı – toplayıcı toplulukların doğadaki canlıların betimlenmesine dayanan yüksek bir sanat kabiliyetini göstermektedir. Ayrıca bu dönemde topluluğun örgütlülüğü için ilk müzik eserlerinin – basit şarkılar biçiminde olsa da- üretildiği tahmin edilmekte, diğer gruplar ve gelecek kuşaklarla iletişimi sağlayan birçok mağara resmi örnekleri keşfedilmektedir.
İlk tarım toplumları ortaya çıktığında, antropologların arkeolojik bulgulara dayandırdıkları kendi varsayımlarına göre, insanlar arasında her türlü sanatın da hızla geliştiği düşünülmektedir. Bunun sebebi, tarımla birlikte insanlar kendi ekosistemlerini oluşturmaya başlamışlar, hem düzenli aralıklarla hem de kişi başı çok daha yüksek miktarda gıdaya, sürekli barınaklara kavuşmuşlardır. Tarım ekonomisi toplumlarda iş bölümü vasıtasıyla daha az çalışarak daha yüksek refaha kavuşma imkânı sağlamıştır. Bu ise her bir insan için ilk defa boş zaman olgusunu ortaya çıkarmıştır. Bu ilk yerleşim birimlerinde, akşam ateş başında hikaye anlatanlar ilk tiyatrocular, ilk müzik aletleri (kaval ve basit telli çalgılar) ile şarkılar söyleyen ilk müzisyenler, tapınaklarda resim çizen ve heykel yapan ilk ressam ve heykeltraşlar çıkmıştır. Tapınak demişken, sanatın gelişmesine en büyük katkı da dini örgütlenmeden gelmektedir. Din adamlarının topluma verdikleri mesajı etkili kılabilmek için şiir ve müzikten yararlandıkları, ibadet yerlerinde görsel sanatlar vasıtasıyla uhrevi bir ortam oluşturdukları bilinir. Bizim kendi dini ibadetlerimizi bir hatırlarsak, camilerimizi bir düşünürsek ne dediğimi anlarsınız.
Tarım ekonomisi geliştikçe ve idari birimler büyüdükçe, ilk tarım toplumlarındaki komünal yaşam sınıflı bir toplum yapısına evrilmiştr. Sınıflı toplum yapısı hem toplum içinde iş bölümünün daha keskin hatlarla belirlenmesi, hem de din adamları ve aristokratlardan oluşan bir üst elit oluşmasına sebep olmuştur. Sümer ve Mısır’dan Sanayi Devrimi’nin başlangıcına kadar sanatın içeriği ve sanat eserleri talebi bu yapıya göre belirlenmiştir. Bu dönemde her türlü sanat iki ayrı gruba ayrılmaktaydı: Yüksek zümre sanatları ve halk sanatları. Sınıflı tarım toplumlarında elde edilen artı değerin büyük kısmı yönetici elit olan aristokrat ve rahipler sınıfının elinde toplanmaktaydı. (Not: Bizde resmen din adamları sınıfı olmadığı için fiilen tarikat şeyhleri ve aristokrat sınıfı olmadığı için de yüksek bürokratlar bu yüksek eliti oluştururlardı, DMD). Bu yüksek zümre mensupları hem yüksek gelire hem de daha fazla boş zamana sahiptiler. Böyle olunca, bu yüksek zümreye çalışan saray sanatkârları ortaya çıktı. Saray sanatı, bugün her toplumda “klasik” olarak tanımlanan elit sanat eserlerini üretti. Burada başta şiir ve müzik olmak üzere, resim, güzel yazı, heykel ve mimari gelişti.
Öte yandan emekçi kitlelerin de, sahip oldukları gelir düzeyine ve boş zamana uygun olan, daha basit ama daha içten bir sanat gelişmeye başladı: Halk sanatı. Yüksek zümre sanatı daha soyut bir anlatıma, daha gösterişli ve doğadan daha kopuk bir üslûba sahipken, halk sanatı gayet somut gerçekleri daha yalın ifade eden ve doğayla iç içe bir sanat anlayışını ifade etmekteydi. Söylemeye gerek yok, klasik sanatçılar veya saray sanatçıları yüksek gelir elde ederken saraydakilerin gözünde çok bir itibar sahibi değillerdi. Öte yandan halk sanatçıları basit emekçiler gibi düşük bir gelir düzeyine sahip olmakla birlikte emekçi kitlelerin gözünde yüksek bir itibara sahip olmuşlardı. Bugün Baki’yi, Fuzuli’yi, Levni’yi, Meragi’yi sadece bu sanatların uzmanları takip edebilirken, Yunus Emre’yi, Kaygusuz Abdal’ı, Karacaoğlan’ı hepimiz anlayabiliriz ve bu halk sanatçıları hepimiz için halk kimliğini oluşturan büyük şahsiyetlerdir.
Sanayi Devrimi ve Kapitalizme geçince sanatın mahiyeti de değişmiş. Sanat hem kitle iletişiminin bir belirleyicisi hem onun tarafından belirlenen bir mahiyete ulaşmıştır, hem de kapitalist toplumda gelişen siyasi ve felsefi görüşlerin iletilmesinde bir araç haline gelmiştir. İsterseniz bunu da Cuma’ya tartışalım…
SANATIN EKONOMİ POLİTİĞİ - II
YAYINLAMA: 29 Kasım 2018 - 23:30
Bu yazıda ise Sanayi Devrimi ve Kapitalizme geçince sanatın mahiyetinin nasıl ve ne yönde değiştiğini inceleyeceğim. Bu bağlamda ekonomik sistem ve sanat ürünlerinin birbiriyle karşılıklı etkileşim içinde olduklarını da göreceğiz.
Analize geçmeden önce önemli bir noktayı hatırlayalım. Sanat talebi boş zaman faaliyeti olarak geçmektedir ve bu da insanların çalışma saatleriyle doğrudan bağlantılıdır. Buna ek olarak, sanat talebi dini zümrelerin ibadet ritüellerine dair taleplerine ve yönetici elitlerin kendi şahsi isteklerine de bağlıdır. Aynı zamanda sanatın –özellikle sesli ve yazılı sanatların- bir iletişim aracı olduğu da unutulmamalıdır. Sanat eseri arzı ise, genel anlamda, diğer mal ve hizmet arzlarından farklı olarak yegane – tek (ing. unique) bir ürünü içerir. Buna göre her sanat eseri kopya edilemeyecek tek bir üründür, arzı bu manada fiyattan bağımsızdır. Dolayısıyla sanat eserinin fiyatı tamamen talebe bağlıdır.
Kapitalizm öncesinde, bir sanat eserleri piyasasından bahsetmek gerekirse bu sadece yüksek zümre sanatı için geçerli olabilir. Halk sanatı, karşılığında belki içecek bir tas çorba veya yatacak yer alınan, şairlerin ve çalgıcıların (bizde aşıklar ve ozanlar) icra ettiği, çoğunlukla nesilden nesile geçerek dönüşen anonim eserlere dayanırdı. Yerleşik köylüler olsun, konar göçebe yarı-göçebeler veya göçebeler olsun, halk kitlelerinin yüksek zümre mensupları gibi resim ve heykel veya yüksek zümre – saray şiiri benzeri eserlere ne ihtiyacı vardı, ne bunları tüketecek boş zamanları ne de satın alacak gelirleri vardı. Öte yandan, yüksek zümre sanatı yönetici elitler veya dini uluların taleplerine göre şekillenmekteydi. Örneğin Bach’ın Brandenburg Konçertoları Klasik Batı Müziğinin temellerini atan eserler olarak bilinmesine rağmen aslında Brandenburg Elektör’ünün şahsi siparişiyle bestelenmişti ki, bu zat, sonradan Alman İmparatorluk Hanedanı’nı olacak Hohenzollern Sülalesinin atasıdır. Yine örneğin Shaekspeare’in eserleri ancak yüksek zümre tarafından bilinirdi; bunun sebebi okuma yazma oranının çok düşük olması, bu oyunların sahnelenmesi için gerekli olan mekanların bulunmaması ve benzeridir. Bach’ın Passion’ları kilise müziği ve sonradan Klasik Batı Müziği için çok önemli temelleri oluşturmuşken, aslen kendisinin de bir mensubu olduğu din adamları sınıfının ayinlerde kullanması için bestelenmişti. Benzeri şekilde bizde, Mevlevi ayinleri Klasik Türk Müziği’nin temellerini oluşturmaktadır. Yine divan şiiri ve nesri saray mensuplarına ithafen yazılır ve yine saray mensupları tarafından satın alınırdı. Örneğin Baki’nin Kanuni Mersiyesi veya sarayda icra edilen fasıllar gibi. Mimariden hüsn-ü hatta, minyatürden ebruya diğer bütün güzel sanatlar yönetici elitlerin himayesinde gelişmiş, yönetim merkezi olan şehirlerdeki yüksek gelir grubundaki sınıflar tarafından talep edilmiştir.
Burada Türk sanatında, Batı’dan farklı olarak bir noktaya temas etmek gerekir. Batı’da din, Kapitalizm ortaya çıkana kadar çok sert bir ruhban sınıfı tarafından idare edilmiştir ki, bunlar aynı zamanda, yönetici hiyerarşinin üst basamaklarında da bulunmaktaydılar. Dolayısıyla dini eserlerin halkla temas etmesi ve halk sanatıyla sentezlenmesi mevzu-u bahis değildi. Buna karşın Türk toplumunda Sünniliğin vaz ettiği toplum modelinde bir din adamları sınıfı yoktur, aksine, din adamları yönetici otoriteye – devlete bağlı birer memurdan ibarettir. Ruhban sınıfı geleneği çok kuvvetli olan Türk boylarında bu ruhban sınıfı ihtiyacı, Sünni toplum modeliyle kavga etmeden tasavvuf vasıtasıyla gelişmiştir. Yani halkın kendi talepleri çerçevesinde tekkeler bünyesi ve etrafında oluşan bir sanat oluşmuştur. Batıda dini sanat eserlerinin halk geleneğiyle uzaktan yakından alakası yokken bizde tasavvuf musikisi, tekke edebiyatı halk sanatı ile saray sanatı arasında bir köprü vazifesi görmüştür. Tabii, önemli bir noktayı da belirtmeden geçmeyelim: İslam’daki tevhit inancı gereğince heykel ve resim yapılmaması, dini/mistik bir talebe dayanan tasavvuf geleneğinde de geçerlidir. Köylü ve göçebe halkın da böyle bir talebi olmamıştır. Ancak müzik ve edebiyatın hem halk kültürünün yaşaması hem de dağınık göçebe gruplarının iletişimi açısından önemi açıktır.
Kapitalizm, geniş halk kilelerinin sanayi üretiminin merkezlerinde toplandığı bir süreç başlattı. Bu ise yeni bir tip şehrin oluşmasına yol açtı. Bu şehirde sadece yönetici elitlerin bulunmadığını, hatta bu zümrelerin azınlığa düştüğünü, sanayi işçilerinin oluşturduğu yeni bir sınıfın gelişmeye başladığını görmekteyiz: İşçi sınıfı veya proletarya. Üretim nasıl kitleselleştiyse, tüketim de kitleselleşmekteydi. Dahası çoğunluğu oluşturan işçi sınıfı için de kitleselleşmiş bir sanata ihtiyaç ortaya çıkıyordu. Kapitalizmin ilk evrelerinde ki, 18’inci yüzyılı içerir, klasik sanat anlayışında bir değişim olmadı, çünkü emek sömürüsü çok yüksekti ve proletaryanın kitleselleşmiş sanatı talep edecek geliri yoktu. Bunların sanatla irtibatı ancak kiliselerde sağlanıyordu. Ancak zamanla, özellikle 19’uncu yüzyılda, hem proletaryanın geliri yükselmeye başladı, hem kitleselleşmiş milli eğitimin tornasından geçmeye başladılar ve hem de çalışma saatleri git gide düşmeye başladı. İşte bu çağda, halk müziği ve şiirinden esinlenen, her toplumun kendi yerel özelliklerini ve toplumsal psikolojisini içeren Romantizm akımı ortaya çıktı. Romantik akım plastik sanatlar, edebiyat ve müziğin geniş halk kitlelerine yayıldığı (matbaalarda basılan binlerce kitap, büyük konser salonları ve müzeler) ve her toplumun milli kültür değerlerini yansıtarak birbirinden farklılaştığı milli sanat eserlerine de yol açtı. Bu devir Romantizm’in olduğu kadar idealizmin (ülkücülük) ve milliyetçiliğin de yükselme çağıydı.
Proletaryanın, her ne kadar eskiye nazaran daha iyi durumda olsa da, hayat şartlarının çok iyi olduğu söylenemezdi. Bu ise kaçınılmaz olarak, daha önce tarım toplumlarında rastlanmayan bir şekilde sömürülen sınıfın savunusuna dayalı siyasi akımların oluşmasına zemin hazırladı: Sosyalim ve türevleri. Artık sanat, sadece estetik veya dini kaygılarla değil, ama sanayi toplumunda siyasi görüşlerin savunusu için de kullanılır hale eldi. Öyle ki, 19’uncu asırda yetişen büyük siyasi liderler çoğunlukla sanatçılardan oluşmaktaydı. Bu ise sanatın bir muhalefet işlevi üstlenmesine neden oldu. İktidarların da eli armut toplamadığı için, iktidar yanlısı siyaset akımları da sanata yansıdı.
Özetleyecek olursak, 19’uncu yüzyılla birlikte, geniş halk yığınlarına ulaşan bir sanat eserleri piyasası ortaya çıkmış ve sanattan ----saraya dalkavukluk yapmadan – ciddi paralar kazanma şansı doğmuştu. Öte yandan, siyasi düşünceler, yükselen milliyetçilik ve sosyalizm akımları sanatın hem siyasileşmesine hem de dünyevileşmesine yol açmıştı. Bu da, sanat eserlerinin hem arzı hem de talebi üzerinde dinin belirleyiciliğini azaltmıştı. Yani sanat hızla sekülerleşmeye başlamıştı. Buradan Pazartesi devam edelim.
SANATIN EKONOMİ POLİTİĞİ - III
YAYINLAMA: 02 Aralık 2018 - 23:40
Kapitalist öncesi çağda, halk sanatı dikkate değer büyüklükte bir sanat eserleri piyasasına sahip değilken, bu piyasa neredeyse tümüyle yüksek zümre sanat eserleri piyasasından müteşekkildi. Eserleri talep edenler yönetici elitler ve yüksek gelir grubuna mensup alıcılar iken, sanatı arz edenler de, yine bu yönetici merkez etrafında toplanmış saray sanatçıları idi. Özellikle 19’uncu yüzyıldan itibaren sanat eserleri piyasaları daha geniş bir alıcı sayısına, dolayısıyla, daha yüksek bir talebe sahip olmaya başladı. Çünkü, sanayi kapitalizminin getirdiği yüksek üretim düzeyi, şehirlerde artan iş bölümü süreci ister istemez orta sınıfların yükselmesine götürecekti. Orta sınıfla kastımız, genel olarak beyaz yakalı çalışanlar – avukat, doktor, öğretmen, mühendis, subay, bürokrat, bankacı, muhasebeci gibi hizmet sektöründeki nitelikli iş gücü – iken aynı zamanda kendi işyerinin sahibi küçük tüccar ve esnafı da kapsamaktadır. İşte bu kesimler, hem soyutluk düzeyi daha yüksek klasik sanatları anlayabilecek eğitim düzeyine hem de bunları satın alabilecek gelire sahipti. Burada unutulmaması gereken bir nokta, sanat üretiminin kitleselleşmesi demek, müzeler, konser salonları ve matbaalar sayesinde her türlü sanat eserinin kitlelerle buluşabilmesi demekti. Bu ise sanat eserinin birim fiyatının düşmesine yol açıyordu. Mesela Da Vinci’nin bir tablosuna sahip olan biri onu diyelim 10 milyon TL’ye satabilir, ya da tabloyu 3 aylığına bir müzeye verebilir. Müzeye giriş ücreti 100 TL’den günde 200 kişi müzeyi ziyaret etse, günde 20 bin TL ve bu da üç ayda 1 milyon 800 bin TL eder. Tablonun sahibi hem tablonun mülkiyetini korur hem de 3 ayda diyelim ki 500 bin TL’lik bir kiralama geliri elde eder. Müze hiçbir masrafa girmeden 1 milyon TL üstünde para kazanır. Vatandaş da 100 TL gibi cüz’i bir ücretle bir Da Vinci’yi çıplak gözle seyretmiş olur. Yani hem sanat eseri fiyatları düşmekte hem de sanat eserinden elde edilen toplam getiri artmaktaydı. Bu durum neye yol açtı? Özetleyelim:
Eskiden sadece yüksek yönetici sınıfların ulaşabildiği sanat eserlerine artık orta sınıflar ve bir kısım proletarya da ulaşabilmekteydi. Bu toplumsal refahı arttırmıştır. Aynı zamanda sanat eserinin piyasaya düşmesi ve metalaşması anlamına gelirdi.
Sanat eseri üreticileri yani sanatçılar artık sadece yönetici sınıfların talebini değil ama geniş halk yığınlarının talebine göre de üretim yapabilir hale geldi. Bu ise, sanatı, yüksek yönetici zümrelerin tekelinden çıkardı. Yani sanatçılar artık saraya dalkavukluk yapmak zorunluluğunda değildi. Sanat eseri de halka mal olmaya başlamış, popülerleşmişti.
Sanatçılar için artık dini konulu eserler yanında din dışı konulu eserler de ciddi bir gelir kaynağı teşkil etmekteydi. Örneğin edebiyatta trajedi ve komedi klasik dönemde de var iken, bilim kurgu, polisiye ve korku türleri bu dönemde ortaya çıktı. Halk müziği melodileri revize edilerek büyük senfoni orkestraları vasıtasıyla geniş kitlelere ulaşan Romantik eserler yapıldı. Yani sanat sekülerleşmeye başladı.
Ülkelerin her birinde hem sanatın kitleselleşmesi hem de sekülerleşmesiyle birlikte o ülkeye has ayırt edici özellikleri olan sanat tarzları gelişmeye başladı. Yani sanat millileşti.
Kapitalist toplumlarda, eşitsiz servet ve adaletsiz gelir dağılımı sonucunda oluşan kaçınılmaz iç çelişkilerin sanata yansıması olarak sanat eserleri –özellikle- muhalif ideolojileri yansıtır hale geldi. Yani sanat siyasileşti.
Buraya kadar anlattıklarımız 19’uncu Yüzyıl sanayi toplumlarında sanatın metalaşması, popülerleşmesi, millileşmesi, sekülerleşmesi ve siyasileşmesi sürecidir. Pekiyi 20’inci yüzyıldan bu güne ne oldu? Kısaca özetleyelim:
Sanatçılar açısından sanatın kitleselleşmesi, yüksek gelir ve bununla birlikte bireyselleşmeyi de beraberinde getirdi. Sanatçılardan bir kısmı genel toplumun anlayışının tersine sanat tarzlarını benimsediler. Yani, iktisadi terimle sanatta inovasyona gittiler. Tabii bunlardan sadece çok azı – deha sahibi sanatçılar- başarılı oldu. Bunlar toplumların düşünce ve beğeni kalıplarının dışında yaptıkları eserlerle yeni sanat akımlarının kurucusu oldular. Picasso, Dali, Mahler, Virginia Woolf vb. Bizde de, şiirde Garip Akımı veya İkinci Yeni bunun örneğidir. Ancak bu sanatçıların eserleri yüksek eğitimli bir grup dışında halka çok nüfuz etmedi. Öte yandan diğer bir kısım sanatçılar kitlelerin talebine uygun popüler eseler vermeye başladı. Bu da on yıllar içinde sanatın gitgide bayağılaşmasına ve alt düzeye inmesine yol açtı. Bugün gerek edebiyat ve müzikte, gerekse sinema gibi görsel sanatlarda bu iki akımın varlığını görmekteyiz. Bir başka önemli trend de, sanat eserlerinde –özellikle sinema ve müzikte- bayağılaşmanın artarak sürdüğünü söyleyebiliriz. Örneğin müzik ya cahil ve ezilmiş halk kitlelerin ilkel duygularını seslendirmekte – bizde Arabesk, ABD’de Rap gibi- ya da küreselleşmenin getirdiği milliyetsiz ve köksüz bir dejenerasyonun göstergesi – pop müzik- olmaktadır. Şiir bitmiştir, roman milli kahramanlardan tarihi şahsiyetlere kadar herkesi ucuz fantezilerinin esiri olarak çizen bayağı müstehcen eserlere kadar düşmüştür. Sinema ise ya aşırı müstehcenlik dolu dramlara ya da eğitimsiz lümpenleri cezbedecek küfür ve argodan beslenen komediye dayanmaktadır.
Sanatın kitleselleşmesi ve siyasallaşması, ülke yönetimlerinin de gitgide halk oyuna daha fazla dayanır hale gelmesi, partilerin siyasi propaganda ve kitle iletişim aracı olarak sanat eserlerini kullanmasının önünü açtı. Hitler ve Wagner, Stalin ve Shostakovitch, bizde sol partiler ve Nazım Hikmet, geçmişte Livaneli ve SHP, günümüzde Erdoğan ve Dombra bunun örneğidir. Aynı zamanda bazı sanatçılar bazı düşünce akımlarını eserleri ile yönlendirebilme gücüne kavuştular: Necip Fazıl’ın milliyetçi ve muhafazakârlar, Nazım Hikmet’in solcular, Tevfik Fikret’in Batıcılar, Mehmet Akif’in İslamcılar ve Atsız’ın Türkçüler üstündeki etkileri gibi…
Teknolojik gelişme sanat eserlerinde insan emeğinin değerini düşürdü. Özellikle müzik ve sinemada bu çok net temaşa edilmektedir. Beşinci sınıf pavyon şarkıcısı kalitesindeki bir solist stüdyoda bilgisayar oyunları ile sesindeki pürüzleri silebilmekte, canlı performans diyerek çıktığı sahnede playback yapabilmektedir. Filmlerde ve dizilerde gitgide daha fazla bilgisayar efekti kullanılmakta, buna bağlı olarak insanların emeği daha çok açık saçık sahnelerdeki cüretkârlığı (utanmazlık mı diyelim? - DMD) ve performansı ile ölçülmektedir.
Böyle bir ortam kıyamet ortamına benzemektedir. Dünya değişirken, yeni bir üretim teknolojisi her şeyi alt üst ederken bu gelişmeler normaldir, denebilir. Ama bence kantarın topuzu biraz değil bayağı kaçmıştır. Sanat genelde insanlık için, özelde milletler için güzeli bulma ve sergileme uğraşıdır. Yoksa çirkinlik ve bayağının teşhiri değil…
SANATIN EKONOMİ POLİTİĞİ - III
YAYINLAMA: 02 Aralık 2018 - 23:40
Kapitalist öncesi çağda, halk sanatı dikkate değer büyüklükte bir sanat eserleri piyasasına sahip değilken, bu piyasa neredeyse tümüyle yüksek zümre sanat eserleri piyasasından müteşekkildi. Eserleri talep edenler yönetici elitler ve yüksek gelir grubuna mensup alıcılar iken, sanatı arz edenler de, yine bu yönetici merkez etrafında toplanmış saray sanatçıları idi. Özellikle 19’uncu yüzyıldan itibaren sanat eserleri piyasaları daha geniş bir alıcı sayısına, dolayısıyla, daha yüksek bir talebe sahip olmaya başladı. Çünkü, sanayi kapitalizminin getirdiği yüksek üretim düzeyi, şehirlerde artan iş bölümü süreci ister istemez orta sınıfların yükselmesine götürecekti. Orta sınıfla kastımız, genel olarak beyaz yakalı çalışanlar – avukat, doktor, öğretmen, mühendis, subay, bürokrat, bankacı, muhasebeci gibi hizmet sektöründeki nitelikli iş gücü – iken aynı zamanda kendi işyerinin sahibi küçük tüccar ve esnafı da kapsamaktadır. İşte bu kesimler, hem soyutluk düzeyi daha yüksek klasik sanatları anlayabilecek eğitim düzeyine hem de bunları satın alabilecek gelire sahipti. Burada unutulmaması gereken bir nokta, sanat üretiminin kitleselleşmesi demek, müzeler, konser salonları ve matbaalar sayesinde her türlü sanat eserinin kitlelerle buluşabilmesi demekti. Bu ise sanat eserinin birim fiyatının düşmesine yol açıyordu. Mesela Da Vinci’nin bir tablosuna sahip olan biri onu diyelim 10 milyon TL’ye satabilir, ya da tabloyu 3 aylığına bir müzeye verebilir. Müzeye giriş ücreti 100 TL’den günde 200 kişi müzeyi ziyaret etse, günde 20 bin TL ve bu da üç ayda 1 milyon 800 bin TL eder. Tablonun sahibi hem tablonun mülkiyetini korur hem de 3 ayda diyelim ki 500 bin TL’lik bir kiralama geliri elde eder. Müze hiçbir masrafa girmeden 1 milyon TL üstünde para kazanır. Vatandaş da 100 TL gibi cüz’i bir ücretle bir Da Vinci’yi çıplak gözle seyretmiş olur. Yani hem sanat eseri fiyatları düşmekte hem de sanat eserinden elde edilen toplam getiri artmaktaydı. Bu durum neye yol açtı? Özetleyelim:
Eskiden sadece yüksek yönetici sınıfların ulaşabildiği sanat eserlerine artık orta sınıflar ve bir kısım proletarya da ulaşabilmekteydi. Bu toplumsal refahı arttırmıştır. Aynı zamanda sanat eserinin piyasaya düşmesi ve metalaşması anlamına gelirdi.
Sanat eseri üreticileri yani sanatçılar artık sadece yönetici sınıfların talebini değil ama geniş halk yığınlarının talebine göre de üretim yapabilir hale geldi. Bu ise, sanatı, yüksek yönetici zümrelerin tekelinden çıkardı. Yani sanatçılar artık saraya dalkavukluk yapmak zorunluluğunda değildi. Sanat eseri de halka mal olmaya başlamış, popülerleşmişti.
Sanatçılar için artık dini konulu eserler yanında din dışı konulu eserler de ciddi bir gelir kaynağı teşkil etmekteydi. Örneğin edebiyatta trajedi ve komedi klasik dönemde de var iken, bilim kurgu, polisiye ve korku türleri bu dönemde ortaya çıktı. Halk müziği melodileri revize edilerek büyük senfoni orkestraları vasıtasıyla geniş kitlelere ulaşan Romantik eserler yapıldı. Yani sanat sekülerleşmeye başladı.
Ülkelerin her birinde hem sanatın kitleselleşmesi hem de sekülerleşmesiyle birlikte o ülkeye has ayırt edici özellikleri olan sanat tarzları gelişmeye başladı. Yani sanat millileşti.
Kapitalist toplumlarda, eşitsiz servet ve adaletsiz gelir dağılımı sonucunda oluşan kaçınılmaz iç çelişkilerin sanata yansıması olarak sanat eserleri –özellikle- muhalif ideolojileri yansıtır hale geldi. Yani sanat siyasileşti.
Buraya kadar anlattıklarımız 19’uncu Yüzyıl sanayi toplumlarında sanatın metalaşması, popülerleşmesi, millileşmesi, sekülerleşmesi ve siyasileşmesi sürecidir. Pekiyi 20’inci yüzyıldan bu güne ne oldu? Kısaca özetleyelim:
Sanatçılar açısından sanatın kitleselleşmesi, yüksek gelir ve bununla birlikte bireyselleşmeyi de beraberinde getirdi. Sanatçılardan bir kısmı genel toplumun anlayışının tersine sanat tarzlarını benimsediler. Yani, iktisadi terimle sanatta inovasyona gittiler. Tabii bunlardan sadece çok azı – deha sahibi sanatçılar- başarılı oldu. Bunlar toplumların düşünce ve beğeni kalıplarının dışında yaptıkları eserlerle yeni sanat akımlarının kurucusu oldular. Picasso, Dali, Mahler, Virginia Woolf vb. Bizde de, şiirde Garip Akımı veya İkinci Yeni bunun örneğidir. Ancak bu sanatçıların eserleri yüksek eğitimli bir grup dışında halka çok nüfuz etmedi. Öte yandan diğer bir kısım sanatçılar kitlelerin talebine uygun popüler eseler vermeye başladı. Bu da on yıllar içinde sanatın gitgide bayağılaşmasına ve alt düzeye inmesine yol açtı. Bugün gerek edebiyat ve müzikte, gerekse sinema gibi görsel sanatlarda bu iki akımın varlığını görmekteyiz. Bir başka önemli trend de, sanat eserlerinde –özellikle sinema ve müzikte- bayağılaşmanın artarak sürdüğünü söyleyebiliriz. Örneğin müzik ya cahil ve ezilmiş halk kitlelerin ilkel duygularını seslendirmekte – bizde Arabesk, ABD’de Rap gibi- ya da küreselleşmenin getirdiği milliyetsiz ve köksüz bir dejenerasyonun göstergesi – pop müzik- olmaktadır. Şiir bitmiştir, roman milli kahramanlardan tarihi şahsiyetlere kadar herkesi ucuz fantezilerinin esiri olarak çizen bayağı müstehcen eserlere kadar düşmüştür. Sinema ise ya aşırı müstehcenlik dolu dramlara ya da eğitimsiz lümpenleri cezbedecek küfür ve argodan beslenen komediye dayanmaktadır.
Sanatın kitleselleşmesi ve siyasallaşması, ülke yönetimlerinin de gitgide halk oyuna daha fazla dayanır hale gelmesi, partilerin siyasi propaganda ve kitle iletişim aracı olarak sanat eserlerini kullanmasının önünü açtı. Hitler ve Wagner, Stalin ve Shostakovitch, bizde sol partiler ve Nazım Hikmet, geçmişte Livaneli ve SHP, günümüzde Erdoğan ve Dombra bunun örneğidir. Aynı zamanda bazı sanatçılar bazı düşünce akımlarını eserleri ile yönlendirebilme gücüne kavuştular: Necip Fazıl’ın milliyetçi ve muhafazakârlar, Nazım Hikmet’in solcular, Tevfik Fikret’in Batıcılar, Mehmet Akif’in İslamcılar ve Atsız’ın Türkçüler üstündeki etkileri gibi…
Teknolojik gelişme sanat eserlerinde insan emeğinin değerini düşürdü. Özellikle müzik ve sinemada bu çok net temaşa edilmektedir. Beşinci sınıf pavyon şarkıcısı kalitesindeki bir solist stüdyoda bilgisayar oyunları ile sesindeki pürüzleri silebilmekte, canlı performans diyerek çıktığı sahnede playback yapabilmektedir. Filmlerde ve dizilerde gitgide daha fazla bilgisayar efekti kullanılmakta, buna bağlı olarak insanların emeği daha çok açık saçık sahnelerdeki cüretkârlığı (utanmazlık mı diyelim? - DMD) ve performansı ile ölçülmektedir.
Böyle bir ortam kıyamet ortamına benzemektedir. Dünya değişirken, yeni bir üretim teknolojisi her şeyi alt üst ederken bu gelişmeler normaldir, denebilir. Ama bence kantarın topuzu biraz değil bayağı kaçmıştır. Sanat genelde insanlık için, özelde milletler için güzeli bulma ve sergileme uğraşıdır. Yoksa çirkinlik ve bayağının teşhiri değil…
TARİH GEÇMİŞTE YAŞANAN ÖYKÜLERİN BUGÜNE UYARLANARAK ANLATILMASI MIDIR?
YAYINLAMA: 06 Aralık 2018 - 23:25
Tabii ki bunun ekonomik sebepleri de var. Biraz da sizi eğlendireyim dedim. Çok ciddiye aldığınız ve güncel tartışmalara katılan bazı zevatın aslında bayağı komedi karakterleri olduğunu anlayın istiyorum.
Tanzimatçı Yazar ve Gavur Mahmut’un Püsküllü Fesi
Son zamanlarda yeniden bir Sultan II. Abdülhamid ve Atatürk tartışması alevlendi. Daha çok da sosyal medyada… Piyasada Tanzimat kıyafetiyle dolaşan bir zatın merkezinde olduğu tartışmalar her zaman ki sığlık ve komiklik içinde devam ediyor. Görenler de, fes – redingot – köstekli saatin Osmanlı alamet-i farikası olduğunu zanneder. Halbuki bu zatın bundan 200 sene önceki selefleri fes-redingot-köstekli saat giyenleri gavur, dönemin padişahı II. Mahmut’u da “gavur padişah” ilan etmişti. O zata soralım: “Efendi, sen niye sarık takmıyorsun da, Gavur Mahmut’un püsküllü fesini takıyorsun?”.
Emekli Konsolosun Türkçe Ezan Sevdası
Başka bir komedyen de “Ezanı Türkçe okutalım!”, dedi. Bu arkadaş Ana Muhalefetin Genel Başkan Yardımcısı, üstelik. Hariciye’den terhis olmuş ve ikbali mebuslukta bulmuştu arkadaş. Herhalde, bugün ki mevzuatta Türkçe Ezan’ın yasak olmadığını, isteyen müezzinin Türkçe Ezan okuyabileceğini bilmiyor hazret. Kendi partisinin devr-i iktidarında Türkçe dışında ezan okunması yasaktı, Menderes’ten sonra “Türkçe dışındaki dillerde ezan okunması da” serbest bırakıldı. Yani bir müezzinimiz isterse İngilizce, başka biri de Japonca ezan okuyabilir. Yasal olarak bir mahzur yok, da… Eğer ezanı orijinali dışında okursa bir müezzin, cami cemaatinden kim gider namaza, nasıl bakar mahallelinin yüzüne? Ben bu emekli konsolosa “Hodri Meydan!” diyorum. Eğer yapabiliyorsa, herhangi bir Camide Türkçe Ezan okutsun. Kanuna aykırı değil, ”yassah” da değil. Eğer o müezzine okutabiliyorsa, ben de gelip Türkçe namaz kılacağım, söz veriyorum! (NOT: Türkçe namaz kılmak, zaruret halinde, İmam-ı Azam’a göre caizdir, DMD.) Neyse, boş verin siz bu konsolosu… Zaten Kemal Bey de hemen ihraç ediverdi zat – ı âlilerini…
Vikingler’e Öykünen Deliler, Baba Sultan ve Bugünkü İzleyiciye Uyarlanmış Tarih
Mutlaka gitmek istediğim bir film, Deliler, vizyona girdi. Fragmandan öğrendiğim ve gidenlerden dinlediğim kadarıyla film Fatih devrinde, Eflak Voyvodası (Romanya Prensi) Vlad Drakul’a karşı (nam-ı diğer Kazıklı Voyvoda) savaşa giden Osmanlı serdengeçtilerinin bir hikayesini anlatıyor. Liderleri Baba Sultan lakaplı (Yetkin Dikinciler oynuyor) bir şeyh. Boylu poslu, sarışın, saçı sakalı yerinde… Deliler olarak bilinen cesareti ve kahramanlıkları sebebiyle seçilen ve bu ad verilen yiğitler de, keza öyle. Hepsinin, Maşallah, saçı sakalı yerinde… “Hocam, bunlarda mı yanlış?” diye soruyorsunuz, biliyorum. Hikayeye itirazım yok da, çizilen karakterler meşhur dizi Vikingler’deki korsanlara benzetilmiş. Aynı şey Diriliş Ertuğrul için de geçerli… Ertuğrul Gazi’yi “Game of Thrones” karakterlerine benzetmişler. Nedir işin aslı? Gelin tartışalım...
Yesevilik, Hayderilik, Rum Abdalları ve Otman Baba
Biz Türklerin İslam’ı tasavvuf kanalıyla öğrendiğini daha önce de yazmıştım. Özellikle bir Melameti Şeyhi olan ve Nakşi silsilesinde de yer alan Yusuf-ı Hemedani Hazretlerinin halifesi olan Hazret-i Türkistan lakaplı Hace Ahmed-i Yesevi’nin Türklerin Müslüman oluşunda rolü büyüktür. Bugün içte ve dışta tarihçilerin ortak görüşüne göre Hace Ahmed-i Yesevi kitabi İslam’a pek de uygun olmayan tarikat ayinleri düzenlemekte, Türkçe nefesler ve saz eşliğinde raks ederek zikir çekmekteydi. Ayinler kadın-erkek karışık yapılıyordu. Ahmed-i Yesevi’nin halifelerinden biri olan Kutbüddin Hayder, özellikle Oğuz Türkleri arasında çok itibar gören ve etkili olan bir şeyhti. Kutbüddin Hayder, tarihçilerin ortak görüşüyle Kalenderi tarikatının bir kolu olan Hayderiliğin kurucusudur. Hayderi dervişleri abdal olarak bilinirler, dünya malından, evlilik ve cinsellikten kaçınırlardı. Yine tarihi kaynaklara göre, kitabi İslam’ın emir ve yasaklarına karşı “daha geniş” bir tavır içindeydiler. En önemli özellikleri saç, kaş ve sakalın kazıtılması, boyunlarına ve bileklerine demir halkalar geçirilmesi ve mücerretliği (evlilik ve cinsellikten uzak durmayı) temsilen küpe takmalarıydı. Bu abdallar yarı çıplak dolaşırlar, üzerlerindeki kıyafetler de çeşitli hayvan postlarından oluşurdu. Hayderileri diğer Kalenderilerden ayıran bir özellikleri de kalın ve gür bıyıkları idi… Bugün akademik tarihçilerin ittifakı ile “Rum (Anadolu) Abdalları” olarak bilinen Hacı Bektaş-ı Veli, Abdal Musa Sultan, Ahi Evran, Şeyh Edebalı, Tapduk Emre, Kızıl Deli Sultan ve benzeri abdal ve babaların hemen hemen tamamı Hayderi geleneğinin devamıdır. Ya Baba Sultan?
Fatih döneminde Rumeli’nde yaşayan, gazalara dervişleriyle katılan, Baba Sultan diye anılan, Fatih ile sürekli görüşen tek bir tarihi şahsiyet vardır: Otman Baba… Küçük Abdal adlı dervişinin yazdığı “Velayetnamesine” göre Otman Baba bıyığını da tıraş edermiş. Kısa boyluymuş, Oğuz lisanı ile konuşurmuş. Onunla birlikte dervişleri de bu esvaba bürünürmüş. Yani Otman Baba, serhat boylarındaki savaşçı dervişleri yöneten ve Fatih’le sürekli istişare eden bir Kalenderi Baba’sı idi. O da, dervişleri de, yarı çıplak dolaşır, saçlarını, sakallarını, kaş ve bıyıklarını tıraş ederlerdi.
Deliler diye bilinen ve akıncıların seçme birliklerinden olan savaşçılar da, tarihi bilgilere göre bu “kıllardan arınma işlemini” uygularlarmış. Büyük ihtimalle, onların da temelinde Kalenderilik vardır. Zaten Otman Baba’nın akıncı beyleri ile de çok yakın ilişkileri olduğu dönem kaynaklarında rivayet edilmektedir. Yani…
Otman Baba tip olarak Çukur dizisindeki “Çeto karakterini” andırmaktadır. Hacı Bektaş, Abdal Musa, Tapduk Emre, Yunus Emre ve hatta Şeyh Edebalı da, Hayderi olmalarından gelen sebeplerle ve velayetnamelerde rivayet edildiğine öyle abani sarıklı, ak saçlı aksakallı pir-i faniler değil, ama yarı çıplak dolaşan saçını, sakalını ve kaşını tıraş eden, küpe takan insanlardı.
Biz kafamızda bir ideal “evliya kültü” oluşturduk ve bu zamanla toplum içinde bir gelenek ve efsane olarak gerçekliğin yerine geçti. Ne cem evlerinde erkân yürüten dedelerimiz, ne camilerde namaz kıldıran imamlarımız ne de sıradan Müslümanlar olan bizler din ulularımızın örneğin sayın Cemil İpekçi misali saçı ve sakalı tıraş edip küpe takacağını kabul edebiliriz. Ama bütün yazılı kaynaklarda aktarılan budur. Bu yüzden, popüler tarih anlatıları, bunlardan esinlenen film ve diziler, başlıkta belirtildiği gibi aslında “geçmişte yaşanan olayların bugünkü anlayışımıza uyarlanarak” yeniden yazılmasıdır. Ama iyi ki, akademik tarihçiler var. Onlar sayesinde geçmiş olayların arkasındaki gerçeğe yaklaşabiliyoruz. Ama ahali için bu önemli değildir. Onlar, yerli “Vikingleri” izlemek istiyorlar. Bu da en tabii haklarıdır.
Hayırlı Cumalar...
NEREYE GİDİYORUZ?
YAYINLAMA: 13 Aralık 2018 - 23:25
Hatırlayacaksınız, evvelsi hafta enflasyonda %2 civarında bir düşüş açıklanmıştı. Yine geçen hafta içerisinde hem büyüme hem de ödemeler bilançosu verileri ilan edildi. İlk önce her birini ayrı ayrı inceleyelim sonra da genel bir değerlendirme yapalım.
AYLIK ENFLASYON NEGATİF, YILLIK ENFLASYON İSE DÜŞÜŞTE
Kasım Ayı TÜFE enflasyonu beklentilerin altında gerçekleşti. Yazılı ve görsel medyada ilan edilen verilere göre kasımda aylık TÜFE enflasyonu yüzde 1,44 düştü, yıllık TÜFE enflasyonu da yüzde 21, 62’ye geriledi. Böylece tüketici fiyat endeksi haziran 2017’den bu yana ilk kez aylık bazda düşmüş oldu.
Ekim ayında yıllık enflasyon yüzde 25,24 seviyesine yükselerek son 15 yılın rekorunu kırmıştı. Reuters’in anketine göre kasım ayında aylık düşüşün yüzde 0,75, yıllık enflasyonun ise yüzde 22,6 olması bekleniyordu.
Türkiye İstatistik Kurumu verilerine göre, kasım itibarıyla 12 aylık ortalamalar dikkate alındığında, tüketici fiyatları (TÜFE) yüzde 15,63, yurtiçi üretici fiyatları yüzde 25,52 arttı. Yurtiçi Üretici Fiyatları Endeksi’nde (Yİ-ÜFE) ise kasımda yüzde 2,53 düşüş yaşandı. Üretici fiyatları enflasyonu (ÜFE) yıllık bazda ekimdeki yüzde 45,01’den yüzde 38,54’e geriledi.
Şimdi buradaki veriler ne anlama geliyor? Enflasyonla mücadele çok mu başarılı? İki tip yazar var medyada: “Enflasyon oranı düştü, hükümetimiz dış kumpası alt etti. Üst Akıl ve fırsatçıların fitnelerini boşa çıkardı!” diyenler birinci tip. İkinci tipse, “Enflasyon düşmüş olamaz, biz bu verilere inanmıyoruz, hükümet yanlış veriler ilan ediyor, biz enflasyonu mahalle bakkalından, sokaktaki seyyar satıcıdan öğreniyoruz, gerçek enflasyon en az yüzde 40!”, diyenler. Maalesef yazılı ve görsel medyada bilgi kirliliği yaratan bu iki tipin kayıkçı kavgasını seyrediyoruz. Her ikisi de abartılı ve akla ziyan fikirleri savunmaktadır. Gerçek nedir? Açıklayalım:
Aylık enflasyondaki düşüş önemlidir. Bu düşüşün sebebi hükümetin vergi indirimi ile fiyatlarda indirim kampanyasıdır. Aynı zamanda dış dünyada petrol fiyatlarındaki düşüş, Türkiye’de de döviz kurlarında normal değerlerine iniş süreci, maliyetler ve üretici fiyatlarında düşüşü sağlamıştır. Yani aylık bazda hem üretici hem de tüketici enflasyonları negatiftir. Yıllık bazda ise yüzde 2’lik düşüşe rağmen yüzde 20’nin üstünde bir enflasyon vardır. Bu hala çok ciddi bir problemdir. Ancak ne gam… Bazıları enflasyon iki puan düştü diye düğün dernek yapıyorlar. Dünya’nın neresinde yüzde 20’lik enflasyona sevinildiği görülmüştür?
Öte yandan üretici ve tüketici enflasyonları arasında büyük fark vardır. Neredeyse tüketici enflasyonu üretici enflasyonunun yarısıdır. Bu bize ne söylüyor: Ekim ve kasım aylarında toplam talepte ciddi daralma olduğunu… (Bu verileri ise Mart’ta net olarak görebileceğiz.) Vergi indirimleri devam etmezse – ki etmeyecek- ve hükümet seçimler dolayısıyla maliye politikasını gevşetirse enflasyonun tekrar artma ihtimali vardır.
BÜYÜME YAVAŞLADI
Yine yazılı medyada ilan edildiği üzere Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK), 2018 yılı üçüncü çeyreğine ilişkin Gayrisafi Yurt İçi Hasıla (GSYİH) verilerini açıkladı. Bunlara göre, yılın ilk çeyreğinde yüzde 7,3 ve ikinci çeyreğinde ise yüzde 5,2 büyüyen Türkiye ekonomisi, üçüncü çeyrekte yüzde 1,6 büyüdü. Daha detaya inersek, GSYİH'yı oluşturan faaliyetler incelendiğinde; 2018 yılının üçüncü çeyreğinde bir önceki yılın aynı çeyreğine göre zincirlenmiş hacim endeksi olarak; tarım sektörü toplam katma değeri yüzde 1, sanayi sektörü yüzde 0,3 artarken inşaat sektörü yüzde 5,3 azaldı. Ticaret, ulaştırma, konaklama ve yiyecek hizmeti faaliyetlerinin toplamından oluşan hizmetler sektörünün katma değeri ise yüzde 4,5 arttı.
Bunlar ne demek oluyor? Dövizde spekülatif atağın olduğu temmuz, ağustos ve eylül aylarını kapsayan üçüncü çeyrekte, tarım ve sanayi durmuş inşaat sektörü ise çökmüştür. Büyümeyi pozitif değerde –şimdilik- tutan hizmetler sektörüdür. Toplamda ben, Türk ekonomisinin yüzde +/- 1 büyüme aralığında bir büyüme oranını gerçekleştireceğini bekliyordum. Yüzde 1,6’lık büyüme benim beklentimden daha yüksek bir büyüme oranıdır. Ancak, “Kardeşim pozitif büyüyoruz, Allah’tan daha ne istiyorsun?”, diyenleriniz vardır. Ben de iki noktayı vurgulayarak cevap veririm: Birincisi, bu veriler krizin etkilerinin görülmeye başladığı ve içinde bulunduğumuz çeyreğin (Ekim-Kasım-Aralık) verileri değildir. Dördüncü çeyrekte negatif büyüme olacağı görülüyor. Ancak bunu mart ayında öğrenebileceğiz. İkincisi ise, talepte lokomotif sektör inşaat çökerken, temel üretim sektörleri sanayi ve tarım durmuştur. Büyüme hizmetler sektörü kaynaklıdır. Eğer reel üretim duruyorsa, takip eden dönemde hizmetler sektöründe de durgunluk veya gerileme kaçınılmazdır. Hülasa, veriler öyle zil takıp oynanacak bir durumu göstermiyor. Ancak ileriye yönelik uyarı sinyali veriyor.
CARİ HESAP: AÇIK AZALIYOR
Türkiye’nin cari işlemler hesabı, ekimde 2,77 milyar dolar fazla verdi. Beklenti 2,5 milyar dolardı. Cari hesap ağustos ve eylül ayında da fazla vermişti. Böylelikle cari hesap 3 ay üst üste fazla vermiş oldu.
Cari hesap ekimde 2 milyar 770 milyon dolar fazla verirken, 12 aylık cari açık ise 39 milyar 403 milyon dolar oldu. Cari işlemler fazlası, eylülde 1 milyar 830 milyon dolar, 12 aylık cari açık ise 46 milyar 58 milyon dolar düzeyinde gerçekleşmişti.
İktisatta her olgu ve sürecin hem olumlu hem de olumsuz etkileri olur. Burada da aynı şey geçerlidir. Seçim sonrasında başlayan ve ağustosta zirveye çıkan kur artışının olumlu etkisi cari açığın kapanmasıdır. Nasıl mı? Anlatayım…
Cari açığı belirleyen iki ana etken vardır: Milli gelir ve reel döviz kuru. Kur yükselirse ihracat artar ve ithalat düşer. İkinci etken olan milli gelir artışı ise ithalatı arttırır. Büyümedeki yavaşlama uyarlanmış ithalatta -iç talep artışı kaynaklı ithalatta- artış hızının düşmesine yol açtı. Kur etkisiyle birleşince de, üç ay üst üste cari fazla verdik. Bu olumlu bir gelişmedir. Türkiye’nin borç yükü hafiflemektedir. Ancak, döviz kurunun sağladığı göreli avantaj kurda ki düşüşle birlikte azalmaktadır. 2019 yılı içinde tekrar cari açık vermeye başlayabiliriz.
SONUÇ
Sene sonu için 31 Aralık 2018 tarihi itibariyle dolar kuru tahminim 5,39-5,41 aralığındadır. 2018 dördüncü çeyrek (Mart’ta açıklanacak) ve 2019 birinci çeyrekte (Haziran’da açıklanacak) negatif büyüme bekliyorum. Ancak, şunu da ilave etmem gerekir ki, eğer Hükümet kendi Yeni Ekonomi Programı ve açıkladığı tasarruf tedbirlerine sıkı sıkıya riayet ederse 2019 üçüncü çeyrekte toparlanma başlar ki, bu da eylülde açıklanacaktır. Kıssadan hisse: Kış geliyor demiştim, geldi. Daha yolun başındayız. Rehavete kapılmayalım. Üç beş belediye kazanmak uğruna yeni bir krize giden yolun parkelerini döşemeyelim.
"LES SANS CULOTTES" VE "LES GİLETS JAUNES"
YAYINLAMA: 16 Aralık 2018 - 23:45
Fransa’da başlayıp Avrupa’ya en son da İsrail’e yayılan protesto eylemlerinden bahsediyorum. Bu işin aslında ne var? Sahnenin perde arkasında neler oluyor? Komplo teorileri ne derece doğru? Olayların ekonomik açıklaması var mı? İlk önce “donsuzlardan” başlayalım:
Les sans culottes: Fransız ihtilaline katılan çoğunluğu serfler ve işçilerden oluşan toplumsal gruplara verilen addır. Türkçede karşılığı “donsuzlar” olarak çevrilebilir. Zaman içinde ihtilale katılan bütün halk kesimleri bu adla anılır olmuştu. “Donsuzlar” ifadesi iki farklı yoruma tabi tutulmuştur: Bazılarına göre bu insanların genellikle düzgün pantolon alacak durumda bile olmamaları sebebiyle bu isim kullanılmışsa da, başka bir görüşe göre de ihtilalcilerin “culotte” adı verilen zamanın soylu modası tayt benzeri pantolonları giymeyi devrimci güdülerle reddetmeleri nedeniyle bu adla anılmışlardır.
Les gilets jaunes: Türkçeye güncel medya sütunlarında Sarı Yelekler olarak çevrilmektedir. Fransa’nın sempatik (!) Cumhurbaşkanı Mösyö Macron’un kabuslarına giren, demokrasi – insan hakları – özgürlük gibi kavramları Fransız muhayyilesinden silen protesto eylemlerini en önemli öznesi “sarı yelek” giyen eylemcilerdir.
Neden Sarı Yelek?
Sarı yelek temelde iki kesimi temsil ediyor: Asgari ücretle çalışan işçi sınıfı ve bisiklete binenler. Eylemlerin çıkış noktası olan ve 2019 yılı bütçesine eklenen benzin ve mazota konan ek vergiler sebebiyle eylemciler araba kullanan vatandaşların bisiklet kullanmaya mahkum edildiğini göstermek için bisiklet sürücülerinin giydiği sarı yeleklerden giymeye başlamışlardır. Zamanla “sarı yelek” ifadesi bu halk hareketinin simgesi olmuştur.
1789’la 2018 Arasında Benzerlikler ve Farklar
Bugünkü eylemlerle Fransız İhtilali sırasındaki olaylar arasında benzerlikler ve farklar bulunmaktadır. Önce benzerlikler: İhtilal öncesinde kral yönetimi şehirli orta sınıfları ve fakirleri yönetim dışı tutup ağır vergilerle ezmekte ve aristokratlar ile kiliseyi korumaktaydı. Bugünkü Fransa hükümeti de, tıpkı ihtilal öncesi kral yönetiminin yaptığı gibi, gariban vatandaşın sırtına vergi yükünü bindirirken büyük şirketlere vergi indirimi yapmayı da hedeflemektedir. Ayrıca serveti 1 milyon 300 bin Avro üzerinde olan vatandaşlardan alınan servet vergisini de indirmeyi planlamaktadır. Yani aslında “donsuzların” ortaya çıktığı şartlar ile “sarı yeleklerin” ortaya çıktığı şartlar benzerlik içermektedir. Her ikisinde alım gücü düşüklüğü, daha önce sahip olunan tüketim alışkanlıklarını artık devam ettirememe gibi iktisadi sıkıntıların bir araya getirdiği heterojen bir kitle bulunmaktadır. Yönetimin tarzı da benzemektedir. Despot ve servet sahiplerinin koruyucusu Kral 16’ıncı Louis ile Fransa’nın genç ve dinamik (!) Cumhurbaşkanı Macron benzeri konumdadırlar. Her iki dönemde de devlet bütçe açığını halka yüklediği vergilerle karşılarken, zenginleri ve büyük tekelci firmaları himayesine almaktadır. Yani fakirden alıp zengine vermektedir.
Farklar:
Fransız İhtilali’nin bir liderliği vardı: Danton, Robespierre ve benzeri gibi. Sarı Yeleklerin bir lider kadrosu yoktur. Fransız İhtilali Amerika’da İngiltere’ye karşı alınan ağır yenilgi sonrasında gerçekleşmiştir. Fransa’da bugün benzeri bir durum yoktur. Fransız İhtilali öncesinde halkın yönetime katılımı yoktur. Bugün ise, Fransa temsili demokrasinin ileri örneklerinden biri kabul edilmektedir. Fransız İhtilali öncesinde Fransa’da yoksulluk geniş halk yığınlarında görülen ortak özelliklerden biri iken, bugünkü Fransa’da fakirlik yoktur, ama eskisine nazaran göreli olarak satın alma güçleri düşmüş yığınlar vardır.
Olayların Yayılması
Fransa’da olaylar başladıktan sonra benzeri bir biçimde Belçika’da ve Hollanda’da da sarı yelekliler meydanlara çıktı. En son İsrail’de de sarı yelekliler eylemi başlamıştı. Bununla ilintili olarak, Tunus’ta da, kendini “kırmızı yelekliler” olan tanıtan bir grup eylemci çıkmıştır. Bu grupların hepsinin ortak özelliği mevcut sistemden (veya sistemsizlikten) şikayetçi, işsizlikten ve sosyal güvencesizlikten mustarip, mültecilere tepkili kitleler olmalarıdır. Yine, bu olayların zorunlu olarak başka bir ortak tarafı da, mevcut siyasi sistemlerin tepkili kitleleri temsil edecek siyasi aktörler üretememesidir. Yani, varlığının temelini farklı çıkar gruplarının temsili olarak tanımlayan bir sistem çalışamamakta, bu öfkeli kitleleri temsil edecek parti ve liderleri üretememektedir. Kısaca sistem iflas etmiştir.
Komplo Teorileri
Tabii ki, bu tür olayların arkasında hemen “gizli güçler”, “karanlık konseyler” ve benzeri hayal mahsulü kişi ve kurumların faaliyetlerini ararlar. Ya da, daha inanılır bir şekilde, ABD ve Rusya gibi küresel güçler bu olaylardan sorumlu tutulur. Özellikle bizim ülkemizde bu yaklaşım çok yaygındır. Birçok milliyetçi ve muhafazakâr muharrir ve yine Aydınlık camiası içindeki bir kısım aydın komplo teorilerine çok meraklıdır. Dünyada olup biten her şeyin arkasında İngiltere – ABD – İsrail istihbaratlarının parmağı olduğunu savunurlar. Bu meselede de öyle oldu. Birçok kişi, sarı yeleklilerin arkasında CIA’in bulunduğundan bahsediyor. Gerekçe olarak da Avrupa Ordusu projesi ve İran’la iş birliği çalışmaları gösteriliyor. İtiraf edeyim olaylar ilk başladığında benim de aklıma bu gelmedi değil. Ne de olsa ben de bu toprağın çocuğuyum. Öte yandan, memleketimizde başta Sayın Erdoğan ve Sayın Bahçeli olmak üzere siyasiler ikinci bir Gezi Vakası’ndan dem vurarak sert demeçler verdiler. Bunun sebebi medyada kopartılan gürültü ve bilgi kirliliğidir. Güya Türkiye’de sarı yeleklilerin arkasında olan bazı “karanlık güçler” iç ayaklanma çıkarmak istemekteymiş, ikinci bir Gezi ve hata ikinci bir 15 Temmuz kapıdaymış. Sosyal medyaya baktığınızda her önüne gelenin ayaklanmadan girip iç savaştan çıktığını görüyorsunuz. Bunun üzerine bazı muhalefet taraftarı medya mensupları da “Niye halk bizde de böyle tepki vermiyor!” deyince, siyasiler de böyle sert demeçler verebiliyor. Bunların hepsi komplo teorisidir. Gezi Vakası çok farklı bir sürece tekabül etmektedir. İktisadi ve sosyolojik açıdan hiçbir benzerlik yoktur. Şu anda Türkiye’de bu sarı yeleklerin eylem yapmaları muhaldir. Türk toplumunun önceliği – hala daha- güvenlik merkezlidir, iktisadi değil. ABD’ye gelince, ABD kendisi NATO’yu dağıtmaya çalışıyor. Bin bir emek ve çabayla kendisinin kurduğu küresel sistemi adım adım dağıtıyor. AB ordu kursa, tam da ABD’nin şimdiki yönetiminin istediğini yapar. Bence ABD bu işin arkasında değildir. Ancak, bu olayları kullanarak Fransa hükümetini zayıflatmak ve kendi yörüngesine çekmek istemektedir, o ayrı mesele.
Pekiyi Neden?
Tek kelimeyle cevap verirsem: Küreselleşme, derim. Milli devletlerin politika güçlerinin zayıflaması, neo-liberal politikalar ve sosyal devletin ortadan kalkması dünyanın genelinde huzursuz kitlelerin ortak problemidir. Tabii ki her ülkenin kendine özgü sebepler de bulunmaktadır. Bunları ve dünyanın nereye gittiğini Cuma’ya bırakalım
SARI YELEKLER, HASTALIK VE DÜNYANIN AHVALİ
YAYINLAMA: 20 Aralık 2018 - 23:25
İşin arka planında ise bütün bir Neo- Liberal sistemin çatırdayarak çökmesi bulunmaktadır. Burada bazı sorular ortaya çıkmaktadır: Sistemi çökme aşamasına getiren süreçler nelerdir? Hangi temel dengesizlikler bugünkü problemlere yol açmaktadır? Mevcut durumda tepkili kitlelerin sesi olabilecek siyasi kurumlar nasıl olmalı?
Ya biz? Türkiye olarak biz ne durumdayız? Değişimin şart olduğu bir çağda değişiklik yaptık mı; yoksa değişiklik yaptığımızı mı sandık? Türkiye’de de tepkili ve sıkıntı içindeki kitleleri siyaseten kim temsil etmeli?
Bütün bu soruları cevaplamaya çalışacaktım ki, feci bir boğaz iltihabı ile yataklara düştüm. Mecbur olarak ve burnumu çeke çeke gittiğim ders ve jürilerde de ne konuştuğumu bildim ne de anlatılanı tam anlayabildim. Haliyle yazıyı her zamanki hacminde yazacak zamanım da kalmadı. Onun için beni bugünlük affetmenizi istirham ederim. Ancak… Birkaç ipucu vereyim:
- Küreselleşme onu oluşturan sebepler ve yol açtığı olumlu ve olumsuz olgu ve süreçlerle içine girdiğimiz kaotik sürecin başlıca sebebidir. Bu durum kaçınılmazdı ve değişen şartlara daha hızlı intibak eden ülkeler bu işten kârlı çıkarken diğerleri ağır hasar aldı.
- Dinler, otantik anlamlarıyla değil ama yeni çağın şartlarında mutasyon geçiren sahte anlamlarıyla yeniden etkin hale geldiler.
- Milli devletleri zayıflatan süreçler iki birbirine zıt sürece yol açtı: Hiçbir kaydı kabul etmeyen ve neredeyse nihilist anarşizme varan bir bireycilik ve küçük kabile ve aşiret asabiyesine kadar inen mikro etnik milliyetçilikler yükseldi.
- Ülkeler arası eşitsizlik artarken, her ülke içinde de ayrı ayrı eşitsizlik arttı.
- Aile, temel kültürel norm ve değerler, sosyal devlet, tabi hukuk, özgürlükler aşındı.
- Bütün ülkelerde bu gelişmeler mutlu bir azınlık yaratırken, daha geniş bir çoğunluk ise hem maddi hem manevi kayıplara uğradı.
- Zaman içinde hızlanan bir eğilimle kitleler popülist milliyetçilerin, kuvvetli liderlerin etrafında toplandı ve toplanmaktadır.
- Bu süreçte tepkili kitlelerin etrafında birleşeceği ideolojisi ve örgütü ile sağlam muhalefet partileri de ortaya çıkmadı.
Sonuç mu? Dünya 2020-2025 yılları arasında olacak büyük bir iktisadi buhranın arefesindedir. Bunun yanında, değişen şartlara bağlı değişen güç paylaşımında yer almak isteyenler için bir dünya savaşı da muhtemeldir. Yani, “ya kriz ya savaş” ya da “hem kriz hem savaş”… Pazartesi bunlara değineceğim…
"QUO VADİS, ORBİS?" "AD BELLUM, PROFESSOR…"
YAYINLAMA: 23 Aralık 2018 - 23:45
Henryk Sienkiewicz’in ünlü romanı “Quo Vadis’te” Hz. İsa ile Havarisi Petrus arasında şöyle bir anekdot geçer: Petrus Neron’un Hristiyanlara yaptığı zulümler yüzünden Roma’dan çıkmaktadır. Tam o anda karşıdan Hz. İsa’nın geldiğini görür. Kendisinden başka hiç kimse Hz. İsa’yı görmemiştir. Hz. İsa Roma’ya doğru gitmektedir.
Petrus sorar: “Quo vadis, Domine?” (Nereye gidiyorsun, Efendimiz?)
Hz. İsa cevaplar: “Ad Romam, Petrus!” (Roma’ya, Petrus!) “Senin zulme terk ettiğin koyunlarımın yanına gidip tekrar çarmıha gerilmek için!”
Petrus bu cevaptan sonra hatasını anlar, gerisin geriye Roma’ya döner ve orada Romalılar tarafından öldürülür.
Dönelim başlığa… Dünya’ya sordum: “Quo vadis, Orbis?” (Nereye gidiyorsun Dünya?) Dünya da cevapladı: “Ad Bellum, Professor…” “Savaşa, Profesör…”
Tabiî ki, ben Petrus gibi bir hayal görmedim. Dünya’da canlanıp benimle bu şekilde konuşmadı. Ama… Bir iktisatçının dünyayla konuşmak için kullandığı dil farklıdır: Verilerin dili…
Son dönemde dünya ekonomisine baktığımızda birbiriyle çelişen olgu ve süreçler görmekteyiz. Adeta Dünya bizimle bir bilmece gibi konuşmaktadır. İsterseniz bunları sizinle paylaşayım…
Cuma günkü yazımda ipucu mahiyetinde bazı bilgiler vermiştim. Bu ipuçları, elan içinde yaşadığımız, Sarı Yeleklerin de dahil olduğu, küresel kaotik atmosferin temel belirleyicisinin küreselleşme olduğu iddiamızın delilleridir. Cuma günkü yazımdaki her bir maddeyi ayrı olarak ele alıp açıklayacağım:
“Küreselleşme onu oluşturan sebepler ve yol açtığı olumlu ve olumsuz olgu ve süreçlerle içine girdiğimiz kaotik sürecin başlıca sebebidir. Bu durum kaçınılmazdı ve değişen şartlara daha hızlı intibak eden ülkeler bu işten kârlı çıkarken diğerleri ağır hasar aldı.”
Küreselleşme iktisadi tanım olarak ülkeler arasında her türlü sermayenin sınırsız hareketliliği ve sermaye yoğun ve/veya teknoloji yoğun malların ticaretinin tam serbestisi ile karakterize olmuştur. Bunun arkasında dijital teknolojinin gelişmesi, bu teknolojik gelişmeye bağlı olarak gelişmiş ülkelerde –özellikle yüksek teknolojili / yüksek katma değerli mallarda- üretim fazlalarının ve tasarruf fazlalarının oluşması vardır. Tam tersine gelişmekte olan ülkelerde ise tasarruf açıkları ve üretim açıkları bulunmaktadır. 1980’lerin başından ve özellikle 1990’lardan itibaren bütün dünyada esen liberal demokrasi rüzgarı, serbest ticaret çığırtkanlığı, özelleştirme furyası hep gelişmiş ülkelerdeki bu fazlaların gelişmekte olan ülkelerdeki açıklarla eşleştirilmesi gayesini gütmekteydi. Bu şartlar altında, bazı gelişmiş ülkeler ekonomilerini adım adım serbest ticarete açarken, akıllı ve tutarlı sanayi ve kalkınma politikaları ile yabancı sermayeyi kendi belirledikleri stratejik üretken sektörlere aktardılar. Bu ülkeler küreselleşmeden istifade eden ülkeler oldu. Diğerleri ise dışarıdan gelen parayı oturup çatır çatır yediler, dışarıdan gelen borç parayla yine dışarıdan gelen ithal malları satın aldılar. Üretken sektörleri ise, büyütmek şöyle dursun, küçülttüler. Bu tip ülkeler küreselleşmenin kaybedenleridir.
“Dinler, otantik anlamlarıyla değil ama yeni çağın şartlarında mutasyon geçiren sahte anlamlarıyla yeniden etkin hale geldiler.”
Küreselleşme ile iletişimin neredeyse sınırsızlaşması, sosyal medya ağlarından – doğruluğu şüpheli- kirli bilginin akışı, bireyleri tamamen dünyevi hırs ve arzulara yönlendiren, bencilliği ve çıkarcılığı pekiştiren yayınlar insanları new age dini denen yapılara sevk etti. Moon tarikatı, scientology, bizde ortaya çıkan çeşitli sahte peygamberler ve FETÖ bunların örneğidir. Öte yandan dinlerin geleneksel yapıları bozulurken taşrada yaşayan cahil ve tutucu kitleler üzerinde etkili olan aşırı fundamentalist ve selefi yapılar güçlendi. Bizdeki her türlü nev-zuhur cemaat ve tarikatler ile Batı’daki evangelist kiliseler bunun örneğidir. Her biri farklı müşteri kitlelerinin ihtiyaçlarına göre mal pazarlayan bir ticarethaneye benzetilebilecek bu yapılar, son zamanda, okumuş zümrelerde dinin reddine ve Deizm’e yol açtı.
“Milli devletleri zayıflatan süreçler iki birbirine zıt sürece yol açtı: Hiçbir kaydı kabul etmeyen ve neredeyse nihilist anarşizme varan bir bireycilik ve küçük kabile ve aşiret asabiyesine kadar inen mikro etnik milliyetçilikler yükseldi.”
Küresel sistemde bir yer bulabilen, biraz eğitimli her genç “Kapağı Batı’ya atıp, yırtayım!” diye düşünmektedir. Çoğu kendini “dünya vatandaşı” (o da ne demekse, DMD) olarak tanımlamakta, bu toprak ve bu milletle bağlarını sıfırlamaktadırlar. Öte yandan Dünya’nın her tarafında vasıfsız, eğitimsiz ve cahil yığınlar da kendilerini meslekleri ve üretimleri ile değil ama mensup oldukları kabile veya cemaatle tanımlamaktadırlar. Milli tarih şuuru ve milli kimlik, ortak değerler ve normlar her geçen gün aşınmakta, millet kavramı birleştirici olmaktan çıkmaktadır.
“Ülkeler arası eşitsizlik artarken, her ülke içinde de ayrı ayrı eşitsizlik arttı.”
Gelişmiş ülkelerin dünya ölçeğinde kendi yerlerini korumak için kurdukları küresel iktisadi düzen bu ülkelerin içlerinde gelir ve servet dağılımında eşitsizliğin artmasına yol açtı. Buna rağmen her geçen gün dünya ölçeğinde yerlerini gelişmekte olan ülkelere bırakmaktadırlar. Öte yandan gelişmekte olan ülkelerin bazıları, küreselleşmenin sunduğu fırsatları iyi değerlendirerek hem kendi içlerinde eşitsizliği azalttılar hem de küresel ölçekte daha yukarı düzeylere çıktılar. Diğer gelişmekte olan ülkeler ise, yani küreselleşmeden istifade edememiş, gelen paraları afiyetle yiyip geleceğe yatırım yapmayanlar ise hem ciddi kriz içine girmişler, hem ülkelerinde genel eşitsizlik artmış hem de gelecekte küresel ölçekte yerlerini kaybetme tehlikesi altına girmişlerdir.
“Aile, temel kültürel norm ve değerler, sosyal devlet, tabi hukuk, özgürlükler aşındı.”
Bütün dünyada da benzer etkiler olmakla birlikte son madde en hızlı şekilde Türkiye’de yaşanmaktadır. Boşanma oranları artmakta, mültecilerin de katkısıyla çocuk yaşta gelinler parası ödenip satın alınmakta, Türk-İslam uygarlığının temel değerleri çöpe atılmakta, sosyal devlet yok hükmüne getirilmekte, adalet ağır işlemekte, dini mensubiyetini lüks mütesettir kıyafetler ve Ertuğrul Sakal – Skinny Kot Pantolonla gösterip, her türlü haram fiili işlemekten yüzü kızarmayan, hileli ticaretle zenginleşip “voliyi vurmayı” amaç edinen bir insan tipi türemektedir. “Emr - i bi’l ma’ruf nehy-i ani’l münker” unutulmuştur. Allah ıslah etsin.
“Bütün ülkelerde bu gelişmeler mutlu bir azınlık yaratırken, daha geniş bir çoğunluk ise hem maddi hem manevi kayıplara uğradı. Zaman içinde hızlanan bir eğilimle kitleler popülist milliyetçilerin, kuvvetli liderlerin etrafında toplandı ve toplanmaktadır. Bu süreçte tepkili kitlelerin etrafında birleşeceği ideolojisi ve örgütü ile sağlam muhalefet partileri de ortaya çıkmadı.”
Dünyada ticaret yollarının değiştiği, ABD’nin Kasabanın Şerifi’nin son talimatıyla izolasyonist politikaya hız verdiği, yeni güç kutuplarının yeni dünya düzeni kurulurken kendi paylaşımlarını ve etki alanlarını arttırmayı amaçladığı bu ortamda, bir de yukarıdaki benim “İleri Demokrasi” tabir ettiğim muhalefetsiz demokrasiler ve cahil kitlelerin yönlendirilmesinden güç alan popülist politikalar dünyayı muhtemelen bir dünya savaşına götürmektedir. “Bu savaş olur mu, olursa nasıl olur?” soruları bugünkü verilerle cevaplayabileceğimiz sorular değildir. Ama bütün büyük savaşlardan önceki göstergeler bir bir ortaya çıkmaktadır.
“Pekiyi, bir küresel kriz gelebilir mi?” Evet gelmektedir. Bu kriz, bugüne kadar gördüklerimizden daha yıkıcı olabilir. Hele bir de bizim muhtemel bir “yerli ve milli krizimizle” aynı ana denk gelirse, yandı gülüm keten helva! Bu da Cuma’ya kalsın….
KASABANIN ŞERİFİNDEN NOEL HEDİYESİ (Mİ?)
YAYINLAMA: 27 Aralık 2018 - 23:20
Mattis: “Başkanım… Pentagon’dan çocuklar IŞİD’le mücadele için SDG’ye daha fazla yardım gerektiğini söylüyorlar. Sizinle bir görüşme istiyorlar.”
Trump: “Beklesinler Jim… Şu adamla bir görüşelim de…”
Mattis: “Ama Başkanım, IŞİD halâ daha Birleşik Devletler’in güvenliğini tehdit ediyor. Hem Erdoğan da IŞİD’i destekliyor.”
Trump: “Niye Jim? Adamı düşman ilan etti IŞİD… Hem bizden daha fazla ‘lanet olası’ haydutu tepeledi… Türk Ordusu Amerikan ordusundan daha mı kuvvetli? Hitler’i, kızıl komünistleri yenen ordu çöldeki barbar eşkıyaları mı yenemedi? Biz Buffalo Bill’lerin torunuyuz. Sakın bana bunu söyleme…”
Mattis: “Başkanım, bir de Netanyahu var… O da sizle konuşmak istiyor…”
Trump: “Bak, Jim… Bu adamlardan bıktım… Mızmız çocuklar gibi. Bunlar ABD Başkanı’nı ne zannediyorlar. Ben onların velisi miyim?”
Mattis: “Ama Başkanım, Soğuk Savaş’tan beri kurduğumuz strateji bu yönde… Büyük Orta Doğu Projesi var… O ne olacak?”
Trump: “Bibi (Netenyahu) ABD’ye kaç dolar kazandırdı? 2 senedir hep sizin istediğinizi yaptım. Araplardan papelleri tokatladım. Netenyahu’ya Kudüs’ü verdim. O Tanrı’nın Cezası Araplarla kılıç dansı bile yaptım. Sonra ne oldu biliyor musun? Melania iki gün beni yatağına almadı… Çölde çok canı sıkılmış... Artık yeter. Ben seçmenlerime verdiğim sözü yerine getireceğim…”
Mattis: “Ama…”
Trump: “Yeter Jim… Şu adamı dinleyeceğim… Bağlayın çabuk…”
“Aslında fena adam da değil. O da benim gibi kafasız askerlerle ve üçkağıtçı bürokratlarla uğraştı. Hepsini de alaşağı etti. Tabii Hillary’nin kaybında ve benim kazancımda da önemli payı oldu… Barack da işi eline yüzüne bulaştırdı. Bir darbeyi beceremediler. Ben ise bu adamdan hoşlanıyorum galiba. Vladimir’i de seviyorum…”
***
Muhtemelen böyle bir diyalog geçmemiştir. Ama geçmiş de olabilir. Kasabanın Şerifi’nin kafasından ne geçtiğini Allah bilir. Ancak, adamın sabrının sonuna geldiği aşikâr. Seçilirken ABD’nin geleneksel dış politikasını değiştireceğini, dış ülkelerin işlerine karışmayacağını, yurt dışındaki sermayeyi ABD’ye çekeceğini, işsizlere iş aşsızlara aş bulacağını söylemişti. Barack Obama ve Hillary Clinton’un çizdiği iç ve dış politikayı reddetmiş, New York merkezli küresel sermayeye tavır almış ve bu söylemle ABD’de küreselleşmeden mustarip muhafazakâr seçmenin oylarını almıştı. Ne olduysa ondan sonra oldu… Kasabanın Şerifi’ni CIA ve PENTAGON’un hamamına alıp bir güzel keselediler. Hamamdan çıktığında karşımızda sanki erkek bir Hillary Clinton haline gelmişti. En yakın adamlarını etrafından uzaklaştırdılar. “Idiot – Gerizekalı” kelimesi bile Trump’la eşdeğer tutuldu. (Bunda Kasabanın Şerifi’nin katkısı da büyük tabii, DMD) Adam Rusya’yla anlaşmak isterken, neredeyse savaşın eşiğine geldi. Neyse…
Bütün bunların sonunda, Kasabanın Şerifi’nin sabrı taşmış gibi gözüküyor. Suriye’den çıkış kararı belki de böyle bir patlamanın sonunda geldi. Karar öyle ani ve sürpriz oldu ki, Sayın Cumhurbaşkanı bile kendisine acele etmemesini söylemiş. Tabii, ABD’nin oyundan çekilmesi kartların yeniden dağıtılması anlamına gelecek. Eğer işler yukarıdaki anekdotta olduğu gibi gelişmişse, o takdirde, Kasabanın Şerifi bize Noel hediyesi vermiş demektir. Ancak… İşler böyle olmayabilir. İsterseniz birkaç senaryoyu tartışalım. Birinci senaryo ABD’nin izolasyonist politikaya geri dönme kararıdır. İkinci senaryo ise Suriye’de taktik bir geri çekilme ile Türkiye-Rusya-İran mihverini dağıtacak bir boşluk yaratma hedefi olabilir. Üçüncü senaryo, ABD Rusya’yla anlaşıp Orta Doğu’yu Rusya’ya bırakıp Pasifik’e ağırlık vermeyi planlamaktadır.
BİRİNCİ SENARYO: ABD İZOLASYONİST POLİTİKAYA GERİ DÖNÜYOR
Bu strateji, ABD’nin dünya egemenliğinden vaz geçip bütün gücünü kendi ekonomisi ve yeniden tanımlayacağı çıkar alanlarını korumak üzere istifleyeceği bir stratejik değişim anlamına gelir. Bütün büyük güçler, güçlerinin sonuna geldiğinde benzeri geri çekilmeleri uygulamıştır. Britanya ve SSCB bunun en yakın örnekleridir. Bir ihtimal de, yaklaşan Büyük Küresel Kriz’e karşı kendi ekonomisini tahkim etmek istiyordur. Artan askeri maliyetler ve bu büyük harcamalar sonucunda hiçbir şey elde edilmemesi (Kore, Vietnam, Birinci ve İkinci Körfez Harpleri, Libya ve Suriye Harpleri) ABD için dünya jandarmalığının maliyetlerini çok yükseltmiştir. ABD’nin Ali Ağaoğlu’su olarak Kasabanın Şerifi bu anlamsız maliyetlere bir son vermek isteyebilir.
İKİNCİ SENARYO: ABD ASTANA ÜÇLÜSÜNÜ DAĞITMAK İSTİYOR
ABD Suriye’den çekildiği andan itibaren Suriye sahasında Rusya ve İran Türkiye ile kafa kafaya tokuşabilir. Malum bizim devlet politikamız PKK’nın tasfiyesi kadar Esad iktidarının reddine de dayanmaktadır. Esad iktidarının en büyük destekçisi ise İran ve Rusya’dır. Rusya ve İran’ın PKK’ya karşı tavrı her zaman ikircikli olmuştur. Gerektiğinde PKK’yı kullanma stratejisini benimseyebilirler. İşte bu durum Türkiye’yi Rusya ve İran karşısına itebilir ve bu da İran’a yapılacak muhtemel operasyon için Türkiye’nin –en azından- tarafsızlığını satın almayı sağlayabilir.
ÜÇÜNCÜ SENARYO: ABD BÜTÜN GÜCÜYLE ÇİN’E YÜKLENECEKTİR
Obama’nın esas stratejisi de bu idi. Ama siyasi konjonktür Obama’yı Suriye’ye girmek zorunda bıraktı. Ve… ABD bu bataklıkta çakıldı kaldı. Bunda Türkiye’nin askeri müdahalesini ve Esad’ın direnişinin de katkısı var. Şimdi Suriye’de çıkmaza giren ABD bütün güçlerini yeniden örgütlemek istemektedir.
SONUÇLAR
ABD ve meş’um koalisyon güçleri Suriye savaşını kaybetmiştir. Bütün senaryolar, ABD ve ortaklarının -yarım yamalak da olsa- bir bölgesel ittifak karşısında tutunamadığını göstermektedir.
ABD artık tek başına dünyaya ayar verebilecek durumda değildir. Gerek iç ekonomik yapısı, gerekse ABD ordusunun küresel askeri işgalinin maliyetinin büyüklüğü sebebi ile artık çok cephede savaşamaz. Bu yüzden ya kendi kabuğuna çekilecek veya egemenliğini paylaşacaktır.
Türkiye bölgede başını ağrıtan, kaynaklarını tüketen, toplumsal huzurunu ve milli birliğini tehdit eden PKK’yı tez elden imha etmelidir. Bunun en az maliyetli ve en kısa zamanda gerçekleşmesi için de Suriye Arap Cumhuriyeti ile birebir temas sağlamalıdır. Bu temas Rusya vasıtasıyla olursa ipler Rusya’nın elinde olur.
Uzun vadede Suriye, Irak, İran, Rusya, Orta Asya Türk Cumhuriyetleri ve Balkan Ülkeleri ile serbest ticaret ve yatırım ortaklığı çerçevesinde bir bölgesel entegrasyon hedeflenmelidir. Bu Türkiye’yi bölgesel güç olmaktan küresel aktör olma seviyesine çıkaracaktır.
Allah devletimize ve milletimize zeval vermesin. Cuma’nız mübarek olsun…
Bugün 235 ziyaretçi (447 klik) kişi burdaydı
|
| Bugün 280 ziyaretçi (1027 klik) kişi burdaydı! |
|
 |
|
|
