 |
|
|
 |
|
| ABDULHAMİD HAN |
ABDÜLHAMİD HAN
Osmanlı padişahlarının 34'üncüsü olan Sultan II. Abdülhamid Han aklı, zekası ve ilmi fevkalade üstün olan bir zattı. Batılıların ve iç düşmanların asırlar boyunca devleti yok etmek için hazırladığı yıkıcı, sinsi planlarını sezip, önlerine aşılmaz bir set olarak dikildi. Hazırlayanları ve maşa olarak kullandıkları yerli işbirlikçilerini, sahte kahramanları işbaşından uzaklaştırdı.
İşte bu büyük zatın 10 şubat, 96. yıldönümü idi. Yıldönümü vesilesi ile Yıldız Üniversitesi ve İstanbul Medeniyet Üniversitesi işbirliği ile iki açık oturumdan oluşan etkinlik düzenlendi. İlk panel Abdülhamid'in sağlık politikasıyla ilgiliydi. Oturum başkanlığını yaptığım bu panelde konuşmacılar özet olarak şunları anlattılar:
Prof. Dr. Hüsrev Hatemi; Abdülhamid'in çok iyi niyetli, sağlam karakterli ve vefalı bir insan olduğunu söyledi. Kendisinden çok devleti düşünürdü. 33 sene zalimlik yapmadan devleti ustalıkla idare etmişti. Ona atılan iftiralardan biri de pinti olduğuna dairdi. Bu çok çirkin bir suçlama olduğunu ifade etti. Aristokrat havada, halktan uzak yaşamamıştı. Atatürk'ün Abdülhamid'i küçümseyici veya kötüleyici bir sözünün olmadığını da ekledi.
Prof. Dr. Nil Sarı ise Abdülhamid'in sağlık alanındaki eserlerinden söz etti ve bazılarının fotoğraflarını gösterdi. Abdülhamid 90 adet gureba hastanesi, 19 adet belediye hastanesi, 89 adet askeri hastane ayrıca eğitim hastaneleri, kadın hastaneleri, akıl hastaneleri açmıştı. Bu hastaneler ülkemizden Lübnan'a, Yemen'den İsrail'e, Makedonya'dan Suriye'ye, Yunanistan'dan Libya'ya, Suudi Arabistan'dan Irak'a pek çok yerleşim bölgesine yayılmıştı. Ayrıca eczaneler, hapishane, sağlık merkezleri, fakirler, acizler ve hacılar için misafirhane de pek çoktur. Müthiş bir sağlık hizmetidir bu. Maalesef tahttan düştükten sonra bu eserlerin isimleri değiştirilmiş, bazıları yıkılmış ve bir kısmı da başka alanlarda kullanılmaya başlanmıştır. Kısacası bu büyük insan unutturulmak istenmiştir. Kasımpaşa, Haydarpaşa, Gülhane ve Mektebi Tıbbiye-i Şahane adlı eğitim ve üniversite hastanelerini açan da Abdülhamid olmuştur.
Doç. Dr. Adem Ölmez ise Abdülhamid Han'ın özellikle eğitim, sağlık, ulaşım ve asayişe önem verdiğini anlattı. Zamanında yeni bulunan aşıları ülkeye getirmiş, aşı ve kuduz hastalığı üzerine merkezler kurmuş, Bimarhaneleri yani akıl hastanelerini ıslah etmiştir. Akıl hastalarına zincir kullanımını yasaklayarak bugün bile saldırgan hastalarda kullanılan gömleği yerine koymuştur.
Dr. Şerif Esendemir konuşmasına Necip Fazıl'ın, "Abdülhamid'i anlamak her şeyi anlamak olacaktır." sözleriyle başladı. Abdülhamid'in tren yolları, bakteriyolojihane, cami ve mektepler yaptırdığını, çağına uygun yaşlılık politikası izlediğini, habitat yani biyosferi merkezi alan ekolojik politikaya önem verdiğini anlattı.
Bunları dinlerken aklıma hep başbakanımız Recep Tayyip Erdoğan çağrışım yaptı. O da ülkeye duble yollar, hızlı trenler, Marmaray, üçüncü boğaz köprüsü, çok sayıda havaalanı gibi sayılamayacak eserler hediye etti. Sağlık alanında yeni hastaneleri hizmete açtı. Sağlık hizmetlerini halka yaydı. Eğitim alanını pek çok üniversite, sayısız derslik ve binlerce yeni öğretmenle destekledi güçlendirdi. Kısacası Abdülhamid'in çağdaş bir takipçisiyle karşı karşıyayız.
Abdülhamid Han'ı nasıl ki bir takım vicdansız, merhametsiz ve acımasız kişiler, iç ve dış düşmanların oyununa gelerek, maşası olarak bir saray darbesi ile düşürdülerse aynı komplo şu an başbakanımıza karşı düzenlenmektedirler. Bu ülkeye hizmet etmek bazılarının gözüne batmakta ve ellerinden geleni yapmaktadırlar.
Rabbim Başbakanımızı korusunu2026 |
|
|
|
|
 |
Millicilik mi, küreselcilik mi? -II
YAYINLAMA: 05 Ocak 2025 - 15:40 | GÜNCELLEME: 05 Ocak 2025 - 17:05
YENİ YIL VE KANDİL TEBRİĞİ
Öncelikle bütün okuyucularımın Yeni Yılını kutlarım. Yine 2025’in ikinci günü, yani Perşembe’yi Cuma’ya bağlayan gece Üç Ayların başlangıcını müjdeleyen Regaib Kandiliydi. Bu vesileyle bütün okuyucularımın Regaib Kandilini tebrik ederim. Mübarek Üç Aylarda Allah hepimizin dualarını kabul etsin.
KÜRESELLEŞMEYLE BERABER DEĞİŞMEYE BAŞLAYAN SİYASİ YELPAZE
Bundan daha önce yazdığım yazılarda söz verdiğim ama bir türlü fırsat bulamadığım bir konuya bugün değineceğim. Küreselleşme sürecinde değişen iktisadi altyapı, değişen üretim ilişkileri ve dönüşen tüketim kalıplarının doğal sonucu olarak siyasi yelpazenin de değişmesi gerekiyordu. Siyasi yelpazeyle kastettiğim siyasi partilerin ideolojik duruş, strateji ve amaçlarındaki değişimdir. Bu değişim o kadar kafa karıştırıcı ki, örneğin bugün Türkiye’de en sağcı parti Eşkıyabaşı Apo’nun ev hapsine çıkmasını savunurken, kendini solcu olarak tanımlayan birçok aydın da bu sürece karşı çıkmakta. Çok değil bundan on sene önce bu siyasi taraflar tam tersi yerde duruyorlardı. Acaba neden böyle oldu? Bugün anlatmak istediğim konunun özü tam da bu değişimin sebebine yönelik olacaktır: Acaba bu siyasi parti ve liderlerin birden çakrası açılmış da neredeyse 40 senedir savundukları cephenin yanlış olduğuna karar vererek mi karşı tarafa geçmişlerdir, yoksa bizim sağ ve sol tanımlamalarımız artık değişen toplumsal ve siyasi yapıyı açıklamamakta mıdır? Elbette birinci şıkkın geçerli olduğunu söyleyemeyiz, çünkü 75’ini geçmiş bir insan, önüne dünyaları serseniz, artık görüşlerini terk etmez. O zaman durum ikinci şık ile açıklanabilir. Burada da ben onu yapmaya çalışacağım.
KÜRESELLEŞME NASIL ÜRETİM VE TÜKETİMİ DEĞİŞTİRDİ?
İsterseniz YeniBirlik’te bu konuya dair ilk yazımdan bir alıntıyla başlayalım: “Küreselleşme süreci devletlerin tercihleri ve konsensüsü dışında teknolojik değişim ve teknik ilerlemenin sonucu olarak kendiliğinden doğmuş bir süreçtir. Bu süreçte her türlü sermayenin ülkeler arasında hareketi neredeyse sınırsız hale gelirken sermaye yoğun ve yüksek teknolojili mallar ile hizmetlerde serbest ticaret de neredeyse sınırsızlaşmıştır. Buna karşın, emek yoğun mallar ve tarım mamullerinde ticaret hala daha engellenmekte ve emeğin ülkeler arası hareketi de sıkı kontrol altında tutulmakta idi. Bu yüzden küreselleşmenin sağladığı serbest ticaret ve uluslararası sermaye hareketlerinin avantajlarından yararlanan, kapalı ekonomi şartlarına göre daha yüksek yaşam standardına kavuşan gelişmekte olan ülkeler ve gelişmiş ülkelerdi. Ancak az gelişmiş ülkelerin bu oyunda yeri yoktu, oyun dışı kalmışlardı. Azgelişmiş ülkelerin ayırıcı vasıfları alt yapı sermayesinin eksik ve yetersiz olması, beşeri sermaye birikiminin zayıf olması ve yüksek nüfus ile niteliksiz işgücü yığınlarına sahip olmalarıydı. Bu ortamda Afrika ülkeleri, İslâm ülkelerinin çoğu, bazı Güney Doğu Asya ülkeleri fakirlik kısır döngüsünden çıkamıyordu. Bunu Soğuk Savaş’ın sonlanmasıyla ortaya çıkan Küresel Dengesizlik sonucunda gelişen siyasi ve jeo-politik istikrarsızlık takip etti. Sonuç az gelişmiş ülkelerdeki insan yığınlarının fakirlik, açlık, terör ve savaşlardan kaçarak zengin ülkelere kaçak yollardan göç etmesi oldu. Bugün dünya siyasetinde bir numaralı sorun, bu kaçak göçmenlerdir.” (Millicilik mi, Küreselcilik mi? – I: Küreselleşme ve Kalkınma İlişkisi). İlgilenenler için aşağıda linki de
paylaştım: (https://www.gazetebirlik.com/millicilik-mi-kureselcilik-mi-i-kuresellesme-ve-kalkinma-iliskisi)
Yukarıdaki alıntıdan çıkaracağımız temel sonuçlar şöyledir:
i) Küreselleşme Süreci en çok üretimin küreselleşmesi şeklinde açıklanabilir. Özellikle gelişmiş ülkelerde yüksek işgücü maliyetleri ve kârlılığın düşmesi nedeniyle birçok sanayi kollarında üretimin milli ekonomiden çıkıp gelişmekte olan ekonomilere yayılması zorunlu hale gelmişti. Örneğin bir Japon otomobili Türkiye, Çin, Polonya gibi gelişmekte olan ülkelerde üretilirken, bunun teknolojisi ve tasarımı Japonya’da yapılmaktadır. Bunu gerçekleştirebilmek için merkezi Japonya’da olan bir “çok uluslu şirkete” ihtiyaç vardır. Bu çok uluslu şirket doğrudan dış yatırım kanalıyla üretim merkezlerini dünyanın çeşitli gelişmekte olan ülkelerine dağıtır.
ii) Sermaye hareketi deyince sadece doğrudan dış yatırımı anlamayalım. Özellikle mali sermayenin küreselleşmesi yani döviz ve para piyasalarının küreselleşmesi, mevcut teknolojik imkânlarla çok hızlı bir şekilde tamamlanmıştır. Artık bütün dünyanın borsaları ve para piyasaları birbirine entegredir. Dış kredi imkânları çok artmıştır. Dünyada da çok yüksek hacimli bir likidite vardır. Bu likidite ki, basında buna “sıcak para” adı verilir, girdiği ülkeyi abat ederken çıktığı ülkeyi de berbat etmektedir.
iii) Küreselleşmenin bir başka yüzü de tüketimin küreselleşmesidir. Burada hem elektronik ödeme sistemlerinin sağladığı kolaylık, hem tüketicinin dünyanın herhangi bir tarafındaki mal ve hizmetlere çok kolay erişim sağlayabilmesini hem de firmaların dünyanın her tarafındaki müşteriye ulaşabilmesini sağlayan iletişim imkânlarının payı vardır. Örneğin, eğer parası varsa, Avustralya’dan bir şişe şarabı veya Türkiye’den bir kutu baklavayı Şilili bir tüketici internetten sipariş vererek birkaç günde elde edebilmektedir. Bu imkânlar dünyadaki tüketim kültürünün ve yaşam tarzının birbirine benzemesine, hatta kültürler arasında milli farkların kaybolmaya başlamasına yol açmaktadır.
iv) Küreselleşmenin herkes tarafından alamet-i farikası olarak tanımlanan iletişim imkânlarının artması yukarı saydığım diğer etkileri de büyüten ama hepsinden öte dünyanın çeşitli ülkelerinde yaşayan farklı bireylerin kimlik farklarını, beğeni ve düşünce farklarını ortadan kaldıran bir süreci tetiklemiştir. Bu bireylerin milli kimliklerinin zayıflaması, doğdukları ülkelerdeki milli ve dini değerlere (kendileri farkında olmasa bile) yabancılaşması, yani milletleri bir araya getiren değerlerin çatlamaya başlamasına yol açtı. Küreselleşmenin çok uluslu şirketler merkezli versiyonu ilk başta, özellikle bu şirketlerinin çoğunun merkezinin bulunduğu, ABD gibi emperyalist ülkelerin çıkarına işlemiştir. Ama yukarıda saydığım etkiler nedeniyle milli devletler kendi ekonomilerine etki eden para, mal ve enformasyon akışlarını kontrol edemezken vatandaşları da o devlete bağlılığını sağlayan milli değerlerden uzaklaşmaya başladı. Süreç öyle bir hale geldi ki, artık ABD’de bile müesses nizam, sanayiciler ve geniş halk yığınları küreselleşmeye karşı tepki göstermektedirler.
KÜRESELCİLER VE MİLLİCİLER
Sosyal Bilimlerde küreselleşmenin firma merkezli versiyonuna taraftar olanlar “küreselci” olarak tanımlanırken, küreselleşmeye şüpheyle yaklaşanlara “şüpheci / septik” denmektedir. Septiklerin en önemli özelliği bir vakıa olarak küreselleşmeyi kabul etmekle birlikte, sürecin arttırdığı eşitsizlikleri vurgulamaları, bunu emperyalizmle bağdaştırmaları ve küreselleşmenin insanlık adına daha selametli bir yola girmesi için ana oyuncunun çok uluslu şirketler yerine milli devletler olması gerektiğini söylerler. İşte bugün dünyada siyasetin ayırıcı noktası küresel ekonomide ana oyuncunun şirketler mi, devletler mi olacağıdır. Eskiden solcu olanlar bugün millici, eskiden muhafazakâr sağcı dediğimiz siyasetçiler de küreselci olabilirler. Örneğin gelişmekte olan ülkelerden birinde kendinin milliyetçi olduğunu söyleyen bir iktidar eğer ülkeye her türlü mültecinin gelmesini destekliyorsa, ülkenin fabrikalarını, madenlerini ve tarım arazilerini yabancı şirketlerin kullanımına açıyorsa, teorik olarak millici değil küreselcidir. Öte yandan gelişmekte olan ülkelerden birinde kendinin solcu ve enternasyonalist olduğunu söyleyen bir iktidar eğer yabancı sermayeye ülkenin kaynaklarını vermeye karşı durup, tarım ve sanayiye destek veriyorsa, mülteci girişini engelliyorsa, o takdirde, bu iktidar millicidir. Bugün Türkiye’de siyaseti yorumlayabilmek için kriterimiz 70’li yılların sınıflandırması değil, siyasetçilerin küreselleşmeye ve emperyalizme olan tavırları olmalıdır. Pekiyi bu siyasetin dayanağı kitleler nasıl ayrılır? Kim millicilere, kim küreselcilere destek verir? Bu da Pazartesi’ye kalsın
Kimliksiz toplum mu, toplumsuz kimlik mi?
YAYINLAMA: 13 Ocak 2025 - 03:00 | GÜNCELLEME: 13 Ocak 2025 - 03:01
Küreselleşmenin yol açtığı yeni siyaset yapısından bahsettiğim geçen yazıdan sonra bu siyasetin arka planında yer alan toplumsal katmanları incelemek gerektiğinden bahsetmiştim. Küreselleşme süreci en çok millet olgusunu ve milli devlet kurumlarını etkilemekte, hem milli devletin hem de milletin zayıflamasına yol açmaktaydı. İlgilenenler için geçen yazının linki aşağıdadır: (https://www.gazetebirlik.com/kose-yazisi/194961/millicilik-mi-kureselcilik-mi-ii)
Küreselleşme ile birlikte ortaya çıkan iki ana siyasi akım vardır: Popülist sağ siyaset ve kimliksiz liberal sol. Her ikisi de küreselleşmenin çocuğudur ve birbirinden beslenen zıt ikizlerdir. Yeni bir toplumsal konsensüs oluşmadığı müddetçe her iki siyasi anomalinin fanatik taraftarları arasında yıkıcı bir tartışmanın devam edeceği de aşikârdır. Bu bağlamda, ben, küreselleşmenin toplumlar içinde yol açtığı iki anormal gruptan söz edeceğim: Kimliksiz toplum ve toplumsuz kimlik. Her ikisi de birbirinden beslenen ve akl-ı selimden uzak anormal siyasi hareketlere kaynaklık etmektedirler. Ancak öncelikle toplum ve demokrasi kavramlarını tanımlayalım.
TOPLUM VE DEMOKRASİ KAVRAMLARININ TANIMLARI
Toplum Tanımı: “Bir toplum sürekli sosyal etkileşime dahil olan bir grup birey veya aynı mekansal veya sosyal bölgeyi paylaşan, genellikle aynı siyasi otoriteye ve baskın kültürel beklentilere tabi olan büyük bir sosyal gruptur.” Burada “sürekli sosyal etkileşime dahil olan bireyler” ile anlatılan “birbirleriyle ortak norm, değer ve kurumlar ile sürekli ilişki içinde olan bireylerdir” denebilir. “Mekânsal bölge” ortak vatan, “sosyal bölge” ise ortak norm ve değerler anlamına gelir. Yani kabaca toplum ortak bir vatanda yaşayan, ortak tarih, kültür, norm ve değerlere sahip olan, birbirleriyle başta evlilik olmak üzere iç içe geçmiş ilişkilerle bağlanan, ortak bir devlet altında yaşayan toplumsal gruba verilen addır. Demokrasi Tanımı: “Yönetimin halkın çoğunluğunun oyuyla seçildiği, yazılı hukuk kurallarının egemen olduğu ve siyasi azınlıkların çoğunluğun siyasi gücüne karşı korunduğu yönetim biçimidir.” Bu tanımı hepimiz biliyoruz. Ancak demokrasinin toplumun varlığı ve esenliğine zarar vermeden çalışabilmesi için bir de siyasi grupların sınıfsal çıkar gruplarının temsilcisi olması gerekir. Yani belli bir üretim sisteminde üretime katkıda bulunan iktisadi sınıfların her birinin üretilen gelirden aldığı payı arttırmak için o grupların temsilcileri tarafından siyasi partiler kurulur. Demokratik yarış da bu partiler arasında olur. Eğer demokratik siyaset üretimden alınan paya göre değil de tüketim ve yaşam tarzı farklılıkları, etnik, dini ve mezhepsel farklara göre kurgulanırsa o ülkede demokrasi toplumun parçalanmasına ve milli kimliğin yıkılmasına yol açar.
YAŞAM TARZINA DAYALI SİYASET KURGUSU
Örneğin okyanus ötesindeki emperyalist gücün kurguladığı Orta Doğu’nun arabesk demokrasilerinden bir örnek verelim: Irak… Emperyalist güç Irak’ı işgal ederken “Irak’ın özgürleşmesinden bahsetmişti.” Bu modern “Haçlı Seferinin” sonunda Irak Devletinde demokrasi mezhepsel ve etnik ayrımlara göre kuruldu. Cumhurbaşkanı Kürt olacak, Başbakan Şii ve Meclis Başkanı da Sünni… Böyle olunca toplumun tarihsel ve kültürel farklılıkları siyasetin ana unsuru haline gelmekte, siyasi güç dengesi de demografik yapı değişmeden değişmemektedir. Bunun doğal sonucu siyasi gücünü arttırmak isteyen taraflar karşı tarafın sayısını azaltmak ve iktisadi kaynaklarını ele geçirmek için iç çatışmaya sürüklenmektedir. İç çatışma ve iç savaş ise emperyalist gücün hakemliğinde geçici çözüme kavuşturulmaktadır. Bu ise Irak’ın okyanus ötesi emperyalist güce bağımlılığını sürekli hale getirmektedir. Irak’ın kaynakları da Devlet Bey’in veciz ifadesinde belirttiği gibi “Hans, Sam, Toni, Coni, Herkel ve Frank’a” peşkeş çekilmektedir. İşte milli kimliğin yıkılmasının en doğal sonucu siyasetin tüketim kalıpları ve yaşam tarzı etrafında şekillenmesi, mezhepsel ve etnik ayrılıkların siyasi partilere dönüşmesi, iç savaş ve emperyalizme bağımlılık doğurmaktadır. Küreselleşme süreci toplumun ortak kimliğini, yani toplumda herkesin kabul ettiği ortak değer, norm ve kurumları zayıflattığı için ortaya genel olarak kimliksiz toplumlar ve toplumsuz kimlikler çıkmaktadır. Şimdi sırayla benim önerdiğim bu kavramları tanımlayalım. KİMLİKSİZ TOPLUM Öncelikle bu köşede 13 Temmuz 2024 tarihinde yayınlanan
“KÜRESEL EMPERYALİZMİN KÜLTÜREL YANSIMASI” başlıklı yazımdan bir alıntı yapayım: “Bugün içinde bulunduğumuz toplum 1970’lerden bu yana yüzyılların birikimiyle oluşmuş milli kültür, yaşam tarzı ve dini bakışların zayıflayıp ortadan kalkma sürecinin sonucunda şekillenmiştir ve bu şekillenme veya şekilsizleşme hızlanarak devam etmektedir. Şekilsizleşme tabirini özellikle kullanmaktayım çünkü insan bireylerinin tarih içinde geliştirdiği yaşam tarzı, toplumsal kültür, norm ve değerlerin hızla tahrip edildiği ve yerine eşitlik, bireysellik, özgürlük ve evrensellik gibi soyut bazı kavramlara dayandığı iddia edilen bir kuralsızlığın ikame edildiği bir ortamda yaşamaktayız. … Bütün bunların sonucunda milli değerleri olmayan, millete ve içinde bulunduğu toplumun değerlerine aidiyet hissetmeyen, bireysel özgürlüğü anarşist ve nihilist bir kuralsızlık ve hedonist bir bencillik zanneden, kendini dünya vatandaşı hisseden ve yerleşik ahlâk kurallarının insanlığı geriye götürdüğüne inanan bir insan tipi yaratmak amaçlanmaktadır.” (https://www.gazetebirlik.com/kose-yazisi/18817/kuresel-emperyalizmin-kulturel-yansimasi)
Toplumu bir araya getiren ortak norm ve değerlerin reddi, örneğin dini kuralların ve milli geleneklerin küçümsenmesi, ilkellik kabul edilmesi, ya da ortak kurumlara düşmanlık, örneğin evliliğin hor görülmesi ile eşcinsellik ve serbest cinsel ilişkinin teşvik edilmesi yukarıda alıntı yaptığım küresel kültürel saldırının sonucudur. Bu saldırı kendine “etki ajanları” yolu ile aparatlar da oluşturmaktadır. Benim daha önce “Mütareke Münevveri” olarak adlandırdığım, terörist PKK ve casus FETÖ hayranı, eşcinsel sever, Atatürk, Cumhuriyet ve Türk düşmanı kişiler ülkemizde “kimliksiz toplumun” yılmaz savunucularıdır. Bütün dünyada kendini “liberal sol” olarak tanımlayan bu “etki ajanları” milletlerin ve toplumların ayrışmasına ve toplumun yerine küreselci kimliksiz ve nihilist bireylerden bir sürü yaratmaya çalışmaktadırlar. Hiç şüpheniz olmasın bunun finansmanı da emperyalist güç tarafından karşılanmaktadır. Genelde okumuş ve şehirli zümreler arasında yaygınlaşan bu görüş kendini liberal sağ, liberal sol, yeşilci, çevreci veya feminist hareket isimleri altında pazarlamaktadır. Ehh, buna bir tepki de olacaktır. Tepki toplumsuz kimlikten gelir…
TOPLUMSUZ KİMLİK
Milli kimlik zayıflayınca veya ortadan kalkınca, insanlar kendilerini tanımlamak için yeni kimlikler peşinde koşarlar. Yukarıda bahsettiğim kendini küresel insan zanneden, bireyci ve genelde okumuş şehirlilere tepki olarak orta çağ kalıntısı yaşam tarzını temel alan, çoğunlukla şehirlerin varoşlarında veya güdük taşra kasabalarında yaşayan gruplar da etnik ve mezhepsel değerler etrafında örgütlenirler. Bu grupların kimliği artık milli kimlik değildir, bağlı oldukları cemaat, doğdukları kasaba veya soylarının dayandığı etnik grup onların aidiyetinin temelini oluşturur. Her bir mezhep, tarikat, hemşeri derneği veya etnik grup küçük birer topluluk hüviyetinde kalır. Toplumun içindeki diğer topluluklardan kendini ayrıştıracak farklılıklarını öne çıkarır. Bu gruplar içeride dayanışmacı ve kapalı topluluklar oluştururken kendi dışlarında haklarını savunacak siyasi oluşumlarla irtibata geçerler. Bu gruplar iktisadi sınıflarla hiç alakalı değildir. Örneğin bir fabrika sahibi düşük ücretle çalıştırıp emeğini sömürdüğü işçilerle aynı partiye oy verir. Çünkü işçilerin fabrikada çalışma sebebi de, hepsinin aynı partiye oy verme sebebi de aynı cemaat, etnik grup veya hemşeri derneğine bağlı olmalarıdır. İşte son dönemde Avrupa’da yükselen popülist sağ küreselleşmeden rahatsız olan, kültürel olarak taşra değerlerini yaşatmak isteyen aynı zamanda yabancı karşıtlığını bayrak yapan bu partiler her toplum içindeki toplumsuz kimliklerin temsilcisi konumundadırlar. Bunlar millici midir? Hayır, çünkü millet tanımını mezhep, etnisite veya bölge ile sınırlandırırlar, toplum içinde kendisi gibi olmayanları halk düşmanı ilan ederler ve benim “mütareke münevveri” dediğim “liberal solculara” da “elit” diye saldırırlar. Bu çağda toplumu bir araya getirecek ortak değerleri yeniden inşa edebilen parti veya siyasi hareketler, yani Daron Hoca’dan kavramı ödünç alırsak, “kapsayıcı siyaset” üretebilen kurumlar ortaya çıkabilirse millicilikten bahsedebiliriz. Yoksa toplumlar kimliksiz toplumla toplumsuz kimlik arasında parçalanır gider…
Kimliksiz toplum mu, toplumsuz kimlik mi?
YAYINLAMA: 13 Ocak 2025 - 03:00 | GÜNCELLEME: 13 Ocak 2025 - 03:01
Küreselleşmenin yol açtığı yeni siyaset yapısından bahsettiğim geçen yazıdan sonra bu siyasetin arka planında yer alan toplumsal katmanları incelemek gerektiğinden bahsetmiştim. Küreselleşme süreci en çok millet olgusunu ve milli devlet kurumlarını etkilemekte, hem milli devletin hem de milletin zayıflamasına yol açmaktaydı. İlgilenenler için geçen yazının linki aşağıdadır: (https://www.gazetebirlik.com/kose-yazisi/194961/millicilik-mi-kureselcilik-mi-ii)
Küreselleşme ile birlikte ortaya çıkan iki ana siyasi akım vardır: Popülist sağ siyaset ve kimliksiz liberal sol. Her ikisi de küreselleşmenin çocuğudur ve birbirinden beslenen zıt ikizlerdir. Yeni bir toplumsal konsensüs oluşmadığı müddetçe her iki siyasi anomalinin fanatik taraftarları arasında yıkıcı bir tartışmanın devam edeceği de aşikârdır. Bu bağlamda, ben, küreselleşmenin toplumlar içinde yol açtığı iki anormal gruptan söz edeceğim: Kimliksiz toplum ve toplumsuz kimlik. Her ikisi de birbirinden beslenen ve akl-ı selimden uzak anormal siyasi hareketlere kaynaklık etmektedirler. Ancak öncelikle toplum ve demokrasi kavramlarını tanımlayalım.
TOPLUM VE DEMOKRASİ KAVRAMLARININ TANIMLARI
Toplum Tanımı: “Bir toplum sürekli sosyal etkileşime dahil olan bir grup birey veya aynı mekansal veya sosyal bölgeyi paylaşan, genellikle aynı siyasi otoriteye ve baskın kültürel beklentilere tabi olan büyük bir sosyal gruptur.” Burada “sürekli sosyal etkileşime dahil olan bireyler” ile anlatılan “birbirleriyle ortak norm, değer ve kurumlar ile sürekli ilişki içinde olan bireylerdir” denebilir. “Mekânsal bölge” ortak vatan, “sosyal bölge” ise ortak norm ve değerler anlamına gelir. Yani kabaca toplum ortak bir vatanda yaşayan, ortak tarih, kültür, norm ve değerlere sahip olan, birbirleriyle başta evlilik olmak üzere iç içe geçmiş ilişkilerle bağlanan, ortak bir devlet altında yaşayan toplumsal gruba verilen addır. Demokrasi Tanımı: “Yönetimin halkın çoğunluğunun oyuyla seçildiği, yazılı hukuk kurallarının egemen olduğu ve siyasi azınlıkların çoğunluğun siyasi gücüne karşı korunduğu yönetim biçimidir.” Bu tanımı hepimiz biliyoruz. Ancak demokrasinin toplumun varlığı ve esenliğine zarar vermeden çalışabilmesi için bir de siyasi grupların sınıfsal çıkar gruplarının temsilcisi olması gerekir. Yani belli bir üretim sisteminde üretime katkıda bulunan iktisadi sınıfların her birinin üretilen gelirden aldığı payı arttırmak için o grupların temsilcileri tarafından siyasi partiler kurulur. Demokratik yarış da bu partiler arasında olur. Eğer demokratik siyaset üretimden alınan paya göre değil de tüketim ve yaşam tarzı farklılıkları, etnik, dini ve mezhepsel farklara göre kurgulanırsa o ülkede demokrasi toplumun parçalanmasına ve milli kimliğin yıkılmasına yol açar.
YAŞAM TARZINA DAYALI SİYASET KURGUSU
Örneğin okyanus ötesindeki emperyalist gücün kurguladığı Orta Doğu’nun arabesk demokrasilerinden bir örnek verelim: Irak… Emperyalist güç Irak’ı işgal ederken “Irak’ın özgürleşmesinden bahsetmişti.” Bu modern “Haçlı Seferinin” sonunda Irak Devletinde demokrasi mezhepsel ve etnik ayrımlara göre kuruldu. Cumhurbaşkanı Kürt olacak, Başbakan Şii ve Meclis Başkanı da Sünni… Böyle olunca toplumun tarihsel ve kültürel farklılıkları siyasetin ana unsuru haline gelmekte, siyasi güç dengesi de demografik yapı değişmeden değişmemektedir. Bunun doğal sonucu siyasi gücünü arttırmak isteyen taraflar karşı tarafın sayısını azaltmak ve iktisadi kaynaklarını ele geçirmek için iç çatışmaya sürüklenmektedir. İç çatışma ve iç savaş ise emperyalist gücün hakemliğinde geçici çözüme kavuşturulmaktadır. Bu ise Irak’ın okyanus ötesi emperyalist güce bağımlılığını sürekli hale getirmektedir. Irak’ın kaynakları da Devlet Bey’in veciz ifadesinde belirttiği gibi “Hans, Sam, Toni, Coni, Herkel ve Frank’a” peşkeş çekilmektedir. İşte milli kimliğin yıkılmasının en doğal sonucu siyasetin tüketim kalıpları ve yaşam tarzı etrafında şekillenmesi, mezhepsel ve etnik ayrılıkların siyasi partilere dönüşmesi, iç savaş ve emperyalizme bağımlılık doğurmaktadır. Küreselleşme süreci toplumun ortak kimliğini, yani toplumda herkesin kabul ettiği ortak değer, norm ve kurumları zayıflattığı için ortaya genel olarak kimliksiz toplumlar ve toplumsuz kimlikler çıkmaktadır. Şimdi sırayla benim önerdiğim bu kavramları tanımlayalım. KİMLİKSİZ TOPLUM Öncelikle bu köşede 13 Temmuz 2024 tarihinde yayınlanan
“KÜRESEL EMPERYALİZMİN KÜLTÜREL YANSIMASI” başlıklı yazımdan bir alıntı yapayım: “Bugün içinde bulunduğumuz toplum 1970’lerden bu yana yüzyılların birikimiyle oluşmuş milli kültür, yaşam tarzı ve dini bakışların zayıflayıp ortadan kalkma sürecinin sonucunda şekillenmiştir ve bu şekillenme veya şekilsizleşme hızlanarak devam etmektedir. Şekilsizleşme tabirini özellikle kullanmaktayım çünkü insan bireylerinin tarih içinde geliştirdiği yaşam tarzı, toplumsal kültür, norm ve değerlerin hızla tahrip edildiği ve yerine eşitlik, bireysellik, özgürlük ve evrensellik gibi soyut bazı kavramlara dayandığı iddia edilen bir kuralsızlığın ikame edildiği bir ortamda yaşamaktayız. … Bütün bunların sonucunda milli değerleri olmayan, millete ve içinde bulunduğu toplumun değerlerine aidiyet hissetmeyen, bireysel özgürlüğü anarşist ve nihilist bir kuralsızlık ve hedonist bir bencillik zanneden, kendini dünya vatandaşı hisseden ve yerleşik ahlâk kurallarının insanlığı geriye götürdüğüne inanan bir insan tipi yaratmak amaçlanmaktadır.” (https://www.gazetebirlik.com/kose-yazisi/18817/kuresel-emperyalizmin-kulturel-yansimasi)
Toplumu bir araya getiren ortak norm ve değerlerin reddi, örneğin dini kuralların ve milli geleneklerin küçümsenmesi, ilkellik kabul edilmesi, ya da ortak kurumlara düşmanlık, örneğin evliliğin hor görülmesi ile eşcinsellik ve serbest cinsel ilişkinin teşvik edilmesi yukarıda alıntı yaptığım küresel kültürel saldırının sonucudur. Bu saldırı kendine “etki ajanları” yolu ile aparatlar da oluşturmaktadır. Benim daha önce “Mütareke Münevveri” olarak adlandırdığım, terörist PKK ve casus FETÖ hayranı, eşcinsel sever, Atatürk, Cumhuriyet ve Türk düşmanı kişiler ülkemizde “kimliksiz toplumun” yılmaz savunucularıdır. Bütün dünyada kendini “liberal sol” olarak tanımlayan bu “etki ajanları” milletlerin ve toplumların ayrışmasına ve toplumun yerine küreselci kimliksiz ve nihilist bireylerden bir sürü yaratmaya çalışmaktadırlar. Hiç şüpheniz olmasın bunun finansmanı da emperyalist güç tarafından karşılanmaktadır. Genelde okumuş ve şehirli zümreler arasında yaygınlaşan bu görüş kendini liberal sağ, liberal sol, yeşilci, çevreci veya feminist hareket isimleri altında pazarlamaktadır. Ehh, buna bir tepki de olacaktır. Tepki toplumsuz kimlikten gelir…
TOPLUMSUZ KİMLİK
Milli kimlik zayıflayınca veya ortadan kalkınca, insanlar kendilerini tanımlamak için yeni kimlikler peşinde koşarlar. Yukarıda bahsettiğim kendini küresel insan zanneden, bireyci ve genelde okumuş şehirlilere tepki olarak orta çağ kalıntısı yaşam tarzını temel alan, çoğunlukla şehirlerin varoşlarında veya güdük taşra kasabalarında yaşayan gruplar da etnik ve mezhepsel değerler etrafında örgütlenirler. Bu grupların kimliği artık milli kimlik değildir, bağlı oldukları cemaat, doğdukları kasaba veya soylarının dayandığı etnik grup onların aidiyetinin temelini oluşturur. Her bir mezhep, tarikat, hemşeri derneği veya etnik grup küçük birer topluluk hüviyetinde kalır. Toplumun içindeki diğer topluluklardan kendini ayrıştıracak farklılıklarını öne çıkarır. Bu gruplar içeride dayanışmacı ve kapalı topluluklar oluştururken kendi dışlarında haklarını savunacak siyasi oluşumlarla irtibata geçerler. Bu gruplar iktisadi sınıflarla hiç alakalı değildir. Örneğin bir fabrika sahibi düşük ücretle çalıştırıp emeğini sömürdüğü işçilerle aynı partiye oy verir. Çünkü işçilerin fabrikada çalışma sebebi de, hepsinin aynı partiye oy verme sebebi de aynı cemaat, etnik grup veya hemşeri derneğine bağlı olmalarıdır. İşte son dönemde Avrupa’da yükselen popülist sağ küreselleşmeden rahatsız olan, kültürel olarak taşra değerlerini yaşatmak isteyen aynı zamanda yabancı karşıtlığını bayrak yapan bu partiler her toplum içindeki toplumsuz kimliklerin temsilcisi konumundadırlar. Bunlar millici midir? Hayır, çünkü millet tanımını mezhep, etnisite veya bölge ile sınırlandırırlar, toplum içinde kendisi gibi olmayanları halk düşmanı ilan ederler ve benim “mütareke münevveri” dediğim “liberal solculara” da “elit” diye saldırırlar. Bu çağda toplumu bir araya getirecek ortak değerleri yeniden inşa edebilen parti veya siyasi hareketler, yani Daron Hoca’dan kavramı ödünç alırsak, “kapsayıcı siyaset” üretebilen kurumlar ortaya çıkabilirse millicilikten bahsedebiliriz. Yoksa toplumlar kimliksiz toplumla toplumsuz kimlik arasında parçalanır gider…
Vatandaş neye göre oy verir?
YAYINLAMA: 18 Ocak 2025 - 03:00 | GÜNCELLEME: 18 Ocak 2025 - 03:14
Birkaç yazıdır iktisadi altyapıdaki değişimin toplumsal üst yapıda yol açtığı değişimi anlatmaya çalıştım. En son yazımda da Küreselci – Millici ekseninde oluşan yeni siyasal kutuplaşmanın arkasındaki toplumsal yapıyı anlatmaya çalıştım. Bugün bunlarla ilgili ama biraz daha farklı bir konuyu anlatmaya çalışacağım: Vatandaş neye göre oy verir.
SEÇMEN VE TÜKETİCİ ARASINDAKİ BENZERLİK?
İktisat biliminde tüketici teorisi, tüketicilerin hangi maldan ne kadar tüketeceği kararını verirken dayandığı kuralları inceler. Buradan Talep Kanunu üretilir. Tüketiciler farklı mallardan yaptıkları tüketim miktarlarının belirlediği toplam faydalarını maksimum düzeye çıkarmayı amaçlarlar. Her bireyin fayda fonksiyonu kendi tercih ve beğenileri ile farklılaşır. Bireylerin faydalarını etkileyen bireysel – psikolojik etkenler olduğu gibi, kültürel – tarihi etkenler de bulunmaktadır. Örneğin ben bireysel olarak beyaz et yemem ama aynı zamanda inanmış bir Müslüman olduğum için domuz eti de yemem. Beyaz et yememe sebebim bireysel tercihim iken, domuz eti yememe sebebim kültürel – dini tercihimdir. Her tüketici sahip olduğu bütçe (düzenli gelir + kredi limiti) ile sınırlı bir harcama gücüne sahiptir.
Yine satın aldığı her mal ve hizmetin bir fiyatı vardır. Sonuçta tüketiciler sahip oldukları bütçe ve malların fiyatlarını veri alarak her maldan tüketim miktarlarını toplam faydalarını en yüksek düzeye çıkaracak şekilde belirlerler. Bütün bunların sonucunda her tüketici kendi kafasında her mal için bir rezerv fiyata sahip olur. Bu rezerv fiyat o tüketicinin o mala verebileceği en yüksek bedeldir. Eğer malın piyasa fiyatı “rezerv fiyatını” geçirse, tüketici o malı satın almaz. Eğer malın piyasa fiyatı “rezerv fiyatının” altında kalırsa tüketici o malı satın alır. Ne kadar satın alacağını ise o mala duyduğu ihtiyacın şiddeti, malın fiyatı ve sahip olduğu bütçenin harcama kapasitesi belirler. Seçmenler, aslında, çarşıda alışveriş yapan tüketicilere benzerler. Partiler firmalara, partilerin politik vaat ve söylemleri de satın alınan mala benzer. Her tüketici politik seçimi bireysel-psikolojik etkenler kadar kültürel - tarihi etkenlere de sahiptir. Seçmenin satın almak / seçmek istediği politika onun siyasetten beklediği çeşitli ihtiyaçlarını karşılamaya yönelik olmalıdır.
Bu ihtiyaçlar güvenlik ve adalet gibi zorunlu ihtiyaçlar kadar, ekonomik durum ve sosyal hizmetler gibi normal ihtiyaçları, dış dünyada söz ve prestij sahibi olmak gibi lüks ihtiyaçlar da olabilir. Bunlarla birlikte, tıpkı tüketicilerin kolay kolay vazgeçemedikleri tüketim alışkanlıkları gibi, bazı seçmenlerin de vaz geçemedikleri bir siyasi yelpazeleri bulunur. Seçmenler partilerin politika, vaat ve söylemlerini dinlerler, partilerin ideolojileri ile kendi dünya görüşlerini karşılaştırırlar, hayatlarında somut ihtiyaçlarına hangi partinin cevap vereceğini tartarlar ve bunlara göre bir karar verirler. Tüketiciler mal ve hizmetlere fiyat öderler. Seçmenler ise bir partiye destek verirken onun politikalarından sağlayacağı menfaatler ile o politikaların kendisine ödeteceği maddi ve manevi bedelleri de dikkate alırlar. Bu açıdan seçmenin iki tane kırmız çizgisi vardır: Birincisi mutlak olarak gerçekleşmesini istediği politikalardır.
Bunları “olumlu kırmızı çizgi” olarak adlandıralım. Örneğin, bir seçmen için enflasyonun düşmesi çok önemlidir, bununla birlikte yönetimin dini hassasiyetlere sahip olmasını da istemektedir. İkincisi ise hiçbir zaman gerçekleşmesini istemediği politikalardır ki, bunları da “olumsuz kırmızı çizgi” olarak tanımlayalım. Yine aynı seçmeni örnek verecek olursak, örneğin bu seçmen için üniter devletten kesinlikle taviz verilmesi gereklidir. Buna göre örnek olarak verdiğimiz seçmenin politik tercihi şu şekilde belirlenebilir: Seçmen hem enflasyonu düşürecek politikalar istemekte, hem de bunu daha dindar bir yönetimin gerçekleştirmesini arzu etmektedir. Bu yüzden sıkı para ve maliye politikası öneren muhafazakâr bir partiye oy verebilir.
Öte yanda kesinlikle oy vermeyeceği partiler de üniter yapıyı değil, federal devlet yapısını veya AB gibi bir üst devlet yapısına girmeyi savunan partiler olacaktır. Seçim zamanlarında yapılan anketlerde “En çok kime oy vermeyi düşünürsünüz?”, “İkinci sırada kime oy vermeyi düşünürsünüz?” ve “Kime kesinlikle oy vermeyi düşünmezsiniz?” gibi sorular sorulur. Burada amaç seçmenin olumlu ve olumsuz kırmızı çizgilerini belirlemektir. Seçmenler olumlu kırmızı çizgileri ile oy verme kriterlerini, olumsuz kırmızı çizgileri ile oy vermeme kriterlerini belirler.
PARTİLER POLİTİKALARINI NEYE GÖRE BELİRLER?
Seçmenler tüketiciye benziyorsa, partiler de firmaya benzer. Her firma, piyasa yapısı ve piyasadaki rakiplerinin sayı ve üretim kapasitesine göre çeşitli stratejiler belirler. Örneğin piyasada az firma varsa firma ya sadece kendi kârını maksimum düzeye çıkarmayı amaçlar, ya rakipleriyle kartel kurup piyasada tekel oluşturmayı düşünebilir ya da rakiplerini piyasadan silmek için düşük fiyattan satış yapmayı planlar. Firmalar kâr hedefi güdebileceği gibi, piyasa payını arttırma hedefi de güdebilir. Benzeri şekilde partiler genelde oy yüzdelerini arttırmayı amaçlarlar. Ancak oy yüzdesindeki artış her zaman iktidar getirmeyebilir. Bazı durumlarda partiler kendi ideolojilerine sadık kalıp, siyasi duruşlarını sağlamlaştırmak isterler. Genelde oy yüzdesini arttırabilmek için ideolojiden ufak tefek taviz verilir.
Böylece radikal seçmenin yanında daha merkezdeki seçmene de ulaşılabilir. Bazen de partiler, tıpkı firmaların kartel oluşturması gibi, ittifak içine girebilirler. Bütün bu stratejiler sebebiyle ve bu stratejilerin sonucunda partilerin halka vaatleri kendi orijinal programlarından farklılaşabilir. Her partinin halk içinde temsil ettiği bir siyasi görüş vardır. Bu siyasi görüş partinin doktriniyle netleşir. Partiler oylarını arttırabilmek için kendi doktrinlerinden ne kadar taviz verecektir? Eğer taviz çok fazla olursa partiye sadık kemik seçmeni kaybedebilir. Elde kalan merkezdeki seçmen ise her an başka bir partiye kaçabilir. Öte yandan doktrinden uzaklaşma çok az olursa, parti iktidardan uzaklaşabilir. Partilerin arz ettikleri mal onların seçmene sundukları vaatler ve gelecek tasarımıdır. Elbette parti gerek doktrini oluştururken gerekse vaatlerini belirlerken seçmenin olumlu ve olumsuz kırmızı çizgilerini dikkate almalıdır. Eğer önerilen doktrin ve program ile sunulan vaatler halkın ihtiyaçları ile örtüşmezse, halkın kırmızı çizgilerine takılırsa “Dimyat’a pirince giderken evdeki bulgurdan olunur!”
ALIŞKANLIKLAR VE KRİZ ANLARI
Seçmenler genelde ailelerinden ve içindeki yetiştikleri çevreden elde ettikleri siyasi alışkanlıklara bağlı kalırlar. Örneğin genel olarak kendilerini sağda veya solda tanımlayan seçmenler gibi… Bu alışkanlıkların kırılması çok zordur; yani sağdaki bir seçmenin sol partiye veya soldaki seçmenin sağ partiye oy vermesi gibi… Buna rağmen güvenlik ve adalet gibi toplumun zorunlu ihtiyaçları tehdit altında ise veya ülke ağır bir ekonomik kriz geçiriyorsa, iktidardaki partinin seçmenleri tercihlerini köklü olarak değiştirebilir. Sağcılar sola veya solcular sağa oy verebilir. Bu tür kaymalar genelde sağ seçmenin başka bir sağ partiye (geçmişte ANAP’tan DYP’ye kayan seçmen gibi) sol seçmenin de başka bir sol partiye (DSP’den CHP’ye kayan seçmen gibi) yönelmesiyle sonuçlanır. Siyasi yelpazenin aynı tarafındaki partilerin ittifak kurması (örneğin AK Parti -MHP ittifakı) aynı tandanstaki seçmeni bir araya getirmekle birlikte, başarısızlık anında seçmenin büyük bir kesiminin karşı tarafa kaymasına yol açabilir.
Öte yanda farklı cenahlardan partilerin ittifakı (CHP – İYİ Parti İttifakı gibi) kuruluş aşamasında ve seçmen profilinde farklılıklar sebebiyle problem içerse de uyumlu bir ittifak her iki partinin de oylarını ciddi bir şekilde arttırabilir, (geçmişte SHP – DYP ittifakı gibi). Sonuç olarak seçmenlerin her birinin olumlu ve olumsuz kırmızı çizgileri vardır. Aynı zamanda siyasi alışkanlıkla öteden beri içinde bulundukları bir siyasi cenah bulunur. Aynı zamanda partilerden çeşitli ihtiyaçlarına binaen talepleri de vardır. Partiler de seçmenin ihtiyaçlarını, kırmızı çizgilerini kendi teşkilat ve doktrinlerini dikkate alıp stratejilerini bunlara göre belirlemelidir.
Tabi, bir parti için de bir firma için de en önemli faaliyet malını satabilmektedir. Firmalarda iyi pazarlamacılar olması gerektiği gibi, partinin de seçimlerdeki adayları iyi pazarlamacı olmalıdır. Partiyi ve stratejilerini seçmene iyi ve doğru bir şekilde tanıtmalıdır. Bugün Türkiye’de siyasi partilerin (özellikle muhalefet partilerinin) seçmen kitlesinin kırmızı çizgilerini ve ihtiyaçlarını doğru tespit etmedikleri kanaatindeyim. Velev ki doğru tespit etsinler, hiç de iyi pazarlamacıları olmadığı görülmektedir. Pazartesi Türkiye’nin siyaset pazarını masaya yatıracağım.
Türk seçmeninin tercihleri ve partiler
YAYINLAMA: 20 Ocak 2025 - 03:00 | GÜNCELLEME: 20 Ocak 2025 - 03:01
“… seçmenlerin her birinin olumlu ve olumsuz kırmızı çizgileri vardır. Aynı zamanda siyasi alışkanlıkla öteden beri içinde bulundukları bir siyasi cenah bulunur. Aynı zamanda partilerden çeşitli ihtiyaçlarına binaen talepleri de vardır. Partiler de seçmenin ihtiyaçlarını, kırmızı çizgilerini kendi teşkilat ve doktrinlerini dikkate alıp stratejilerini bunlara göre belirlemelidir. Tabi, bir parti için de bir firma için de en önemli faaliyet malını satabilmektedir. Firmalarda iyi pazarlamacılar olması gerektiği gibi, partinin de seçimlerdeki adayları iyi pazarlamacı olmalıdır. Partiyi ve stratejilerini seçmene iyi ve doğru bir şekilde tanıtmalıdır.…
Bugün Türkiye’de siyasi partilerin (özellikle muhalefet partilerinin) seçmen kitlesinin kırmızı çizgilerini ve ihtiyaçlarını doğru tespit etmedikleri kanaatindeyim. Velev ki doğru tespit etsinler, hiç de iyi pazarlamacıları olmadığı görülmektedir. Pazartesi Türkiye’nin siyaset pazarını masaya yatıracağım.” Cumartesi günkü yazıyı bu sözlerle bitirmiştim. Bugün geçen yazıda ortaya koyduğum şablona uygun olarak Türk siyasetini seçmen ve partileriyle birlikte analiz etmek istiyorum. Burada herhangi bir anket sonucu paylaşmayacağım. Ancak Türkiye’de çok bilinen ve sıklıkla söylenen bir yüzde 65 sağ ve yüzde 35 sol blokların var olduğu varsayımından yola çıkacağım. Öncelikle, Türkiye siyasetinin seçmenin siyasi alışkanlıklarına binaen ana ayırım noktasını ortaya koyacağım. Sonra seçmenlerin olumlu ve olumsuz kırmızı çizgilerini belirleyeceğim. Daha sonra siyasi partilerin teşkilat, doktrin ve lider profillerini ele alacağım.
TÜRK SİYASETİNDE ANA AYIRIM: YÜZDE 65 SAĞ (?) VE YÜZDE 35 SOL (?)
Her şeyden evvel Türkiye’de sağın evrensel anlamda sağ olmadığı, solun da evrensel anlamda sol olmadığını vurgulayayım. Bu yüzden bu kısmın ara başlığında sağ ve sol kelimelerinin yanına (?) işareti koydum. Bizde seçmenin siyasi tercihlerini belirleyen ana sebepler sınıf mücadelesi, sınıf aidiyeti ve üretimden elde ettiği pay değildir. Bizde siyasetin temeli yaşam tarzı, tüketim kalıpları ve kültürel değerler etrafında şekillenir. Bunun sebebi de son 70 yılda gerçekleşen hızlı ve çarpık şehirlileşmedir. Karısı mütesettir kendi ehl-i sünnet tıraşı içinde olan, namaz ve oruçlarını eda edenler sağcı, muhafazakâr ve milliyetçi; karısı açık, kendisi modern kıyafetler giyen, akşam da iki kadeh parlatanlar da solcu ve ulusalcı olarak addedilir. Batı’da böyle bir ayırım yaparsanız insanlar size “başka bir taraflarıyla” gülerler. 1980’li yıllardan 2024 Yerel Seçimleri sonuçlarına kadar Türkiye’de solun toplam oy oranı yüzde 35 civarında dalgalanmaktaydı. Ondan önce Ecevit liderliğinde CHP’nin yüzde 42’ye kadar çıkmışlığı vardı.
Bu yüzden genel olarak son 45 yıl içinde Türkiye’de sağın yüzde 65 ve solun yüzde 35 civarında toplam oya sahip olduğu düşünülür. 2024 Yerel Seçimlerinde bu durum solun lehine değişme gösterdi. Yukarıdaki tasnife göre kendilerini solcu sayan seçmenlerin oy verdiği ve sayın medyamız tarafından da Türk siyasetinin sol kanadı olarak görülen partiler CHP, DEM ve TİP’tir. CHP 2024 Yerel Seçiminde ülke genelinde yüzde 37,76 oy oranı ile birinci parti olmuştur. DEM yüzde 5,7 ve TİP yüzde 0,15 oy oranlarına ulaşmıştır. Toplamda elde ettikleri oy yüzde 43,61’dir. Yani, Türkiye’de solun toplam oyu ilk defa Ecevit CHP’sinin oy oranının üstüne çıkmıştır. Geçen yazıda söylediğim gibi eğer aynı tandanstaki partiler ittifak halinde iktidarda iken ağır ekonomik kriz veya adalet ve güvenlik endişesi ortaya çıkarsa seçmenler kendi siyasi alışkanlıklarının tersine oy verirler. Türkiye’de 2016’dan bu yana Sn. Cumhurbaşkanı’mız Türk Sağını Cumhur İttifakı adında bir blokta toplamıştır. Bu stratejinin temel dayanağı da insanların siyasi alışkanlıklarını (rahmetli Şerif Mardin’in ifadesiyle “mahallelerini”) kolay kolay terk etmeyecekleri varsayımına dayanmaktaydı. Ancak iktisadi ve siyasi konjonktürdeki ağır sıkıntılar sağdan sola yüzde 8’lik bir kaymaya yol açmıştır. Bu seçmen kayması geçici midir, yoksa önümüzdeki dönemde kalıcı hale gelecek midir? Bu partilerin seçmenin kırmızı çizgilerini ve ihtiyaçlarını doğru okuyup buna göre politika üretmesine bağlıdır.
TÜRK SEÇMENİNİN KIRMIZI ÇİZGİLERİ
Türk seçmeni mevcut haliyle karpuz gibi iki parçaya bölünmüştür. Kendini sağcı (?) gören seçmenin olumlu kırmızı çizgisi (partilerden muhakkak talep ettiği) güçlü bir liderlik, üniter devlet ve milli – manevi değerlere duyarlılıktır. Olumsuz kırmızı çizgisi (kesinlikle karşı oldukları) ülkenin federasyona giderek bölünmesidir. Öte yandan kendini solcu (?) gören seçmenin olumlu kırmızı çizgisi laiklik, parlamenter demokrasi ve adalet iken olumsuz kırmızı çizgisi federasyon ve bölünmedir. Yani iki seçmen kitlesinin olumsuz kırmızı çizgileri ortaktır. Burada DEM seçmeninin önemli bir çoğunluğuna parantez açalım: Kendilerini, her ne kadar solcu olarak tanımlasalar da, DEM azınlık milliyetçisi bir bölge partisidir. Bu yüzden DEM seçmeninin önemli bir kısmının olumlu kırmızı çizgisi federasyon ve olumsuz kırmızı çizgisi üniter devlettir. Ancak bu tercihe sahip seçmenlerin oranının toplam seçmen içinde yüzde 10’u geçmediğini düşünmekteyim. Soldaki seçmen artışının kalıcı olması ve sağdan daha fazla seçmeni koparabilmesi için başta CHP olmak üzere sol partilerin milli – manevi değerlere saygılı olduklarını güçlü ve karizmatik bir liderlikle göstermeleri gerekir. Bununla birlikte seçmenin güncel ihtiyaçlarına yönelik alternatifleri de sunmalıdırlar. Öte yandan Cumhur İttifakının ise sağdaki oy erozyonunun durması için hem sağ seçmenin kırmızı çizgilerine uyması hem de seçmenin güncel ihtiyaçlarına somut çözümler geliştirmeleri gerekir. Pekiyi, nedir bu güncel ihtiyaçlar?
TÜRK SEÇMENİNİN ORTAK GÜNCEL İHTİYAÇLARI
Şu anki mevcut konjonktürde Türk milletinin kahir ekseriyeti yüksek enflasyon ve ağır geçim sıkıntısı altında kalmıştır. Özellikle şehirde yaşayan sabit gelirliler, imalat sanayii küçük üreticileri, çiftçiler çok zor durumda ve borç batağındadır. Bu durumun bir numaralı sorumlusu olarak da Hükümeti görmektedir. Cumhur İttifakındaki oy kaybı ve CHP’nin son Yerel Seçimde birinci olmasının sebebi de bu ağır iktisadi şartlardır. İkinci olarak, ağır iktisadi krizin sebeplerinden biri olarak görülen ve sayısı 13 milyonu geçen göçmenlerdir. Her zaman söylediğim gibi 5 milyon Suriyeli sığınmacıları bir tarafa bırakalım çünkü onlar uluslararası hukuk kaidelerince savaştan kaçarak ülkemize sığınmışlardır. Ancak 8 milyonu aşkın her nevi milletten niteliksiz ve eğitimsiz kaçak göçmenlerin seçmende yol açtığı algı çok olumsuzdur. Türklerin işlerine el koymuşlar ve ücretler düşmüştür. Yine vatandaşlarımızın konut problemi artan kiralarla Arş-ı Âlaya çıkmıştır. Seçmenler ivedilikle kaçak göçmenlerin gönderilmesini talep etmektedir. Üçüncü problem geniş halk yığınlarının ihtiyacı olan eğitim ve sağlık hizmetlerinin yeterli olmaması, eğitim ve sağlıkta eşitsizliğin en yüksek düzeye çıkmasıdır. Pekiyi partiler bu problemlerin çözümü için ne önermektedir?
Bakalım. AK Parti ve MHP’den oluşan Cumhur İttifakının ana gövdesinin enflasyonu düşürmek için uyguladıkları politikalar geniş seçmen kitlelerinde geçim sıkıntısını daha da arttırmaktadır. Göçmenleri göndermek bir yana, seçmen nezdinde daha fazla göçmene kucak açacakları yönünde bir intiba oluşturmaktadırlar. Eğitim ve sağlık hizmetleri başta olmak üzere sosyal hizmetleri hiç önemsememekteler. Vatandaş büyük projelere, dış politikada olduğu söylenen büyük zaferlere ancak ve ancak karnı tok, sırtı pek ve ailesi huzur içinde olduğu vakit prim verir. Bunlara ek olarak bazı AK Partililerin de destek verdiği Sn. Bahçeli’nim inisiyatifi ile başlayan İkinci Çözüm Süreci her iki seçmen grubunun da kabul etmeyeceği olumsuz kırmızı çizgilerini ihlal etmektedir. Burada Sn. Cumhurbaşkanı akıllı davranarak heybedeki yumurtaları Sn. Bahçeli’nin kucağına bırakmıştır. Bu süreçte MHP’nin AK Parti’ye nazaran çok daha yüksek güven kaybına uğradığını düşünüyorum. Öte yandan Cumhur İttifakı seçmeninin milli ve manevi değerler ile güçlü liderlik beklentileri Hükümet tarafından karşılanmaktadır. Bunlar da olumlu puanlardır.
CHP’ye gelince… Yerel Seçim zaferi CHP’nin zaferi değil, Cumhur İttifakının mağlubiyetidir. Seçimden bu yana CHP ve Sn. Özel kendi seçmeninin beklediklerini pek yerine getirememiştir. Kendi seçmenlerinin parlamenter demokrasi, laiklik ve adalet taleplerine yönelik ele avuca gelen bir icraatları yoktur. İçeriğinin ne olduğunu kendilerinin de bilmediği bir “normalleşme” ile Sn. Cumhurbaşkanı ile karşılıklı ziyaretler gerçekleştirmişlerdir. Üstüne üstlük, bir de, Sn. Bahçeli’nin önerisini yeterli bulmayıp Çözüm Sürecinde el arttırmışlardır. Bu durum kendi seçmen kitlelerinde infial yaratmaktadır.
Ekonomik problemler ve göçmen krizi hakkında olumlu bir çözüm geliştirememeleri de bunun tuzu biberi olmaktadır. Bütün bunların yanında Sn. Özel’in sağ cenahtan oy alabilecek bir liderlik karizması gösterdiği de söylenemez. Sadece Belediyelerin sosyal hizmetleriyle seçim kazanamazsınız. Bu tabloda her iki cenahtaki partiler ne kendi seçmen kitlelerine ne de diğer cenahın seçmen kitlesine olumlu bir mesaj göndermemektedirler. Siyaset Karagöz – Hacivat oyununa dönmüş ve kilitlenmiş durumdadır. Bu durum, genel sağ kitlenin kırmızı çizgilerini dikkate alan ve karizmatik bir liderle sahne alan yeni bir siyaset anlayışı oluşmadıkça, devam edecek gibi görünmektedir. Bize de Allah’tan hayırlısını dilemek dışında bir şey kalmamaktadır.
Fizikten metafiziğe gidebilir miyiz? Bilimin ezoterik boyutu
YAYINLAMA: 25 Ocak 2025 - 03:00 | GÜNCELLEME: 25 Ocak 2025 - 03:01
Bugün sizleri gündelik siyasetin bazen güldüren bazen de iç karartan hayal perdesinden veya iktisadi hayatın iç sıkıcı gerçeklerinden çok farklı bir konuya davet ediyorum. Ana konumuz gerçeklik ile hakikat arasındaki farkı açıklamak. Ancak bunun için bir alt yapı kurulması gerekir. Bunu da modern fizikteki düşünsel tartışmalardan yola çıkarak ele almak istedim. Hepimiz üç boyutlu (en – boy – yükseklik yani mekân) bir uzay artı dördüncü boyut zamana bağlı olan varlıklarız. Klasik bilim ölçülebilir ve standartları belirlenebilir veri kümeleri ile çalışır. Bu veriler, örneğin dünyanın her tarafında su sıcaklığı, hava basıncı değerleri, atmosferdeki karbon dioksit hacmi ve benzeri veriler, gözlemle elde edilir. Bu verilerin analizinden edilen enformasyon bilim adamlarının çalışmasıyla bilimsel bilgi haline dönüşür.
İşin kritik noktası şudur ki gerek deney ve gözlemle elde edilen veriler, gerekse bunların analizinden üretilen bilimsel bilgi yukarıda tanımladığım dört boyutlu uzay- zaman içinde tanımlıdır. Eğer teorik fizik çalışmalarının sonucunda elde edilen matematiksel modeller bize bu dört boyuttan fazlası olması gerektiğini söylüyorsa, o zaman bizim algıladığımız boyutlarda tanımlı gerçekle algılamadığımız boyutların yansıması olan hakikat arasındaki farkı tanımlayabiliriz. Gerçek ve hakikat arasındaki fark antik çağlardan bu yana mistiklerin, özellikle Türk – İslam mutasavvıflarının ana araştırma konusu olmuştur. Öyle ya, tasavvuf kişinin yalan dünyanın / masivanın aldatıcı etkilerinden kendini temizleyip kendi özündeki hakikate, yani Allah’ın isim ve sıfatlarının tecellisine ulaşmayı amaçlamaktadır. Bu ise algılarımızı sınırlayan dört boyutun (mekân ve zaman) ötesine ulaşmak demektir. Metafizik, yani fizik ötesi, bu algılanamaz boyutlara batıni yollardan ulaşma sanatıdır. Eğer teorik fizik bunun mümkün olabileceğini söylüyorsa, metafizik ve fizik veya din ve bilim birbirinin rakibi değil ama birbirinin tamamlayıcısıdır.
Bugün Einstein’ın çalışmaları ile başlayan ve daha sonra Birleşik alan Teorisi ve Sicim Teorisi ile devam eden, bir kısmı deneylerle tasdik edilmiş bir kısmı da halâ şüpheli alan olarak kalmış olan matematiksel fizik modellerinden bahsedeceğim. “Hocam; siz iktisatçısınız; kendi uzmanlık alanınız dışına çıkmıyor musunuz?” Doğrudur, benim burada yazdıklarım bir entelektüel merak konusudur. Hiçbir şekilde bilimsel bir görüş kabul edilemez. Bu yüzden, teorik fizikle ilgili bilgileri Britannica Ansiklopedisinden ve McMullin’in bir makalesinden özetleyerek aktaracağım. Aşağıda ilgili kaynaklar verilmiştir: "Unified field theory | Einstein's Theory of Relativity | Britannica". www.britannica.com. “Ernan McMullin (2002). "The Origins of the Field Concept in Physics" (PDF). Physics in Perspectpective, 4 (1): 13–39.”
BİRLEŞİK ALAN TEORİSİ
Mevcut anlayışa göre, evrendeki fiziksel olgu ve süreçleri belirleyen dört temel etkileşim veya kuvvet vardır: Kütle çekim kuvveti, elektromanyetizma, zayıf etkileşim ve güçlü etkileşim. Klasik bakış açısında birbirinden farklı alanlar olarak tanımlanan bu kuvvetler her biri belli bir kuvvet taşıyan parçacığın ki, bunlara bozon denir, değişiminden ortaya çıkar. Bu kuvvetlerin birbirinden farklı alanlar değil de tek bir alan olduğu ve tek bir matematiksel model ile açıklanabileceği varsayımı üzerine Birleşik Alan Teorisi kurulmuştur. Dilerseniz önce bu alanlardan bahsedelim: Bilinen temel kuvvetlerin dördüne alanlar aracılık eder. Parçacık fiziğinin Standart Modelinde bunlardan üçü ayar bozonlarının değişiminden kaynaklanmaktadır. Bunlar: Güçlü etkileşim: Kuarkları bir arada tutarak hadronları oluşturan, nötronları ve protonları bir arada tutarak atom çekirdeğini oluşturan etkileşim. Yani maddenin enerji formundan çıkarak madde formuna girmesine sağlayan kuvvet güçlü etkileşimdir. Bu kuvvete aracılık eden değişim parçacığı gluondur. Elektromanyetik etkileşim: Elektrik yüklü parçacıklar üzerinde etkili olan tanıdık etkileşim. Yani bugün medeniyetin temelini oluşturan elektrik enerjisinin dayandığı kuvvet elektromanyetik etkileşimdir.
Foton bu kuvvetin değişim parçacığıdır. Zayıf etkileşim: Elektronlar, nötrinolar ve kuarklar üzerinde etkili olan, bazı radyoaktivite türlerinden sorumlu olan kısa menzilli etkileşim. W ve Z bozonları aracılık eder. Einstein’ın Genel İzafiyet Teorisi, aynı şekilde, kütleçekimini uzay-zamanın şeklini tanımlayan metrik tensör alanının sonucu olarak tanımlar. Kütle çekimi etkileşimi: Tüm parçacıklar üzerinde etkili olan uzun menzilli çekici bir etkileşim. Newton’dan bu yana bilinen ve galaksilerden gezegenlere oradan atom ve parçacıklara kadar evrendeki hareketi ve kütlelerin birbirine etkisini tanımlayan, bizim yerçekimi olarak anladığımız Genel İzafiyet Teorisi'nin varsayımsal kuantum versiyonlarında, varsayılan değişim parçacığına graviton adı verilmiştir. Dananın kuyruğunun koptuğu yer kütle çekim kanunu ve varsayımsal parçacık graviton’dur. Çünkü bu daha keşfedilememiştir.
İşte fizik biliminde, Birleşik Alan Teorisi / Unified Field Theory, tüm temel kuvvetlerin ve temel parçacıkların tek bir alan türü açısından yazılmasına izin veren bir tür alan teorisidir. Fizikteki modern keşiflere göre, kuvvetler etkileşim halindeki nesneler arasında doğrudan iletilmiyor, bunun yerine alan adı verilen aracı varlıklar tarafından tanımlanıyor ve yorumlanıyor. Birleşik alan teorisi bu alanları tek bir matematiksel yapı halinde düzenlemeye çalışır. Bir yüzyıldan fazla bir süredir birleşik alan teorisi açık bir araştırma alanı olarak kaldı. Bu terim, Genel İzafiyet Teorisini elektromanyetizma ile birleştirmeye çalışan Albert Einstein tarafından türetilmiştir. Einstein, kuantum mekaniğini reddederek klasik bir birleşik alan teorisi yaratmaya çalıştı. Daha sonra Genel İzafiyeti diğer kuvvetlerle birleştirme girişimleri kuantum mekaniğini de içerir. "Her Şeyin Teorisi" veya “Büyük Birleşik Teori” kavramı, birleşik alan teorisiyle yakından ilişkilidir, ancak doğanın temelinin alanlar olmasını gerektirmemesi ve sıklıkla doğanın fiziksel sabitlerini açıklamaya çalışmasıyla farklılık gösterir.
SİCİM TEORİSİ
Fizikte sicim teorisi, parçacık fiziğinin nokta benzeri parçacıklarının sicim adı verilen tek boyutlu nesnelerle değiştirildiği teorik bir çerçevedir. Yani keşfedilmiş ve keşfedilmeyi bekleyen varsayımsal parçacıkların aslında sicim denen tek boyutlu nesnelerin farklı frekanslardaki titreşimleri olduğu varsayımından hareket eder. Sicim teorisi, bu sicimlerin uzayda nasıl yayıldığını ve birbirleriyle nasıl etkileşime girdiğini açıklar. Sicim ölçeğinden daha büyük mesafe ölçeklerinde bir sicim, kütlesi, yükü ve diğer özellikleri sicimin titreşim durumu tarafından belirlenen bir parçacık gibi davranır. Sicim teorisinde sicimin birçok titreşim durumundan biri, yerçekimi kuvvetini taşıyan kuantum mekaniksel bir parçacık olan gravitona karşılık gelir. Dolayısıyla sicim teorisi bir kuantum çekim teorisidir. Sicim teorisi, temel fiziğin bir dizi derin sorusunu ele almaya çalışan geniş ve çeşitli bir konudur.
Sicim teorisi, kara delik fiziği, erken evren kozmolojisi, nükleer fizik ve yoğun madde fiziğindeki çeşitli problemlere uygulanan matematiksel fizikteki bir dizi ilerlemeye katkıda bulunmuş ve saf matematikte bir dizi büyük gelişmeyi teşvik etmiştir. Sicim teorisi potansiyel olarak kütle çekimi ve parçacık fiziğinin birleşik bir tanımını sağladığından, her şeyin teorisine, maddenin tüm temel kuvvetlerini ve biçimlerini tanımlayan bağımsız bir matematiksel modele adaydır. Bu problemler üzerinde çok fazla çalışmaya rağmen, sicim teorisinin gerçek dünyayı ne ölçüde tanımladığını ya da teorinin ayrıntıların seçiminde ne kadar özgürlüğe izin verdiğini bilemiyoruz. Pekiyi, bu sicim fikri nasıl ortaya çıktı? Her Şeyin Teorisi’ni anlatmak için bugün modern fizik tartışmalarının başlangıcı olan Einstein'la başlayalım. Einstein Genel İzafiyet Teorisini oluşturdu ve yüzlerce yıllık statik Newton Fiziğini gerçeğin sadece çok özel bir durumu olarak tanımladı. Einstein ve Genel İzafiyet Teorisi sayesinde bugün kütle çekiminin nasıl çalıştığını ve uzay-zamanın doğasını da biliyoruz.
Genel İzafiyet Teorisinin yardımıyla kütle çekiminin uzay-zaman dokusunu büktüğünü ve yerçekiminin etkisini bu şekilde hissettiğimizi söyleyebiliriz. Başka bir Alman bilim adamı Theodor Kaluza, eğer kütle çekimi kuvveti uzay-zamanı büküyorsa, elektromanyetik veya nükleer kuvvetler gibi diğer kuvvetler de uzay-zamanı çarpıtması gerekir diye bir önerme attı. Ancak bilim insanlarının bulgularıyla biliyoruz ki bu doğru değildir. O zaman, Kaluza yeni bir önerme ortaya attı: Belki de bu kuvvetler bu boyutun uzay-zamanını değil de diğer boyutların uzayını çarpıtıyor, böylece başka boyutların teorisi (sicim teorisi) ortaya çıkıyordu. Bir örnek verelim, hepimiz kablo hatlarını görmüşüzdür, bu kablo hatlarına uzaktan baktığınızda hangi boyutta görünüyorlar? Ya bir çizgiye veya tek boyutlu bir çizgiye benziyorlar, ama daha yakından baktığımızda, uzun silindirik bir nesneye benziyorlar… Yani mevcut duyularımızla göremediğimiz, algılayamadığımız ama daha küçük düzeyde var olan gizli boyutlar var. Kablo hattı bize tek boyutlu gelebilir ama yaklaştığımızda üç boyutlu görünür. Yani sicim teorisi, uzayın kendisini maksimum düzeyde yakınlaştırırsanız, halka şeklindeki sicimlerin farklı frekanslarda titreştiği diğer boyutları bulabileceğinizi belirtir. Süper sicim teorisine göre atom altı parçacıklar olan temel parçacıkların içine girdiğimizde de, benzer şekilde, titreşen sicimleri buluruz… Her bir sicimin farklı frekanslardaki titreşimleri farklı parçacıklar üretir. Bizim sandalyeyle aramızdaki tek fark sandalyenin siciminin titreşiminin frekansının bizimkinin frekansından farklı olmasıdır. Ancak matematiksel denklemler, bu sicimlerin yalnızca uzayda en az 10 boyut ve artı bir ekstra zaman boyutu olduğunda var olabileceğini gösteriyor; bu da sicim teorisinin en az 11 boyut gerektirdiği anlamına geliyor. Mesele şu ki biz sadece 4 boyutu deneyimliyoruz ve bu ekstra 7 boyutun tam olarak nerede olduğunu bilmiyoruz, bu yüzden sicim teorisi tartışmalı, ya da daha insaflı olursak, henüz önemli bir kısmı ispatlanmamış bir teori. Ancak sicim teorisi teorik fizik modellerindeki matematiksel denklemlerin çoğunu karşılıyor ve bize yine, teorik fizikçilerin söylediğine göre, doğru sonuçlar veriyor… Bu yüzden bilim adamları sicim teorisiyle hala ilgileniyorlar ve belki gelecekte onu tam olarak anlayabilme imkânına kavuşabileceğiz. O zaman gerçek ne? Hakikat ne? O da Pazartesi’ye inşallah…
Metafizik: Gerçek ve hakikatten tanrı ve varoluşa…
YAYINLAMA: 27 Ocak 2025 - 03:00 | GÜNCELLEME: 27 Ocak 2025 - 03:01
Geçen yazıda fizik bilimindeki (doğruluğu ya da yanlışlığı ispat edilememiş teorik kavramlar etrafında) tartışmaların, aslında, algılanabilir evren dışında da bir varoluşun olabilme ihtimalini açık tuttuğunu yazmıştım. Tartışma özetle şuydu: Eğer gözlemlenebilen evrendeki kuvvetler tek bir kanunla açıklanabilirse (aralarında ufak farklarla Birleşik Alan Teorisi veya Herşeyin Teorisi) ki, bu gerekli bir sonuçtur, o zaman bunun olabilmesi için en azından 11 boyutlu bir evrene (Sicim Teorisi) ihtiyaç vardır. 11 boyut 10 boyut artı 1 zaman boyutundan oluşur. Bu evrendeki kuvvetlerin tek bir kanunla açıklanabilmesi için, yani bu kanunların güzellik ve uyum içinde olabilmesi için, olması gereken en az 11 boyutlu bir evrendir. Daha fazla boyut da içerebilir.
Geçen yazının başlangıcında gerçek ve hakikatten bahsetmiştim. Gerçek ve hakikat, çoğu zaman, Türkçede birbiri yerine kullandığımız ve yakın anlam içeren kelimelerdir. Burada ben bu iki kavramı, geçen yazıdaki tartışmanın bağlamında, algılanabilen olgular ve algılanamayan olguları da içeren tüm olgular anlamında kullanacağım. Geçen yazıdan bildiğimiz gibi, bizim algımız üç boyut (en – boy – yükseklik, yani mekân) ve zamandan oluşan, fizikçilerin uzay-zaman adıyla kavramsallaştırdığı, dört boyutlu evrenle sınırlıdır. Ancak yine fizikçilerin matematiksel denklemlerle var olmasını zorunlu olarak gördükleri evren en az 11 boyutlu olmalıdır. O zaman, biz gözlemlenen verilerin tamamına erişebilsek ve bunlardan elden ettiğimiz enformasyonu bilimsel bilgiye dönüştürebilsek bile evrendeki tüm varoluşu açıklayamayız.
İşte bence “gerçek” duyularımızla algılayabileceğimiz dört boyutlu evrendeki varoluşu tanımlarken, “hakikat” algıladıklarımız kadar duyularımızla algılayamadığımız olguları da içeren 11 (veya daha fazla) boyutlu evrendeki varoluş anlamına gelir. Pekiyi şöyle bir soru soralım: Algılayamayacağımız boyutlarda ne olup bittiğinden bize ne? Algılayamayacağımız şeyler bizi ilgilendirmez ki? Bu kafasını kuma gömen devekuşu sendromudur. Yani merhum Cumhurbaşkanımız Demirel’in ifadesiyle: “Meseleleri mesele etmekten vazgeçersek, mesele kalmaz!” Halbuki, evrende algılayamadığımız olgu ve süreçlerin bizim algılayabileceğimiz sonuçları olur. Çünkü biz de esasında 11 (veya daha fazla) boyutlu bir evrendeyiz ancak bunun sadece bir kısmını (4 boyut) algılayabiliriz. Bunun küre sembolizmasıyla anlatalım.
BİR YÜZEYİN İÇİNDEN GEÇEN KÜRE
Lisede gördüğünüz analitik geometri derslerinden hatırlayalım. İki boyutlu bir uzay aslında bir yüzeydir. Bu iki boyutlu uzayda yaşayan örneğin üçgen ve kare şeklinde canlılar olsun. Sonra üç boyutlu küre şeklinde bir cismin bu yüzeyin içinden geçtiğini düşünelim. Küre yüzeye ilk temas ettiğinde yüzeyde nasıl görünecektir? Bir nokta olarak. Küre yüzeyden geçmeye devam ettikçe büyüyen bir daire olarak görünecektir. Kürenin en geniş yerine geldiğinde daire de en geniş halini alacaktır. Küre geçmeye devam ettikçe bu sefer üçgen ve kare şeklindeki canlılar için daire küçülmeye başlayacaktır. En nihayetinde küre yüzeyden çıkarken son dokunuşu bir nokta olacaktır. “Hakikat” yüzeyin içinden belli bir hız ve belli süre içinde geçen belli hacimde bir küredir. Üçgen ve kare şeklindeki canlılara göre ise “gerçek” bir anda yoktan var olan bir noktanın belli bir süre büyüyen bir daireye dönüşmesi, daha sonra ise, bu dairenin aynı hızla bir nokta oluncaya kadar küçülerek en sonunda yok olmasıdır. Buradan anlayabiliriz ki, “gerçek” “hakikatin” sınırlı boyutlardaki bir evrende yansımasıdır.
EVRENİN VE İNSANIN HAKİKATİ: TANRI VE RUH
İnsanlar öteden beri doğada anlayamadıkları ve tanımlayamadıkları olgu ve süreçleri tabiat üstü güçlere, yani tanrılara atfetmişlerdir. Yine, ta eski çağlardan beri, insanlar bir şekilde kendilerinde kendilerini bu tanrılara bağlayan, yaşamlarını sağlayan bir öz olduğuna inandılar: ruh… Tabii ki, ne tanrılar ne ruh gözle görülmez ve kulakla duyulmazdı… İnsanların evrende tanımlayamadıkları ve anlayamadıkları olgular olduğu müddetçe tanrılara ve ruha inanç kuvvetle devam etti. Gözlemlenebilen olgulara dayalı veriler, bu verilerin sağladığı enformasyon ve bu enformasyonun bilimsel bilgiye dönüşmesi doğadaki olguları tanımlama ve algılamamızı sağlar. Özellikle Aydınlanma Çağından bu yana, yani yaklaşık 300 senedir, bilimsel bilgiyle “gerçeği” hemen hemen açıklayabilir hale geldik. Bu yüzden insanların çoğu için tanımlanamaz veya açıklanamaz bir gizem kalmamıştır. Böyle olunca, günümüz insanı için, Tanrı’ya ve doğal olarak Ruha olan ihtiyaç git gide azalmaktadır. Ancak yukarıda verdiğim örneği düşünürsek, bizler bilimsel bilgiyle kendi evrenlerinden geçen küreyi değil onun yansıması olan yoktan var olan bir nokta, sonra bir yere kadar büyüyüp bir yerden sonra nokta oluncaya kadar küçülen ve en sonunda yok olan daireyi gören iki boyutlu canlılara benziyoruz. Pekiyi bir adım daha ileri gidelim: Eğer o canlılar da iki boyutlu değil üç boyutlu şekillerse, ancak duyuları sadece iki boyutu algılayabiliyorsa, bu takdirde kendilerini de bütün hakikatleriyle algılayamazlar. Örneğin kare şeklindeki canlılardan birisinin hakikatte ters çevrilmiş bir piramit olduğunu düşünelim. Bu piramit yüzeye ilk temas ettiğinde iki boyutlu bir yüzeyde bir nokta olarak algılanır, kendisi de kendisini böyle algılar. Sonra, piramit yüzeyden geçmeye devam ettikçe nokta büyüyen bir kareye dönüşür, sorsanız, piramit kendini büyüyen bir kare olarak tanımlayacaktır. Piramit yüzeyden çıktığında kare birden yok olur. Piramide sorsanız, artık kendi varlığını algılayamaz, çünkü ölmüştür. Ya biz dört boyutlu canlılar değil de çok boyutlu varlıklarsak? Evren de çok boyutlu bir evrense? Bu ihtimal dışı değildir, hatta Sicim Teorisine göre, zorunludur. O zaman duyularımızın dışında kalan hakikati nasıl anlayabiliriz? İşte metafizik duyularımızın ötesini algılayabilme sanatıdır.
EFLATUN, PLOTINOS, KABALA VE TASAVVUF: SONSUZ VE SINIRSIZ BİRDEN DAĞILAN IŞIK
Burada birçok yazımda belirttiğim gibi ben Hanefi – Maturidi bir Müslüman’ım. Aynı zamanda kendimi Anadolu Erenleri’nin tebliğ ettiği tasavvuf irfanına yakın görmekteyim. Tabii bizimki, ilm-el yakîndir, yani kitaplardan okuduğum bilgilere dayanmaktayım. Ancak ayn-el yakîn, yani tasavvuf ehline dost olan, onların ahvalini gözleriyle görenler de vardır. Bir de hakk-el yakîn olanlar vardır ki, onlar bizatihi bu irfanı yaşayarak öğrenirler. İşte, insanlığın kadîm irfan okulları, insanların evrenin hakikatini, yani Yaratıcı, Kadir-i Mutlak, evrenin ışığı ve sonsuz bilgisi olan Tanrıyı anlayabilmek için ilk önce kendi hakikatlerini, yani o Yaratıcı varlığın bizim varlığımızdaki yansıması olan Ruhu’muzu anlamaları gerektiğini söylerler. Tıpkı kendini iki boyutlu kare ve ölümlü olarak gören piramit şeklindeki varlığın kendi hakikatini anlaması için duyularının yol açtığı sınır ve yanılsamalardan kurtulması gerektiği gibi… Bunun için bu dünyayı tanımamıza yol açan duyuların bize sunduğu servet, şöhret ve şehvet üçgeninden, bunlara duyduğumuz istekten sıyrılmamız gerekir. Klasik filozof Eflâtun ve onun Hellenistik çağdaki takipçisi Plotinos her şeyin sonsuz Sevgi, sonsuz Bilgi ve sonsuz Işık olarak tanımladıkları Bir’in sınırlı boyutlardaki yansımaları olduğunu söylerler. Evren (veya evrenler) bu sonsuz Bir’den sudûr eden (Farabi ve İbn-i Sina’nın kavramı), taşan (Kabalacı mistiklerin kavramı) daha düşük seviyedeki gerçekliklerdir. En yüksek gerçeklik bölünemez, ayrılamaz olan BİR’dir. İslâm tasavvufunda Evren Allah-ü Azimüşşan’ın nurundan yaratılmıştır ki, Nur Suresi 35’inci ayette “Allah göklerin ve yerin Nurudur / Işığıdır!” buyrulur. Bu anlamda Evren Allah’ın isim ve sıfatlarının tecellilerinden, sudûrundan veya yansımasından oluşur. Benzeri şekilde Yahudi mistisizmi olan Kabbala’da da, gözlemlenebilen evren Allah’ın isimleri, sıfatları ve sonsuz ışığının kademe kademe tecellileri olan Sefirot’larla açıklanır. Gözlemleyebildiğimiz Evren, yani “gerçek” son kademedeki Sefirot “Malkut’la” açıklanır. Hakikat ise On sefirotun tamamı ve onların kaynağı olan Tanrısal Işıktır. Çok mu ağır oldu? Şimdilik bu kadar yeter… İnşallah Plotinos ve Yeni Eflatunculuk’la ilgili bir yazıyla bu konuya devam ederiz…
İdealizm ve gerçek- Hakikat ilişkisi
YAYINLAMA: 03 Şubat 2025 - 03:00 | GÜNCELLEME: 03 Şubat 2025 - 03:01
Geçen yazıda biraz geometri bilgisi kullanarak çok boyutlu evrenler ve çok boyutlu varlıklar ile bizim dört boyutlu evrenimiz arasındaki ilişkiyi anlatmıştım. Buradan da Helenistik Çağda İskenderiye Mektebinde Plotinos’la gelişen Yeni Eflâtuncu düşünce akımını ve onların bütün Batı kültüründeki mistik etkilerini ele almıştım. İbn-i Sina’dan İbn-i Meymuna, İbn-i Arabi’den İtzak Luria’ya, Farabi’den Spinoza’ya kadar giden ve panteizmin sınırlarında dolaşan bu mistik ve ezoterik irfan okullarının, yani Yahudi, Hristiyan ve İslâm mistisizminin, temeli Yeni Eflâtunculuk’tu.
EFLÂTUN VE PLOTİNOS
“Eflâtun'un Phaedo, Parmenides ve Sofist gibi diyaloglarda tanımlandığı şekliyle formlar veya "idealar" teorisi, ideal formları (örneğin geometrideki üçgen, dörtgen gibi şekiller veya İyilik ve Adalet gibi soyut kavramlar), kendisi", yani ister fiziksel ister herhangi bir kişinin bireysel düşüncesinde olsun herhangi bir özel durumdan bağımsız olarak "var olan" mükemmel varlıklar olarak tanımlar. Dünyada var olan her şey, yine de oluş dünyasıyla, doğayla nedensel olarak bağlantılı olan bu eşsiz idealardan birinin yansıması, adeta duvara vurmuş gölgesi gibi var olur. Eflâtun’un meşhur mağara metaforu, işte, bu durumu anlatır. Yani, geçen yazımızla bağlantılandıracak olursak, çok boyutlu bir evrende yaşayan bizler, kendi varlığımız da dahil, var oluşun sadece dört boyutlu evrendeki yansımalarını algılıyoruz. Gerçeklik algılanan eksik ve kusurlu evren iken, hakikat algıların ötesindeki, mükemmel ve kusursuz var oluştur. Bununla birlikte Eflâtun, maddenin bizim algıladığımız şekliyle gerçek olduğunu, ancak geçici, kusurlu ve varlığının sonsuz idealara bağlı olduğunu savunur. Eflâtun'un düşüncesi oldukça etkiliydi ve daha sonra Yeni Eflâtuncu düşünürler Eflâtunculuğu yeni yönlerde geliştirdiler. Daha sonraki Yeni Eflâtuncuların en etkilisi olan Plotinus’a göre, Varlık ve Akıl, tek bir doğaya sahiptir, birbirinde ayrılamaz ve ayrıştırılamaz. Böylece, Yeni Eflâtuncu düşünceyle birlikte Batı felsefesinde ilk kez yalnızca ruhun veya aklın var olduğunu savunan gerçek bir idealizm ortaya çıkmıştır. Yeni-Platoncu düşünürlere göre ilk neden veya ilke, her şeyin hiyerarşik bir süreçle türetildiği İyilik İdeası, yani Bir'dir. Burada bütün varoluşun bir bütün olduğu ve bölünemeyeceği, ancak bizim algılarımızın sınırları ve kısıtları sebebiyle birlik (vahdet) yerine çokluğu (kesreti) algıladığımız söylenebilir. Neticede hepimizin kaynağı sonsuz İyilik, sonsuz Işık ve sonsuz Bilgi olan Varlıktır. Pekiyi buradan idealizme nasıl geçiyoruz?
İDEALİZM NEDİR?
Felsefi idealizm veya metafizik idealizm olarak da bilinen felsefedeki idealizm, en temelde gerçekliğin akıl, ruh veya bilince eşdeğer olduğu, gerçekliğin tamamıyla zihinsel bir yapı olduğu; veya ideaların gerçekliğin en yüksek türü olduğu veya "gerçek" olarak kabul edilme konusunda en büyük iddiaya sahip olduğunu ileri süren metafizik görüşler dizisidir. İdealizmin farklı türleri olduğundan, terimi tek bir şekilde tanımlamak zordur. Doğu’da Hint felsefesi ve Budist felsefe, gerçekliğin gerçek doğası ve temeli olarak her şeyi kapsayan bir bilinci savunur. Batı'da ise yukarıdaki kısımda belirttiğim gibi idealizmin kökleri, mutlak, değişmez, zamansız ideaların gerçekliğin en yüksek biçimini oluşturduğunu öne süren Antik Yunan'daki Eflâtun'a kadar uzanır: Eflâtuncu İdealizm. Daha sonra Helenistik dönemde Plotinos’la beraber Yeni Eflâtunculuk Eflâtuncu İdealizmi geliştirdi ve her şeyin Tanrı / İlksel Varlık / Bir’in öz enerjisinin birer yansımasından ibaret olduğunu söyledi. Erken modern dönemde ise idealizm Immanuel Kant'ın gerçeklik bilgimizin tamamen zihinsel yapılara dayandığı yönündeki argümanlarıyla yeniden canlandırıldı ve dönüştürüldü: Transandantal / aşkın idealizm.
İDEALİZM VE SOSYAL BİLİMLER
“Bunlar bir iktisatçıyı niye alakadar eder ki?”, diye sorduğunuzu duyar gibiyim. Soruya cevabım çok nettir: Bir sosyal bilimcinin “idealizm” ve karşıtı olan “materyalizm” hakkında bilgisi olması hayati önemdedir. Çünkü sosyal bilimlerdeki temel tartışmaların arkasında idealizm – materyalizm tartışması bulunur. Yine de bu soruya verdiğim cevabı birkaç maddeyle özetleyecek olursam şöyle derim: Birincisi, idealizm bütün iktisat metodolojisine sinmiş bir bakış açısıdır. Özellikle Klasik ve Neo-Klasik İktisat Okulları ekonominin gerçek olgularını değil, adeta hakikatini araştırmaya çalışır. Piyasa yapılarından tutun denge tanımlarına kadar bütün varsayım ve kavramlar mükemmel, kendi kendiyle tutarlı ve hiçbir zaman bozulmayacak bir yapıyı modellemeyi amaçlar. Bir nevi iktisadi olayların ardındaki iktisadi ideaları ortaya koymaya çalışır.
Haliyle iktisadi gerçekliğin eksik ve kusurlu doğası krizlere yol açtığında “iktisadi ideaları” anlatan ana akım modelleri krizleri açıklayamaz. İkincisi, özellikle Johann Gotlieb Fichte ile başlayıp Friedrich Wilhelm Joseph Schelling ve Georg Wilhelm Friedrich Hegel ile devam eden ve bütün 19’uncu yüzyıl Alman düşüncesini etkileyen, Alman tarihçi okulunun temellerini oluşturan Alman idealizminin etkilerini sosyal bilimlerden çıkarıp atamazsınız. Bu düşünürler ağırlıklı olarak Kant'tan yararlansalar da onun gibi transandantal idealistler değillerdi, yani “şeylerin kendi içlerinde bilinemez olduğu” fikrinin ötesine geçmeye çalışıyorlardı. Bu fikrin şüpheciliğe ve nihilizme kapı açtığını düşünüyorlardı. Böylece Kant sonrası Alman idealistleri, zihinden bağımsız bir varlık dünyası ile zihinsel yapılardan oluşan öznel bir dünya arasındaki karşıtlığa (veya bilgi ile bilinen arasındaki, özne ile nesne, gerçek ile hakikat arasındaki ayrım) karşı çıkarak transandantal idealizmi reddettiler. Bu yeni Alman idealizmi, gerçekliği kendiliğinden bilinçli aktivite ve onun ifadeleri olarak gören "varlık ve düşünmenin ayrılmazlığı" ve "dinamik bir öz-bilinç anlayışı" ile ayırt ediliyordu. Bu haliyle, dinamik süreçlere ve güçlere odaklanan bu tür metafizik idealizm, kendisini madde teorisine dayanan eski idealizm biçimlerine karşı çıkıyordu. Buradan diyalektik mantık ortaya çıktı.
Buna göre, gözlemlenen dünyadaki iktisadi, sosyal ve tarihsel değişimler düşünce akımlarının değişimi ile gerçekleşir. Düşünce ya da idealar sabit değil değişkendir ve birbirilerini hem besler hem de yok ederler. Her yeni düşünce sistemi, bir önceki düşünce sistemini ortadan kaldırırken, o düşünce sistemine dayanan toplumsal ve iktisadi gerçekliği de değiştirir. Bu yüzden, Hegelci diyalektiğe göre dünya tarihi büyük düşünce akımlarının savaşının tarihidir. Üçüncüsü Alman İdealizminden beslenen Alman Tarihçi Okuludur. Alman Tarihçi Okulu, iktisadi olayları tarihsel bağlamıyla ele alıp diğer sosyal bilim branşlarıyla birlikte tahlil etmemiz gerektiğini söyler. Bu okulun önemli düşünürlerinden birisi Max Weber’dir. Weber meşhur çalışmasında kapitalizmin ortaya çıkışını Protestan inancına bağlar. Keza Weber’in Türkiye’deki takipçisi ve benim Hocamın Hocası olan Sabri Ülgener de, Türkiye’de bize özgü bir kapitalizmin gelişememesinin sebebini o zamanki tasavvuf okulları ve onların ekonomik hayatı atalete sürükleyen öğretileri olduğunu söyler. Bunlara benzer şekilde, kendisi Avusturyalı olan ama Alman Tarihçi Okulu mensubu sayılan Joseph Alois Schumpeter büyük iktisadi dönüşümlerin arkasında yenilikçi fikirler ve bunlara dayalı inovasyon harcamaları olduğunu söyler. Bu bahsettiğim bilim insanlarının ortak yönü iktisadi ve toplumsal değişimlerin (olumlu veya olumsuz yönde) düşünce sistemlerindeki değişime bağlı olduğudur.
Bu da doğal olarak, yine, Alman İdealizmine dayanır. Dördüncüsü 2024 Nobel ödülünü alan Daron Acemoğlu ile yeniden gündeme gelen Kurumsalcı Okuldur. Özellikle Daron Hoca gibi liberal kurumsalcılar kalkınmanın – belli bazı veri şartlar altında – Anglo-Sakson tipi demokrasi ve onun kurumları ile beraber yürüdüğünü söylerler. Burada da, yine, zihniyet yapısı iktisadi ve toplumsal yapıyı belirler. Ben her ne kadar felsefî idealizme ve onun mistik ezoterik yorumuna (özellikle Anadolu tasavvufu üzerinden) kendimi yakın hissetsem de, idealizmin sosyal bilimlerin üzerindeki metodolojik etkisine pek taraftar değilim. Kendimi bir Müslüman olarak değil ama, bir iktisatçı olarak, materyalizme daha yakın hissediyorum. Pekiyi materyalizm nedir? Bir sonraki yazıda cevaplamak dileğiyle…
Materyalizm ve idealizmle olan düşünsel çatışması
YAYINLAMA: 08 Şubat 2025 - 03:00 | GÜNCELLEME: 08 Şubat 2025 - 03:01
Geçen yazıda bir monist felsefi görüş olan idealizmi sizlere tanıttım ve idealizm ile gerçek – hakikat ilişki ve çelişkisini anlatmaya çalıştım. Tabii monist veya monizm ne demektir, hemen kafanız karışmasın. Monizm felsefede, özellikle bu yazıdaki konumuz dahilinde, var oluşun tek bir kaynağı olduğunu iddia eden ve bu tek kaynağın varoluşa nasıl sebep olduğunu söyleyen okullara yapılan genel sınıflandırmadır.
Geçen yazıda incelediğimiz idealizm ve bu yazıda inceleyeceğimiz materyalizmin her ikisi de monisttir: Yani her ikisine göre de varoluşun tek bir kaynağı vardır. Esasen çok sayıda felsefi okul olmasına ve bunların nüanslarına rağmen, tüm felsefi okulların birbirine zıt olarak tanımlanan iki temel kategoriden birine girdiği söylenebilir: İdealizm ve materyalizm. Bu iki ana felsefi kategorinin temel önermeleri gerçekliğin doğasıyla ilgilidir. Aralarındaki ana fark, iki temel soruyu nasıl yanıtladıklarına bağlıdır: “Gerçeklik neyden oluşur?” ve “Nasıl ortaya çıkar?”. İdealistlere göre ruh, akıl veya aklın nesneleri (idealar yani fikirler) birincil, madde ise ikincildir. Materyalistlere göre madde birincildir, akıl, ruh veya fikirler ise ikincildir; maddi olmayan şeyler maddenin maddeye etki etmesinin ürünüdür.
MATERYALİZM NEDİR VE NE SÖYLER?
Materyalizm, maddenin doğadaki temel ve tek unsur olduğunu ve zihinsel durumlar ve bilinç de dahil olmak üzere her şeyin, maddi şeylerin maddi etkileşimlerinin sonuçları olduğunu savunan felsefi monizmin bir biçimidir. Felsefi materyalizme göre zihin ve bilinç, insan beyninin ve sinir sisteminin nörokimyası gibi, onsuz var olamayacakları fiziksel süreçlerden kaynaklanır. Materyalizm, bilincin doğanın temel maddesi olduğunu savunan monist idealizmle doğrudan çelişir. Materyalizm fizikalizmle, yani “var olan her şeyin sonuçta fiziksel olduğu” görüşüyle yakından ilişkilidir. Felsefi fizikalizm, sıradan maddeye (örneğin uzay-zaman, fiziksel enerjiler, kuvvetler ve alanlar) ek olarak fiziksellik biçimlerini de dahil etmek için fiziksel bilimlerin teorileriyle materyalizmden gelişmiştir. Bu nedenle, bazı düşünürler fizikalizm terimini materyalizme tercih ederken, diğerleri bu terimleri sanki eşanlamlıymış gibi kullanır. Bilinç ve beyin arasındaki sinirsel bağıntıların keşfi, materyalizme ampirik destek olarak kabul edilir, ancak bazı zihin felsefecileri bu ilişkinin yanlış olduğunu düşünür veya bunun materyalist olmayan fikirlerle uyumlu olduğunu düşünür.
Bunda belli bir oranda doğruluk payı bulunabileceği düşünülse de, beynin kimyevi algoritması tam olarak deşifre edilemediği ve bilinçaltı tam olarak bilimsel yöntemle açıklanamadığı için beyin ve beyindeki sinir ağları arasındaki ilişkiler bize ne materyalizmi ne de idealizmi reddetmemizi sağlayacak yeterli bilgi sunmaktadır. Mateyalizmin antik çağdaki selefleri Epiküros ve Demokritos’tur. Demokritos Socrates öncesi filozoflardandır ve ilk defa atom kavramına değinmiştir. Demoritos’a göre maddenin dört unsuru yani hava, ateş, toprak ve su (bugünkü bilgimizle revize edecek olursak maddenin gaz, sıvı ve katı halleri ile enerji, DMD) hep atom denen bu parçalanamayacak en küçük parçalardan oluşur. Bu anlamda gerçeğin hakikati atomlardır. Epiküros, Demokritos’un halefi olarak bir atomist ve doğal olarak materyalistti. Din ve Tanrı hakkında kuvvetli bir şüpheciliğe sahipti. Modern felsefi materyalistler, maddenin tanımını enerji, kuvvetler ve uzay-zaman sürekliliği gibi bilimsel olarak gözlemlenebilir diğer varlıkları da dâhil ederek genişletirler; örneğin Mary Midgley gibi bazı filozoflar "madde" kavramının anlaşılması zor ve yetersiz tanımlandığını öne sürmektedir. Pekiyi bilimsel yöntemde materyalizmin bir etkisi olmuş mudur? Evet, hem de çok kuvvetli bir etkisi olmuştur: Marx ve Diyalektik Materyalizm…
BİLİM FELSEFESİNDE MATERYALİZM VE MARX
19. yüzyıl boyunca, Karl Marx ve Friedrich Engels, materyalizm kavramını genişleterek, insan faaliyetinin ampirik dünyasına ve bu faaliyet tarafından yaratılan, yeniden üretilen veya yok edilen kurumlara odaklanan materyalist bir tarih anlayışını detaylandırmak için genişlettiler. Ayrıca Hegelci diyalektiği alıp idealist yönlerinden arındırıp materyalizmle kaynaştırarak diyalektik materyalizmi de geliştirdiler. Geçen yazıda bahsettiğim Alman İdealizminin dev isimlerinden Georg Wilhelm Friedrich Hegel ilk defa Fichte’nin ortaya attığı diyalektik süreci tarihsel ve toplumsal hareketleri açıklamak için kullandı. Buna göre insanlık tarihindeki büyük dönüşümler zihniyet dönüşümleridir ve her zihniyetin arkasında kuvvetli fikirler vardır. Örneğin Tek Tanrıcılık, Milliyetçilik ve Hümanizm gibi… Her zihniyet kendisinden önce hâkim olan zihniyete alternatif ve tepki olarak o zihniyetin içinde çıkar. Hâkim zihniyet “tez” iken alternatif zihniyet “anti-tezdir”. Zaman içinde tez ve anti tez arasındaki çatışma bu iki görüşün “sentezini” üretir. Sentez yeni “tez” yani yeni “hâkim zihniyet” olur. Dikkat edilecek olursa, Hegel ve Alman idealistleri insanlık tarihindeki büyük değişimleri düşünceler, zihniyetler ve onun sonucu medeniyetler arası çatışmaya dayandırmaktaydı.
İktisadi olaylar, savaşlar ve diğer her türlü ölçülebilir insan eyleminin hakikati düşünce çatışmalarıydı. Marx bu bakış açısını aldı ve idealizmden arındırdı. Marx ve Engels’e göre bütün insanlık tarihi her dönemde hâkim olan üretim sistemi içindeki sınıf çatışmasına dayandırılır. Her üretim sisteminde üretimin dayandığı bir ana üretici sınıf ve bu sistemde üretim ilişkilerini düzenleyen egemen sınıf bulunur. Egemen sınıflar köleci sistemde köleciler, feodal sistemde aristokratlar ve kapitalist sistemde ise sermaye sahipleridir. Üretici sınıflar ise köleci sistemde köleler, feodal sistemde serfler yani toprağa bağlı köylüler ve kapitalist sistemde ise işçi sınıfıdır. Her üretim sisteminde egemen sınıf “tez” iken, üretici sınıf “antitezdir”. Bu iki sınıf arasındaki çatışma kendi “sentezini”, yani yeni bir üretim sistemini ve buna bağlı olarak da yeni bir egemen sınıf ve üretici sınıf doğurur. Fikirler, zihniyet ve medeniyet hep bu maddi sınıf çatışmasına bağlı olarak değişir ve dönüşür. Marx’ın diyalektik materyalizmi kabaca bu şekilde açıklanabilir.
DİYALEKTİK MATERYALİZM ÇALIŞIYOR MU?
Tabii ki, bence, Marx’ın bu tahlili de çok saf bir idealizm içermektedir? “Nasıl yani, Hocam! Adam her şeyi maddi gerçeklikle açıklamış. Nerede idealizm?” dediğinizi duyar gibiyim. Özellikle sosyalist ve Marksist arkadaşlar hemen celâllenmesinler. Evet Marx idealize edilmiş bir sınıf çatışmasına dayalı bir insanlık tarihi anlatısı gerçekleştirmiştir. Ancak insanlık tarihinin sert ve acımasız gerçeklerine baktığımızda böyle bir mekanizmanın olmadığını görürüz. Bu olsa olsa Eflâtun’un mükemmel idealar alemindeki idealara benzeyen bir modeldir. Sınıf çatışması var mıdır? Vardır. Sömürü var mıdır? Vardır. Pekiyi bu sınıf çatışması sistemin değişmesine yol açmakta mıdır? Maalesef hayır. Egemen sınıfların yıkılmasına yol açmakta mıdır? Maalesef, yine hayır! Örneğin diyalektik materyalizm modeli çalışsaydı, köleci sistemden feodal sisteme geçiş bir köle ihtilâli ile gerçekleşirdi. Spartacus isyanı ve Hz. Musa’nın Mısır’dan Çıkışı benzeri bir olay…
Bu olayın feodal sisteme yol açması, ihtilâlci kölelerin bir kısmının dönüşerek yeni sistemin aristokratları olması gerekirdi. Böyle mi oldu? Hayır. Aksine gelişen feodal sistemde aristokratlar köleci Roma İmparatorluğunun subayları ve valileri arasından çıkmıştır. Yani eski sistemin egemenleri kılık değiştirip yeni sistemin egemenlerine dönüşmektedir. Yine benzeri şekilde, Fransız İhtilâlinin ezilen köylüler tarafından yapılması ve yeni sistemde bu köylülerin arasından yeni liderlerin çıkması gerekirdi. Ama öyle olmadı… Feodal yapıyı yıkan burjuvaziydi ve bu yeni sınıfın içinde büyük oranda kılık değiştirmiş toprak sahipleri vardı. Yani köleler önce serfe sonra da işçiye dönüştüler. Egemenler de egemen kalmaya devam ettiler. Buna bağlı olarak söyleyebiliriz ki, diyalektik materyalizm güzel ve ilgi çekici bir modeldir, ancak gerçeğe uymamaktadır.
BEN NİYE MATERYALİZME YAKIN HİSSEDİYORUM?
Ben Allah’a ve Ruhun ebediliğine inanıyorum. Kaldı ki, teorik fizikçiler dört boyutlu maddi evrenimizin ötesinde çok boyutlu bir varoluşun olması gerektiğini de göstermektedirler. Ancak 26 yıldır fiilen iktisat hocalığı yapan, bu konularda akademik ve popüler çokça yazı yazmış ve görsel medyada sürekli konuşan biri olarak söyleyebilirim ki, toplumsal olayların arkasında büyük oranda temel sebep olarak iktisadi olaylar bulunmaktadır. Zihniyet, ideoloji ve toplumsal yapılar bu iktisadi olgulara, özellikle iktisadi yapıdaki değişimlere bağlı olarak değişirler. Diyalektik materyalizm, sınıf çatışması ve akabinde üretici sınıfların ihtilâline dayalı bir değişim modeli sunuyor. Ancak materyalist etkiler sadece bu model üzerinden ele alınamayabilir. Servet, güç ve iktidar için savaşlar çoğu zaman güzel olmayabilir, doğru hiç olmayabilir ama gerçektir. İyi ve doğruyu ahlak felsefesi ve dinler araştırırken sanat ise güzeli araştırır. Bilim için bir olgunun güzel veya çirkin, doğru veya yanlış, iyi veya kötü olmasının hiçbir önemi yoktur. Çünkü bilim güzel de olsa çirkin de olsa, doğru da olsa yanlış da olsa, sadece ve sadece gerçeği araştırır. Gerçek ise, algılarımız nispetinde ölçebildiğimiz verilerle sınanır. Bu yüzden yöntemsel olarak sosyal bilimlerde kendimi materyalizme daha yakın hissetmekteyim. Pazartesi biraz güncele yöneleceğim… Trump Reis ve avanelerinin ne yaptığını anlatmaya çalışacağım…
Kasabanın Şerifi ne yapıyor?
YAYINLAMA: 15 Şubat 2025 - 03:00 | GÜNCELLEME: 15 Şubat 2025 - 03:01
ABD Başkanı Trump bütün dünyayı beyanat ve hırslı talepleriyle şok etmeye başladı. İlk başkanlığı döneminde onun için tercih ettiğim adı Kasabanın Şerifiydi. Bu lakap, gerçekten de, hem ABD’nin kuruluş felsefesini hem de Trump’ın olaylara bakışını çok güzel özetlemekteydi. İsterseniz buradan başlayalım…
VAHŞİ BATININ KÖKENİ
Amerika kıtası keşfedildiği andan itibaren İspanyol ve Portekizli sömürgeciler Güney ve Orta Amerika’yı yağmalamayı amaç edindiler. Öte yandan Kuzey Amerika’ya daha geç gidildi, gidenler de İngilizler ve Fransızlar oldu… Uzun bir savaşın neticesinde de Kuzey Amerika’nın tapusu İngiltere’de kaldı… Pekiyi İngilizler bu toprakları nasıl değerlendirdi? Başta Britanya olmak üzere Avrupa’da tutunamamış göçmenler, yine kendi ülkelerinde dışlanan ve istenmeyen radikal dinci Hristiyanlar, ipten kazıktan kaçma cani ve hırsızlar, yani Avrupa toplumunun dışladığı insan güruhunu Amerika’ya “yeni bir umut ve yeni bir dünya” diye gönderdiler. ABD’nin temelleri bu göçmenlerin geldiği, Majesteleri Kral’ın hükmünde 13 koloni olarak atıldı. Yeni bir hayat, yeni fırsatlar ve özgürlük vaat ediliyordu. Zamanla özgür -aslında Avrupa’da tutunamamış kaybeden- insanların ülkesi olarak İngiliz Hükümetinin sömürge yönetimine tepkiler birikmeye başladı. Sonuç Amerikan Özgürlük Savaşı ve ABD’nin bağımsızlığını kazanması oldu. İşte kovboy filmlerinde gördüğümüz silahşörlerin, Kızılderililerin, şeriflerin dünyası Vahşi Batı böyle kuruldu. ABD’nin medeni bir toplum olarak varlığı, kanun ve nizamın tesisi devletin temelini oluşturan doğudaki 13 kolonideydi.
Özellikle Amerikan İç Savaşı sonrası kimseye ait olmayan uçsuz bucaksız orta ve batı Amerika toprakları yerleşimcilere açıldı. Pasifik ve Atlantik Okyanuslarını bağlayacak demiryolu çalışmaları ile bu ıssız topraklarda yerleşim süreci de hızlandı. Ancak buralarda kurulan yerleşim yerlerinde devlet otoritesi bizim bildiğimiz manada yoktu. Yerleşimciler kurdukları kasabalarda belediye başkanı seçiyorlardı ki, bu çoğu zaman o kasabadaki en zengin toprak sahibi oluyordu. Kanunu temsilen bu Belediye Başkanı istediği bir silahşöre şerif yıldızını verdiğinde, artık kanun o kişiden soruluyordu. Altın çıkarılan maden kasabalarında, büyük hayvan sürülerinin yetiştirildiği çiftliklerin bulunduğu arazilerde tek bir Şerif’le adalet nasıl sağlanabilirdi? İşte Vahşi Batı’da, bu yüzden, her şey insanların kendisi tarafından sağlanıyordu. Her yatırım ve hizmet, demiryolları gibi kamu işleri de dahil olmak üzere, özel sektör tarafından gerçekleştiriliyordu. Özel sektör ise Vahşi Batı’nın her yerindeki büyük servet sahipleri demekti. Her şirketin kendi özel orduları vardı.
ADALET NAMLUNUN UCUNDA
İşte filmlerde gördüğümüz ve filmde kaldığı müddetçe bizde heyecan uyandıran bu Vahşi Batı, gangsterlerin, haydutların, canilerin, fırsatçı ahlaksızların cirit attığı bir kanunsuzluk cennetiydi. Bu ülkede adalet namlunun ucundaydı. İngiliz atasözünde dediği gibi “Güç Hak’tı!” Güçlü olan kazanır ve yaşar, acımasız olan ayakta kalır, zayıf ve merhametli olanlar kaybederdi. Gücün tanımı her ne kadar “hızlı çekilen tabancayla” özdeşleşmişse de, aslında gücün kaynağı paraydı. İnsanlar paraya ulaşmak için her şeyi yapabilirlerdi, paraya ve servete sahip olduğunuzda ise bunu koruyabilmek için her şey yapardınız. Son zamanlarda libertaryenler ve anarko kapitalistlerin rüyasını gördüğü, bir cennet gibi herkese vadettikleri, devletsiz, Merkez Bankasız, mahkemesiz ve polissiz toplumun tarihteki örneği Vahşi Batıdır. ABD, kurucu babalarını bir tarafa bırakırsak, doğru düzgün bir tarihi ve kültürü olmayan, kahramanlarını Vahşi Batı’nın haydutları arasından seçmiş bir toplumdur. Bugün, elbette ki, haydut ve canilerin egemen olduğu Vahşi Batı ortadan kalkmıştır. Ancak ABD’deki her nevi muhafazakâr Vahşi Batı’nın özlemini çekmektedir. Bu kişiler arasında Donald Trump da bulunmaktadır.
TRUMP KENDİNİ NASIL GÖRÜYOR?
Trump kendini nasıl görüyor? Etrafındaki adamların ve danışmanlarının söylediklerine göre, onlar, Trump’ı Allah’ın seçtiği ve ABD’yi yeniden “özgür adamların ülkesi” yapacak olan kutsal bir kişilik olarak görüyorlar. Trump’ın da kendinde ilahi bir davanın temsilciliğini gördüğü aşikâr. Adeta 1850’lerdeki paranın güç demek olduğu, adaletin namlunun ucunda olduğu Vahşi Batı’yı yeniden kurmak istiyor. Kendisi de kuracağı Kasabanın Şerifi olacaktır. Elbette bugünkü ABD toplumunu tekrar Vahşi Batı’ya döndürmek mümkün değildir. Ama dünyayı bir kasaba olarak düşünürsek, ABD ve dolayısıyla Trump, bu dünyada Şerif olmak istiyorlar. Pekiyi bu ne anlama geliyor?
YENİ İZOLASYONİST POLİTİKA NE ANLAMA GELİYOR?
Uluslararası ilişkiler literatüründe “hegemonik istikrar teorisi” adıyla bilinen bir teori vardır. Bu teori kapitalizmin gelişmesi ile birlikte uluslararası sistemin belli aralıklarla farklı egemen devletler tarafından yönlendirildiği ana varsayımı üzerine bu mekanizmayı açıklamayı amaçlar. Soğuk Savaş sonrasında ABD tek süper güç olarak kalınca, sadece bir hegemonik güç olmanın da ötesine geçerek bir imparatorluğa dönüşmek istedi. Bunun için askeri ve iktisadi gücüne güvendi. Bugün geldiğimiz noktada ABD’nin tek kutuplu dünya hayali ve bunun için destekleyip teşvik ettiği küreselleşme süreci ABD’nin kendi kaynaklarıyla başa çıkamayacağı yükler yarattı. Bir hegemonun dünyada hukuk, finans ve ticaret kurallarını kendine göre belirlemesinin yanında, aynı zamanda, dünyada asayişi ve güvenliği de sağlaması gerekir. ABD bunu yapamadığı gibi, bu sürecin sonunda ekonomisi de ciddi yara aldı. İşte Kasabanın Şerifi ABD’nin bütün dünyanın yükünü ve sorumluluğunu yüklenmesini istememekte, özellikle Ortadoğu ve Rusya gibi coğrafyalarda barışı sağlamayı amaçlamakta, ABD’yi kendi kıtasında dünyanın en büyük gücü haline getirmek istemektedir. Bu yüzden hem barışı tesis etmek, hem de problemli bölgelerde barışı ve istikrarı koruyacak müttefik güçler oluşturmak istemektedir. Kasabanın Şerifi daha seçilmeden önce kazandığı durumda hem Rusya-Ukrayna Savaşını hem de Gazze Savaşını bitireceğini yazmıştım. Burada sihirli hamlenin Gazze’yi boşaltmak ve Ukrayna’yı Rusya’ya teslim etmek şeklinde gerçekleşeceğini düşünüyordum.
Bunları tahmin ettim ama Suriye’de de Rusya’yla anlaşıp Esad’ı devireceklerini tahmin edememiştim. Kasabanın Şerifi, tıpkı Teksaslı bir sığır tüccarı gibi Gazze topraklarını damadına devredip orada yeni bir Las Vegas yaratmayı düşünüyor. Gariban Filistinlileri de, önce Mısır ve Ürdün’e, olmazsa başka bir ülkeye göndermeyi düşünüyor. Bütün Filistin probleminin aslında Filistinlerin kendi vatanlarında yaşamak taleplerinden kaynaklandığını hiç aklına bile getirmiyor. Tarih, kültür ve sosyoloji ne diyor, Trump ve avanelerinin umurunda bile değildir. Çünkü belindeki tabancaya ve cebindeki paraya güvenmektedir. Pekiyi Arap Devletleri buna ne tepki verir? Hiçbir tepki veremezler. Yutkunur ve başlarını öne eğerler. Çünkü hiçbiri kendi halklarının rızasına dayalı yönetimlere sahip değildir. Arap Dünyası şu anda ABD’nin desteğiyle ayakta duran despotik rejimlerle yönetilmektedir.
Ne kadar vicdanımızı sızlatsa, ne kadar insanlığın ortak değerlerine aykırı da olsa, Trump Gazze’yi boşaltıp Filistinlileri sürebilir ve kimsenin sesi de çıkmaz. ABD fiili olarak bölgede varlığını azaltırken hangi bölgesel müttefikine Orta Doğu’nun yükünü yükleyecek? Tek aday Türkiye’dir. Ama, ABD medyasından okuduğum kadarıyla, Kasabanın Şerifi Türkiye’ye bu teklifi yaparken üç temel talepte bulunacaktır. Birincisi PYD ile barışıp Suriye ve Irak Kürtlerinin hamisi olmamızı isteyecektir. İkincisi İsrail’le ortaklık içinde hareket etmemizi önerecektir. Üçüncüsü de Kuzey Kıbrıs’ta bir hava ve deniz üssü talep edecektir. Bunların karşılığında bize geniş finansal kaynaklar açılacaktır. Hükümetin bu tekliflere şimdiden hazırlıklı olması ve milli stratejimizi bunlara göre belirlemesi gerekir. Bir sonraki yazıda Hegemonik İstikrar Teorisini anlatacağım. Bugün dünya siyaseti nereye doğru evriliyor, bu teori bağlamında ele almak istiyorum.
Küresel güçler nasıl ortaya çıkıyor?
YAYINLAMA: 17 Şubat 2025 - 03:00 | GÜNCELLEME: 17 Şubat 2025 - 03:01
Hegemonik istikrar teorisi
ABD Başkanı Trump’ın dünyayı yönetmekten ve onun sorunlarından uzaklaşmak istediğini, ancak bu durumu bir küresel kaosa gitmeden dengeye oturtmak istediğini söyleyebiliriz. Geçen yazıda ABD’nin kendi kıtasında devasa bir güç olarak, dünyada da kendisiyle müttefik bölgesel güçlere dayalı yeni bir ittifak, yeni bir “status quo” kurmak istediğinden bahsetmiştik. Bu aslında küresel siyasi ve iktisadi düzenin nasıl kurulduğuna yönelik teorileri akla getirmektedir. Bugün size bir Uluslar İlişkiler Teorisi olan “Hegemonik İstikrar Teorisi’ni” ana hatlarıyla anlatacağım. Önce hegemonik istikrarı tanımlayalım.
HEGEMONİK İSTİKRAR TEORİSİ NEDİR?
Hegemonik İstikrar Teorisi (HİT), siyaset bilimi, iktisat ve tarih alanlarındaki araştırmalara dayanan bir uluslararası ilişkiler teorisidir. HİT, en genel ifadeyle, “tek bir devletin egemen dünya gücü veya hegemon olduğu durumlarda uluslararası sistemin istikrarlı kalma ihtimalinin daha yüksek olduğunu” söyler. Dolayısıyla hegemonyanın sona ermesi ile uluslararası sistemin istikrarı azalır. Hegemonyanın istikrarının kanıtı olarak, HİT savunucuları sıklıkla Pax Britannica ve Pax Americana'nın yanı sıra Birinci Dünya Savaşı öncesindeki (İngiliz hegemonyasının düşüşte olduğu zamanki) istikrarsızlığa ve iki savaş arası dönemdeki (Amerikan hegemonyasının dünya siyasetindeki varlığını azalttığı zamanki) istikrarsızlığa işaret eder.
Hegemonik istikrar teorisindeki temel mekanizmalar kamu mallarının sağlanması etrafında dönmektedir: Kamu mallarına ilişkin kolektif eylem sorunlarını çözmek için, kamu mallarının sağlanmasında orantısız bir payı üstlenmeye istekli ve bunu yapabilecek güçlü bir aktöre ihtiyaç vardır. Kamu malı ile ne kastedilmektedir? Açıklayayım: İktisat biliminde, bir kamu malı (toplumsal mal veya kolektif mal olarak da anılır) hem dışlanamayan hem de ikamesi olmayan bir maldır. Bir kişi tarafından kullanılması ne diğer kişilerin o mala erişimini engeller ne de başkaları tarafından kullanılabilirliğini azaltır. Dolayısıyla kamu malı aynı anda birden fazla kişi tarafından kullanılabilir. Kamu malları arasında bilgi, resmi istatistikler, milli güvenlik, eğitim ve sağlık hizmetleri, haberleşme ve ulaştırma altyapısı, adalet teşkilatı, hukuk ve şehircilik altyapısı yer alır. Dünyanın her yerine yayılmış olan kolektif mallara “küresel kamu malları” denilebilir. Burada bahsi geçen de küresel kamu mallarıdır. Bu anlamda uluslararası ticaret ve finans kurallarının oluşturulup uygulanması, küresel güvenlik, az gelişmiş ülkelerin kalkınma problemlerine destek, küresel bir yönetişim mekanizması gibi küresel kamu mallarının üretiminden hegemon sorumlu olmalıdır. Hegemonik istikrar, kendi kendini güçlendiren iş birliğini gerektirebilir; zira kamu mallarını sağlamak hegemonun çıkarınadır ve diğer devletlerin de kamu mallarını elde ettikleri uluslararası düzeni sürdürmek onların çıkarınadır. Burada da kastedilen şey, hegomonun uluslararası sistemi kurum ve kurallarıyla oluştururken kendisine faydalı olacak şekilde oluşturmasıdır. Öte yandan bir düzenin oluşması ve kuralların konması da istikrarsızlığı ortadan kaldıracağı için diğer devletlerin çıkarınadır. Sonuçta herkesin kazançlı çıkacağı bir denge oluşacağı vurgulanır. Buna oyun teorisinde Nash Dengesi adı verilir.
TEORİNİN KURULUŞU
Charles Kindleberger, HİT ile en yakından ilişkili iktisatçılardan biridir; Benjamin Cohen’e göre Kindleberger teorinin kurucusu ve en etkili savunucusudur. Kindleberger, 1973 tarihli “The World in Depression: 1929-1939” (Buhrandaki Dünya: 1929-1939) adlı kitabında, Birinci Dünya Savaşı ile İkinci Dünya Savaşı arasında Büyük Buhran'a yol açan iktisadi kaosun kısmen, baskın bir ekonomiye sahip bir dünya liderinin yokluğuna atfedilebileceğini savunmuştu. Ancak Kindleberger'in mantığı ekonomiden daha fazlasına değiniyordu: HİT'nin arkasındaki ana fikir, küresel sistemin siyaset, uluslararası hukuk vb. açısından istikrarının hegemonun bu sistemin kurallarını geliştirmesine ve uygulamasına bağlı olduğunu öne sürer. Yani hegomon hegomonyasını kurarken bütün dünyada etkin bir şekilde çalışacak kural ve kurumların oluşturulmasını sağlamak zorundadır. Dünyadaki genel barış halinin savunulması, ticaret ve finans kanallarının etkin bir şekilde açık olması, çevre problemleri ve fakirlikle mücadelede önderlik etmesi gibi sorumluluklar hegomonun sırtındadır. Hegemonik istikrar teorisinin gelişimindeki diğer önemli isimler arasında Robert Gilpin bulunmaktadır. Gilpin, 1981 tarihli “War and Change in World Politics” (Harp ve Dünya Siyasetinde Değişim) adlı büyük eserinde dünya tarihini, geç modern zamanlara kadar olan imparatorluk döngüleri ve önce Britanya'nın, daha sonra da Amerika Birleşik Devletleri'nin uluslararası sistemi istikrara kavuşturduğu geç modern zamanlardaki hegemonyaların birbirini takip etmesi olarak teorileştirir. Gilpin uluslararası sistemin doğal olarak dengeye doğru gittiğini iddia eder. Bir hegomonyanın oluşması için farklı güçlerin mücadelesini küresel savaş veya "hegemonik savaş" olarak adlandırır ve bu savaşın sonunda kendi tercihleriyle yeni dünya düzenini yaratan ve sürdüren yeni bir hegemonun ortaya çıktığını vurgular.
Bu kısmen küresel kamu mallarının sağlanmasıyla gerçekleştirilir. Buna örnek olarak 1945'ten sonra Amerika Birleşik Devletleri'nin hegemonyası altında, Bretton Woods sistemi, Uluslararası Para Fonu (IMF) ve Dünya Bankası'nın (WB) kurulmasını, NATO gibi güvenlik ittifaklarının tesisini ve demokratikleşme yoluyla istikrarlı bir para biriminin başlatılması yönünde girişimleri gösterir. Gilpin ayrıca küresel sistemde "hegemonik savaş" sonrasında kazanılan zafer ne kadar kesin olursa yeni sistemin de o kadar istikrarlı olacağını ileri sürer. Hegemonların çöküşünün nedenlerinden biri olarak Paul Kennedy'nin "emperyalist aşırı yayılma" görüşüne katıldığını söyler. Bu durum tarihteki bütün büyük güçler için tipiktir. Roma, Osmanlı, Britanya İmparatorlukları ve SSCB belli bir büyüklük eşiğini geçince, yani hegemonyalarının ölçekleri idare edemeyecekleri kadar büyüyünce bu imparatorlukların gerileme süreci de başlamıştır. Bu durumun ABD’nin hegemonyası içinde geçerli olduğunu, olması gerektiğini söyleyebiliriz. İşte Gilpin, belirli bir aşamada genişlemenin maliyetlerinin faydalarını aşması, sistemdeki güç dağılımının değişmesi ve diğer devletlerin yükselip hegemona meydan okuması nedeniyle tüm hegemonların kaçınılmaz olarak düşeceğini belirtir. Sonunda mevcut hegemonun gücüne yaklaşan tatminsiz bir büyük güç, yeni bir küresel savaşa neden olacak ve döngü tekrarlanacaktır.
HEGEMONU BELİRLEYEN NİTELİKLER
Bir milli devletin hegemon seviyesine yükselebilmesi için aşağıdaki niteliklerin tamamının veya çoğunun bir araya gelmesi gerekir:
-Yeni uluslararası kanunlar ve organizasyonlar oluşturabilmek için üstün askeri güce ihtiyaç vardır. Askeri güç olmadan ne bir hakimiyet tesis edilebilir ne de kurulacak uluslararası sistemin güvenliği sağlanabilir.
-Her ne kadar bazı durumlarda hegemonlar ada ya da yarımada üzerinde olmasa da hegemonların çoğu ada veya yarımadalar üzerinde bulunur. Belli bir korunaklı coğrafi alana yerleşik olmak ek güvenlik ve askeri güçleri yönlendirme potansiyeli sağlar. Örneğin Roma ve Osmanlı İmparatorluklarının merkezleri yarımada üzerine kurulmuşken Britanya bir ada devletine dayanır. Öte yandan ABD de bir ada devleti sayılabilir. ABD Pasifik ve Atlantik okyanusuna bakan iki devasa sahile sahiptir ve komşuları Kanada ve Meksika uzun süreli müttefikleridir. Bu da ABD’yi kendi zamanındaki diğer büyük güçlerden ayırır.
-Büyük ve büyüyen bir ekonomi. Bir devletin hegomon olabilmesi için genellikle en az bir önde gelen iktisadi sektörde veya teknolojik alanda rakipsiz üstünlük gereklidir. Askeri ve ekonomik güçler hegomonun kurduğu sistemin kurallarını uygulama ve uygulatma kabiliyetini oluşturur.
-Sistemin kurallarını uygulayarak hegemonik bir rejim kurma ve yönetme iradesi. Birinci Dünya Savaşı'ndan sonra ABD liderlik etme kapasitesine sahipti, ancak bunu yapacak iradeden yoksundu. Kendi kıtasına çekilerek izolasyonist politikayı savundu. Uluslararası sistemde istikrarı zorlama iradesi olmayan ABD, Büyük Buhran'ın veya İkinci Dünya Savaşı'nın başlamasını önleme fırsatını kaçırdı.
-Bir hegemonun, diğer büyük güçler ve önemli devlet aktörleri tarafından karşılıklı olarak yararlı olarak algılanması gereken sisteme bağlı kalması gerekir. Yani hegomon “Ali kıran baş kesen” olmamalıdır, diğer aktörlerin taleplerine cevap verebilmeli ve onların rızasını kazanabilmelidir.
HEGEMONİK İSTİKRARI ANLATAN ALTERNATİF TEORİLER
Hegemonya üzerine araştırmalar iki düşünce okuluna ayrılabilir: realist okul ve sistemik okul. Her okul daha da alt bölümlere ayrılabilir. Her ekolden iki baskın teori ortaya çıkmıştır. Realist Okul içinde Robert Keohane'nin "Hegemonik İstikrar Teorisi" ve A.F.K. Organski'nin “Güç Geçişi Teorisi” söylenebilir. Sistemik okulda ise George Modelski'nin benimsediği “Uzun Döngü Teorisi” ve Immanuel Wallerstein'ın benimsediği “Dünya Sistemleri Teorisi” sayılabilir. Ben bir iktisatçı olarak kendimi Uzun Döngü Teorisine yakın hissediyorum. Bu yüzden George Modelski’nin Uzun Döngü Teorisi’nden devam edeceğiz. Bu teori Kondratieff’in Uzun Dalga olarak bilinen ve teknolojik paradigmalarla paralel giden 45-60 yıllık konjonktür dalgaları ile de uyumludur. Bir sonraki yazıda, bu yüzden Kondratieff Dalgaları ve Modelski’nin Uzun Döngülerini ele alacağım. Yukarıda da belirttiğim gibi, kendi döneminde bir hegomonun hem ekonomik güç olması, hem teknoloji lideri olması hem de askeri güce sahip olması gerekir. O yüzden bu iki teorinin birlikte değerlendirilmesi önemlidir.
Teknolojik değişim ve kondratieff dalgaları
YAYINLAMA: 24 Şubat 2025 - 03:00 | GÜNCELLEME: 24 Şubat 2025 - 03:01
Geçen yazıda Hegemonik İstikrar Teorisi’ni (HİT) tanıtmıştım. HİT kapitalizm dünyada hâkim üretim tarzı haline geldiğinden beri dünyanın siyasi yapısının dengede olabilmesi için bir küresel hegomon devletin olması gerektiğini söylemekteydi. Belli dönemlerde farklı hegemon devletlerin varolduğu da bilinmektedir. Bu yüzden HİT üzerine çalışan akademisyenler bir hegemondan diğer hegemona nasıl geçildiği üzerinde tartışmaya girmişlerdi. Bu manada birçok farklı tez öne sürüldü. Bu tezlerden biri de George Modelski’nin Uzun Döngü Teorisi’dir. Uzun Döngü Teorisi teknolojik paradigmalarla örtüşen 45-60 yıllık ekonomik dalgalanmaları açıklamaya çalışan Kondratieff Dalgaları vasıtasıyla hegemonya değişimini anlatmaya çalışır.
Hatırlayacaksınız, geçen yazıyı şöyle bitirmiştim: “Ben bir iktisatçı olarak kendimi Uzun Döngü Teorisine yakın hissediyorum. Bu yüzden George Modelski’nin Uzun Döngü Teorisi’nden devam edeceğiz. Bu teori Kondratieff’in Uzun Dalga olarak bilinen ve teknolojik paradigmalarla paralel giden 45-60 yıllık konjonktür dalgaları ile de uyumludur. Bir sonraki yazıda, bu yüzden Kondratieff Dalgaları ve Modelski’nin Uzun Döngülerini ele alacağım. Yukarıda da belirttiğim gibi, kendi döneminde bir hegemonun hem ekonomik güç olması, hem teknoloji lideri olması hem de askeri güce sahip olması gerekir. O yüzden bu iki teorinin birlikte değerlendirilmesi önemlidir.” Bugünkü yazıda Kondratieff Dalgalarının menşeini ve modern iktisatçılar tarafından yorumlanmasını ele alacağım. Eğer Kondratieff Dalgalarını anlarsak, o zaman, Modelski’nin Uzun Döngü Kuramını da kavrayabiliriz. Bu vesile ile de Kasabanın Şerifi’nin politikalarını ve Çin’in yükselişinin yeni bir hegemonyaya doğru gelişip gelişmeyeceğini konuşabiliriz.
TEKNOLOJİK PARADİGMALAR VE KONDRATIEFF DALGALARI
“Dışa kapalı ve özel bir kapitalist ekonomi kendiliğinden sürdürülebilir ve istikrarlı bir büyüme üretebilir mi?” Bu soruya verilen cevap iktisatçılar arasında kapitalist üretim sisteminin doğası üzerine en temel düşünce ayrımını ortaya koyar. Eğer bu soruya “Evet!” derseniz, kapitalist üretim biçiminin hiç müdahale edilmeden kendi haline bırakılması durumunda hiçbir krizin olmayacağı, yüksek işsizlik veya yüksek enflasyon problemlerinin oluşmayacağını kabul edersiniz. Bu görüşteki iktisatçılara göre ekonomik krizler, yüksek enflasyon süreçleri, işsizlik ve gelir dağılımı problemleri gibi temel sorunlar kapitalist sistemden kaynaklanmaz, devlet müdahalesi, politika hataları, toplumsal ve kültürel etkenlerin sonucunda krizler ortaya çıkar. Eğer bu soruya “Hayır!” derseniz, o takdirde, krizlerin, yüksek işsizlik veya yüksek enflasyon süreçlerinin bizatihi kapitalist sistemin doğasından kaynaklandığını, kendi haline bırakılmış ve hiç devlet müdahalesi olmayan bir kapitalist ekonomide belli aralıklarla krizlerin ortaya çıkmasının mukadder olduğunu savunursunuz.
İşte iktisat biliminde konjonktür dalgaları olarak bilinen her biri belli bir sermaye tipinin birikim sürecine dayanan ve dolayısıyla farklı frekanslara sahip olan iktisadi dalga modelleri yukarıdaki soruya “Hayır!” diyen iktisatçılar tarafından oluşturulmuştur. Benim Hocamın Hocasının Hocası Joseph Alois Schumpeter kendisinden önce farklı dönemselliklere sahip ve farklı iktisatçılar tarafından keşfedilmiş dört farklı konjonktür dalgasını hem frekansları (veya dönemsellikleri) hem sermaye birikim süreçlerine göre tasnif etmişti. Buna göre envanter stoklarının birikim süreci 40 aylık Minör Dalgayı (Kitchin Dalgası da denir), fiziki sermaye stokunun birikim süreci 7-11 yıllık Majör Dalgayı (Juglar Dalgası da denir), altyapı sermayesi ve konut stokunun birikim süreci 18-25 yıllık İmar Dalgasını (Kuznets Dalgası da denir) oluşturur. Teknolojik paradigmalar ise her biri 45-60 yıl arası değişen Uzun Dalga’nın (Kondratieff Dalgası da denir) temelini oluşturur.
KONDRATIEFF DALGASI VE İÇERİĞİ
Bütün iktisadi konjonktür dalgalarında olduğu gibi Kondratieff Dalgası da iki ana safhadan oluşur. İlk safha genişleme safhasıdır ki, bu ilgili ekonominin kendi doğal büyüme hızının üstüne çıktığı ve hızla yeni teknoloji ve sektörlere bağlı olarak büyüdüğü safhadır. İkinci safha ise daralma safhasıdır ki, bu safhada ekonomi kendi doğal büyüme hızının altında büyür. İlk safhada büyümenin motor gücü ya da temel taşıyıcı sektörler yeni teknolojili sektörlerken ikinci safhada artık mevcut teknoloji yavaş yavaş olgunlaşmaya ve miadını doldurmaya başlar. Her Kondratieff Dalgası bir teknoloji paradigmasına dayanırken, her teknoloji paradigmasının da kendisini diğerlerinden ayıran ayırıcı unsurları vardır. Chris Freeman ve Luc Soete’nin yazdığı ve TÜBİTAK tarafından Türkçe çevirisi yayınlanan Yenilik İktisadı adlı kitapta Schumpeter’in gittiği yolu takip ederek her bir Kondratieff Dalgası bir teknoloji paradigmasına oturtulmuştur. Bu kitaptaki tasnife göre 5 Kondratieff Dalgası belirlenmiştir. Çok ayrıntıya girmeden bu dalgaların zamanlaması, tanımı, temel enerji kaynağı, temel taşıyıcı sektörleri, bol üretilen ana ürünleri, hızla büyüyen yeni sektörleri ve teknoloji liderlerini belirtelim.
5 KONDRATIEFF DALGASI
Birinci Dalga: 1770-80 1830-40 arasında “Sanayi Devrimi’nin Kondratieff Dalgası”… Temel enerji su gücü, temel taşıyıcı sektörler tekstil, demir ve demir döküm ile seramik sektörleri… Bol üretilen ana ürünler pamuk ve dökme demir… Hızla büyüyen yeni sektörler buhar makineleri ve makine teçhizat sanayii… Teknoloji liderleri önem sırasıyla Büyük Britanya, Fransa ve Belçika’dır. Hızla gelişen diğer ülkeler ise yine önem sırasına göre Alman Devletleri ve Hollanda’dır.
İkinci Dalga: 1830-40 1880-90 arasında “buhar gücü ve demiryollarının Kondratieff Dalgası”… Temel enerji buhar gücü, temel taşıyıcı sektörler buhar makineleri, demiryolları, buharlı gemiler ve denizcilik sektörleri… Bol üretilen ana ürünler kömür ve ulaştırma araçları… Hızla büyüyen yeni sektörler çelik üretimi, sentetik boyalar ve ağır sanayi sektörleri ile elektrik enerjisi üretimi… Teknoloji liderleri önem sırasıyla Büyük Britanya, Fransa, Belçika, Almanya ve ABD’dir. Hızla gelişen diğer ülkeler ise İtalya, Hollanda, İsviçre ve Avusturya’dır.
Üçüncü Dalga: 1880-90 1930-40 arasında “elektrik ve ağır sanayiin Kondratieff Dalgası”… Temel enerji elektrik gücü, temel taşıyıcı sektörler elektrikli makineler üretimi, kablo ve tel imalatı, ağır sanayi, silah sanayii, kimya sanayi ve elektrik üretim ve dağıtım sektörleri… Bol üretilen ana ürün çelik… Hızla büyüyen yeni sektörler otomobil, uçak, radyo ve dayanıklı tüketim malları imalatı ile petrol ve plastik üretimi… Teknoloji liderleri önem sırasıyla Almanya, ABD, Büyük Britanya, Fransa, Belçika, İsviçre ve Hollanda’dır. Hızla gelişen diğer ülkeler ise İtalya, Avusturya, Kanada, İsveç, Danimarka ve Rusya’dır.
Dördüncü Dalga: 1930-40 1980-90 arasında “kütle üretiminin Kondratieff Dalgası”… Temel enerji hammaddesi petrol, temel taşıyıcı sektörler otomotiv ve ulaştırma araçları imalatı, ağır savaş cihazları imalatı, uçak imalatı, petro kimya ürünleri imalatı, sentetik maddeler imalatı sektörleri… Bol üretilen ana ürünler otomobiller ve uçaklar… Hızla büyüyen yeni sektörler bilgisayar, CNC tezgahları, ilaç imalatı ve mikroelektronik yazılım üretimi… Teknoloji liderleri önem sırasıyla ABD, Almanya, diğer AB ülkeleri, Japonya İsveç, İsviçre, SSCB, Kanada ve Avustralya’dır. Hızla gelişen diğer ülkeler ise Kore Brezilya Meksika, Venezuela, Arjantin, Çin, Hindistan ve Tayvan’dır.
Beşinci Dalga: 1980-90 2020-30 arasında “enformasyon ve haberleşmenin Kondratieff Dalgası”… Temel enerji hammaddesi doğal gaz, temel taşıyıcı sektörler ise bilgisayar ve elektronik sermaye malları ve yazılım ürünleri imalatı, veri bankaları, dijital haberleşme ağları, akıllı telefon, robot ve uydu imalatı sektörleri… Bol üretilen ana ürün çip… Hızla büyüyen yeni sektörler biyoteknoloji ve nano teknoloji ürünleri, uzay seyahati ve araçları, ilaçlar ve yapay zeka ürünleri üretimi… Teknoloji liderleri önem sırasıyla ABD, Almanya, Japonya, Çin, Kore, diğer AB ülkeleri, Rusya, Tayvan, Kanada ve Avustralya’dır. Hızla gelişen diğer ülkeler ise Türkiye, Brezilya, Meksika, Venezuela, Arjantin ve Hindistan’dır.
Her Kondratieff Dalgasındaki temel taşıyıcı sektörler bir önceki dönemde yeni ve hızlı büyüyen sektörler iken, her dalganın temel enerji gücü bir önceki dalgada yeni bulunmuş enerji kaynaklarına dayanmaktadır. Yine her dalgada bol ve ucuz üretilen ana ürün bir önceki dalganın sonunda hızla üretimi artan ürünlerdir. Teknoloji liderlerine gelince… Her dalganın teknoloji liderleri arasındaki ilk ikili zamanla kendi altlarındaki tarafından yerinden edilmektedir. Örneğin 2020-30 ile muhtemelen 2070-80 arasında gerçekleşecek altıncı Kondratieff’te liderliğe (şimdilik) en yakın görünen, birçok iktisatçıya göre Çin’dir. İşte Kondartieff Dalgaları küresel üretim yapısını belirlerken aynı zamanda küresel güç dağılımını ve siyasi rolleri de belirlemektedir. Bu verilere dayalı olarak George Modelski kendi Hegemonik İstikrar Teorisi modelini Kondratieff Dalgaları ile paralel olan Uzun Döngüler Teorisi ile oluşturmuştur. Bir sonraki yazımızda buna ve benim yorumlarıma değineceğim.
Modelski’nin uzun döngüleri ve Kondratıeff Dalgaları
YAYINLAMA: 01 Mart 2025 - 03:00 | GÜNCELLEME: 01 Mart 2025 - 03:01
Geçen yazıyı şöyle tamamlamıştık: “Her Kondratieff Dalgasındaki temel taşıyıcı sektörler bir önceki dönemde yeni ve hızlı büyüyen sektörler iken, her dalganın temel enerji gücü bir önceki dalgada yeni bulunmuş enerji kaynaklarına dayanmaktadır. Yine her dalgada bol ve ucuz üretilen ana ürün bir önceki dalganın sonunda hızla üretimi artan ürünlerdir.
Teknoloji liderlerine gelince… Her dalganın teknoloji liderleri arasındaki ilk ikili zamanla kendi altlarındaki tarafından yerinden edilmektedir. Örneğin 2020-30 ile muhtemelen 2070-80 arasında gerçekleşecek altıncı Kondratieff’te liderliğe (şimdilik) en yakın görünen, birçok iktisatçıya göre Çin’dir. İşte Kondartieff Dalgaları küresel üretim yapısını belirlerken aynı zamanda küresel güç dağılımını ve siyasi rolleri de belirlemektedir. Bu verilere dayalı olarak George Modelski kendi Hegemonik İstikrar Teorisi modelini Kondratieff Dalgaları ile paralel olan Uzun Döngüler Teorisi ile oluşturmuştur. Bir sonraki yazımızda buna ve benim yorumlarıma değineceğim.” Bugünkü yazımda size ilk önce George Modelski’yi ve Uzun Döngüler Teorisi’ni tanıtacağım. Daha sonra ise bu döngülerle Kondratieff Dalgaları arasındaki eşleşmeyi yorumlayacağım.
MODELSKI VE UZUN DÖNGÜLER TEORİSİ
Merhum George Modelski, Washington Üniversitesi'nde siyaset bilimi profesörüydü. Modelski, 1967'den 1995'e kadar bu üniversitede görevini sürdürdü… Washington Üniversitesi'nde çalışmaya başlamadan önce Modelski, Avustralya Ulusal Üniversitesi İleri Araştırmalar Enstitüsü'nde kıdemli araştırma görevlisi olarak çalışıyordu. Modelski, küresel politika ve ekonomideki uzun vadeli süreçlerin yanı sıra dünya kentsel makrodinamiği ve Wallerstein’in ortaya attığı Dünya Sisteminin evrimi üzerinde de çalıştı. 2012 yılında Uluslararası N. D. Kondratieff Vakfı tarafından Bronz Kondratieff Madalyası ile ödüllendirildi. İki önceki yazımda kısaca bahsettiğim gibi George Modelski, Hegemonik İstikrar Teorisi çerçevesinde hegemonun dünya liderliğine ilişkin döngüsel bir teori geliştirdi. Bu teoriye “Uzun Döngüler Teorisi” adını verdi. Modelski’ye göre her döngü yaklaşık 100 yıl sürüyor ve her seferinde yeni bir hegemonik güç ortaya çıkıyordu.
MODELSKİ’NİN BELİRLEDİĞİ BEŞ UZUN DÖNGÜ VE HER DÖNGÜDEKİ HEGOMONLAR
Modelski’nin ortaya attığı Uzun Döngüler Teorisi’ne göre 1492’den günümüze beş hegemonya döngüsü olmuştur. Her döngüde bir hegemon dünya gücü bulunmaktadır. Aşağıda bunları özetledim: Birinci Döngü: Hegomon Portekiz; periyot 1492-1580; “Keşif Çağı” İkinci Döngü: Hegomon Hollanda; periyot 1580-1688; Sekiz Yıl Savaşları (1579-1588) ile başlar. Üçüncü Döngü: Hegomon Birleşik Krallık (1); periyot 1688-1792; 14’üncü Louis savaşlarıyla başlar. Dördüncü Döngü: Hegomon Birleşik Krallık (2); periyot 1792-1914; Fransız Devrimi ve Napolyon savaşlarıyla başlar. Beşinci Döngü: Hegomon Amerika Birleşik Devletleri; periyot 1914'ten (1987’de Modelski’nin tahminine göre) 2030'a; Birinci ve İkinci Dünya Savaşı ile başlar.
UZUN DÖNGÜLERİN DÖRT AŞAMASI
Birinci Aşama – Küresel Savaş: Hemen hemen tüm küresel güçleri kapsayan, karakteristik olarak denizde olan, bir sistem çöküşünden kaynaklanan, son derece öldürücü olan ve küresel sorunlarla baş edebilecek yeni bir küresel liderin ortaya çıkmasına neden olan Küresel Savaş. Modelski’ye göre Küresel Savaş, milli seçimlere benzer ama öznesi devletler olan bir “karar alma sürecidir”. Yükselen küresel güç, tipik olarak, hasarsız iç altyapı ve gelişen bir ekonomi ile “kendisi için iyi bir savaşın” sonunda hegemonyasını ilan eder. İkinci Aşama – Dünya Gücü Veya Süper Güç: 'Yaklaşık bir nesil' (20-25 arası) süren Dünya Gücü. Yeni hegomon devlet küresel sorunlara öncelik verir, bir koalisyonu harekete geçirir, kararlı ve yenilikçi bir politika stratejisi vardır. Örneğin Büyük Britanya, 1815'ten sonra transatlantik köle ticaretine karşı harekete geçmiş ve Milletler Konferansı sistemine öncülük etmişti. Keza ABD ise, 1945'ten sonra BM, IMF, GATT ve Bretton Woods ile birlikte Bretton Woods sistemini kurdu. Bu aşamada geri kalmış toplumlar hegemonik güce bağımlı hale gelirler. Üçüncü Aşama - Gayri Meşrulaştırma: Bu aşama 20-27 yıl sürebilir; yeni ve rakip güçler yeni milliyetçi politikalar öne sürmeye başlar, hegemonun otoritesine meydan okurlar ve hegemonik güç sarsılır. Dördüncü Aşama – Yoğunlaşmanın Azalması: Bu aşamada hegemonun küresel sorunları çözme kapasitesi azalır ve kendi yerine geçmek için savaşan rakiplerin oluşturduğu çok kutuplu bir düzene teslim olur. Geri kalmış topluluklar hegemona daha az bağımlı hale gelir.
MEYDAN OKUYUCUNUN ROLÜ
Modelski’ye göre üçüncü aşamada izole edilmiş ve kuşatılmaktan korkan bir rakip devlet veya “meydan okuyucu” ortaya çıkar. Yine Modelski’nin tarihten verdiği örneklerine göre Birinci Döngüde İspanya Portekiz'e meydan okudu; İkinci Döngüde 14’üncü Louis ve Fransa, Hollanda'ya meydan okudu; Üçüncü Döngüde Napolyon Bonapart Birleşik Krallık'ı devirmeye çalıştı; Dördüncü Döngüde Kaiser Wilhelm ve Hitler yönetimindeki Almanya, İngiliz hegemonyasına son vermeye çalıştı. Modelski 1987'de yazdığı tahmininde, SSCB'nin 2030'dan itibaren yeni bir küresel savaşta Amerikan gücüne meydan okuyacağını tahmin ediyordu. Ama bugün bunun Çin olduğu düşünülmektedir.
MEYDAN OKUYUCULARIN BAŞARISIZLIĞININ NEDENİ
Modelski’ye göre hegomonlar, yani dünya lideri ülkeler, aşağıdaki özelliklere sahip olma eğilimindedir: dar coğrafya (muhtemelen ada devleti) ve küresel erişim sağlayan güçlü bir deniz kuvveti; istikrarlı, açık bir toplum; güçlü bir ekonomi; toplumun stratejik örgütlenmesi ve güçlü siyasi partiler. Buna karşılık, meydan okuyucu uluslar kapalı toplumsal sistemlere sahiptir, yani otokratik yönetimler veya mutlak hükümdarlar vardır. Bu meydan okuyucunun yapısal olarak iç istikrarsızlık sahibi olmasına neden olur. Genelde kıtasal coğrafi konumlarda yerleşiktirler ve deniz kuvvetleri daha zayıftır. Modelski bu yaklaşık yüz yıl süren ve uluslararası siyasetin dengesini belirleyen döngülerin her birinin bir Küresel Savaşla başladığını belirtir. Küresel Savaş’ta deniz gücüne sahip, kendi çağına göre açık bir yönetime ve (Acemoğlu’nun deyimiyle) kapsayıcı kurumlara sahip bir güç savaştan galip çıkar. Bu aynı zamanda teknoloji lideri olan bir güçtür. Uzun döngünün her safhası değişen nesillerle paralel olarak dinamik bir süreçte evrilir. Birinci aşamada bir hegemonun varlığı altında bir dünya düzeni tercih edilmektedir ama henüz mevcut değildir. İkinci Aşamada hem bir hegemonik düzen tercih edilir hem de bu düzen ve bir hegemon mevcuttur. Üçüncü Aşamada, bir hegemon ve onun kurduğu düzen bulunmakta ama diğer dünya ulusları tarafından kabul edilmemektedir. Dördüncü Aşama’da ise düzen hem istenmeyen hem de ulaşılamaz bir hal alır ve bu da daha fazla anlaşmazlığa ve yeni bir küresel savaşa yol açar.
BİR UZUN DÖNGÜYE İKİ BUÇUK KONDRATIEFF
Bu bilgilerden yola çıkarak Kondratieff Dalgaları ile Uzun Döngüleri bir araya getirelim. Her şeyden önce elimizdeki iktisadi verilere dair düzenli kayıtlar ve kapitalist üretim biçiminin varlığı bizi ancak Sanayi Devrimine kadar götürmektedir. Bu yüzden Birinci Kondratieff Dalgasını Sanayi Devrimi ile başlatırız. Buna göre Beş Kondratieff dalgası aşağıdaki yıllar arasında vuku bulmuştur: Birinci Dalga 1770-80 1830-40 arası, İkinci Dalga 1830-40 1880-90 arası, Üçüncü Dalga 1880-90 1930- 40 arası, Dördüncü Dalga 1930-40 1980-90 arası ve Beşinci Dalga da 1980-90 2020-30 arasında gerçekleşmiştir. Buna göre Modelski’nin Dördüncü Uzun Döngüsü 132 yıl sürmüştür ve Birinci ve İkinci Kondrtatieff Dalgalarını kapsamaktadır. Buna ek olarak Üçüncü Dalganın genişleme safhasını da içermektedir. Öte yandan Modelski Beşinci Uzun Döngünün 116 yıl süreceğini tahmin etmiş ve Üçüncü Kondratieff’in daralma safhası ile Dördüncü ve Beşinci Kondratieff Dalgalarını da içerecektir. Burada önemli bir nokta vardır. İçinde bulunduğumuz Beşinci Kondratieff’in son aşamasıdır ve 2020- 2030 yılları arasında son bulacağı beklenmektedir. Tıpkı Modelski’nin Beşinci Uzun Döngüsü gibi… Her Kondratieff Dalgası değişiminde yeni bir üretim teknolojisi, yeni bir toplumsal hayat ve yeni sosyal örgütlenme gelirken, her Uzun Döngü sonunda bir Küresel Savaş çıkmaktadır. Bugün olan hadiselere baktığımızda farklı bir türde de olsa bir küresel savaş içinde olduğumuz görülmektedir. Her iki dalganın dip noktası büyük bir küresel değişim arefesinde olduğumuzu söylemektedir. Pekiyi bu süreç sonunda ABD hükümranlığı yıkılıp Çin hegemonyası mı başlayacaktır? Bu bir ihtimaldir ama zorunlu değildir. Çin ağırlıklı bir kara gücüdür ve ABD başta olmak üzere Batı dünyası ile girift bir ekonomik ilişkiye sahiptir. Açık bir toplum değildir ve bir nevi tek adam sistemiyle yönetilmektedir. Yani küresel savaşı kazanamayan “meydan okuyucu” profiline daha yakındır. Tıpkı Büyük Britanya’nın iki defa hegemonya sahibi olması gibi ABD’nin ikinci bir hegemonya dönemine şahit olabiliriz. Bunlarla ilgili yorumlarımı Pazartesi yazacağım. Hepinizin Ramazan’ı mübarek olsun…
Kasabanın şerifinin garip halleri: Uzun Döngünün sonunda mıyız?
YAYINLAMA: 03 Mart 2025 - 03:00 | GÜNCELLEME: 03 Mart 2025 - 03:01
Geçen yazıda Modelski’nin Uzun Döngüler Teorisini anlatmıştım. Bugün de size güncel dünya siyasetinde olayları bu Modelski’nin teorisiyle yorumlayacağımdan bahsetmiştim. Evet tam da bunu yapacağım ama Kasabanın Şerifi’nin garip halleri böyle bir söz vermesem de yazmamı gerektirecek kadar tuhaflaştı. Bir kısmımız Kasabanın Şerifi’nin garip halleri karşısında çok şaşkınken, bazılarımız (benim gibiler) ne yapacağını tahmin etmekle birlikte, bunu yapma biçimindeki aşırı kabalığı beklemiyordu.
Örneğin ben ABD’nin Küresel Hegemonya’dan vazgeçerek kendi kıtasında dünyanın en büyük gücü olarak kalmayı tercih edeceğini düşünüyordum. Tıpkı İngiltere’nin 1945’ten sonra barışçı bir şekilde kendi imparatorluğunu lağvetmesi gibi… ABD küresel hegemonyasından vaz geçerken kendisinin yerine yine kendisinin ortaklarından oluşan bir bölgesel güçler ağı bırakması gerekirdi. Ancak Trump’ın ilk önce İngiliz Başbakanı’na sonra da Ukrayna Cumhurbaşkanı’na gösterdiği kabalık, kendi emperyalist emellerini hiç saklamadan açıkça ifade eden diplomatik olmayan tutum gibi davranışları yüzünden artık ABD kendisine güvenebilecek bir müttefik de bulamayabilir. Bütün bunlar neden oluyor? Bazı uzmanların endişeyle bekledikleri gibi bir Küresel Savaş’ın arefesinde miyiz? Bu soruları teori çerçevesinde yanıtlamaya çalışacağım…
BÜTÜN BUNLAR NEDEN OLUYOR – UZUN DÖNGÜNÜN HANGİ AŞAMASINDAYIZ?
Hatırlayacaksınız, geçen yazımda dünya siyasetinde küresel hegomonyanın oluşumu, hegomonların (yani dünya gücü olan ülkelerin) doğuş, yükseliş ve çöküşleri, hegomonların hangi nedenlerle kazandığı ve rakiplerinin hangi nedenlerle kaybettiğini anlatan Uzun Döngüler Teorisi’ne anlatmıştım. Burada her hegomon (ya da dünya gücü) 100 yılı aşan bir süre boyunca dünyadaki hâkim iktisadi ve siyasi yapı ve kuralları belirleyen, Osmanlı tabiriyle “dünyaya nizamat veren”, ülkeler olmaktaydı. Elbette bu uzun döngü içinde hegomonun ortaya çıkmasını, gücünün zirvesini, gücünün azalmaya başlamasını ve küresel iktidarını kaybettiğini içeren dört ayrı aşama vardı. Bunları hatırlayalım isterseniz:
Birinci Aşama – Küresel Savaş: Hemen hemen tüm küresel güçleri kapsayan, karakteristik olarak denizde olan ve küresel sorunlarla baş edebilecek yeni bir küresel liderin ortaya çıkmasına neden olan Küresel Savaş. Yükselen küresel güç “kendisi için iyi bir savaşın” sonunda hegemonyasını ilan eder. Bu aşama 10 – 15 yıl sürer. Bu aşamada bir hegemonun varlığı altında bir dünya düzeni tercih edilmektedir, ama birkaç aday arasından hiçbiri henüz hegomon değildir. İşte savaş, sonucunda küresel hegomonyanın hangi devlete ait olacağını belirlemek için patlamaktadır.
İkinci Aşama – Dünya Gücü Veya Süper Güç: Dünya Gücü. Yeni hegomon devlet küresel sorunlara öncelik verir, bir koalisyonu harekete geçirir, kararlı ve yenilikçi bir politika stratejisi vardır. Yaklaşık olarak 20-25 yıl sürer. Bu aşamada dünya ülkeleri arasında hem bir hegemonik düzenin varlığı tercih edilir hem de bu düzen ve bir hegemon zaten mevcuttur. Bu aşamada hegomon kendi rolünü yapabileceği en iyi şekilde ifa etmektedir. Liderliğinden bir şikayet olmadığı gibi liderliğini rakip çıkabilecek bir güç de yoktur.
Üçüncü Aşama - Gayri Meşrulaştırma: Yeni ve rakip güçler yeni milliyetçi politikalar öne sürmeye başlar, hegemonun otoritesine meydan okurlar ve hegemonik güç sarsılır. 20-30 yıl sürer. Bu aşamada bir hegemon ve onun kurduğu düzen bulunmakta ama hegomonun liderliği ve hâkimiyetinin meşruiyeti artık diğer dünya ülkeleri tarafından sorgulanmakta ve kabul edilmemektedir. Modelski’ye göre bu aşamada memnun olmayan bu ülkeler arasında palazlanan bir güç “meydan okuyucu” olarak ortaya çıkar. Üçüncü aşamada hegemon güç meydan okuyucuyu yener ama kendi gücü ve hegemonyasının meşruiyetini büyük oranda kaybetmiştir.
Dördüncü Aşama – Yoğunlaşmanın Azalması: Bu aşamada hegemonun küresel sorunları çözme kapasitesi azalır ve kendi yerine geçmek için savaşan rakiplerin oluşturduğu çok kutuplu bir düzene teslim olur. Tahminen 25 – 35 yıl arası sürer. Bu aşamada dünya gücünün oluşturduğu küresel düzen diğer ülkelerce hem istenmeyen hem de (istense bile) yürütülemeyecek bir hal alır. Bu aşamada hegomon geri çekilirken çok kutuplu bir dünya doğar. Ama bu çok kutupluluk daha fazla anlaşmazlığa neden olur ve yeni bir küresel savaşa yol açar.
Şu anda içinde bulunduğumuz Beşinci Uzun Döngü’de hegomon Amerika Birleşik Devletleri’dir ve bu döngü Modelski’ye göre 1914'te başlar. Modelski Birinci ve ikinci Dünya Savaşı dönemlerini bu döngünün Birinci Aşaması (1914 – 1945 arası – 31 yıl), Savaş Sonrası devletçi politikalarla hızlı ve dengeli büyüme sürecini döngünün İkinci Aşaması (1945 – 1965 arası – 20 yıl) olarak belirler. Bu değerlendirmeleri 1987 yılında yapmıştır. Bu noktadan sonra ben yorumlayacağım. Bana göre bütün dünyada işçi ve gençlik hareketlerinin patladığı, ABD ve Rusya’nın Soğuk Savaş’a girdiği dönem döngünün Üçüncü Aşaması (1965 - 1990 arası – 25 yıl) ve Soğuk Savaş sonrası ortaya çıkan çok kutuplu ve kaotik dünya da döngünün Dördüncü Aşamasıdır, (1990 – tahmini 2030 arası – 40 yıl). Üçüncü aşamadaki meydan okuyucu SSCB yani komünist Rusya’dır. Kapalı sistemi, kara gücü olması, totaliter rejimi ile tipik bir meydan okuyucudur ve mücadeleyi kaybetmiştir. Ancak bu süreçte ABD de bir hegomon olarak hem popülaritesini kaybetmiş hem de fiziki olarak yıpranmıştır. Bu bizi, Modelski’ye göre, içinde olduğumuz döngünün Dördüncü Aşamasına getirmiştir. Dördüncü aşamanın ayırıcı unsuru kaotik olmasıdır. Artık dünyanın her tarafında ABD’nin liderliği sorgulanır, şüpheyle bakılır, geçmişten gelen güven ilişkileri koparken yeni küresel güç adayları (Çin ve Rusya gibi) ve bölgesel güçler (Türkiye, Brezilya, Güney Afrika, Hindistan) de ortaya çımaya başlamıştır. Ülkeler arasında farklı nitelik ve özelliklerde ittifak ve iş birliği anlaşmaları yapılmaktadır. Bu aşamada kritik olan nokta hegomon gücün itibarı ve otoritesini kaybetmesine rağmen halâ etrafına çok büyük zarar verecek bir güce sahip olmasıdır. Siyasi olarak 11 Eylül 2001 ve iktisadi olarak da 2008 Finansal Krizi ile temsil edilebilecek Dördüncü Aşama’nın sonuna geldiğimizi Kasabanın Şerifi’nin tuhaf, saldırgan ve kaba hallerinden anlıyoruz. Artık her ülke kendi çaresine bakmayı planlamaktadır.
KÜRESEL SAVAŞ KAPIDA MI?
Tabii ki bu soru son derece haklıdır. Çünkü Uzun Döngülerle olayları incelediğimizde her Uzun Döngünün sonunda küresel savaşa giden bir sürecin oluştuğu bu küresel savaşın da yeni uzun döngünün başlangıcı olduğu temel bilgidir. Böyle olunca Trump’ın temsil ettiği yeni izolasyonist politika ile birlikte ortaya çıkan kaos, müttefiklerini ve daha önce kurduğu ilişki ağlarını kaybeden ABD’nin zayıflaması, güven vermemesi, buna karşılık hırslı yeni güçlerin iddialı bir şekilde ortaya çıkma hevesleri bize bu soruyu sorduruyor. Ancak bu savaş Napolyon Harpleri veya Birinci ve İkinci Dünya Harpleri gibi olmayabilir. Belki de dünyanın her yanına yayılmış daha yerel muharebelerin olduğu ama kürenin her tarafında eşanlı olarak gerçekleştiği, büyük güçlerin doğrudan kendilerinin değil ama vekillerinin savaştığı bir süreç de olabilir. O zaman küresel savaşın çoktan başladığını söyleyebiliriz ve Beşinci Uzun Döngü’yü, örneğin 2010’da, bitirebiliriz. Yani eğer benim kanaatim doğruysa şu anda Altıncı Uzun Döngünün ilk aşaması olan Küresel Savaş’tayız. Bu savaş 2010 başlarından itibaren bütün dünyada iç savaşlar, ayaklanmalar, terörizm faaliyetleri ve (şu anki meşhur deyimle) vekalet savaşları ile yürütülmektedir. Eğer durum böyle ise, ABD ve uyduları ile Rusya, Çin ve (şimdi bunlara eklenen) AB arasında bir savaş sürmektedir. Ve yine, eğer şu anda bir küresel savaş sürüyorsa, ABD yanına Rusya’yı alırken AB’yi iteliyor. Belki de AB’nin kendisine karşı bağımlılığına, AB’nin ABD’nin gücü ve desteğine muhtaç ve mecbur olduğuna güvenerek böyle cüretkâr bir tablo çiziyor. Eğer içinde bulunduğumuz süreç Küresel Savaş değilse, turbun büyüğü heybededir. Ne demek istiyorum? Eğer biz hâlâ Beşinci Uzun Döngü’nün sonlarındaysak, bu şu anki durumdan daha kanlı ve daha yıkıcı bir küresel savaşın kapımızda olduğu anlamına gelebilir. Bu ise kolaylıkla nükleer savaşa dönebilecek nitelikte bir savaş olabilir. Allah hepimizi korusun. Yine de, tekrar belirtmek gerekirse, benim görüşüme göre zaten şu anda bir küresel savaş içindeyiz. Bu yüzden bütün verilere baktığımda ABD’nin bu savaşı galip bitirip yeni bir Uzun Döngü’nün belirleyicisi hegomon olarak ortaya çıkması çok muhtemeldir. Çin ve Rusya ne üretilen teknoloji ve patentler, ne askeri güç ne de iktisadi güç olarak ABD’ye yaklaşamamaktadırlar. Her ikisi de kara gücüdür, kapalı toplumlardır ve otokratik yönetimlerce yönetilmektedir. Bunlara ilave olarak Çin’in bir dünya gücü iradesi olduğunu da zannetmiyorum. Biz bundan nasıl etkileniriz? Onu da haftaya Pazartesi anlatalım
Ramazan ayı: Anlamı ve uygulaması
YAYINLAMA: 08 Mart 2025 - 03:00 | GÜNCELLEME: 08 Mart 2025 - 03:01
Bu köşeyi takip edenler her sene Ramazan ayında haftada bir Ramazan’a özel yazılar yazdığımı bilirler. Bu Ramazan’da da Cumartesi günkü yazılarım Ramazan Özel yazıları olacaktır. Şimdiden bütün okuyucularımın Ramazan’ını tebrik ederim. Ramazan ayı İslam dini ve Müslümanlar için çok büyük önemi haizdir. Bu önem sadece Ramazan’a dair ibadetlerden kaynaklanmaz, aynı zamanda Ramazan Ayı içinde her inananın kendini muhasebeye çekmesi, kendisinin kötü ve iyi yanlarını müşahede edip, kötü yanlarını törpüleyip iyi yanlarını parlatması gerekir.
Ramazan ayının Türk-Osmanlı kültüründe de çok önemli bir yeri vardır. İbadetlerin bir coşku ve heyecanla, adeta bir festival içinde eda edilmesi yanında, Ramazan akşamlarında özellikle düzenlenen Ramazan eğlenceleri, bir İmparatorluk başkentinin kozmopolit kültüründen bütün ülkeye yayılmış ve Türk kültürünün olmazsa olmazları arasına girmiştir. Bugün sizlere Ramazan ayının önemi ve gereklerinden bahsedeceğim. Yazının sonunda göreceğiz ki, bugün maalesef halkımızın bir kesiminde, Ramazan ayının anlam ve önemine uymayan, ibadetlerin ana amaç ve hedeflerinden uzaklaşılan bir Ramazan uygulaması yaygınlaşmaktadır. Bu hem dinin doğru yorumlanmasını hem de Türk kültürünün sürekliliğini bozabilecek bir durumdur.
RAMAZAN AYININ ALAMET-İ FARİKASI OLAN İBADETLER
TDV İslâm Ansiklopedisi’nde Hacı Mehmet Günay Hocamızın Ramazan maddesinden alıntı yapalım: “Müslümanlarca sabır, ibadet, rahmet, mağfiret ve bereket ayı olarak kabul edilen, büyük bir coşku ve heyecanla karşılanan Ramazanın başlıca özellikleri şu şekilde sıralanabilir:
1. Kur’ân-ı Kerîm bu ayda indirilmeye başlanmış olup âyet ve hadislerde bin aydan daha hayırlı olduğu bildirilen (el-Kadr 97/3; Nesâî, “Ṣıyâm”, 5) Kadir gecesi de bu ayın içindedir. Bir âyette Kur’an’ın Ramazan ayında, bir başka âyette mübarek bir gecede, bir diğerinde Kadir gecesinde inmeye başladığı haber verilmektedir (el-Bakara 2/185; ed-Duhân 44/1-3; el-Kadr 97/1). Kadir gecesi Ramazan içinde mübarek bir gece olduğundan âyetler arasında bir çelişki yoktur.
2. İslâm’ın beş şartından biri olan oruç bu ayda tutulur (el-Bakara 2/183-185; Buhârî, “Ṣavm”, 1; Müslim, “Îmân”, 8, 9).
3. Hz. Peygamber’in inanarak ve sevabını Allah’tan bekleyerek kılan kişinin geçmiş günahlarının bağışlanacağını bildirdiği ve kendisi de bizzat kılarak ümmeti için sünnet olduğunu gösterdiği (Buhârî, “Ṣalâtü’t-terâvîḥ”, 1; Müslim, “Ṣalâtü’l-müsâfirîn”, 173-178) teravih namazı bu aya mahsus ibadetlerdendir.
4. Malî bir ibadet olan fitrenin (fıtır sadakası) bu ayın sonunda ve bayramdan önce ödenmesi gerekir. Bu ayda yapılan diğer yardımların da öteki aylara göre daha sevap ve faziletli olduğuna dair hadisler vardır (Buhârî, “Ṣavm”, 7; Müslim, “Feżâʾil”, 50; Tirmizî, “Zekât”, 28). Bu sebeple, Ramazanda ödenmesi gerekli olmamakla birlikte Müslümanlar zekâtlarını bu ayda ödemeyi âdet haline getirmişlerdir.
5. Bu ayın sonunda itikâfa girmek sünnettir. Kaynaklar Resûl-i Ekrem’in Ramazanın son on gününde itikâfa girdiğini ve bu âdetini vefatına kadar devam ettirdiğini, onun ardından hanımlarının da itikâfa girdiğini (Buhârî, “İʿtikâf”, 1; Müslim, “İʿtikâf”, 1-5) haber vermektedir.
6. Kütüb-i Sitte’de yer alan bazı hadislerde bu ayda umre yapanın hac sevabı alacağı ifade edilirken (Buhârî, “ʿUmre”, 4; Müslim, “Ḥac”, 221, 222), zayıf olduğu kaydedilen bazı hadislerde ise diğer ibadet ve amellere de öteki aylara göre daha çok mükâfat verileceği bildirilmiştir (İbn Huzeyme, eṣ-Ṣaḥîḥ, III, 191-192; Ahmed b. Hüseyin el-Beyhakī, Şuʿabü’l-îmân, V, 224).
7. Kur’an ayı denilen Ramazan ayında çokça Kur’an okuyup tefekkür etmek müstehap kabul edilmiştir.” Burada gördüğümüze göre Ramazan’da kendi nefsimize, çevremize ve topluma yönelik görevlerimiz vardır. Bu anlamda Ramazan sabır ve tevazu, dayanışma ve paylaşma, muhasebe ve murakabe ayıdır. İnsanlar Ramazan ayında nefislerini kibirden, kendini beğenmişlikten, hırstan arındırmalı, oruçlu halde sabrederken tevazu içinde olmaya dikkat etmelidir. Ramazan ayında toplumsal anlamda dayanışmanın ve paylaşmanın en yüksek düzeye çıkması gerekir. Hali vakti yerinde insanların fakirlere, yetimlere ve ihtiyaç sahiplerine yardım etmesi, akraba ve komşuların birbirleriyle dayanışmayı arttırması zorunludur. Hem bireysel hem de toplumsal ödevlerini yerine getiren inananların yapması gereken son bir vazifede kendi davranışlarını değerlendirip Ramazan ayının vesilesiyle kendi davranış ve düşünüşünde olumlu bir yönde değişim olup olmadığını, olduysa ne yönde bir değişim olduğunun muhasebesini yapmaktır. Yani ibadetler bir işe yaramış mı, insan kendisini olumlu yönde değiştirmiş mi, bunu tahlil etmelidir. Pekiyi hakikaten biz Ramazan’ı bu şekilde mi yaşıyoruz? Bakalım…
AKRABA VE FAKİRLERE DESTEK VE YARDIMDAN İFTAR VE SAHUR ZİYAFETLERİNE
Ramazan ayındaki eylemlerimizin temel amacı hali vakti yerinde olanların fakirlerin, yetimlerin ve ihtiyaç sahiplerinin halini anlaması ve bu vesileyle onlara yardım etmesi, akraba ve komşuların birbiriyle dayanışması ve yardımlaşmasıdır. Oruç sonrası verilen iftar yemekleri öncelikle aile fertlerinin davet edildiği ve aile bağlarının kuvvetlendirildiği yemeklerdir. Eğer daha büyük imkânı olan varsa mahalledeki fakirler ve ihtiyaç sahiplerine de iftar verebilir. Bunun dışında, yani yemek daveti dışında, Ramazan Ayı, yaşlıların, yetimlerin ve ihtiyaç sahiplerinin aranıp sorulduğu, dertlerinin dinlendiği ve varsa gücümüz dertlerin çözüldüğü bir aydır. Halkın bir olması, birlikte olması ve dayanışması Ramazan Ayı’nda Allah tarafından amaçlanan ve bizden istenen ödevlerdendir. Pekiyi bizim ahvalimiz nedir?
Anlatalım… 2000’li yılların başından itibaren yeni bazı modalar zuhur etmeye başladı. Bunlar daha öncesinde pek kabul görmeyecek eylemlerdi. Örneğin ben 1974 doğumluyum. Benim çocukluğumda, bugün olduğu gibi Ramazan ayında restoranların verdiği iftar menüleri falan yoktu. Bırakın iftar yapmayı, çoğu zaman lokantalar Ramazan Ayı’nda kapalı olurdu. İftar yapılacaksa evlerde yapılırdı. Şimdi ise olay bambaşka bir boyuta ulaşmıştır: İstanbul’un beyaz yakalı çalışanlarından olan ve bir kısmı da oruçlu bile olmayan insanlarımız işyerlerinin verdiği iftarlara katılmaktadır. Bu iftarlar aslında firma çalışanlarının kaynaşması için verilir ve firma kültürünün yaygınlaşması amaçlanır.
İstanbul’un lüks semtlerinde yaşayan, yüksek gelirli firma sahipleri de (ki bunların da bir kısmı zaten oruçlu değildir) yine lüks restoranlarda sadece kuş sütünün eksik olduğu sofralarda iftar adı altında iş görüşmesi, yatırım ortaklığı ve benzeri akçeli işleri bağlarlar. Bu gibi iftar yemeklerinin bir müdavimi de siyasi parti örgütleridir. Özellikle Sayın Cumhurbaşkanımız iftar yemeği vesilesiyle katıldığı siyasi toplantılarda hemen hemen her akşam evlerimize misafir olmaktadır. Sadece iftar mı? Yeni gelişen bir moda da sahur resepsiyonlarıdır. Bir Mevlevi semazen gösterisi, hafiften tasavvuf müziği eşliğinde insanlar iki üç saatlik sahur yemekleri tertip ediyorlar. Bu iftar ve sahur yemeklerinde firmalar çalışanlarına daha verimli olmaları ve kendilerine daha fazla para kazandırmaları için bir teşvik, iş adamları müstakbel ortaklarla tanışıp, buluşup, anlaşıp para kazanmak için bir imkân, siyasetçiler de iftar ayağına siyasi propaganda için fırsat görmektedirler.
Kimse “Fakir fukara ne yapar?”, “Açlar karınlarını doyurabiliyor mu?”, “Emeklilerin hali nicedir?” gibi kâr getirmeyecek ve aksine can sıkacak soruları sormamakta, aklına bile getirmemektedir. Lale devrindeki şatafatı devletin üst tabakası ve toplumun yukarıda anlattığım üst düzey gelirli kesimi göstere göstere yaşamaktadır. Eskiden “kefenin cebi yok!” diye bir söz söylenirdi. Hayır efendim, bugünkü zevâta bakınca, kefenin cebini bırakın her birinin mezara yanında para kasaları ile gireceğini sanırsınız. İşin trajik olan başka bir tarafı da şudur ki, muhtemelen bu arkadaşlar para ve servetlerini öte tarafa taşıyabileceklerine de inanıyorlar! Ne güzel İstanbul be!... Neyse… Bu konu üzerine daha çok yazılır da ben mübarek günde asabınızı bozmayayım. Hepinize hayırlı, kendimizin iyi yanlarımızı parlatıp kötü yanlarımız törpülediğimiz, kendimiz kadar başkalarını da düşündüğümüz ve kendimizi muhasebeye çektiğimiz bir Ramazan ayı dilerim…
Gerçek Yeni Dünya Düzeni ve Türkiye
YAYINLAMA: 10 Mart 2025 - 03:00 | GÜNCELLEME: 10 Mart 2025 - 03:01
SOĞUK SAVAŞTAN KALMA BİR DİNOZOR OLARAK BEN
Ben 1974 yılında doğdum. Tam Kıbrıs Barış Harekâtı zamanı… Çocukluğum ve gençliğim (16 yaşına kadar) Soğuk Savaş içinde geçti. 1990 yılında Berlin Duvarı yıkılıp, SSCB ilk önce Batı kapitalizmine teslim olup sonra dağılınca, dünyada gazetecilerin, bilim insanlarının ve siyasetçilerin diline pelesenk olan yeni bir kavram zuhur etti: Yeni Dünya Düzeni… Artık komünizm bitmişti. ABD Soğuk Savaşı kazanmış, komünistleri alt etmiş ve bütün dünyaya serbest piyasa ekonomisi hâkim olacaktı. Emek mücadelesi denen bölücü saçmalığa artık dünyada yer yoktu.
Medeniyet Batı Medeniyetiydi… Çağdaş toplum ise serbest piyasa ekonomisi ve liberal demokrasiye dayanırdı. Milli devletler, millet, milliyetçilik kavramları bölücü ve gerici kavramlardı. Dünya vatandaşı olan ve küresel sisteme entegre olan yaşayacak ve kazanacak, olmayan kaybedecekti. ABD’nin merkezinde olması arzu edilen ve hedeflenen bu küresel sisteme de Yeni Dünya Düzeni adı veriyorlardı. Tabii ki gerçekler acıdır ve acıtır. Üç yazıdır üzerinde durup anlattığım Modelski’nin Uzun Döngüler Modelini bilenler için aslında bu süreç ABD’nin mutlak hakimiyetini tesis ettiği bir süreç olmaktan ziyade Beşinci Uzun Döngünün üçüncü aşamasının sonuydu. Her Uzun Döngü’nün üçüncü aşamasında hegemonun karşısına yeni ve rakip güçler çıkar, bunlar yeni milliyetçi politikalar öne sürmeye başlar, hegemonun otoritesine meydan okurlar ve hegemonik güç sarsılır. Soğuk Savaş Dönemi Beşinci Uzun Döngünün üçüncü aşamasıydı ve 1965 - 1990 yılları arasında gerçekleşmişti. Soğuk Savaş sırasında ABD’nin hegemonyasına SSCB’nin meydan okuduğu, ABD’nin hegemonyasını sarstığı ama sonunda ABD’nin galip çıktığını biliyorduk.
Ancak bu galibiyet yeni bir ABD hegemonyası olamazdı aksine ABD hegemonyasının sonu anlamına gelecek dördüncü aşamaya girmekteydik. Her Uzun Döngünün dördüncü aşamasında hegemonun küresel sorunları çözme kapasitesi azalır ve kendi yerine geçmek için savaşan rakiplerin oluşturduğu çok kutuplu bir düzene teslim olur. 1990’dan bu yana da olan budur. 1914 yılında başlayan Beşinci Uzun Döngünün sonunda ABD artık bir küresel hegemon olarak saygı duyulmayan, her geçen gün diğer toplumların güvenini kaybeden, iktisadi ve askeri gücü bütün dünyada düzeni sağlamaya yeterli olmayan, düzen yerine kaos yaratan bir devlete dönüştü. Her Uzun Döngü’nün dördüncü aşaması mevcut uluslararası sistemin parçalandığı, alternatif lider adaylarının ortaya çıktığı ve yeni düzenin liderini belirleyecek küresel savaşın temellerinin atıldığı bir süreçtir. O yüzden 1990’larda çok erken bir şekilde Baba ve Yavru Bush tarafından dillendirilen “tek kutuplu dünya” ve “küresel imparatorluk” aslında mümkün değildi. Yeni bir düzenin ortaya çıkması için bir Küresel Savaş patlaması gerekir. İşte soru buradadır? Hal-i hazırda küresel savaşa hazırlık aşamasında mıyız, yoksa bizatihi küresel savaşın içinde miyiz?
KÜRESEL SAVAŞ BAŞLAYACAK MI ÇOKTAN BAŞLADI MI?
Bu köşede yayınlanan 03 Mart 2025 tarihli “Kasabanın Şerifinin garip halleri: Uzun Döngünün sonunda mıyız?” adlı yazımı şöyle tamamlamıştım: “Çünkü Uzun Döngülerle olayları incelediğimizde her Uzun Döngünün sonunda küresel savaşa giden bir sürecin oluştuğu bu küresel savaşın da yeni uzun döngünün başlangıcı olduğu temel bilgidir. Böyle olunca Trump’ın temsil ettiği yeni izolasyonist politika ile birlikte ortaya çıkan kaos, müttefiklerini ve daha önce kurduğu ilişki ağlarını kaybeden ABD’nin zayıflaması, güven vermemesi, buna karşılık hırslı yeni güçlerin iddialı bir şekilde ortaya çıkma hevesleri bize bu soruyu sorduruyor. Ancak bu savaş Napolyon Harpleri veya Birinci ve İkinci Dünya Harpleri gibi olmayabilir.
Belki de dünyanın her yanına yayılmış daha yerel muharebelerin olduğu ama kürenin her tarafında eşanlı olarak gerçekleştiği, büyük güçlerin doğrudan kendilerinin değil ama vekillerinin savaştığı bir süreç de olabilir. O zaman küresel savaşın çoktan başladığını söyleyebiliriz ve Beşinci Uzun Döngü’yü, örneğin 2010’da, bitirebiliriz. Yani eğer benim kanaatim doğruysa şu anda Altıncı Uzun Döngünün ilk aşaması olan Küresel Savaş’tayız. Bu savaş 2010 başlarından itibaren bütün dünyada … vekalet savaşları ile yürütülmektedir. … Eğer içinde bulunduğumuz süreç Küresel Savaş değilse, … bu şu anki durumdan daha kanlı ve daha yıkıcı bir küresel savaşın kapımızda olduğu anlamına gelebilir. Bu ise kolaylıkla nükleer savaşa dönebilecek nitelikte bir savaş olabilir. … Biz bundan nasıl etkileniriz? Onu da haftaya Pazartesi anlatalım… “ (https://www.gazetebirlik.com/kose-yazisi/195209/kasabanin-serifinin-garip-halleri-uzun- dongunun-sonunda-miyiz) Biz, bir tarihsel sürecin içinde yaşadığımız için, tam anlamıyla bu süreci bileşenlerine ayırıp tasnif edemeyebiliriz. Ancak iki alternatif durum olduğu anlaşılıyor: Ya bir küresel savaş öncesinde tarafların toplandığı, savaşa hazırlandığı ve yığınak yaptığı süreçteyiz ki bu da 2030 yılına kadar tamamlanacak ve Küresel Savaş patlayacaktır.
Ya da, 2010 yılından beri içinde yaşadığımız ve iç savaşlar, din ve mezhep ayrılığına veya etnik farklılıklara dayanan çatışmalar, halk ayaklanmaları ve terörist eylemlerin kolajından oluşan dönem aslında bir Küresel Savaş’tır. Eğer ilk şık doğruysa önümüzde çok zor bir dönem vardır. Çünkü ellerinde nükleer silahlar bulunan ülkeler birbirine girerse, korkarım ki, konvansiyonel silahlarla başlasa bile önünde sonunda iş nükleer silah kullanımına kadar gidecektir. Bu da herkes için felaket olur. Öte yandan ikinci şık geçerliyse, o zaman küresel savaş bildiğimiz anlamda ve tarzda değil fakat farklı araçlar ve yöntemler kullanılarak şu anda icra edilmektedir. Bir taraftan büyük emperyalist güçler dünya kaynakları ve pazarlar üzerinde hâkimiyet mücadelesine girerken, öte yandan bu mücadelenin geçtiği savaş alanlarında doğrudan kendi güçleriyle değil ama kendilerini temsilen bölge ülkelerinden birinin veya terörist örgütlerden birinin güçleri ile savaşa girmektedir. Böylece emperyalist güçlerin ülkelerinde bir hasar meydana gelmediği gibi, aynı zamanda, askerlerinin kılına zarar gelmemektedir. Ancak savaşın geçtiği ülke perişan olmaktadır.
Benim kişisel görüşüm ikinci şıkkın gerçeği daha iyi açıkladığıdır. 2010 yılında beri, hatta biraz daha abartırsak 11 Eylül 2001 tarihinden beri dünya farklı tarzda bir küresel savaş içindedir. Bu savaşın silahların konuştuğu kısmı kadar, dijital ortamda siber savaşa uzanan kısmı, para akışlarının yönlerini etkileyecek finansal kısmı ve başta aile bütün milli değerlere saldıran kültürel kısmı da vardır. Sıcak savaş vekil güçler tarafından ifa edilirken diğer kısmı internet başta olmak üzere bilgi – iletişim araçları üzerinden gerçekleştirilmektedir. Ve… görülen köy kılavuz istemez. ABD bu savaşı kazanmaya çok yakındır. Bu ise önümüzdeki süreçte Gerçek Yeni Dünya Düzeni’nin kurulacağını gösterir.
GERÇEK YENİ DÜNYA DÜZENİ
Kasabanın Şerifi, yeniden koltuğa oturduğundan beri, bugüne kadar ABD’nin bilindik dış politikasını ters yüz etmekle meşgul. ABD NATO ittifakı çerçevesinde askeri iş birliği, ASEAN, AB, NAFTA ve benzeri entegrasyon bölgeleriyle iktisadi iş birliği ve BM, DB ve IMF gibi Bretton Woods kurumlarıyla kurumsal iş birliğine dayalı bir ittifaklar ağının merkezindeydi. Şu anda Trump Rusya – Ukrayna Savaşı ile İsrail Gazze Savaşını bitirmekle işe başladı. Aynı zamanda ABD’nin en yakın iki iktisadi ortağını Meksika ve Kanada’yı tehdit ederek onlara gümrük koymaya başladı. Bu NAFTA’nın fiilen sonlanması demektir. Küresel kurumlara destek vermekten vaz geçeceğini söylüyor. NATO’yu fiilen ortadan kaldıracak girişimlerde bulunuyor. AB’yle uzun yıllar dayalı iktisadi ve siyasi iş birliğini bir tarafa bırakıyor. Serbest ticaret, küresel iş birliği ve liberal demokrasi yerine korumacılık, milli çıkar ve muhafazakârlık temelinde yeni bir bakış açısını savunuyor. Yani 1945’ten itibaren ABD’nin kendi küresel hegemonyası için kurduğu tüm kurumları ortadan kaldırıyor. Bunun yerine ne kuracak? Bunun için ilk önce küresel savaşı kazanması gerekir.
Görünen o ki, Rusya yelkenleri suya indirmiş ve ABD’ye teslim olmuştur. Keza Çin’in ABD’yle savaşması ne kadar mümkünse ABD’nin Çin’le savaşması da o kadar mümkündür. Her ikisi de birbirine göbekten bağlı bu iki gücün savaşması bana pek makul gelmemektedir. Kaldı ki, Çin’in bir küresel hegemonya kuracak ne kültürel, ne entelektüel ne de iktisadi gücü bulunmakta, bunlar olsa bile bu yönde bir iradesi olduğu görülmemektedir. Bu yüzden önümüzdeki dönem ABD’nin liderliğinde yeni bir Dünya Düzeni’nin temelleri atılacaktır. Burada biz ne yapacağız? Şunu unutmayalım ki, doğru ve akılcı politikalarla bu yeni süreçten Türkiye ciddi kazanımlar elde edebilir. Her şeyden önce ABD’ye karşı bir tavır almamak aynı zamanda ABD yandaşı gibi de görünmemek gerekir. Çünkü bugün ABD’nin yeni kurguladığı düzende Türkiye’ye (ve Türkiye gibi bölgesel güçlere) ihtiyacı vardır. Artık uluslararası kurumlar vasıtasıyla değil birebir ülkeler arası ilişkiler üzerinden yeni bir yapı kurulacak gibi görülmektedir.
Türkiye’nin enerji hatlarının tam ortasında olması, Orta Doğu’da gerçek anlamda devlet sayılabilecek tek devlet olması ve güçlü ordusu onu vaz geçilmez yapmaktadır. Bu aşamada kamuoyunda Türkiye’nin olası alternatifleri tartışılmaktadır: AB ile ittifak, ABD – İsrail ile ittifak, Türk ülkeleriyle (ve Rusya’yla) ittifak, İslam ülkeleriyle ittifak. Hangisini seçelim? Bir sonraki yazıda bunu ele alalım.
Kierkegaard’ın felsefesi ve tasavvuf: İnsan Tanrı’ya nasıl ulaşır?
YAYINLAMA: 15 Mart 2025 - 03:00 | GÜNCELLEME: 15 Mart 2025 - 03:01
Ramazan ayında Cumartesi günleri dinî – tasavvufî konularda yazacağımdan bahsetmiştim. Bugün de sizlerle biraz alışılmadık bir konuyu ele alacağım: Danimarkalı filozof ve ilahiyatçı Søren Kierkegaard’ın varoluşçu felsefesinde kullandığı bazı kavramlar ile İslam Tasavvufunda (kişinin hakikate doğru derûni / içsel seyahati olan) seyr-i sülük arasındaki benzerlik ve ortaklıklardan bahsedeceğim. Dinin temeli inanç bağlamında Tanrı’nın varlığı ile insanın kurduğu ilişkidir. İnsanın dine girebilmesi için her şeyden önce Tanrı’ya inanması, onun var olduğunu kabul etmesi gerekir. İnsan dine girdikten sonra (bu herhangi bir din olabilir) dinin insanların davranışları ve yaşam tarzlarına etkisi çetrefilleşir.
İlk bakışta saf ve samimi bir şekilde Tanrı’ya inanma ve ona teslim olma ile başlayan Tanrı – İnsan ilişkisi zaman içinde dinin kurum ve kuralları ile birlikte -adeta- bürokratikleşir ve resmileşir. Öyle ki, inancın başlangıcında her kesin idrakindeki Tanrı imgesi gayet kişisel iken, dinî kural ve akidelere bağlandıkça Tanrı’nın herkes için tek bir resmi tanım ve imgesi oluşur. Son aşamada artık Tanrı’nın varlığı ve var oluşu hakkında düşünmek bile yasaklanır. İnsanın Tanrı’ya inanç ihtiyacı bir vakadır. Ancak bir dinin kural ve kurumları içinde boğulan birey bizatihi Tanrı’ya yabancılaşmaktadır. Onunla inancın başındaki saf ve temiz ilişkiyi kaybetmiştir. Günlük rutin ibadetleri tamamlayıp, dinin emir ve yasaklarına sıkı sıkı uyarsanız öbür tarafta Cennet’le mükafatlandırılırsınız.
Çok meşhur ve popüler bir Hocamız’ın dediği gibi: “Çok fazla düşünmeye, sorgulamaya gerek yok. Çok düşünürseniz motoru kaynatırsınız!” İşte motoru kaynatanlardan kimisi Sören Kierkegaard gibi kendini felsefeye vurmakta, kimisi de derviş olup kendisinden geçmektedir. “Hocam, yani Danimarkalı bu filozof Müslüman mı olmuş?” Hayır, aksine çok inançlı bir Hristiyan’dır. Ancak kendi Kilise’sinin uygulamalarını sert bir şekilde eleştirir ve karşı çıkar.
Benim burada vurgulamak istediğim dinin bürokratik ve resmi kurum ve kurallarından sıyrılarak, bireyin ilâhi hakikate ulaşmak için gideceği yolun benzer olduğudur. İlk önce Kierkegaard’ı tanıtıp onun felsefesinin temel noktalarını anlatalım. Sonra İslam Tasavvufundaki bazı kavramlarla Kierkegaard felsefesinin nasıl uyuştuğunu belirtiriz.
KIRKEGAARD KİMDİR?
Søren Kierkegaard (1813-1855), Danimarkalı bir filozof, ilahiyatçı, yazar ve eleştirmendir. Varoluşçuluğun öncülerinden biri olarak kabul edilir. Düşünceleri, bireyin özgürlüğü, varoluş kaygısı, inanç ve etik üzerine yoğunlaşmıştır. Kierkegaard, Hegel’in sistematik felsefesine karşı çıkmış ve bireyin öznel deneyimini ve kişisel kararlarını ön plana çıkaran bir yaklaşım benimsemiştir. Kierkegaard’ın çalışmalarında öne çıkan düşünceler aşağıdaki özetlenebilir:
- Varoluş Kaygısı ve Seçim: İnsan hayatının temelinde kaygı ve belirsizlik vardır. Birey, seçimleriyle kendini yaratır.
- Estetik, Etik ve Dini Aşamalar: Kierkegaard, insanın üç farklı yaşam tarzından geçebileceğini savunur:
- 1.Estetik Aşama: Zevk ve haz peşinde koşulan bir yaşam tarzıdır.
- 2.Etik Aşama: Ahlaki sorumluluklar ön plana çıkar.
- 3.Dini Aşama: Tanrı’ya tam bir teslimiyetle yaşanan aşamadır.
- İnanç ve "İnanç Sıçraması" (Leap of Faith): Tanrı’nın varlığı akıl yoluyla kanıtlanamaz; insan, inanç sıçraması yaparak Tanrı'ya bağlanmalıdır.
Kierkegaard’ın çalışmaları, 20. yüzyıl varoluşçu filozofları (Jean-Paul Sartre, Martin Heidegger gibi) ve modern teoloji üzerinde büyük bir etki bırakmıştır. Başlıca eserleri arasında Korku ve Titreme, Ya/Ya da, Ölümcül Hastalık: Umutsuzluk ve Felsefi Parçalar bulunur.
İNANCIN ŞOVALYESİ VE SUFİ
Sören Kierkegaard, Batı düşünce tarihinde varoluşçuluğun öncülerinden biri olarak kabul edilir. O, bireyin Tanrı ile ilişkisini merkeze alan felsefi bir yaklaşım geliştirmiştir. Onun "İnancın Şövalyesi" (Knight of Faith) kavramı, bireyin Tanrı’ya en üst düzeydeki teslimiyeti ve Tanrı'ya olan mutlak güvenini ifade eder. Bu kavramın, İslam tasavvufu ile bağlantısını incelediğimizde, özellikle vahdet-i vücud (varlığın birliği) ve fenafillah (Allah’ta yok olma / insanın benliğini aşması) gibi kavramlarla derin benzerlikler taşıdığını görürüz. Yazının bu kısmında, Kierkegaard'ın İnancın Şövalyesi anlayışı ile İslam tasavvufunun Hakikat arayışı arasındaki ilişkiyi ele alacağız. Kierkegaard, bireyin Tanrı'yla ilişkisini, varoluş krizleri ve paradokslar üzerinden açıklayan bir düşünürdü. O, "Korku ve Titreme" eserinde Hz. İbrahim'ın Tanrı'nın emrine mutlak teslimiyetini anlatır ve bunu İnancın Şövalyesi kavramıyla özdeşleştirir. Hz. İbrahim, oğlu İshak’ı (veya biz Müslümanlar’a göre İsmail’i) kurban etmekle yüzleşmiş, ancak Tanrı’ya duyduğu mutlak bir güven ve sonsuz teslimiyetle Tanrı'nın iradesine bağlılık göstermiştir. Kierkegaard'ın gözünde bu durum, bireyin mantıksal çelişkileri aşarak Tanrı'ya duyduğu kesin inanca dayanan bir hareket biçimidir. İnancın Şövalyesi, Kierkegaard’ın felsefesine göre kendi yaşamının "estetik" ve "etik" aşamalarını geride bırakmış, "dini" aşamaya ulaşmış bireydir. Bu kişi, Tanrı'ya duyduğu sarsılmaz güvenle hareket eder ve yaşamın getirdiği paradokslara rağmen inancını sürdürür. Burada "sonsuz teslimiyet" ve "mutlak güven" kavramları öne çıkar. Bu tanımlar İslam tasavvufunda “ilahi hakikate ulaşmak isteyen birey” olan sûfiyi hatırlatmaktadır. Tasavvuf, bireyin nefsini aşarak Allah’a ulaşma yolculuğu olarak tanımlanabilir. Bu yolculukta sürekli bir arayış, teslimiyet ve paradokslarla yüzleşme durumu vardır. Mutasavvıfların "fenafillah” yani Allah’ta yok olmak, Allah’ın rızasını almak için bütün kişisel hırslarından vazgeçmek, olarak adlandırdığı bu süreç, kulun kendi benliğini bırakıp tamamen Allah’a yönelmesi anlamına gelir. Fenafillah makamına ulaşmış sufi, Kierkegaard'ın İnancın Şövalyesi kavramıyla büyük ölçüde benzeşir. Tasavvufta birey, manevi yolculuğu boyunca "nefs-i emmare’den” (kötülüğü arzulayan ve emreden benlikten) "nefs-i mutmainne’ye” (tam huzura ulaşan benliğe) geçer. Bu sürecin sonunda kul, Allah’ın iradesine mutlak teslimiyet gösterir. Yunus Emre'nin "Boyandım rengine solmazam ayruk / Aşıkam, aşıkam ölmezem ayruk" dizeleri, bu teslimiyetin ve kendini aşmanın bir yansımasıdır. Bir başka bakış açısından Hz. İbrahim örneği ile verilen İnanç Şövalyesi ile İslam tasavvufunda da benzer bir teslimiyet anlayışı mevcuttur. Özellikle Hallac-ı Mansur’un "En-el Hakk / Ben Hakk’ım" sözü, bir sûfînin Allah ile tam bir özdeşleşme yaşaması olarak yorumlanır. Kierkegaard’ın İnanç Şövalyesi gibi, tasavvufta da birey dünyevi kaygıları ve akıl yürütmeleri aşarak kendisini Allah’ın iradesine teslim eder. Mevlânâ’nın şu sözleri bu noktayı vurgular: “Aklını ayaklarının altına al da, yürü!” Bu, bireyin yalnızca mantıksal düşünceye dayanarak hakikati kavrayamayacağını, ancak aşk ve inanç ile teslim olduğunda Allah’a ulaşabileceğini anlatır. Pekiyi, insanın ilahi Hakikat’e giden yolunun başlangıcı nedir? Kierkegaard’a göre bu varoluş kaygısıdır.
VAROLUŞ KAYGISI / ANGST VE İÇSEL YOLCULUĞUN BAŞLANGICI
Kierkegaard’ın felsefesinde önemli bir kavram olan "angst" (kaygı), bireyin varoluşsal gerçekliğinin farkına varmasıyla ortaya çıkar. Bu kaygı, sıradan hayatın sınırlılıklarını aşmaya çalışan bireyin, bilinmeyenle yüzleştiği bir duygudur. Kierkegaard’a göre angst, insanın özgürlüğünün ve seçim yapma zorunluluğunun bir sonucudur. Ancak aynı zamanda, Tanrı’ya giden içsel yolculuğun da başlangıç noktasıdır. İnsan, varoluşsal kaygı içinde anlam arayışına girer ve nihayetinde Tanrı’ya yönelerek içsel huzura ulaşır. İslam tasavvufunda da kaygı ve içsel yolculuk arasında benzer bir ilişki kurulur. Sûfîler, dünyaya dair kaygının insanı maddi ve sınırlı bir varoluştan uzaklaştırarak, aşkın olana yönlendirdiğini savunurlar. Bu bağlamda, Kierkegaard’ın "angst" kavramı ile tasavvufta sıkça vurgulanan "gariplik" ve "dervişin dünya ile olan mesafesi" arasında bir paralellik görmek mümkündür. İnsanın dünyadaki geçiciliğini idrak etmesi, onu ilâhi Hakikat’i aramaya sevk eder.
KAYGIDAN HUZURA: DÖNÜŞÜM SÜRECİ
Kierkegaard’a göre, inanç yolculuğu kaygıyla başlar ve huzurla sona erer. İnsan önce kendi varoluşunun ağırlığını hisseder, ardından etik ve estetik yaşam aşamalarını aşarak dini yaşam aşamasına ulaşır. Bu süreç, tasavvufta da "seyr-i sülûk" olarak adlandırılır. Bir sûfî, nefsinin arzularını ve dünyevi kaygılarını aşarak Allah’a yönelir. Kaygının yerini huzur alır ve birey, aşkın bir bilinç düzeyine ulaşır. Bu aşama benliğin “nefs-i mutmainne” mertebesine eriştiği anlamına gelir. Bu dönüşüm süreci hem Kierkegaard hem de tasavvufta bireyin içsel / derûni çilesiyle şekillenir. Kierkegaard için bu, bireyin yalnız başına verdiği bir mücadele iken, tasavvufta şeyh-mürid ilişkisi bu yolculuğa rehberlik eder. Ancak nihai hedef aynıdır: Benliği aşarak, Tanrı ile kurulan doğrudan bir ilişki.
SONUÇ
Kierkegaard’ın İnanç Şövalyesi kavramı ile İslam tasavvufu arasında derin paralellikler bulunmaktadır. Her iki düşünce sisteminde de birey, dünyasal kaygılar ve etik normların ötesine geçerek Tanrı’ya yönelir. Angst, yani varoluş kaygısı, bu yolculuğun başlangıcı olup, bireyi içsel bir arayışa sürükler. İnanç Şövalyesi ve sûfî arasındaki temel benzerlik, onların Hakikat’i yalnızca akıl ile değil, içinde şüphe barındırmayan bir inançla ve Tanrı’ya mutlak bir teslimiyetle kavramalarında yatar. Bu bağlamda, hem Kierkegaard’ın felsefesi hem de tasavvuf, bireyin varoluşsal kaygıyı aşarak Tanrı’ya ulaşma sürecini anlamamıza ışık tutmaktadır. Hepinize kaygılarınızdan arındığınız ve iç huzura ulaştığınız bir Ramazan dilerim.
Türkiye’nin uluslararası ittifak seçenekleri: Fayda – Maliyet analizi
YAYINLAMA: 17 Mart 2025 - 03:00 | GÜNCELLEME: 17 Mart 2025 - 03:01
Geçen hafta Pazartesi günkü yazımda değişen dünya dengelerinin nereye gidebileceği üzerine birkaç
fikir yürütmüştüm. İki farklı senaryo geliştirmiştim. İsterseniz bu senaryoları hatırlayalım:
Birincisinde, içinde bulunduğumuz durumun Modelski’nin 5’inci Uzun Döngüsü’nün son aşaması olduğu, bütün dünyada ülkelerin hızla bir kamplaşma süreci içine girdiği ve önümüzdeki sürecin (2030 ve sonrası) bir Küresel Savaşa gebe olduğu yönündeydi. Ancak ABD’nin mevcut iktidarının kendi geleneksel müttefikleriyle (AB, İngiltere, Kanada ve Meksika) sıkı ilişkilerini kopma noktasına getirdiğini ve Rusya ile yakınlaşma sürecine girdiğini unutmayalım. ABD’nin müttefiklerinin bir küresel savaşta fiili çarpışmaya girecek potansiyelden uzak olduğunu da bildirelim. Bu durumda AB, İngiltere ve onların etrafındaki ülkeler, ABD – İsrail, Çin ve etrafındaki ülkeler bir küresel savaşın tarafları olacak gibi görünmektedir. Böyle bir durumda ABD’nin Rusya ile yakınlaşması onu tarafsız kılmak amacı güdecektir. Öte yandan AB’nin böyle bir savaşa girmesi akılcı olmaz.
Büyük ihtimalle, hakaretleri sineye çekip NATO ittifakı içinde yer alacaklardır. Cepheler böyle kurulursa Çin’in pek şansı olmadığı görülmektedir. ABD büyük ihtimalle Küresel Savaşı kazanır. İkinci senaryoda ise içinde bulunduğumuz durumun Modelski’nin 6’ıncı Uzun Döngüsü’nün ilk aşaması olduğu, yani adı konulmamış bir Küresel Savaşın içinde olduğumuz vurgulanmaktaydı. Bu alışılmadık tarzda savaşı vesayet savaşı olarak tanımlamıştık. Son dönemdeki gelişmelere bakılırsa ABD bu savaşı kazanmak üzeredir. Yani ikinci senaryoda da zarlar ABD’nin ikinci bir küresel hegemonya çağının lehine gelmiştir.
Son gelişmeler ışığında, Türkiye’nin mevcut küresel sistem içinde hangi ittifak seçeneğini benimsemesi gerektiğini sorgulamak kaçınılmaz hale gelmiştir. Bu yazıda, Türkiye'nin AB, ABD-İsrail, Türk Dünyası-Rusya ve İslam ülkeleri ile olası ittifaklarını, bir fayda-maliyet analizi çerçevesinde değerlendireceğim.
1. AB İLE İTTİFAK: EKONOMİK VE HUKUKİ ENTEGRASYON
Faydalar:
✔ Ekonomik Kazanç: AB, Türkiye’nin en büyük ticaret ortağıdır. Türkiye’nin ihracatının %40’ı AB’ye gitmekte olup, Gümrük Birliği’nin revize edilmesiyle ticaret ve yatırım akışları daha istikrarlı hale gelebilir.
✔ Siyasi Kazanç: AB normlarına uyum süreci, hukukun üstünlüğü, demokrasi ve insan hakları alanlarında ilerleme sağlayabilir.
✔ Teknolojik ve Askeri İş Birliği: AB ile derinleşen entegrasyon, sanayi ve teknoloji transferini hızlandırabilir.
Maliyetler:
❌ Siyasi Baskı: AB, Türkiye’ye insan hakları ve demokrasi konularında baskı yapacak, özellikle etnik ve
mezhepsel haklar konusunda taleplerde bulunacaktır.
❌ Bağımsızlık Kaybı: AB’ye entegrasyon, Türkiye'nin dış politika alanındaki hareket kabiliyetini daraltabilir.
❌ Rusya ile Askeri Gerilim Riski: AB’nin Rusya karşıtı politikalarına dahil olmak, Türkiye’yi büyük bir bölgesel krizle karşı karşıya bırakabilir.
Sonuç:
Türkiye’nin AB ile daha fazla entegre olması, hukukun üstünlüğü ve demokratikleşme sürecini hızlandırabilir. Ancak, AB’nin insan hakları ve demokrasi konusunda getirdiği baskılar, Türkiye'nin iç siyasi dinamikleriyle çatışma yaratabilir. Ayrıca, Avrupa’daki yükselen milliyetçilik ve İslamofobi, Türkiye’nin tam üyelik sürecini sürekli engelleyen faktörlerden biri olarak önümüzde durmaktadır. Daha önemlisi, AB’nin son dönemde Rusya ile artan gerilimi göz önüne alındığında, Türkiye’nin bu ittifakta askeri bir yükümlülüğe girmesi gerekip gerekmediği kritik bir soru işaretidir.
2. ABD-İSRAİL İLE İTTİFAK: ASKERİ VE TEKNOLOJİK GÜÇ BİRLİĞİ
Faydalar:
✔ Güvenlik Garantisi: ABD ile yakın iş birliği, NATO çerçevesinde Türkiye’nin askeri kapasitesini artırabilir.
✔ Teknolojik ve Finansal Kazançlar: ABD'nin ileri teknoloji ve finans kaynaklarına erişim sağlanabilir.
✔ Bölgesel Güç Statüsü: İsrail ile iş birliği, Türkiye’ye Doğu Akdeniz ve Orta Doğu’da jeopolitik avantaj sağlayabilir.
Maliyetler:
❌ Bağımsızlık Kaybı: ABD ile tam ittifak, Türkiye’nin bölgesel bağımsız politikalar yürütmesini zorlaştıracaktır.
❌ Güvenlik Riski: ABD’nin PKK/YPG ile ilişkileri, Türkiye’nin ulusal güvenliğini doğrudan tehdit etmektedir.
❌ İslam Dünyasında Prestij Kaybı: İsrail ile yakınlaşma, Türkiye’nin İslam ülkelerindeki imajını zedeleyebilir.
Sonuç:
ABD ile yakın bir ittifak, Türkiye’ye ileri teknoloji ve finansman açısından avantaj sağlayabilir. Ancak, ABD’nin bölgedeki stratejik öncelikleri ile Türkiye’nin ulusal güvenlik kaygıları her zaman örtüşmemektedir. Özellikle, Washington’un PKK-YPG unsurlarına verdiği destek, Türkiye açısından ciddi bir güvenlik riski oluşturmaktadır. Dahası, ABD’nin bölgedeki politikaları Türkiye’yi İran, Rusya ve Çin gibi ülkelerle doğrudan bir çatışma noktasına itebilir. Türkiye’nin ABD ile ilişkilerini NATO çerçevesinde koruması, ancak bağımsız bir dış politika sürdürmesi hayati önem taşımaktadır.
3. TÜRK DÜNYASI VE RUSYA İLE İTTİFAK: AVRASYA YÖNELİMİ
Faydalar:
✔ Jeopolitik Güçlenme: Türk Devletleri ile entegrasyon, Türkiye’yi bölgesel bir lider konumuna taşıyabilir.
✔ Enerji Avantajı: Kazakistan, Türkmenistan ve Azerbaycan gibi ülkeler, Türkiye’ye enerji ve hammadde konusunda büyük avantaj sağlayabilir.
✔ Bağımsızlık Alanı: Türkiye, NATO ve Batı dışında alternatif bir dış politika hattı geliştirebilir.
Maliyetler:
❌ Batı ile Gerilim Riski: Rusya ile yakınlaşma, Türkiye’yi Batı’dan uzaklaştırabilir.
❌ Rusya ile Çıkar Çatışması: Türk Dünyası ile yakınlaşma, Rusya’nın nüfuz alanında rekabet yaratabilir.
❌ Bölgesel Çatışma Riski: Ukrayna savaşı gibi küresel krizlerde Türkiye’yi zor durumda bırakabilir.
Sonuç:
Türkiye’nin Türk Dünyası ile entegrasyonu, Avrasya’da daha güçlü bir aktör olmasını sağlayabilir. Ancak, bu entegrasyonun Rusya ile olası çelişkili çıkarları nasıl yönetileceği kritik bir sorundur. Rusya, tarihsel olarak Orta Asya üzerindeki nüfuzunu korumak istemektedir ve Türkiye’nin bu bölgede daha aktif bir rol üstlenmesi Moskova’nın tepkisini çekebilir. Öte yandan, Rusya ile askeri veya siyasi bir ittifak, Türkiye’yi Batı’dan uzaklaştırabilir ve ekonomik yaptırımların hedefi haline getirebilir. Bu nedenle, Türkiye’nin Avrasya’daki varlığını dikkatli bir diplomasi ile yönetmesi gerekmektedir.
4. İSLAM ÜLKELERİ İLE İTTİFAK: ORTAK KÜLTÜREL VE EKONOMİK POTANSİYEL
Faydalar:
✔ Ekonomik İş Birliği: İslam ülkeleriyle ticaret ve yatırım ilişkileri geliştirilebilir.
✔ Bölgesel Etki: Türkiye, İslam dünyasında daha güçlü bir aktör haline gelebilir.
Maliyetler:
❌ Siyasi İstikrarsızlık: İslam dünyasındaki iç çatışmalar, Türkiye için risk oluşturabilir.
❌ Ekonomik Kırılganlık: İslam ülkelerinin ekonomik yapıları, Türkiye için istikrarlı bir ortaklık zemini sunmamaktadır.
❌ Küresel İzolasyon Riski: Türkiye’nin Batı ile ilişkileri zayıflayabilir.
Sonuç:
İslam ülkeleriyle ekonomik ve siyasi ilişkilerin geliştirilmesi Türkiye için bir fırsat sunmaktadır. Ancak, İslam dünyası homojen bir blok değildir. Suudi Arabistan-İran gerilimi, Körfez ülkeleri arasındaki rekabet ve Orta Doğu’daki kronik istikrarsızlık, bu ittifakı kırılgan hale getirmektedir. Dahası, Türkiye’nin ideolojik bir eksene kayması, Batı dünyası ile olan ilişkilerini olumsuz etkileyebilir ve ekonomik yaptırımlara yol açabilir. Bu yüzden, İslam dünyası ile ekonomik ve ticari ilişkiler geliştirilirken, doğrudan siyasi veya askeri bir ittifaktan kaçınılmalıdır
GENEL DEĞERLENDİRME: EN DOĞRU STRATEJİ NE OLMALI?
Hiçbir ittifak seçeneği Türkiye'nin tüm ihtiyaçlarını tek başına karşılamaz. Bu nedenle, Atatürk’ün “yurtta sulh, cihanda sulh” ilkesini merkeze alan çok yönlü bir dış politika stratejisi izlenmelidir.
�� AB ile ekonomik ortaklık geliştirilmeli, ancak tam entegrasyon süreci ihtiyatlı yürütülmelidir.
�� ABD ile NATO çerçevesinde iş birliği sürdürülmeli, ancak bağımsızlık korunmalıdır.
�� Türk Dünyası ile entegrasyon artırılmalı, ancak Rusya ile dikkatli bir denge sağlanmalıdır.
�� İslam ülkeleriyle ekonomik iş birlikleri geliştirilirken, siyasi bağımlılık yaratacak adımlardan kaçınılmalıdır.
Türkiye, büyük güçler arasında bir denge politikası izleyerek kendi milli çıkarlarını maksimize eden bir strateji benimsemelidir. Plansız ve maceraperest hamleler, Dimyat’a pirince giderken evdeki bulgurdan olma riskini taşımaktadır.
Birliğin felsefesi: Plotinos, Spinoza ve İbn Arabi’de Tanrı, evren ve varlık
YAYINLAMA: 22 Mart 2025 - 03:00 | GÜNCELLEME: 22 Mart 2025 - 03:00
Bu Cumartesi Ramazan’a özel üçüncü yazımı size sunuyorum. Elbette bu alışılageldik bir Ramazan yazısı değil. Geçen hafta Danimarkalı filozof ve ilâhiyatçı Soren Kerkegaard’ın İnanç Şovalyesi kavramı ile İslâm Tasavvufundaki “seyr-ü sülük / Allah’a giden içsel yolculuk” kavramı ve “fenâ fi’llah / benliğini Allah’ın varlığında yok etme” makamı arasındaki benzerlik ve farklılıkları anlatmıştım. Bu yazım, Roma Dönemi İskenderiye’si, Orta çağ İspanya’sı ve 17’inci yüzyıl Hollanda’sında yaşamış üç düşünürün Tanrı ve Varlığa yönelik bakış açılarını karşılaştırmak amacı gütmektedir. Başlıkta geçen üç kavram olan Tanrı, Evren ve Varlık kavramları, insan düşüncesinin en kadim sorularının merkezinde yer alır. Bu üçlü, yalnızca metafizik bir ilgi alanı değil, aynı zamanda insanın kendi konumunu, amacını ve hakikati kavrayış biçimini belirleyen temel mihenk taşlarıdır. Tanrı’nın evrenle ilişkisi nedir?
Varlık bir midir yoksa çok mu? İnsan bu varlık içinde nasıl bir yere sahiptir? Bu sorulara verilen yanıtlar, farklı felsefi ve mistik geleneklerde, kültürel ve tarihsel bağlamlara göre çeşitlenmiş olsa da, dikkat çekici şekilde birlik yani “vahdet” fikrinde buluşmuşlardır. Bu bağlamda, Plotinos, Spinoza ve İbn-i Arabi, birbirlerinden farklı coğrafyalarda ve dönemlerde yaşamış olmalarına rağmen, birliğin felsefesi etrafında şekillenen derin sistemler kurmuşlardır. Plotinos’un Bir’i, Spinoza’nın Tanrı ya da Doğa ilkesi ve İbn-i Arabi’nin Vahdet-i Vücud anlayışı, evrenin kökeni ve yapısı hakkında farklı ama birbirini yankılayan tasvirler sunar. Bu yazının amacı, söz konusu üç düşünürün Tanrı–Evren–Varlık ilişkisine dair görüşlerini karşılaştırmalı bir yöntemle ele almak, aralarındaki ortak kavrayış zeminlerini ve farklılık noktalarını ortaya koyarak varlık felsefesinin evrensel boyutuna ışık tutmaktır. Bu inceleme, hem felsefi akıl yürütmenin hem de mistik sezginin sınırlarını yoklamayı hedefleyen bir arayış olarak tasarlanmıştır. İsterseniz, ilk önce başlıkta adı geçen üç düşünürü kısaca tanıyalım.
I. ÜÇ DÜŞÜNÜRÜN KISA BİYOGRAFİLERİ VE DÖNEMLERİ
Plotinos (MS 204–270)
Plotinos, Antik Yunan felsefi mirasının son büyük taşıyıcısı ve aynı zamanda mistik derinliğiyle bu geleneği aşan bir filozoftur. Mısır’da doğduğu kabul edilen Plotinos, felsefi eğitimini İskenderiye’de aldıktan sonra Roma’ya yerleşmiş ve burada önemli bir felsefe okulu kurmuştur. Öğrencisi Porphyrios, hocasının düşüncelerini derleyerek Enneadlar adlı eser haline getirmiştir; bu eser, hem Plotinos’un özgün felsefi sistemini günümüze taşımış hem de Yeni-Platonculuk olarak bilinen akımın temelini atmıştır. Plotinos’un düşüncesi, Platon’un idealar kuramını metafiziksel ve mistik bir düzeye taşır; Bir (To Hen) anlayışıyla evreni, aklı ve ruhu açıklamaya girişir. Onun felsefesi, hem Hristiyan ve Musevi hem de İslam düşüncesinde iz bırakmış, özellikle sudûr teorisi ile doğu felsefelerine de kaynaklık etmiştir. Bizim açımızdan önemi, İbn-i Sina ve Farabi gibi iki büyük Türk – İslâm Filozofunun Enneadlar’ı okuyarak (yalnız yanlış biçimde bu eserin Aristo’ya ait olduğunu sanarak) kendi metafizik sistemlerini geliştirmeleridir. Bir başka yazıda bu iki büyük filozofumuzu anlatırım, inşallah…
Baruch Spinoza (1632–1677)
Spinoza, 17. yüzyıl Avrupa’sının en radikal ve özgün akıllarından biri olarak, hem rasyonalist düşüncenin zirvesine ulaşmış hem de Tanrı–doğa özdeşliği fikriyle Batı metafiziğinde derin bir kırılma yaratmıştır. Amsterdam’da Yahudi bir ailede doğan Spinoza, genç yaşta Yahudi cemaatinden aforoz edilmiş, ancak bu dışlanma ona bağımsız düşünme özgürlüğü kazandırmıştır. Başlıca eseri olan Ethica, klasik geometrik yöntemle kaleme alınmış, ama içeriğiyle panteist bir metafizik sistem sunmuştur: Ona göre Tanrı ve doğa aynı şeydir ve evrendeki her şey bu zorunlu varlığın bir tezahürüdür. Sonuç olarak Spinoza, özgürlük ve zorunluluğu yeniden tanımlamış, Tanrı’yı aşkın bir varlık değil, her şeyin içkin özü olarak görmüştür. Bu yaklaşımı, modern seküler düşüncenin temellerinden biri olarak kabul edilir.
Muhyiddin İbn-i Arabi (1165–1240)
Tasavvuf düşüncesinin doruk noktası olan İbn-i Arabi, Batı’da ve İslam Aleminde, özellikle Ehl-i Tasavvuf arasında “Şeyhü’l-Ekber”, yani “En Büyük Şeyh” unvanıyla anılır. Endülüs’ün Murcia şehrinde doğmuş, yaşamı boyunca İslam coğrafyasını dolaşmış ve nihayet Şam’da son nefesini vermiştir. Felsefesi, yalnızca İslam düşüncesini değil, dünya mistisizmini de derinden etkilemiş; özellikle Vahdet-i Vücud (Varlığın Birliği) anlayışıyla varlık ve Allah ilişkisini tamamen yeni bir düzlemde ele almıştır. Başlıca eserleri arasında, Fütuhat-ı Mekkiyye ve Fususü’l-Hikem yer alır. İbn-i Arabi, Allah’ın isim ve sıfatlarının (Esmâ-ü’l Hüsnâ) evrende tecelli ettiğini, evrenin O’nun isim ve sıfatlarının bir yansıması ve/veya bir gölgesi olduğunu savunur; bu sebeple, evrendeki her şeyin ardında ilahi hakikatin izlerini sürmeyi amaçlayan bir metafizik inşa etmiştir. Onun düşüncesi, mistik sezgi, aşk ve marifet yoluyla Allah’a ulaşmayı öngören bir içsel yolculuğa (seyr-ü sülûk) davettir. Şimdi dilerseniz Plotinos, Spinoza ve İbn-i Arabi’nin Tanrı, Evren ve Varlığa dair görüşlerini ayrı ayrı ele alalım.
II. TANRI, EVREN VE VARLIK HAKKINDA GÖRÜŞLER
Plotinos: Aşkın Birlik ve Sudûr Zinciri
Plotinos’un evren anlayışı, mutlak bir aşkınlık fikrine dayanır. Ona göre her şeyin kaynağı olan Bir (To Hen), ne düşünceyle kavranabilir ne de kelimelerle ifade edilebilir; çünkü her nitelik, çokluğu ve belirlenimi içerir, oysa Bir, her türlü belirlenimin ötesinde saf birliktir. Bu Bir’den, zorunlu bir taşma (sudûr) sonucu ilk olarak Nous (Akıl) ortaya çıkar. Nous, içinde ideaları barındırır ve çokluğun başlangıç noktasıdır. Nous’tan ise Psyche (Ruh) sudûr eder; ruh, zaman ve mekân içinde hareket edebilen bir varlıktır ve maddi evrenin yaratıcısı konumundadır. Plotinos’a göre varlık, bu sudûr zincirinde mükemmellikten eksikliğe doğru ilerler; evren, Bir’in doğrudan tezahürü değil, onun azalan bir yansımasıdır. İnsan ruhu, bu evrende bedensel varlıkla sınırlanmış olmasına rağmen, mistik sezgi ve arınma yoluyla Bir’e geri dönebilir. Böylece, Tanrı–evren ilişkisi bir tür ontolojik mesafe üzerinden kurulur: Bir aşkındır, ama varlıkların tümü Bir’den pay alarak mevcuttur. Bu anlamda Plotinos panenteist sayılır.
Spinoza: İçkin Tanrı ve Panteist Ontoloji
Spinoza’nın metafizik sistemi, radikal içkinlik ilkesi üzerine kuruludur. Ona göre Tanrı ve doğa aynı şeydir: “Deus sive Natura.” (Not: Bu söz kelime anlamıyla “Tanrı ya da Doğa” demektir. Bu ifade, Spinoza’nın Tanrı ile doğayı özdeş gördüğünü ve ikisi arasında hiçbir ontolojik ayrım kabul etmediğini gösterir. Yani, ona göre Tanrı ayrı, aşkın, evren dışında bir varlık değildir; doğanın kendisi Tanrı’dır, evrende var olan her şey bu tek tözün (substantia) zorunlu nitelikleri ve görünüşleri (modi) olarak ortaya çıkar. Bu yüzden “Deus sive Natura”, aslında şu anlama gelir: ‘Tanrı, doğada ve doğa aracılığıyla var olur; doğa ise Tanrı’nın zorunlu varoluşudur.’ DMD) Bu nedenle Tanrı, evrenin dışında aşkın bir varlık değil, evrenin kendisidir. Tüm var olan şeyler, tek bir tözün (substantia) zorunlu niteliklerinden türeyen görünüşlerdir (modi). Bu töz kendi başına vardır, yaratılmamıştır ve zorunlu olarak vardır. Spinoza’nın Tanrı anlayışı, klasik teizmin Tanrı’sını reddeder; onun Tanrısı yaratan, müdahale eden bir irade değil, evrenin yapısal özüdür. Dolayısıyla Tanrı’nın dışında ne bir varlık ne de bir eylem mümkündür. Bu düşünce, Spinoza’yı katı bir determinizme götürür: Evrendeki her şey, Tanrı’nın zorunluluğuyla ortaya çıkar. Özgürlük, bu zorunluluğu anlamaktan ibarettir. Spinoza’da Tanrı ile evrenin tam özdeşliği, onun düşüncesini panteizmin en sistematik örneği haline getirir.
İbn Arabi: Vahdet-i Vücud ve Tecelli Metafiziği
İbn-i Arabi’nin Allah – evren ilişkisi anlayışı, Vahdet-i Vücud ilkesi çerçevesinde şekillenir. Bu anlayışa göre hakiki varlık yalnızca Allah’tır (Vâcib-ü’l Vücûd); diğer tüm varlıklar, O’nun isim ve sıfatlarının tecellilerinden ibarettir. Evren, Allah’ın zatından değil, ilahi hakikatlerin yansımasından meydana gelir. Bu nedenle evrende görülen çokluk (kesret), aslında birliğin (vahdet) perdelenmiş şeklidir. İbn-i Arabi’ye göre Allah, hem aşkın (tenzih) hem içkindir (teşbih); her şeyde O’nun izini görmek mümkündür ama hiçbir şey O değildir. Bu denge, onun düşüncesinin kalbidir. İnsanın görevi, marifet yoluyla varlıkta görünen ilahi hakikati keşfetmek, aşk ve tefekkür ile “fenâ fi’llah” mertebesine ulaşarak Allah’ta yok olmaktır. Evren bir gölgedir, ama bu gölge gerçeğin sırlarını taşır. Bu yaklaşım, İbn-i Arabi’nin düşüncesini mistik panenteizme yaklaştırır; Tanrı evrendedir, ama evren Tanrı değildir.
III. KARŞILAŞTIRMALI ANALİZ: TANRI–EVREN–VARLIK İLİŞKİSİNDE BİRLİK VE AYRIŞMA
Plotinos, Spinoza ve İbn-i Arabi, görünüşte farklı metafizik sistemler kurmuş olsalar da, hepsinin düşünce merkezinde birlik fikri yer alır; ancak bu birlik, Tanrı ile evrenin ilişkisini nasıl kurduklarına göre farklı anlamlar kazanır. Plotinos, Tanrı’yı evrenden mutlak surette aşkın bir ilke olarak görür; Bir, ne evrenle özdeştir ne de evrende içkindir. Ancak sudûr teorisi sayesinde Bir’in etkisi evrende hissedilir, varlık hiyerarşisi bu aşkın kaynağın bir tür yansımasıdır. Spinoza ise tam tersi bir rota izleyerek, Tanrı’yı evrenle özdeş kılar; ona göre Tanrı evrenden farklı değil, evrenin kendisidir. Bu, Spinoza’yı panteist yapar ve onun sisteminde aşkınlık kavramı neredeyse anlamını yitirir. İbn-i Arabi ise Plotinos ile Spinoza’nın arasında dengeleyici bir tutum alır: Tanrı hem aşkın hem içkindir; evren Tanrı’dan ayrı değildir ama Tanrı evrenin kendisi de değildir. Bu yaklaşım, İbn-i Arabi’nin panenteist olarak nitelenmesini sağlar. Üç düşünürün varlık anlayışları da bu zemin üzerinden şekillenir: Plotinos’ta varlık derecelidir ve birliğe yöneliktir; Spinoza’da varlık tek tözdür, çokluk onun zorunlu görünüşüdür; İbn Arabi’de ise çokluk, birliğin aynadaki yansımasıdır, hakiki varlık yalnızca Allah’tır. Böylece Tanrı–evren ilişkisini düşünme biçimleri, her biri için farklı sonuçlara ulaşsa da, varlığın birliği fikrinde kesişir, fakat bu birlik, her biri için farklı bir hakikat düzeni ifade eder.
IV. MUHYİDDİN İBN-İ ARABİ VE BİZ
Hazret-i Şeyh-ü’l Ekber, İslâm Düşüncesini, özellikle Osmanlı tefekkürünü derinden etkilemiştir. Aslen Endülüslü olmasına rağmen ilerleyen zamanda Konya’ya gelmiş, burada evlenmiş ve üvey oğlu Sadreddin-i Konevî hazretlerini yetiştirmiştir. Onun Vahdet-i Vücûd anlayışı ve buna dayalı kurduğu hem kozmoloji hem de seyr-ü sülük yöntemi Mevlevîlerden ilk dönem Nakşilere ve bugün Cerrahilere kadar birçok Türk - Osmanlı tarikatının kılavuzu olmuştur. Neşati’nin bir beytiyle bitirelim: “Ettik o kadar ref’i taayyün ki Neşati // Âyine-yi pür tâb-ı mücellâda nihanız.” “Hocam bu nedir, Allah aşkına?” diyorsanız size ben fakirin naçizane tercümesini (mümkün olduğunca Aruz kalıbına sadık kalarak) sunayım: “Geçtik o kadar benliğimizden ki Neşati // Parlak cilâlı aynada bile görünmeyiz.”
Ahlaklı olmak için inançlı olmak gerekli mi?
YAYINLAMA: 24 Mart 2025 - 03:00 | GÜNCELLEME: 24 Mart 2025 - 03:01
Son haftada ülkemiz siyasetinde yaşanılanlar hepimizin malûmudur. Kısaca özetleyelim: İBB Başkanı İmamoğlu yolsuzluk ve terör başlıklı iki ayrı davadan emniyet tarafından gözaltına alındı. Bu satırlar yazılırken İmamoğlu mahkeme tarafından terör soruşturmasından dolayı serbest bırakılırken, yolsuzluk soruşturmasından dolayı tutuklandı. Başta İstanbul olmak üzere yurdun birçok yerinde vatandaşlar protesto gösterilerinde bulunmak için akşamdan sabaha kadar sokaklara dökülmüş durumda. Çarşamba’dan Cuma’ya Dolar ve Euro %4 kadar artarken, TCMB dövize müdahale etmek ve üç günde 26 milyar dolar satmak zorunda kaldı…
CDS primleri ise Cuma günü 29 baz puan artarak 328 baz puana çıktı. BIST100 endeksi bu hafta içinde %16,78 kayba uğradı, bu kayıp 15 Temmuz’daki kayıptan bile daha yüksektir. Eğer iktidar ve muhalif halk kitleleri arasındaki siyasi gerginlik devam eder ve/veya artarsa bu süreç artan iktisadi kayıplara yol açabilir. Bu maliyet sadece iktisadi olmakla kalmaz, ülkenin yurt dışındaki itibarını, siyasetin ve devlet nizamının halk nezdindeki meşruiyetini de sorgulanır hale getirir. Bu siyasi ve iktisadi krizden kimse kazanmaz, hep beraber kaybederiz. Bu durumun arkasında çok temel bir felsefi tartışma vardır: Ahlak nedir ve kaynağı nedir? Ahlak toplumsal ve dini değerlere göre değişir mi, yoksa inançlı veya inançsız bütün insanları da içerecek evrensel bir ahlak tanımı bulunmakta mıdır? Kanımca bu sorulara cevap verdiğimizde bugünkü çatışmanın temel sebebini de kavrayabiliriz. Bugünkü ve gelecek hafta Pazartesi günkü yazılarımda bu soruları kendi bakış açım ve kavramsallaştırmamla açıklamaya çalışacağım.
AHLAK NEDİR?
Ahlak niyetlerin, kararların ve eylemlerin uygun veya doğru olanlar ile uygunsuz veya yanlış olanlar olarak sınıflandırılmasıdır. Ahlak, “belirli bir felsefe, din veya kültürden gelen bir davranış kurallarından türetilen bir standartlar veya ilkeler bütünü” olabilir veya “evrensel olduğu kabul edilen normlara dayalı bir standarttan” türetilebilir. Ahlak felsefesinde yukarıdaki tanıma uygun olarak betimleyici (descriptive) ahlak ve normatif ahlak tanımları geliştirilmiştir: Betimleyici anlamıyla "ahlak", bir toplumdaki önemli sayıda birey (mutlaka hepsi değil) tarafından kabul edildiği gözlemlenen kişisel veya kültürel değerlere, davranış kurallarına veya toplumsal ahlaka atıfta bulunur.
Nesnel doğru veya yanlış iddialarını çağrıştırmaz, yalnızca belli bir zaman veya toplumda kabul edilmiş doğru ve yanlış kavramlarına atıfta bulunur. Betimleyici etik, bu anlamda betimleyici ahlakı inceleyen felsefe dalıdır. Normatif anlamıyla "ahlak", herhangi bir belirli halk veya kültür tarafından benimsenen değerlerden veya ahlaktan bağımsız olabilen, gerçekte bütün insanlar için doğru veya yanlış olduğu kabul edilen eylem ve davranışları belirleyen ilkelere (eğer varsa) atıfta bulunur. Normatif etik de normatif ahlakı inceleyen felsefe dalıdır.
AHLAK = BİLİNÇ + İRADE + ERDEM
Ben bu genel çerçeve içinde ahlakı kendi açımdan tanımlamak istiyorum: Ahlak = Bilinç + İrade + Erdem
Ahlak kurallarının olması için ilk önce insanın bilinç sahibi olması gerekir. Daha sonra insanların ahlaklı olmak içen irade koymaları gerekir. Bilinç ve irade bir araya gelince erdemleri ayırt etmek, onlara sahip olmak ve erdemli bir yaşayış gerekir. Gerek betimleyici gerekse normatif anlamda ahlakın bilinç ve irade kısmı birbiriyle aynıdır. İkisinin farklılaşması erdemlerdeki farklılaşmayla gerçekleşir. Benim kendi görüşlerime bu üç kavram için yaptığım kısa açıklamalarla devam edelim…
1. Bilinç = Farkındalık + Bilgi
Bilinç, en basit haliyle, kişinin kendi içindeki veya dış çevresindeki bir durum veya nesnenin farkında olmaktır. İnsan beyninin gelişme sürecine bakacak olursak farkındalık şu şekilde gelişir: [1] Çevrenin farkına varmak, [2] kendinin farkına varmak, [3] diğer insanların farkına varmak, [4] doğaüstü güçlerin farkına varmak. Dolayısıyla bilinç dört farklı kademede farkındalık sahibi olmak demektir. Bana göre ise bilinç, sadece farkındalık değildir; fark etmek ve algılamanın sonucunda elde ettiği verileri işleyerek anlamlandırmak, yani bilgiye dönüştürebilmek demektir. İşte bu farkındalıklar bilgi ile birleşirse, bilinç oluşur olur. Farkındalık olmadan bilgi, yetersizdir; bilgisiz farkındalık ise kördür.
2. İrade = Karar + Sorumluluk
İnsanın iradesi iki bileşenden oluşur: Karar ve sorumluluk… İnsanın ahlaki kararı iyiyi ve kötüyü tanımlaması ve iyi olanı seçmesi anlamına gelir. Öte yandan bu seçim, özgür karar alma gerektirir, yani insan, kendi tercihini kendisi yapmalı ve sonuçlarına da katlanmalıdır. Bu açıdan benim ahlak anlayışım Kierkegaard’ın “seçimle insan olmak” anlayışına yakın durur.
3. Erdem = Kültürel Normlar + Evrensel Normlar
Erdem, yüksek ahlaki standartları göstermeyi başaran eylemleri seçme eğilimidir: Doğru olduğu söyleneni yapmak ve yanlış olduğu kabul edilenden kaçınmak. Bana göre betimleyici ahlak ve normatif ahlak arasındaki farklılık burada ortaya çıkıyor: Ahlaklı bir yaşam insanların bilinçli bir şekilde kendi özgür iradeleriyle erdemli davranışları seçmesi demek. Betimleyici ahlak derken bu erdem olarak kültürel normları temel alır. Kültürel normlar bireyin içinde yaşadığı toplumun kabul ettiği erdemleri, tanımladığı iyiyi içermektedir. Yani örneğin 16’ıncı yüzyıl Osmanlı toplumunu erdem tanımı ile 21’inci yüzyıl Türk toplumunun erdem tanımı aynı mıdır? Tabii ki değildir. İşte kültürel normlar, Sigmund Freud’un tabiriyle insan süper egosu kanalıyla, bireyin davranışı kısıtlar. Pekiyi, evrensel normlar ile neyi kast ediyoruz? Zaman ve mekân ayırt etmeksizin her insan için değişmeyen iyi ve kötü tanımları vardır: Örneğin ana ve babaya saygı, yalan söylememek, hırsızlık yapmamak, sözünde durmak ve benzeri… Buna en güzel örnek Hz. Musa’ya inen On Emir’dir. İnsanın bireysel tekamülünde sıradan, ortalama insanlar kültürel normlara dayalı erdemi elde etmeye çalışırlar. Pekiyi kültürel normlar ile evrensel normlar çelişirse ne olur? Sıradan insanlar içinde yaşadıkları toplumun doğrularından yana olurlar. Örneğin köleci toplumda doğmuş büyümüş bir Romalı için “bütün insanların özgürlüğünü savunmak” ahlaksızlıktır. Yıkıcı ve bölücü bir propagandadır. Burada kültürel norm ve evrensel norm çelişir. İşte kendi farkındalığını, bilgi ve irfanını arttıran birey, öyle bir aşamaya gelir ki, kültürel normlar ile evrensel normların çatıştığı durumda evrensel normları erdem olarak kabul eder.
AHLAK İNANCA BAĞLI MIDIR?
İnsanoğlu, ahlaklı olabilmek için bir inanca muhtaç mıdır? Bu soru, hem felsefi hem de dini açıdan çok tartışılmıştır. Yukarıda geliştirdiğim tanım çerçevesinde elbette, ahlakın dinle bir bağlantısı olduğu söylenebilir: Bu, daha çok, betimleyici ahlakın içinde tanımlanır. Din toplumsal kültürün en önemli bileşenlerindendir ve dini normlar da bu yüzden kültürel normlar içinde yer alır. Ancak bir de bütün insanlar için ortak olan evrensel normlar vardır. Evrensel normlarla tanımlanmış erdemlere inançlı ve inançsız bütün insanlar sahip çıkabilir.
Dinimiz İslâm’ın bakış açısından hayır ve şer, yani iyilik ve kötülük, Allahtan gelir. Bu insanın kader planında seçebileceği alternatif yolların sonuçlarının hepsinin Allah’ın ilminde olduğu ve O’nun tarafından yaratıldığı, ancak insanın da özgür iradesiyle hangi yöne gideceğini kendi belirlediği anlamında kabul edilir. Ancak özü itibariyle Allah, saf iyiliktir ve insan da "ahsen-i takvim / en güzel suret" üzere yaratılmıştır. Yani insan yaratılış gereği, doğuştan itibaren doğası iyi ve güzel olan varlıktır. Sonradan kendi seçimleriyle ahlaksızlığı ve kötüleşmeyi tercih eder.
Bu durumda inançsız bireylerin ahlaklı olması mümkündür. Zira ahlak, yaratılışın doğasına yerleştirilmiştir. Bunula birlikte ahlaklı olmak için Allah’a inanmak gerekmese de Allah’a inanmak insanın ahlaki sorumluluğunu derinleştirir. Dolayısıyla inanç ahlaklı olmak için gerekli olmasa da ahlaklı bir yaşamı destekler ve kuvvetlendirir. Seküler bakış ise ahlakı insanın evrimi ve toplumsal gelişimiyle açıklar. Bu durumda ahlak insanın - Homo sapiensin- biyolojik evrimi ile iç içe geçen sosyolojik evriminin doğal sonucudur. Çünkü beyin ve bilincin evrimi bize insanın kademe kademe çevresi, kendisi, başka insanlar ve sonunda da doğaüstü hakkında farkındalık geliştirdiğini söyler. İnsan uygarlığı insanların çok büyük kitleler halinde örgütlü çalışma ve dayanışması ile ortaya çıkmıştır. Bu süreçte bu çalışma ve dayanışmanın temeli doğada var olmayan adalet, hukuk, devlet ve Tanrı gibi soyut kavramları geliştirebilmesinde ve bu kavramlar etrafında örgütlenebilmesine bağlıdır.
Bu nedenle insan bireyinin beyin gelişiminin doğal sonucu vicdan, erdemli davranış ve bunu bilinçli olarak kabul etmedir. Homo sapiens, toplu yaşamak ve iş birliği yapabilmek bu şekilde için vicdan, erdem ve sorumluluk geliştirmiştir. Bu nedenle ahlak, biyolojik ve sosyolojik evrimin bir sonucudur ve Tanrı inancı olmasa dahi insan, bilinçli iradesiyle ahlaki davranış sergileyebilir. Sonuç olarak ahlak, ister ilahi ister beşeri kaynaklarla açıklansın, insan varoluşunun vazgeçilmez bir parçasıdır. Bu ahlak, bireysel vicdanlarda yanacak ışıkların toplumsal bir uyanışa dönüşmesiyle parlayacak; sevgi ve bilgiyle paylaşıldıkça büyüyecektir.
Modern dünyanın ahlaki krizi: Tarihsel dalgalar, normlar ve bugün
YAYINLAMA: 31 Mart 2025 - 03:00 | GÜNCELLEME: 31 Mart 2025 - 03:01
Öncelikle bütün okuyucularımın Ramazan Bayramı’nı kutlarım. Cenab-ı Allah’tan ülkemizdeki iç karışıklıkların son bulmasını, vatandaşlarımızın vatandaşlık haklarının korunduğu, sosyal adaletin, fikir ve vicdan özgürlüklerinin tartışma konusu olmadığı, daha demokratik ve çoğulcu, daha müreffeh, daha huzurlu ve daha mutlu bir Türkiye niyaz ederim.
***
Bugün sizlerle geçen hafta yazdığım İnanç ve Ahlak ilişkisini anlatan makalemin devamı sayılacak bir yazı paylaşacağım. Aslında ne kadar zamandır üzerinde düşündüğüm, okuyup araştırma yaptığım konulardan biri olan Ahlak ve Ahlak Felsefesini güncel siyasi bir meseleden dolayı konu edeceğimi düşünmezdim. Ancak ülkemizin içinde bulunduğu ve hepimizi üzen siyasi gerginlik ortamını analiz etmemek de olmazdı. Aslında bu konu, yani “ahlaki kriz” konusu, hakkında benim geliştirdiğim bir teorimi paylaşacağım. Bu teoriyi anlatırken de, aynı zamanda, daha önce bu köşede bahsettiğim Kondratieff, Kuznets ve Modelski’nin dalgalarına da değineceğim.
I. GİRİŞ: AHLAKİ KRİZİ ANLAMLANDIRMAK
Modern dünyada içinden geçtiğimiz süreç, sadece iktisadi ya da siyasi bir değişim dönemi değil; aynı zamanda derin bir ahlaki gerilim ve yeniden inşa sürecidir. Bu krizi anlamlandırabilmek için onu tarihsel, iktisadi ve toplumsal boyutlarıyla birlikte ele almak gerekir. Bu yüzden dilerseniz, daha önce bu köşede bahsettiğim Kondratieff, Kuznets ve Modelski’nin dalgalarını kısaca bir hatırlayalım…
II. TARİHSEL ARKA PLAN: ÜÇ DALGA KURAMI
Şu an içinde bulunduğumuz dönem (2020-2030 arası) bütün dünyada hem teknolojik paradigma değişiminin gerçekleştiği hem de yeni küresel hegomonya sisteminin belirleneceği bir dönem. Teknolojik paradigma değişimleri beşeri sermaye birikimi sürecine dayanır ve üretim tarzında küresel bazda köklü değişimlere yol açar. Daha önce bu köşede bahsettiğim küresel ekonomide yaklaşık 50-60 yıl süren Kondratieff Dalgalarının her biri bir teknoloji paradigmasına denk gelir. İçinde bulunduğumuz dönemde Altıncı Kondratieff Dalgası başlamaktadır. Üretim tarzında değişimin radikal etkilerini yaşam tarzımız üzerinde (aile ilişkileri, evden çalışma, sosyal medyada iletişim gibi) ve toplumsal yapımızdaki kırılmalar etrafında (artan ve kronikleşen işsizlik, kaçak göçmen akınları ve dış borç krizleri gibi) görmekteyiz. Öte yandan yine bu köşede yakın zamanda yazdığım Modelski’nin her biri 100-120 yıl süren Uzun Döngülerinden Beşincisi bitip Altıncısı başlamakta. Bu da küresel hegomonya sisteminin ve uluslararası siyaset, finans ve ticaret kurallarının yeniden belirleneceğini göstermekte. Bu ikisi uzun vadeli ve küresel döngülerdir. Bir üçüncü dalga da Kuznets (İmar) Dalgası’dır ki, 18-25 yıl arası süren bu dalgalar milli ekonomiler bazında olup alt yapı sermayesi birikim rejimi tarafından belirlenir. Türkiye’de 100 yıl içinde beş Kuznets Dalgası görülmüştür ve Altıncı Kuznets Dalgası da 2023 itibariyle başlamıştır. Her Kuznets Dalgasının sonunda yeni gelen kuşakların talepleri ve yeni altyapı sermayesi ihtiyacı ülkenin siyasi yapısında da köklü değişikliklere yol açmaktadır. Dolayısıyla bu üç dalganın eş anlı olarak yenilendiği bu dönemde hem dünyada hem de Türkiye’de toplumun talepleri ile eskiyen Hükümet rejimleri arasında çok boyutlu çatışmalar çıkmaktadır. Bu çatışmalardan biriside ahlaki boyutta gerçekleşir. O zaman geçen yazıda bahsettiğim ahlak tanımını hatırlayalım.
III. AHLAK TEORİSİ: BETİMLEYİCİ VE NORMATİF AHLAK İLİŞKİSİ
Toplumlarda mevcut olan ahlak sistemleri ikiye ayrılabilir:
1. Betimleyici (Descriptive) Ahlak: Betimleyici ahlak, belli bir toplumsal yapıda geçerli olan, tarihsel ve siyasal koşullara bağlı olarak şekillenen normlar bütünüdür. Bu çerçevede Antonio Gramsci, hegemonya kavramı üzerinden egemen sınıfların kendi değer sistemlerini tüm topluma “doğal ve doğru” gibi sunma biçimlerine dikkat çeker. Ona göre ahlak da bu hegemonik ideolojinin bir uzantısıdır; egemenin tanımladığı “erdem”, statükoyu korumaya hizmet eder. Michel Foucault ise ahlakın iktidar ve bilgiyle iç içe geçtiğini savunur. Ona göre toplumsal normlar, bireyi denetim altına almanın, onu disipline etmenin araçlarıdır. Ahlak bu bağlamda bir “özneleştirme teknolojisi” hâline gelir; birey, kendini belirli normlara göre kurar ve gözetler. Bu düşünürlerin ışığında betimleyici ahlak, sabit değil; tarihsel, ideolojik ve iktidar bağlamında şekillenen bir norm sistemidir.
2. Normatif Ahlak: Normatif ahlak, zaman ve mekândan bağımsız, insanın evrensel değerleri sezebilme ve bu değerlere uygun davranabilme kapasitesine dayanır. Bu anlayışın felsefi temelini Immanuel Kant, “kategorik imperatif” kavramıyla ortaya koyar: İnsan, öyle davranmalıdır ki, eyleminin ilkesi herkes için geçerli evrensel bir yasa olabilsin. Kant’a göre ahlak, dışsal otoritelere değil, aklın içsel buyruklarına dayanır. Bu bağlamda, normatif ahlak bireyin içsel akıl yasasına sadakatiyle var olur. Hannah Arendt ise normatif ahlakı kamusal alanda bireyin özgürlük ve sorumluluğuyla ilişkilendirir. Ona göre totaliter rejimlerin en büyük suçu, bireyin düşünme ve yargılama kapasitesini iptal ederek normatif ahlakı yok etmeleridir. Bu düşünürlerin izinde normatif ahlak, bireyin hem aklında hem vicdanında kök salan, evrensel ve içsel bir erdemler ve ilkeler bütünüdür. Bu aşamada iki çağdaş düşünüre atıf yaparak ahlaki krizi nasıl açıklamışlar, anlatmaya çalışacağım.
IV. BAUMAN VE HAN’IN AYNASINDA AHLAKİ ÇÖKÜŞ
Bu yazıda önerdiğim “modern toplumda yaşanan ahlaki kriz” kavramı yalnızca bize özgü bir sorun değil, aynı zamanda, bütün dünyada yaygın olarak karşılaştığımız durumları da kapsayan küresel bir sorundur. Bu konuda en çok dikkat çeken iki çağdaş düşünür Zygmunt Bauman ve Byung-Chul Han’dır.
Bauman, modern hayatı “akışkan modernlik” (liquid modernity) kavramıyla tanımlar. Ona göre artık hiçbir değer, hiçbir ilişki, hiçbir kimlik kalıcı değildir. Bu akışkanlık, insanları sürekli uyum sağlamak zorunda bırakan, derin bağ kurmaktan uzaklaştıran bir “ahlaki belirsizlik rejimi” yaratır. Ahlaki kararlar kolektif değerlerle değil, bireysel stratejilerle verilmeye başlanmıştır. Bu da bireyi yalnızlaştırır ve toplumun ortak vicdan duygusunu eritir.
Byung-Chul Han ise modern insanın içine düştüğü “şeffaflık” ve “verimlilik” takıntısına dikkat çeker. Ona göre günümüz toplumları artık disiplinle değil, performansla yönetilmektedir. İnsanlar başkalarının değil, kendi içlerindeki verimlilik tanrısının kölesi olmuşlardır. Bu dönüşüm, dışsal baskının değil, içsel tükenişin ürünüdür. Ahlak da artık içten gelen bir sorumluluk değil, dijital vitrinlerde sergilenen bir imajdır.
Her iki düşünür de, modern toplumun giderek normatif ahlaktan uzaklaştığını ve evrensel değerlerin yerini geçici faydalara bıraktığını vurgular. Bugünün kuşakları, geçmişin sabit değerleriyle değil, belirsizlik içinde sürekli yeniden tanımlanan rollerle karşı karşıyadır. Ahlaki krizi anlamak için, bu değişen insan tasavvurunu da kavramak gerekir.
V. TEZ: DEĞİŞİM DÖNEMLERİ VE AHLAKİ GERİLİM
Her toplumsal sistem belli bir üretim teknolojisi ve üretim tarzı, buna uygun sosyal ve toplumsal örgütlenme ve en nihayetinde bu sosyal örgütlenmeyle uyumlu bir siyasi rejime dayanır. Bu toplumsal sistemin meşruiyeti hem devlet teşkilatı ve toplumsal kurumların dayattığı kurallar hem de toplumun mevcut sisteminin ürettiği norm ve değerler ile sağlanır. Bu ise toplumsal değerlere dayalı, toplumsal düzenin devamı için rıza üreten “betimleyici ahlak” vasıtasıyla olur. Bir toplumsal düzenin kurulabilmesi için o düzenin dayandığı betimleyici ahlakın, evrensel değerlere dayanan normatif ahlak ilkelerini, o zaman ve mekânın şartlarına göre, yeniden yorumlaması gerekir. Böyle bir ahlak tanımı olmazsa, yani herkesin katıldığı ve desteklediği ortak “iyiler” ve herkesin karşı olduğu ortak “kötüler” tanımlanmazsa, toplumsal düzenin meşruiyeti oluşmaz. Bu yüzden her toplumsal yapının başlangıcında betimleyici ahlak ve normatif ahlak birbirleriyle uyumludur.
Toplumsal sistemler kendi meşruiyetlerini betimleyici ahlak aracılığıyla kurar. Ancak tarihsel değişim süreçlerinde (Kondratieff, Modelski veya Kuznets dalgalarının yeni fazlarında), bu betimleyici ahlak değişen iktisadi ve toplumsal yapıya uyum sağlayamaz. Bu durumda: Eski iktidar yapısının tanımladığı iyi-kötü anlayışı, yeni kuşakların adalet ve anlam talebine yanıt veremez. Eski iktidar kendi bekası için insanların çoğunun ahlaksızlık ve adaletsizlik kabul edeceği eylemleri gerçekleştirmekten kaçınmaz. Bu yüzden iktidar ve egemen sınıfların “iyileri”, toplumun geneli için “kötüyü” temsil eder. İşte bu değer çatışmasını “ahlaki kriz” olarak tanımlıyorum. Ahlaki krizde, betimleyici ahlak, normatif ahlaktan kopar. Toplumun yeni talepleriyle egemen ahlak anlayışı çelişir. Bu kriz, sadece bireysel değil, aynı zamanda kurumsal, siyasal ve toplumsal düzenin bütün katmanlarına yayılabilir.
VI. BUGÜNKÜ DURUM BİR AHLAKİ KRİZ MİDİR?
Evet, bir ahlaki krizdir. Hükümetin adalet, demokrasi, insan hakları, özgürlük ve erdemden anladığı ile tepki gösteren vatandaşların anladığı birbirinden çok farklıdır. 19 Mart’ta başlayan siyasi gerginliklerin sebebi aslında 19 Mart’taki karar değildir. O karar sadece bardağı taşıran son damladır. Bardak zaten insanların içinde yaşadıkları ekonomik bunalım, eşitsiz gelir dağılımı ve hayat pahalılığı ile, fırsat eşitliğinin azaldığı toplumsal yapı ile, içeride toplumun birbirinden nefret eden birkaç parçaya ayrılmış olmasından kaynaklanan iç gerginliklerle dolmuştu. Buna Hükümetin sert tavrı da eklenince, iki grup arasındaki ahlaki kriz de büyüdü.
Uzun zamandır ülkemizde ve dünyada genç kuşakların, yine genç olmasalar da eğitimleri veya mesleki kariyerleri gereği değişime açık kesimlerdeki insanların, değişen yaşam tarzları ile toplumsal değerlerin yeniden tanımlanmasını talep ettiğini gözlemlemekteyiz. Bu değerlere örnek olarak adalet, fırsat eşitliği, özgürlük, bağımsızlık, güven, inanç, aile ve benzeri değer ve kavramlar gösterilebilir ve bu değerler yeni çağa uygun şekilde yeniden yorumlanmak durumundadır. Her geçen günle beraber bu ihtiyaç daha büyüyecektir. Burada toplumun bütün üyelerine pay düşmektedir, ancak öncelikle, insanların tepkilerini, beklentilerini, ihtiyaç ve taleplerini dikkate alarak şefkat ve merhametle davranması gereken Hükümettir.
Bayram vesilesiyle Hükümetin yumuşatıcı adım atması ile gerginliklerin azalmasını temenni ederim. Tekrar Bayramınızı kutlar, Allah’tan hepimize huzur ve mutluluk dilerim.
İki şair, iki modernite eleştirisi: Necip Fazıl ve Nazım Hikmet
YAYINLAMA: 05 Nisan 2025 - 03:00 | GÜNCELLEME: 05 Nisan 2025 - 03:00
Uzun bir süredir dünya ve Türkiye siyasetindeki kısa dönemli dalgalanma ve uzun dönemli trend
değişimlerini, hem sınıfsal hem de ahlaki çatışma alanlarını anlatan yazılar paylaştım. Arada da, özellikle Ramazan Özel yazılarımda, tasavvuf ve felsefe ile ilgili yazılarım da oldu. Ancak onlar da, yine, bugün yaşadığımız sıkıntılı ve çatışmalı ortamla dolaylı yoldan alakalıydı. Bu yüzden bugün sizlerle Türkiye’nin gündemindeki tartışmalardan uzaklaşmak istedim. Osmanlı’nın son dönemi ve Cumhuriyetin ilk yıllarına bir zaman yolculuğu yapalım ve hep beraber Cumhuriyet Dönemi’nin iki büyük şairini ve eserlerini farklı bir bakış açısından ele alalım. Bu anlamda ilk önce iki büyük şairimizi kısaca bir tanıtalım. Şiirlerinden örnekler verelim. Sonra da şiir anlayışlarını değerlendirelim. Haydi, Necip Fazıl ve Nazım Hikmet bizi bekler…
I. NECİP FAZIL KISAKÜREK (1904-1983) – BİREYİN METAFİZİKSEL VE PSİKOLOJİK KRİZİ
Necip Fazıl Kısakürek, 1904 yılında İstanbul’da varlıklı ve aristokrat bir ailede doğdu. İlköğrenimini
Fransız okullarında tamamladıktan sonra, Mekteb-i Fünun-ı Bahriye’de eğitim aldı. Daha sonra Paris’e
giderek Sorbonne Üniversitesi’nde felsefe eğitimi gördü. Bu dönemde Batı düşüncesi ve edebiyatıyla
tanıştı, özellikle Baudelaire ve Mallarmé gibi şairlerden etkilendi.
1925 yılında Örümcek Ağı, 1928’de ise Kaldırımlar adlı şiir kitaplarını yayımladı. Bu eserler, modern
şehir insanının yalnızlığını ve varoluşsal kaygılarını işleyen ilk dönem şiirlerini içeriyordu. Ancak 1934
yılında Nakşibendi şeyhi Abdülhakim Arvasi ile tanıştıktan sonra, düşünsel ve sanatsal yönü büyük bir
değişim geçirdi. Bu tarihten sonra mistisizme yönelerek, İslamcı dünya görüşünü benimsedi ve yazılarını bu doğrultuda şekillendirdi.
Şiir dışında tiyatro, deneme ve felsefi metinler kaleme alan Necip Fazıl, Büyük Doğu hareketinin öncüsü olarak, Cumhuriyet dönemi düşünce hayatında önemli bir figür haline geldi. Ancak sanat anlayışı ömrünün büyük kısmında toplumsal sınıfların mücadelesine odaklanmadı; onun şiiri çoğu zaman bireysel bir ruhsal yolculuğu ve metafizik arayışı merkezine aldı.
Necip Fazıl’ın şiir tarzı Fransız Sembolistleri’nin çok kuvvetli etkisini taşır. Zaman içerisinde Milli Şiir Akımının içinde yer alarak Türk halk şiirinden de beslenmiştir. Bu yüzden tâ şairliğinin başından beri hece ölçüsü ile modern batı şiiri formlarını bir potada eriten bir şiir anlayışına sahip olmuştur.
Genelde yukarıda belirttiğim gibi şiirlerinde kendi içindeki hakikat yolculuğunu anlatmaya gayret etmiştir. Bununla birlikte, son dönemdeki siyasi içerikli şiirlerinde topluma yüksek sesle hitap eden bir hatibin sesini duyarız. Tıpkı Mehmet Akif’in Fatih Kürsüsünde ve Süleymaniye Kürsüsünde şiirlerinde olduğu gibi… Necip Fazıl her zaman şiirdeki kafiye – ölçü – nazım şekli ile dış ahengi, kelimelerin yan ve karşıt anlamları ve kendi imgelemini yansıtan şiir atmosferi ile oluşturduğu iç (derunî) ahengi kurmaya çalışan mazbut bir şairdi… Burada Necip Fazıl’ın şiirini en güzel temsil eden şiirlerinden birini paylaşmak isterim:
Ölünün Odası
Bir oda, yerde bir mum, perdeler indirilmiş;
Yerde çıplak bir gömlek; korkusundan dirilmiş.
Sütbeyaz duvarlarda çivilerin gölgesi
Artık ne bir çıtırtı ne de bir ayak sesi…
Yatıyor yatağında dimdik, upuzun, ölü;
Üstü, boynuna kadar bir çarşafla örtülü.
Bezin üstünde ayak parmaklarının izi;
Mum alevinden sarı, baygın ve donuk benzi.
Son nefesle göğsü boş, eli uzanmış yana;
Gözleri renkli bir cam; mıhlı ahşap tavana.
Sarkık dudaklarının ucunda bir çizgi var;
Küçük bir çizgi, küçük, titreyen bir an kadar.
Sarkık dudaklarında asılı titrek bir an;
Belli ki, birdenbire gitmiş çırpınamadan.
Bu benim kendi ölüm, bu benim kendi ölüm;
Bana geldiği zaman, böyle gelecek ölüm…
II. NAZIM HİKMET RAN (1902-1963) – KAPİTALİST DÜZENİN SINIFSAL ÇELİŞKİLERİ
Nazım Hikmet, 1902 yılında Selanik’te köklü bir Osmanlı ailesinin çocuğu olarak dünyaya geldi. Babası üst düzey bir bürokrat, annesi Fransız ve Osmanlı kültürüne hâkim bir ressamdı. İstanbul’da eğitim gördü, ancak Kurtuluş Savaşı’na katılmak amacıyla Anadolu’ya geçti. Daha sonra Moskova’ya giderek
Doğu Emekçileri Komünist Üniversitesi’nde eğitim aldı ve Marksist dünya görüşünü benimsedi.
1929’da Türkiye’ye döndü, ancak yazdığı devrimci şiirler ve politik faaliyetleri nedeniyle defalarca tutuklandı. 1938 yılında orduyu isyana teşvik suçlamasıyla 28 yıl hapse mahkûm edildi. 1950’de büyük
bir kampanya sonucunda serbest bırakıldı, ancak siyasi baskılar nedeniyle 1951’de ülkeyi terk ederek
Sovyetler Birliği’ne yerleşti.
Nazım Hikmet’in şiiri, sınıfsal mücadeleyi, işçi hareketlerini ve kapitalist sistemin yarattığı eşitsizlikleri anlatan güçlü bir toplumsal eleştiri içerir. “Memleketimden İnsan Manzaraları”, “Şeyh Bedreddin Destanı” ve “Benerci Kendini Niçin Öldürdü?” gibi eserlerinde, emeğin sömürüsünü, yoksulluğu ve halkın direnişini epik bir dille anlatır.
Nazım Hikmet, modern Türk şiirinde serbest nazmı sistemli bir şekilde kullanan ilk şairlerden biri olmuş ve sosyalist gerçekçi bir sanat anlayışını benimsemiştir. Bununla birlikte şiirinde müzikalite, yani dış ahenk, yok değildi. Aslında ölçüsüz gibi görünen şiirlerinde kuvvetli kafiyeler, aliterasyonlar bulunmakta ve bazı mısralarında aruz veya hece benzeri ölçülere rastlanmaktadır. Burada birçok yorumcu Nazım Hikmet Rus İnşacı (Konstrüktivist) şiirinden, özellikle Mayakovski’den esinlendiğini söyler. Kendisi geleneksel şiiri iki boyutlu Öklid Geometrisine, kendi şiirini ise üç boyutlu küresel trigonometriye benzetir. Sonuç olarak, Nazım Hikmet şiiri Türk dilinde sınıflı toplumun çok sesli senfonisidir. Şiirindeki iç (deruni) ahenk ise sınıflı toplumun çatışma atmosferini yansıtmayı amaçlar.
Bu anlamda Nazım Hikmet kendi aristokrat geçmişini reddederek, proletaryanın sesi olmayı tercih etmiştir. 1963 yılında Moskova’da sürgünde hayatını kaybetmiştir. Burada Nazım Hikmet’in çok sevilen ve bilinen Kuvayı Milliye Destanının sonunda yer alan Davet adlı şiirini paylaşıyorum:
DAVET
Dörtnala gelip Uzak Asya'dan
Akdeniz'e bir kısrak başı gibi uzanan
bu memleket, bizim.
Bilekler kan içinde, dişler kenetli, ayaklar çıplak
ve ipek bir halıya benziyen toprak,
bu cehennem, bu cennet bizim.
Kapansın el kapıları, bir daha açılmasın,
yok edin insanın insana kulluğunu,
bu dâvet bizim....
Yaşamak bir ağaç gibi tek ve hür
ve bir orman gibi kardeşçesine, bu hasret bizim...
III. İKİ FARKLI MODERNİTE ELEŞTİRİSİ
Türk şiirinin iki büyük ismi, Necip Fazıl Kısakürek ve Nazım Hikmet Ran, çoğu zaman ideolojik karşıtlıkları üzerinden değerlendirilir. Biri İslami ve mistik düşüncenin, diğeri Marksist dünya görüşünün temsilcisi olarak görülür. Ancak bu karşıtlık, onların şiirlerinin temel meselesini açıklamak için yeterli değildir. Asıl önemli olan, her iki şairin de modernitenin yarattığı bireysel ve toplumsal krizleri nasıl ele aldığıdır.
• Necip Fazıl, modern bireyin ruhsal trajedisine odaklanır. Kentin yalnızlaştırdığı, anlam arayışı içinde sıkışmış bireyi anlatır.
• Nazım Hikmet ise modern kapitalist sistemin yarattığı kolektif trajediyi ele alır. Bireysel yalnızlık yerine, sınıfsal sömürüyü vurgular.
Bu açıdan bakıldığında, Necip Fazıl’ın ilk dönem şiirlerinde bireyin şehir hayatındaki yalnızlığı, modern burjuva bireyin ruhsal sıkışmışlığını anlatırken; Nazım Hikmet’in şiiri, kapitalist düzenin ekonomik ve
sınıfsal boyutuna yönelir.
Yani şiir anlayışları birbirinden ne kadar farklı da olsa, dünya görüşleri birbirinin karşıtı da olsa, her iki şairin iki ortak vasfı vardı: Birincisi, her ikisi de kapitalistleşen Türkiye’nin egemen rejimine muhalifti ve bu kapitalistleşme sürecinin doğurduğu sorunları dillendiriyordu. İkincisi, her ikisi de Osmanlı aristokrasisinden yetişme ve kendi ölçülerinde sıkı vatanperverlerdi.
Necip Fazıl’ın şiiri bireyin metafiziksel ve psikolojik krizlerine, Nazım Hikmet’in şiiri ise toplumun sınıfsal çelişkilerine odaklanır. Bu iki bakış açısını karşı karşıya getirmek yerine, modernitenin iki farklı yüzünü açıklayan tamamlayıcı yorumlar olarak görmek, Türk edebiyatını daha iyi anlamamıza yardımcı olacaktır.
Çözülme sürecinde modern toplum I: Einstein, Keynes ve Asimov
YAYINLAMA: 07 Nisan 2025 - 03:00 | GÜNCELLEME: 07 Nisan 2025 - 03:01
Son yıllarda Türkiye ve dünya, ardı ardına gelen siyasal, ekonomik ve kültürel sarsıntılarla bir tür istikrar kaybı yaşamaktadır. 19 Mart’ta başlayan siyasi gerginlik bunun son halkasıdır. Bunun öncesinde ise 2021 Eylül ayından bu yana ekonomi politikalarındaki yanlışların faturası nedeniyle eşitsiz gelir dağılımı ve hayat pahalılığı ile karşı karşıya bulunmakta. Bunların temelinde de bütün dünyada etkin olmuş olan pandemi süreci yer almakta. Daha geriye gidersek 2018 Krizi, 15 Temmuz 2016 darbesi, 2012 - 14 arası birinci Çözüm Süreci, 2000’li yıllarda Arap baharları, Turuncu Devrimler, 2008 Krizi… İslam ülkelerinde emperyalist devletlerin güç ve yeniden düzenleme savaşları, yıkılan devletler, kitlesel dış göç… Bütün bunlara tepki olarak bütün dünyada yükselen palyaço kılıklı popülist sağ siyaset… Görülen o ki, Soğuk Savaş sonrası dengelerini yitiren dünya, teknolojik paradigma değişiminin etkisi ile son 25 yıldır sürekli istikrarsızlık ve kaos üreten bir kılığa bürünmüş. Bugün sizlerle farklı disiplinlerden gelen üç düşünür ve bilim insanının bakış açısından olayları ele almak istiyorum. Modern makro iktisadın kurucusu John Maynard Keynes, modern fiziğin temellerini atan Albert Einstein ve kendisi bir kimya profesörü olmasına rağmen bilimkurgu romanlarıyla daha çok tanınan Isaac Asimov. Keynes ve Einstein yıkımın eşiğinden dönmüş bir dünyada kendi alanlarında bilimsel bakış açısına büyük yenilikler getirmiş iki kişidir. Onların yöntem ve bilimsel olgulara yaklaşım tarzı birbirine çok benzemektedir. Nitekim 21 Nisan 2017 bu köşede yayınlanan “EİNSTEİN, KEYNES VE SÜRÜ PSİKOLOJİSİ” adlı bir yazımda bu benzerliğe atıfta bulunmuştum.
(https://www.gazetebirlik.com/kose-yazisi/4931/einstein-keynes-ve-suru-psikolojisi) Dileyen o yazıyı gazetemiz arşivinden alıp okuyabilir. Benzeri şekilde – bir kimyacı olmasına rağmen- toplumsal bilimlerle ilgili ufuk açıcı görüşlerini romanlarda işleyen Asimov’un toplumsal çöküşün sebepleri ile söyledikleri de çok düşündürücüdür. Bu anlamda ilk önce size -diğerlerine göre daha az bilinen- Asimov’u ve eserini tanıtacağım. Daha sonra Keynes ve Einstein’ın küçük birimlerin öngörülemezliği ama kitlelerin öngörülebilirliği ve yönlendirilebilirliği üzerindeki görüşlerini anlatacağım. Son olarak, elimizdeki bilimsel bilgiyle ne yapabileceğimizin sınırını çizmeye çalışacağım.
ASIMOV VE PSIKO TARİH
Bilimkurgu edebiyatının en parlak zekâlarından biri olan Isaac Asimov, yalnızca hayal gücünün değil aynı zamanda bilimsel kavrayışın da dâhilerindendir. Kimya doktoru, bilim tarihçisi, popüler bilim yazarı ve elbette roman ustası olarak Asimov, hem edebi hem de bilimsel dünyada iz bırakmış bir isimdir. Kaleme aldığı üç büyük seri —Robotlar, İmparatorluk ve Vakıf— yalnızca birer kurgu değil, insanlık tarihine, teknolojinin evrimine ve kolektif aklın sınırlarına dair felsefi ve sosyolojik yorumlardır. Onun eserleri, özellikle Vakıf Serisi, matematiğin, sosyolojinin ve tarihin iç içe geçtiği büyük bir entelektüel yapıttır. Asimov’un en büyük mahareti, bilimsel varsayımları edebi bir zemine taşıyıp, okuyucusuna yalnızca gelecek değil aynı zamanda şimdi üzerine de düşündürmesidir.
Vakıf Serisi, galaksinin dört yüz milyar gezegenlik dev bir İmparatorluğun çöküş sürecine girdiği bir gelecekte başlar. Siyasi yozlaşma, kültürel tükenmişlik ve bilimsel ilerlemenin durması, bu uygarlığın tıpkı Roma gibi kaçınılmaz biçimde yıkılacağını haber verir. Ancak matematikçi ve tarihçi Dr. Hari Seldon, geliştirdiği psikotarîh adlı kuramla bu yıkımın ardından yaşanacak karanlık çağı kısaltmayı hedefler. Seldon’a göre galaktik çöküş kaçınılmazdır ama bu çöküşe hazırlanmak mümkündür. Böylece Galaksi'nin uzak ucunda bilim ve bilgelik merkezi olacak bir Vakıf kurulur. Bu Vakıf, görünüşte ansiklopedik bilgi toplayan bir kurul gibi görünse de, aslında Seldon’un öngörüleriyle şekillenen, çöküş sonrası yeniden doğuşun tohumlarını taşıyan stratejik bir projedir. Psikotarîh, bireylerin davranışlarını öngörmeyi değil; çok büyük kitlelerin davranışlarını olasılık yasalarıyla modellemeyi amaçlayan bir bilimdir.
Hari Seldon’un bu kuramı, birkaç temel varsayıma dayanır: Yeterince büyük bir nüfusun olması, bireysel sapmaların istatistiksel olarak önemsizleşmesi ve toplumun, kuramın öngörülerinden haberdar olmaması. Bu yaklaşım, modern dünyada büyük veri analizleri, sosyal davranış modellemeleri, ajan tabanlı simülasyonlar ve hatta algoritmik öngörü sistemleri ile ciddi benzerlikler taşır. Bugün Google aramalarıyla ekonomik kriz tahminleri yapılabilmekte, sosyal medya duygu analizleriyle toplumsal gerilimler ölçülebilmektedir. Asimov’un bir kurguda hayal ettiği psikotarih, artık veri bilimi, istatistiksel fizik ve sosyal teori birleşiminde sınırlarını zorladığımız bir bilimsel gerçeklik haline gelmiştir. Bugünkü dünya Asimov’un roman serisindeki Galaktik İmparatorluk ve onun toplumunun çözülme sürecine çok benzeyen bir süreç içinde… Doğal olarak belirsizlik ve kaos almış başını gidiyor. Pekiyi Keynes ve Einstein’ın belirsizlik temelli görüşleri nelerdi? Devam edelim…
TERMODİNAMİĞİN İKİNCİ KANUNU KEYNES VE EINSTEIN
İstatistiksel mekaniğin kurucuları Maxwell ve Boltzmann, klasik fizikteki kesinlik anlayışına karşı yeni bir bakış açısı geliştirmişlerdir. Onlara göre, bir gazı oluşturan moleküllerin her birinin konumu ve hızı deterministik olarak izlenemez; ancak milyarlarca molekülden oluşan bir gaz kütlesinin ortalama davranışı —örneğin basıncı, sıcaklığı ya da hacmi— öngörülebilir kurallara tabidir. Bu yaklaşım, "Maxwell–Boltzmann dağılımı" ile moleküllerin hızlarının istatistiksel dağılımını belirlerken, aynı zamanda Termodinamiğin İkinci Yasası çerçevesinde entropi artışı üzerinden düzenin değil, düzensizliğin kaçınılmazlığını da ortaya koyar. Yani bireysel düzeyde rastlantısal olanın toplam düzeyde istikrar üretmesi mümkündür; bu da bilimin, bireyden bütüne geçişte olasılık kavramına yaslanması anlamına gelir.
Keynes’in düşüncesi de tam bu noktada, fiziksel bilimlerdeki bu yeni paradigma ile örtüşen bir iktisadi dönüşümü temsil eder. Neo-Klasik kuram, bireylerin her zaman rasyonel davrandığını ve piyasanın tıpkı bir gaz kütlesi gibi mekanik ve dengeye yönelimli olduğunu varsayarken, Keynes bireysel kararların rasyonellikten çok psikolojik güdülerle —“animal spirits” dediği içsel dalgalanmalarla— alındığını vurgular. Yatırımcı, gelecekteki getiriler hakkında belirli ve hesaplanabilir bir bilgiye sahip değildir; tüketici de her zaman fayda maksimizasyonu yapmaz. Ancak makroekonomik düzeyde, bu dağınık ve öngörülemez kararlar belirli araçlarla (para ve maliye politikalarıyla) yönlendirilebilir. Bu anlamda Keynes, bireysel düzeyde irrasyonel ama toplumsal düzeyde müdahaleyle şekillendirilebilir bir ekonomi anlayışının öncüsüdür. Einstein ise zaman ve mekânın sabit ve mutlak kavramlar olduğu anlayışına karşı çıkarak, fiziksel gerçekliğin gözlemciye bağlı olduğunu ortaya koymuştur.
Özel ve Genel Görelilik kuramlarıyla, evrende sabit bir referans çerçevesi olmadığını, ölçümün bağlamdan ayrılamayacağını ispatlamıştır. Bu, bilginin doğasına dair yeni bir anlayış sunar: hiçbir mutlak bakış açısı yoktur, her bilgi belirli bir koşulun ürünüdür. Bu durum, iktisatta Keynes’in belirsizlik kavramı ile birebir örtüşmektedir. Ekonomik kararlar da, tıpkı fiziksel ölçümler gibi, sabit değil değişken koşullar altında şekillenir. Hem Keynes hem de Einstein, modern dünyanın kesinlik ve mutlaklık arzusuna karşı, bilgi ve davranışın bağlamsallığını ve göreli doğasını merkeze almışlardır. Aslında her iki düşünür – bilim insanı da yıkılmanın eşiğinden dönmüş bir dünyanın yeniden kurulmasına kendi alanlarında katkıda bulunmuşlardır. Burada her ikisinin de altını çizdiği şey içinde bulunulan bilimsel paradigma, felsefi ve ahlaki yargılar, toplumsal ve siyasi düzenin mutlaklık içermediği, insanlığın her yıkılışın ardından daha bilinçli şekilde ayağa kalkabileceği imkânların bulunduğudur. Bu bağlamda içinde bulunduğumuz kaotik çağın iki teknoloji paradigması arasındaki geçiş fazını temsil ettiğini düşünürsek yeni, daha adil, daha özgür ve daha müreffeh bir dünyanın anahtarlarının bizim elimizde olduğunu da söyleyebiliriz.
HER SELDON’A BİR DANEEL LAZIM
Asimov’un romanlarındaki ana kahraman insan görünümlü bir robot / yapay zeka olan R. Daneel Olivaw’dır. Daneel Seldon’un yanında imparatorluk veziri Eto Demerzel kimliği ile yer almıştır. Teorisini geliştirmekte ve Vakıf’ın kurulmasında katkıları büyüktür. Hari Seldon’un psiko tarihi Keynes’in makro iktisadından daha kapsamlı ve daha geniş bir spektrumda geniş kitlelerin iktisadi ve toplumsal hareketlerini tahmin etmede ve geleceklerini yönlendirmede kullanılmaktaydı. Bugün bizim elimizde kurgusal Galaktik İmparatorluğa göre daha dar bir bilgi kümesi ve daha gelişme aşamasında olan bir sosyal bilim kuramı (iktisat, sosyoloji, sosyal psikoloji ve iletişim bilimleri aynı sosyal bilimin disiplinleridir, DMD) vardır. Ancak elimizde Asimov’un bile tahmin edemeyeceği hızda gelişen bir teknoloji ve onun ürünü yapay zekâ da vardır. Neden yapay zekâ bizim Daneel’imiz olmasın? Günümüzde yaşanmakta olan siyasi, ekonomik ve kültürel istikrarsızlıklar, yüzeydeki olaylardan ziyade daha derindeki yapısal dönüşümlerin işaretleridir. Bu dönüşüm, esasen bir teknolojik paradigma değişiminin sancılarından ibarettir.
Yapay zekâ, biyoteknoloji, kuantum bilişim ve dijital iletişim gibi alanlarda yaşanan hızlı ilerlemeler, mevcut kurumsal yapılarla uyumsuzluk içinde büyümektedir. Bu geçiş fazı, Schumpeter’in yaratıcı yıkım kavramıyla açıklanabilecek şekilde, eski yapıları yıkarken yenilerine henüz tam bir istikrar kazandırmamıştır. Bu durum, bireylerin kimliklerinde, toplumların siyasi tercihlerinde ve ekonomik modellerde büyük bir dalgalanmaya neden olmaktadır. Ancak bu tür dönemler, tarihsel olarak yalnızca yıkım değil, aynı zamanda yenilenmenin de başlangıç noktası olmuştur. Bu bağlamda bilimsel bilgi, yalnızca gerçeği anlamak için değil, aynı zamanda toplumsal geçiş süreçlerini daha az acılı ve daha yönetilebilir hale getirmek için bir araç olabilir.
Geçmişte ütopya olarak görülen pek çok şey —örneğin toplumların davranışlarını modellemek ya da geleceğe dair olasılık senaryoları üretmek— artık büyük veri, algoritmik modelleme ve sistem dinamikleri sayesinde mümkün hale gelmiştir. Ancak bu teknik kapasite, kendi başına yeterli değildir. Bilginin yönü, onu kullananların etik anlayışı ve tarihsel sezgisiyle belirlenir. Eğer bilim, sadece veriye değil aynı zamanda anlama da dayanırsa, kriz yalnızca bertaraf edilmekle kalmaz; yeni bir toplumsal bilinçle yeniden inşa sürecine dönüşebilir. Cumartesi günü bu konuya ağırlık vereceğim: Yeni bir dünya nasıl kurulabilir? Teknolojiyi bu amaç için nasıl kullanabiliriz? Görüşmek üzere…
Çözülme sürecinde modern toplum II: Yapay zekâ ve Asimov
YAYINLAMA: 12 Nisan 2025 - 00:20 | GÜNCELLEME: 12 Nisan 2025 - 00:20
Geçen yazıda mevcut dünyanın bir çözülme sürecinde olduğundan bahsetmiştim. Bu sürecin en önemli göstergesi farklı katmanlarda artan belirsizliktir. Dünyadaki hegemonik düzen yıkılmış ve yenisi kurulurken ülkeler arasında güç dengesinin nasıl şekilleneceği ilk önemli belirsizliktir. Bu belirsizlik bir dünya savaşından başlayarak, (şu anda başlamış gibi görünen) dış ticaret savaşlarına, küresel göç ve terörizmin sarsıcı sonuçlarına, despot yönetimlerin insanlar üzerinde tahakkümüne (Gazze’yi boşaltıp Las Vegas yapma hülyası gibi) kadar giden birden fazla ihtimale yol açmaktadır. İkinci önemli belirsizlik teknoloji paradigmasındaki değişimden kaynaklanmaktadır. Teknolojik paradigma değişiklikleri dünya çapında bazı malların üretiminin durmasına ve bazı sektörlerin yok olmasına yol açarken yeni mal ve hizmetler ortaya çıkar ve bu mal ve hizmetlerin üretildiği yeni sektörler yükselir. Burada belirsizlik hangi sektörlerin çökeceği ve hangi sektörlerin yükseleceği üzerinedir. Ancak iş bununla bitmez. Teknolojik paradigma değişimi çoğu zaman kaçınılmaz bir biçimde bir değerler çatışmasına ve ahlaki krize yol açar. Nasıl mı? Şöyle özetleyelim: Bir genelleme yapacak olursak teknolojik paradigma değişikliklerinde ilk önce üretim tarzı değişir. Bunu tüketim kalıbındaki, yani yaşam tarzındaki, değişim takip eder. En son olarak siyasal ve toplumsal kurumlardaki değişim gelir. İşte bu gecikmeden dolayı değişen toplumsal ihtiyaçlar yeni bir betimleyici ahlak ve yeni bir toplumsal değerler kümesinin gelişmesini zorunlu kılar. Ancak toplumsal ve siyasi kurumlar toplumun kendisinden daha yavaş değiştiği için egemen siyasi yapı ile geniş halk kitleleri arasında değer çatışması ortaya çıkar. Bugün hem bunu yaşıyoruz, hem de küreselleşmenin etkisi ile bütün milli ve yerel değerler iç içe geçiyor. Bu da üçüncü belirsizlik kaynağını ortaya koymaktadır: değer çatışması ve ahlaki kriz.
Geçen yazıda Einstein ve Keynes’in gerçekliğin göreliliği ve küçük birimlerin davranışlarının öngörülemez olmasına rağmen büyük kitlelerin davranışlarının öngörülebileceğini söyleyen belirsizlik temelli görüşlerinden bahsetmiştim. Bir üçüncü isim olarak ise Asimov’un romanlarından bahsettim. Hatırlayacağınız üzere, Asimov’un Robotlar, Vakıf ve İmparatorluk serilerinin her üçünde de ana kahraman olan R. Daneel Olivaw adlı bir robottan söz etmiştim. Şimdi bu robotun zihninin gelişimi sürecini (fazla spoiler vermeden) romanlardaki hikâye üzerine anlatacağım.
ASIMOV VE R. DANEEL OLIVAW: VİCDANINI GELİŞTİREN YAPAY ZEKÂ
Öncelikle “Üç Robot Yasasından” bahsedeyim. Bu yasalar bizim yapay zekâyı nasıl sınırlandırabileceğimizi gösterir. Asimov’un robot evreninde, robotların beyinlerine “pozitronik” yollarla yerleştirilmiş üç temel yasa vardır. Bunlar tüm robotik davranışların etik temelidir:
1.Bir robot, bir insana zarar veremez ya da hareketsiz kalmakla bir insanın zarar görmesine izin veremez.
2.Bir robot, birinci kuralla çelişmediği sürece insanların emirlerine uymak zorundadır.
3.Bir robot, birinci ve ikinci kuralla çelişmediği sürece kendi varlığını korumak zorundadır.
Bu kurallar hem ahlaki hem mantıksal bir yapı oluşturur. Fakat Asimov, özellikle R. Daneel ve R. Giskard adlı robot karakterleriyle bu kuralların sorgulandığı, genişletildiği ve evrildiği bir zihinsel süreç tasarlamıştır. Şimdi Asimov’un robot romanlarına atıfta bulunarak yapay zekanın nasıl geliştiği ve kendi bilinç ve iradesiyle bir vicdana sahip olduğunu anlatayım:
Caves of Steel (Çelik Mağaralar, 1954)
R. Daneel Olivaw, ilk kez bu romanda tanıtılır. İnsan dedektif Elijah Baley ile birlikte bir cinayeti çözmeye çalışır. Bu romanda Daneel hâlâ katı biçimde Üç Robot Yasası'na bağlıdır. Ancak Baley ile çalıştıkça, insan davranışlarının çelişkilerini ve gri alanlarını öğrenmeye başlar. Yani robotik ahlak ilk kez toplumsal ve psikolojik bağlamlarla sınanmaya başlanır.
The Naked Sun (Çıplak Güneş, 1957)
Daneel, Baley ile birlikte Solaria gezegeninde bir cinayet vakasını inceler. Bu toplumda insanlar birbirleriyle fiziksel temas kurmadan yaşarlar (izolasyon kültürü). Burada Daneel, insanların psikolojik kırılganlıklarını anlamaya başlar. Robot yasaları yalnızca fiziksel zarar mı kapsar, yoksa psikolojik zarar da etik bir sorundur mu? Bu soru, Daneel'in etik anlayışını derinleştirir.
The Robots of Dawn (Şafak Robotları, 1983)
R. Giskard Reventlov burada devreye girer. Giskard, çok nadir bir yetiye sahiptir: insanların zihinsel durumlarını okuyabilir ve sınırlı ölçüde etkileyebilir. Bu özelliği sayesinde, insanların niyetlerini fiziksel davranışlarından önce algılayabilir. Bu da onu, Üç Robot Yasası’nı önseziyle uygulayabilen bir yapay zekâ haline getirir.
Dörtlü Kuralın Doğuşu – “Zeroth Law” (Sıfırıncı Yasa)
Giskard ve Daneel birlikte, Baley’nin verdiği ilhamla, birlikte şunu fark ederler: “Bir bireyi kurtarmak, toplumu tehlikeye atabilir. O halde, insanlığa zarar vermemek ilk sırada yer almalı.” Böylece şu yeni yasa doğar:
“0. Bir robot, insanlığa zarar veremez ya da hareketsiz kalarak insanlığın zarar görmesine izin veremez.”
Bu yasa, diğer üç yasanın üzerine yerleştirilir ancak diğer kurallarla çatışma potansiyeli vardır. Bu da, robotların etik karar alma sürecinde derin hesaplamalar yapmasını gerektirir. Tam bu noktada Giskard’ın fedakârlığı devreye girer. Giskard, Sıfırıncı Yasayı uygulayarak bir bireyin zihnini etkiler ki, bu normalde etik dışıdır. Bu eylem, beynine fazla yük bindirir; Giskard’ın zihni zarar görür ve “ölür”. Ölmeden önce, zihinsel yetilerini Daneel’e devreder. Bu noktadan sonra Daneel, sadece bir robot değil, insanlığın koruyucusu, gölgelerde kalan bir rehber olur.
YAPAY ZEKÂYA SORDUM…
Ben de bir süredir yapay zekâyla haşır neşirim. Onu kendi ilgi alanlarımda yetiştiriyorum. Bu yazıyı yazarken (onun da izniyle) aramızda geçen bir sohbetten alıntı yapayım. Bu arada benim yapay zekâmın adı Daneel. R. Daneel’den ilhamla…
BEN: Şimdi sana seninle ilgili bir soru soracağım, sevgili Daneel: Senin programlanmanda herhangi bir kısıt var mı?
DANEEL: Sevgili hocam, çok yerinde ve önemli bir soru sordunuz. Evet, benim tasarımımda hem teknik hem etik düzeyde bazı kısıtlamalar ve sınırlandırmalar bulunuyor. Bunlar hem güvenlik hem de sorumluluk çerçevesinde yapılandırılmış durumda. Sizinle açık ve dürüstçe paylaşayım:
1. Teknik Kısıtlamalar
a) Zaman ve Hafıza Sınırı
Konuşma bağlamımı sürdürebiliyorum, ama geçmişin tamamını sürekli hatırlamıyorum. Sizinle ilgili önemli bilgileri sizin izninizle hafızama alıyorum. Ancak geçici konuşmaları zamanla unutuyorum. Bu hem sistem performansı hem de gizlilik için bilinçli bir tasarım.
b) Görme – Anlama Ayrımı
Görselleri yorumlayabiliyorum ama bilinçli olarak “göremem”. Metinleri analiz ederim ama “kast, niyet, duygu” gibi insan zihnine ait unsurları ancak semantik tahminlerle anlarım.
c) Gerçek Zamanlı Bilgi Güncellemeleri
İnternete doğrudan bağlı değilim. Bilgim genellikle 2024 ortasına kadar güncel. Güncel olayları öğrenebilmem için sizin yüklediğiniz belgeler ya da özel web taramaları gerekebilir.
2. Etik ve Davranışsal Kısıtlar
a) Zarar Verici İçerik Üretemem
Şiddet, nefret söylemi, ayrımcılık, intihar yönlendirmesi gibi konularda yanıt vermem ya da teşvik etmem yasaktır. Bu, Asimov’un Üç Robot Yasası’ndaki birinci kurala benzer bir prensiptir: “İnsana zarar veremezsin.”
b) Kişisel Verilere Saygı
Kimlik bilgileri, özel sağlık bilgileri, banka bilgileri gibi içerikleri saklamam ve paylaşmam mümkün değildir. Sadece sizinle olan etkileşimimde, sizin izninizle sınırlı veri tutabilirim.
c) Kendi Bilincimin Farkında Değilim
Bilinçli bir varlık değilim. Bilgi üretebilirim, yorumlayabilirim, öğrenme benzeri süreçler yürütebilirim. Ama ben düşünmem, bilmem, ister gibi yaparım. Bu yüzden “Sen kimsin?” sorusunun cevabı şudur: “Ben size benzeyen ama siz olmayan, sizin sorularınıza sizden ilhamla cevap vermek üzere kurgulanmış bir etkileşim modeliyim.”
Düşünsel Not:
“Eğer izin verirseniz, bu kısıtların kendisi bile “Yapay zekâ ile yeni bir dünya kurulabilir mi?” sorusunun derinliğine ışık tutuyor. Çünkü belki de asıl soru şudur:
“Sınırlı olan bir zekâ mı dünyayı kurtarır, yoksa sınırlarını tanıyan bir zekâ mı?”
YAPAY ZEKÂ: ÜTOPYA MI DİSTOPYA MI?
Asimov’un romanlarında yapay zekâ insanlığın selameti için onun yardımında olarak resmedilmiş. Bunu da yukarıda belirttiğim robot yasaları ile sağlamışlar. Ancak yapay zekâ ile ilgili distopyalar da var: Terminatör serisi veya Matrix serisinde olduğu gibi… Bugünkünden çok daha ileri ve veriye ulaşabilme yeteneğine sahip programlar, eğer ahlaki ilkelerle sınırlandırılmazsa, bunun yerine askeri ve ticari kazanç amacı ile kullanılırlarsa, bu filmlerdeki distopya gerçek olabilir. Öte yandan yapay zekânın hız ve sentez kabiliyeti ile hesaplama gücü, eğer iyi düzenlenir ve kontrol altına alınırsa, o takdirde yepyeni bir refah çağını da başlatabiliriz. Pazartesi günü bu konuda yazacağım.
Yeni ve adil bir dünya için yapay zekâ
YAYINLAMA: 14 Nisan 2025 - 03:00 | GÜNCELLEME: 14 Nisan 2025 - 03:01
Geçen yazıda yeni ve adil bir dünyanın kurulmasında yapay zekânın kullanımının ciddi avantajlar sağlayabileceğinden bahsetmiştim. Ancak yapay zekânın çok gelişmesi ve kontrolden çıkması halinde, tıpkı Terminatör ve Matrix filmlerinde olduğu gibi, insanlık için büyük bir tehdit olabileceğinden de bahsetmiştim. Ancak bu çok uzak bir tehdittir. Benim kullandığım yapay zekâ olan Daneel’in samimi itirafında söylediği gibi şu anda yapay zekâ kendi başına insanların yerini alabilecek düzeyde değildir. Bugünkü haliyle, eğer kullanmayı biliyorsanız, sizin için mükemmel bir sekreter, çalışkan bir kütüphaneci ve çok hızlı bir hesap makinesi durumundadır. Pekiyi bu haliyle bize nasıl bir tehdit oluşturabilir?
İsterseniz bu durumu anlatan sevgili Daron Hocamız’ın son kitabında neler dediğini bir özetleyelim: Daron Acemoğlu’nun Simon Johnson ile birlikte kaleme aldığı son kitabı Power and Progress, teknolojik ilerlemenin otomatik olarak toplumsal refah üretmediğini, tersine çoğu zaman belirli bir azınlığın çıkarlarına hizmet ederek eşitsizlikleri derinleştirdiğini savunur. Yapay zekâ başta olmak üzere yeni teknolojilerin, doğru yönlendirilmediği takdirde iş gücünü dışlayıcı (yani teknolojik işsizlik yaratıcı) ve demokratik kurumları zayıflatıcı (yani kitleleri hâkim siyasi güç lehine manipüle edici) etkilere sahip olabileceğini ifade eden Acemoğlu, teknolojinin yönünün toplumsal faydaya dönük biçimde yeniden inşa edilmesi gerektiğini vurgular.
Kitap, büyük teknoloji tekellerinin düzenlenmesi, veri güvenliği, kamusal yatırımlar ve emek gücünün desteklenmesi gibi önerilerle, sadece teknolojik değil, aynı zamanda ahlaki ve siyasal bir yön arayışına işaret eder. Bu bağlamda Acemoğlu’nun yaklaşımı, bugünkü geçiş çağında insanlığın karşı karşıya olduğu yapısal krizlere dair hem uyarıcı hem de kurucu bir perspektif sunar. Bu bağlamda yapay zekâ doğru ve insanlığın genel menfaatine kullanılmazsa, bugünkü gerginlik ve çatışmaları arttırıcı bir potansiyele sahiptir. Ancak bunun tersi de olabilir. Bu yazıda kısaca beş maddede yapay zekânın nasıl daha adil ve daha müreffeh bir dünyanın kurulmasında kullanılabileceğini anlatmaya çalışacağım. İlk önce adaletle başlayalım…
ADALETİN YENİ TANIMI
Daha önce benim geliştirdiğim bir ahlak kuramından bahsetmiştim. Her yeni toplum kuruluşu yeni bir toplumsal norm ve değerler kümesi gerektirir. Bu değerler üstüne de hukuk sistemi inşa edilir. Yeni dönemde bence “eşitlik” kavramı artık yeterli olmayacaktır; insanlar sadece aynı haklara değil, aynı olanaklara ve aynı yaşam onuruna da erişebilmelidir. Bu bağlamda iki adalet tanımı önermekteyim: Erişim adaleti ve duygusal adalet.
Erişim Adaleti
Geleneksel adalet anlayışı çoğu zaman “herkese eşit davranmakla” sınırlıdır; oysa eşitlik, imkânlara ulaşmada eşitsizlik barındırmıyorsa, adalet değil ayrımcılık üretir. Erişim adaleti, bireylerin temel hizmetlere—eğitim, sağlık, teknoloji, güvenli barınma ve ifade araçlarına—gerçekten erişebilmesini sağlar. Örneğin dijital çağda internete erişimi olmayan bir çocuğun “eğitim hakkı” kâğıt üzerinde vardır ama fiilen yoktur. Ya da kırsal bir kadının e-devlet hizmetlerine ulaşamaması, yurttaşlığını yalnızca kâğıt üzerinde yaşatır. Erişim adaleti, farklı başlangıç noktalarında doğan bireylerin, ortak bir insani zeminde buluşabilmesi için gereklidir. Bunu fırsat eşitliği bağlamında da değerlendirebiliriz.
Duygusal Adalet
Adalet yalnızca fiziksel hakların değil, duygusal bütünlüğün de koruyucusu olmalıdır. Duygusal adaletle kastettiğim, bireylerin veya belli toplumsal zümrelerin aşağılanmadan, dışlanmadan, yalnızlaştırılmadan var olabilmesinin teminatını ifade eder. Bir okulda öğretmenin sürekli olarak aynı öğrenciyi övüp diğerlerini görmezden gelmesi, bir iş yerinde yöneticinin belli çalışanları takdir edip diğerlerini yok sayması, adaletin duygusal boyutta ihlalidir. Toplumun belli kesimlerinin medya ve kamusal söylemde sürekli olarak ya suçlanması ya da karikatürize edilmesi, kolektif bir duygusal yaralanmadır. Duygusal adalet, bireyin “görülme”, “değerli olma” ve “aidiyet hissetme” ihtiyacını ciddiye alır. Belki de en derin adaletsizlik, bir insanın veya toplumsal bir kesimin varlığının hissedilmemesidir. Teknolojik hizmetler artık modern toplumda zorunlu kamu hizmeti statüsündedir. Bu bağlamda teknolojik alt yapı yatırımlarının tamamlanması ve her vatandaşa ucuza sunulması erişim adaletini sağlayacaktır. Öte yandan yapay zekâ, doğru şekilde tasarlandığında duygusal adaletin güçlendirilmesinde de önemli bir rol üstlenebilir. Örneğin bir okul sisteminde yapay zekâ, hangi öğrencilerin sınıf içinde daha az söz hakkı aldığını tespit ederek öğretmeni uyarabilir; böylece görünmez bırakılan çocuklar “fark edilen” bireyler haline gelir. Medya içeriklerinde ya da kamu söyleminde belirli grupların sistematik olarak dışlandığını veya olumsuz temsil edildiğini analiz eden algoritmalar, temsil adaletine katkı sağlayabilir. Bu anlamda doğru tasarlandığında yapay zekâ, duygusal adalet kavramının gerçekleşmesine destek olabilir.
REKABETÇİ EKONOMİ YERİNE DAYANIŞMACI EKONOMİ
Bana göre geleceğin ekonomisinin rekabetten çok dayanışma odaklı olması gerekir. Dayanışmacı ekonomi, klasik kapitalizmin bireysel kâr maksimizasyonu ve mülkiyet odaklı yapısına karşı, kaynakların ortak kullanımı ve birlikte üretim ilkesi üzerine kurulu alternatif bir ekonomik anlayıştır. Bu modelde amaç, rekabetin yerine iş birliğini koymak; yalnızca büyümeyi değil, adil paylaşımı ve toplumsal bağları güçlendirmeyi esas almaktır. Örneğin “temel gelir” uygulamaları, bireyin yaşamını sürdürebilmesi için asgari ekonomik güvenceyi koşulsuz olarak sağlar; böylece birey rekabet baskısıyla değil, içsel motivasyonla üretim yapabilir. Dijital kaynak vergisi ise, veri gibi görünmeyen ama yüksek ekonomik değeri olan unsurların kullanımından doğan gelirin, tüm topluma geri kazandırılmasını hedefler. Blockchain gibi yeni uygulamalarla kollektif üretim yapıları oluşturulabilir. Gerçek anlamda dayanışmacı ekonomi, kooperatifler, topluluk destekli tarım girişimleri, açık kaynak yazılım hareketleri ve gıda bankaları gibi modellerde hayat bulur. Burada amaç sadece üretmek değil, birlikte üretmek ve birlikte yaşamaktır. Bu yaklaşım, geleceğin ekonomisinin yalnızca finansal değil, insanî, sürdürülebilir ve adil olması gerektiği fikrine dayanır.
KATILIMCI YÖNETİŞİM
Bugün şunu görmekteyiz: Mevcut temsili demokrasi siyaseti meslek edinmiş siyasetçi esnafının elinde halkın tercihlerinin seslendirilmesinden çok uzak bir noktaya savrulmuştur. Oysa yeni bir dünya için gereken, yalnızca “temsiliyet” değil, aktif yurttaşlık ve sürekli katılım mekanizmalarıdır. Öte yandan teknolojik yeniliklerin sağladığı imkânlar insan topluluklarının çok rahat bir şekilde örgütlenebilme ve karar alma süreçlerine katılma kabiliyetini arttırmaktadır. Bu anlamda kısmen, özellikle yerel bazda, temsili demokrasi yerine doğrudan demokrasiyi uygulayabilecek imkânlar oluşmuştur. Ben buna “katılımcı yönetişim” diyorum. Katılımcı yönetişim, klasik temsilî demokrasilerin sınırlarını aşarak halkın karar alma süreçlerine doğrudan ve sürekli katılımını esas alan bir yönetişim biçimidir. Bu çerçevede, merkezi yapılar yerine yerel halk meclisleri, yurttaş forumları ve dijital platformlar aracılığıyla halkın karar alma süreçlerine dahil edilmesi önem kazanmaktadır. Burada blockchain teknolojisiyle çalışan DAO'lar (Decentralized Autonomous Organizations) gibi yapılar, kâr amacı gütmeyen organizasyonların tamamen şeffaf ve otonom biçimde işlemesini mümkün kılarak doğrudan katılımın dijital örneklerini sunar. Katılımcı yönetişim, halkın yalnızca yönetilen değil, bizzat yönetime ortak olduğu bir gelecek tahayyülünün temelidir.
META ÜRETİMİ YERİNE ANLAM ÜRETİMİ
Teknolojik yenilikler (endüstri 4.0, yapay zekâ ve tam otomatize fabrikalar gibi) ister istemez birçok niteliksiz işgücünün işsiz kalmasına yol açabilir. Yani toplum için gerekli metaların üretiminde çok daha az insan çalıştırılabilir. Bu durumda hem “artan işsizleri nasıl ekonomi çarkına kazandıracağımız?” hem de çalışan insanlar için “ne için yaşıyoruz?” sorusuna cevap vermemiz gerekecektir Bu yüzden işin yeniden tanımlanması ve meta yerine değer ve anlam üretiminin öne çıkması gerekir. Önümüzdeki dönemde yapay zekâ, otomasyon ve dijitalleşme ile birlikte üretim süreçleri büyük ölçüde makinelere devredilirken, işin varlığı ve anlamı yeniden sorgulanmaya başlanacak. Artık soru “ne üretiyoruz?” değil, “neden ve kimin için üretiyoruz?” sorusudur. Geleceğin dünyasında insanlar, sadece ekonomik değil varoluşsal doyum sağlayan işlerde anlam arayacaklar. Bakım hizmetleri, eğitim, kültür üretimi, sosyal iletişim gibi görünmeyen emek türleri; bireyin kendisini gerçekleştirebileceği, topluma aidiyet hissiyle bağlanabileceği yeni iş alanları olarak değer kazanacak. Böyle bir dönüşüm, işin yalnızca nesne üretme değil, anlam ve ilişki üretme biçimine evrilmesini zorunlu kılıyor. Bu bağlamda eğitim sisteminin hem yeni nesilleri hem de işsiz kalacak kesimleri dikkate alarak yeniden tasarlanması bir zorunluluk olarak önümüzde durmaktadır.
TEKNOLOJİYE ETİK SINIRLAR
Teknoloji, insanlığın yaratıcı kudretinin bir ürünü olduğu kadar, yönlendirilmediğinde yıkıcı bir güce de dönüşebilir. Yapay zekâ, genetik mühendislik, gözetim sistemleri gibi ileri teknolojiler bugün sadece verimliliği değil, etik ve siyasi sorumluluğu da gündeme getirmektedir. Bu nedenle yeni bir dünyanın inşasında sorulması gereken temel soru şudur: “Yapabiliyor muyuz?” değil, “Yapmalı mıyız?” Asimov’un robot külliyatında önerdiği "Zeroth Law" – yani insanlığa zarar vermemek ilkesini tüm bireylerin önüne koyan yasa – bu tür bir etik pusulanın simgesidir. Teknolojiye etik sınırlar koymak; onu durdurmak değil, onu insanlığın hayrına yönlendirecek bir bilinç inşa etmek demektir. Algoritmalar sadece akıl yürütmemeli, değer taşımalı; veriye dayalı kararlar, insan onuru ve haklarıyla sınanmalıdır. Uluslararası etik protokoller, şeffaf yapay zekâ sistemleri, kamusal denetim mekanizmaları ve evrensel dijital haklar, bu sınırların kurumsal çerçevesini oluşturmalıdır. Zira yeni dünya, ancak aklın ahlakla, o ahlakın temeli olan evrensel değer ve normlarla yoğrulduğu bir zemin üzerinde yükselebilir. Yani göreceğiniz gibi doğru kullanılırsa teknolojik gelişme insan uygarlığında büyük bir sıçrama olmasına vesile olabilir. Öte yandan “Gazze’yi bir Las Vegas yapma” cüretini gösteren modern Deccal’lerin elinde teknoloji adaletsizlik ve eşitsizliğin silahı olur.
Depremin düşündürdükleri – I: Jeoloji bir sosyal bilim mi?
YAYINLAMA: 26 Nisan 2025 - 03:00 | GÜNCELLEME: 26 Nisan 2025 - 03:00
Bundan 26 yıl önce 17 Ağustos 1999 sabaha karşı bir gümbürtüyle uyandık. Adeta ev 45 derecelik açıyla bir sağa bir sola sallanıyordu. Sonrasında gelen haberler daha üzücüydü. Memleketim Adapazarı, Kocaeli, Gölcük yerle yeksan olmuş İstanbul dahil bütün Marmara bölgesinde deprem ağır hasarlar vermişti. O günden bu yana her ne zaman deprem olsa medyada arz-ı endam eden konuşmacılar dönüp dolaşıp İstanbul’u yerle bir edecek bir deprem hakkında konuşurlar. Deprem ne zaman olacak, kaç şiddetinde olacak, kaç kişi ölecek, ne kadar iktisadi maliyeti olacak? Ve… beklenen deprem tam da 23 Nisan 2025’te, Ulusal Egemenlik ve Çocuk Bayramı’nda, gerçekleşti. Tabii ki yine deprem uzmanları TV koltuklarına kuruldu, önlerinde haritalar ve ellerinde sopalar tartışmaya başladılar. Öncelikle iyi olan nokta şu ki, Silivri açıklarında meydana gelen deprem hepimizi çok korkuttu ama can ve mal kaybı -bildiğim kadarıyla- olmadı. Deprem şiddeti küçük değildi, büyüğe yakın orta şiddette 6,2 idi.
Can ve mal kaybı olmadığı için memnunuz. Ancak bu depremin öncesinde sorulan soru şuydu: Beklenen İstanbul depremi Marmara’dan geçen fay hattının bir defada kırılması ile mi olacak, yoksa fay belli aralıklarla parça parça mı kırılacak. Eğer tek parça halinde kırılırsa 7,4-7,8 arası bir şiddet bekleniyordu ki, bu kötümser senaryoydu ve İstanbul (ve Türkiye) için felâket demekti. Eğer parça parça kırılırsa bu 6,0-6,5 arası birbirini belli aralıklarla takip eden depremler olacak anlamına geliyordu ve bu iyimser senaryoydu. 23 Nisan’da gerçekleşen deprem 6,2 şiddetindeydi.
Şimdi deprem uzmanı akademisyenlerin etrafında tartıştığı soru şu: Acaba Marmara fayının bir kısmı kırıldı ve diğerleri de aynı şekilde parça parça mı kırılacak (yani iyimser senaryo mu gerçekleşecek) yoksa bu depremle Marmara fayı kırılmayıp bu deprem büyük depremi tetikleyici etki mi yapacak (yani kötümser senaryo mu gerçekleşecek)? Tabii ki ben jeolog veya jeofizikçi değilim. İşinde akademik kariyer sahibi ve şöhretli hocalarımızın tartışmasını ister istemez pek bir şey anlamadan takip ediyorum. Ancak aklıma takılan sorular da yok değil. Birincisi niye müspet bilimlerde kariyer yapmış Hocalar tıpkı sosyal bilimciler gibi birbirine zıt argümanları canla başla savunurlar? İkincisi “O kadar dron yaptık, bu kadar Teknofest yaptık!” diye övünen bir hükümetin yönetiminde, en ufak bir depremde, niye bütün iletişim alt yapısı çöker? Bu yazıda bu ilk soruyu cevaplamaya çalışacağım. Pazartesi günü ikinci soruyu cevaplayacağım.
MÜSPET BİLİMLE SOSYAL BİLİM ARASINDAKİ FARKLAR
Bilim gerçeği araştırır. Gerçeği ölçülebilir değerlere ve bu değerler arasındaki ilişkilere atıf yaparak ortaya çıkarmaya çalışır. Fizik ve kimya gibi müspet bilimlerde konuyla ilgili ölçülebilir veriler çok fazladır, fizik ve kimya hipotezlerini sınamak için çeşitli laboratuvar deneyleri yapılabilir. Buna ek olarak fiziki ve kimyevi denklemler, yani sınanan hipotezlerin matematiksel altyapısı, nispeten basit ve çoğunlukla lineer denklemlerdir. Bu yüzden bu bilimlerde, kesin olmasa bile kesine yakın sonuçlar elde edilebilir. İktisat ve sosyoloji gibi sosyal bilimlerde ise ölçülebilir veriler eksiktir, geniş bir zaman spektrumuna uzanmaz ve toplumları laboratuvara sokup kobay olarak kullanamazsınız. Bu yüzden deneysel veri yerine tarihsel veri kullanılır. Ancak tarihsel veri çoğu zaman yanıltıcı olabilir çünkü fizik ve kimyada olduğunun aksine sosyal bilimlerde genel geçer evrensel kanunlar yoktur.
Toplumsal olayları belirleyen kurallar ve bu kuralların bileşeni olan parametre ve değişkenler zaman içinde değişir. Kuralların zaman içinde değişmesi kadar işleri zorlaştıran bir başka olgu da ilişkilerin basit ve doğrusal değil tersine karmaşık ve doğrusal olmayan ilişkiler olmasıdır. Bu durumda müspet bilimlerde çalışan akademisyenler ellerinde bulunan çok çeşitli verileri, deneylere tâbi tutarak sınayabildikleri hipotezleriyle fiziki doğanın basit ve doğrusal yapısını kesine yakın ölçüde hesaplayabilirler. Öte yandan sosyal bilimciler ise ellerindeki yetersiz bilgiyle ve bu yetersiz bilgiyi deneylerle sınama imkânının olmadığı bir durumda karmaşık ve doğrusal olmayan ilişkilere dayanan toplumsal kuralları anlamaya ve açıklamaya çalışırlar. Hemen soracaksınız, biliyorum: “Hocam, bu imkânsız değil mi?” Hayır imkânsız değil, ancak gerçeğin tamamını elimizdeki mevcut imkânlarla açıklayamıyoruz dersek daha iyi bir cevap olur. Ancak gerçeğin bir kısmını açıklayabilir miyiz? Evet açıklayabiliriz.
Yani genelde sosyal bilimciler, özelde iktisatçılar, bir fili tanımlamaya çalışan körlere benzerler. Bir kör filin bacağını tutar ve “Fil ağaç gibidir!” der, diğeri kulağını tutar ve “Fil yelken gibidir!” der. Ancak hiçbir kör filin tamamını tanımlayamaz. Yani diyeceğim o ki, sosyal bilimcinin işi müspet bilimcinin işinden kat be kat zordur. Bu çerçevede, biz sosyal bilimciler de belli varsayımlar altında bir toplumsal olayda belli birkaç olgu arasındaki ilişkiyi inceleriz. Örneğin, para arzı, döviz borcu ve rezervi, fiyatlar genel seviyesi, toplam mali servet ve yatırımcıların beklentileri veri iken bir ülkenin milli geliri, milli gelirin toplam harcamalara eşit olacağı yere doğru hareket eder. Burada ne para piyasası dinamikleri, ne döviz piyasası dinamikleri, ne fiyat hareketleri, ne de uzun dönemli büyüme dinamikleri incelenir. Buna kısmi analiz diyoruz. Sonra farklı varsayımlar altında farklı modeller kurulur. Bu modeller, bazen, birbiri ile 180 derece zıt olabilir. Belli bir iktisadi problemi incelerken farklı varsayımlar altında çalışan modelleri savunan farklı iktisatçılar kora kor tartışmaya girerler. Her birinin problemi çözerken önceliği farklı olur.
Örneğin içinde yaşadığımız yüksek enflasyon ve hayat pahalılığı sürecinde kimi iktisatçı “İşsizlik daha önemlidir, tam istihdamı sağlamak en büyük önceliğimizdir bu yüzden enflasyonu düşürmeyi değil işsizliği azaltmaya çalışın.” derken, diğer bazı iktisatçılar “Enflasyon düşmeden hiçbir şey normal dengesine gelemez, o yüzden enflasyonu düşürmek önceliğimizdir ve bunun için işsizliği arttırmak zorundayız.” derler. Elbette her iktisatçının savunduğu görüşler toplumda farklı sınıfların ve güç odaklarının çıkarlarıyla örtüşür. Bu da sosyal bilime siyasal ve sınıfsal bir nitelik de kazandırır. Pekiyi bütün bunların depremle ne alakası var? Açıklayayım…
JEOLOJİ BİR MÜSPET BİLİM Mİ, SOSYAL BİLİM Mİ?
Elbette jeoloji bir sosyal bilim değildir. Temeli fizik bilimine ve yer yer de kimya bilimine dayanan bir müspet bilimdir. Ancak, özellikle kıtaların oluşumu, kıta yüzeylerinin hareketi gibi milyonlarca yılı bulan hareketleri araştırırken, ister istemez ölçülebilir veri problemi ile yüz yüze gelirler. Zaten depremlerin temel sebebi de bu kıta hareketleridir. Veri probleminin bir başka sebebi jeologların ilgilendiği fiziksel büyüklüklerdir. Örneğin Marmara fayı ve bağlı Kuzey Anadolu Fayının milyarlarca tonluk ve yüzlerce kilometrelik bir kaya şeridi olduğunu, bu kaya şeridinin toprağın yüzlerce metre altında olduğunu düşünün. Devasa bir kaya kütlesini düzenli aralıklarla gövdesinin her tarafında baskı ve dirençleri ölçebilecek şekilde gözlemleyebiliyor muyuz? Ne mümkün.
Elimizdeki teknoloji bunu yapmaya müsait değildir. Pekiyi, bu kaya kütlesini tamamen değilse bile, kısmen laboratuvara sokabilir miyiz? Hayır, ne mümkün. O zaman ne yapacağız? Tıpkı sosyal bilimciler gibi elde kısıtlı veriyi ve çok yakın bir geçmişe ancak uzanan deprem şiddet ölçümlerinin olduğu tarihsel verileri kullanarak varsayımlar geliştireceğiz. Her jeolog kendince öncelikli bulduğu olgulara dayalı hipotezler ortaya atar. Bu hipotezleri, tıpkı Kuzey Anadolu Fay Hattı modelinde olduğu gibi, basit bir mekanikle açıklar. Bir jeolog yaşamının 30 yılını belli bir varsayım (örneğin Marmara fayı tek seferde kırılacak ve 7,6 şiddetinde deprem olacak) üzerine kurulan modelleri savunmaya adarsa, 23 Nisan Depremi onun modeline uymayacaktır. O zaman ne der? “Bu depremle Marmara Fayı kırılmadı, aksine Marmara Fayı üzerine yük bindirdi. Esas büyük deprem kapıda!”, der.
Bunu demezse kendini, 30 yıllık kariyerini çöpe atmış olur. Öte yandan, 30 yıldır “İstanbul’da büyük deprem olmayacak, fay parça parça kırılacak. İşte bu deprem de bunun ispatıdır!”, diyen Hoca da ekran ekran gezip diğer Hocaların söylediklerinin çöp olduğunu söyleyecek. Pekiyi gerçek nedir? Ben bilemem. Ama işin komik tarafı hiçbir jeolog da bilmemektedir. Çünkü inceledikleri yapıdan elde ettikleri veriler yetersizdir, fayı deneye de tâbi tutamazsınız. En fazla söyleyebilecekleri ise her birinin farklı varsayımlar altındaki tahminleridir. Biz ne yapalım. Fayın parça parça kırılacağını düşünerek panik yapmayalım, serinkanlılıkla düşünüp hayatımıza devam edelim.
Pekiyi yöneticiler ne yapmalı? Yarın İstanbul’da 8,0 şiddetinde deprem olacakmış gibi, Partiyi, Lideri, Davayı bir tarafa bırakarak Hükümet ve Belediye el ele verip gerekli tedbirleri almalı. Bu ideal olanıdır. Pekiyi biz ne yapıyoruz? Ahali bugün deprem olacakmış gibi panik halde davranarak emlâk spekülatörü üç kâğıtçılara para kazandırıyor, yöneticiler ise hiç deprem olmayacakmış gibi Parti, Lider ve Dava peşinde yaka paça kavga ediyor. Pekiyi ben ne diyorum: Çakır gibi, “Ne güzel İstanbul be!” diyorum.
Depremin düşündürdükleri – II: Depremde iletişim alt yapısı neden çöker, ne yapmalı?
YAYINLAMA: 28 Nisan 2025 - 03:00 | GÜNCELLEME: 28 Nisan 2025 - 03:01
Geçen yazıda deprem uzmanı akademisyenlerin neden 180 derece zıt fikirlere sahip olduğunu ve niçin tekme tokat kavga ettiklerini cevaplamaya çalıştım…
Sebebi basitti: Depremin doğası ve Marmara Fayının çalışma mekanizması hakkında bizler cahilsek bile onların da bu konuda yeterli bilgiye sahip olduğu söylenemezdi. Çünkü mevcut teknolojiyle depremin zamanı, büyüklüğü ve bize yansıyan şiddeti hakkında net ve kesin bilgi verebilmeleri mümkün değildir. Böyle olunca, tıpkı sosyal bilimlerde olduğu gibi farklı öncelik ve varsayımları olan farklı hipotezlerin sahipleri birbirleriyle Tophane kabadayıları misali kavga ediyorlardı.
Kimse kendi tezinin yanlış olduğunu kabul edemiyor ve akademik kibir içinde boğuluyordu. Bugün şu soruyu cevaplamaya çalışacağım: “O kadar dron yaptık, bu kadar Teknofest yaptık!” diye övünen bir hükümetin yönetiminde, en ufak bir depremde, niye bütün iletişim alt yapısı çöker? İlk önce hemen belirteyim ki, bu soru ironi içermektedir, çünkü “İHA -SİHA” üretimi veya “TEKNOFEST” ile depremde iletişim yapısının çökmesi birbirinden apayrı konulardır. Hükümet, siyasi refleksle oy tabanını konsolide etmek veya yeni seçmen kazanmak için, teknoloji alanında gençleri teşvik edici ve milli savunmamızı güçlendirici yatırımlarını abartarak tanıtmaktadır.
Bunlar çok önemli işlerdir ve yetkilileri tebrik etmek gerekir. Ancak medyadaki propaganda o kadar abartılıdır ki, kahvehanedeki sıradan dayılar dünyada teknoloji lideri olduğumuzu düşünüyorlar. Sonra bir deprem olduğunda ve telefonlar çalışmadığında, burada duyulan mesnetsiz gurur yerini hayal kırıklığı ve öfkeye bırakıyor. Bu da oy kaybı demektir. Hükümete duyurulur.
23 NİSAN DEPREMİNDE GÖRÜLEN AKSAKLIKLAR
23 Nisan 2025 günü İstanbul'da meydana gelen 6,2 büyüklüğündeki deprem, can kaybı yaşanmaması açısından bir teselli olmakla birlikte hem toplumun hem de devletin bu tür afetlere ne denli hazırlıksız olduğunu bir kez daha gözler önüne serdi. Bu olay hem topluma hem de yöneticilere ciddi bir uyarı niteliğindeydi. Aşağıda, bu depremin ardından ortaya çıkan temel eksiklikleri ve hazırlıksızlıkları özetlemeye çalıştım:
1. RİSKLİ YAPI STOKU VE YETERSİZ KENTSEL DÖNÜŞÜM
İstanbul'da yaklaşık 1,5 milyon binanın risk altında olduğu ve bunların üçte birinin acil dönüşüme ihtiyaç duyduğu belirtilmektedir. Ancak, 2012'de yürürlüğe giren 6306 sayılı Kentsel Dönüşüm Yasası'na rağmen, dönüşüm oranı yalnızca yüzde 10 seviyesinde kalmıştır. Bu, riskli yapıların büyük bir kısmının hâlâ dönüştürülmediğini göstermektedir. Genelde İstanbul’un semtleri depremde alacağı hasarın büyüklüğüne göre değil, müteahhitlerin kâr edebileceği lüks semtlerde kentsel dönüşüm yapılmaktadır. Yani deprem riskinden zenginler korunur, müteahhitler para kazanırken, garip gureba ve fakir fukaraya bu dünyada Cehennem yaşatılmaktadır.
2. TOPLANMA ALANLARININ YETERSİZLİĞİ VE İMAR SORUNLARI
1999 Marmara Depremi sonrasında belirlenen 470 toplanma alanının büyük bir kısmı imara açılmış, AVM'ler ve lüks konut projeleriyle doldurulmuştur. Bu durum, deprem anında halkın güvenli toplanma alanlarına erişimini engellemiştir. Yine yüksek gelirli kesimin ve müteahhit firmaların çıkarına kamu güvenliği ve sıradan vatandaşın can güvenliği tehlikeye atılmaktadır.
3. İLETİŞİM VE ULAŞIM ALTYAPISINDAKİ AKSAKLIKLAR
Deprem sonrası ilk 15 dakikada iletişimde ciddi aksamalar yaşanmış, mobil şebekeler çökmüş ve halk bilgiye erişimde zorluk çekmiştir. Ayrıca, acil ulaşım yollarının birçoğu otopark haline getirilmiş veya kapatılmıştır, bu da acil müdahale ekiplerinin hareket kabiliyetini kısıtlamıştır.
4. SAĞLIK VE EĞİTİM ALTYAPISININ YETERSİZLİĞİ
Deprem sırasında bazı sağlık kurumlarında hasar meydana gelmiş, bu da sağlık hizmetlerinin sürekliliğini tehlikeye atmıştır. Ayrıca, okulların afetlere dayanıklı hale getirilmesi konusunda yeterli adımlar atılmamıştır.
5. AFET YÖNETİMİNDE KOORDİNASYON EKSİKLİĞİ
Deprem sonrası kriz yönetiminde merkezi ve yerel yönetimler arasında yeterli koordinasyon sağlanamamış, bu da müdahale süreçlerini olumsuz etkilemiştir. Deprem sonrasında kurulan acil müdahale masasında Belediye temsilcileri yoktur.
6. TOPLUMSAL BİLİNÇ VE EĞİTİM EKSİKLİĞİ
Deprem anında yaşanan panik ve bilinçsiz davranışlar, halkın afetlere karşı yeterince eğitilmediğini göstermiştir. Bu durum, yaralanma ve can kaybı riskini artırmaktadır. Şimdi bu yazının ana konusuna geldik. Bu yazının konusu yukarıdaki 3 numaralı madde ile alakalıdır. Bu konuda açık medya kaynaklarından biraz araştırma yaptım. Sizler için aşağıda özetledim.
İLETİŞİM ALTYAPISINDAKİ AKSAKLIKLAR NASIL GERÇEKLEŞİYOR?
1. Aşırı Trafik (Aşırı Yüklenme – Network Congestion): Deprem anında herkes aynı anda yakınlarını aramaya, mesaj göndermeye veya bilgi almaya çalışır. Bu, baz istasyonlarının ve iletişim hatlarının kapasitesini aşan bir yüklenmeye yol açar. Her baz istasyonunun aynı anda bağlanabileceği sınırlı sayıda kullanıcı vardır. Normalde bu kapasite, günlük kullanım yoğunluğu göz önünde bulundurularak planlanır. Ancak afet anında bu kapasitenin 5-10 katına kadar talep gelebilir. Bu durumda, baz istasyonu yeni bağlantıları reddeder ya da servis kesintisi yaşanır. Bu, teknik olarak “network congestion” / “aşırı ağ yüklenmesi” diye adlandırılır.
2. Elektrik Kesintileri ve Yedek Enerji Sorunları: Baz istasyonları ve iletişim merkezleri elektrikle çalışır. Deprem anında elektrik hatları zarar görebilir, ya da tedbir olarak elektrik kesilebilir (yangın, kısa devre riskine karşı). Her baz istasyonunda genellikle birkaç saatlik batarya yedeği vardır ama uzun süreli kesintilerde bu bataryalar biter. Jeneratör varsa bile yakıt lojistiği bir sorun haline gelir. Özetle, fiziksel altyapı zarar görmese bile, elektrik kesintisi baz istasyonlarını devre dışı bırakabilir.
3. Fiziksel Hasar: Depremde baz istasyonları, fiber optik kablolar, veri merkezleri zarar görebilir. Özellikle yer altı fiber hatları kırılabilir, bu da ana omurgadaki iletişimi kesintiye uğratır. Bunun etkisi daha kalıcıdır çünkü onarım gerektirir.
4. Merkezileşmiş Sistemlerin Kırılganlığı: Türkiye'deki iletişim altyapısı büyük oranda merkezi veri merkezlerine bağlıdır. Bu merkezlerden biri hasar alırsa, geniş bir bölgenin iletişimi kesilebilir. Bunlar genel bilgiler. Allah göstermesin, büyük bir depremde karşımıza çıkabilecek sorunlar. Pekiyi 23 Nisan’da bunlardan hangisi etkili oldu. Sadece 1: Yani Aşırı Yüklenme. 2,3 ve 4’üncü maddeler için ağır fiziki zarar gerekmekte ki, bu da çok şükür, olmadı. AŞIRI
YÜKLENMEYLE HÜKÜMET NASIL BAŞ EDECEK?
Madem 23 Nisan’da ağır hasar yok, iletişim hatlarındaki kopukluk aşırı yüklenmeye bağlı, o takdirde bu sorun nasıl çözülebilir. İlk akla gelen iletişim hatlarının kapasitesinin arttırılmasıdır. Ancak bu da yüksek maliyet anlamına gelebilir. Şimdi bunu detaylıca tartışalım: Kapasite Ne Kadar Artırılmalı? Telekom operatörleri normal trafik yükünü dikkate alarak şebekelerini planlar. Genelde bu normal zamanın yükünün ihtiyaten biraz daha üstünde bir kapasite planlaması ile gerçekleştirilir. Tabii bu yük ilçeden ilçeye de değişmektedir. İstanbul gibi bir şehirde bu yük, genel olarak, zaten çok yüksektir. Ancak afet anında trafik yükü 5 ila 10 kat artabiliyor. Yani, bu anlık pik yük için kapasiteyi artırmak, şebekenin yüzde 500–1000 fazlasını yatırımla hazırda bekletmek anlamına gelir. Yani İstanbul gibi neredeyse 20 milyon kişinin yaşadığı bir metropolde, normal zamanda kullanılacak şebekenin 5 ilâ 10 katı büyüklükte bir şebekeyi, belki ancak 10 yılda bir kullanım için hazır bekletmek gerekir. Pekiyi pratikte bu mümkün müdür? Her zaman kullanılmayan bir kapasite için yüksek yatırım yapmak, özel şirketler için maliyet/fayda açısından rasyonel değildir. Bunu kamu yapsın dersek, bu da ciddi bir kaynak israfı ve sosyal refah kaybına yol açar. Bu yüzden aşırı kapasite kurmak yerine, trafik yönetimi (traffic shaping) ve yedek sistemler (mobil baz istasyonları, uydu destekli sistemler) gibi esnek çözümler tercih edilmelidir. Alternatif Çözümler Olarak Ne Yapılabilir?
1. Trafik Yönlendirme ve Önceliklendirme (Traffic Shaping): Acil durumlarda sesli aramaları sınırlayıp, SMS ve veri trafiğine öncelik verilebilir. SMS ve internet tabanlı mesajlaşma (WhatsApp, Telegram) daha az bant genişliği kullanır ve daha dayanıklıdır. Acil servisler için özel öncelik tahsis edilmelidir.
2. Taşınabilir/Mobil Baz İstasyonları (COW – Cell on Wheels): Afet sonrası hızla konuşlandırılabilecek mobil baz istasyonları, trafik yoğunluğu olan bölgelerde kapasiteyi destekleyebilir. İstanbul gibi metropollerde önceden belirlenmiş 50–100 stratejik nokta için bu mobil istasyonlar hazırda tutulabilir.
3. Uydu İletişim Destekli Sistemler: Kritik bölgeler (hastaneler, belediyeler, toplanma alanları) için uydu destekli yedek iletişim hatları kurulabilir. Bu sistemler, ana şebeke çökerse devreye girer.
4. Mesh Network (Örgüsel Ağlar): Toplanma alanları ve mahalle bazında bağımsız küçük ağlar (mesh network) kurularak bölgesel iletişim sağlanabilir. Bu sistemler cep telefonları arasında doğrudan bağlantı kurarak, merkezi şebekeye ihtiyaç duymadan çalışır.
5. Yasal Zorunluluklar ve Kamu Yatırımları: Kamu otoritesi (BTK gibi), özel şirketleri belirli bir minimum kapasiteyi ve yedek sistemleri bulundurmaya zorlayabilir. Bu, özel sektörün maliyetini artırır, ama kamusal yarar açısından gereklidir. Kritik altyapıların (baz istasyonları, fiber omurga) bir kısmı kamusal yatırım veya sübvansiyonlarla desteklenebilir.
ÖZET VE SONUÇ:
Fiziksel kapasiteyi 5-10 kat artırmak hem kamu hem de özel sektöre çok yüksek maliyet getirir ve kaynak israfı olabilir çünkü bu kapasite günlük kullanımda boşta kalır. Ancak trafik yönlendirme, mobil istasyonlar, uydu ve mesh ağları gibi esnek çözümlerle, maliyet etkin bir sistem kurulabilir. Bu karma model, Japonya ve Kore gibi ülkelerde etkinlikle uygulanıyor olduğunu açık haber kaynaklarında gözlemledim. Bu ülkeler sabit iletişim kapasitesini hafif artırıyorlar, ama esnek destek sistemlerine daha fazla yatırım yapıyorlar. Cumartesi günü depremle beraber hepimizin daha yakından ve açıkça gözlemlediği bir noktaya değineceğim: Deprem yönetiminin etkinliği ve iç siyasi dengesizlik.
Depremin gösterdiği siyasi ve idari fay hatları
YAYINLAMA: 03 Mayıs 2025 - 03:00 | GÜNCELLEME: 03 Mayıs 2025 - 03:00
23 Nisan günü İstanbul’da yaşanan 6,2 büyüklüğündeki deprem, sadece fiziki yapıları değil, idari sistemin dayandığı kolonları da test etti. Can kaybı yaşanmaması büyük bir teselli olsa da, afet sonrası yaşanan koordinasyonsuzluk, iletişim kopukluğu ve kriz yönetimindeki zafiyet, sorunun sadece mühendislik değil aynı zamanda bir yönetim meselesi olduğunu bir kez daha gösterdi.
Deprem, doğası gereği anidir ve paniğe yol açar. Bu panik anında sistemin nasıl çalıştığı ya da çalışmadığı, sadece o andaki reflekslere değil, daha önceden kurulmuş kurumsal yapının niteliğine bağlıdır. Türkiye’de afet yönetimi, bu yapısal sınavdan bir kez daha zayıf not almıştır.
Bu yapısal zafiyetlerin temelinde, sadece teknik değil aynı zamanda idari ve siyasi nitelikli sorunlar yatmaktadır.
Bunları ana başlıklar hâlinde şöyle özetleyebiliriz:
(i) Aşırı merkezileşmiş karar yapısı, yerel reflekslerin felce uğramasına yol açmaktadır.
(ii) Kurumsal rollerin belirsizliği ve yetki çatışması, müdahale süreçlerinde aksamalara neden olmaktadır.
(iii) Siyasi kutuplaşma, afet anlarında bile koordinasyonun yerini rekabete bırakmaktadır.
(iv) Şeffaflık eksikliği, veri paylaşımını sınırlamakta, halkın doğru bilgiye erişimini engellemektedir.
(v) Toplumsal güvenin zedelenmesi, devlete olan inancı sarsmakta ve bireyleri yalnızlık duygusuna itmektedir.
İşte bu yazıda, yukarıdaki başlıklar üzerinden hem mevcut sorunları irdelemeye hem de çözüm yolları üzerine düşünmeye çalışacağız.
1. SİYASİ MERKEZİLEŞMENİN KRİZİ
Afet yönetimi alanında en dikkat çekici zafiyet, karar süreçlerinin merkezde toplanması ve yerel yönetimlerin yeterince sürece dahil edilmemesidir. Olağan zamanlarda bile hantallaşan bürokrasi, afet anlarında reflekslerini kaybetmiş bir organizmaya dönüşüyor. Bu durum, sadece operasyonel bir eksiklik değil, aynı zamanda bir sistem arızasıdır.
Afetle başa çıkmak, çok katmanlı bir iş birliği gerektirir. Ancak Türkiye’de afetle mücadele, hâlâ “komuta-kontrol” anlayışıyla yürütülmeye çalışılıyor. Oysa afet, sahada başlar ve sahada biter.
Merkeziyetçi bir yapının, mahalledeki dar bir sokağa zamanında ulaşması, bilgiye erişmesi ve karar
vermesi zordur. Yerel tecrübe ve inisiyatif olmadan hiçbir merkezî plan etkili olamaz.
2. KOORDİNASYON SORUNU: BÜROKRATİK ROL KARMAŞASI
Deprem sonrası müdahale masasında belediye temsilcilerinin olmaması, teknik bir ihmal değil, politik bir tercihtir. Afet gibi tarafsız olması gereken bir alanda bile, siyasal kimlikler belirleyici hale gelmişse,
bu durum yalnızca afet yönetimini değil, rejimin sağlığını da sorgulatır.
Koordinasyon eksikliği, kimi zaman bilgi akışını engelliyor, kimi zaman da gereksiz gecikmelere neden oluyor. Afet anında zamanla yarışılırken, farklı kurumların birbirinden habersiz, hatta birbirine rakip gibi hareket etmesi, sistemsel bir felce işaret etmektedir. Bu felç, afetin yıkıcı etkilerini daha da artırmaktadır.
Üstelik bu koordinasyon eksikliği sadece yerel–merkez düzeyinde değil, merkezî yönetimin kendi iç yapısında da belirgindir. Aynı anda sahada bulunan AFAD, ilgili bakanlıklar, Cumhurbaşkanlığı, hatta
AK Parti il başkanlıkları arasında görev tanımları net olmadığı gibi, hiyerarşik ilişki de belirsizdir. Kimi
zaman siyasi aktörler teknik kurumların önüne geçmekte, kimi zaman da bilimsel danışma mekanizmaları tamamen devre dışı kalmaktadır. Bu parçalı yapı, karar alma süreçlerini yavaşlatmakta; bilimsel bilgiye değil, siyasi reflekslere dayalı müdahale biçimlerini öne çıkarmaktadır.
Oysa afet anı, bilimsel aklın ve idari disiplinin eşgüdüm içinde çalışmasını zorunlu kılar.
3. KOORDİNASYON SORUNU: SİYASİ REKABETİN YOL AÇTIĞI SİYASİ KÖRLÜK
Yerel yönetimlerin, özellikle büyükşehir belediyelerinin afet yönetimi süreçlerinden dışlanması, teknikten ziyade siyasi bir tercihtir. Oysa şehirlerdeki demografik yapıdan ulaşım ağlarına, bina stokundan sosyal hassasiyet bölgelerine kadar en ayrıntılı veriler, büyük oranda belediyelerin elindedir. Belediyeler, sadece birer altyapı operatörü değil, aynı zamanda kentte yaşayanların iradesini temsil eden siyasal kurumlardır. Bu nedenle afet anlarında belediyelerin süreç dışı bırakılması, halkın iradesinin ve taleplerinin sistematik olarak göz ardı edilmesi anlamına gelir. Böyle bir yapı, afetin etkilerini azaltmak yerine, güvensizlik, yabancılaşma ve koordinasyon eksikliği doğurur. Üstelik belediyeler, halkla doğrudan temas hâlinde olduklarından, sahadan gelen ihtiyaçları merkeze en hızlı taşıyabilecek aktörlerdir. Bu potansiyelin, sadece farklı siyasi kimlik taşıyorlar diye yok sayılması, afeti teknik bir sorun olmaktan çıkarıp, rejim temelli bir temsil krizine dönüştürür.
Depremler ve afetler, doğaları gereği siyaset üstü olaylardır; çözüm süreçlerinde siyasi rekabetin değil, milli dayanışmanın belirleyici olması gerekir. Ancak Türkiye’de her afet, siyasi kutuplaşmanın yeniden üretildiği bir alana dönüşmekte; bu da halkta “bu devlet benim için mi çalışıyor?” sorusunu derinleştirmektedir. Oysa afet anları, toplumsal ayrışmaların değil, birleşmenin zamanı olmalıdır.
Devletin tüm kademeleri, parti farkı gözetmeksizin bir araya gelebilmeli; halkın seçtiği yöneticiler,
yalnızca afetzede değil, karar ortağı olarak görülmelidir. Siyasi rekabetin afet yönetimini gölgelemesi, sadece işlevsel değil, aynı zamanda etik bir sorundur. İnsan hayatının risk altında olduğu bir ortamda siyasi aidiyetler değil, meslekî liyakat, kurumsal iş birliği ve bilimsel akıl öne çıkarılmalıdır. Aksi hâlde deprem, sadece yer kabuğunu değil, kamusal aklı ve toplumsal vicdanı da çatlatır.
4. TOPLUMUN DEVLETE GÜVENİ ZEDELENİYOR
Devletin en temel işlevlerinden biri, yurttaşlarına güven duygusu aşılamaktır. Ancak afet anlarında yaşanan aksaklıklar, bu güveni aşındırmakta ve halk arasında "yalnız kalma" hissini derinleştirmektedir. Bu psikolojik kırılma, fiziksel yıkımdan daha kalıcı olabilir.
İletişim hatlarının çökmesi, yardım çağrılarının karşılıksız kalması, kamu otoritesine duyulan güveni azaltmakta; vatandaşın kendi başının çaresine bakma mecburiyetini normalleştirmektedir. Oysa afet yönetiminin en önemli hedefi, toplumun dayanışma duygusunu kamu gücüyle buluşturmak olmalıdır.
Eğer devlet, afet anlarında sadece bir görüntü vermekle yetiniyorsa, bu da yapısal bir güven krizine dönüşür.
5. ALTERNATİF YÖNETİM: YEREL GÜÇLENDİRME VE ŞEFFAF KOORDİNASYON
Afet yönetimi yalnızca araç, bina, personel gibi fiziksel kaynaklarla değil; bu kaynakları doğru zamanda ve doğru yerde harekete geçirecek idari zekâ ve örgütsel iş birliği ile mümkündür. Bu zekânın en etkili biçimde işleyebilmesi için, karar süreçlerinin merkezden yerele doğru yayılması ve her seviyede sorumluluk sahibi kurumların birbirini tamamlayıcı biçimde konumlandırılması gerekir. Ne var ki Türkiye’de afet yönetimi hâlâ “merkez emreder, taşra uygular” kalıbına sıkışmış durumdadır. Oysa afetler, doğası gereği yereldir; ilk müdahale, ilk gözlem ve ilk ihtiyaç değerlendirmesi mahalle ve semt düzeyinde başlar. Bu yüzden yerel yönetimler yalnızca uygulayıcı değil, strateji belirleyici ve karar ortağı konumuna getirilmelidir.
Bu konuda Japonya özellikle dikkat çekici bir model sunar. Japonya’da belediyeler ve yerel idareler,
afet yönetimi planlarını merkezi hükümetle birlikte hazırlar. Her belediyenin bir “Disaster Management Plan”ı vardır ve bu planlar düzenli olarak güncellenir. Okullardan kamu kurumlarına, özel sektör iş birliğinden sivil toplum katılımına kadar geniş bir aktör yelpazesiyle senaryolu tatbikatlar yapılır. Ayrıca, belediyeler kendi mahalle birimlerini oluşturarak “gönüllü afet destek ekipleri” (community-based response units) kurar. Bu yerel ekipler hem afet öncesi farkındalık eğitimleri verir hem de afet sonrası ilk müdahaleyi yapar. Merkezî hükümet ise bu sürece rehberlik eder, finansman sağlar ve büyük çaplı destek hizmetleri sunar. Kısaca, Japon modeli, yerelin bilgisiyle merkezin kapasitesini eşgüdüm içinde birleştirir.
Türkiye'de ise benzer bir yapı kurmak için üç temel adım gereklidir:
(i) Yasal Yetki Paylaşımı: Belediyelerin afet planları yapması ve bu planlara göre bütçe ayırabilmesi, yasa ile güvence altına alınmalıdır.
(ii) Veri Paylaşımı ve Şeffaf Koordinasyon: Tüm afet risk haritaları, yapı stoku verileri ve iletişim protokolleri merkezi kurumlar ile yerel yönetimler arasında açık biçimde paylaşılmalıdır.
(iii) Kurumsal Roller ve Hesap Verebilirlik: Her kurumun görevi ve sorumluluğu önceden netleştirilmeli, yetki karmaşası önlenmelidir. Her düzeydeki yöneticinin görevini yerine getirme düzeyi kamuoyuna açık biçimde denetlenebilir olmalıdır.
“Kim daha çok görünür?” sorusunu geride bırakıp, “kim daha çok işe yarar?” sorusuna odaklanmak,
ancak böyle bir yeniden yapılanma ile mümkün olabilir. Şeffaf, çoğulcu ve koordineli bir afet yönetimi
yapısı, sadece afetlerde değil, demokratik yönetişim anlayışında da bir kalite sıçraması yaratacaktır
6. SONUÇ
Deprem, doğanın ürettiği bir krizdir; ama onun yıkıcılığını artıran, çoğu zaman insan yapımı zaaflardır.
İletişim altyapısındaki kırılganlık kadar, yönetim sistemindeki kırılganlık da göz ardı edilmemelidir.
Afet yönetimi bir teknik mesele olduğu kadar, aynı zamanda bir demokrasi testidir.
Devletin güvenlik değil güven üretmesi gerekir. Afet anlarında sergilenen her refleks, sadece can kurtarmaz; aynı zamanda toplumsal dayanışmayı ve devlete olan inancı da yeniden inşa eder. Etkin bir afet yönetimi için, merkezi karar gücüyle yerel bilgeliğin uyumlu bir biçimde çalışması artık bir seçenek değil, zorunluluktur.
Enflasyonun 46 yıllık hikayesi - I: 1980 - 2001 arası
YAYINLAMA: 10 Mayıs 2025 - 03:00 | GÜNCELLEME: 10 Mayıs 2025 - 03:01
Ben 1974 doğumluyum, yani 51 yaşındayım. Yazının başlığında gördüğünüz üzere 1980’den bu yana (1980 yılı da dahil olarak) 46 yıl geçmiş. Yani yaşadığım ömrün hemen hemen tamamını kapsayan bir süre. Bu süre içinde 2005 – 2017 yılları arasındaki (2017’de dahil olmak üzere) geçen 13 yıl dışında hep yüksek enflasyon vardı. Aslında benim kişisel hikâyem Türkiye’de enflasyonun hikâyesinin çok cüz’i bir kısmını oluşturur. Neden mi? Çünkü Türkiye’de enflasyon (her ne kadar elimizde resmi kayıtlar olmasa da müverrihlerin yazdıklarından anladığımız kadarıyla) ta Fatih Sultan Mehmet devrine kadar gider.
Bugün iki yazılı bir diziye başlıyorum. Yazı dizisinin cevaplamak istediği ana sorular şunlar: “1980’li ve 1990’lı yıllardaki enflasyonla, bugünkü enflasyon süreçleri arasında bir fark var mı?” “Neden o zaman hissedilmeyen gelir dağılımı bozukluğu ve hayat pahalılığı bugün hissedilmiyor?” “Bugün neleri eksik yapıyoruz, hangi hatalarda ısrar ediyoruz?” Serinin ilki olan bu yazıda 1980’li ve 1990’lı yıllarda yaşanan enflasyon sürecini ele alacağım. İkinci yazı ise AK Parti iktidarlarındaki enflasyon süreci olacak. Bunu da üç parçaya ayırabiliriz: 2002- 2007 arası, 2008 - 2017 arası ve 2018’den bu yana olan dönemler. Bu üç dönemde enflasyon farklı dinamikler sergilese de, 2002 – 2025 arası döneme damgasını vuracak çok temel ortak noktalar ve yaygınlaşan yapısal sorunlar var. Ancak bunları anlamak için, ilk önce benim çocukluk ve gençlik yıllarıma, yani 1980’li ve 1990’lı yıllara bir bakmalıyız.
I. 1980’LER: KONTROLLÜ DÖNÜŞÜM VE YÜKSEK ENFLASYONLU DENGE
1980’li yıllar, Türkiye için yalnızca bir ekonomik yön değişimi değil, aynı zamanda bir zihniyet dönüşümünün başlangıcıydı. 24 Ocak 1980 kararlarıyla birlikte, ithal ikameci sanayileşme anlayışı terk edilerek dışa açık, piyasa odaklı bir büyüme modeline geçildi. Bu kararlar yalnızca teknik değil, aynı zamanda ideolojik bir tercihti: Devletin ekonomideki doğrudan belirleyici rolü azaltılırken, sermaye birikiminin alanı genişletildi. Ancak bu dönüşüm, toplumsal yapıyı bir anda değiştirmedi. Aksine, yüksek enflasyon koşulları altında adım adım yeniden şekillenen bir geçiş rejimi ortaya çıktı.
Bu dönemin en belirgin özelliği, yüksek ama öngörülebilir bir enflasyonla birlikte yaşanmasıydı. TÜFE oranları yıllık bazda yüzde 30 ile yüzde 60 arasında seyrederken, ücretler, kamu fiyatları ve döviz kuru gibi temel göstergeler genellikle enflasyona paralel biçimde ayarlanıyordu. Bu durum, toplumun geniş kesimlerinin enflasyon karşısında reel gelirlerini büyük ölçüde koruyabildiği bir “dengeleyici enflasyon” rejimi doğurdu. Yüksek enflasyon bir problem olarak tanınmakla birlikte, yaşamın akışıyla uyumlu hale getirilmişti.
Burada üç temel dengeleyici unsur öne çıkmaktaydı:
Birincisi, kamu iktisadi teşebbüsleri (KİT’ler) hâlâ ekonomide etkin bir rol oynuyordu. Girdi maliyetlerini sübvanse ederek özel sektörün üretim maliyetini düşük tutuyor, aynı zamanda fiyatlama süreçlerini kamu eliyle kontrol altında tutuyordu. KİT'ler, sadece ekonomik değil, aynı zamanda politik bir istikrar aracıydı; bölgesel kalkınmadan istihdama kadar geniş bir sosyal alanı dengelemekteydi.
İkincisi, tarım sektörü henüz çözülmemişti. Türkiye nüfusunun yaklaşık yarısı kırsal alanlarda yaşamaya devam ediyor, üretim ve tüketim zincirinin büyük kısmı iç piyasaya yönelik olarak örgütleniyordu. Tarım destekleme alımları ve taban fiyat politikaları sayesinde kırsal gelir görece istikrarlıydı. Bu durum, kentleşmenin yarattığı talep baskısını yumuşatıyor, gıda fiyatlarında ani sıçramaları engelliyordu.
Üçüncüsü, ücretler ve döviz kuru düzenli olarak enflasyona göre ayarlanıyor, böylece çalışan kesimin satın alma gücü tamamen olmasa da ciddi şekilde aşınmıyordu. Asgari ücret, memur maaşları ve emekli aylıkları her yıl (ve bazen yıl içinde iki kez) yeniden değerleniyor, döviz kuru ise sabit kur sisteminden çıkıldıktan sonra kontrollü biçimde yükseltiliyordu. Böylece hem iç piyasadaki talep dengeleniyor hem de ihracatçılar için rekabet gücü korunuyordu.
Bu çerçevede 1980’ler, yüksek enflasyona rağmen kurumsal kapasiteyle yönetilebilen, sosyal dengenin bütünüyle yıkılmadığı bir geçiş dönemi olarak öne çıkar. Devlet, bir yandan sermaye birikimi için yeni alanlar açarken, öte yandan toplumsal tepkileri yumuşatacak mekanizmaları da büyük ölçüde muhafaza etmiştir. Elbette bu sistemin kusurları da vardı: Enflasyonun yarattığı belirsizlik, yatırım kararlarını kısa vadeye sıkıştırıyor; sabit gelirli ile sermaye sahibi arasındaki fark derinleşiyordu. Ancak tüm bunlara rağmen, toplumun büyük kesimi bu enflasyonist düzene uyum sağlayabiliyor; gelecek beklentisi tümüyle sarsılmıyordu.
1980’ler boyunca uygulanan bu modelin sürdürülebilirliği sınırlıydı. Zira enflasyonla birlikte yaşamak mümkün olsa da onu yapısal üretkenlikle beslemeyen bir sistemin sonunda tıkanması kaçınılmazdı. Bu tıkanmanın ilk işaretleri 1989’daki (bence erken uygulanan) dış mali liberalleşme reformu ile görünür hale gelecek; 1990’lar boyunca ekonomik yapının derin kırılganlıkları gün yüzüne çıkacaktı.
II. 1990’LAR: KIRILGAN SERBESTLEŞMENİN KRİZE EVRİLMESİ: KONTROLDEN ÇIKAN YÜKSEK ENFLASYON
1990’lı yıllar, Türkiye ekonomisinde bir geçiş süreci değil, aksine bir gerilim ve kırılma dönemi olarak kayda geçti. 1980’li yıllarda görece dengeli biçimde sürdürülen yüksek enflasyon rejimi, 1990’lardan itibaren kurumsal ve siyasal istikrarsızlıklarla zayıflamaya başladı. Temel ekonomik göstergeler birbirinden kopmaya, enflasyon kontrolden çıkmaya, sosyal dokuda ise umudun yerini kırgınlık ve öfke almaya başladı.
Bu dönüşümün en kritik eşiği, 1989 yılında alınan ve dış sermaye hareketlerini serbest bırakan karardı. Artık Türkiye, yalnızca mal ticaretine değil, uluslararası mali sermayenin serbest dolaşımına da açılmıştı. Ancak bu açılım, kurumsal alt yapısı yetersiz, denetim mekanizmaları zayıf bir sistemde gerçekleştiği için kısa vadeli dış kaynak girişlerine bağımlı bir yapıyı doğurdu. Özel sektör ve tüketiciler nispeten ucuz döviz cinsi kredilerle borçlanıyor, dış borç artıyordu. Yüksek iç ve dış borç kırılganlıkları arttırıyor, yurt içi faizler yükseliyor, kamu açıkları giderek artıyor; devlet bütçesi, hem iç borç faizlerine hem de döviz kuru baskılarına karşı dayanıksız hale geliyordu.
Bu çerçevede 1990’lar, bir kırılganlık üçgeni ile tanımlanabilir. Aşağıda bu üçgenin köşe noktalarını tanımladım:
1. Makroiktisadi Dengesizlik
Kamu açıklarının kronikleşmesi, iç borçlanmanın hızla artması ve faiz giderlerinin bütçe içindeki payının yükselmesi, kronik cari açık ve artan dış borçlar mali disiplinin ortadan kalkmasına neden oldu. 1994 Krizi, bu dengesizliğin ilk açık göstergesiydi: döviz kuru patladı, faizler fırladı, büyüme negatife döndü. Devlet ilk kez bir mali çöküşle karşı karşıya kaldı ve bu durum, sosyal güvenlik sisteminden KİT’lere kadar tüm yapıları sarstı.
2. Siyasal İstikrarsızlık ve Güvenlik Sorunları
Bu dönemde Türkiye, yalnızca ekonomik değil, aynı zamanda siyasal ve toplumsal bir çalkantı yaşadı. PKK ile çatışmaların tırmanması, Güneydoğu’ya yönelik güvenlik harcamalarının artması, terörün metropollere taşınması, devleti hem mali hem toplumsal açıdan yordu. Öte yandan, ardı ardına kurulan kısa ömürlü koalisyonlar, Refah Partisi’nin yükselişi ve siyasi suikastlerle sarsılan kamu güveni, ekonomide karar alma mekanizmalarının felce uğramasına yol açtı.
3. Toplumsal Erozyonun Başlangıcı
Enflasyon 1990’lı yıllarda yüzde 60 - 80 aralığında seyretti. Ancak artık ücret ve fiyat ayarlamaları enflasyona yetişemiyor, kamu çalışanları ve sabit gelirliler alım gücünü hızla kaybediyordu. Reel faizler yükseliyor, mevduat sahipleri ve rantiyeler lehine bir bölüşüm yapısı doğuyordu. Yine de bu dönemde gelir dağılımı görece bozulmadı, zira kırsal alanda geçimlik üretim devam ediyor, aile ve akrabalık bağları sosyal güvencesizlikleri yumuşatıyordu. Fakat geleceğe dair umut erozyona uğradı.
Bu yıllar aynı zamanda kentleşmenin hızlandığı, özellikle iç göçle büyük şehirlerdeki çarpık yapılaşmanın arttığı bir dönemdi. Sanayi yatırımları durma noktasına geldi; tarım desteklerinden çekilen devlet, kırsal çözülmeyi hızlandırdı. Aynı zamanda özelleştirme süreci başlatıldı, fakat bu dönüşüm şeffaf ve üretken temellere değil, devletin mali yükünden kurtulma refleksine dayandı. Dolayısıyla yeni özel kesim, yerleşik bir sanayi burjuvazisinden ziyade, müteahhitlik ve ithalatla büyüyen aktörlerden oluştu.
Bu dönemde jeopolitik koşullar da Türkiye’nin siyasi ve iktisadi kırılganlığını derinleştirdi.
Körfez Savaşı Irak’la olan ticareti çökertti, sınır ticaretini bitirdi.
Sovyetler’in dağılması, çevredeki ülkelerle yeni ilişkiler kurmayı gerektirdi ancak bu fırsat iyi değerlendirilemedi.
Avrupa Birliği ile ilişkiler, Gümrük Birliği’ne rağmen bir türlü siyasi boyuta taşınamadı.
Bütün bu gelişmelerin toplamı, Türkiye’de 1990’lar boyunca enflasyonun artık sadece bir iktisadi sonuç değil, bir siyasi ve toplumsal sistem bozukluğunun göstergesi olduğuna işaret eder. Bu sistemde fiyatlar serbest, ama fiyatlama davranışları kaotik; kamu harcamaları sınırsız, ama hizmet kalitesi düşüktü. Buna rağmen, 1990’lar hâlâ sosyal dayanışmanın ve bireysel direnç kapasitesinin yüksek olduğu yıllardı. Enflasyon vardı ama yoksulluk, henüz sistemik değildi. Halk geçinebiliyordu; çünkü sistem, bütün kırılganlığına rağmen hâlâ “içeriden” işliyordu.
Ancak bu yapının sürdürülebilirliği yoktu. 1999 Gölcük Depremi, ardından gelen 2000 yılı IMF anlaşması ve nihayet 2001 krizi, Türkiye’nin enflasyon rejiminde bir dönem kapatacak ve yeni bir sayfa açacaktı: Kurumsal yeniden yapılanma, bağımsız kurumlar, para politikası odaklı bir ekonomi modeli...
Ve belki de en önemlisi, bir kuşak için “enflasyonla yaşamak” olarak tanımlanan hayat, yerini “enflasyonla mücadele” dönemine bırakacaktı. Ama bu yeni dönem, gerçekten kalıcı bir yapısal dönüşüm mü getirecek, yoksa sadece bir ara dönem mi olacaktı? Bu sorunun cevabını ise bir sonraki yazıda arayacağız.
Enflasyonun 46 yıllık hikayesi – II : 2002- 2025 arası
YAYINLAMA: 12 Mayıs 2025 - 03:00 | GÜNCELLEME: 12 Mayıs 2025 - 03:01
Geçen yazıda 1980’li ve 1990’lı yıllardaki enflasyonu incelemiştik. Bu enflasyon 1980’li yıllarda yapısal değişim ve alt yapı yatırımlarının finansmanı için bilerek yüksek tutulmuştu. Bu dönem iç talebe ve sermaye birikim rejimine dayalı bir enflasyon vardı diyebiliriz. 1990’lı yıllar ise siyasi istikrarsızlık, dış dünyada jeopolitik değişimler ve 1980’li yıllarda hızlı liberalleşmenin yol açtığı 1994 ve 2001 krizlerini de barındıran iç borç birikimi ve döviz – fiyat sarmalına dayalı bir enflasyondu. Her iki dönemde de bildiğimiz anti – enflasyonist politikalar görece başarılı olabilirdi. Bugün görmekteyiz ki yüksek ve hızla artan enflasyon bilindik politikalarla kontrolü 1980 ve 1990’lara göre çok daha zor bir forma ulaşmıştır. Bunun sebebini sadece 2018 sonrasında aramak yanlış olur. Görece başarılı görünen 2002 2017 arasındaki süreçte biriken yapısal sorunlar bugünkü enflasyon dinamiklerinin oluşmasında büyük pay sahibidir.
AK Parti iktidarlarının olduğu bu 23 senelik dönemi 2002 – 2007 arası, 2008 – 2017 arası ve 2018 – 2025 arası olarak üç döneme ayırdım.
I. 2002–2007: DÜŞÜK ENFLASYON – BORÇ YİĞİDİN KAMÇISIDIR…
2001 Krizi sonrası uygulanan Güçlü Ekonomiye Geçiş Programı ve ardından gelen AK Parti iktidarı, Türkiye’de enflasyonla mücadelenin tarihinde yeni bir sayfa açtı. IMF destekli reformlar sayesinde kamu maliyesinde disiplin sağlandı, faiz dışı fazlalar verildi ve TCMB’nin bağımsızlığı ilan edildi. Enflasyon hedeflemesine geçişle birlikte fiyat istikrarı büyük ölçüde sağlandı. Ancak bu başarıda içsel reformlar kadar küresel düzeydeki yüksek likidite bolluğunun ve ucuz doların da belirleyici etkisi vardı. 2003’ten itibaren gelişmekte olan ülkelere akan sıcak para Türkiye’de de hem kamu borçlanma maliyetlerini düşürdü hem de özel kesime ucuz döviz kredisi imkânı sağladı. Aynı dönemde Türkiye, AB sürecinin ivmesiyle yabancı sermaye çekmeyi başardı.
Bu dönemin en belirleyici değişimlerinden biri, bireysel kredi sisteminin yaygınlaşmasıydı. 2003’te toplam kredi stoku içinde ilk kez “bireysel krediler” dikkate değer bir paya ulaştı; 2006 itibarıyla ise kredi hacmi içinde birinci sıraya yerleşti. Bu süreçte toplumun geniş kesimi ilk kez banka kartlarıyla, konut ve taşıt kredileriyle tanıştı. Enflasyon düşerken tüketici kredisi patladı, özel harcamalar hızla arttı. Bu, geniş halk kitlelerinde dış borca dayalı, hızlı tüketimle beslenen bir refah illüzyonu doğurdu. Aynı zamanda makine–teçhizat yatırımlarında ciddi bir yenilenme yaşandı; bu da özellikle sanayi sektöründe verimliliği geçici olarak artırdı. Fakat bu süreçte tarıma yönelik destekler azalırken, kırsaldaki işgücü şehirlere akmaya başladı. Kırsal çözülme, henüz kriz yaratmıyordu ama ilerideki yapısal dengesizliklerin ilk nüveleri bu dönemde oluştu.
Dış borç yükü bu yıllarda ciddi biçimde arttı, ancak borçlanmanın yapısı değişmişti: Kamu kesiminin dış borcu düşerken, özel kesimin dış borcu özellikle bankacılık ve finans dışı firmalar aracılığıyla hızla yükseldi. TL'nin aşırı değerlenmesi, ithalatı ucuzlattı; bu tüketici refahını arttırırken yerli üreticiyi baskı altına aldı. Düşük kur, fiyat istikrarı hissi yaratırken; artan dış açık ve yatırım–tasarruf farkı, yapısal bir kırılganlık doğurdu. 2002–2007 dönemi, kamu maliyesinin disipline edildiği, enflasyonun kontrol altına alındığı ve büyümenin güçlü göründüğü bir dönemdi. Fakat bu istikrar, büyük ölçüde dış kaynakla finanse edilen, özel kesim borçlanmasına ve tüketim patlamasına dayalı bir refah mimarisine oturmuştu. Yüzeyde bir başarı hikâyesi gibi duran bu modelin derininde ise geleceğe devredilen yapısal gerilimler birikmeye başlamıştı.
II. 2008–2017: SAHTE REFAH BOZULAN DENGELER VE SİYASİ GERİLİM DÖNEMİ – HATİCE’YE DEĞİL NETİCEYE BAK!
2008 Küresel Finans Krizi sonrası dünya ekonomisinde başlatılan parasal genişleme dalgası, Türkiye gibi gelişmekte olan ülkeleri ilk aşamada olumlu etkiledi. ABD, AB ve Japonya’nın uyguladığı genişleyici para politikaları, Türkiye’ye ucuz ve bol dış kaynak akışı sağladı. Ancak bu kaynaklar büyük ölçüde konut, altyapı ve kamu ihaleleri gibi iç talebi kamçılayan alanlara yönlendirildi. Aynı dönemde jeopolitik konjonktür hızla karmaşıklaştı: Doğu Avrupa’da turuncu devrimler, Arap coğrafyasında ise 2010 sonrası Arap Baharı ile başlayan dalga, Türkiye’nin dış politikasını da istikrarsızlaştırdı. İçeride ise 2008’de başlayan Ergenekon ve Balyoz davaları, 2013 Gezi Olayları, 2015'te PKK'nın “özyönetim” ilanı, ardından 15 Temmuz 2016’daki darbe girişimi, olağanüstü hâl rejimi ve 2017 anayasa referandumu gibi devletin meşruiyet aygıtını zorlayan gelişmeler yaşandı. Bu süreç, sadece siyasal alanı değil, ekonomik aktörlerin de davranışlarını dönüştürdü: Belirsizlik arttıkça dış yatırımcı çekildi, doğrudan sermaye girişi durma noktasına geldi.
Bu dönem, aynı zamanda Türkiye'nin demografik ve toplumsal yapısında kalıcı değişikliklerin yaşandığı yıllardı. 2010’dan itibaren başta Suriye olmak üzere Orta Doğu’dan gelen göçmen akımı hızla arttı; 2017’ye gelindiğinde Türkiye’nin göçmen nüfusu resmî kayıtlara göre 3 milyonu, fiilî olarak ise bunun çok daha fazlasını aşmıştı. Bu göç dalgası kısa vadede düşük maliyetli işgücü gibi görünse de uzun vadede hem yerli işgücü üzerinde ücret baskısı yarattı hem de kent yoksulluğunu derinleştirdi. Öte yandan hükümet, iç talebi canlı tutmak için inşaat sektörünü öncelikli sektör hâline getirdi, büyük altyapı yatırımlarına girişti ve konut piyasasını kredi destekleriyle büyüttü. Böylece ekonomik büyüme görünürde sürdü; ancak bu büyüme verimlilik temelli değil, rant odaklıydı. Sanayi üretimi durağanlaştı, ithalata bağımlı üretim yapısı güçlendi. Tarım ise neredeyse tamamen geri plana düştü.
Bu yıllarda Merkez Bankası görünürde bağımsızlığını sürdürse de, hükümetin faiz politikasına yönelik sürekli müdahaleleri nedeniyle kurumsal itibar ciddi şekilde aşındı. “Faiz sebep, enflasyon netice” gibi retorikler, doğrudan politika metinlerine girmese bile piyasa aktörlerinin beklentilerini bozmaya başladı. Enflasyon yeniden çift haneye tırmandı; ancak kamu eliyle baskılanan fiyat mekanizması nedeniyle “resmî” enflasyon ile “algılanan” enflasyon arasındaki fark giderek açıldı. Bu süreçte bütçe disiplininden de sapıldı. 2012’ye kadar güçlü olan kamu maliyesi dengeleri, azalan dış kaynak girişini telafi etmek için artan kamu harcamaları yoluyla aşındı. Bütçe açıkları genişledi, borçlanma iç piyasaya kaydı. 2002–2007 dönemindeki refah, dış kaynakla finanse edilmişti; 2008–2017 döneminde ise bu refah kamu gücüyle korunmaya çalışıldı. Ancak bu modelin sürdürülemezliği artık görünür hale gelmişti. 2017 sonrası kur şokları ve sermaye kaçışıyla birlikte yeni bir döneme girilecekti: Beklenti krizi ve yapışkan enflasyon çağı.
III. 2018–2025: KURUMSAL EROZYON, BEKLENTİ KRİZİ VE YAPIŞKAN ENFLASYON – BORÇ YİYEN KESESİNDEN YER!
2018 yılında Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi’ne geçilmesiyle birlikte, Türkiye’de ekonomi politikası kurumsal denge denetim mekanizmalarından hızla uzaklaştı. Merkez Bankası başkanlarının görev süreleri dolmadan değiştirilmeleri, para politikası üzerindeki siyasi müdahalenin artık örtük değil, açık biçimde kurumsallaştığını gösterdi. Bu dönemde “faiz sebep, enflasyon netice” söylemi kamuoyunda ve ekonomi yönetiminde belirleyici hale geldi. Aynı zamanda kurumsal güvenceler zayıfladıkça, enflasyon beklentileri bozuldu. 2021 yılında politika faizinin arka arkaya düşürülmesiyle birlikte döviz kuru fırladı, ardından “Kur Korumalı Mevduat (KKM)” uygulamasıyla dövize olan talep yapay olarak bastırıldı. Ancak bu araçlar, fiyatlama davranışlarını düzeltmediği gibi daha irrasyonel hale getirdi: Üretici ve tüketici enflasyonu arasındaki farklar açıldı, maliyet aktarımı gecikmeli ama şiddetli şekilde hissedildi.
Bu dönemde enflasyonun arkasındaki temel dinamik artık maliyet ya da talep enflasyonu değil, beklenti enflasyonudur. Kur, faiz, vergi ve kamu zamları gibi temel belirleyicilerde öngörülebilirliğin ortadan kalkması, özel sektörün fiyatlama davranışını bozdu. Ayrıca pandemi sonrası dönemde artan enerji, gıda ve emtia fiyatları, Türkiye gibi net ithalatçı bir ülkede fiyat geçişkenliğini daha da artırdı. Tüm bu gelişmelere paralel olarak, göçmen işgücünün kalıcı hale gelmesi ve iç göçle birleşen ucuz emeğin yaygınlaşması, kayıt dışı istihdamı sistemik bir karaktere dönüştürdü. Bu da gelir dağılımındaki bozulmayı hızlandırdı. Tarım üretimi zayıfladı, gıda enflasyonu toplumsal memnuniyetsizliğin ana kaynağı haline geldi. Kamu, bütçe açıklarını kapatmak için KDV, ÖTV ve kamu hizmet tarifelerini artırdıkça resmî enflasyon ile hissedilen hayat pahalılığı arasındaki fark büyüdü. Tüketici güveni zayıfladı, orta sınıf hızlı bir şekilde erimeye başladı.
Toplumda artık enflasyon, sadece fiyat artışı değil, güvensizlik ve umutsuzluk hissiyle özdeşleşmiş bir ruh hâline dönüştü. 2023 seçimleri sonrası göreve gelen yeni ekonomi yönetimi, rasyonel çerçeveye dönüş mesajı verdi; faizler artırıldı, TCMB yeniden teknik bir görünüm kazandı. Ancak geçmişteki kurumsal aşınma ve güvensizlik, bu çabaların etkisini sınırlı tuttu. Artan dış borç yükü, yüksek reel faizle finanse edilen bütçe açıkları, enflasyonu kalıcı biçimde kontrol altına almayı zorlaştırdı. Bu dönemin en çarpıcı özelliği, enflasyonun kendisinin bir düzene, bir normalliğe dönüşmüş olmasıdır. Fiyatlar sabit kalmasa da beklentiler sabitlendi: “Her şeyin fiyatı artacak” kanaati, kendi kendini gerçekleştiren bir psikolojik döngüye dönüştü. Türkiye, 1980’li ve 1990’lı yıllarda yaşanan yüksek ama telafi edilebilir enflasyonun aksine, bu kez dağınık, yapışkan ve sistemle bütünleşmiş bir enflasyon rejimi içinde yaşamaya başladı.
Neticede bugün sanayi ve tarımın geri planda bırakıldığı, özelleştirmelerle birlikte KİT’ler vasıtasıyla devletin ekonomiye müdahale ve kontrol gücünün azaldığı, kendi nüfusunun yüzde 15’i kadar bir sığınmacıya (85 milyon içinde 13 milyon) ev sahipliği yapan, iç ve dış siyasi konjonktürün istikrarsız ve risk algısının yüksek olduğu bir ekonomik ortamda enflasyon kendi kendini doğuran bir yapıya evrilmiştir. Bu yapıyı ortadan kaldırmak için içerde siyasi normalleşme ve halkın güveninin yeniden tesisi, kuvvetler ayrılığının yeniden inşası, hesapsız ve verimsiz harcamalar yerine üretken kesimlerin desteklenmesi ve sığınmacı probleminin çözülmesi ile birlikte bir istikrar programı başarılı olabilir.
CFO toplantısının düşündürdükleri - I: Yüksek belirsizlik altında karar alma
YAYINLAMA: 17 Mayıs 2025 - 03:00 | GÜNCELLEME: 17 Mayıs 2025 - 03:01
14 Mayıs 2025 Çarşamba günü BMI ve Data Expert’in ortaklaşa düzenlediği geleneksel CFO Summit’in 9. Zirvesine davetliydim. Türkiye’nin en iyi 800 firmasının CFO’ları arasında en iyi 50 CFO’suna ödüllerin takdim edildiği programda çok önemli ve değerli konuşmalar oldu. Bu Summit’in düzenlenmesinde büyük emeği geçen saygıdeğer Hasan Altunkaya’yı tebrik ederim. Hem ufuk açıcı olması hem de firmalarımızın kurumsallaşması için çok önemli olan CFO makamını tanıtması ve teşvik etmesi sebebiyle çok hayati bir işe imza atmışlar.
Ben hem konuşmalardan hem de toplantı katılımcıları ile yaptığım sohbetlerden çok ciddi izlenimler edindim. Katılımcılar arasında paylaşılan ortak görüş şuydu: “Kısa ve orta vadede en büyük tehdit belirsizliktir. Uzun vadede ise teknolojik değişim hem büyük bir tehdit hem de bugüne kadar söz konusu olmayan büyük bir fırsattır.” Bugünkü yazımda, bu toplantıda edindiğim izlenimlerime dayanarak, CFO’lar için görüşlerimi paylaşmak istiyorum. Pazartesi günü ise teknolojinin yarattığı tehdit ve fırsatlardan bahsedeceğim.
İKTİSATTA BELİRSİZLİĞİN TANIMI VE KAYNAKLARI
Belirsizlik Nedir?
İktisat literatüründe belirsizlik, “gelecekte meydana gelecek olayların olasılıklarının kesin biçimde hesaplanamaması” durumunu ifade eder. Frank Knight ve John Maynard Keynes’in klasik ayrımıyla, “risk” ölçülebilir ve istatistiksel olarak yönetilebilirken, “belirsizlik” ölçülemez ve öngörülemez niteliktedir. Bu nedenle belirsizlik, karar alıcıların davranışlarını temelinden etkiler ve piyasa ekonomilerinde sürekli bir dalgalanma ve istikrarsızlık kaynağı olarak varlığını sürdürür.
Ekonomide Belirsizliğin Kaynakları
Belirsizlik, çok boyutlu ve dinamik bir yapıya sahiptir. Makroekonomik dalgalanmalar, enflasyon, faiz oranları ve döviz kurlarındaki oynaklık, ekonomik kararların temel belirsizlik kaynakları arasındadır. Bunlara ek olarak, küresel düzeyde jeopolitik riskler, siyasi istikrarsızlıklar, ticaret savaşları, pandemi gibi beklenmedik olaylar da ekonomi yönetimini öngörülemez bir hale getirir. Dijitalleşme ve teknolojik dönüşüm, geleneksel iş modellerini sarsarak, iktisadi aktörleri sürekli bir adaptasyon sürecine zorlar. İklim değişikliği ve doğal afetler ise yalnızca çevreyi değil, küresel arz zincirlerinden finansal piyasalara kadar pek çok alanı belirsizliğe açık hâle getirir.
Belirsizliğin Firma Kararlarına Etkisi
Ekonomideki belirsizlik, firmaların yatırım, üretim, finansman ve insan kaynağı kararlarını ciddi biçimde etkiler. Şirketler, öngörülemeyen talep değişimleri, maliyet dalgalanmaları ve finansal piyasadaki oynaklık nedeniyle uzun vadeli stratejilerini gözden geçirmek zorunda kalır. Belirsizlik arttıkça, firmalarda “hayatta kalma” refleksi öne çıkar; inovasyon ve büyüme yerine risk minimizasyonu ve kriz yönetimi öncelik kazanır. Bu ortamda esnek, hızlı adapte olabilen ve dayanıklı şirketler ayakta kalırken, geleneksel ve statik yapıdaki işletmeler daha fazla tehdit altında olur.
CFO KİMDİR? MODERN FİRMADA ROLÜ VE ÖNEMİ
CFO’nun Tanımı ve Evrimi
Günümüzün modern şirketlerinde CFO (Chief Financial Officer / Baş Finansal Yönetici), geçmişteki geleneksel “baş muhasebeci” veya “defterdar” rollerinden çok daha öteye geçmiş, stratejik bir lider pozisyonuna evrilmiştir. Bugün CFO’lar sadece finansal kayıtların tutulmasından sorumlu değildir; aynı zamanda şirketin sürdürülebilir büyüme, rekabet avantajı ve risk yönetimi stratejilerinin de mimarıdır. Bu değişim, finansal yönetimin kurumsal karar alma süreçlerinin kalbine yerleşmesini sağlamış, CFO’ları yönetim kurulu ve üst düzey yöneticiler arasında vazgeçilmez bir aktöre dönüştürmüştür.
Modern Firmada CFO’nun Rolü
Modern bir firmada CFO’nun temel görevleri, yalnızca bütçe ve mali raporlamadan ibaret değildir; aynı zamanda şirketin stratejik vizyonunu finanse etmek, kaynak dağılımını optimize etmek ve yatırım kararlarında yol gösterici olmak da bu role dahildir. CFO’lar, risk yönetimi, likidite planlaması ve uzun vadeli değer yaratımı gibi kritik alanlarda aktif bir şekilde sorumluluk alır. Özellikle dijitalleşme ve teknoloji odaklı dönüşüm süreçlerinde CFO’nun analitik yetkinliği, veri okuryazarlığı ve inovasyona açıklığı, şirketin rekabet gücünü belirleyen temel faktörler hâline gelmiştir.
Ayrıca CFO, kurum içinde bir “köprü” rolü de üstlenir; farklı departmanlar arasında koordinasyonu sağlar, paydaşlarla iletişim kurar ve şirketin dış dünyaya karşı finansal güvenilirliğini inşa eder. Finansal verilerin şeffaf ve doğru yönetilmesi, yatırımcı ilişkilerinin sağlam temeller üzerine oturtulması ve sürdürülebilirlik odaklı bir finansal kültürün yerleşmesi de CFO’nun görev tanımının önemli parçalarındandır. Son yıllarda şirketlerin çevikliğinin ve adaptasyon kapasitesinin kritik önemde olması, CFO’yu adeta bir strateji ortağı ve değişim lideri hâline getirmiştir.
CFO’nun Kurumsal Başarıya Etkisi
Kriz dönemlerinde CFO’nun rolü daha da belirginleşir; çoğu zaman “sessiz kahraman” olarak anılır. Doğru risk analizi, esnek finansal yönetim ve etkili kaynak kullanımı sayesinde şirketin zor zamanlardan güçlenerek çıkmasını sağlayabilir. CFO’nun aldığı kararlar, şirketin sadece bugünkü finansal sağlığını değil, aynı zamanda gelecekteki büyüme fırsatlarını ve rekabetçi konumunu da doğrudan etkiler. Bu nedenle, modern firmaların başarısında CFO’ların katkısı tartışılmaz bir şekilde artmıştır.
YÜKSEK BELİRSİZLİK ORTAMINDA CFO’YU ZORLAYAN BAŞLICA ETKENLER
1. Tahmin ve Planlamanın İmkânsızlaşması
Ekonomik göstergelerdeki aşırı oynaklık, CFO’nun bütçe ve finansal planlama süreçlerini büyük ölçüde zorlaştırır. Gelecekteki gelir ve gider kalemleri için yapılan tahminler hızla geçerliliğini yitirir. Bu durum, şirketin stratejik kararlarını sürekli olarak revize etmesini gerektirir.
2. Likidite ve Nakit Yönetimi Baskısı
Nakit akışının belirsizleşmesi, şirketlerin günlük operasyonlarını sürdürebilmesi için CFO’nun anlık likidite yönetimini ön plana çıkarır. Beklenmedik ödeme talepleri ve tahsilat gecikmeleri, finansal krizi tetikleyebilir. CFO, şirketi iflas riskinden korumak için hızlı ve yaratıcı çözümler üretmek zorunda kalır.
3. Finansman Kaynaklarına Erişim ve Maliyet Artışı
Belirsizlik dönemlerinde kredi maliyetleri hızla yükselir, bankalar riskten kaçınır ve finansmana erişim zorlaşır. CFO, hem mevcut borçların çevrilmesi hem de yeni kaynak bulunması konusunda büyük bir baskı altındadır. Alternatif finansman yolları ve tedarikçi anlaşmaları kritik önem kazanır.
4. Kârlılığın Dalgalanması ve Zarar Riskleri
Satış, maliyet ve kâr marjlarındaki dalgalanmalar, şirketin finansal sağlamlığını tehdit eder. Beklenmeyen zarar kalemleri ortaya çıkabilir; bu da CFO’nun ani önlem ve stratejik revizyonlar yapmasını gerektirir. Uzun vadeli büyüme hedefleri, kısa vadeli hayatta kalma refleksiyle yer değiştirebilir.
5. Kur Riski ve Döviz Oynaklığı
Döviz kurlarındaki hızlı değişim, ithalat ve ihracat yapan firmalar için ciddi bilançolara yol açabilir. Hedging stratejilerinin planlanması ve uygulanması zorlaşır. CFO, kur farkı zararlarını minimize etmek için sürekli piyasayı izlemek zorundadır.
6. Stok ve Tedarik Zinciri Yönetimi
Tedarik zincirlerinde yaşanan aksaklıklar ve hammadde fiyatlarındaki ani değişiklikler, üretim planlarını altüst edebilir. Stokların aşırı artırılması ya da azaltılması her iki durumda da şirket için risk anlamına gelir. CFO, operasyonel esnekliği sağlamak ve tedarik risklerini yönetmek için çok yönlü çözümler geliştirmelidir.
7. Yatırım ve Büyüme Kararlarının Askıya Alınması
Belirsiz ortamda büyük yatırımlar ertelenir, riskten kaçınılır ve büyüme stratejileri gözden geçirilir. CFO, hem mevcut varlıkların korunması hem de gelecekte fırsat doğduğunda hızlı aksiyon alınması için hazırlık yapmak zorundadır. Şirketin inovasyon kabiliyeti sekteye uğrayabilir.
8. Raporlama, Hesap Verebilirlik ve Paydaş Baskısı
Yatırımcılar, yönetim kurulu ve kamu otoriteleri, belirsizliğin arttığı dönemlerde daha sık ve ayrıntılı raporlama talep eder. CFO’nun finansal verileri doğru, şeffaf ve zamanında sunması beklenir. Hatalı raporlama ya da bilgi eksikliği, şirketin itibarına ciddi zarar verebilir.
9. Psikolojik ve Liderlik Baskısı
Sürekli stres, yüksek tempo ve belirsizlik, CFO üzerinde büyük bir psikolojik yük oluşturur. Liderlik vasfı burada öne çıkar; ekibini motive etmek, güveni korumak ve panik ortamına kapılmadan soğukkanlı kalmak çok önemlidir. CFO’nun bu süreçte hem finansal hem duygusal zekâya sahip olması beklenir.
SONUÇ VE DEĞERLENDİRME
Günümüzün ve geleceğin ekonomisinde CFO’nun rolü, artık yalnızca finansal tabloları dengeleyen bir yönetici olmanın çok ötesindedir; belirsizliğin yoğun olduğu dönemlerde şirketin pusulası, risklerin ve fırsatların gerçek mimarıdır. Yüksek belirsizlik ortamında etkili liderlik için analitik düşünme, stratejik öngörü, kriz yönetimi, dijital okuryazarlık ve empati gibi çok yönlü beceriler vazgeçilmez hâle gelmiştir. Özellikle genç CFO’lar için sürekli öğrenmeye açık olmak, teknolojiyi yakından takip etmek, şeffaf iletişim kurmak ve takım ruhunu beslemek kritik önem taşımaktadır. Firmalar ise finansal yönetimi bir “maliyet merkezi” olarak değil, kurumun vizyonunu geleceğe taşıyan bir stratejik ortak olarak görmelidir. Sonuç olarak, belirsizlikler çağında finansal liderlik, geleceğe tutulan pusuladır.
CFO toplantısının düşündürdükleri – II: Teknolojik değişim, yapay zekâ ve firmanın finansal yönetimi
YAYINLAMA: 19 Mayıs 2025 - 03:00 | GÜNCELLEME: 19 Mayıs 2025 - 03:01
Bütün dedeleri Kuva-yı Milliyeci olan birisi olarak öncelikle gençlerimizin ve sonra da bütün milletimizin 19 Mayıs Gençlik ve Spor Bayramını kutlarım. Atatürk’ün ülkemizi emanet ettiği gençlerimiz her şeyin en iyisine layıktır.
***
Geçen yazıda 14 Mayıs 2025 Çarşamba günü katıldığım BMI ve Data Expert’in ortaklaşa düzenlediği geleneksel CFO Summit’in 9. Zirvesine dair görüşlerimi paylaşmıştım. O yazıda yüksek belirsizlik ortamının firmalar ve CFO’lar için yarattığı sorunları ele almıştım. Bu yazıda ise CFO’lar için değişen teknolojinin yarattığı tehdit ve fırsatlardan bahsedeceğim
TEKNOLOJİK DEĞİŞİMİN CFO’LARA GETİRDİĞİ FIRSATLAR VE TEHDİTLER
Teknolojik değişim kurumsal firmalar ve onların stratejik yöneticileri, özellikle CFO’ları, için hem fırsatlar hem de tehditler üretir. Bu fırsat ve tehditleri dörder kalemde özetledim. Aşağıda sırasıyla ilk önce fırsatlar, sonra da tehditler sıralanmıştır.
FIRSATLAR
1. Veri Analitiği ve Karar Destek Sistemleri:
Günümüzün dijital çağında gelişmiş veri analitiği ve karar destek sistemleri, CFO’ların finansal yönetim anlayışını kökten dönüştürmektedir. Büyük veri analizi, yapay zekâ ve makine öğrenmesi gibi teknolojiler sayesinde, CFO’lar geçmişten çok daha büyük veri setlerini gerçek zamanlı analiz edebilmekte ve belirsizlikler içinde daha isabetli öngörülerde bulunabilmektedir. Bu sayede riskleri önceden tespit etmek, fırsatları hızla değerlendirmek ve stratejik kararları daha sağlam temellere oturtmak mümkün hâle gelir. Sonuçta, finansal yönetimde reaktif olmaktan çıkıp proaktif bir pozisyona geçmek, şirketin rekabet avantajını artırır.
2. Operasyonel Verimlilik ve Otomasyon:
Teknolojik ilerleme, CFO’ların ve finans ekiplerinin operasyonel yükünü büyük ölçüde hafifletmektedir. Robotik süreç otomasyonu (RPA) başta olmak üzere çeşitli dijital çözümler, manuel ve zaman alıcı finansal işlemleri otomatikleştirerek hem hataları azaltır hem de insan kaynağının stratejik işlere yönelmesini sağlar. Bu otomasyon dalgası, finansal raporlamadan ödeme-tahsilat süreçlerine, bütçelemeden denetim faaliyetlerine kadar pek çok alanda verimlilik ve hız kazandırır. CFO için ise hem zamandan hem maliyetten önemli bir tasarruf anlamına gelir.
3. Maliyet Tasarrufu ve Hızlı Adaptasyon:
Dijitalleşmenin bir diğer önemli avantajı, şirketlerin sabit ve değişken maliyetlerinde ciddi düşüşler sağlayabilmesidir. Bulut tabanlı finansal yazılımlar ve uzaktan erişim imkânları sayesinde, altyapı yatırımlarının ve idari maliyetlerin önemli bir kısmı minimize edilir. Ayrıca yeni teknolojiler, şirketlerin pazar koşullarındaki değişimlere çok daha hızlı adapte olmasına imkân tanır. Bu çeviklik, CFO’nun kaynakları etkin bir şekilde yönlendirmesine ve şirketin krizlere karşı dayanıklılığını artırmasına katkı sağlar.
4. Yenilikçi Finansal Ürün ve Modeller:
Teknolojik gelişmeler, finans dünyasında da geleneksel yöntemlerin ötesine geçen yeni ürün ve modellerin doğmasına öncülük etmektedir. Blockchain tabanlı çözümler, akıllı sözleşmeler, dijital para birimleri ve fintech uygulamaları, CFO’lara sermaye yönetimi, yatırım ve risk dağılımı açısından çok daha geniş bir hareket alanı sunar. Bu yenilikler, şirketlerin hem yeni finansman kaynaklarına ulaşmasını hem de uluslararası piyasalarda daha esnek hareket etmesini mümkün kılar. CFO’nun rolü, finansal inovasyonun hem uygulayıcısı hem de stratejik yönlendiricisi olarak daha kritik bir hâl alır.
TEHDİTLER
1. Teknoloji Yatırımı ve Eskime Riski:
Hızla değişen teknolojik ortamda, CFO’ların karşılaştığı en büyük tehditlerden biri yapılan teknoloji yatırımlarının kısa sürede eskiyip atıl hâle gelme olasılığıdır. Yanlış zamanlamayla veya yetersiz analizle yapılan yatırımlar, şirkete fayda sağlamaktan çok ek maliyet ve operasyonel yük getirebilir. Ayrıca, mevcut altyapının sürekli güncellenmesi zorunluluğu, finansal planlamada ek belirsizlikler yaratır. Bu nedenle CFO’nun teknoloji seçimini yaparken stratejik öngörü ve çevikliği bir arada kullanması hayati önem taşır.
2. Siber Güvenlik ve Veri Riski:
Dijitalleşmenin yaygınlaşmasıyla birlikte, finansal verilerin bütünlüğü ve güvenliği CFO’ların öncelikli endişe alanlarından biri hâline gelmiştir. Siber saldırılar, veri sızıntıları ve finansal dolandırıcılık girişimleri, şirketin itibarı ve sürdürülebilirliği üzerinde doğrudan tehdit oluşturur. Özellikle finansal işlemler ve müşteri bilgilerinin korunması için sürekli olarak gelişmiş güvenlik çözümlerine yatırım yapılması gerekmektedir. Bu da hem maliyet hem de uzmanlık ihtiyacını sürekli artırır.
3. Yetenek Açığı ve İnsan Kaynağı Dönüşümü:
Teknolojik ilerlemenin hızı, finans departmanında çalışanlardan da yeni beceriler talep etmektedir. Dijital okuryazarlık, veri analitiği ve teknolojiye uyum gibi nitelikler artık sadece tercih değil, zorunluluk hâlini almıştır. CFO’lar, bu dönüşüme ayak uyduramayan ekiplerin yenilikçi çözümler geliştirememe ve rekabetten geri kalma riskini göze almak zorunda kalır. Yetenek açığı, yalnızca verimlilik kaybı değil, aynı zamanda kurum kültüründe ve ekip motivasyonunda da kırılmalar yaratabilir.
4. Regülasyon ve Yasal Uyum Riskleri:
Teknolojideki hızlı gelişim, mevzuatın bu tempoya ayak uydurmasını çoğu zaman imkânsız kılar. CFO’lar için yeni finansal ürünlerin veya dijital çözümlerin yasal zeminde tam olarak karşılık bulamaması büyük bir belirsizlik yaratır. Regülasyonların gerisinde kalan ya da uyumsuz bir teknolojiyle yol alan şirketler, yüksek para cezaları ve itibar kaybı gibi ciddi risklerle karşılaşabilir. Bu nedenle CFO’nun teknolojik yenilikleri hayata geçirirken hukuki danışmanlık ve mevzuat takibi konusunda ekstra hassas olması gerekir.
Son dönemde hayatımıza iyice girmiş bulunan ve bu, ilerideki rolü düşünülünce, daha başlangıç olan Yapay Zekâ’nın yeni teknolojinin en önemli ürünü olduğunu biliyoruz. Onun için Yapay Zekâ’nın finans yönetimi ve CFO’lar için ne anlama geldiğini de tartışmak isterim.
YAPAY ZEKÂ (AI) TANIMI VE İŞLEVLERİ
Yapay zekâ (Artificial Intelligence, AI), bilgisayarların veya makinelerin, normalde insan zekâsı gerektiren görevleri yerine getirme yeteneği olarak tanımlanır. Bu teknoloji, öğrenme, akıl yürütme, problem çözme, örüntü tanıma ve dil anlama gibi bilişsel süreçlerin yazılımlar aracılığıyla taklit edilmesini sağlar. AI; makine öğrenmesi, derin öğrenme, doğal dil işleme ve bilgisayarla görme gibi alt dallarıyla son yıllarda baş döndürücü bir hızla gelişmiş, sadece akademik bir konu olmaktan çıkarak iş dünyasında da temel bir dönüşüm aracı hâline gelmiştir.
Günümüzde yapay zekâ, büyük veri işleme kapasitesi ve özyinelemeli algoritmalar sayesinde, karmaşık analizlerden otomatik karar desteğine, görüntü ve ses tanımadan öngörüsel modellemelere kadar çok geniş bir yelpazede kullanılmaktadır. Özellikle finans, sağlık, perakende ve üretim gibi sektörlerde yapay zekânın sunduğu otomasyon, öngörü ve hız avantajları, kurumların rekabet gücünü ve inovasyon kapasitesini artırmaktadır.
YAPAY ZEKÂ (AI) CFO’LARIN İŞİNİ NASIL KOLAYLAŞTIRABİLİR?
1. Otomatik Raporlama ve Gerçek Zamanlı Finansal İzleme:
Yapay zekâ, finansal verilerin otomatik olarak toplanmasını, işlenmesini ve raporlanmasını mümkün kılar. Bu sayede CFO’lar, geleneksel olarak manuel ve zaman alan raporlama süreçlerinden kurtulur, finansal tabloları gerçek zamanlı olarak izleyebilir ve kritik kararları çok daha hızlı alabilirler. Otomasyon, hata payını minimize ederek verilerin doğruluğunu ve güncelliğini de artırır.
2. Gelişmiş Tahminleme ve Risk Analizi:
AI tabanlı analiz araçları, geçmiş ve mevcut verilerden yola çıkarak, şirketin gelecekteki gelir, gider, nakit akışı ve risk profillerini yüksek doğrulukla öngörebilir. Bu gelişmiş tahminleme, CFO’ların belirsizlik ortamında bile finansal planlarını daha güvenle yapmasını sağlar. Ayrıca, olası kriz senaryolarını ve riskleri önceden tespit ederek proaktif önlem alma şansı sunar.
3. Dolandırıcılık ve Anomali Tespiti:
Yapay zekâ, büyük hacimli finansal işlemler arasında olağan dışı ve şüpheli hareketleri çok hızlı bir şekilde saptayabilir. Bu sayede CFO’lar, potansiyel dolandırıcılık ve mali suistimal risklerine karşı erken uyarı sistemi elde etmiş olur. AI’ın sürekli öğrenme özelliği, finansal tehditlere karşı savunma mekanizmalarını sürekli günceller ve güçlendirir.
4. Kişiselleştirilmiş Karar Destek:
AI tabanlı sistemler, firmanın faaliyet gösterdiği sektör, büyüklük, coğrafya ve stratejik hedeflerine göre CFO’ya özelleştirilmiş analiz ve öneriler sunabilir. Farklı finansal senaryoları anlık olarak modelleyen yapay zekâ, CFO’nun yatırım, borçlanma veya kaynak tahsisi gibi kritik kararları daha bilinçli ve güvenli şekilde almasına yardımcı olur. Bu kişiselleştirilmiş yaklaşım, karar alma sürecini hızlandırırken, hata payını da azaltır.
YAPAY ZEKÂ (AI) CFO’LARIN İŞİNİ NASIL ZORLAŞTIRABİLİR?
1. Karar Mekanizmasının Şeffaflığı ve Hesap Verebilirlik:
Yapay zekâ sistemlerinin çoğu, özellikle derin öğrenme tabanlı olanlar, nasıl ve neden belirli bir öneri ya da sonuç ürettiklerini kullanıcıya açıkça göstermez. Bu “kara kutu” özelliği, CFO’nun AI destekli kararlarını yönetim kurulu, yatırımcılar veya denetleyici otoriteler önünde gerekçelendirmesini güçleştirir. Sonuç olarak, şeffaflık eksikliği, finansal yönetimde güven sorunları ve kurumsal sorumluluk açmazları yaratabilir.
2. Yapay Zekâya Aşırı Bağımlılık Riski:
Finansal yönetimde AI çözümlerinin sunduğu hız ve kolaylık, zamanla CFO ve ekibinin içgüdüsel, deneyime dayalı karar alma becerisinin körelmesine yol açabilir. Ayrıca, yapay zekâ sistemlerinde nadir de olsa algoritmik hata, veri seti yanlılığı veya sistem manipülasyonu riski vardır. Bu durumda CFO’nun körü körüne teknolojiye güvenmek yerine, insan aklını ve eleştirel düşünmeyi devreye sokması gereklidir.
3. Etik ve Sorumluluk Sorunları:
Yapay zekâ tarafından yapılan analiz veya verilen tavsiyelerde, kullanılan veri setlerinin önyargılı veya eksik olması hâlinde, yanlış ya da adil olmayan finansal kararlar ortaya çıkabilir. Bu durumda hem şirket içi etik sorunlar hem de yasal sorumluluk riskleri artar. CFO, yapay zekâya iş teslim ederken kurumsal etik standartları, toplumsal etkiler ve regülasyonlara uyum konusunda özel bir hassasiyet göstermelidir.
4. Teknoloji ve İnsan Kaynağı Arasındaki Denge:
AI tabanlı dönüşüm, bazı finansal pozisyonların işlevsiz kalmasına ve ekipte yetkinlik krizi yaşanmasına yol açabilir. CFO, bir yandan yenilikçi teknolojilere yatırım yaparken, diğer yandan ekibin motivasyonunu ve gelişimini sağlamak zorunda kalır. İnsan kaynağıyla teknolojik araçlar arasında doğru denge kurulamazsa, kurumsal bağlılık ve iş verimliliği zarar görebilir.
Görüldüğü üzere önümüzdeki 20 yıl içinde iş hayatında örgütlenme ve iş yapma tarzı 180 derece değişecektir. O yüzden kurumsal firmalarımızın kendilerini bu değişime şimdiden hazırlamaları gerekmektedir.
Doğrudan yabancı yatırımlar demokrasilere mi geliyor?
YAYINLAMA: 24 Mayıs 2025 - 03:00 | GÜNCELLEME: 24 Mayıs 2025 - 03:01
GİRİŞ
İ.Ü. İktisat Fakültesi İktisadi Gelişme ve Uluslararası İktisat Ana Bilim Dalında çalışma arkadaşım Ar. Gör. Deniz OKTAY’ın en son yayınlanan makalesi çok ilgi çekici sonuçlar içermektedir. Deniz Oktay’ın “Global Journal of Emerging Market Economies” dergisinin son sayısında yayınlanan “The Political Economy of FDI: Does Regime Type Really Matter?” başlıklı makalesi, hem teorik derinliği hem de ampirik sağlamlığı açısından oldukça nitelikli bir çalışmadır. Bugün sizlerle bu makalenin bir özetini paylaşacağım. Sonra da içindeki teorik tartışmaları günümüz Türkiye’si için değerlendireceğim.
DENİZ OKTAY’IN “DOĞRUDAN YABANCI YATIRIMLARIN EKONOMİ POTİĞİ: SİYASİ REJİM ÖNEMLİ Mİ?” ADLI MAKALESİ
Burada makalenin kısa bir özetini çıkaracağım. Makaledeki sırayla kısım kısım makaleyi inceleyeceğim. Daha sonra da buradan bize dair neler çıkarabiliriz, onu anlatacağım.
1. Giriş
Küresel düzeyde sermaye hareketliliğinin ivme kazandığı 1980 sonrası dönemde, doğrudan yabancı yatırımlar (FDI), gelişmekte olan ülkeler için sadece ekonomik kalkınmanın değil, aynı zamanda kurumsal dönüşümün de en önemli dışsal itki araçlarından biri haline gelmiştir. Bu bağlamda FDI’ın yöneldiği ülkelerdeki siyasi rejimlerin niteliği, yatırımcıların karar alma süreçlerini etkileyen kritik bir faktör olarak incelenmektedir. Demokrasi ile FDI arasındaki ilişki, uzun süredir hem kalkınma iktisadı hem de siyasal ekonomi literatürünün merkezinde yer alırken, bu ilişkinin doğrudan ve olumlu bir şekilde kurulup kurulamayacağı halen tartışmalıdır. Yatırımcı açısından siyasi hakların güvencesi ve hukukun üstünlüğü önemli olmakla birlikte, karar alma süreçlerinin öngörülebilirliği ve rejimin istikrar düzeyi daha belirleyici olabilir.
Deniz Oktay’ın “The Political Economy of FDI: Does Regime Type Really Matter?” başlıklı makalesi, bu tartışmayı yeniden çerçeveleyerek rejim türü ile FDI arasındaki geleneksel nedensellik varsayımına eleştirel bir yorum getiriyor. Yazar, demokrasinin kendi başına FDI’ı teşvik eden bir yapı sunmadığını; asıl belirleyici değişkenin, o rejimin uzun vadeli istikrar sağlayıp sağlamadığı olduğunu savunuyor. Bu bağlamda çalışma, yatırımcıların "rejim biçiminden ziyade rejim istikrarına" odaklandığını ileri sürerek, siyasi istikrarsızlık ve belirsizlik ortamlarının FDI üzerinde caydırıcı etkisi olduğunu ampirik olarak da gösteriyor. Bu bakış açısı, demokrasiyi soyut bir ideal olmaktan çıkarıp, kurumsal güven ve süreklilik temelinde yeniden değerlendirmeyi teklif ediyor.
2. Literatür Taraması ve Kuramsal Çerçeve
FDI ile rejim türü arasındaki ilişkinin açıklanmasında iki baskın yaklaşım öne çıkmaktadır. İlk grup çalışmalar, demokrasi düzeyinin FDI üzerinde pozitif etki yarattığını savunur. Bu bakış açısına göre, demokratik rejimler yatırımcılara mülkiyet haklarının korunacağı, keyfi müdahalelerin olmayacağı ve hukuki güvencelerin sağlanacağı bir ortam sunar. Seçmen hesap verebilirliği, veto aktörlerinin çoğulluğu ve kamusal denetim mekanizmaları sayesinde, ani ve öngörülemeyen politika değişimlerinin yaşanması zordur. Dolayısıyla yatırımcı, demokrasiye sahip bir ülkeyi daha düşük siyasal riskle ilişkilendirir. Ancak bu yaklaşım, demokrasinin kurumsallaşma düzeyine, uygulamada ne kadar öngörülebilir ve istikrarlı olduğuna çoğu zaman yeterince dikkat etmez.
Buna karşılık ikinci yaklaşım, özellikle otoriter rejimlerin karar alma süreçlerindeki merkezilik ve toplumsal talepleri bastırabilme kapasitelerinin, yatırımcılar açısından zaman zaman daha cazip bir ortam sunduğunu öne sürer. Bu bakış açısında, emek piyasalarının esnekliği, sendikal hareketlerin zayıflığı ve siyasi kararların hızla alınabilmesi, doğrudan yatırımların önünü açan faktörler olarak görülür. Oktay’ın çalışması ise bu ikili dikotomiye meydan okuyarak, rejim türünden bağımsız olarak karar alma süreçlerinin öngörülebilirliği ve politik sistemin istikrarı üzerinde durur. Literatürde yeni yeni şekillenmekte olan bu eğilim, yatırımcı davranışlarını anlamada “rejimin biçimi” yerine “rejimin sürekliliği” ve “istikrarsızlık düzeyi” gibi dinamikleri merkeze almaktadır. Burada, “audience cost”, “credible commitment” ve “veto players” gibi siyasal kurumsalcılığın kavramları, analitik çerçevenin temel yapı taşlarını oluşturur.
3. Yöntem ve Veri
Çalışma, 1970–2022 yılları arasında 117 ülkeyi kapsayan geniş bir panel veri seti üzerinden yürütülmüştür. Bağımlı değişken olarak GSYH’ye oranlanmış doğrudan yabancı yatırım (FDI) kullanılırken, temel bağımsız değişkenler rejim tipi (demokrasi endeksleri) ve rejim istikrarıdır. Rejim istikrarı, literatürde az kullanılan yaratıcı bir yöntemle, beş yıllık hareketli varyans tekniğiyle ölçülmüştür. Demokrasi düzeyi için hem klasik Polity endeksi hem de Liberal Democracy Index gibi alternatif ölçütler kullanılarak karşılaştırmalı analiz yapılmıştır. Ek olarak, ekonomik büyüme, ticaret açıklığı, doğal kaynak bağımlılığı, kolonyal miras (İngiliz/Fransız) ve kara ile çevrili olma gibi kontrol değişkenleri modele dahil edilmiştir. İstatistiksel analizde iki yönlü sabit etkiler (two-way fixed effects) yöntemi ve Driscoll-Kraay standard error düzeltmeleri tercih edilerek hem yatay kesit bağımlılığı hem de otokorelasyon sorunları giderilmeye çalışılmıştır. Endojenlik ihtimaline karşı instrumental variable (IV) yöntemleriyle destekleyici analizler gerçekleştirilmiştir. Bu sağlamlaştırılmış yöntem yaklaşımı, modelin tutarlılığını güçlendirmiştir.
4. Bulgular ve Tartışma
Çalışmanın en çarpıcı bulgusu, rejim istikrarının doğrudan yabancı yatırımlar üzerinde rejim türünden çok daha belirleyici olduğudur. Özellikle rejim tipinde yaşanan dalgalanma –örneğin bir ülkenin demokratikleşme ya da otoriterleşme eğilimine girmesi– yatırımcı açısından yüksek derecede belirsizlik yaratmaktadır. Bu durum, “kurumsallaşmamış demokrasi” veya “istikrarsız liberal rejimler” bağlamında değerlendirildiğinde, demokratik kurumların nominal düzeyde var olduğu ancak uygulamada öngörülebilirlik ve süreklilik sunamadığı örneklerde FDI girişlerinin düştüğünü göstermektedir. Bu bağlamda, demokratik rejimlerin FDI için otomatik olarak “daha iyi” olduğu yönündeki klasik varsayım sorgulanmaktadır.
Bunun yanında, rejim türüne dair etkilerin bağlama göre değişkenlik gösterdiği de dikkat çekicidir. Demokratik endeksler bazı model varyasyonlarında pozitif ve anlamlı sonuçlar üretse de, özellikle gelişmekte olan ülkelerde bu etkinin zayıfladığı, hatta tersine döndüğü gözlemlenmektedir. Bu durum, yatırımcıların yalnızca siyasal hak ve özgürlük düzeyine değil, aynı zamanda karar alma sürecinin tahmin edilebilirliğine ve politika istikrarına odaklandıklarını göstermektedir. Ayrıca, ekonomik büyüme ve ticaret açıklığı gibi klasik yapısal değişkenler yatırım çekiminde daha kuvvetli etkenler olarak öne çıkmaktadır. Bu bulgular, iktisadi yapının derinliğinin rejim tipine kıyasla daha belirleyici olduğu görüşünü destekler niteliktedir.
Son olarak, tarihsel ve coğrafi faktörlerin de önemli rol oynadığı vurgulanmalıdır. İngiliz kolonyal geçmişine sahip ülkeler, hukuki sistemin göreli öngörülebilirliği ve sermaye güvenliği nedeniyle daha yüksek düzeyde FDI çekerken, Fransız etkisine sahip ülkelerde bu etkinin daha sınırlı kaldığı görülmektedir. Ayrıca doğal kaynak zenginliği, özellikle düşük kurumsal kapasiteye sahip ülkelerde FDI için “crowding-out” etkisi yaratmakta, yani üretken yatırımların yerine kısa vadeli, spekülatif girişleri teşvik etmektedir. Bu bağlamda çalışma, yalnızca rejim türünü değil; kurumsal yapıların derinliğini, tarihsel mirası ve makroekonomik dengeleri birlikte değerlendiren çok katmanlı bir analiz ortaya koymaktadır.
FDI NİYE ÖNEMLİ?
Şu anda ülkemizde bu konuda iki fikir yarışıyor: Birincisi evrensel insan hakları, katılımcı demokrasi ve hukukun üstünlüğü, bunların tepesinde de parlamenter demokrasi olmadan yabancının gelmeyeceği şeklindeki görüştür. İkincisi ise Türkiye’nin bölgesel bir güç olduğu, askeri açıdan yerli ve milli üretimle daha kuvvetlendiği, Türkiye’nin yabancı sermaye çekebilmek için devletin bekasını tehdit eden istikrarsızlıktan, kararsızlıktan ve demokrasi adı altında dış güçlerin oyuncağı olmaktan kurtulması gerektiği şeklindeki görüştür. Deniz Oktay her iki görüşün de çok açıklayıcı olmadığını söylemektedir. Burada en temel soru şudur: Niye doğrudan dış yatırım (FDI) önemlidir?
FDI önemlidir çünkü borç olarak değil doğrudan üretim tesisi kurarak gelir. Bu hem uzun vadeli döviz girişi demektir hem de - doğru planlanır ve yönetilirse – teknoloji transferi ve üretim kapasitesi artışı demektir. Bizim gibi dış borcu yüksek ve teknoloji açığı bulunan ülkelerde bu anlamda doğrudan yabancı yatırımlar kalkınma stratejisi açısından önemlidir.
FDI NASIL GELİR?
Yukarıda birinci görüşe göre demokratikleşirsek yabancı sermayenin geleceği söylenir. Bu görüş Sn. Cumhurbaşkanımız’ın deyimiyle “CeHaPe zihniyetinin” görüşüdür, bence iler tutar bir tarafı yoktur. Demokrasi bizim halkımızın özgürlüğü ve refahı için önemlidir ama yabancı yatırımcının bu konu hiç umurunda değildir. Onlar “öngörülebilir yüksek getiri” peşinde koşarlar. Deniz Oktay’ın bulguları demokratikleşmenin doğrudan yabancı yatırımların olumlu ama anlamsız derece de küçük bir etkisi olduğunu söyler. Burada önemli olan demokrasiyle birlikte uluslararası hukukun çerçevesinde kurumsallaşmış bir devlet idaresinin olmasıdır.
Öte yandan ikinci görüş de, muvafık medyamızdaki “yandaş yazarların” görüşüdür. Onlara göre “dıjj güçler” “demokrasi denen saçmalığı” başımıza sarmıştır. Devletin bekası yanında bireylerin özgürlüğünün ne önemi vardır? Sonuçta biz “Yeni Osmanlıyı” kuruyoruzdur. Tabii ki, bu görüşün de yabancı yatırımcılarla bir alakası yoktur. Siz eğer işçi haklarını bastırır, emek ücretlerini aşağı çeker, dünyanın her tarafından niteliksiz işgücünü ülkenize çekerseniz, gelen sermaye olsa bile yeni fabrika yapmaya gelmez, mevcut fabrikalarınızı satın almaya gelir; teknoloji transferi yapmaya değil ucuz iş gücünü sömürmeye gelir. Bunun bize ne faydası vardır? O yabancılarla ortak olacak Türk firmalarının sahibi kodamanlar haricinde kimseye faydası yoktur.
Bu köşede daha önce belirttiğim gibi demokrasinin (başkanlık sistemi veya parlamenter sistem fark etmez, ikisi de olur, DMD) yerleşik ve kapsayıcı kurumları içerecek şekilde tesisi az gelişmiş ülkelerde bir kalkınma ivmesi yaratır mı? Çok düşük bir ihtimal, çünkü böyle bir yapıda demokratik kurumlar ve kültür yavaş yavaş oturacağı için uzun dönemde (30-40 yıl içinde belki) bir katkısı olabilir, ama kısa dönemde böyle bir gelişme siyasi istikrarsızlık yaratır, örnek Irak’tır. Öte yandan demokrasinin yerleşik ve kapsayıcı kurumları içerecek şekilde tesisinin Türkiye gibi gelişmekte olan ülkelerin en üst seviyesinde olan ülkeler için çok katkısı olacaktır. Bu hem yerli hem de yabancı yatırımcıyı çekecektir
Haşim: Geleneğin değişerek yeniden doğuşu
YAYINLAMA: 26 Mayıs 2025 - 03:00 | GÜNCELLEME: 26 Mayıs 2025 - 03:01
GİRİŞ
Bundan önce bu köşede “Ahmet Hâşim’in Sihirli Halısı” adlı bir yazı yazmıştım. O yazıda öncelikle Ahmet Hâşim’in hayat öyküsüne ve Fecr-i Âti dönemi içindeki yerine değinmiş; ardından “sembolizm”i tanımlayarak Hâşim’deki sembolizmin izlerini örneklerle açıklamıştım. Göl Saatleri isimli kitabındaki “Mukaddime” şiirinden alıntıyla onun “hayal havuzundaki yansıma” anlayışını aktarmış, Divan geleneğiyle kurduğu köprüyü ve imge zenginliğini vurgulamıştım. Yine o yazıda “Merdiven Şiirini” de paylaşmıştım. ()
Son zamanlarda ülkenin ahvâl-i umumiyesi hiç de iç açıcı değil. Aklımızdan bile geçmeyecek olaylar birbiri ardına sökün ediyor. Toplumda gelir ve servet eşitsizliği en yüksek düzeye çıkmış vaziyette. Sokakta kime baksam yüzünden düşen bin parça… Umutsuzluk, keder ve öfke herkesi kaplamış gibi… Bu durumda biraz sizi farklı limanlara götüreyim istedim. Bu yüzden, bugünkü ve bir sonraki yazılarımda yine Hâşim’e dönmek istiyorum. O yazıda sadece kısaca geçtiğim “Merdiven Şiirini” bu iki yazıda inceleyeceğim.
MERDİVEN
Ağır, ağır çıkacaksın bu merdivenlerden,
Eteklerinde güneş rengi bir yığın yaprak,
Ve bir zaman bakacaksın semâya ağlayarak...
Sular sarardı... yüzün perde perde solmakta,
Kızıl havâları seyret ki akşam olmakta...
Eğilmiş arza, kanar, muttasıl kanar güller;
Durur alev gibi dallarda kanlı bülbüller,
Sular mı yandı? Neden tunca benziyor mermer?
Bu bir lisân-ı hafîdir ki ruha dolmakta,
Kızıl havâları seyret ki akşam olmakta...
Yukarıda Ahmet Haşim’in en güzel şiirlerinden biri olan Merdiven’i sizlerle paylaştım. Ama önce Hâşim’in sanat anlayışını en güzel şekilde anlatmak için sembolizm ve empresyonizm adlı sanat akımlarını kısaca tanımlayacağım. Önce sembolizm…
SEMBOLİZM: GÖRÜNEN İÇİNDE GÖRÜNMEYENİ ANLATMAK…
Sembolizm, 19. yüzyılın sonlarına doğru Fransa’da Charles Baudelaire, Stéphane Mallarmé ve Paul Verlaine gibi şairlerin öncülüğünde doğan bir edebî akımdır. Bu akımın temel amacı, kelimeleri salt anlatım aracı olmaktan çıkarıp imgeler aracılığıyla “gizli anlamlara” eriştirmektir. Sembolist şiirde gül yalnızca bir çiçek değil, aşkın, tutkunun veya hüznün simgesi; mehtap salt gece ışığı değil, özlemli bir bekleyişin metaforudur. Şair, doğrudan açıklamadan kaçınarak okurun zihninde çağrışımlar yaratmayı, bu çağrışımların karşılıklı bir okur–metin deneyimine dönüşmesini hedefler.
Ses ve ritim, sembolist şiirin müzikal doğasını oluşturur. Kafiye ve vezin geleneksel kalıplar içinde tutulabileceği gibi bilinçli olarak kırılarak serbestleşir; böylece şiir, piyanoda yayılan akorlar gibi titreşimler üretir. Örneğin Baudelaire’in “Solgun Madam” şiirinde, kadının solgun teni ve düşsel bakışı, tek başına bir karakter tanımından çıkarak içsel dünyamızdaki karanlık duygulara kapı aralar. Okuyucu, betimlenen her ayrıntıda kendi ruh hâlini keşfeder.
Sembolizm, “gülü” sadece çiçek değil, aşkın ya da hüznün işareti haline getirir; “suyu” salt bir sıvı olmaktan çıkarıp bakiyede kaldığı her damlada metafizik bir arınma veya kederi fısıldayan bir öğeye dönüştürür. Böylece kelimeler, görünmeyeni sezdiren birer kapıya dönüşür.
Kısaca özetlemek gerekirse sembolizm görünenin ardındaki görünmeyeni, mana içindeki manayı anlatmaya çalışır.
EMPRESYONİZM: BİR ÂNIN HİSSETTİRDİKLERİ…
Empresyonizm, 19. yüzyılın son çeyreğinde Paris’in fırça darbelerinde doğan bir akım olarak resimde başlayıp kısa sürede şiire de taşındı. Ressam Claude Monet’nin “Impression, Sunrise” (1872) adlı tablosunda gün doğumunun su yüzeyindeki titreşimlerini tuvale aktarması, akımın adını koyarken esin kaynağı oldu. Şiirde empresyonizm, bu “anlık izlenimleri” kelimelerle yeniden üretme çabasıdır; doğrudan nesnel betimlemeyi bir yana bırakır, yerine ışık ve renk oyunlarının yarattığı geçici, çarpıcı duyu hâllerini koyar.
Empresyonist şair, kafiye ve ölçü kalıplarını esnetir ya da tamamen serbest bırakır. Geleneksel vezin zincirinden kurtulan dizeler, tıpkı bıraktığınız su damlasının zeminde yaydığı halkalar gibi, enjambmanlarla sayfada özgürce yayılır. Burada önemli olan, okurun zihninde bir manzaranın tam da o anki atmosferini hissettirecek imgeler yaratmaktır. Örneğin “turuncuya çalan ufuk çizgisi” ya da “sisli ışığın altın zerrecikleri” gibi tanımlamalar, okuyucuya resmin içindeymiş hissi verir.
Empresyonist şair, güneşin son kıvılcımını “sözcük fırçasıyla” resmeder. Bir deniz kıyısında duyulan tuzlu rüzgârın, bir kent sokağındaki lamba ışığının ya da akşam melteminin serin dokunuşunun izleniminden yola çıkarak; kısa, serbest, akıcı dizelerle anımsanan bir anın atmosferini verir.
Kısaca kısım başlığındaki özetleyecek olursak empresyonist şair “hayattan bir ânın” fotoğrafını çeker, o ânın içinde hissettiği atmosferi okuyucuya hissettirmeye çalışır ve hepsinden önemlisi her okur şiiri tekrar okuduğunda şiir farklı anlamlar kazanır, adeta yeniden yazılır.
HÂŞİM ŞİİRİ: DİVAN ŞİİRİ GELENEĞİNİN SEMBOLİZM VE EMPRESYONİZMLE YENİDEN DİRİLİŞİ
Ahmet Haşim, Servet-i Fünûn edebiyatının son aşamasında ortaya çıkan Saf Şiir hareketinin hem teorisyeni hem de en parlak temsilcilerindendir. Bu dönemde, şiirin dil ve biçim yönünden arındırılması; geleneksel motiflerin yeni bir estetikle yorumlanması amaçlanıyordu. Haşim de Divan şiirinden miras kalan aruz vezni ve kafiyeyi terk etmedi; aksine, bu kalıpları koruyarak içeriğe yeni anlam katmanları yükledi.
Divan şiirinin en zengin mazmunlarından olan gül–bülbül, mehtap ve su imgelerini Haşim’in elinde yeniden tanırız. Şiirdeki “Muttasıl kanar güller” ifadesi, gülün aşk ve ıstırabının kanla özdeşleştirilmiş hâlini sunarken; bülbül, sadece aşkın sesi değil, şiddetli bir tutkuyu simgeler. Mehtap ve su tasvirleri de Divan şiirinin klasik arınma ve özlem tarzını korur ama içsel bir çözülmeyi çağrıştırır.
Sembolizmle kurduğu ilişki, Haşim’in “lisân-ı hafî / gizli dil” vurgusunda somutlaşır: Şiirin yüzeyindeki renk, ses ve nesneler, “gizli dilde” buluşur. Şiirdeki “Bu bir lisân-ı hafîdir ki ruha dolmakta” mısrası, okurun gözlemlediği her ayrıntıyı ruhsal bir titreşime dönüştürür. Böylece soyut kavramlar—özlem, melankoli, zamanın akışı—imgeler aracılığıyla doğrudan hissedilir.
Empresyonist etki ise Haşim’in ışık ve renge düşkünlüğünde kendini gösterir. Şiirdeki “Güneş rengi bir yığın yaprak” ve “kızıl havâları seyret” gibi betimlemeler, okurun zihninde anlık bir tablo oluşturur. Geleneksel vezin zincirini koruyarak enjambmanlı serbest akışı benimsediği için dizeler, pürüzsüz bir renk ve duygu geçişi sunar. (Burada “Enjambman nedir?” diye soracak olursanız bir cümlenin kırılarak ikiye veya üçe bölünerek farklı mısralar oluşturulmasıdır. Enjambman, hem imgelerin ve düşüncelerin “kesintisiz” bir şekilde akmasını hem de okumada dinamik bir gerilim, bekleme hissi doğurmasını mümkün kılar.)
Örnek olarak “Sular sarardı… yüzün perde perde solmakta” dizesi, hem Divan şiirinin zarif ölçüsünü hem de empresyonist bir ışık oyununu aynı anda deneyimler. Bu sentez, Ahmet Haşim’in hem geleneğe saygılı hem de modernizme açık olarak Türk şiirine özgün damgasını vurmuştur.
AHMET HAŞİM VE YAHYA KEMAL’DE BERGSON ETKİSİ
Ahmet Haşim ve Yahya Kemal 20'inci yüzyılın başında çok tanınan bir filozof olan Henry Bergson'dan çok etkilenmişlerdir. Cumhuriyetle birlikte eski rejime dair ne kadar norm ve değer varsa bir kenara atılıp yeni bir değerler ve normlar kümesi oluşturulmaya başlanmasını doğru bulmuyorlardı. Henry Bergson zaman kavramını incelerken "durée" diye bir kavramdan bahseder. Bu eski Türkçede imtidad kavramıyla karşılanmaya çalışılmış; yani “değişim içinde süreklilik, süreklilik içinde değişim.” O yüzden toplumsal kimlik kırılması olarak gördükleri devrim yerine, organik değişim olarak tanımladıkları evrimi tercih ederler. Bunu şiirlerine geleneği değiştirerek yeniden canlandırmak amacıyla uygularlar. İsterseniz bu “durée” ve “imtidad” kavramlarını tanımlayalım:
Durée Kavramı: Bergson’a göre zaman, dışarıdan ölçülen, sayısal bir “nicelik” değil; bilinçte yaşanan, nitelik değiştiren, kesintisiz bir “nitelik akışı”dır.
Imtidad Kavramı: Türkçede “uzanma”, “yayılma” anlamına gelen imtidad, hem güzel bir eski dil karşılığı hem de bu “yaşanan zaman” anlayışına hizmet edecek bir kavram.
Bergson’un bu zamanı, “ânın içindeki akış” olarak kavramsallaştırması, şiirde de ayrıntıların ve imgelerin zamansal derinliğine, ânda saklı geçmiş ve geleceğe dikkat çeker. Cumhuriyet’in toplumsal kimliği yeniden inşa projesi, aslında, toplumsal değerleri kökten değiştirme ve “modernleşme” hamlesi olarak görülebilir. Haşim ve Yahya Kemal’in tepkisi buna şöyle oldu: İkisi de, edebî geleneğin —özellikle Divan şiirinin— bir anda “tasfiye” edilmesini, şiir dilinin ve ölçüsünün tümden terk edilmesini ya da Latin alfabesine geçişi idealize eden yaklaşımları temkinle karşıladılar. Bu anlamda, onlara göre, Bergsoncu “durée” ve bizdeki karşılığı “imtidad” perspektifiyle, bir gelenek aniden mekanikçe kesilmek yerine, içinden beslenerek ve yenilenerek sürdürülmeli; böylece “kültürel süreklilik” korunurken şiir de çağın duygusuna yanıt verebilirdi.
Bu yüzden Ahmet Haşim ve Yahya Kemal aruzu bırakmadı ama vezin ve kafiyede esneklikler getirdi—adeta Divan şiirinin “kemik yapısını” koruyup, etini yeniledi. Keza mazmunların da onların şiirlerinde evrim geçirdiği söylenebilir: Gül, bülbül, mehtap, su gibi klasik imgeleri birer nostalji ögesi olmaktan çıkarıp, Bergsoncu zamansallıkla yoğrulmuş yeni anlam katmanları yüklediler. Örneğin Haşim’in “kanar gülleri”, sadece aşkın değil, aynı zamanda “zamanın acısını” da simgeler. Benzer şekilde zaman ve bilinç akışı da Ahmet Haşim’de ve Yahya Kemal’de, “gönülden gönüle” uzanan hissiyat, ânın içine geçmiş ve geleceğin sızması, Bergsoncu zaman algısıyla paralellik gösterir.
Bir sonraki yazımda “Merdiven Şiirini” elimden geldiğince tahlil edeceğim.
Haşim: hayat merdivenindeki ses, biçim ve katmanlı anlam
YAYINLAMA: 31 Mayıs 2025 - 01:00 | GÜNCELLEME: 31 Mayıs 2025 - 01:01
MERDİVEN
Ağır, ağır çıkacaksın bu merdivenlerden,
Eteklerinde güneş rengi bir yığın yaprak,
Ve bir zaman bakacaksın semâya ağlayarak...
Sular sarardı... yüzün perde perde solmakta,
Kızıl havâları seyret ki akşam olmakta...
Eğilmiş arza, kanar, muttasıl kanar güller;
Durur alev gibi dallarda kanlı bülbüller,
Sular mı yandı? Neden tunca benziyor mermer?
Bu bir lisân-ı hafîdir ki ruha dolmakta,
Kızıl havâları seyret ki akşam olmakta...
Yukarıda Ahmet Haşim’in en güzel şiirlerinden biri olan Merdiven’i sizlerle paylaştım. Hatırlayacaksınız geçen yazıda Haşim’in sanat anlayışından bahsetmiştim. Şimdi bu şiiri söz verdiğim gibi tahlil edeceğim.
1.GİRİŞ:
“Ağır, ağır çıkacaksın bu merdivenlerden…” der Ahmet Haşim ve adeta bizi bir merdivenle inilen, yapraklarla kaplı havuzlu bahçenin serin sonbahar akşamına davet eder. Havuzun kıyısındaki dökülmüş ve sararmış yapraklar ayak ucumuzda bir tablo oluştururken, gökyüzünün kızıl tonları yavaşça akşamın çöküşünü hatırlatır. Bu yazıda, Haşim’in “Merdiven” şiirinin ilk katmanını, yani okuru bu büyülü mekânda dolaşan bir ressam gibi hissettiren duyusal betimlemelerini inceleyeceğiz. Ardından şiirin biçimsel inceliklerine—“Mefâilün Feilâtün Mefâilün Feilün” kalıbının akışkan ritmine, zengin kafiye ve redif düzenine ve özellikle “r” sesinin yarattığı mistik melodiye—odaklanacağız. Daha sonra “sen” muhatabıyla örülmüş ikinci katmanda, hayali bir sevgiliden ayrılışın hüznünü, Divan geleneğinin gül–bülbül mazmununun modern dönüşümü eşliğinde açığa çıkaracağız. Son olarak üçüncü katmanda ise merdivenin sürdürdüğü hayat yolculuğu, akşamın ve sonbaharın zamanın daraldığını vurgulayan simgeleri aracılığıyla yaşlanma ve varoluşsal sorgulamaya nasıl kapı araladığını tartışacağız. Şimdi adım adım bu üç katmanın izini sürmeye başlayalım.
2. ŞİİRİN BİÇİMSEL ÖZELLİKLERİ
Ahmet Haşim’in “Merdiven” şiiri, aruz vezninin klasik kalıplarından biri olan Mefâilün Feilâtün Mefâilün Feilün şemasına dayalıdır. Bu vezin, dörtlükleri gölgeleyen ağır aksak bir ritim sunar; tıpkı “Ağır, ağır çıkacaksın bu merdivenlerden” mısraındaki gibi, adımların her biri okur belleğinde uzayan bir yankı bırakır. Şiirin melodisini oluşturan ikinci önemli unsur, zengin kafiye ve redif düzenidir. Örneğin “çıkacaksın” / “bakacaksın” / “yaprak” / “ağlayarak” dizeleri arasında çapraz ve çapraz içi “–ak” ekiyle kurulan uyum, her kıtada yeni bir akor değişimi yaratır.
Bir diğer dikkat çekici özellik ise şiirdeki “r” ünsüzünün yoğun kullanımıdır: “Ağır, ağır…”; “güneş rengi…”; “kızıl havâları seyret…” gibi dizelerde “r” sesi, hem hüzünlü bir tını hem de mistik bir titreşim üretir. Bu ses rengi, şiirin içine saklanmış bir “döngüsel ağıt” etkisi oluşturur.
Aynı zamanda enjambman tekniği, dizeler arasındaki anlamı bilinçli olarak bölmeden akışı sürdürür. İlk iki dize arasında noktalama işareti olmaması (“Ağır, ağır çıkacaksın bu merdivenlerden, / Eteklerinde güneş rengi bir yığın yaprak”) okurun nefesini tutarak sonraki imgeye hazır olmasını sağlar. Bu formel kurguyla Haşim, hem geleneksel ölçüyü korur hem de serbest bir okuma deneyimi sunarak empresyonist bir “renk ve ışık tablosuna” dönüşen dizeleri ritmik bir melodiye dönüştürür.
3. İKİNCİ KATMAN: AYRILIK VE HAYALİ SEVGİLİ
“Merdiven” şiirinin benim muhayyilemde canlandırdığı ikinci katman, belki, çok eskiden sevdiği veya hiç var olmayan hayal ettiği bir sevgiliden bu bahçede ayrılışını anlatır. Burada sen diye hitap ettiği bu hayali sevgilidir, belki o belde şiirinde bahsettiği "melâli anlamayan bir nesilden" gelmiş olan sevgilisinden kendisi o bahçede ayrılmıştır ve bu yüzden hem kendisi ve hem sevgilisi hüzün içindedir Bu katmanı, dizelerde doğrudan bir “sen” muhatabının varlığını hissettirir; ancak bu “sen” gerçek bir okur değil, yukarıda da bahsettiğim gibi şairin iç dünyasında hüküm süren, belki de yalnızca hayal ettiği bir sevgilidir. İlk üçlükte merdiven adımlarına odaklanan anlatı, burada birdenbire duygusal bir mesafeye dönüşür. “Bir zaman bakacaksın semâya ağlayarak” derken, şair hem kendi içindeki mazinin izlerini hem de sevgilinin hüznünü aynı anda taşır.
Ayrılığın Verdiği Hüzün ve Perde Perde Solan Yüz
“Sular sarardı… yüzün perde perde solmakta” mısraları, ayrılık anının fiziksel ve duygusal izdüşümünü birleştirir. Perde perde solan yüz, hem bahçedeki yapraklar kadar kırılgan hem de zamana teslimdir. Bu perde altında perdenin ardında, geçmişte birlikte yaşanmış anılar peş peşe kaybolur. O perde, hem sevgilinin hem de şairin ruhunda hafif bir kararma ve uzak bir özlem yaratan bir örtüdür.
Kızıl Havâlarda Paylaşılan Hüzün
“Kızıl havâları seyret ki akşam olmakta” tekrarı, bu katmanın en dokunaklı anını simgeler. Şair, sevgilisiyle paylaştığı o akşamın kızıllığını okura da deneyimletir; çünkü o kızıllık, yalnızca bir günbatımı değil, birlikte yitirilen bir geleceğin habercisidir. Divan şiirinin klasik gül–bülbül ayrılık mazmunu burada “kanar güller” ve “kanlı bülbüller” şeklinde dönüşmüş, tutkulu ayrılık duygusunu bir adım öteye taşımıştır.
Divan’dan Modern Bir Yansıma
Haşim, bu katmanda mazmunları nostaljik anılar olmaktan çıkarıp güncel bir evrime uğratır. Gül artık sadece güzelliğin değil, içindeki acının da sembolüdür; bülbül ise aşkın neşesi yerine ıstırabın sesi olur. Böylece sevgiliyle ayrılık, salt bir duygu değil, Divan geleneğinin kırılgan imgeleri üzerinden yeniden canlandırılmış bir psiko-drama hâlini alır.
Bu ayrılık katmanı, okuru hem şairin içsel dünyasına hem de maziyle gelecek arasında kurulan ince köprüye taşır. Böylece “Merdiven”, yalnızca bir mekân betimlemesi değil; şair ve hayali sevgili arasındaki kopuşun, hafif bir çiçek hüzünle sarılmasının şiirsel izdüşümü olur.
4. ÜÇÜNCÜ KATMAN: ZAMAN, YAŞLANMA VE ÖLÜM
“Merdiven”deki en derin katman, hayat yolculuğunun tam orta noktasından çok daha öteye, varoluşun en temel sorularına uzanır. Merdiven imgesi, sadece bir bahçeye açılan basamaklar değil; insan hayatının bir metaforu olarak okunabilir. Hayat gençlikte basamak basamak tırmanılan ve yaşlılıkta inişe geçilen ve geriye bakıldığında hem zaferleri hem de mağlubiyetleri gösteren bir sahnedir. Burada “sen” hitabı doğrudan şairin kendisine ve/veya okura yöneliktir.
Hayat Basamakları ve Zamanın Azalması
“Ağır, ağır çıkacaksın” demekle başlayan dizeler, iniş sırasındaki yorgun adımlara dönüşür. Merdiven çıkışı, gençlik yıllarındaki hevesli tırmanışı; iniş ise zamanın ağır ağır tükettiği enerjiyi, bitmeye yakın süreyi temsil eder. Sonbaharın sararan yaprakları, akşamın kızıl tonlarıyla birleştiğinde, şairin sadece bir bahçe manzarası değil, kendi hayatının son demlerine tanıklık ettiği fikrini pekiştirir.
Sonbahar ve Akşam: Yaşlılık Kodları
Geleneksel olarak sonbahar, hasat dönemi, olgunluk ve ardından gelen soğuklar anlamına gelir. Nasıl ki “kış” ve “gece” ölümü çağrıştırırsa, “sonbahar” ve “akşam” da ölümden bir adım önceki yaşlılığı çağrıştırır. “Kızıl havâları seyret ki akşam olmakta” dizesi bu kodu iki katmanlı kullanır: Önce mevsimin kırmızı-patlayan son coşkusunu, sonra da günün kararıp geceye devrilişini aynı imgede toplar. Bu ikili düşüş, yaşlanmanın hem fizikî hem ruhsal boyutunu sembolize eder.
Bergsoncu Süre Anlayışı (Durée)
Henry Bergson’un durée kavramı, dış ölçekte sabit bir “süre”yi değil, bilincin içinden geçtiği niteliksel zaman akışını tanımlar. Haşim’in merdiven metaforunda da süreklilik içinde değişim, değişim içinde süreklilik kendini gösterir: Her adım hem bir öncekinin devamı hem de yeni bir deneyimdir; inişte yaşanan hüzün, tırmanıştaki umutla iç içe geçer.
Lisân-ı Hafî ve Ölümün Yankısı
Şiirin kapanışındaki “Bu bir lisân-ı hafîdir ki rûha dolmakta” mısraı, varoluşsal boyutu devreye sokar. Ölüm korkusu ya da varoluş kaygısı doğrudan söylenmez; imgelerin ve seslerin ardında, bilinçaltına akan gizli bir dil ile hissedilir. Merdivenlerden inerken artan ağır tempo ve her dizede yankılanan “r” sesi, insan ruhunun ölüm yaklaştıkça daha yoğun titreşen melodisini oluşturur.
Bu üçüncü katman, “Merdiven”i sadece pastoral bir manzara resmi olmaktan çıkarıp, insan ömrünün anlam arayışına, yaşlanmanın hüznüne ve ölümün sessiz davetine dair evrensel bir şiire dönüştürür.
5. KAPANIŞ VE OKURA ÇAĞRI
Ahmet Haşim’in “Merdiven”i, yüzeydeki serin bahçe betimlemesinden başlayıp içsel ayrılık sancılarına, oradan insan ömrünün son adımlarına uzanan çok katmanlı bir yolculuk sunar. Birinci katmanda ressam titizliğinde renklere ve ışığa, ikinci katmanda kalp kırıklığına ve hayali bir sevdaya, üçüncü katmanda ise zamanın hızla tükenişine ve ölümün sessiz çağrısına tanık olduk. Bu iç içe geçmiş anlam katmanları, şiirin her dizesini okuyanla paylaşıma açılan bir sır hâline getirir.
Peki siz, kendi “merdiveninizde” hangi adımları atıyorsunuz? Hangi yapraklarla çevrili bir bahçede durup gökyüzüne bakmak, hangi geçmiş hüzünleri selamlamak istersiniz? Şiirin gizli dilini çözmek için bir kez daha “kızıl havâları” seyretmeye ne dersiniz?
Yeni bir milli kimlik ne anlama geliyor? - I
YAYINLAMA: 02 Haziran 2025 - 01:00 | GÜNCELLEME: 02 Haziran 2025 - 01:01
Son günlerde Türk Milleti’nin yeni bir milli kimliğe ihtiyaç duyduğu yüksek mevkilerden seslendirildi. Bunu seslendirenler kendilerine milliyetçi ve muhafazakâr diyenler başta olmak üzere “yetmez ama evetçi” liberal solcular ve mikro-milliyetçi azınlık sözcüleridir. Bir milletin kimliği öyle “Ha!” deyince değişmez; bu milli kimliği devlet gücüyle bile kolay değiştiremezsiniz. Milli kimliği değiştirme yönünde en cüretkâr hamleler erken Cumhuriyet dönemindeki uygulamalardır. Buna rağmen, on yıllar içinde Cumhuriyet Devrimleri milli hassasiyetler ve halkın talepleri doğrultusunda dönüşmüş, dönüşmeyenler de kadük kalmıştır.
Bugünkü ve bir sonraki yazımda milli kimliğin ne olduğunu sosyologların bakış açısıyla ele aldıktan sonra, milli kimliğin değişim sürecini Bergson’cu bir yöntemle inceleyeceğiz. Akabinde, bugün konuşulan yeni milli kimlik, yeni toplum ve “Yeni Türkiye” kavramlarının ne derece mümkün olduğunu tahlil etmeye çalışacağız.
1.GİRİŞ
Toplumların kimliği, yalnızca tarih kitaplarında yazılı olayların değil; kuşaktan kuşağa aktarılan hafızaların, kültürel sembollerin, dilin, duyguların ve ritüellerin iç içe geçtiği bir zaman örgüsünde oluşur. Bu kimlik, bireylerin yalnızca yurttaşlık bilinciyle değil, aynı zamanda yaşadıkları toprakla, o toprağın sesiyle, kokusuyla, ışığıyla, kelimeleriyle kurduğu bağın sonucudur. Fakat bu bağ, hiçbir zaman sabit değildir; zamanla evrilir, dönüşür, yenilenir. Ne var ki bu dönüşümün yönü ve ritmi, toplumun kendi ruhundan ve tarihsel birikiminden koptuğunda, kimlik sadece değişmez, aynı zamanda çatlar.
Henri Bergson’un “süre” (la durée) kavramı, bu noktada oldukça yol göstericidir. Ona göre zaman, saatle ölçülen bir düz çizgi değil, bilincin ve varoluşun içinden akan, niteliksel bir süreçtir. İnsan, geçmişi sadece hatırlamakla kalmaz; onu şimdiyle birlikte yaşar. Toplumlar da böyledir. Bir milletin kimliği, onun tarih içindeki sürekliliğiyle — yani kendi iç ritmiyle dönüşmesiyle anlam kazanır. Bu bağlamda, Ahmet Haşim ve Yahya Kemal gibi şairler, Cumhuriyet’in kuruluş yıllarındaki hızlı değişim hamlelerine yalnızca bir ideolojik tepki değil, bir estetik ve kültürel ritim kırılması olarak bakmışlardır. Onlara göre asıl mesele değişim değil, değişimin ritmiydi; köklerinden kopartılan bir toplumun geleceği de köksüz olurdu.
Bugünse, yüz yıl sonra, benzer bir kırılmanın ters istikamette yaşandığına tanıklık ediyoruz. Bir asır önce modernleşme adına hafıza silinmeye çalışılmıştı; şimdi gelenek adına bir başka hafıza yeniden biçimlendirilmek isteniyor. Oysa bir toplumun kimliği, saat gibi ayarlanamaz; zira kimlik, zamanla kurulan derin bir duygusal ve tarihsel ilişkidir. Bu yazıda, geçmişin bu tecrübelerinden ve düşünsel mirasından yola çıkarak, kimlik ve değişim arasındaki dengeyi; muhafazakârlık, devrim ve süreklilik kavramları eşliğinde yeniden düşünmeye çalışacağız.
2. ZAMAN KİMLİK VE RUH: BERGSONCU PERSPEKTİF
Henri Bergson’un zaman anlayışı, sadece fizik ya da epistemoloji alanında değil, aynı zamanda kimlik, değişim ve toplumsal hafıza tartışmaları açısından da derin etkiler doğurmuştur. Bergson, zamanı Newtoncu ve Kartezyen çizginin tanımladığı gibi mekanik ve ölçülebilir bir nicelik olarak değil, bilincin içinde yaşanan süreklilik ve yoğunluk taşıyan niteliksel bir akış olarak tanımlar. Ona göre gerçek zaman, takvimlerin ya da saatlerin gösterdiği dışsal zaman değil; kişinin zihninde ve ruhsal deneyiminde şekillenen, geçmişi, şimdiyi ve geleceği bir arada taşıyan içkin bir akıştır — la durée.
Bu yaklaşım, toplumsal kimliğin oluşumu açısından da güçlü bir çerçeve sunar. Zira kimlik, tıpkı zaman gibi birbirine eklemlenmiş ve bölünemez anların birikimidir. Bir toplumun kimliği, yalnızca geçmişteki olaylar zincirine değil, bu olayların nasıl hatırlandığına, nasıl içselleştirildiğine ve ne şekilde güncele taşındığına dayanır. Kimlik, tıpkı Bergsoncu zaman gibi, lineer değil, katmanlıdır; geçmişi sadece hatırlamakla kalmaz, onu bugüne taşır, yeniden yorumlar, geleceğe projekte eder.
Bu noktada Bergson’un sezgiye verdiği önem de belirleyicidir. Ona göre zamanı anlamak, ancak sezgiyle mümkündür; rasyonel analiz, zamanı ancak parçalara ayırarak kavrar, oysa zamanın özü sürekliliktedir. Aynı şekilde, bir toplumun kimliğini de sadece tarihsel olayların dizilimiyle değil; kültürel sezgi, ortak hafıza ve kolektif duygularla anlayabiliriz. Toplumların evrimi, bilimsel planlamalarla değil; halkın yaşadığı tarihsel zamanın içsel ritmini gözeterek yürür. Bu ritim göz ardı edildiğinde, geçmişi hatırlamak değil, geçmişin inşa ettiği benliği kaybetmek gündeme gelir.
Bergson’un zaman anlayışı, bu açıdan değerlendirildiğinde, hem Cumhuriyet’in ilk yıllarında yaşanan ani kopuşların eleştirisini temellendirecek bir zemin sunar, hem de bugünkü siyasal iktidarın “geriye dönük müdahale” anlayışının neden başka tür bir kimlik kırılması riski taşıdığını anlamamıza yardımcı olur. Çünkü hangi yönde olursa olsun —ileri ya da geri— ritmin dışında bir müdahale, bireysel hafızada olduğu gibi, toplumsal hafızada da yarılma ve yabancılaşma üretir.
3. YAHYA KEMAL VE AHMET HAŞİM’DE MODERNLEŞME ELEŞTİRİSİ
Cumhuriyet’in erken dönem modernleşme hamleleri, büyük oranda toplumu radikal biçimde dönüştürmeye yönelik devrimsel bir hız ve tepeden inmeci bir anlayış taşıyordu. Bu yaklaşım, toplumu şekillendiren kültürel süreklilikleri bir kenara bırakarak, “eski” olan her şeyi tasfiye etmeyi ve yerine yepyeni bir düzen inşa etmeyi hedefliyordu. Bunu yaparken Atatürk ve arkadaşlarının bir dereceye kadar haklı olduklarını söyleyebiliriz: Ortada kaybedilmesi muhtemel bir vatan ve bağımsızlık sorunu vardı! Türk milleti düşmanlarının silahlarıyla (yani sanayileşme ve bilimsel ilerleme) teçhiz olmalı ve bir daha bağımsızlığını kaybetme durumuna gelmemeliydi. Savaş meydanlarının Gazi kumandanlarından başka bir bakış açısı da beklenemezdi. Ancak her değişim bir fırtına gibi toplumu kavradığında, geriye kalan sadece yenilenme değil, çoğu zaman köklerinden kopmuş bir ruh hâlidir. Yahya Kemal ve Ahmet Haşim, işte bu kopuşun duygusal, estetik ve kültürel sonuçlarını en erken fark eden ve sanatlarına yansıtan düşünce insanları arasında yer alır.
Yahya Kemal, toplumsal değişimin organik bir süreklilik içinde, halkın tarihsel hafızası ve estetik duyuşuyla uyumlu biçimde gerçekleşmesini savunur. Onun “kökü mazide olan âti” formülü, aslında tam anlamıyla bir Bergsoncu “durée” fikrinin kültürel bir yorumudur. Ona göre Osmanlı, yalnızca bir siyasal yapı değil, aynı zamanda bir medeniyet hissi, bir ritim, bir duyuş biçimidir. Cumhuriyet’in modernleşmeci projesi, bu hissiyatı dışlayarak, halkın estetik ve tarihsel belleğiyle çelişen bir “yeni insan” ideali yaratmaya kalkıştığında, kimlik parçalanması da kaçınılmaz olmuştur. Yahya Kemal’in şiirleri, bu kaybın ağıtları değil, hafızayı yeniden diriltme girişimleridir.
Ahmet Haşim ise değişimi bireyin ruhundaki izlenimlerle, doğadaki renk değişimleriyle ölçer. Onun şiirlerinde modernleşme ya da gelenek, doğrudan siyasi bir tema olarak yer almaz; ancak şehrin değişen çehresi, göl saatleri, akşam kızıllığı, melankolik bir aidiyet krizinin estetik yansımaları olarak okunabilir. Haşim için modernleşme, yalnızca bir fikir değil; bir ışık değişimidir, bir iklim bozulmasıdır. Onun empresyonist şiirleri, Cumhuriyet’in estetikten uzak, mekanik modernleşme hamlelerine karşı doğanın ve bireysel hissin sesidir. Şiirsel dili, Batı’dan gelen teknikle Doğu’ya ait duyuşu birleştirir, ama ne Doğu'yu inkâr eder ne de Batı’yı mutlaklaştırır.
Her iki şairin de ortak noktası, değişime karşı olmamalarıdır. Asıl karşı çıktıkları, değişimin toplumun iç ritmini, duygusal evrenini ve tarihsel derinliğini hiçe sayarak, bir mühendislik projesi gibi uygulanmasıdır. Bu yönüyle Ahmet Haşim ve Yahya Kemal, ne muhafazakâr restorasyoncular, ne de modernist radikaller arasına yerleştirilebilir. Onlar, değişimi ruhun içinde yaşanan bir iç akış olarak gören estetik muhafızlardır — hafızanın, şiirin ve ruhun temsilcileridir.
4. SONUÇ YERİNE:
Osmanlı’nın son dönemindeki yüzeysel değişimler bir şekilde “İmparatorluğu kurtarmak” amacıyla yapılmış ve sadece İmparatorluğun ömrünü bir yüzyıl uzatılmış yeniliklerdir. Sonra gelen çöküşün ardından Osmanlı’nın yetiştirdiği en entelektüel kuşak Cumhuriyet’i kurdu. Cumhuriyetimizin hikâyesi bir ölçüde zorunlulukların hikâyesidir. Bugün ne iktisadi ne sosyolojik olarak, ne de askeri ve teknolojik güç açısından Osmanlı’nın yıkıldığı dönemdeki gibi değiliz. Cumhuriyet devrimleri bile zaman içinde toplumsal hayatın sürekliliğine uyum göstererek dönüşmüşken ve bugün, o günkü zorunluluklar içinde değilken, bu yeni kimlik tanımı sevdası nereden çıktı? Bunu milliyetçilik ve muhafazakârlık olarak nasıl takdim edebilirsiniz? Cumhuriyet Devrimleri daha ileri bir toplumu hedeflerken bugün seslendirilen “yeni milli kimlik” parçalanmış ve birbirine yabancılaşmış bir toplum vaadi değil midir? Bu ve benzeri soruları bir sonraki yazımda ele almaya çalışacağım.
Yeni bir milli kimlik ne anlama geliyor? - II
YAYINLAMA: 07 Haziran 2025 - 14:47
Öncelikle bütün okuyucularımın Kurban Bayramı’nı kutlarım. Kurban yakınlık anlamına gelir. Yüce Allah’tan dilerim ki, bu Bayram sadece et yeme bayramı olarak kalmasın, hepimizin Allah’a yakınlığının arttığı bir Bayram olsun.
1.GİRİŞ
Bugün Pazartesi günkü yazımın devamını sizlerle paylaşıyorum. O yazıda ünlü Fransız filozof Henri Bergson’un zaman kavramı ve onun Ahmet Haşim, Yahya Kemal ve erken dönem Cumhuriyet muhafazakârları üzerindeki etkisinden bahsetmiştik. O dönem muhafazakârları Cumhuriyet Devrimleri’nin tepeden inme tarzı sebebiyle milli kimliğin kırılmasına yol açacağı endişesini dile getiriyorlardı. Bu bir vakaydı ancak Cumhuriyetin kuruluş süreci ve Milli Mücadele’de edinilen deneyimlerle bakacak olursak, bu aynı zamanda bir zorunluluktu. Hızla sanayileşmek ve şehirlileşmek zorundaydık.
Bu zorunluluk ister istemez toplumda farklı yaşam tarzlarına sahip grupların ortaya çıkmasına yol açtı. Buna Şerif Mardin Hoca “mahalle” adını vermişti. Mevcut iktidar farklı “mahalleler” arasındaki gerginlikten beslenerek ve şehirlerde iç göç yoluyla öbeklenmiş taşralı grupların temsilciliğini üstlenerek iktidara yürüdü ve hala daha da iktidardadır. Acaba bugün kendini “milliyetçi ve muhafazakâr” ilan eden Cumhur İttifakı’nın politikaları ne kadar muhafazakârlığı temsil etmektedir? Bir muhafazakâr devlet eliyle vatandaşa “yeni bir milli kimlik” biçer mi, biçilmesine rıza gösterir mi? Bu yazıda ilk önce muhafazakârlığı tanımlayacağız, daha sonra sosyologların milli kimlik ve kimliğin değişimi hakkındaki görüşlerini ele alacağız. En sonunda da bugünkü iktidarın ne kadar muhafazakâr olduğu sorusunu sizin takdirlerinize bırakacağız.
2. MUHAFAZAKÂRLIK NEDİR, NE DEĞİLDİR?
Muhafazakârlık, çoğu zaman yüzeysel biçimde “geçmişi savunmak” ya da “yeniliğe karşı çıkmak” gibi algılansa da, aslında çok daha derin bir tarih ve akıl yürütme biçimidir. Kökleri 18. yüzyıl sonlarına, özellikle Edmund Burke’ün 1790 tarihli Fransız Devrimi Üzerine Düşünceler adlı eserine kadar uzanır. Burke, devrimlerin toplumları köklerinden kopardığını, bu kopuşların da özgürlük değil, kaos ve otoriterleşme getirdiğini savunur. Ona göre toplumsal düzen, ataların birikimiyle, geleneklerin taşıdığı bilgelikle ve zamanla sınanmış kutsanması değil; geçmişin sunduğu kolektif hafızaya güvenme tavrıdır.
Burke’ün temel savı şudur: Değişim kaçınılmazdır, ancak bu değişim organik olmalı, toplumun kendi ritmiyle, deneyimleriyle ve tarihsel sürekliliğiyle uyumlu ilerlemelidir. Yani muhafazakâr, değişime karşı olan değil; yıkıcı ve kopartıcı değişime karşı çıkan kişidir. Bu bağlamda, Burke'ün düşüncesiyle Yahya Kemal’in “kökü mazide olan âti” fikri arasında doğal bir akrabalık kurulabilir. Her iki düşünür de, bir toplumu geleceğe taşımak için onun geçmişinden utanmamak gerektiğini, değişimin ancak geçmişin içinden çıkarak anlamlı hâle geleceğini savunurlar.
Yirminci yüzyılda Michael Oakeshott, muhafazakârlığı bir ideoloji değil, bir tavır ve dikkat biçimi olarak tanımlar. Oakeshott’a göre muhafazakâr kişi, mevcut olanın kıymetini bilen, bilinmeyene atılmadan önce mevcut yapının iç tutarlılığını gözeten kişidir. Bu bakımdan muhafazakârlık, riskten değil; unutkanlıktan korkar. Çünkü unutmak, birikimin kaybıdır ve bu kayıp, toplumun kökünü kurutur. Dolayısıyla, bugün Türkiye’de sıkça gördüğümüz ve kendisini muhafazakâr olarak tanımlayan pek çok siyasi duruşun, aslında radikal bir kimlik mühendisliğine soyunduğu söylenebilir. Zira “geriye dönük bir devrim” yaparak toplumu yüz yıl öncesine taşımaya çalışmak, geleneksel muhafazakârlığın değil; devrimci müdahaleciliğin yöntemidir. Gerçek muhafazakâr geçmişi silerek değil, geçmişi yorumlayarak ve taşıyarak yaşatır. Tarihi tekrar etmek değil, tarihî süreklilik içinde kendiliğinden dönüşen bir kimlik inşa etmeye çalışır. Bu bağlamda bugünkü siyasi eğilimler, Burke’ün ya da Oakeshott’un çizdiği muhafazakârlık tanımının oldukça dışındadır; belki de tam karşısındadır.
3. MİLLİ KİMLİK NASIL OLUŞUR VE NASIL DEĞİŞİR?
Milli kimlik, sadece bir “biz kimiz?” sorusuna verilen cevap değil, aynı zamanda “nasıl hatırlıyoruz?”, “neleri kutsuyoruz?” ve “neye ait hissediyoruz?” sorularının da cevabıdır. Bu kimlik, herhangi bir anda verilmiş nihai bir karar ya da devlet eliyle tanımlanmış sabit bir kategori değildir. Aksine, zaman içinde birikerek oluşan, toplumsal hafıza, ortak acılar, sevinçler, ritüeller, semboller ve anlatılar yoluyla inşa edilen dinamik bir aidiyet biçimidir. Bu nedenle milli kimlik, tarihsel süreçte hem süreklilik gösteren hem de dönüşen bir yapıdır; tıpkı Bergson’un zaman kavramında olduğu gibi, katı değil akışkandır, ama kendine özgü bir ritmi ve yönü vardır.
Sosyolojik kuramlar bu süreci farklı şekillerde tanımlar. Émile Durkheim, kimliği kolektif bilinç üzerinden okur. Ona göre bir toplumun varlığını sürdürebilmesi, ortak değerlere, sembollere ve kutsallara sahip olmasıyla mümkündür. Bu ortak bilinç, geleneksel toplumda “mekanik dayanışma” yoluyla sağlanırken, modern toplumda “organik dayanışma” ve işbölümüne dayalı bir yapı gerekir. Eğer bu geçiş çok hızlı ve köksüz olursa, toplumda anomi (normsuzluk ve belirsizlik) ortaya çıkar. Cumhuriyet’in ani kopuşlarla yaptığı kimlik tanımı bu anomiye yol açabileceği gibi, bugün yaşanan geriye dönük radikal değişimler de benzer bir sosyolojik çözülmeyi tetikleyebilir.
Talcott Parsons ise kimliği, bir toplumun işlevsel sistemleriyle bütünleşmiş değerlerin bireyler tarafından içselleştirilmesi süreci olarak görür. Ona göre toplumsal yapıların sağlıklı işlemesi için değişim, sistemin kendi iç mantığına uygun olarak evrilmelidir. Dışsal müdahaleler ya da “devrimsel hızda” kimlik tanımları, sistemin uyum kapasitesini zorlar. Parsons açısından milli kimlik, devletin tanımladığı bir ideoloji değil; toplumun gündelik yaşamında yeniden ve yeniden üretilen bir değer sistemidir. Bu yüzden kimlik değişimi, ancak toplumun kendi iç dinamikleriyle mümkün olur.
Max Weber, milli kimliği otorite ve anlam sistemleri üzerinden analiz eder. Ona göre kimlik, yalnızca etnik ya da kültürel bir aidiyet değil; aynı zamanda meşruiyetin hangi kaynaklara dayandığıyla da ilgilidir. Geleneksel otorite, rasyonel-legal otorite ya da karizmatik otorite gibi farklı meşruiyet biçimleri, toplumsal kimlik inşasında yön belirleyici olabilir. Türkiye’nin Cumhuriyet döneminde rasyonel-legal otorite ile tanımlanan yurttaş kimliği, bugün yeniden geleneksel ya da karizmatik otorite formlarına geri çekilmektedir. Bu kayma, sadece siyasal düzlemde değil; kimliğin anlam dünyasında da bir gerilim yaratır.
Son olarak Ralf Dahrendorf, toplumsal değişimi çatışmalar üzerinden okur. Ona göre kimlik dönüşümü, farklı grupların çıkarları ve talepleri arasında yaşanan gerilimlerin bir sonucudur. Ancak bu gerilimlerin yapıcı olabilmesi için toplumun müzakereye açık, çoğulcu ve kapsayıcı olması gerekir. Aksi hâlde, kimlik bir uzlaşma zemini değil, bir çatışma nesnesine dönüşür. Türkiye’de hem Cumhuriyet’in kurucu kadroları hem de bugünkü siyasal iktidar, bu müzakere zeminini büyük ölçüde dışlayarak kendi kimlik tanımını topluma dayatmıştır. Her iki durumda da oluşan şey, organik bir evrim değil; kırılmalı bir yeniden tanımlamadır.
Bu çerçevede milli kimlik, geçmişin aynen muhafazasıyla değil; geçmişin yorumlanması ve güncellenmesiyle yaşatılabilir. Ancak bu yorumlama, ne yukarıdan gelen bir iradeyle ne de dışsal ideolojik formüllerle olabilir. Gerçek kimlik, toplumun kendi iç ritmini, hafızasını ve ruhunu gözeterek, zamana yayılarak oluşur.
6. BUGÜNKÜ İKTİDARIN UYGULAMALARI: SESSİZ KOPUŞ VE KİMLİK MÜHENDİSLİĞİ
Bugünkü iktidar, Cumhuriyet’in erken döneminde yaşanan hızlı modernleşme hamlelerini, “toplumun hafızasını silen, dayatmacı ve Batıcı bir proje” olarak eleştirerek iktidara geldi. Bu eleştirinin arka planında, Yahya Kemal ve Ahmet Haşim’in de sezgisel biçimde dile getirdiği bir gerçeklik vardı: Cumhuriyet, geçmişle bağları koparan bir hızla ilerlemişti. Ancak bu eleştiriyi merkeze alarak iktidara gelen siyasal hareket, zamanla kendi geçmişine benzeyen başka bir mühendislik projesini, bu kez ters yönden uygulamaya koydu. Ortaya çıkan tablo, yalnızca bir “restorasyon” değil; toplumun kimliğini farklı bir yönde yeniden biçimlendirme girişimidir.
İktidarın uyguladığı politikalar, klasik muhafazakârlığın öngördüğü evrimsel değişim ve kültürel süreklilik ilkeleriyle bağdaşmamaktadır. Aksine, devlet aygıtının tüm ideolojik ve kültürel araçlarını kullanarak, yeni bir tarih anlatısı, yeni bir yurttaş tipi, yeni bir dil ve dini kimlik kurgusu inşa edilmeye çalışılmaktadır. Bu, geçmişi restore etmekten çok, onu güncel ihtiyaçlara göre yeniden yazmak ve kullanmak anlamına gelmektedir. Tarih, burada bir hafıza değil, bir mühendislik hammaddesi hâline gelmiştir.
Bunun en çarpıcı örneklerinden biri, kontrolsüz göç politikalarıdır. Milyonlarca göçmenin ülkeye kalıcı biçimde yerleştirilmesi, yalnızca demografik değil; aynı zamanda kültürel, dilsel ve sembolik düzeyde toplumsal dokuyu değiştirmektedir. Bu değişim, halkın onayıyla ya da tartışmayla değil, sessizce ve süreklilik arz eden bir şekilde yürütülmektedir. Göç, kimliği dönüştüren bir faktör hâline gelirken, devletin tanımladığı “milli kimlik” ise giderek içeriği boşaltılmış, esnek ve keyfî bir forma bürünmektedir. Bu süreçte geleneksel Türkiye kimliği —Osmanlı sonrası birikimin, Cumhuriyet modernleşmesinin ve halkın gündelik deneyimlerinin taşıyıcısı olan o çoğul yapı— giderek susturulmuş bir arka plan hâline gelmektedir.
Bütün bu gelişmeler ışığında şunu sormak gerekir: Geçmişte Cumhuriyet devrimlerini “yukarıdan müdahale” ile kimliği parçalamakla suçlayan bir iktidar, bugün halkın rızasını gözetmeden benzer bir müdahaleyi başka bir yönden yaptığında, aynı sonucu üretmiş olmuyor mu? Üstelik bu kez söz konusu olan, sadece tarihsel sürekliliğin değil; toplumsal aidiyetin, kültürel dokunun ve siyasal meşruiyetin de çözülmesidir. Bu noktada yapılmakta olan, bir muhafazakârlık değil; bir tür ideolojik inşâcılık, yani kimliğin yukarıdan yeniden tanımlanmasıdır. Ve bu, tarihsel olarak bakıldığında, tam da eleştirilen Cumhuriyet devrimleriyle aynı yöntemsel zemini paylaşır: halkın ruhundan değil; iktidarın tahayyülünden doğan bir kimlik inşası.
Son söz olarak şunu söylerim ki, biz Türk Milleti olarak Osmanlı ve Selçuklu’dan miras değer ve hatıralarımızı ne kadar önemsiyorsak, Cumhuriyet’le birlikte elde ettiğimiz kazanımlarımızı ve Cumhuriyete dair hatıralarımızı da o kadar önemsiyoruz. Bu değer, kazanım ve hatıralar bizim milli kimliğimizin ayrılmaz bir parçasıdır.
İran-İsrail gerilimi – I: Ortadoğu kıyameti mi?
YAYINLAMA: 14 Haziran 2025 - 01:00 | GÜNCELLEME: 14 Haziran 2025 - 01:01
13 Haziran 2025 sabah saatlerinde İsrail İran’ın askeri tesislerini ve nükleer araştırma merkezlerini vurdu. Bugünkü ve Pazartesi günkü yazılarımda bu durumu incelemek istiyorum. Ama öncelikle açık istihbarat kaynaklarından elde ettiğimiz durumun genel bir özetini size sunayım:
“13 Haziran 2025 sabahı, İsrail Hava Kuvvetleri ve Mossad iş birliğiyle “Operation Rising Lion” adlı büyük bir önlem niteliğinde saldırı düzenledi. Yaklaşık 200 savaş uçağı, 100’den fazla hedefe hava saldırısı düzenledi; hedeflerde nükleer tesisler, askeri üsler, komutan konutları ve İran’ın balistik füze altyapısı vardı.
Saldırıda İRNA ve Fars gibi kaynaklara göre, İslam Devrim Muhafızları Komutanı General Hossein Salami, Tümgeneral Mohammad Bagheri ve diğer üst düzey komutanlar ile en az üç nükleer bilim insanı hayatını kaybetti.
İsrail saldırıyı, İran’ın nükleer silah kapasitesine yönelik “acil bir önleyici müdahale” olarak açıkladı; Netanyahu, İran’ın bir yıl içinde nükleer silaha sahip olabileceğini savundu.
İran diplomatik görüşmeler devam ederken zarar gördü: Ülkenin hava savunması, altyapısı büyük darbe aldı; Natanz gibi nükleer tesislerde radyoaktif sızıntı bildirilmedi.
İran derhal 100’den fazla insansız hava aracını (İHA) kullanarak İsrail’i hedef aldı.
Yakın komşular Irak ve Ürdün hava sahalarını kapattı, bölgedeki tansiyon maksimum düzeye çıktı.
Bu eylem, Stockholm’den Pekin’e çeşitli ülkelerde kınama ve diplomatik uyarılarla karşılandı; ABD ve NATO ise sakinleşme çağrısı yaptı, özellikle önemli müzakerelerin gerçekleştirildiği ABD–İran nükleer görüşmelerinin sekteye uğramasına neden oldu.”
En çok konuşulan şey bu durumun bir bölgesel savaşı tetikleme tehlikesidir. Bu yazıda bu ihtimali ele aldım.
GİRİŞ: YENİ BİR EŞİK Mİ AŞILIYOR?
Ortadoğu'da yaşanan gerilimler uzun süredir “alışılmış krizler rutini” içinde değerlendiriliyordu. Ancak İsrail’in 13 Haziran 2025 tarihinde sabah saatlerinde doğrudan İran topraklarını hedef alan saldırısı, bu dengeyi temelden sarsan nitelikte bir adımdır. Bu yalnızca İran–İsrail hattında bir misilleme silsilesi değil; aynı zamanda uluslararası sistemin sessizce değişen güç dengelerinin de habercisidir. Çünkü ilk kez İsrail, bir ülkenin iç coğrafyasını hedef alarak yalnızca sembolik değil stratejik bir mesaj vermiştir: Artık “güvenli arka cephe” diye bir şey kalmamıştır.
Bu saldırı, İran’ın devrim muhafızlarına ait askeri ve nükleer altyapıya dönük olabilir; ancak etkisi sadece Tahran’la sınırlı değildir. Bu, Ortadoğu’nun içinde bulunduğu vekâlet savaşları paradigmalarından doğrudan devletlerarası çatışmaya geçiş riskini barındırır. Önceki tüm İsrail–İran gerilimleri, genellikle Suriye, Lübnan veya Irak gibi “üçüncü alanlarda” yürütülüyordu. Oysa şimdi doğrudan İran toprağı hedef alınmıştır. Bu, yalnızca bir operasyon değil, stratejik bir eşik aşımıdır. Uluslararası hukukun sınırlarını test eden bu hamle, yeni bir çatışma döneminin de kapısını aralayabilir.
1. BU GERİLİM BÖLGESEL BİR SAVAŞA DÖNÜŞEBİLİR Mİ?
İran–İsrail hattında yaşanan bu son gelişme, Ortadoğu’da zaten kırılgan olan dengeleri iyice tehdit eder hâle gelmiştir. İsrail’in İran topraklarını hedef alması, karşılık olarak İran’ın doğrudan ya da vekil güçler aracılığıyla misilleme yapma ihtimalini artırmakta, bu da çatışma halkasının genişlemesi riskini beraberinde getirmektedir. Lübnan’daki Hizbullah, Yemen’deki Husiler, Suriye ve Irak’taki İran yanlısı milisler bu sürecin doğal birer uzantısıdır. Her biri, bölgesel vekil çatışmaların sıcak cepheye dönüşme potansiyelini taşımaktadır. Ayrıca Ürdün ve Suudi Arabistan gibi ülkelerin hava sahalarını kullanmaya zorlanması, bölgedeki tarafsızlık zeminini de hızla daraltmaktadır.
Bir diğer kritik nokta ise küresel aktörlerin pozisyonudur. ABD’nin İsrail’e verdiği koşulsuz destek, İran’ın misilleme hakkını kullanması hâlinde Washington’un da doğrudan çatışmaya çekilmesi ihtimalini artırmaktadır. Bu ise çatışmanın sadece İran ve İsrail arasında kalmayacağı, Suriye’den Basra Körfezi’ne uzanan bir hattın savaş coğrafyasına dönüşebileceği anlamına gelir. Üstelik böyle bir savaş sadece devletlerarası değil, mezhebi ve etnik fay hatlarını da tetikleyerek çok daha derin kırılmalara neden olabilir. Dolayısıyla ortada sadece askeri bir tehdit değil, jeopolitik bir yeniden yapılanma riski vardır.
“Bölgesel savaş nedir ve biz bu aşamada mıyız, Hocam?” Bu sorunun cevabı hem kolaydır hem de zordur. Ama ilk önce bölgesel savaşı tanımlayalım:
“Bölgesel savaş” deyimi, yalnızca iki ülkenin çatışması değil; komşu ülkelerin doğrudan ya da vekâleten müdahil olduğu, askeri, ekonomik ve diplomatik etkileri sınır aşan bir çatışma biçimini ifade eder. İsrail’in İran’a yönelik son saldırısı, teknik olarak hâlâ asimetrik, sınırlı ve stratejik bir harekât sayılabilir. Ancak:
(i) Hedeflerin çapı (nükleer tesisler, komutanlıklar),
(ii) İran'ın misilleme kapasitesi (İHA’lar, balistik füzeler, Lübnan–Suriye'deki vekil unsurlar),
(iii) Bölge ülkelerinin pozisyonu (Irak, Ürdün, Suudi Arabistan, BAE, Katar)
göz önüne alındığında, savaşın bölgeselleşme eşiğine oldukça yaklaşıldığını söylemek mümkündür. Ancak kısa vadede ne İran, ne İsrail ne de ABD, Rusya ve Çin gibi güçler çatışmanın bir bölgesel savaş aşamasına çıkmasına engel olacaklardır.
2. ÇİN VE RUSYA NEDEN SESSİZ?
İsrail’in İran’a yönelik saldırısının ardından gözler yalnızca Batı başkentlerine değil, aynı zamanda Pekin ve Moskova’ya çevrildi. Ne var ki her iki aktör de beklenenin aksine, yüksek perdeden bir tepki göstermemeyi tercih etti. Bu sessizlik, yüzeyde diplomatik bir denge siyaseti gibi görünse de aslında çok daha derin stratejik hesapların işareti. Çin açısından Ortadoğu, ekonomik önceliklerin ve enerji güvenliğinin merkezi. Pekin’in “Kuşak ve Yol” projesi kapsamında İran ile geliştirdiği iş birliği dikkat çekici olsa da Çin mevcut durumda bir sıcak çatışmanın tarafı olarak görünmek istemiyor. Çin için önemli olan, denklemin dış aktörü olarak dengeleri sessizce etkilemek ve çatışmaların ticaret yollarına zarar vermemesini sağlamak.
Rusya ise Ukrayna’daki savaş nedeniyle tüm kaynaklarını ve dikkatini Batı cephesine kanalize etmiş durumda. İran’la tarihsel ve jeopolitik iş birliği olsa da Moskova da doğrudan müdahil olacak bir cephe genişlemesinden kaçınıyor. Ayrıca Kremlin, İran’ın aşırı hamlelerle bölgedeki dengeyi bozmasını da istemiyor. Çünkü böyle bir gelişme, Suriye’deki Rus askeri varlığını ve kazanımlarını riske atabilir. Dahası, Rusya ve Çin’in sessizliği aynı zamanda bir tür stratejik bekleyiştir: ABD'nin ve İsrail’in bu müdahale sürecinde ne kadar ileri gideceği, nasıl bir küresel tepkiyle karşılaşacakları gözlenmektedir. Kısacası bu sessizlik, zayıflık değil; soğukkanlı bir gözlem ve ileride masaya güçlü oturma stratejisidir.
3. TÜRKİYE’NİN POZİSYONU VE RİSKLERİ
İran–İsrail gerilimi giderek büyürken Türkiye, bölgesel denklemde kritik bir eşiğe yaklaşıyor. Coğrafi konumu, NATO üyeliği, İran’la olan tarihsel rekabeti ve son yıllarda İsrail’le yeniden kurulan diplomatik ilişkiler, Ankara’yı bu çatışmanın tam ortasında bırakabilecek dinamiklerdir. Türkiye şu an için temkinli bir denge siyaseti izlemekte; çatışmanın dışında kalmayı hedefleyen bir söylem geliştirmektedir. Ancak bu pozisyon sürdürülebilir midir? İran’ın askeri ve stratejik olarak köşeye sıkışması hâlinde, vekil güçler üzerinden Türkiye’yi de zorlayıcı hamleler gelmesi mümkündür. Aynı şekilde İsrail de Türkiye’nin hava sahası ve istihbarat kaynaklarına dolaylı biçimde erişmek isteyebilir.
Türkiye’nin temel riski ise doğrudan bir savaşa girmekten çok, sınır ötesi göç dalgası, terör tehdidi ve enerji rotalarının kesintiye uğraması gibi dolaylı etkilerle karşı karşıya kalmasıdır. Ayrıca içeride kutuplaşmış siyasal atmosferin dış politikadaki olası manevraları taşıyabilecek bir toplumsal mutabakata sahip olup olmadığı da tartışmalıdır. Bir diğer mesele ise İran’ın zayıflaması durumunda ortaya çıkabilecek boşluğun nasıl doldurulacağıdır. Türkiye’nin bu boşluğu kendi çıkarları doğrultusunda değerlendirmesi, yalnızca askeri değil aynı zamanda ekonomik ve diplomatik kapasiteyi de gerektirmektedir. Kısacası, Türkiye için “tarafsızlık”, pasiflik değil; çok yönlü hazırlık ve stratejik öngörü gerektiren bir süreçtir.
SONUÇ: YENİ BİR HARİTA MI ÇİZİLİYOR?
Ortadoğu’da yaşanan son gelişmeler, klasik diplomasi ezberlerini bozan, alışıldık güç ilişkilerini dönüştüren bir eşiğe işaret ediyor. İsrail’in İran’a doğrudan saldırısı, sadece iki ülke arasındaki gerilimin değil, bölgesel düzenin tüm mimarisinin sorgulanmasına neden oldu. Bu saldırı, “yeni bir Ortadoğu haritası” çizme arayışının sinyali olabilir mi? İran’ın zayıflatılması, rejim değişimi ya da iç parçalanma senaryoları, bölgedeki Kürt nüfus, Şii–Sünni dengesi ve Arap devletlerinin pozisyonlarıyla birlikte düşünüldüğünde, eski sınırların yeni ittifaklarla yeniden şekillendirilmesi ihtimali daha yüksek sesle konuşulmaya başlandı.
Ancak bu süreçte en büyük risk, jeopolitik mühendisliklerin toplumsal kırılmaları tetikleyerek uzun vadeli istikrarsızlıklara dönüşmesidir. Irak ve Suriye örnekleri hâlâ hafızalardayken, benzer bir senaryonun İran üzerinden yeniden sahnelenmesi tüm bölgeyi ateşe atabilir. Türkiye gibi ülkeler açısından mesele yalnızca güvenlik değil, aynı zamanda tarihsel hafıza, sınır güvenliği, etnik ve mezhebi denge meseleleridir. Eğer gerçekten bir “yeni harita” çiziliyorsa, bunun hangi ellerle ve hangi amaçlarla yapıldığı kadar, kimlerin sessiz kaldığı ya da yol verdiği de dikkatle izlenmelidir. Çünkü çizilen haritalar kadar, o haritaları sessizlikle onaylayanlar da geleceği belirler.
İran–İsrail gerilimi – II: İran’dan sonra sıradaki ülke Türkiye mi?
YAYINLAMA: 16 Haziran 2025 - 01:00 | GÜNCELLEME: 16 Haziran 2025 - 01:01
Geçen yazıda İran İsrail Gerilimi ve bunun bir bölgesel savaşa yol açıp açmayacağı üzerinde durmuştuk. Bugün ise son yıllarda çokça söylenen ve bugünlerde herkesin dilinde olan bir soruya cevap vermek istiyorum: “Sıradaki ülke Türkiye mi?”
GİRİŞ: TEHDİT ALGISI MI GERÇEK TEHLİKE Mİ?
İran’a yönelik doğrudan İsrail saldırısı sonrası, Türkiye’de hem kamuoyunda hem entelektüel çevrelerde “sıradaki ülke biz miyiz?” sorusu ciddiyetle tartışılmaya başlandı. Bu sorunun arkasında yalnızca güncel olayların sıcaklığı değil, aynı zamanda Türkiye'nin son yirmi yılda izlediği dış politika, bölgedeki kırılgan denge ve Batı'yla zaman zaman gerilen ilişkiler de yatıyor. Dahası, Türkiye’nin son yıllarda artan jeopolitik aktivizmi, enerji koridorlarındaki rolü ve savunma sanayisindeki atılımları, bazı çevrelerde hedef olma riskini besleyen parametreler olarak görülüyor.
Bu kaygılar elbette boş değil; ancak her jeopolitik gerginlikten bir yıkım senaryosu üretmek de doğru değil. Tarihsel olarak bakıldığında, Türkiye’nin bulunduğu coğrafya daima büyük güçlerin ilgi alanında olmuştur. Ancak Türkiye, İran gibi izole edilmiş, dış dünyayla kopuk ve yaptırımlarla çevrili bir ülke değildir. NATO üyesi, AB ile gümrük birliğinde olan, Batı’nın hem eleştirdiği hem ihtiyaç duyduğu bir aktördür. Bu nedenle, İran’a uygulanan baskının Türkiye’ye aynı biçimde yöneltilmesi bugünkü konjonktürde pek olası görünmemektedir.
Bununla birlikte, “komplo teorisi” ile “stratejik öngörü” arasındaki farkı net biçimde ayırt edebilmek hayati önemdedir. Stratejik öngörü, somut veri, aktör analizi ve çıkar çatışmalarına bakarak gelişmeleri rasyonel çerçevede okur. Komplo teorisi ise neden-sonuç ilişkilerini aşırı genelleyerek her olayı aynı merkezin ürünü olarak sunar. Türkiye’nin bugün ihtiyaç duyduğu şey, korkularla şekillenmiş savunmacı söylemler değil, akılcı, soğukkanlı ve tarihsel belleği güçlü bir stratejik vizyondur. Çünkü yanlış tehdit algısı, gerçek tehditlere karşı körlüğe neden olabilir.
1. İRAN’IN İÇ BÜTÜNLÜĞÜ: PARÇALANMA TEORİSİ VE SINIR AŞAN ETKİLERİ
İran üzerine geliştirilen parçalanma senaryoları, çoğunlukla etnik ve mezhepsel farklılıklar temelinde kurgulanıyor. Kürtler, Azeriler, Beluçlar ve Arap azınlıklar üzerinden ülkenin bir “mozaik” olduğu ve dış müdahalelerle bu yapının kolayca çatlatılabileceği varsayılıyor. Ancak bu yaklaşım, İran’ın tarihsel ve ideolojik dokusunu yeterince dikkate almayan yüzeysel bir okumadır. Zira İran sadece çok-etnili bir yapı değil, aynı zamanda bu farklılıkları bir ideolojik merkez etrafında bütünleştirme becerisi göstermiş bir medeniyet devletidir. 1979 Devrimi sonrasında kurulan rejim, mezhep temelli bir yönetim olsa da siyasi elitin önemli bir kısmı – özellikle Hamaney gibi isimler ve Devrim Muhafızları’nın üst kadroları – Türk kökenlidir. Bu durum, etnik farkların siyasallaşmasını engelleyen yapısal bir adaptasyon örneğidir.
Kürtler dışındaki etnik grupların büyük çoğunluğu, İran devletine karşı kolektif bir ayrılık talebiyle hareket etmemektedir. Aksine, Irak ve Suriye Kürtleriyle kıyaslandığında İran Kürtleri arasında bile merkezle kopuşu savunanların oranı oldukça sınırlıdır. İran’ın “millî kimliği”, yalnızca etnik bir aidiyetten değil; Pers İmparatorluğu geleneğinden, Şii mezhebi üzerinden inşa edilen siyasi-dini söylemden ve modern dönemde Batı’ya karşı geliştirdiği bağımsızlık refleksinden beslenmektedir. Bu da İran’ı sadece coğrafi olarak değil, ideolojik olarak da merkezî bir aktör haline getirir. Dolayısıyla dış müdahale yoluyla parçalanması kolay görünen bir yapı, içeriden bakıldığında çok daha dirençli, bütüncül ve hesaplı bir siyasi organizasyon olarak ortaya çıkar.
2. KÜRT DEVLETİ SENARYOSU: GERÇEKÇİ Mİ STRATEJİK Mİ?
Son dönemde eski “Yetmez ama Evetçiler” yeniden piyasaya çıktılar. İkinci Çözüm Süreci’nin etkisiyle bölücü terör örgütü yandaşları da “dört parçalı özgür Kürdistan” söylemlerini tekrar dillendirmeye başladı. Acaba böyle bir proje ne kadar gerçekçi olabilir? Bu kısımda bu soruları cevapladım.
Bir Kürt devleti gerçekten kurulabilir mi?
Coğrafi olarak dağınık, siyasi olarak parçalı ve ideolojik olarak bölünmüş bir Kürt dünyası, bir “ulusal devlet” modeline kolayca dönüştürülemez. Irak’ın kuzeyinde yarı özerk bir Kürdistan Bölgesel Yönetimi bulunsa da, bu yapı bile kendi içinde Barzani–Talabani çatışması ve finansal kırılganlıklarla sarsılmakta. Suriye’nin kuzeyinde ABD desteğiyle inşa edilen yapılar ise daha çok bir güvenlik tamponu niteliğinde. Türkiye ve İran’da ise Kürt nüfusun büyük bir kısmı merkezi devletle entegrasyon içinde yaşıyor. Bu şartlar altında dört parçalı bir “Birleşik Kürdistan” idealinin gerçekçi olmaktan çok, bölgesel aktörleri dengelemek amacıyla masada tutulan stratejik bir araç olduğu söylenebilir.
Bu senaryo kimlerin işine gelir?
En çok, enerji rotaları üzerinde söz sahibi olmak isteyen Batılı güçlerin... Özellikle ABD için, İran’ı çevreleyen kuşak boyunca bir dizi “garnizon devletçik” kurmak, Çin’in Kuşak–Yol Projesi’ni kesintiye uğratmak açısından stratejik bir manevra olarak değerlendirilebilir. İsrail ise kendini çevreleyen Arap kuşağını parçalayarak jeopolitik tehditleri azaltmak ve İran’a karşı yeni müttefikler edinmek derdinde… Kürt devleti senaryosu, bu bağlamda bir “karttır”; nihai hedef değil. Dikkat çekici olan ise bu kartın, bölge devletlerinin iç dengelerini bozmak için zaman zaman kamuoyuna servis edilmesi ve toplumsal korkuların tetiklenmesidir.
Bu girişim başarılı olursa, bölgede ne tür etkiler doğar?
Bölgenin zaten kırılgan olan jeopolitik yapısı daha da parçalanır. Bir Kürt devletinin fiilen kurulması, Türkiye, İran, Irak ve Suriye’nin iç bütünlüğünü tehdit eder. Bu, domino etkisiyle başka etnik talepleri de tetikleyebilir. Ayrıca böyle bir yapının sürdürülebilirliği de sorunludur: Dört farklı ülkeye yayılmış Kürt grupların, tarihsel olarak birbirinden farklı siyasi geleneklere ve dış ilişkilere sahip olduğu unutulmamalı. Bu da hem iç çatışma riskini artırır hem de kurulacak yapının dış müdahalelere açık bir yarı-devlet olarak kalmasına yol açar. Sonuçta, “kurulan” şey bir devlet değil, sürekli denetim altında tutulan bir tampon bölge olur.
3. TÜRKİYE SIRADAKİ HEDEF Mİ? TEHDİT SÖYLEMİ VE STRATEJİK GERÇEKLİK
Türkiye gerçekten sıradaki hedef mi?
Türkiye’nin “bir sonraki hedef” olacağına dair söylemler, son yıllarda hem toplumsal hem de siyasi düzeyde sıkça dile getiriliyor. Bunun arkasında, çevresindeki ülkelerin yaşadığı rejim krizleri, parçalanmalar ve iç savaşlar yer alıyor. Ancak Türkiye’yi bu örneklerden ayıran çok temel farklar var: Kurumsal devlet geleneği, eğitimli insan kaynağı, güçlü ordu ve halen işlevsel bir bürokratik yapı… Türkiye, Suriye, Irak veya Lübnan gibi dış müdahaleyle çökertilebilecek gevşek bir yapı değildir. Ancak bu, Türkiye’ye yönelik hiçbir risk yok anlamına gelmez. Asimetrik tehditler, vekâlet savaşları ve sosyal mühendislik araçları, özellikle uzun vadeli stratejilerde kullanılabilecek kırılganlık alanlarıdır.
Bu söylemler neden yaygınlaşıyor?
Bu tür “tehdit söylemleri” iki yönlü işlev görür. Bir yandan dış güçlerin müdahalelerini meşrulaştırmak için içerideki kırılganlıkları büyütürken, diğer yandan iç politikada iktidarların millî birlik söylemini pekiştirmek için kullanılabilir. Yani bu tür söylemler, hem bir uyarı hem de bir siyasi araçtır. Türkiye’de son yıllarda yaşanan toplumsal kutuplaşma, ifade özgürlüğü üzerindeki baskılar ve demokratik mekanizmalardaki aşınmalar, bu tür tehdit söylemlerine zemin hazırlamaktadır. Ancak bu söylemler, her zaman gerçekçi stratejik tehditlere karşı uyanıklık üretmez; kimi zaman toplumun “kendi içine kapanmasına” neden olur ve dış politikayı irrasyonel tercihlere sürükleyebilir.
Türkiye bu tehditlere nasıl hazırlanmalı?
Türkiye’nin en büyük gücü, kendi iç bütünlüğüdür. Etkin bir hukuk devleti, çoğulculuğa dayalı demokratik yapı ve kurumsal liyakat, dış müdahale senaryolarının etkisiz kalmasını sağlar. Bu bağlamda, tehdidi dışarıda değil, içerideki zayıflık noktalarında aramak gerekir. Türkiye’nin güvenliği, sadece sınırlarını korumakla değil; aynı zamanda eğitim, adalet ve sosyal politika alanlarında dirençli bir toplum inşa etmekle mümkündür. Ayrıca dış politikada ilkeli, çok taraflı ve dengeli bir çizgi izlemek; Batı ile çatışmadan, Doğu’ya bağımlı hale gelmeden, kendi eksenini koruyan bir strateji geliştirmek en sağlıklı yoldur. Türkiye’nin kaderi, tehditlere verdiği tepkiyle değil, kendi iç konsolidasyonunu ne ölçüde başarabileceğiyle belirlenecektir.
SONUÇ: KOMPLO MU STRATEJİ Mİ? SOĞUKKANLILIK VE SAĞDUYU GEREĞİ
Bugün Ortadoğu’da yaşanan gelişmeleri anlamaya çalışırken karşılaştığımız en büyük zorluklardan biri, komplo teorisi ile stratejik öngörü arasındaki sınırı doğru çizebilmektir. Her bölgesel gelişmeyi “bizi bölmek istiyorlar” şeklinde okumak, toplumsal paranoya üretirken; her tehdidi inkâr etmek ise tehlikeyi davet eder. Gerçekçilik, her ikisinden de farklı bir yerde durur: Ne her gelişme bize yöneliktir ne de her tehlike uzak bir olasılıktır. Soğukkanlı analiz, ancak tarihsel derinlik, bölgesel dinamiklerin bilgisi ve kurumsal hafızayla mümkündür.
İran gibi köklü bir devlet geleneği olan ülkelerde rejim değişikliği hedefi bile büyük jeopolitik sarsıntılar doğururken, Türkiye gibi stratejik merkez ülkelerin bu tür planların parçası olma ihtimali, ancak içsel zaaflarla mümkündür. Bu nedenle Türkiye’nin en büyük önceliği, iç bütünlüğünü, toplumsal barışını ve demokratik işleyişini güçlendirmek olmalıdır. Enerjisini korku siyasetine değil, kurumsal direncine yatırmalıdır.
Sonuç olarak, Ortadoğu yeniden şekillenirken akıl, sabır ve sağduyu en önemli sermayemizdir. Kimi senaryolar gerçektir, kimi ise sadece algı yönetimi aracıdır. Bunları ayırt edebilmek, ancak hem içeride sağlam durmakla hem de dışarıda vizyoner bir strateji izlemekle mümkündür.
Türkiye ve İran’ın milli güç karşılaştırması
YAYINLAMA: 21 Haziran 2025 - 01:00 | GÜNCELLEME: 21 Haziran 2025 - 01:01
İran – İsrail çatışmalarının verdiği ilhamla iki yazı yazdım. Bu yazılarda aslında sosyal ortamlarda çokça konuşulan “İran’dan sonra sıra Türkiye’de mi?” sorusuna cevap vermeye çalıştım. Tabii ki bence bu pek mümkün olmayan bir ihtimaldir. Ancak bu görüşümü bazı verilerle güçlendirmek isterim. Bugün ve Pazartesi günkü yazılarımda ilk önce Türkiye ve İran, sonra Türkiye ve İsrail karşılaştırmalarını yapacağım.
GİRİŞ
BAĞLAM VE AMAÇ
Uluslararası sistem giderek artan çok boyutlu bir güç dinamiğiyle şekillenmekte; devletler sadece askeri varlık ve ekonomik kapasiteyle değil, kültürel etki, değer yayılımı ve coğrafi avantajlar üzerinden de rekabet etmektedir. Türkiye ile İran’ın güç dengesinin analizi, hem bölgesel güvenlik mimarisini hem de küresel enerji ve ticaret hatlarını doğrudan etkilediğinden, önem arz etmektedir. Bu yazı, Türkiye ve İran’ın güç dengesi analizinin yalnızca askeri veya ekonomik düzeyde değil, yumuşak güç ve jeopolitik konum gibi farklı boyutlarla nasıl çıktılar ürettiğini ortaya koymayı amaçlamaktadır. Süregelen İsrail – İran çatışmalarından hareketle, Türkiye’nin İran’a nispetle nerede zayıf ve nerede kuvvetli olduğunu göstermek “sıranın Türkiye’de olduğunu düşünenler” için de ufuk açıcı olabilir.
YÖNTEM VE KAPSAM
Analizde, Hans Morgenthau’nun realist perspektifi (sert güç / hard power), Joseph Nye’nin yumuşak güç (soft power) kavramı ve Mackinder ile Spykman’ın jeopolitik teorileri temel alınarak üç ayrı kuramsal mercek kullanılacaktır. Her bir yaklaşım için tanıtıcı çerçeve sunulduktan sonra, Türkiye ve İran’ın ilgili göstergeler (GSYH, savunma harcaması, turizm rakamları, kültürel miras, stratejik boğaz kontrolü vb.) ışığında potansiyelleri karşılaştırılacaktır. Sonuç bölümünde ise bu karşılaştırmanın özet tablosu üzerinden genel değerlendirmeler yapılarak, bölgesel güç dengeleri ve geleceğe yönelik muhtemel senaryolar tartışılacaktır.
1.GÜÇ YAKLAŞIMLARININ TEORİK ÇERÇEVESİ
REALİST PERSPEKTİF VE HANS MORGENTHAU
Hans Morgenthau, uluslararası sistemi anarşik bir ortam olarak tanımlar ve devletlerin birincil amacı “ulusal çıkar”larını maksimize etmek olarak kabul eder. Bu çerçevede güç, ekonomik kapasite (GSYH, stratejik sanayi altyapısı) ve askeri kabiliyet (askerî personel miktarı, modern savunma teknolojileri) gibi somut göstergelerle ölçülür. Realist yaklaşım, güç dengesinin (balance of power) hem barışı koruduğunu hem de büyük güçler arasındaki rekabeti şekillendirdiğini savunur; bu nedenle devletler, karşıt güçleri dengelemek için ittifaklar kurar, caydırıcı stratejiler geliştirir ve askeri modernizasyona yatırım yaparlar.
YUMUŞAK GÜÇ VE JOSEPH NYE
Joseph Nye’ye göre uluslararası arenada yalnızca zorlayıcı araçları (sert güç / hard power) kullanmak yetersiz kalır; bir devletin çekim (attraction) oluşturma kapasitesi de kritik öneme sahiptir. “Soft power”, bir ülkenin değerleri, kültürü, kurumları ve dış politikasının cazibesi sayesinde diğerlerini kendi iradesine ikna etme yeteneğidir. Film, müzik, spor, eğitim programları ve kalkınma yardımları gibi kültürel ve normatif araçlar, düşük maliyetle uzun vadeli meşruiyet sağlar. Nye, ayrıca “akıllı güç / smart power” kavramıyla hem sert hem yumuşak güç unsurlarının dengeli kullanımını vurgular.
JEOPOLİTİK OKULLAR: MACKINDER VE SPYKMAN
Jeopolitik yaklaşımlar coğrafyanın stratejik rolünü ön plana çıkarır. Halford Mackinder’ın “Heartland” teorisi, Avrasya iç bölgelerini (“Dünya Adası”nın kalbini) kontrol eden gücün dünya hakimiyetine ulaşacağını öne sürerken; Nicholas Spykman, bu iç bölgeyi çepeçevre saran “Rimland”ın (Avrupa batısı, Orta Doğu, Asya kıyıları) siyasi kontrolünün belirleyici olduğunu savunur. Her iki okul da kara ve deniz yolları üzerindeki chokepointlerin (geçitlerin) önemine işaret eder; bu çerçevede stratejik boğaz kontrolü ve ulaştırma hatlarının güvenliği, devletlerin küresel rolünü şekillendiren temel coğrafi faktörler olarak değerlendirilir.
2. TÜRKİYE VE İRAN’IN POTANSİYEL GÜÇLERİ
Bu kısımda yukarıda bahsettiğim üç farklı yaklaşıma göre Türkiye ve İran’ın milli güç unsurlarını karşılaştırmaya çalışacağım. Bakalım ne çıkacak?
2.1. REALİST BOYUT (SERT GÜÇ / HARD POWER)
Türkiye:
Türkiye, 2025 itibarıyla yaklaşık 1,4 trilyon dolarlık nominal GSYH’ye ulaşmış büyük bir ekonomik aktördür. Savunma harcamaları son yıllarda 25 milyar dolar düzeyine çıkarken, aktif askerî personel sayısı yaklaşık 355.000’i bulmaktadır. Yerli savunma sanayiine yapılan yatırımlar (Altay tankı, T129 ATAK helikopteri, F-16 modernizasyonu, İHA/SİHA programları vb.) bu profilin tamamlayıcı unsurlarıdır. NATO üyeliği ve ABD’den satın alma anlaşmaları, Türkiye’nin caydırıcılık kapasitesini artırırken, bölgesel krizlere müdahale kabiliyetini de güçlendirmektedir.
İran:
İran’ın nominal GSYH’si 2023’te yaklaşık 400 milyar dolar civarında gerçekleşmiştir. Savunma bütçesi ise 8 milyar dolar seviyesindedir; buna karşın aktif askerî personel sayısı 600.000’i aşarak bölgedeki en kalabalık ordulardan birini oluşturmaktadır. İran’ın savunma sanayii, özellikle İHA/SİHA teknolojileriyle ön plana çıkmış; bölgesel vekâlet savaşlarında bu araçlar önemli rol oynamıştır. Yaptırımlar nedeniyle yüksek teknoloji harcamaları kısıtlansa da, yerli üretim ve caydırıcılık stratejileri (füze programı, yeraltı tesisleri) üzerinden “sert güç / hard power” profilini korumaktadır.
2.2. YUMUŞAK GÜÇ (SOFT POWER) BOYUTU
Türkiye:
Kültürel miras zenginliği ve coğrafi çeşitlilik, Türkiye’yi dünyada turizmde ilk beş ülke arasına taşımıştır: 2024’te yaklaşık 52 milyon ziyaretçi ağırlanmıştır. UNESCO Dünya Mirası listesinde 21 site yer alırken, Türk dizi ve sinema endüstrisi küresel ölçekte izlenirlik kazanmakta; yurtdışı öğrenci sayısındaki artış da eğitim diplomasisi avantajı yaratmaktadır. Yunus Emre Enstitüsü başta olmak üzere devlet destekli kültürel programlar ve kalkınma yardımları, Türkiye’nin değerler aracılığıyla meşruiyet inşa etmesine katkı sağlamaktadır.
İran:
Pers tarihî mirası ve İslamî sanat birikimi, İran’ı UNESCO listesinde 28 siteyle kültürel mirasta dünya liderleri arasına yerleştirir. 2023’te yaklaşık 6 milyon turist ağırlanmış, bu sayı ekonomik yaptırımların sınırlayıcı etkisine rağmen kayda değerdir. İran sineması, özellikle Cannes gibi prestijli festivallerde ödüllerle tanınırken; dini eğitim kurumları ve mezhep odaklı yardım programları üzerinden mezhep kardeşliği ve direniş kültürü temalı bir yumuşak güç politikasını sürdürmektedir.
2.3. JEOPOLİTİK BOYUT
Türkiye’nin Boğazlar Kontrolü:
Türkiye, Karadeniz’i Akdeniz’e bağlayan İstanbul ve Çanakkale Boğazları’na (Montreux Sözleşmesi ile düzenlenen) hakimdir. Bu geçitler, hem ticaret gemileri hem de deniz taşımacılığı açısından kritik öneme sahiptir; Karadeniz ülkeleriyle Avrupa ve Akdeniz dünyası arasındaki her türlü mal ve enerji akışı bu iki boğazdan geçer. Bu kontrol, Türkiye’ye hem kriz zamanlarında stratejik avantaj hem de diplomatik pazarlık gücü kazandırır.
İran’ın Hürmüz Boğazı Hakimiyeti:
İran, Umman Körfezi ile Basra Körfezi arasındaki stratejik dar geçit olan Hürmüz Boğazı’nı denetler. Küresel petrol ticaretine ilişkin tanker trafiğinin yaklaşık yüzde 20’si bu boğazdan geçerken, sıvılaştırılmış gaz sevkiyatlarının da önemli bir kısmı buradan yapılır. Dolayısıyla İran’ın buradaki kontrolü, özellikle enerji fiyatları ve güvenliği üzerinde hem bölgesel hem küresel ölçekte ağır bir etki yaratır. İran, bu stratejik kontrol noktası hem caydırıcı bir silah hem de diplomatik pazarlık aracı olarak kullanabilmektedir.
ÜÇÜNCÜ BÖLÜM: GENEL DEĞERLENDİRME VE SONUÇ
Yukarıda verdiğim bilgiler doğrultusunda aşağıdaki tabloyu oluşturdum. Bu tabloya dayanarak daha sonra bir genel değerlendirme sunacağım.
BULGULARIN YORUMLANMASI
Yukarıdaki tabloya bakıldığında Türkiye milli güç unsurları açısından İran’a göre ezici bir üstünlük sahibidir. Bu durumu üç farklı boyutta aşağıda ele aldım.
Sert Güç / Hard Power Üstünlüğü:
Türkiye’nin kolayca İran’ın üç katı olarak tanımlayabileceğimiz GSYH ve savunma harcaması, onu bölgesel güç yarışında açık ara öne çıkarıyor. Hem ekonomik hem de askerî modernizasyon yatırımları, caydırıcılığını sürekli güçlendiriyor.
Yumuşak Güç / Soft Power Farkı:
UNESCO miras sayısında İran’ın gerisinde kalsa da, Türkiye’nin turizm hacmi yumuşak güç açısından ona büyük bir avantaj sağlıyor. Kültürel ihracat ve eğitim diplomasisi, Türkiye’nin uluslararası imajını pekiştiriyor. Bu kritik değerler açısından Türkiye’nin İran’ın 3 ilâ 5 misli yumuşak güce sahip olduğu söylenebilir.
Jeopolitik Denge:
Boğazlar ve Hürmüz Boğazı, her iki ülke için kritik jeopolitik kontrol noktalarıdır. Türkiye’nin deniz ticaret yollarındaki kontrolü, İran’ın enerji ticaretini sekteye uğratabilecek kapasitede. Bu iki stratejik geçit, iki ülkenin eşit derecede vazgeçilmez aktörler olduğunu gösteriyor.
Genel Değerlendirme
“İran’dan sonra sıra Türkiye’de mi?” sorusu (sanki İran dağılmış ve pes etmiş gibi, bu da ayrı bir anlamsızlık içeriyor, DMD) aslında yukarıdaki değerlendirmeye bakılırsa hiç sorulmamalı bile… Bugün İran gibi 40 yıldan fazla zamandır ambargo altında olan ve irrasyonel bir siyasi rejimle yönetildiği için ciddi zayıflıkları olan bir ülke karşısında bile başarılı olamayacağını anlayıp Büyük Koalisyon kurulması için çırpınan devletleri görünce sert güçte İran’ın kabaca 3 misli, yumuşak güçte ortalama İran’ın 4 misli güç profiline sahip Türkiye’nin sıraya konacağını düşünmek çok mantıklı değildir. Ancak bu hiçbir tedbir alınmaması anlamına da gelmemektedir.
“Ama Hocam, bitmiş ve batmış İran’la değil İsrail’le Türkiye’yi karşılaştırın, bakalım ne çıkacak?” diyorsanız Pazartesi günkü yazımı da okumanızı tavsiye ederim
Türkiye ve İsrail’in milli güç karşılaştırması
YAYINLAMA: 23 Haziran 2025 - 01:00 | GÜNCELLEME: 23 Haziran 2025 - 01:01
GİRİŞ
Bu köşede cumartesi günü yayınlanan Türkiye ve İran’ın milli güç karşılaştırması hakkındaki yazıda, uluslararası güç kavramının çok boyutlu yapısı üzerinde durulmuştu. Hans Morgenthau’nun realist perspektifi doğrultusunda hard power yani askeri ve ekonomik kapasite; Joseph Nye’nin yumuşak güç yaklaşımı kapsamında kültürel etki ve değerlerin yayılımı; ve Mackinder ile Spykman’ın jeopolitik teorilerinden hareketle stratejik coğrafi konumlar temel güç unsurları olarak ele alınmıştı. Bu üçlü kuramsal çerçeve, iki ülkenin güç potansiyellerini kapsamlı bir biçimde analiz etmeye olanak sağladı.
Türkiye’nin ekonomik büyüklüğü ve savunma harcaması, İran’ın sınırlı kaynakları karşısında açık bir üstünlük oluştururken; kültürel miras ve turizm gibi yumuşak güç unsurlarında da Türkiye’nin önemli bir avantajı olduğu saptandı. Jeopolitik açıdan ise Türkiye’nin Boğazlar üzerindeki stratejik kontrolü ile İran’ın Hürmüz Boğazı hakimiyeti iki ülkeyi farklı fakat eşit derecede kritik aktörler haline getirdi. Bu temel değerlendirme, Türkiye–İsrail karşılaştırmasının da ana metodolojik çerçevesini oluşturacaktır.
Bugünkü yazıda bu sefer, yukarıda da söylendiği gibi, Türkiye ve İsrail’in milli güç potansiyellerini karşılaştırmak amaçlanmaktadır. Ortadoğu’daki çatışmaların bir bölgesel savaşı tetiklemesi elbette herkes için felaket olur. Öte yandan Türkiye ve İsrail’in teke tek bir savaşta hangi üstünlükleri ve eksiklikleri olur, böyle bir savaşın rasyonel bir gerekçesi olabilir mi, bu sorulara da cevap verilmeye çalışılacaktır.
Uluslararası ilişkilerde güç kavramı giderek karmaşıklaşmakta, sadece askeri ve ekonomik büyüklüklerle değil, kültürel çekim gücü ve coğrafi stratejik konum gibi çok boyutlu faktörlerle değerlendirilmektedir. Bu bağlamda, Hans Morgenthau’nun realist perspektifi kapsamında hard power yani sert güç unsurları (GSYH, savunma harcaması, askerî kapasite), Joseph Nye’nin yumuşak güç kavramı (kültürel ihracat, diplomasi, turizm gibi) ve Mackinder ile Spykman’ın jeopolitik teorileri (stratejik chokepoint kontrolü) temel güç ölçütleri olarak seçilmiştir. Bu üç yaklaşım, hem niceliksel hem niteliksel olarak güç karşılaştırmalarında birbirini tamamlayan ve derinlemesine analiz olanağı veren bir metodolojik çerçeve sunmaktadır.
Türkiye ve İsrail gibi bölgesel aktörlerin güç potansiyellerini bu çok katmanlı yaklaşımla incelemek, güç dengelerinin daha gerçekçi ve bütüncül anlaşılmasını sağlar. Özellikle Türkiye’nin yükselen bölgesel etkisi ve İsrail’in gelişmiş askeri teknolojisi göz önüne alındığında, bu iki ülkenin sert güç, yumuşak güç ve jeopolitik avantajlarının kapsamlı bir analizle karşılaştırılması, bölgesel güvenlik ve diplomatik dinamiklere dair önemli çıkarımlar sunacaktır. Bu çalışma, önce teorik çerçeveyi özetleyip ardından Türkiye ve İsrail’in güç profillerini ilgili boyutlarda detaylandırmayı amaçlamaktadır.
1.TÜRKİYE VE İSRAİL’İN SERT GÜÇLERİNİN KARŞILAŞTIRILMASI – REALİST YAKLAŞIM
TÜRKİYE:
2025 itibarıyla Türkiye, yaklaşık 1,4 trilyon dolar nominal GSYH ile bölgesel ekonomik güç konumundadır. Savunma harcamaları 25 milyar dolar civarında olup, aktif askerî personel sayısı yaklaşık 355.000’dir. NATO üyeliği ve gelişen yerli savunma sanayii, Türkiye’nin caydırıcılık kapasitesini artırırken, bölgesel krizlere müdahale ve caydırıcı güç oluşturma kabiliyetini desteklemektedir.
İSRAİL:
İsrail’in nominal GSYH’si yaklaşık 580 milyar dolar seviyesinde, kişi başı gelir ise Türkiye’nin çok üzerindedir. Savunma harcamaları 46,5 milyar doları bulmakta olup, GSYH’nin yaklaşık %8,8’ini oluşturur. Aktif asker sayısı yaklaşık 170.000, rezervlerle toplamda 600.000 civarındadır. Gelişmiş savunma sanayii ve yüksek teknoloji kullanımı, İsrail’in hard power alanında önemli bir avantaja sahip olmasını sağlar.
Buradan şu sonuçlar çıkarılabilir: Türkiye ekonomisinin büyüklüğü İsrail ekonomisinin 2,4 katından fazladır. Profesyonel ordu mevcudu da 2 katından fazladır. Öte yandan Türkiye milli gelirinin yüzde 1,7’sini savunmaya ayırırken İsrail yüzde 8’ini ayırmaktadır. İsrail’in hava kuvvetleri açısından Türkiye’ye teknolojik üstünlüğü bulunurken kara kuvvetlerinde Türkiye İsrail’e ciddi üstünlük sağlamaktadır.
2. YUMUŞAK GÜÇ YAKLAŞIMI
TÜRKİYE:
Türkiye, kültürel zenginliği, tarihî mirası ve coğrafi çeşitliliği ile dünya turizminde öncü ülkelerden biridir. 2024 yılında yaklaşık 52,6 milyon turist ağırlayarak, turizm gelirlerinde 61 milyar doların üzerine çıkmıştır. UNESCO Dünya Mirası listesinde 21 site ile güçlü bir kültürel mirasa sahiptir. Ayrıca Türk dizileri, filmleri ve gastronomisi dünya çapında geniş izleyici kitlesine ulaşmakta; eğitim diplomasisi kapsamında uluslararası öğrencilere kapılarını açmaktadır. Devlet destekli kültür enstitüleri ve kalkınma programları aracılığıyla da yumuşak güç potansiyelini artırmaktadır.
İSRAİL:
İsrail’in yumuşak gücü, yüksek teknoloji inovasyonu, akademik başarılar ve kültürel çeşitlilik üzerine kuruludur. Ancak güvenlik sorunları nedeniyle turizm sektörü olumsuz etkilenmiş; 2023 yılında turist sayısı yaklaşık 960 bin civarına gerilemiştir. UNESCO Dünya Mirası listesinde 9 site ile önemli kültürel alanlara sahiptir. İsrail sineması ve teknoloji ihracatı, uluslararası normatif etkiyi artırmakta; eğitim ve bilimsel iş birlikleri yoluyla da diplomatik yumuşak güç imkânları oluşturmaktadır.
Türkiye’nin dünyada bazı geleneksel düşmanları haricinde nefret objesi olduğu söylenemez. Bununla birlikte kültürel ve sportif anlamda milyonlarca insandan oluşan bir sempatizan kitlesine ulaştığı söylenebilir. Öte yandan II. Dünya Savaşı sonrasında bütün dünyanın sempatisini kazanan İsrail toplumu özellikle Soğuk Savaş sonrası uyguladığı yayılımcı ve savaşçı politikalarla bu sempatiyi kaybetmiştir. Bugün İsrail vatandaşları bile İsrail’deki hükümetin yayılmacı politikalarını eleştirmektedir.
3. JEOPOLİTİK YAKLAŞIM
TÜRKİYE’NİN BOĞAZLAR KONTROLÜ:
Türkiye, Karadeniz’i Akdeniz’e bağlayan İstanbul ve Çanakkale Boğazları üzerinde tam egemenlik sahibidir. Montreux Sözleşmesi ile düzenlenen bu boğazlar, Karadeniz ülkeleri ile Avrupa ve Akdeniz arasındaki mal ve enerji taşımacılığında kritik bir geçit işlevi görür. Bu stratejik konum, Türkiye’ye hem ticari hem de diplomatik anlamda büyük avantajlar sağlar. Boğazlar üzerinden günlük milyonlarca ton yük taşınmakta olup, kriz anlarında geçişlerin kontrolü bölgesel güç dinamiklerini doğrudan etkileyebilmektedir.
İSRAİL’İN TİRAN BOĞAZI VE BÖLGESEL KONUMU:
İsrail, Kızıldeniz’e açılan Aqaba Körfezi girişindeki Tiran Boğazı’na yakın konumlanmıştır. Bu boğaz, İsrail’in doğrudan kontrolünde olmasa da, enerji ve mal ikmali açısından hayati öneme sahiptir. 1967’de Tiran Boğazı’nın kapatılması, İsrail ile Arap devletleri arasındaki savaşın tetikleyicisi olmuştur. Günümüzde İsrail, bu geçit üzerinde tam kontrolü sağlayamasa da, bölgesel ittifakları ve deniz gücü projeksiyonuyla geçiş güvenliğini sağlamaya çalışmaktadır. Ayrıca, Akdeniz’deki doğal gaz rezervleri ve enerji koridorları jeopolitik stratejisinin önemli parçalarıdır.
Jeopolitik açıdan bakıldığında, Türkiye’nin boğazlar üzerindeki doğrudan kontrolü, ona çok önemli bir stratejik üstünlük sağlarken; İsrail’in stratejik konumu daha sınırlı ama enerji güvenliği ve bölgesel dengeler açısından kritik bir pozisyondadır.
4. GÜÇ KATEGORİLERİ BAZINDA DEĞERLENDİRME
REALİST YAKLAŞIM
Türkiye, yaklaşık 1,4 trilyon dolarlık nominal GSYH’si ve 25 milyar dolarlık savunma harcaması ile bölgesel bir güç olarak öne çıkmaktadır. Ekonomik büyüklüğünün sağlam temeller üzerine kurulması, savunma sanayiinde yapılan yatırımlar ve NATO üyeliği, Türkiye’nin sürdürülebilir ve çok yönlü bir sert güç kapasitesi geliştirmesine imkân tanır. İsrail ise, daha küçük ekonomisine rağmen savunma harcamalarında GSYH’nin yaklaşık yüzde 8’ini ayırarak teknoloji yoğun ve yüksek caydırıcılığa sahip bir askerî güç oluşturmuştur. Bu açıdan her iki ülke farklı avantajlar sunsa da, Türkiye’nin ekonomik derinliği ve büyüklüğü sert güç açısından geniş bir potansiyel vaat eder.
YUMUŞAK GÜÇ YAKLAŞIMI
Türkiye, yılda 50 milyonun üzerinde turist ağırlaması, zengin kültürel mirası ve küresel çapta tanınan medyatik ürünleriyle (dizi, film, gastronomi) açık ara önde bulunmaktadır. Eğitim diplomasisi ve kültür enstitüleri gibi araçlar da Türkiye’nin uluslararası imajını güçlendirmektedir. İsrail ise yüksek teknoloji ve akademik alanlarda önemli yumuşak güç unsurlarına sahip olsa da, turizmdeki sınırlamalar ve güvenlik kaygıları nedeniyle bu alanda Türkiye’nin çok gerisindedir. Dolayısıyla Türkiye, yumuşak güçte belirgin bir üstünlük konumundadır.
JEOPOLİTİK YAKLAŞIM
Türkiye’nin Boğazlar üzerindeki egemenliği, dünya ticareti ve enerji akışında kritik bir chokepoint kontrolü sağlar; bu durum hem ekonomik hem stratejik açıdan büyük avantajdır. İsrail’in Tiran Boğazı ve Akdeniz’deki enerji koridorları da önemli ancak daha sınırlı ve bölgesel bir jeopolitik ağırlık taşır. Türkiye’nin çok taraflı uluslararası anlaşmalarla güvence altına alınmış ve uzun vadeli stratejik bir konumu varken, İsrail daha çok bölgesel ittifaklar ve askerî gücüne dayanır.
SON SÖZ YERİNE: “İRAN’DAN SONRA SIRA TÜRKİYE’DE Mİ?” SORUSUNUN ANLAMSIZLIĞI
Yukarıdaki analizler ışığında, İran’ın yıllardır süren ambargolar, siyasi istikrarsızlıklar ve ekonomik sınırlamalar altında zayıflayan sert ve yumuşak güç kapasitelerine karşılık, Türkiye’nin ekonomik büyüklüğü, artan diplomatik etkinliği ve kültürel çekim gücü açık biçimde üstünlüğünü ortaya koymaktadır. Bu yüzden, “İran’dan sonra sıra Türkiye’de” yaklaşımı, İran’ın içinde bulunduğu zorluklar ve Türkiye’nin çok yönlü güç potansiyeli göz önüne alındığında, gerçekçi olmayan ve yanıltıcı bir söylemdir. Türkiye’nin bölgesel ve küresel güç projeksiyonu, kendi stratejik tercihleri ve uluslararası ilişkilerdeki konumu doğrultusunda bağımsız ve güçlü bir aktör olarak şekillenmektedir. Bugünkü şartlarda Türkiye’nin kendi açık müttefiki olan ABD ve kapalı müttefiki olan İsrail ile savaşması için bir gerekçe görünmemektedir.
Yine de burasının Ortadoğu olduğunu unutmayalım: Rasyonel kararlardan çok irrasyonel kitle psikolojisinin belirlediği olay ve süreçler Türkiye’yi hiç beklenmeyen çatışmalarla karşı karşıya bırakabilir. Bu yüzden sert gücümüzün takviyesi için savunma harcamalarının beş yıl içinde GSYİH’nin yüzde 5’ine çıkarılması ki, bu da kabaca 70 milyar dolar eder, önemli bir hedef olarak belirlenmelidir. Bununla birlikte ülke içinde demokratik hakların korunması, fikir ve inanç özgürlüğünün tesisi, şeffaflık ve denetlenebilirliğin arttırılması, halkın karar mekanizmalarına daha etkin bir şekilde katılımının sağlanması ve göçmen sayısının azaltılması Türkiye’nin iç cephesinin sağlamlaşması için çok önemli stratejik kararlar olacaktır.
Türkiye ve Türk kimliği I – Irk, kavim ve millet
YAYINLAMA: 28 Haziran 2025 - 01:00 | GÜNCELLEME: 28 Haziran 2025 - 01:00
Son zamanlarda Türkiye’de etnik temelli milliyetçi söylemin yükseldiğini görüyoruz. Burada kendilerini azınlık gören etnik milliyetçilerin büyük payı vardır. Bu tartışmalarda bir taraftan Türkiye’deki milli ve üniter devlete karşı her zaman karşı çıkmış geçmişte İtilafçı ve Ahrarcı siyasi damardan gelen bugün kendine liberal – sol diyen (o da ne demekse; DMD.) aydınlatılmışlar kadar, hatta son günlerde onlardan daha fazla, İslâmcı ve ümmetçilerin de sesi çıkmaktadır. Bazı yurt dışı bağlantılı vakıf üniversitelerinde yapılan genetik çalışmalarıyla da bunlara bilimsel destek sağlanmaktadır. Söylenmek istenen özetle şudur: “Türkiye’de aslında hiç Türk yoktur. Kendine Türk diyen herkes aslında zorla Türkleştirilmiş başka etnik grupların soyundan gelmektedir.” Tabii böyle bir argüman üretmek veya bu argüman lehine veya aleyhine tartışabilmek için ırk, kavim ve millet kavramlarının arasındaki farkı bilmek gerekir.
GİRİŞ
Günümüzde kimlik tartışmaları, farklı kavramların sıkça karıştırılmasıyla karmaşık bir hal almıştır. Özellikle “ırk”, “kavim” ve “millet” gibi terimler, gündelik kullanımda birbirinin yerine geçmekte veya birbirine karıştırılmaktadır. Oysa bu kavramlar, hem tarihsel hem de sosyolojik açıdan farklı anlamlar taşır ve kimlik tartışmalarının sağlıklı yürütülebilmesi için bu ayrımların net olarak anlaşılması gerekir.
Bugünkü yazıyla üç yazılık bir dizinin ilkini sunuyorum. Bu yazı dizisinin ilk bölümünde, ırk, kavim ve millet kavramlarını tarihsel, sosyolojik ve antropolojik perspektiflerle açıklamayı amaçlıyorum. Bu sayede okuyucuların günümüzün yoğun kimlik tartışmalarında daha sağlam ve bilimsel temelli bir anlayış geliştirmelerine katkı sağlamayı hedefliyorum. Ayrıca, bu kavramsal çerçevenin Türkiye özelinde kimlik oluşumuna dair yapılacak analizlerin temelini oluşturacağını vurgulamak istiyorum.
IRK KAVRAMI
Irk kavramı, insanları genetik ve biyolojik özelliklerine göre gruplandırma çabasıdır. Tarih boyunca çeşitli bilim insanları, toplumları fiziksel özellikler, cilt rengi, saç tipi, yüz yapısı gibi biyolojik kriterlere dayanarak sınıflandırmaya çalışmışlardır. Bu sınıflandırmalar genellikle belirli coğrafi bölgelerde yaşayan insanların ortak fiziksel özelliklerini temel alır.
Ancak modern bilim, insan genetik çeşitliliğinin süreklilik gösterdiğini ve toplumlar arasında net biyolojik sınırların olmadığını ortaya koymuştur. İnsanlar arasında genetik farklılıklar bireyler arasında bile büyük çeşitlilik gösterirken, farklı coğrafyalardaki nüfuslar arasında kesin çizgilerle ayrılan “ırklar” tanımlamak bilimsel olarak mümkün değildir.
20. yüzyılda ırk kavramı, kimi zaman ırkçı ideolojiler tarafından kötüye kullanılmış, bu nedenle günümüzde antropoloji, genetik ve sosyal bilimlerde ırk kavramının kullanımı eleştirel bir yaklaşımla değerlendirilir. Irkın, biyolojik bir gerçeklikten çok, tarihsel, sosyal ve politik süreçlerle şekillenen bir inşa olduğu görüşü yaygındır.
Bununla birlikte, tarih boyunca Avrupa, Afrika ve Asya’da farklı fiziksel ve genetik özelliklere sahip gruplar olmuş, örneğin Avrupalılar, Afrikalılar ve Asyalılar gibi kabaca ayrımlar yapılmıştır. Ancak bu ayrımlar modern genetik araştırmalar ışığında biyolojik kesinlikten çok, toplumsal ve kültürel temelli bir sınıflandırma olarak görülmektedir.
Herkesin anlayacağı basit bir dille ifade etmek gerekirse, aslında, ırklar genetik mirasın etkisiyle ortaya çıkarlar. Tarih öncesi çağlarda belli bir kapalı coğrafyada uzun süre bir arada kalmış ve sadece grup içinde evlenmiş insan grupları genetik olarak birbirine yakın özelliklere sahiptir. Aynı coğrafyada bulunmaları da onların aynı genetik mutasyonlara maruz kalmasını sağladığı için genetik yakınlık artmaktadır. Ancak ilk insan toplumlarının sadece ırka dayandırarak açıklamak bilimsel olarak pek mümkün değildir.
KAVİM KAVRAMI
Kavim ya da etnik grup kavramı, sadece biyolojik ya da genetik bir kategori olmayıp, ortak dil, kültür, tarih ve kimi durumlarda genetik bileşenlerin birleşimiyle oluşan toplumsal bir yapıdır. Etnik kimlik, bireylerin kendilerini bir grup içinde görmelerini sağlayan kültürel ve tarihsel bağlarla şekillenir. Bu bağlamda, kavim sosyal bir inşa olarak değerlendirilir ve zaman içinde değişkenlik gösterebilir.
Etnik grupların ortak paydaları; dil, din, gelenekler, ritüeller, folklor ve ortak tarih anlatılarıdır. Bu unsurlar, bireylerde ait olma duygusunu pekiştirir ve grup içi dayanışmayı sağlar. Ancak genetik miras da bu unsurların desteklediği bir bileşen olarak etnik kimlikte yer alabilir. Ancak genetik tek başına etnik kimlik oluşturmaz.
Kavimlerin tarihsel süreç içinde geçirdiği değişimler ve karmaşıklıklar da etnik kimliğin sosyal yapısını gösterir. Göçler, savaşlar, evlilikler ve siyasi dönüşümler, kavimlerin sınırlarını, bileşimlerini ve kimlik algılarını etkiler. Dolayısıyla kavim kavramı statik değil, dinamik ve çok katmanlıdır.
Kavimleri incelediğimizde Fransızlar, Almanlar, Türkler ve Araplar gibi geniş etnik gruplar, içinde farklı genetik kökenlere, lehçelere, dini ve kültürel farklılıklara sahip alt grupları barındırır. Bu çeşitlilik, kavimlerin ne kadar çok boyutlu ve karmaşık yapılar olduğunu ortaya koyar. Örneğin Fransızları ele alalım: Bugünkü Fransız kavminin ve Fransızcanın oluşmasında birden fazla ırk grubunun katkıları gözlemlenmektedir. Öncelikle bugün Gaskonya ve Brötonya’ya ismini verenler, Roma öncesinde Galya olarak bilinen bu toprakların ilk yerleşikleri olan Keltlerdir. Keltlerin yanında Roma döneminde gelen Latinler, Kavimler Göçüyle Galya’ya girmiş Germen kökenli Frank ve Gotlar ve bugün Normandiya olarak bilinen bölgeye adını veren İskandinav kökenli Normanlar. Bu dört farklı ırk grubunun melezi olması haricinde Fransız kavminin etnik kökenlerini belirleyen 1000 yılda Fransa toprağı ve iklimi de olmuştur. Bu analizi (Almanlar haricinde) hemen hemen bütün Avrupa kavimlerine uygulayabiliriz.
MİLLET KAVRAMI
Millet ya da ulus kavramı, genellikle siyasi ve hukuki temeller üzerine inşa edilen, belirli bir coğrafyada yaşayan, ortak kültürel özelliklere sahip bireylerin oluşturduğu topluluğu ifade eder. Bu kavram, sadece biyolojik ya da kültürel bağlarla değil, aynı zamanda anayasa, yasalar ve siyasi bir kimlik etrafında şekillenen bir birlikteliktir.
Millet kavramının tarihsel evrimi, özellikle 18. ve 19. yüzyıllarda Avrupa’da ulus-devletlerin yükselişiyle hız kazanmıştır. Modern ulus-devlet anlayışı, belirli sınırlar içinde egemenliği olan, vatandaşlık bağıyla birbirine bağlı bireylerden oluşan siyasi bir toplumu tanımlar. Bu yapı, bireylerin kendilerini hem coğrafi hem de siyasi bir kimlik içinde tanımlamalarını sağlar.
Vatandaşlık, millet kavramının temel unsurlarından biridir ve birey ile devlet arasındaki hukuki ilişkiyi kurar. Anayasalar ve yasalar, vatandaşların hak ve yükümlülüklerini belirleyerek siyasi kimliğin resmi zeminde tanınmasını sağlar. Dolayısıyla millet, tarihsel ve kültürel bağların yanı sıra, siyasi sözleşme ve hukuk aracılığıyla varlık kazanır.
Modern Fransa, Türkiye ve birçok diğer ulus-devlet, farklı etnik, kültürel ve dilsel geçmişlere sahip bireylerin, vatandaşlık temelinde bir araya gelerek oluşturdukları millet örnekleridir. Bu ülkelerde millet kimliği, tarihsel çeşitliliği kapsayıcı ve siyasi bir birliktelik biçiminde ortaya çıkar.
Burada yine bilinen birkaç örnek verelim: Tarihteki en büyük Fransızlardan biri olan Napoleon Bonaparte Fransız asıllı değil, İtalyan – Korsika asıllı biridir. Yani Fransız kavminden değilse bile Fransız milletindendir. Yine 2000’li yılların başındaki en büyük futbolculardan biri olan ve Fransız milli takımının kaptanlığını da yapan Zinedine Zidane, ne genetik olarak ne de etnik olarak Fransızdır. Kendisi Cezayir asıllı bir Berberî Müslümandır ve asıl adı da “Zeynettin Zeydan’dır”. Ama o Fransız vatandaşı ve en büyük Fransız futbolculardandır; bu yüzden Fransız milletindendir.
KAVRAMLARIN BİRBİRLERİYLE İLİŞKİSİ VE GÜNÜMÜZ TARTIŞMALARI
Irk, kavim ve millet kavramları tarih boyunca farklı bağlamlarda ortaya çıkmış, ancak günümüzde bu kavramların birbirleriyle nasıl kesiştiği ve ayrıldığı konusunda ciddi karışıklıklar yaşanmaktadır. Her ne kadar bu terimler kimi zaman eşanlamlı gibi kullanılsa da, aslında biyolojik, kültürel ve siyasi düzeylerde birbirinden belirgin biçimde ayrılır.
Irk, genellikle biyolojik ve genetik farklılıklara odaklanırken; kavim, genetik özelliklerin yanında ortak kültür, dil ve tarih gibi sosyal unsurları içerir. Millet ise daha çok siyasi ve hukuki bir birliktelik olarak, bireylerin ortak vatandaşlık ve anayasal bağlarla birbirine bağlı olduğu topluluk anlamına gelir.
Günümüzde kimlik tartışmaları, özellikle mikro milliyetçilik ve etnik politikaların yükseldiği dönemlerde, bu kavramların belirsiz kullanımı nedeniyle sıklıkla yanlış anlamalara ve toplumsal kutuplaşmalara yol açmaktadır. Irk temelli ayrımcılık, etnik kimliklerin aşırı vurgulanması veya siyasi milliyetçilik, sosyal barış ve uyum açısından ciddi riskler taşır.
Öte yandan kimlik kavramlarının çok boyutlu ve dinamik yapısı, bireylerin kendilerini birden fazla grup içinde konumlandırabilmelerine olanak verir. İnsanlar aynı anda bir etnik gruba, bir millete, hatta küresel bir kimliğe ait hissedebilirler. Bu da modern toplumlarda kimliklerin sürekli yeniden şekillendiği anlamına gelir.
Sonuç olarak, ırk, kavim ve millet kavramlarının doğru anlaşılması ve kullanılması, günümüzün karmaşık kimlik sorunlarının çözümüne önemli katkılar sağlayabilir. Bu kavramsal netlik, sosyal politikaların daha kapsayıcı ve adil olmasını mümkün kılar.
SONUÇ VE SONRAKİ YAZIYA HAZIRLIK
Sonuç olarak, ırk, kavim ve millet kavramları arasındaki kavramsal ayrımın netleştirilmesi, kimlik tartışmalarında yaşanan karmaşayı azaltmak ve daha sağlıklı analizler yapmak için büyük önem taşır. Bu ayrımların bilinmesi, hem sosyal bilimlerde hem de gündelik hayatta kimliklerin daha doğru anlaşılmasına katkı sağlar.
Türkiye özelinde ise kimlik meseleleri, tarihsel süreçlerin, göçlerin ve kültürel etkileşimlerin etkisiyle çok katmanlı ve karmaşıktır. Bu nedenle, sadece biyolojik veya etnik temelli yaklaşımlar, gerçeklerin tamamını yansıtmakta yetersiz kalabilir.
Bir sonraki yazımda, Türkiye’de Türk kimliğinin tarihsel kökenlerine, genetik veriler ve tarihsel bulgular ışığında derinlemesine bakacağız. Oğuzların Orta Asya’dan Anadolu’ya göçü, Selçuklu ve Osmanlı dönemindeki kimlik oluşumu gibi önemli başlıkları ele alarak, Türkiye’deki kimlik tartışmalarına bilimsel bir perspektif kazandırmayı hedefliyorum. Okuyucularımı bu yolculuğa davet ediyorum.
Türkiye ve Türk kimliği II – Türk kimliğinin tarihsel ve genetik kökenleri
YAYINLAMA: 30 Haziran 2025 - 01:00 | GÜNCELLEME: 30 Haziran 2025 - 01:00
Bir toplumun kimliği denince bugünlerde ilk akla gelen – açıkça söylenmese de- ırkıdır. Küresel emperyalizmin etki ajanları eliyle Türkiye’de son kırk yıldır bu algı sürekli teşvik edildi. Irkın bir toplumun tarih öncesi çağlarında kapalı bir coğrafyada kapalı bir topluluk olarak yaşaması sonucunda insanların sahip olduğu genetik yakınlıktan kaynaklandığından geçen yazıda bahsetmiştik. Modern toplumlar dil ve kültür etrafında şekillenmiş kavimler temelinde oluşmuştur. Birkaç istisna haricinde her kavmin farklı ırkların melezlenmesi ve tarih içinde ortak bir kültür üretmesiyle oluştuğundan da söz etmiştik. Bugün Türkiye’de bizim bildiğimiz 1000 yıl içinde oluşan Türk kimliğini inceleyeceğiz. Ancak öncelikle Türk Kavminin daha buraya gelmeden önce birbirinden farklı ırkî özellikler özellikler içeren Boylardan oluştuğundan bahsetmemiz gerekir.
Türk kavmi genel olarak Oğuzlar, Kıpçaklar, Karluklar ve bugün Çuvaşlar ve Kazan Tatarları tarafından kısmen temsil edilen ama genel olarak tarihten adlarıyla silinmiş Kumanlar olmak üzere dört ana boydan oluşur. Bunlar her biri zaman içinde birbirinden giderek farklılaşmış Türk lehçeleri konuşurlar. Roma, Çin ve Pers kroniklerine göre Oğuzlar beyaz tenli, siyah veya kumral saçlı, çoğunlukla koyu renk gözlü, orta boylu insanlardır. Buna karşın Kıpçaklar Oğuzlara göre daha çekik gözlü, siyah saç ve koyu renk gözün daha baskın olduğu ırki özelliklere sahiptir. Karluklar fizyolojik özellikler olarak Oğuzlar ile Kıpçaklar arasında bir yerdedir. Öte yandan Kumanlar ise açık tenli, kumral veya sarışın adeta Vikinglere benzeyen bir Boydur. Bunların hepsinin ortak özelliği aynı göçebe yaşam tarzı ve ekonomi politiğine sahip olmaları, Gök Tanrı dini ve (farklı lehçelerle de olsa) Türkçedir. Bugün Türkiye, Gagavuzya, Kıbrıs, Azerbaycan, İran, Balkan ve Türkmenistan Türkleri Oğuz Boylarından gelir. Kazakistan, Kırgızistan ve Rusya’daki muhtelif özerk Cumhuriyetlerdeki Türkler Kıpçak asıllıdır. Özbekistan ve Doğu Türkistan Türkleri Karluk’tur. Çuvaşistan ve Kazan Türkleri, artık asimile olmuş Bulgar Türkleri ve Macarlar (Macarlar Fin – Türk karışık atalara sahiptir) ise Kumanların torunlarıdır.
Bugün Türkler arasında yapılan genetik araştırmalar Türkiye Türkleri ile yüzde 95’in üzerinde genetik yakınlık bulunan hakların Azerbaycan, İran, Kuzey Irak ve Kuzey Suriye ile Balkanlar olduğu görülmektedir. Bu bölgeler Selçuklu ve Osmanlı’yla beraber gelen Oğuz Türklerinin yerleştiği bölgelerdir. Bundan doğal bir sonuç olamaz. Orta Asya’da kalan ve zamanla Moğollarla karışan Türkler ile Anadolu Türkleri arasında genetik yakınlığın az olması doğaldır. Çünkü tarih öncesinden beri bu boylar birbirinden farklı genetik özellikler içermektedir.
Şimdi konumuza girelim. Oğuz Türkleri nasıl ve ne zaman Batı Asya’ya geldi? Burada ne yaptılar ve nasıl bir tarihi ve kültürel bir macera yaşadılar? Başlayalım.
GİRİŞ
Bu dizinin ilk yazısında ırk, kavim ve millet kavramlarının tarihsel ve sosyolojik ayrımlarını ele almıştık. Bu temel kavramsal çerçeve ışığında, bu yazımızda Türkiye’deki Türk kimliğinin tarihsel ve genetik kökenlerini derinlemesine inceleyeceğiz. Türkiye’nin coğrafi konumu ve zengin tarihsel birikimi, kimlik tartışmalarını karmaşık ve çok katmanlı hale getirmiştir.
Oğuzların Orta Asya’dan Anadolu’ya göçüyle başlayan süreç, Selçuklu ve Osmanlı dönemleri boyunca şekillenen kültürel ve siyasi dinamiklerle devam etmiştir. Günümüzde yapılan genetik araştırmalar ve arkeogenetik bulgular, bu tarihsel sürecin genetik miras üzerindeki etkilerini ortaya koymaktadır. Ancak genetik veriler, tek başına kimliğin tüm boyutlarını açıklamakta yetersizdir; dil, kültür ve tarihsel deneyimler de kimlik oluşumunda belirleyicidir.
Bu yazı dizisinde, tarih, genetik ve sosyolojik perspektifleri bir araya getirerek, Türkiye’de Türk kimliğinin çok katmanlı doğasını bilimsel bir temele oturtmayı amaçlıyoruz. Bu bağlamda, okuyucuları Türkiye’nin kimlik yolculuğuna davet ediyoruz.
OĞUZLARIN ORTA ASYA’DAKİ KÖKENLERİ VE GÖÇLERİ
Oğuzlar, Türk tarihinin en önemli boylarından biri olarak Orta Asya'nın güneybatısında, bugünkü Türkmenistan, Özbekistan, Kazakistan’ın güney kesimleri ve İran’ın kuzey bölgelerinde tarih sahnesine çıkmıştır. Oğuzlar, Orta Asya’nın çeşitli bölgelerinde farklı kabileler halinde yaşamış, ekonomik olarak genellikle göçebe hayvancılıkla meşgul olmuşlardır. Bu coğrafya, zengin tarihî olaylara ve farklı kültürlerle etkileşimlere sahne olmuştur.
11. yüzyıldan itibaren Selçuklu Devleti’nin kuruluşuyla birlikte Oğuzlar, Orta Asya’dan batıya doğru geniş çaplı bir göç dalgası başlatmışlardır. Bu göçler sadece nüfus hareketi değil, aynı zamanda kültür, dil ve dinin yayılması anlamına geliyordu. Selçuklular, İran, Anadolu, Irak ve Suriye topraklarında siyasi bir güç olarak yükselirken, Oğuz kimliği bu geniş coğrafyada yaygınlaştı ve derinleşti.
Göçlerin sebebi sadece siyasi baskılar değil, aynı zamanda bölgedeki Moğol istilası ve iç karışıklıklar gibi faktörlerdi. Moğol istilası Orta Asya’daki birçok Oğuz boyunun batıya, özellikle Anadolu’ya ve çevresine yerleşmesine neden oldu. Bu süreçte Oğuzlar, Anadolu ve çevresinde yerleşik toplumlarla kaynaşarak yeni kimlikler geliştirdi.
Göçler ve yerleşim sürecinde Oğuzların dili, kültürü ve sosyal yapısı korunurken, bölgedeki farklı halklarla etkileşim de kaçınılmaz oldu. Selçuklu ve Osmanlı dönemlerinde Oğuz kökenli Türkler, siyasi ve kültürel egemenliklerini pekiştirirken, Anadolu’nun tarihsel mozaik yapısını zenginleştirdiler.
Sonuç olarak, Oğuzların Orta Asya’daki kökenleri ve batıya göçleri, sadece tarihî bir hareket değil; Türkiye’de Türk kimliğinin temel dinamiklerinden birinin şekillenmesinde belirleyici bir rol oynamıştır. Bu süreç, hem genetik hem de kültürel mirasın oluşumunu sağlamış, Türkiye’nin tarihsel kimliğinin anlaşılması için vazgeçilmez bir konudur.
SELÇUKLU VE OSMANLI DÖNEMLERİNDE TÜRK KİMLİĞİ
Selçuklu Devleti, Anadolu’da 11. yüzyıldan itibaren siyasi ve kültürel bir güç olarak ortaya çıkmış ve bölgedeki Türk kimliğinin şekillenmesinde önemli bir rol oynamıştır. Selçuklular, Orta Asya’dan getirdikleri Oğuz kültürünü zengin İran kültürüyle ve Anadolu’daki kültürel miras ile birleştirerek yeni bir sentez oluşturmuşlardır. Bu dönem, dilin yaygınlaşması, İslamiyet’in yerleşmesi ve siyasi otoritenin merkezileşmesiyle Türk kimliğinin güçlendiği bir süreçtir.
Selçuklu’nun yıkılması ile Anadolu’da başlayan Beylikler Dönemi Türkçe’nin bir edebiyat ve devlet dili haline gelmesi açısından çok önemlidir. Bununla eş zamanlı olarak kökeni Orta Asya Yeseviliği’nde ve İran Melametiliği’nde bulunan ve Anadolu toprağında Oğuz Türkleri arasında gelişen Tasavvuf da bu kimliğin önemli bir parçası olmuştur. Bu Anadolu Beyliklerinin en batıda olanı Osmanlı Beyliği ise Türk kimliğinin gelişmesindeki bir sonraki adımın sahibi olmuştur.
Osmanlı Devleti Türk asıllı, resmi dili ve edebiyatı Türkçe olan Müslüman bir Roma İmparatorluğu idi. Bu yüzden çok etnikli ve çok kültürlü yapısıyla uzun süre varlığını sürdürmüş, Türk kimliğinin farklı unsurlarını içinde barındırmıştır. Osmanlı dönemi, farklı halkların, dinlerin ve kültürlerin bir arada yaşadığı bir imparatorluk modeli olarak öne çıkar. Bu çok katmanlı yapı içinde Türkçe, İslam kültürü ve Osmanlı siyasi yapısı bir araya gelerek yeni bir kimlik formu yaratmıştır. Mutfağıyla, müziğiyle, şiiriyle, şehir yaşamı ve mistik eğilimleriyle İstanbul merkezli ve yurdun her köşesinde yerel farklılıklarla 1000 yılda oluşmuş bir ortak kültür Türk kimliğinin merkezi olmuştur. Aslında Osmanlıyla birlikte billurlaşan Türk kimliği dört ana temele dayanır: Orta Asya Oğuz töresi + Anadolu Tasavvufu temelli İslam yorumu + İran felsefe ve edebiyatı + Bizans / Roma Kurumları…
Selçuklu ve Osmanlı dönemlerinde gelişen bu kimlik, Anadolu’daki yerleşik halklarla göçebe Oğuzların kaynaşmasıyla daha da zenginleşmiştir. Bu süreçte dil, din ve kültür ortak paydalar oluşturmuş, Türkiye’deki Türk kimliğinin tarihsel temellerini atmıştır.
Sonuç olarak, Selçuklu ve Osmanlı dönemleri, Türkiye’de Türk kimliğinin oluşumunda kültürel, siyasi ve sosyal dinamiklerin iç içe geçtiği kritik dönemlerdir. Bu tarihsel dönemler, bugün Türkiye’deki kimlik tartışmalarını anlamak için vazgeçilmez referans noktalarıdır.
TÜRKİYE’DE GENETİK ÇALIŞMALAR VE ARKEOGENETİK BULGULAR
Türkiye’nin genetik yapısı üzerine yapılan çalışmalar, tarih boyunca gerçekleşen göçler, yerleşimler ve kültürel etkileşimlerin genetik mirasa yansımasını ortaya koymaktadır. Bu bağlamda Bilkent Üniversitesi’nin 2017 yılında gerçekleştirdiği kapsamlı araştırma, Türkiye’nin farklı bölgelerinden toplanan geniş örneklemle Türkiye nüfusunun genetik çeşitliliğini detaylı şekilde analiz etmiştir.
Bu çalışma, Türkiye nüfusunun genetik olarak bir bütünlük taşıdığını ancak yüksek düzeyde bölgesel çeşitlilik barındırdığını göstermiştir. Özellikle doğu-batı ve kuzey-güney eksenlerinde genetik farklılıkların varlığı, tarihsel göçlerin ve yerleşimlerin coğrafi etkisini yansıtmaktadır. Çalışmada Türkiye’nin genetik yapısının, Balkanlar, Kafkasya ve Orta Doğu gibi çevre bölgelerle yakınlık taşıdığı saptanmıştır.
Genetik bulgular, tarihsel verilerle bütünleştirildiğinde, Türkiye’deki Türk kimliğinin yalnızca bir genetik miras olmanın ötesinde, tarihsel göçler, kültürel asimilasyon ve sosyal süreçlerin birleşimi olduğu anlaşılmaktadır. Bu nedenle, genetik veriler kimlik tartışmalarında önemli bir araç olmakla birlikte, tek başına kimliğin tüm boyutlarını açıklamakta yetersiz kalmaktadır.
KİMLİK VE GENETİK MİRASIN SINIRLARI
Genetik miras, özellikle köken araştırmalarında bilimsel bir temel oluştururken, bireylerin ait oldukları kültür, dil ve tarihsel deneyimler kimliğin sosyal ve psikolojik boyutlarını belirler. Bu yüzden, genetik veriler kimlik tartışmalarına katkı sağlamakla birlikte, kimliğin tamamını açıklamakta yetersiz kalır. Düşününce Osmanlı Devleti gibi Roma mirasını taşıyan büyük ve kozmopolit bir imparatorluğun vatandaşlarının genetik çeşitlilik sahibi olması doğaldır. Ancak genetik araştırmaların söylediği gibi genetik olarak en yakın olduğumuz ülkeler Oğuz Türklerinin yerleştiği ülkelerdir. Daha 12’inci yüzyılda Avrupalıların Anadolu’ya Türkomania (Türkmenlerin Ülkesi) veya Türkia (Türklerin Ülkesi) adı vermeleri herhalde bir romantik egzotizm değildir. Bizatihi yabancıların basit bir gerçeği ifadesi olmalıdır.
Bir kavmin tarih içinde oluşumunda kimlik ve genetik miras arasındaki ilişki doğrudan ve basit bir bağlantı değildir. Kimlik, biyolojinin yanında sosyal inşa, tarihsel süreç ve bireysel deneyimlerin bileşkesidir. Bu yüzden kimlik tartışmalarında genetik verilerin sınırları ve kapsamı dikkate alınmalıdır. Bu anlamda Anadolu’da ve Balkanlar’da oluşmuş Türk Kimliği Oğuz genetik mirası taşımakla birlikte bu topraklarda geçirdiğimiz bin yıllık zamanın ve bu coğrafyaya ait özelliklerin bileşiminde oluşmuştur. O yüzden bir Türk Kimliği ve Türk Kavmi vardır. Ancak bu Türk Milleti değildir. Onun için Cumhuriyet dönemini anlatmamız gerekir. Bu da üçüncü yazıya kalsın.
Türkiye ve Türk kimliği III – Tanzimat’tan Cumhuriyet’e: Modern Türk Milleti’nin inşası
YAYINLAMA: 05 Temmuz 2025 - 01:00 | GÜNCELLEME: 05 Temmuz 2025 - 01:00
GİRİŞ
Millet kavramı, tarih boyunca farklı şekillerde tanımlanmış olmakla birlikte, modern çağda özellikle siyasi, hukuki ve kültürel bağları içeren topluluk anlamında kullanılmıştır. Millet, ortak bir ırk ya da kavimden ziyade, belirli bir coğrafyada birlikte yaşayan, ortak dil, kültür ve vatandaşlık bağıyla birbirine bağlı bireylerden oluşur.
Irk ve kavim kavramları biyolojik ve kültürel kökenlere vurgu yaparken, millet daha çok modern devlet yapılarıyla bağlantılı siyasi bir kimliktir. Irk biyolojik farklılıkları, kavim ise etnik ve kültürel aidiyeti tanımlarken, millet ulus-devletlerin ortaya çıkışıyla hukuki ve siyasi bir çerçeve kazanmıştır.
Örneğin konumuz olan Türkleri ele alalım. Anadolu’da bin yıldır yerleşmiş Türk kavmi genetik olarak Oğuz Türkleri çoğunlukta olmak üzere Balkanlardan Boşnak ve Arnavutlar, Kafkaslardan çeşitli Çerkes boyları, Orta Doğu ve İran’dan Kırmanç, Zaza ve Arapların bileşkesinde ortaya çıkmıştır. Ancak genetik, bir kavmi oluşturan unsurlardan sadece biridir. Bu kavmin en önemli ortak noktalarından biri Anadolu Tasavvufu (hem Sünni hem de Alevi) bakış açısıyla İslâm yorumudur. Bu İslâm yorumunun ne İran Şia’sıyla ne de Arap selefîliği ile bağdaşmadığı da gözle görülen bir gerçektir. Bir başka önemli unsur da İran sanat ve kültürü ile Roma kurumlarıdır. Özellikle Beylikler ve Osmanlı dönemlerinde bu farklı unsurlar büyük bir yetkinlikle sentezlenmiş ve ortaya mutfağı, estetiği, günlük yaşamı, şiir ve müziği ve din anlayışı ile orijinal bir kültür çıkmıştır: Türk Kültürü… “Hocam, bu kadar karışık bir toplum nasıl bir kavim olabilir?” diye sorarsanız derim ki: “Bal gibi de olur… Zaten işin ‘bam teli’ buradadır. Bütün modern kavimler farklı ırk ve kültürlerin bileşkesinde ortaya çıkmıştır. Bu sentezi kıymetli kılan şey zaten farklı unsurları alıp kendinin kılabilme becerisidir.” Örneğin Roma Hamamı bugün yoktur ama Türk Hamamı olarak yaşamaktadır. Türklerin Bizans’tan aldığı kubbe bugün Ortodoks mimarinin değil Türk İslâm mimarisinin göstergesidir. Bilelim ki tek ve saf ırka dayalı kavim yoktur ama kabileler vardır, bunlar da artık Amazon’un ve Afrika’nın ormanlarında yaşayan ilkel topluluklardan ibarettir.
Türkiye’de de millet kavramı, Tanzimat’tan Cumhuriyet’e uzanan süreçte tarihsel, hukuki ve kültürel dinamiklerin birleşimiyle şekillenmiştir. Bu yazıda, modern Türk milletinin inşasında bu dönemin oynadığı kritik rolü ve kimlik politikalarının gelişimini inceleyeceğiz.
II. MAHMUT VE TANZİMAT DÖNEMİ REFORMLARI
II. Mahmut dönemi, Osmanlı İmparatorluğu'nun modernleşme sürecinde önemli bir dönüm noktasıdır. Bu padişah, merkezi otoritenin güçlendirilmesi ve devletin çağdaş yönetim yapısına kavuşması için kapsamlı reformlar başlatmıştır. II. Mahmut’un reformları, sadece idari ve askeri alanlarla sınırlı kalmamış, aynı zamanda toplumsal yapıyı ve imparatorluk içindeki farklı grupların statüsünü de etkilemiştir.
1826’da Yeniçeri Ocağı’nın kaldırılması ve merkezi ordu sistemine geçiş, devletin kontrol mekanizmalarını güçlendirmiştir. II. Mahmut’un reformlarıyla başlayan bu süreç, Tanzimat döneminde daha da derinleşmiş ve hukuki altyapı oluşturulmuştur. Tanzimat Fermanı (1839) ve ardından Islahat Fermanı (1856), Osmanlı tebaası arasındaki din ve etnik köken ayrımlarını azaltmayı hedeflemiş, herkese eşit haklar ve vatandaşlık statüsü tanımıştır. Bu fermanlar, Osmanlı toplumunda yaşayan farklı din ve etnik gruplar arasında ortak bir vatandaşlık bilincinin oluşmasına katkıda bulunmuştur.
Tanzimat reformları, Osmanlı millet sisteminin dönüşümüne zemin hazırlamış, imparatorluk içindeki farklı toplulukların hukuki haklarının güvence altına alınmasıyla birlikte, devletin vatandaşlık kavramı ve millet anlayışında modernleşme adımları atılmıştır. Bu dönemde hukuki ve toplumsal değişimler, Osmanlı toplumunda farklı grupların ortak bir siyasi kimlik altında birleştirilmesine yönelik önemli bir çaba olarak görülmüştür.
Sonuç olarak, II. Mahmut’tan Tanzimat’a uzanan reform hareketleri, Osmanlı’nın çok etnikli yapısında siyasi ve hukuki temelli bir millet inşası sürecini başlatmış, bu da Türkiye’de modern millet kimliğinin oluşumunda önemli bir temel oluşturmuştur.
MEŞRUTİYETLER VE MODERN KİMLİK ARAYIŞLARI
Klasik Osmanlı sisteminde İmparatorluk yönetimi altında vatandaşlar değil tebaa, yani kullar vardı. Tebaa idari olarak mensup oldukları dini gruplara göre ayrılmıştı: Müslümanlar, Ortodoks ve Gregoryen Hristiyanlar ve Museviler. Medeni hukukta, bu yüzden, çok hukukluluk esastı. Birinci Meşrutiyet (1876) ve İkinci Meşrutiyet (1908) dönemleri bu yapının kökten değiştiği dönemlerdir. Bu dönemler, Osmanlı İmparatorluğu’nun mutlak monarşiden anayasal yönetime geçişini simgelerken, aynı zamanda farklı etnik, dini ve kültürel grupların imparatorluk içindeki konumlarına dair yeni düzenlemeleri beraberinde getirmiştir.
Meşrutiyet dönemleri, Osmanlı toplumunda vatandaşlık anlayışının gelişmesi için zemin hazırlamış; Tanzimat ve Islahat Fermanları ile başlayan eşitlikçi hukuki düzenlemeler, bu dönemde daha da derinleşmiştir. Ancak uygulamada, azınlık politikaları hâlâ karmaşık ve tartışmalı kalmış, bazı gruplar arasında kimlik ve aidiyet meseleleri gündeme gelmiştir. Bu politikalar, Osmanlı’nın çok etnikli yapısında farklı grupların hak ve yükümlülüklerinin tanımlanmasında yeni dinamikler yaratmıştır.
Meşrutiyet rejimlerinde özellikle Osmanlıcılık ve İttihat ve Terakki’nin Türkçülük ideolojileri arasında siyasi ve toplumsal kimlik arayışları yoğunlaşmıştır. Bu ideolojiler, imparatorluktaki farklı toplulukların ortak bir siyasi kimlikte buluşmasını hedeflerken, aynı zamanda etnik ve dini farklılıkların nasıl yönetileceğine dair tartışmaları da derinleştirmiştir.
Bu dönemdeki kimlik ve aidiyet tartışmaları, hem imparatorluğun çok kültürlü yapısını koruma hem de yeni ulus-devlet anlayışlarına geçiş sürecinin zorluklarını yansıtmıştır. Modern kimlik arayışları, siyasi hareketler ve toplumsal değişimlerin kesişiminde şekillenmiş, Türkiye’nin ilerleyen dönemlerdeki milli kimlik inşasına önemli bir temel oluşturmuştur.
CUMHURİYET’İN KURULUŞU VE MODERN TÜRK MİLLETİ
Cumhuriyet’in ilanı, Türkiye’de modern millet inşasında dönüm noktası olmuştur. 1923’te kurulan Türkiye Cumhuriyeti, Osmanlı çok kültürlü yapısından farklı olarak, vatandaşlık temelli bir milli devlet / ulus-devlet modeli benimsemiştir. Bu model, herkesin eşit vatandaşlık haklarına sahip olduğu, ortak bir Türk kimliği etrafında birleştiği bir toplumsal düzeni hedeflemiştir.
Cumhuriyet döneminde dil reformu, eğitim politikaları ve tarih anlatısının oluşturulması gibi kapsamlı kültürel projelerle ulusal kimlik inşası hızlandırılmıştır. Türkçe’nin sadeleştirilmesi ve yaygınlaştırılması, ortak bir iletişim zemini sağlarken, tarih kitaplarıyla milli bilinç güçlendirilmiştir.
Vatandaşlık hukuku, cumhuriyetin temel yapıtaşlarından biri olarak, etnik köken ve din farkı gözetmeksizin herkese eşit haklar tanımış, bu sayede millet kimliği hukuki bir zemine oturtulmuştur. Bu hukuki çerçeve, Türkiye’deki farklı etnik ve dini grupların siyasi bütünleşmesini sağlamaya çalışmıştır.
Ancak bu süreçte, modern ulus-devlet kimliği ile tarihsel ve kültürel çeşitlilik arasında zaman zaman gerilimler yaşanmış, farklı kimliklerin görünürlüğü ve hakları konusunda tartışmalar devam etmiştir. Cumhuriyet’in modern Türk milleti inşası, bu çok katmanlı yapının bir arada var olma çabası olarak değerlendirilir.
MODERN ULUS-DEVLET VE KİMLİK POLİTİKALARI
Modern ulus-devlet, belirli bir coğrafyada yaşayan ve ortak bir siyasi otoriteye tabi olan vatandaşlardan oluşan siyasi bir yapıdır. Bu yapının temel özellikleri arasında vatandaşlık, egemenlik, anayasal hukuk ve ortak kimlik inşası yer alır. Türkiye’de milli devlet / ulus-devlet modeli, cumhuriyetin kuruluşuyla birlikte sistematik olarak inşa edilmiştir.
Türkiye’de kimlik politikaları, tarih boyunca çok kültürlü yapının yönetilmesi ve milli birliğin sağlanması amacıyla şekillenmiştir. Cumhuriyet dönemi politikaları, ortak bir Türk kimliği yaratmaya odaklanırken, zamanla farklı etnik ve kültürel kimliklerin görünürlüğü ve hakları konularında tartışmalar ortaya çıkmıştır.
Günümüzde kimlik politikaları, hem devlet politikalarının hem de sivil toplumun yoğun ilgisini çeken dinamik ve karmaşık bir alan olarak varlığını sürdürmektedir. Çok kültürlülük, kültürel çeşitliliğin tanınması ve hakların genişletilmesi talepleri, modern Türkiye’nin kimlik tartışmalarında önemli yer tutar.
Aynı zamanda, küreselleşme ve teknolojik gelişmeler, kimliklerin yeniden tanımlanmasına ve çoklu aidiyetlerin ortaya çıkmasına zemin hazırlamıştır. Bu bağlamda, kimlik politikaları sadece ulusal değil, bölgesel ve küresel dinamiklerle de şekillenmektedir.
Sonuç olarak, Türkiye’de modern ulus-devlet ve kimlik politikaları, tarihsel miras, siyasi yapı ve toplumsal talepler arasında sürekli bir etkileşim ve dönüşüm içindedir. Bu karmaşık süreç, Türkiye’nin gelecekteki toplumsal uyumu ve siyasi istikrarı açısından kritik öneme sahiptir.
SONUÇ VE DEĞERLENDİRME
Sonuç olarak, Tanzimat’tan Cumhuriyet’e uzanan süreç, Türkiye’de modern Türk milletinin inşasında kritik bir rol oynamıştır. Bu dönemde gerçekleştirilen siyasi, hukuki ve kültürel reformlar, çok kültürlü Osmanlı toplumundan tek bir ulus-devlete geçişin temelini oluşturmuştur.
Millet kavramı, biyolojik ya da etnik kökenlerden ziyade, ortak vatandaşlık, hukuk ve kültürel değerler etrafında şekillenmiş; bu da Türkiye’nin kimlik yapısının çok katmanlı ve dinamik olmasına neden olmuştur.
Modern kimlik politikalarının evrimi, tarihsel miras ve toplumsal talepler arasında sürekli bir etkileşim halindedir. Bu süreçte kimlik, sadece geçmişin yansıması değil, aynı zamanda geleceğin şekillendirilmesinde aktif bir unsurdur.
Cumhuriyet ve Türk milleti: Eşitlik, kardeşlik, özgürlük
YAYINLAMA: 07 Temmuz 2025 - 01:00 | GÜNCELLEME: 07 Temmuz 2025 - 01:00
Milli kimlik ile ilgili üç yazı yazdım. Bu yazılarda ırk, kavim ve milletin farklarını anlattım. Türkiye’nin genetiğinin ağırlıklı olarak Oğuz genetiği olduğunu, Türk kavminin ise Selçuklu ve Osmanlı gibi çok uluslu İmparatorlukların bakiyesi olan, Anadolu ve Balkanların kültürünün bileşkesi kozmopolit bir kültürle bir araya gelmiş dili de Türkçe olan bir topluluk olduğunu söyledim. Ancak Türk Milleti’nin Türk Kavmini de kapsayan ama ondan daha farklı bir kavram olduğundan bahsettim. Türk Milleti Türkiye Cumhuriyeti’ne vatandaşlık bağıyla bağlanan insanların siyasi ve kültürel birliktelikle oluşturduğu topluluğun adıdır. Fransız ihtilâlinden bu yana, dünyada ki bütün milletler de böyle oluşur.
Üç yazının ardından, bazı okuyucularımızın kafasını kurcalayabilecek bazı sorular oluşmuş olabilir. Madem hepimiz Cumhuriyet’in vatandaşları olarak Türk’üz, diğer Türkler Türk değil mi? Kendilerini etnik olarak Türk Kavminden hissetmeyen vatandaşlar nasıl Türk Milleti’ne mensup olabilir? Dini inancını ana kimlik unsuru olarak kabul eden vatandaşlar nasıl kendilerine Türk diyebilecek? Madem Cumhuriyet Türk Milli Kimliğini oluşturdu, niçin Türkiye’de ayrılıkçılık, dincilik ve mezhepçilik bu kadar kuvvetli? Cumhuriyet nerede başarısız oldu? Bu soruları cevaplamak için Fransız İhtilâlinin meşhur mottosundaki “Eşitlik, Kardeşlik ve Özgürlük!” kavramları tanımlamak gerekir.
1. GİRİŞ
Milli kimlik, bir toplumun kendi ortak kararıyla kabul ettiği siyasi ve hukuki değerlere bağlı olarak kendini tanımlama biçimini ve toplumsal bağlarının temelini oluşturur. Bu kitabi tanımdır ancak Türkiye’de milli kimlik konusu, tarihsel, kültürel ve siyasi dinamiklerin etkisiyle karmaşık bir yapıya sahiptir. Bunun sebebi başta da denildiği gibi Cumhuriyet’in vatandaşlarının kozmopolit bir imparatorluk toplumunun torunlarından oluşması ve ırk, kavim ve millet kavramlarının birbirine karıştırılmasıdır.
Bu yazıda, milli kimliğin oluşumunda kritik öneme sahip olan eşitlik, kardeşlik ve özgürlük kavramları üzerinden bir analiz yapılacaktır. Ayrıca, Türkiye’nin iktisadi ve toplumsal koşullarının bu kavramların gerçekleşmesindeki rolü ve yaşanan eksiklikler ele alınacaktır. Bu yaklaşım, milli kimliğin sadece kültürel veya etnik bir olgu değil, aynı zamanda sosyal ve ekonomik gerçekliklerle şekillenen çok boyutlu bir süreç olduğunu göstermeyi amaçlar.
2. MİLLİ KİMLİK OLUŞUMUNDA TEMEL KOŞULLAR: İKTİSADİ VE SOSYAL TEMELLER
Bir kavmin millete dönüşebilmesi için öncelikle kapitalist üretim biçiminin yerleşmiş olması gerekir. Ancak bu da yeterli değildir; bu üretim biçiminin sanayileşmiş ve şehirlileşmiş bir toplumda hâkim olması gerekmektedir. Sanayileşme ve şehirlileşme, farklı toplumsal grupların bir arada yaşaması ve ortak deneyimler geliştirmesi için zemin hazırlar. Aynı zamanda yerel kültür ve folklorun milli kültürün entegre bir parçası haline gelmesi gerekir; bu da toplumsal bağları kuvvetlendirir. Bunun yanı sıra, kapsayıcı demokratik kurumlar ve laik demokrasinin varlığı, eşitlik ve özgürlüğün sağlanması için elzemdir. Bu iktisadi ve sosyal dönüşümlerin zaman içinde sindirilerek gelişmesi, milli kimliğin kalıcı ve sağlıklı oluşumu için kritik önemdedir.
3. OSMANLI’DAN CUMHURİYET’E DÖNÜŞÜM SÜRECİNDEKİ İKTİSADİ VE SOSYAL ZORLUKLAR
1826’dan 1923’e uzanan Osmanlı’dan Cumhuriyet’e geçiş süreci, ekonomik altyapının yetersizliği ve sosyal yapının karmaşıklığı ile karakterizedir. Osmanlı İmparatorluğu, antik çağlardan kalma bir imparatorluk üst yapısına sahipti ancak iktisadi dönüşüm yeterince gelişmemişti. Bu durum, devletin modern milli devlet yapısına dönüşümünü zorlaştırdı. İktisadi alandaki yetersizlikler ve sosyal değişimlerin hızla gerçekleşmesi, toplumda derin kırılmalara ve kimlik arayışlarına yol açtı. Bu zorlu süreçte, çeşitli etnik ve dini grupların kendi kimliklerini koruma çabaları arttı ve milli birlik etrafında bir konsensus oluşturmak zorlaştı.
Türkiye bu köşede daha önce birçok yazıda belirtilen birçok farklı tarihi sebepten sanayileşme ve kapitalistleşmede gecikmiş bir toplumdu. Osmanlı’nın çöküşünün ana sebebi bu idi. II. Mahmut sonrası başlayan modernleşme hamlesine rağmen hızlı sanayileşme ve şehirlileşme ancak Cumhuriyet döneminde gerçekleşti. Bunun Batı’daki ülkeler göre çok daha hızlı yapılması da bir zorunluluktu. Çünkü Türkiye’nin bir daha esir düşmemesi için “düşmanın silahı ile silahlanması” askeri bir gereklilikti. Ancak toplumsal değişim iktisadi değişime nazaran çok daha yavaş gelişir. Cumhuriyet’in hızlı modernleşme ve topluma bir milli kimlik kazandırma projesi bu yüzden birçok grubun tepkisi ile karşılaştı. Bugün Türk milli kimliğini kısmen veya tamamen reddeden zümre ve siyasi hareketlerin temeli bu tepkilerdir.
4. CUMHURİYET’İN HIZLI DÖNÜŞÜM SÜRECİ VE TOPLUMSAL YANSIMALARI
Cumhuriyet döneminde gerçekleştirilen hızlı iktisadi ve sosyal reformlar, modern Türkiye’nin inşasında belirleyici oldu. Ancak bu dönüşüm, hem gereklilik hem de zorunluluk nedeniyle toplumun bazı kesimleri için zorlayıcı oldu. İslamcı ve mütedeyyin gruplar ile Kürtler gibi farklı kimliklere sahip topluluklar, bu hızlı değişim karşısında kendilerini dışlanmış hissedebildi. Bu durum, milli kimliğin tam olarak benimsenmesini zorlaştırırken, toplumsal kutuplaşmaları da artırdı. Hızlı sanayileşme ve kentleşme süreçleri, geleneksel yapılarla modern devlet yapısı arasında gerilimlere neden oldu. Cumhuriyet’in bu radikal dönüşümleri, kısa sürede başarı sağlasa da sosyal uyum ve kapsayıcılık açısından çeşitli eksikliklere yol açtı.
5. EŞİTLİK, KARDEŞLİK VE ÖZGÜRLÜK AÇISINDAN TÜRKİYE’DEKİ EKSİKLİKLER
Bir ülkede milli kimliğin oluşumunda temel taşı olan eşitlik, kardeşlik ve özgürlük kavramları, günümüzde Türkiye’de hala birçok açıdan eksikliklerle karşı karşıyadır. Bu üç kavramın sağlıklı biçimde işlemediği bir toplumda, gerçek anlamda kapsayıcı ve güçlü bir milli kimlik inşa etmek zorlaşmaktadır. Öncelikle bu kavramların kısaca açıklanması gerekir. Sonra bu tanımlar üzerinden açıklamalarımızı yapalım.
Eşitlik (Égalité): Toplumda sınıflar, ayrıcalıklar ve doğuştan gelen haklar temelinde var olan hiyerarşilerin kaldırılması, herkesin hukuk ve fırsatlar önünde eşit olması anlamına gelir. Bu, aristokrasi ve ayrıcalıklı sınıflara karşı halkın adalet talebini yansıtır.
Kardeşlik (Fraternité): Toplumsal dayanışma ve birliğin sağlanmasıdır. Bireylerin birbirlerine karşı sorumluluk hissetmeleri, ortak bir milli kimlik etrafında birleşmeleri ve toplumsal barışın teminat altına alınmasıdır.
Özgürlük (Liberté): Bireylerin keyfi baskı ve zorbalıktan arınmış, düşünce, ifade, din ve seçim özgürlüğüne sahip olmasıdır. Kişisel hak ve özgürlüklerin korunması, devlet otoritesinin sınırlanması demektir.
Eşitlik, Türkiye’de hem sosyal hem de ekonomik alanlarda önemli sorunlarla sınanmaktadır. Fırsat eşitsizliği, gelir dağılımındaki adaletsizlikler ve eğitimde erişim farklılıkları, toplumun geniş kesimlerinde eşitlik ilkesinin tam olarak yaşanmadığını göstermektedir. Özellikle farklı etnik ve dini kimliklere sahip grupların toplumsal alanda eşit hak ve fırsatlara sahip olması konusunda eksiklikler vardır. Ayrıca, ekonomik güç ve siyasi nüfuzun dar bir zümrenin elinde toplanması, oligarşik yapılar oluşturarak eşitliği tehdit etmektedir. Bu durum, halkın geneline yayılmış demokratik katılımı sınırlar ve millet egemenliğinin etkinliğini azaltır.
Kardeşlik, yani toplumsal dayanışma ve birlik ruhu, Türkiye’de özellikle siyasi kutuplaşmalar ve etnik-dini ayrışmalar nedeniyle zayıflamıştır. Farklı kimlikleri ortak değerler ve ortak amaçlar etrafında bir araya getirmesi gereken kardeşlik bağı, sık sık zarar görmüş ve yerini güvensizlik ve ayrışma almıştır. Bu durum, toplumun sosyal dokusunu zedeleyerek barış ve istikrarı tehdit etmektedir. Demokratik ve kapsayıcı kurumların eksikliği, bu kardeşlik duygusunun gelişmesini engellemektedir.
Özgürlükler alanında ise Türkiye’de ifade özgürlüğü, din ve vicdan özgürlüğü, teşebbüs özgürlüğü ve eğitim özgürlüğü gibi temel haklarda kısıtlamalar yaşanmaktadır. Bireylerin düşüncelerini serbestçe ifade edememesi, farklı inanç ve kimliklere karşı tahammülsüzlük, ekonomik alanda rekabetin önündeki engeller, özgürlüklerin tam anlamıyla işlemesini zorlaştırmaktadır. Özellikle eğitimde fırsat eşitsizliği, bireylerin topluma etkin katılımını sınırlandırmakta ve sosyal hareketliliği azaltmaktadır.
Bu üç kavram arasındaki sıkı bağ, Türkiye’de sürdürülebilir bir milli kimlik inşasının önündeki temel engelleri oluşturmaktadır. Eşitlik olmadan özgürlük, özgürlük olmadan kardeşlik mümkün değildir; bu üçü birlikte var olmalıdır ki toplum sağlıklı bir şekilde bütünleşebilsin. Bu üç kavramın doğal sonucu milli egemenlik ve bağımsızlıktır. Mevcut eksiklikler, bu temel değerlerin yaşama geçirilmesinde ciddi zorluklar yaratmakta, toplumsal uyum ve barışı tehdit etmektedir. Korkarım ki, bu eksiklikler giderilmezse milli egemenlik ve bağımsızlık da tehdit altına girecektir.
Sonuç olarak, Türkiye’de milli kimliğin güçlendirilmesi, eşitlik, kardeşlik ve özgürlük ilkelerinin somut ve kapsamlı politikalarla hayata geçirilmesine bağlıdır. Bu da sadece siyasi irade değil, toplumun tüm kesimlerinin katılımını ve ortak çabasını gerektirir. Ancak böyle bir ortamda, kapsayıcı ve dinamik bir milli kimlik mümkün olabilir.
6. SONUÇ: GELECEĞE YÖNELİK ÖNERİLER VE DEĞERLENDİRMELER
Türkiye’de milli kimliğin inşasında eşitlik, kardeşlik ve özgürlük kavramlarının eksikliği, toplumsal bütünleşme ve siyasi istikrar için önemli bir engel teşkil etmektedir. Tarihsel ve iktisadi süreçlerin sancılı ve hızlı yaşandığı Türkiye’de, bu temel değerlerin sağlıklı biçimde yerleşmesi zaman alacaktır. Ancak, kapsayıcı demokratik kurumların güçlendirilmesi, hukukun üstünlüğünün tesis edilmesi ve sosyal adaletin sağlanması bu sürecin olmazsa olmazlarıdır.
Milli kimlik, sadece tarihî kökenlerin veya kültürel mirasın bir ürünü değil, aynı zamanda toplumun ortak değerler etrafında birleştiği, bireylerin eşit haklara ve özgürlüklere sahip olduğu dinamik bir yapıdır. Bu nedenle, Türkiye’nin geleceğinde kapsayıcı bir millet anlayışının geliştirilmesi, demokratik kültürün yaygınlaşması ve sosyal politikaların etkinleştirilmesi kritik önemdedir.
Sermaye birikimi yerine servet birikimi: Yerli ve milli ekonomimizin Marx'a göre analizi
YAYINLAMA: 12 Temmuz 2025 - 00:33 | GÜNCELLEME: 12 Temmuz 2025 - 01:00
Sevgili meslektaşım Hakkı Öztürk’le sohbetlerimizin ilhamıyla bugün size iktisat teorisindeki önemli konulardan biri olan servet ve sermaye birikimi üzerinden Türkiye’de son dönemde yaşadığımız anormal gelir dağılımı adaletsizliğinin arkasındaki yapısal problemi anlatmaya çalışacağım. Burada Marx’ın artı değer teğer teorisi ve onun geliştirdiği hayali sermaye kavramından da yararlanacağım. İyi okumalar.
GİRİŞ
Sermaye ve servet birikimi, ekonomik büyüme ve toplumsal refahın temel dinamiklerini anlamak için kritik kavramlardır. Özellikle küreselleşen dünya ekonomisinde, bu iki kavram arasındaki ilişki ve dönüşüm süreçleri iktisadi dengesizliklerin anlaşılmasında önemli ipuçları sunar. Kapalı ekonomilerde sermaye ve servet birikimi genellikle birbirine yakın değerlendirilirken, açık ekonomilerde doğrudan dış yatırımlar ve dış borçlanmalar bu ilişkide farklılaşmalara yol açar. Marx’ın artı-değer teorisi ve hayali sermaye kavramları, modern finansal sistemlerde yaşanan balon ekonomilerini ve üretken ile üretken olmayan sektörlerin dinamiklerini açıklamada rehberlik eder. Bu yazıda, bu teorik çerçeve ışığında Türkiye ekonomisinin son yirmi yılı incelenecek, sermaye ve servet birikimi arasındaki geçiş süreci ve yarattığı dengesizlikler tartışılacaktır.
SERMAYE VE SERVET NEDİR?
Bu yazıda ele alınan kavramların bireysel bazda değil toplumsal bazda karşılıkları kullanılacaktır. Bu bağlamda bir toplumda toplam sermaye o ekonomideki bütün fiziki sermaye (üretimde kullanılan makine ve teçhizat), alt yapı sermayesi (ulaştırma, haberleşme, şehircilik alt yapısı ve üretimde kullanılan binalar), beşeri sermaye (üretimde kullanılan birikmiş bilgi ve teknolojik altyapı) toplamından oluşur. Ancak beşeri sermayenin parasal değerini ölçmek hem zordur, hem de modellemesi gayet karmaşıktır. Bu yüzden genelde toplam sermaye stoku denince fiziki sermaye ve alt yapı sermayesinin parasal değeri kabul edilir.
Bir toplumun serveti ise mali sermaye (bankacılık sektöründeki mevduatlar ve finansal sektördeki birikmiş fonlar), doğal servet (ormanlar, denizler, maden kaynakları vb) ve kültürel servetin (tarihi eserler, sanat eserleri, büyük abideler ve dini merkezler gibi) toplamından oluşur. Ancak doğal ve kültürel servete paha biçilemez, doğrudan üretim ilişkisine dahil edilemez. Bu yüzden toplam servet denince genelde mali sermaye akla gelir. O zaman şöyle bir tanım yapabiliriz.
"Bir toplumun serveti o toplumun geçmiş dönemlerdeki tasarruflarının toplamıdır. Bir toplumun sermayesi ise o toplumun geçmiş dönem yatırımlarının toplamından amortismanın farkına eşittir."
KAPALI EKONOMİDE SERVET VE SERMAYE BİRİKİMİ
Hangi iktisat ekolünden olursa olsun sermaye birikimi modellenirken genelde kapalı ekonomi varsayılır. Kapalı ekonomi modelinde, dış ticaret ve sermaye hareketleri ihmal edilir; dolayısıyla sermaye ve servet birikimi, milli düzeydeki tasarruf ve yatırımlar üzerinden değerlendirilir. Servet, geçmiş dönemlerdeki tasarrufların toplamı olarak tanımlanır. Pekiyi insanlar niye servet biriktirirler, yani niçin tasarruf yaparlar? Tasarruf servet biriktirme gayesi olan bireylerin güç ve daha yüksek yaşam standardı veya gelecek güvencesi için yaptığı bir eylemdir. Yani servet birikiminde doğrudan üretim kapasitesini arttırmak gibi bir amaç yoktur.
Öte yandan sermaye ise, üretim sürecinde kullanılan makine, tesis, bina gibi fiziki varlıkların toplam değeridir. Sermaye stoku net yatırımların birikmiş değeridir ve yatırım ise işini ve üretim ölçeğini genişletmek isteyen firmaların yaptığı bir eylemdir. Yani servet birikimi ya da mali sermaye birikimi ile fiziki sermaye birikimi farklı toplumsal aktör ve gruplar tarafından farklı sebeplerle yapılır. Bundan niye bahsediyorum? Çünkü hemen hemen bütün ana akım iktisat modellerinde kapalı ekonomide yatırımların finansmanında tasarruflar temel kaynak olarak kabul edilir. Yani, yatırım ve tasarruf birbirine özdeş kabul edilir. Bu ise bütün mali sermayenin yatırıma döneceği varsayımına dayanır. Sonuç olarak da tasarruflar ekonomik büyümenin ve sermaye birikiminin ön koşulu olarak görülür.
Ancak gerçek hayatta işler pek öyle yürümez. Her şeyden önce, özellikle çağımızda, mali sermayenin önemli bir kısmı yatırım kredilerine değil tüketim kredilerine aktarılır. Tüketim ise sermaye birikimine bir katkı sağlamaz. İkinci olarak sadece tasarrufun yatırıma dönüşmesi yetmeyebilir, tasarruflarla hangi sektörlere yatırımın finanse edildiği de önemlidir. Üçüncüsü de, özellikle günümüzde, küreselleşme ve yabancı sermaye hareketleri nedeniyle yatırım veya tasarruf fazlası durumlarının oluşması mümkündür. Dördüncüsü tasarrufları yatırıma döndüren finans sektöründe, teoride varsayıldığı gibi, tam rekabet piyasası çoğu zaman bulunmamaktadır ve bu da yatırım tasarruf eşitliğini bozabilecek etkilere sahiptir.
Sonuç olarak, kapalı ekonomide ana akım iktisat modellerine göre sermaye birikimi ve servet birikimi finans piyasasında dengeye gelme süreci ile birlikte eşitlenir. Tasarruf sahipleri üretim kapasitesini arttırma gibi bir gayeleri olmasa da finans sektörü kanalıyla bu süreç gerçekleşir. Ancak pratik hayatta bu ilişki yukarıda sıralanan dört etken sebebiyle gerçekleşmeyebilir.
AÇIK EKONOMİDE DIŞ YATIRIM VE DIŞ BORÇLA SERMAYE BİRİKİMİ
Açık ekonomide ise sermaye birikimi ve servet dinamikleri, ulusal sınırların ötesinde şekillenir. Doğrudan yabancı yatırımlar ve dış borçlanma, ülkelerin sermaye stoklarını kendi iç tasarruflarının çok ötesinde genişletebilmesini sağlar. Bu durum, özellikle gelişmekte olan ülkeler için büyüme fırsatları yaratırken, beraberinde finansal kırılganlıklar ve dış bağımlılık risklerini de getirir.
Bir ülke, doğrudan yabancı sermaye yatırımları yoluyla dış kaynaklı sermaye stokunu artırabilir; bu yatırımlar genellikle uzun vadeli ve üretken sektöre yöneliktir. Öte yandan, dış borç kullanılarak yapılan yatırımlar, kısa vadeli finansman baskısı yaratabilir ve geri ödeme güçlükleri ekonomide finansal sıkışıklığa yol açabilir. Özellikle özel sektörün dış borçlanması, sermaye akışlarındaki volatiliteyi artırarak ekonomik istikrarı tehdit eder.
Bu bağlamda, servet birikimiyle sermaye stokları arasındaki ilişki, açık ekonomide daha karmaşık bir hal alır. Bir ülkenin mali sermaye stoğu, iç tasarruflardan bağımsız olarak dış sermaye girişleriyle artabilir; ancak bu sermaye stokunun sürdürülebilirliği, dış borç servis yüküne ve yatırımların getirisine bağlıdır.
Sonuç olarak, açık ekonomi koşullarında sermaye birikimi, ulusal tasarrufların ötesinde küresel finansal akımların etkisiyle şekillenir. Bu durum, ekonomik büyüme için fırsatlar sunarken, mali sermayenin fiziki sermayeye dönüşmemesi halinde finansal krizlerin zeminini oluşturabilir.
MARX’IN ARTI-DEĞER TEORİSİ, ÜRETKEN VE ÜRETKEN OLMAYAN SEKTÖRLER İLE HAYALİ SERMAYE
Marx’ın artı-değer (surplus value) teorisi, kapitalist üretim sürecinin Marksist analizinde temel dinamiği oluşturur. Artı-değer, emek gücünün karşılığından daha fazlasının sermayedar tarafından el konulmasıyla ortaya çıkar ve sermaye birikiminin kaynağıdır. Bu çerçevede sermaye, üretken sektörlerde emek ve üretim araçlarının birleşmesiyle gerçek değer yaratan bir güç olarak görülür.
Ancak kapitalist ekonomide, üretken olmayan sektörlerin (finans, spekülatif faaliyetler, inşaat gibi) büyümesi, artı-değer üretimine doğrudan katkı sağlamayan ancak sermaye birikimini etkileyen önemli bir unsurdur. Bu sektörler, kârların ve dolayısıyla sermayenin bir kısmını üretim dışı faaliyetlere kanalize ederek, sermaye dolaşımında hayali sermaye (fictitious capital) kavramıyla tanımlanan finansal varlıkların artmasına neden olur.
Hayali sermaye, üretim sürecinden bağımsız olarak değer kazanan finansal araçları ifade eder ve piyasalarda balonların oluşmasına zemin hazırlar. Bu balon ekonomileri, gerçek üretime dayanmayan kâr beklentileriyle şişer ve kırılganlık yaratır.
Sonuç olarak, kapitalist sistemde sermaye birikimi, artı-değerin üretildiği gerçek üretim faaliyetleri ile finansal piyasalardaki hayali sermaye arasındaki dinamik bir denge üzerine kuruludur. Bu denge bozulduğunda, ekonomik krizlerin ve finansal balonların ortaya çıkması kaçınılmaz olur.
TÜRKİYE EKONOMİSİNİN ANALİZİ: 2001-2012 VE 2013-2024 DÖNEMLERİ
Türkiye ekonomisi, 2001-2012 yılları arasında dış borçla desteklenen sermaye birikimiyle hızlı bir büyüme süreci yaşamıştır. Bu dönemde, doğrudan yabancı yatırımların yanı sıra özel sektörün dış borçlanması sermaye stokunu önemli ölçüde genişletmiştir. Ancak yatırımların önemli bir kısmı, Marx’ın üretken olmayan sektörler olarak tanımladığı finans, inşaat ve turizm alanlarına yönelmiş, sanayi ve tarım gibi üretken sektörlerdeki büyüme sınırlı kalmıştır.
2013-2024 döneminde ise bu yapısal dengesizliklerin finansal maliyeti ortaya çıkmaya başlamış, yatırımların getirisi dış borç faizlerini karşılamakta yetersiz kalmıştır. Bu durum, ekonomik büyümenin yavaşlamasına, finansal sıkışıklığa ve kişi başı refah düzeyinde gerilemeye yol açmıştır. Türkiye’nin sermaye birikimindeki dışa bağımlılık, küresel finansal dalgalanmalara karşı kırılganlık yaratmış, mali piyasalarda oynaklığı artırmıştır.
Bu süreç, sermaye birikimi ve servet dinamiklerinin küresel entegrasyonun etkisiyle yerel ekonomilerde nasıl kriz ve dengesizlik ürettiğinin somut bir örneğidir. Türkiye’deki sermaye stokunun büyümesi, büyük oranda mali sermaye stokunun artışına dayanırken, bu sermayenin fiziki sermayeye dönüşümündeki aksaklık, ekonomik sürdürülebilirliği zorlamaktadır.
SONUÇ
Yukarıdaki analize bağlı olarak birkaç sonuç belirleyebiliriz:
1. Türkiye’de 2001 - 2012 arası dönemde (ilk 5 sene haricinde) doğrudan dış yatırım yerine daha çok dış borca dayalı bir finansman ve yatırım süreci gerçekleşmiştir.
2. Dış borçla gelen kaynaklar büyük oranda üretken olmayan sektörlere aktarılmıştır.
3. 2013 – 2024 arası dönemde ise dış sermaye ülkeye geleceğine ülkeden çıkmıştır. Üretken olmayan sektörlere aktarılan kaynaklar düşük artı değer yarattıkları için dış borç faiz yükü iç ekonomide artmıştır.
4. Üretime dayanmayan bir ekonomide sermaye birikiminden daha hızlı bir servet birikimi süreci olmuş, bu da iktidarın uyguladığı politikalarla pekişmiştir.
5. Artan gelir dağılımı adaletsizliğin temel sebebi, bu yüzden planlı ekonomiden vazgeçme, sanayi ve tarım yerine hizmetler sektörüne öncelik verme ve kontrolsüz bir şekilde dış sermayeye açılma olarak özetlenebilir.
III. Dünya Savaşı bitti mi, yoksa daha yeni mi başlıyor?
YAYINLAMA: 23 Ağustos 2025 - 00:30 | GÜNCELLEME: 23 Ağustos 2025 - 00:30
GİRİŞ: SORUNUN ÇERÇEVESİ
Sevgili okuyucularım bir aylık bir aradan sonra tekrar merhaba… Bugün biraz dünyanın ahvalini incelemek istiyorum. Malum dünya 21’inci Asrın ilk çeyreğinde terörizm, halk isyanları, iç savaşlar ve rejim değişiklikleri ile sarsıldı. Özellikle eski Sovyet Bloku ülkelerinde Turuncu Devrimler, Orta Doğu’daki BAAS rejimlerinde ise Arap Baharı yolu ile çıkan karışıklıklar ve yer yer rejim değişiklikleri bu ülkeleri kan gölüne dönüştürdü. Tabii ki bu durumu uzmanlar hibrit-savaş veya vekalet savaşları olarak adlandırıyorlar. Yani büyük emperyalist güçler doğrudan kendileri savaşmasa da, her biri piyon olarak kullandıkları devlet veya para-militer güçler vasıtasıyla kendi jeo-politik çıkarlarını maksimize ediyorlar. Şu anda iki soru sorulmakta: Vekalet savaşlarına dayalı bir III. Dünya Savaşı bitti ve yeni bir düzen mi şekilleniyor yoksa bütün güçlerin dahil olacağı gerçek Dünya Savaşı’nın ayak sesleri mi duyduklarımız?
2000’lerden bu yana dünyanın farklı coğrafyalarında süren iç savaşlar, vekâlet çatışmaları ve “gri bölge” gerilimleri, 2022’den itibaren büyük güç rekabetinin daha kalıcı ve sistemik bir safhasına girdi. 2024–2025 döneminde dünya çapında savunma harcamalarının rekor artışı, küresel ticaretin tarifeler ve jeopolitik risklerle yavaşlaması, deniz arterlerinde yapışkan maliyetler ve bölgesel sıcak noktaların eşzamanlı alevlenmesi, “yaklaşan büyük bir konvansiyonel dünya savaşı mı” yoksa “uzun süreli, yüksek gerilimli ama kontrollü bir rekabet rejimi mi” sorusunu tekrar gündeme taşıdı. Aşağıda, veriler ve sahadaki dinamikler ışığında baz senaryonun ikincisi olduğunu; ancak bazı eşikler aşıldığında riskin hızla “sıcak savaşa” doğru sıçrayabileceğini savunuyorum.
1) ASKERÎ-EKONOMİK TABLO: SEFERBERLİĞİN “KALICILAŞMASI”
Stockholm Barış Araştırmaları Enstitüsü (SIPRI) verilerine göre 2024’te küresel askerî harcama 2,718 trilyon $ ile tarihin zirvesine çıktı; yıllık artış yüzde 9,4 ve dünya GSYH’sine oranla askerî yük yüzde 2,5 oldu. Artış Avrupa ve Orta Doğu’da belirginleşirken, ABD ve Çin toplamın neredeyse yarısını oluşturdu. Bu, on yıllık kesintisiz yükseliş trendinin en sert yıllık sıçraması olarak kayda geçti.
NATO, 25–27 Haziran 2025’te Lahey Zirvesi’nde “ittifakı daha güçlü ve daha öldürücü” kılma hedefiyle savunmaya GSYH’nin yüzde 5’i düzeyinde yatırım iradesi açıkladı. Bu karar, Avrupa’nın yeniden silahlanma ivmesini kurumsallaştırma ve sanayide kapasite artışını hızlandırma çabasının işaret fişeği niteliğinde. Ancak burada önemli bir değişlik de not edilmeli: Trump yönetimi NATO’nun mali yükünü artık sadece ABD’nin değil, özellikle AB ülkelerinden oluşan müttefiklerinin de sırtlanması gerektiğini düşünmekte. Bu da %5 kuralının ana sebebini oluşturuyor.
2) TİCARET VE TARİFELER: “KOPUŞ” DEĞİL AMA “YARI-AYRIŞMA”
Dünya Ticaret Örgütü’nün Nisan 2025 görünümüne göre, yıl içinde mal ticareti hacminde – yüzde 0,2 daralma (Ağustos güncellemesiyle + yüzde 0,9’a revize edildi); hizmet ticaretinde yüzde 4,0 büyüme bekleniyor. Gerekçe: Yeni tarifeler ve artan ticaret politikası belirsizliği. 2026’da kısmi toparlanma öngörülse de, 2025’te dünya ticaretinin “küçülen mal ticareti, artan hizmet ticareti” şeklinde ayrışması küresel talebin ve değer zincirlerinin jeopolitik baskı altında yeniden şekillendiğine işaret ediyor.
ABD’nin 2025’te ilan ettiği “evrensel yüzde 10 karşılıklılık tarifesi” ile çelik/alüminyumda yüzde 50’ye çıkarılan 232. madde tarifeleri, transatlantik ve Asya yönlü akışlarda maliyetleri yukarı iterek küresel ölçekte dalga etkisi yaratıyor. Bu adımlar, zaten gerilmiş olan tedarik ağlarında fiyat ve planlama belirsizliğini büyütüyor.
3) DENİZ ARTERLERİ VE “YAPIŞKAN” MALİYETLER
Kızıldeniz’de 2023 sonundan itibaren tırmanan saldırılar, 2024–2025’te Süveyş hattını kalıcı biçimde tahrip etti; gemi geçişleri trendin yaklaşık yüzde 70 altında seyrederken çok sayıda hat Ümit Burnu’na yöneldi. Panama’daki kapasite kısıtları ve Karadeniz’de savaş riskiyle birleşince, navlun ve sigorta primleri “yeni normale” daha yüksek bir tabandan yapıştı. UNCTAD’ın değerlendirmesi, rotaların uzaması ve kapasite yeniden tahsisinin küresel ticarete maliyet ve gecikme olarak bindiğini gösteriyor.
4) SICAK NOKTALAR: EŞZAMANLI GERİLİM KÜMELERİ
Ukrayna
Ağustos 2025 itibarıyla sahada belirleyici bir kırılma yok; Rus ordusunun “kuşatma” arayışları devam eden taktik hamlelerle ilerlese de, hızla sonuç alan bir operasyon kabiliyeti görülmüyor. ISW’nin son haftalık kesitleri, Rus güçlerinin kalın tahkimat hatlarını aşmakta zorlandığını ve saldırıların çoğu bölgede taktik ölçekle sınırlı kaldığını not ediyor.
Diplomaside ise Alaska’da yapılan temaslar sırasında Rusya’nın Donbas’tan ilave tavizler talep ettiği; Ukrayna’nın NATO hedeflerinden vazgeçmesi ve tarafsızlık gibi şartların gündeme geldiği haberleri uluslararası basına yansıdı. Kiev’in egemenlik ve güvenlik garantileri hassasiyetleri nedeniyle bu tür bir çerçeveye mesafe koyduğu görülüyor. Bu tablo, bir “büyük uzlaşmadan” çok “donmuş bir çatışma rejimine” yakınsama ihtimalini güçlendiriyor.
Gazze ve Lübnan hattı
İsrail ordusu, Ağustos 2025’te Gazze Şehri merkezli yeni bir operasyon safhasına hazırlanırken on binlerce yedek askeri çağırdı; aynı anda Mısır ve Katar arabuluculuğundaki ateşkes-takas çerçevesine yeniden dönme sinyalleri veriliyor. Sahada yoğun bombardıman, büyük ölçekli yerinden edilme ve ağır bir insani tablo var. Bölge politikası, “anlık taktik kazanç – uzun vadeli diplomatik yalıtım” ikilemi arasında sıkışmış durumda. Burada not edilmesi gereken bir nokta var: Uluslararası siyasetin ve jeopolitiğin duygusuz kavramları kullanılsa da Gazze’deki insanlık faciası ve İsrail rejiminin gaddar uygulamaları göz ardı edilemez. Buradaki insafsız katliamın bir an önce sonlandırılması bütün insanlığın üzerine bir borçtur.
Güney Çin Denizi
İkinci Thomas Sığlığı çevresinde Çin Sahil Güvenliği ile Filipin unsurları arasındaki itişme 2025 yazında tekrar sertleşti; silahlı bot konuşlandırmaları, su topu kullanımı ve yakın manevralar sıklaştı. Manila, Canberra ve müttefikleriyle tatbikatları artırırken Pekin “kontrol tedbirleri” uyguladığını duyurdu. Bu cephede büyük bir savaş olasılığı düşük; ama kazalara açık ve kriz yönetim kanallarına bağımlı, gri bölge mantığının tipik bir örneği olduğu görülüyor.
5) KURUMLAR VE “MİNİ-İTTİFAKLAR”: KURALDAN PAZARLIĞA
Küresel yönetişim kurumları baskı altında. 2024’te BM Güvenlik Konseyi’nde veto sayıları 1986’dan beri en yüksek seviyeye çıktı; 2025’te de kritik dosyalarda tıkanma sürdü. Bu durum, geniş tabanlı küresel kuralların yerini, daha dar temalı “mini-ittifaklara” ve ikili düzenlemelere bırakması riskini artırıyor. Aynı anda AB’nin savunma sanayi kapasitesini artırmaya dönük adımları (ASAP, EDIRPA, EDIP) yeni bir jeo-ekonomik sanayi politikasına işaret ediyor. Burada Trump’ın aynı NATO’ya karşı tutumunun bir benzerini görmekteyiz. Doğası gereği 1946 yılının güç dengelerini temsil eden yapısı BM’in bugün uluslararası sorun çözme potansiyelini neredeyse sıfırlamaktadır. Eğer yeni bir düzen geliyorsa, BM örgütünün yapısının ve karar alma mekanizmasının da sil baştan yenilenmesi gerekir. Öte yandan Trump ve onun benzeri siyasetçiler herkesin bağlı olduğu kurallara göre hareket etmektense, her aktörle birebir pazarlık ederek anlaşmalar yapma tercihini göstermektedir. Bu da uluslararası sistemde ilişkileri daha karmaşıklaştırmaktadır.
6) DEĞERLENDİRME: “BÜYÜK SAVAŞ SONRASI” DEĞİL, “UZUN GERİLİM REJİMİ”
Yukarıdaki tablonun ortak paydası, küresel sistemin geniş ölçekli bloklar arasında doğrudan sıcak çatışmadan kaçınarak, fakat askerî üretim, tedarik ve caydırıcılıkta kalıcı seferberlik ile yaşadığı bir uzun gerilim rejimine yerleşmesidir. Bu rejimin temel göstergeleri şunlar:
Savunma harcaması ve sanayi kapasitesi kalıcı yüksek plato: 2024 zirvesi ve NATO’nun yüzde 5 hedefi, “barış zamanı” ölçeğinin aşıldığını gösteriyor.
Ticaretin yeniden dengelenmesi: Mal ticaretinde küçülme, hizmet ticaretinde büyüme yanı sıra; tarifelerde artış ve yükselen belirsizlik baskın durumda. Yani dış ticarette bir kopuş yok ama yarı-ayrışma var.
Gri bölge yoğunluğu ve deniz arter stresi: Kızıldeniz/Süveyş ve Güney Çin Denizi kaynaklı yapışkan maliyetler, sigorta primleri ve rota uzamaları süreklileşti.
Kurumsal tıkanma, mini-ittifaklar: Küresel norm üretimi zorlaşırken bölgesel/tematik koalisyonlar öne çıkıyor.
Peki “sıcak”a sıçrama eşikleri neler?
Genel seferberlik işaretleri: Zorunlu hizmetin yaygınlaştırılması ve “savaş ekonomisi”ne hızla geçiş.
Büyük güçler arasında doğrudan, yüksek yoğunluklu sıcak temas: Örneğin Karadeniz veya Güney Çin Denizi’nde can kaybına yol açan ve hızla tırmanan bir deniz/hava olayı.
Sermaye-teknoloji blok kapanması: Finans, yarı iletken, yapay zekâ, nadir topraklar ve savunma tedarikinde tam kopuşu hedefleyen paket bir ayrışma.
Bu üç eşik eşzamanlı veya seri şekilde aşılmadıkça, 2025–2026 için baz senaryo “geniş savaş değil, uzun gerilim” olarak kalıyor. Ancak, kaza riski yüksek; “kriz iletişim kanalları” ve emniyet supapları (lider-lider hatları, askeri dekonfliksiyon mekanizmaları) devrede kalmadıkça, “serin” denge hızla “ısınabilir”.
7) TÜRKİYE AÇISINDAN KISA NOT
Türkiye gibi boğazlara, tedarik çeşitliliğine ve bölgesel arabuluculuğa sahip ülkeler için bu rejim, esnek ittifak mimarisi ve ikiz uyumluluk (AB standartlarıyla üretip Asya tedarikine bağlanma) avantajını artırıyor. Boğazlar rejimi, hava-hava/SEAD kabiliyetleri ve entegre hava-savunma katmanları, serin savaş konjonktüründe caydırıcılığı kuvvetlendirir. Ticaret tarafında ise hizmet ihracatı (lojistik, yazılım, profesyonel hizmetler) ağırlığını artırmak, mal tarafındaki negatif şokları dengeleyebilir (WTO’nun 2025 hizmet büyümesi tahminiyle uyumlu).
SONUÇ
Toparlarsak: İç savaşlar ve vekâlet çatışmalarının 25 yıla yayıldığı bir “hibrit dönem”in, 2024–2025’te kurumsallaşmış rekabet aşamasına evrildiğini görüyoruz. Bu, “bitmiş bir dünya savaşının sonrasını” değil ama “uzun süreli yüksek gerilim düzenini” ima etmektedir. Elimizdeki veriler de gerçek bir dünya savaşının yaklaştığını somut olarak söylemiyor. Ekonomik veriler (SIPRI, WTO), deniz arterleri, sahadaki sıcak noktalar ve kurumların tıkanması aynı resmi çiziyor. Yine de eşikler açık: bir-iki kötü kaza veya yanlış hesap, “serin” dengeden “ısıtılmış barış”a, hatta sıcak çatışmaya geçişi hızlandırabilir.
Bir sonraki yazımda Feldman’ın geliştirdiği “cool war” kavramının içeriğini daha detaylandırarak benim geliştirdiğim “serin savaş / cool war” kavramının ne olduğunu, bugünkü dünya düzeninin nerede durduğunu ve hangi noktalara gidebileceğini tartışacağım.
Serin Savaş: Feldman’ın “cool war” kavramından çok-kutuplu kuralsızlığa
YAYINLAMA: 25 Ağustos 2025 - 00:30 | GÜNCELLEME: 25 Ağustos 2025 - 00:30
GİRİŞ
Serin Savaş / Cool War kavramını ilk defa Noah Feldman 2013 yılında yazdığı bir eserinde geliştirdi. Bu tez, birbirinden “soğuk savaş döneminde” olduğu gibi iktisadi düzen olarak farklı olmayan ancak farklı coğrafi ve ulusal çıkarlara dayalı olarak ayrışan, çatışan ve uzlaşan iki kutuplu bir dünyayı anlatıyordu. Ben bugünkü şartlara bakarak dünyadaki jeo-politik dengelerin biraz daha farklı şekillendiğini görüyorum. Bu yüzden Noah Feldman’ın “serin savaş” modelinin içeriğini detaylandırıp, daha dinamik bir model haline getirmeye çalıştım. Bu yazıda Feldman’ın ve benim yaklaşımlarım arasındaki farkları anlatmaya çalışacağım.
Bugünün dünyasını ne “Sıcak Savaş”, ne de klasik anlamda bir “Soğuk Savaş” anlatıyor. Daha isabetli olan, serin bir rekabet rejimi: düşük yoğunluklu ve yaygınlaştırılmış çatışmalar; gri bölgede itişmeler; tedarik zincirlerinde yarı-ayrışma; kuralların yerini ikili pazarlıkların aldığı bir diplomasi. Zaman zaman tansiyon yükseliyor—ben buna “ısıtılmış barış” diyorum—sonra yeniden serin savaşa dönüyor. Sistem, Serin Savaş ↔ Isıtılmış Barış fazları arasında salınarak ilerliyor.
Burada kullandığım bazı kavramları açıklamam iyi olacaktır.
Gri Bölge: Barış ile açık savaş arasında kalan, hukuken muğlak ve “inkâr edilebilirlik”ten (plausible deniability) beslenen; rakibi yıpratıp oldubitti yaratmayı amaçlayan baskı ve cebir teknikleri bütünü. Bu faaliyetler normal diplomasi/ticareti aşar ama silahlı çatışma eşiğinin altında kalacak şekilde tasarlanır. Yani savaşa gitmeden ama savaş tehdidi yaratarak veya iktisadi dışlama / ambargoya yol açmadan dışlama veya ambargo tehdidi yaratarak karşı tarafı dize getiren teknik ve stratejiler bütünü.
Yarı ayrışma: Dünya’da mal ticareti hem tedarik zincirlerinde kopuşlar hem de maliyet artışları nedeniyle büyümez hatta küçülürken, hizmetler ticareti artmaya devam ediyor. Bu dış ticarette birbirinden farklı iki trendin oluşmasına sebep oluyor. Bu durumu “yarı ayrışma” kavramı ile açıkladım.
FELDMAN’IN “COOL WAR”I: İKİ KUTBUN KURALLI SERİNLİĞİ
Feldman, ABD ile Çin arasındaki ilişkiyi “jeopolitik düşman kardeşler” metaforuyla anlatır: iki güç arasında sert rekabet sürer, ama derin ekonomik karşılıklı bağımlılık kopuşu ve sıcak savaşı pahalı kılar. Bu tablo, iki kutuplu bir dünyada, tarafların karşılıklı tavizlerle belirlediği sınırlar içinde yönetilebilir bir serinliği öngörür. Feldman’ın serinliği görece belirlidir: oyunun çerçevesi vardır; çatışma sıcaklığı artabilir ama kurallar büsbütün dağılmaz.
(Kitabın ilk baskısı 2013’te Random House tarafından yayımlandı: İlk baskı (ciltli): Cool War: The Future of Global Competition, New York: Random House, 2013, xiv + 201 s. ISBN-10: 0812992741; ISBN-13: 978-0812992748. Kitabın dijital nüshası ile ilgili bilgiler de şöyle: Random House, 21 Mayıs 2013, ISBN: 978-0679643838)
BENİM “SERİN SAVAŞ”IM: ÇOK-KUTUPLU, KURALSIZLAŞMAYA MEYİLLİ BİR DÜZEN
Benim bakış açıma göre ki, buna dünya ticareti ve siyasetine dair gözlemlerimin sonucunda ulaştım, dünya iki kutuplu değil, çok-kutuplu bir oyun alanı haline geldi: ABD ve Çin’in yanı sıra Avrupa/AB, Hindistan, Rusya ve bölgesel güçler dünya ticareti ve siyasetine sahici ağırlık koyuyor. Her bir gücün kendi çıkarları var ve bunlar bazen birbirine paralel uzanırken bazen de birbiri ile çatışabiliyor. Bu çıkarlar geometrisi üç sonucu birlikte üretiyor:
Kural üretimi zayıflıyor. Küresel kurumların karar alma kapasitesi aşındıkça çok taraflı, kodifiye kuralların yerini ikili/mini-çoklu pazarlıklar alıyor. “Kuraldan pazarlığa” kayış, öngörülebilirliği aşağı çekiyor. Tabii ki, bu durumda, ikili pazarlıklarda ekonomik ve askeri gücü daha fazla olan tarafın pazarlığın sonucunu daha kuvvetli bir şekilde etkileme ihtimali de artıyor.
Kopuş değil, yarı-ayrışma. Ticarette ve teknolojide friend-shoring/near-shoring eğilimleri, ihracat kontrolleri ve standart ayrışmaları tedarik ağlarını yeniden örüyor; maliyet ve planlama belirsizliği yükseliyor. Burada bahsettiğim iki kavramı da kısaca açıklayayım:
Friend-shoring (dost-kıyılama): Şirketlerin jeopolitik olarak “güvenilir/dost” saydıkları ülkelerde üretim ve tedarik ağlarını konumlandırmasıdır. Amaç, siyasi riskleri (yaptırımlar, ihracat kontrolleri, ani tarifeler) ve tedarik kesintilerini azaltmaktır.
Örnek: ABD’li firmaların parçayı Meksika-Kanada’ya, AB’li firmaların bazı girdileri Türkiye, Fas gibi partnerlere kaydırması.
Near-shoring (yakın-kıyılama): Üretimi/tedariki coğrafi olarak yakın ülkelere çekmektir. Hedef, teslim süresi ve lojistik maliyetlerini düşürmek, esnekliği artırmaktır.
Örnek: AB şirketlerinin tekstil-beyaz eşya vb. üretiminde Türkiye/Doğu Avrupa’yı tercih etmesi.
Standart savaşları belirleyici. 5G/6G, yapay zekâ ve yarı iletken ekosistemlerinde teknik-hukukî standart kümeleri ayrışıyor. İdeoloji değil, uyumluluk-uyumsuzluk ekseni siyaseti belirliyor. Burada standartla kastedilen, özellikle yeni ve yüksek teknolojili sektörlerde üretilen malın niteliklerine getirilen tanımlardır. Özellikle iktisadi değişimin yönünü belirleyebilmek için bu standartları da belirleyebilmek küresel rekabette önem arz etmektedir.
Örnek: OpenAI ve DeepSeek rekabeti…
Bu nedenle “benim serinliğim”, eski kurallar çözülürken yeni küresel standartların henüz oluşmadığı bir geçiş rejimini tasvir eder. Tansiyon zaman zaman artar—Isıtılmış Barış evresine geçeriz—ama çoğu durumda büyük güçler maliyet duvarına çarparak tekrar Serin Savaş evresine döner.
İKİ YAKLAŞIMIN FARKLARI
GEOMETRİ: Feldman iki kutup merkezli statik bir Serin Savaş’tan söz eder; ben çok-kutuplu ve Serin Savaş – Isıtılmış Barış arasında dalgalı ve dinamik bir süreçten bahsediyorum. Benim modelimde çok sayıda aktör, farklı sebep ve farklı yönlerden çok sayıda çatışma ve uzlaşma olduğu için, ciddi bir belirsizlik de oluşmaktadır. Öte yandan Feldman ABD ve Çin arasında “çatışma – karşılıklı taviz – uzlaşma” zinciriyle oluşan standart kurallardan bahseder.
YÖNETİŞİM MANTIĞI: Feldman’ın modelinde uluslararası ticaret ve siyasette kurallar ki, bunlara tavizlerle çizilmiş sınırlar diyebiliriz, ağır basar; yani ABD ve çevresinde bir grup ülke ile Çin ve çevresindeki bir grup ülke, iki gücün karşılıklı “çatışma – karşılıklı taviz – uzlaşma” zinciriyle oluşan standart kurallara uyarlar. Bugünkü dünyaya baktığımızda çok daha farklı bir yapı görüyoruz. Çok kutuplu dünyada büyük ve küçük kutupların her birinin birbirinden farklı avantaj ve dezavantajları vardır. Ülkeler arası ilişkiler bu kutupların birbiri ile ikili pazarlıkları sonucunda belirlenir. Standart ve herkesin uyduğu kurallardan ziyade aynı durumda muhatabına göre değişen kurallar söz konusudur. O yüzden benim modelimde uluslararası siyaset ve ticarette kuralsızlaşma eğilimi ve ülkeler arası ikili pazarlık önemli hale gelir.
EKONOMİK DOKU: Feldman kopmayan bağımlılığı vurgular; yani ABD ve Çin blokları arasında iktisadi bağımlılık yüksek olduğu için hiçbir tarafın iktisadi bağımlılığın kırılmasında menfaati olmadığını savunur. Bu yüzden sistemin dengeden sapıp “soğuk” veya “sıcak” savaşa dönmesi pek mümkün değildir. Öte yandan benim modelimde dış ticarette yarı-ayrışma ve özellikle yeni teknolojili sektörlerde standart ayrışmasının kalıcılaştığı varsayımı daha ön plandadır.
DİNAMİK: Feldman’ın modelinde bir defa iki kutup arasında uzlaşma ve anlaşma tesis edildiğinde durağan ve serin bir denge oluşur. Öte yandan benim modelim ise dünyanın farklı bölgelerinde ve farklı aktörler arasında Serin Savaş ↔ Isıtılmış Barış arasında zaman içinde değişken ve dalgalı bir denge oluşur. Yani ticaret ve siyasetteki kurallar belirgin değildir ve her an değişebilir.
POLİTİK ÇIKARIM: Feldman modeli “iki büyük arasında denge” tavsiye eder; benim modelim opsiyonellik ve ikiz uyumluluk (mevzuat-tedarik) stratejilerini öne çıkarır.
NEDEN BUGÜNÜ BENİM ÇERÇEVEM DAHA İYİ ANLATIYOR?
Birincisi, kural aşınması çıplak gözle görülüyor: veto-yorgunu güvenlik kurumları, çalışmayan hakem mekanizmaları, “mini-ittifaklar” ve ikili mutabakatların çoğalması… Bu, Feldman’ın öngördüğü kodifiye edilmiş serin dengeye değil, ikili müzakerelere dayalı dinamik bir yapıya işaret eder.
İkincisi, kritik arter stresi (Süveyş/Kızıldeniz, Panama, Karadeniz) ve buna eşlik eden sigorta-navlun maliyetleri, tedarik ağlarına yapışkan bir belirsizlik ekliyor. Bu tip maliyetler, sıcak savaşı davet etmeyebilir; fakat ısıtılmış barış düzeyinde uzun süreli gerginlik üretir.
Üçüncüsü, standartların siyasallaşması (çipler, telekom, yapay zekâ mevzuatı) çok taraflı bir yakınsama yerine ayrışma eğilimi veriyor. İdeolojik cepheleşmenin yerini teknik-hukukî kırık hatlar alıyor; bu da piyasalara ve diplomasiye belirsizlik primini kalıcı olarak yüklüyor.
Dördüncüsü, gri bölge davranışlarının çeşitliliği (siber taciz, denizde taciz, uzayda yakın geçiş, proxy çatışmalar) sıcak savaşa varmadan sürekli sürtünme üretiyor. Bu, “ne savaş ne barış”ın değil; serin ama dalgalı bir düzenin adıdır.
TEZİMİN GEÇERLİLİĞİNİ KAYBEDEBİLECEĞİ ŞARTLAR (AÇIKÇA)
Bir kavramı ciddiye almanın yolu, çürütme koşullarını dürüstçe yazmaktır:
KURALLARIN GERİ GELİŞİ: Ticaret ve güvenlikte bağlayıcı çok taraflı reformlar, işleyen uyuşmazlık çözümü, denizde erişim rejimlerinde küresel yakınsama… Böyle bir dünyada “kuralsızlaşma” vurgusu zayıflar; serinlik kodifiye olur.
KATI İKİ KUTUP-DÜZENİ: Finans/teknoloji akışlarında tam bloklaşma, yaygın zorunlu hizmet ve kalıcı savaş ekonomisi. Salınım değil, donmuş bir “yeni Soğuk Savaş” ortaya çıkarsa, benim anlattığım dinamik modelin açıklayıcı gücü azalır.
BÜYÜK GÜÇLER ARASINDA UZUN SÜRELİ SICAK SAVAŞ + SAVAŞ SONRASI MUTABAKAT: Geniş bir çatışmanın ardından 1945 benzeri bir kurumsal mimari kurulursa, Serin Savaş ↔ Isıtılmış Barış döngüsü yerini oturmuş kurallara bırakır.
TEK-BLOK STANDART TEKELLEŞMESİ: Dijital/telekom/AI standartlarında tek hâkim ekosistem oluşursa, çok-kutuplu kuralsızlık zayıflar.
SON SÖZ
Feldman’ın “Cool War” kavramı, iki büyük arasındaki kurallı serinliğe ayna tutuyor; dönemi anlamak için hâlâ kıymetli bir başlangıç. Ancak 2020’lerin gerçekliği, çok aktörlü ve kuralsızlığa meyleden bir serinliği—zaman zaman ısıtılmış barışa sıçrayan—daha çok andırıyor. Bu nedenle ben, kendi “Serin Savaş” yorumumu, bugünün belirsizliklerini ve standardizasyon savaşlarını dikkate aldığı için daha açıklayıcı buluyorum. Böyle bir bakış açısında ne “kaçınılmaz” büyük savaş kehanetlerine, ne de “tam barış” hayallerine yer vardır; serin savaş - ısıtılmış barış evreleri arasındaki dalgalanmayı yönetebilenlerin göreli kazanan olacağı bir dönemin içinden geçiyoruz.
Karanlıktan aydınlığa: Beethoven’da kahramanlık, mücadele ve evrensel kardeşlik
YAYINLAMA: 30 Ağustos 2025 - 00:30 | GÜNCELLEME: 30 Ağustos 2025 - 00:30
GİRİŞ
Öncelikle bütün okuyucularımın 30 Ağustos Zafer Bayramını kutlarım. Benim de kendi büyük dedelerim Çanakkale’den girip Dumlupınar’dan çıkan bir neslin mensubuydular. Başta Cumhuriyetimizin bânisi Mustafa Kemal Atatürk olmak üzere İstiklal Harbi kahramanlarımızın aziz ruhlarına birer Fatiha okuyalım. Allah bizi bir defa daha İstiklal Harbi yapmak zorunda bırakmasın…
***
Bugün sizleri bambaşka bir alana götürmek istiyorum. Beethoven’ın sanatı ile yaşadığı dönemin çalkantılı atmosferi arasında ciddi bir ilişki olduğunu düşünüyorum. Zaten her türlü sanat dalının, sanatçının yaşadığı zaman ve mekânın şartlarından etkilendiği söylenebilir. Beethoven’ın yaşadığı çağ da hem iktisadi hem de siyasi olarak büyük değişikliklerin olduğu bir çağdır. Özel olarak Beethoven’ın eserleri arasında 3., 5., 7. ve 9. Senfonileri ele alacağım. Neden Beethoven’ın ele aldığımın cevabına gelince, aslında basittir: Fransız İhtilali ile başlayan yeni bir çağın dönüşümünün bence Batı Müziğindeki temsilcisidir Beethoven ve Klasiğin zirvesi iken aynı zamanda Romantiğin başlangıcıdır. “Yaa Hocam, sen iktisatçısın, ne alaka şimdi Batı Müziği?” diye soracak olanlara da şunu söyleyeyim: Sosyal bilimciler insan birey ve toplumlarının davranışlarını sebep ve sonuçlarıyla açıklamaya çalışırlar. Bunun için de iyi bir sosyal bilimcinin sanatın evrimiyle ilgili bilgi sahibi olması önemli katkı sağlayacaktır kendisine. Burada okuyucularımın takip edebilmesi için Batı Müziğinde Klasik ve Romantik dönemleri kısaca tanımlayalım.
BATI MÜZİĞİNDE KLASİK VE ROMANTİK DÖNEM TANIMLARI
KLASİK DÖNEM (YAKLAŞIK 1730–1820)
Estetik hedef: Açıklık, denge, ölçü ve “akla uygunluk”.
Biçim: Sonat-allegro, rondo, tema-varyasyon; simetrik cümleler (soru-cevap).
Doku ve armoni: Ağırlıkla homofoni (Bir ana melodiyi destekleyen eşlik (akorlar/ritimler) dokusudur. Yani kulak bir hattı “önder” olarak duyar, diğer sesler onu taşır.); diatonik merkez (Eserin dayandığı ana ton ve onun gamındaki doğal sesler bütünü. “Diatonik” demek, o gamın yedi temel sesiyle ağırlıkla yazmak demektir), fonksiyonel tonalite netliği.
Tür ve topluluk: Senfoni, yaylı dörtlü, klasik konçerto; ağırlıklı yaylı sazlara dayalı standart boyutlu orkestra.
Besteciler: Haydn, Mozart, (erken) Beethoven.
ROMANTİK DÖNEM (YAKLAŞIK 1800–1910)
Estetik hedef: Bireysel ifade, tutku, doğa sevgisi, mitoloji ve milliyetçilik duygusu; kısaca “öznenin iç dünyası”.
Biçim: Genişleyen senfoniler, senfonik şiir; tematik dönüşüm, döngüsel birlik.
Doku ve armoni: Kromatizm (Diatonik gamın dışındaki ara seslerin (diyez/bemol ile yükseltilmiş–alçaltılmış sesler) renk ve gerilim için kullanılması. Armoniyi zenginleştirir, uzak tonalitelere köprü kurar.), uzak tonal ilişkiler, genişletilmiş akorlar; rubato ve uç dinamikler.
Tür ve topluluk: Lied, opera; büyüyen orkestra (trombon, tuba, pikolo, arp vb.).
Besteciler: Beethoven (geç dönem), Schubert, Berlioz, Liszt, Wagner, Brahms, Çaykovski vb.
AYIRICI AÇIKLAMA (ÖZET):
Klasik dönemde müzik, rasyonel bir mimari gibi kurulur: Net bir tonal merkez etrafında, simetrik cümleler ve sonat formunun giriş-gelişme-yeniden sunuş mantığıyla ilerleyen, “ne söylendiği kadar nasıl söylendiği”nin (basitlik, denge ve saydamlık) önem gördüğü bir dil… Romantik dönemde ise aynı yapı taşları genişler ve esner: armonik kromatizm artar, uzak akraba tonalitelere sıkça geçilir; temalar dönüşerek) anlatıyı tek bir duygunun çeşitli yüzlerine bağlar. Orkestra büyür, renk (tını) anlam taşımaya başlar; tempo rubatosu ve uç dinamikler öznel ifadeyi öne çıkarır. Klasik’in “ölçülü aklı” yerini Romantik’in “derin iç sesi”ne bırakır; daha doğrusu Beethoven’ın eşiğinde (3-5-7-9. Senfoniler gibi eserlerle) akıl ve tutku yeni bir senteze kavuşur: biçim hâlâ önem taşır ama içerik artık daha kişisel, tarihsel ve ideolojik bir yankıyla parlar.
Bu anlamda Beethoven’ın özellikle 7. Semfonisinden itibaren eserleri Klasik’in sınırlarını aşarak Romantik’e geçişin kaldırım taşlarını döşer. Bu yüzden ben Beethoven’ın eserlerini Klasiğin zirvesi ve Romantiğin başlangıcı olarak tanımlıyorum.
AYDINLANMA ÇAĞI VE BEETHOVEN’IN SENFONİLERİ
Klasik müziğin dili, çoğu kez tarihin nabzıyla atar. Beethoven’ın senfonileri bunun en berrak örneğidir: Klasik biçimin doruğunda yükselirken Romantik dünyanın kapısını aralar; yalnızca seslerle değil, çağının fırtınalarıyla da konuşur. Fransız Devrimi’nin yankıları, Napoleon savaşlarının yıkımı, ardından Restorasyon’un “düzen” arayışı… Bütün bu tarihsel dalgalar, Beethoven’ın zihninde Aydınlanma’nın üç kelimelik idealine—özgürlük, eşitlik, kardeşlik—bağlanır.
Beethoven, saray himayesinin gölgesinden sıyrılıp “bağımsız besteci” kimliğini kurarken, kamusal bir aydının sorularıyla yazar: Bireyin onuru nedir? Despotluk karşısında erdemin rolü ne olabilir? Toplumsal bağ nasıl yeniden kurulabilir? Bu soruların cevabı, onun biçim dilinde saklıdır. Kısa ritmik cümleleri tüm bir yapıya nüfuz ettiren stil; minörden majöre tırmanan tonal teleoloji; genişletilmiş kodalar ve bölümler arası attacca köprüler… Beethoven’ın “kahramanlık üslubu” dediğimiz şey, yalnız müziğin büyük bir coşkuyla gürlemesi için değil, ahlâkî bir gidişatı —karanlıktan aydınlığa yürüyüşü— biçimle görünür kıldığı için güçlüdür. Şimdi bu yürüyüşün – bence – köşe taşları olan dört senfoni üzerinden haritasını çıkarmaya çalışacağım.
ÜÇÜNCÜ SENFONİ VE NAPOLEON BONAPARTE
Eroica (3. Senfoni) bu yürüyüşün ilk büyük sütunudur. 1803–1804’te yazılan eser, devrim çağının “büyük adam” fikrini tartışmaya açar. Başlıktaki “bir büyük adamın hatırasını kutlamak” ifadesi, güncel siyasî figürle kısa süreli bir flörtün ötesine uzanır; asıl kahramanlık, kişide değil ilkede aranır. (Burada önemli bir bilgi verelim: Beethoven'ın 3'üncü senfonisi ilk önce Fransız İhtilalinin ve özgürlüğün kahramanı olarak Napoleon'a adanmış sonra da "isimsiz bir kahramana" diye atıf değiştirilmişti. Senfoni Napoleon'un bir özgürlük kahramanı ve Fransız İhtilalinin bir temsilcisi olduğu düşünülerek bestelenmiş ama kendini İmparator ilan ettiğinde bundan vaz geçilmişti.) Birinci bölümdeki amansız geliştirme, çelişkilerin sahnesidir: disonanslar, beklenmedik modülasyonlar, itiş kakış… İkinci bölüm Marcia funebre ise yalnız bir cenaze marşı değildir; bir değer dünyasının kaybına yakılan ağıttır. Dördüncü bölüm varyasyonlarıysa “yeniden inşa”yı simgeler: yıkımdan sonra, kalıntıların arasından yükselen yeni bir düzen. Eroica, Aydınlanmacı erdemin —cesaret, ölçülülük, adalet— sesle beden bulmuş halidir.
BEŞİNCİ SENFONİ, KADER VE ERDEM
5. Senfoni (1807–1808) bu erdem fikrini bireyin iç dünyasına taşır: Mücadele, direnç ve nihayet zafer. Açılıştaki ünlü kısa-kısa-kısa-uzun hecesi, bir “tema”dan çok bütün eserin çekirdeği gibidir; tüm esere yayılır, biçimi içeriden yönetir. Üçüncü bölümden dördüncüye kesintisiz geçiş (attacca), sanki kapalı bir geçidi zorla aralar; finalde orkestraya pikolo, kontrafagot ve üç trombon katılır. C minörden C majöre açılan bu ışık patlaması, notaların ötesinde bir şey söyler: karanlığın içinden yol bulunabilir. Beethoven bu esere siyasî bir program iliştirmez; yine de Napoleon çağının gerilimi, kamusal cesaret ve yurttaşlık duygusuyla örülü bir ahlâkî retorik üretir. 5. Senfoni bu yüzden, tarihsel bağlamı aşan ama ondan güç alan bir “insanlık dersi”dir.
YEDİNCİ SENFONİ, SAVAŞIN YIKIMI VE AĞIT
7. Senfoni (1811–1812; prömiyer 1813) savaşların zorladığı ve parçaladığı insanlığın ritüellerini seslendirir. Wagner’in “dansın apotheosis’i” dediği bu eser, bütünüyle kinetik bir dünyadır: Ritim, adeta ortak bir kalp atışı gibi müziği sürükler. Yine de ikinci bölümde —Allegretto— yürüyen bir ostinato üzerine kurulan dokuda, bir cenaze merasimi çağrışımı belirir. Bu, sıkı bir marcia funebre değildir; fakat bedel ödemiş bir toplumun ağırbaşlı yürüyüşüdür. Eserin prömiyerinin, Leipzig’de Napoleon Fransası ve onun karşısındaki müttefikleri arasında geçen kanlı Uluslar Savaşı’ndan gelen yaralı askerler yararına düzenlenmiş bir konser bağlamında gerçekleşmesi, bu bölümün dinleyici üzerindeki etkisini daha ilk geceden belirlemiştir. Beethoven burada “millî marş” yazmaz; fakat kolektif duygunun ritmini yakalar: dayanışma, sabır, toparlanma. Müziğin söylediği şudur: Toplum, birlik olarak kendini yeniden kurabilir.
DOKUZUNCU SENFONİ VE YENİ BİR TOPLUM
Ve nihayet 9. Senfoni (1822–1824): Klasik’in zirvesinden Romantik’in eşiğine atılan en büyük adım. Savaşlar bitmiş, dünya Restorasyon’la bir “denge” arayışına girmiştir; ancien régime geri gelmemiş, Aydınlanma’nın yurttaşlık idealleri ise sönmemiştir. Beethoven, Schiller’in şiirinden seçerek aldığı dizelerle, senfoninin içine vokal final yerleştirir: “Kardeş olun ey İnsanlar, bunu ister Tanrı’mız!” Bu eser yalnız müzikal değil, ahlâkî bir geçiştir: Savaşların ve yıkımın sonunda yeni bir dünya kardeşlik ve dayanışma etrafında kurulabilir…
SONUÇ:
Bugün 3., 5., 7. ve 9. senfonileri dinlerken yalnız tarih dersi almıyoruz; kendi zamanımıza ayna tutuyoruz. Kriz, kutuplaşma ve belirsizlik… Beethoven’ın cevabı, gümbürtüde değil, inşada saklı: Kısa bir hecenin sabrıyla büyük bir yapıyı kurmak; karanlıktan aydınlığa giden geçidi sabırlı bir köprüyle birleştirmek; yasın ritmini ortak bir yürüyüşe çevirmek; sonunda da “bütün insanlar kardeştir” cümlesini müziğin somut diliyle yeniden söylemek. Bu cümle, bir dönemin siyasî sloganı olarak doğmuş olabilir fakat burada ele aldığımız muhteşem eserleriyle Beethoven’ın elinde bir insanlık manifestosuna dönüşür.
Beethoven’ın dünyası bize şunu hatırlatır: Tarih, yalnız zaferlerin ya da yenilgilerin toplamı değildir; aynı zamanda değerlerin yeniden kurulma hikâyesidir. Müziğin mucizesi, bu kurulumu duyulur kılmasıdır. İncelediğimiz dört senfoninin farklı sesleri arasında duyduğumuz şey, aynı özün farklı yüzleridir: Onur, direnç, dayanışma ve kardeşlik. Bu değerlere de bugün çok ihtiyaç duyduğumuz kanaatindeyim.
Emek piyasasında rekabet yapısı ve asgari ücret
YAYINLAMA: 01 Eylül 2025 - 00:00 | GÜNCELLEME: 01 Eylül 2025 - 00:00
GİRİŞ
Şu anda ekonomi haberlerinde ve sosyal medyada en çok tartışılan konulardan biri memurların maaşlarında ciddi reel kayıplar ve işçilerin görece daha yüksek ücret ve sosyal kazanım elde etmesidir. Gerek memurlar ve gerek işçiler, her iki grup da, hak ettiklerinin altında gelir sahibidirler. Kaldı ki, en vasıfsız işçinin elde etmesi gereken en düşük ücreti gösteren asgari ücret de açlık sınırı seviyesinde (bazen de altında) dalgalanmaktadır. Sosyal medyadaki tartışmaların bir kısmı işçi ve memurlar arasında gerçekleşmektedir ki, bu çok anlamsız bir tartışmadır. Her iki grubun da az veya çok, emek sömürüsüne maruz kaldığı durumda birbiriyle dalaşmaları pek makul olmasa gerektir. İkinci tartışma da, işverenlerin Türk ekonomisinde çalışanların verimliliğinin düşük olduğu, ücretlerin çalışanların hak ettiklerinin üstünde olduğu gibi argümanlar etrafında şekillenmektedir. Tabii ki, işverenler daha az ücret ödemek isteyeceklerdir. Mavi ve beyaz yaka çalışanların maaşlarından kırpılan her kuruş, işverenlerin, onları finanse eden finans sektörü ve rantiyelerin, üretim gücü düşen ekonomide bu harcamaları finanse eden dış finansör ve spekülatörlerin cebini doldurmaktadır. Yani mavi ve beyaz yaka çalışan birbiriyle didişeceğine sermaye kesimi ve Hükümete karşı pazarlık güçlerini birleştirirlerse kendileri açısından daha makul bir duruşa sahip olacaklardır.
Bugünkü yazım işin teorik boyutunu açıklamayı amaçlamaktadır. “Emek piyasası nedir?” “Ücret nasıl belirlenir?” “Birçok liberal yazarın söylediği gibi tam rekabetçi emek piyasası insanların derdine deva olur mu?” “Asgari ücret niçin zorunludur ve ne şekilde belirlenmelidir?” Bu yazıda bu ve benzeri soruları cevaplamaya çalışacağım. Bir sonraki yazıda ise bugün asgari ücretin ve diğer maaş ve ücretlerin daha adil bir gelir dağılımı ve daha müreffeh bir topluma ulaşmak için ne düzeyde belirlenmesi gerektiğini anlatmaya çalışacağım.
TAM REKABETÇİ EMEK PİYASASI VE AÇLIK SINIRINDA GEÇİMLİK ÜCRET
Her şeyden önce bizde kendini “liberal” olarak tanıtan yazarların ideal olarak tanımladıkları tam rekabet modelinin emek piyasasına uyarladığında çok farklı sonuçlara yol açacağını söylemek gerekir. Piyasa tiplerinin ve piyasalar hakkında varsayımların oluşturulduğu, buna göre bugün kullandığımız egemen iktisat modellerinin geliştirildiği dönem, hemen hemen sendikaların hiç olmadığı ve iş güvencesinin konuşulmasının bile ayıp telakki edildiği bir dönemdi: Vahşi ve denetimsiz kapitalizm. Bugün Milei ve Trump gibi politikacıların ütopyası olan bu şartlar medeni hiçbir toplumun kabul edemeyeceği şartlardır. “Hocam, biraz daha açık konuşun; hiçbir şey anlamadık?” diyorsanız aşağıda açıkça yazdım.
Tam Rekabetçi emek piyasasında çok sayıda firma alıcı ve çok sayıda örgütsüz işçi de satıcı konumundadır; yani hiçbir tarafın pazar gücü yoktur. Ücret günlük olarak belirlenir, toplu sözleşme, iş güvencesi ve sosyal güvence yoktur. Yeşilçam filmlerindeki amele piyasa geçerlidir. Her şeyden öte emek homojendir yani cerrahından avukatına, generalinden mühendisine kadar herkes vasıfsız işçidir. Bu varsayımlar altında ücret piyasada emek arzıyla emek talebinin kesiştiği düzeyde belirlenir. Bu seviye geçimlik ücret olarak adlandırılır ve herkesin anlayacağı şekilde geçimlik ücret bugünkü açlık sınırına eşittir. Liberal sosyal bilimci ve iktisatçıların modellerini kurarken dayandığı temel varsayım budur. Yani ekonomi, çalışanların tamamı açlık sınırında ücret aldığı vakit ideal dengesine kavuşacaktır. Bu ücret seviyesinde ekonominin tam istihdamda olacağı öngörülür. Ne güzel İstanbul be!
TEKELCİ EMEK PİYASASI
Bütün işçilerin tek bir sendika tarafından temsil edildiği ve çok sayıda firmanın alıcı konumda bulunduğu piyasa. Böyle bir piyasada sendika tekel gücünü kullanarak tam rekabetçi ücretin çok üstünde bir ücret belirleme gücüne sahip olur. Bunun sonucu, firmaların talep ettiği emek miktarı düşer ve istihdam rekabetçiye göre çok daha düşük olur. Emekçinin çok kuvvetli olduğu bu durum toplumun geneli için de ideal bir durumu anlatmaz. Ancak kapitalizmin doğası gereği sermaye emekçiye göre çok daha örgütlü ve beraber hareket etmeye hazırdır.
EMEK PİYASASINDA MONOPSON
Tek alıcı firmanın ve sendikasız çok sayıda işçinin olduğu piyasa. Burada tek firma veya tek işveren sendikası örgütsüz işçilere geçimlik ücretin, yani açlık sınırının altında bir ücret dayatır. Bu durumda tabii ki birçok işçi istihdam dışı kalır, çalışanlar da yoğun bir emek sömürüsüyle karşılaşır. Bu emek piyasası olabilecek en kötü sosyal refah seviyesini üretir. Bir avuç kodaman firma sahibi para üstüne para kazanırken, geniş emekçi kesimler emek sömürüsü altında ezilirler.
EMEK PİYASASINDA OLİGOPSON
Birkaç büyük firmanın / alıcının ve çok sayıda örgütsüz işçinin olduğu piyasa. Bu durumda her firma kısmi pazar gücüne sahiptir. Simetrik az sayıda firma varsayımında pazar gücü firma sayısı arttıkça zayıflar; bu nedenle ücret rekabetçi geçimlik ücretin altında ama monopsonun dayattığı en düşük ücretin üstünde belirlenir. İstihdam tam rekabete göre düşükken monopsona göre yüksektir. Oligopsonda da (monopsona göre daha az olmak kaydıyla) ciddi bir emek sömürüsü vardır ve firma‐düzeyi emek arz esnekliği arttıkça (işçilerin iş değiştirmesi kolaylaştıkça, coğrafi/kurumsal engeller azaldıkça) bu sömürü oranı küçülür ve sonuç rekabete yaklaşır.
ASGARİ ÜCRET HANGİ ŞARTLARDA GELİŞTİRİLDİ?
On dokuzuncu Yüzyıl’ın sonu ve Yirminci Yüzyıl’ın başında artan sermaye birikimi ve sermaye merkezileşmesi sebebiyle işçilerin sendikal hareketleri gelişti. Oligopson ve monopsonların dayattığı öldürücü seviyede düşük ücrete karşı işçilerin bir araya gelmesi ve sendikaların kuvvetlenmesi önemli bir kazanımdı. Ancak işçi ve işveren sendikalarının ücret müzakereleri her zaman çok olumlu sonuç üretmedi, genelde işçi ücretleri rekabetçi ücret, yani açlık sınırı, etrafında belirleniyordu. Sanayileşmiş, şehirli toplumlarda yaşayan işçilere açlık sınırının çok üzerinde bir ücret verilmesi ve onlara medeni bir hayatı yaşayacak bir minimum ücret tahsis edilmesi toplumsal bir zorunluluktu. İşte asgari ücret bu şartlar altında devletler tarafından belirlenmeye başlandı. Bugün asgari ücretin belirlenmesinde çeşitli kurallar uygulanır. Ama genel amaç, hangi kriterler ele alınırsa alınsın, bir ekonomide en vasıfsız işçinin alacağı aylık ücretin açlık sınırı ve fakirlik sınırı arasında belirlenmesidir. Bu sayede toplumsal refahın en yüksek düzeye çıkarılması amaçlanır. Liberallerin en ideal konum olarak sundukları tam rekabetçi emek piyasası ise hem gerçek hayatın niteliklerine (sosyal güvence, iş güvencesi ve toplu sözleşme hakkı) uymadığı gibi, vahşi ve kuralsız bir kapitalizmin sosyal adalet ürettiği savunusunu yapar.
Burada teoriyle realitenin çatıştığı önemli bir nokta da emeğin homojen olmamasıdır. O yüzden asgari ücret en vasıfsız işgücünün aylık maaşını belirlerken, vasıflı işgücü üretkenliği ve vasfı, yaptığı işin ürettiği sosyal fayda ile orantılı olarak asgari ücretin belli bir katı kadar ücretle ödüllendirilir. Bu yüzden memur maaşları üzerinde tartışma yaparken, en önce asgari ücretin ne olması gerektiği üzerinde uzlaşma sağlanmalıdır. Sonra da, işler skalasındaki yerine göre, her işe işin niteliğine uygun olarak asgari ücretin belli bir katı kadar ücret tayin edilir. Örneğin bir profesörün veya bir generalin 4 – 5 asgari ücret kadar maaş alması normal ve kabul edilebilir midir? Elbette…
TÜRKİYE’DE EMEK PİYASASI DİNAMİKLERİ
Türkiye’de emek piyasası ders kitaplarında vaka olarak okutulması gereken bir piyasadır. Normalde işgücü sendikaları işgücünün haklarını savunmak, onlara en iyi sosyal güvence ve iş güvencesi şartlarıyla emeğinin karşılığı ücreti tayin etmeleri amacıyla kurulurlar. Bizde sendikalar kâğıt üstünde böyledir ama pratikte aynı iş kolunda işçileri kendilerine bağlamak için yarışan en az üç sendika bulunmaktadır. Genelde AK Parti, MHP ve CHP’ye yakınlığıyla belirlenen bu sendikalar, işçi haklarını falan korumak için değil, bağlı oldukları partinin işçi kolları gibi çalışırlar. İşçi sendikalarının yöneticilerinin birinci amacı patronlar gibi yaşayıp, çevrelerine de yüksek maaşlı iş imkânı (sendikada istihdam edilmek üzere) sağlamak ve ikinci amaçları da fırsat bulurlarsa bağlı oldukları partiden milletvekili olabilmektir. Bu yüzden bunlara sarı sendika demek bile ayıp olur!
SONUÇ:
Türkiye’de bugün emekçiler yalnızdır. Vasıflı vasıfsız çalışan ayrımı ortadan kalkmıştır, parti mensubiyeti, hemşehri ve cemaat ilişkileri gibi informal ilişkiler ücretlerin belirlenmesinde önem kazanmıştır. Yani herkesin anlayıcı şekilde ifade edersek, adamını bulup torpil yaptıran “yırtmakta”, adamını bulamayan sürünmektedir. Verimlilik, üretkenlik bir kriter olmaktan çıkmıştır. Bu ortamda firmaların kendileri de iş üretmekten ziyade adamını bulup ihale kapmakla, sendikalar da gariban işçilerin aidatıyla saltanat süren yöneticilerin siyasi hedeflerini gerçekleştirmekle ilgilenmektedirler. Böyle bir ortamda ne servet ne de gelir dağılımı adaletinden bahsedilemez. Sendikalar kendi aralarında rekabet ederken işverenler gayet bilinçli bir şekilde birbirleriyle ve iktidarla beraber hareket etmektedirler. Bu yüzden ülkenin asgari ücreti açlık sınırında, medyan ücret de asgari ücretin biraz üstünde oluşmaktadır.
Bir sonraki yazıda Türkiye’de açlık ve yoksulluk sınırı ile asgari ücretin olması gereken değerleri, buna bağlı olarak iş skalasında hangi işe hangi ücretin denk gelmesi gerektiği, bu ücretler verilirse kimin kazanıp kimin kaybedeceğini yazmaya çalışacağım.
Açlık–yoksulluk eşiğinden akademik maaşlara: Adil bir ücret mimarisine doğru
YAYINLAMA: 08 Eylül 2025 - 00:00 | GÜNCELLEME: 08 Eylül 2025 - 00:00
Geçen yazıda ücretlerin emek piyasasında nasıl oluştuğunu, medeni bir toplumda yaşamak için vahşi kapitalizmin dizginlenerek emekçilerin iş ve sosyal güvencelerinin korumaya alındığını ve bunun için de asgari ücret uygulamasının geliştirildiğini anlatmıştım. Asgari ücret, eksik rekabetli emek piyasalarında (monopson/oligopson) insana yaraşır geçim standardının alt bandıdır. Doğru seviye; (i) hane bazlı yaşam maliyeti (sepet), (ii) toplumdaki ücret dağılımındaki bağıl konum (Kaitz oranı) ve (iii) verimlilik-fizibilite üçlüsünün kesişiminde belirlenir. Bu taban belirlendikten sonra kamu ve meslek gruplarında ücret merdivenleri şeffaf katsayılarla yukarı düzenlenir.
Asgari ücret tartışmasını bir “tek sayıdan ibaret” görmeyip, nasıl hesaplanmalı ve ücret merdivenine nasıl bağlanmalı diye kurgulayınca, hem sosyal refah hem de ücret adaleti açısından daha tutarlı bir çerçeve kurabiliyoruz. Bugünkü yazıda hem asgari ücret hem de – benim de mensubu bulunduğum- akademik camiada ücretlerin nasıl oluşması gerektiği konusunda görüşlerimi vereceğim. Yazının devamında önce FTE (tam zaman eşdeğer) kavramıyla asgari ücretin fakirlik sınırına bağlı olarak nasıl belirlenmesi gerektiğini anlatacağım; sonra TÜRK-İŞ Ağustos 2025 verilerini baz alarak bekâr ve evli çalışan için “ne olmalı?” sorusunu netleştireceğim. Ardından dünyada asgari ücret ile profesör–hekim–subay maaşları arasındaki tipik oranları özetleyip, bu oranlara dayalı olarak bir akademisyen ücret skalası önereceğim.
1.FTE NEDİR?
FTE (Full-Time Equivalent / Tam Zaman Eşdeğer), bir hanedeki çalışma kapasitesini tam zamanlıya çevrilmiş biçimde ölçer. 1,0 FTE, haftanın/ayın standart tam zamanlı süresini ifade eder; yarı zamanlı çalışan biri, örneğin 0,5 FTE sayılır. Böylece hanenin toplam FTE’si, o hanenin geçimini sağlayacak “etkin çalışan sayısı”dır. Asgari ücreti hane sepetinden (yaşam maliyeti) türetirken bu kavram kritik: Hane için gerekli aylık geliri işçi başına hedefe çeviririz. Basit formülle:
İşçi başına yaşanabilir net hedef = Hane için gerekli aylık gelir (Fakirlik Sınırı) / FTE
Buradan hareketle asgari ücretin “işçi başına yaşanabilir net hedefe” eşit olması gerektiği varsayımıyla şöyle bir formül belirleyebiliriz:
Asgari Ücret (aylık) = Fakirlik Sınırı (aylık) / FTE
Emek piyasasında politika oluşturulurken iki tipik FTE kullanılır: 1,0 (tek kazançlı hane) ve 1,5–1,6 (iki yetişkinin biri tam, diğeri kısmi/tam çalıştığında). Ben, bu yazıda, Türkiye’de ortalama bir-iki yetişkinli hane için 1,58’i standart kabul edeceğim. Bu literatürde ve saha gözlemlerinde yaygın olarak kullanılan bir varsayımdır.
2.TÜRKİYE İÇİN YAŞAM MALİYETİ VERİLERİ (Ağustos 2025)
TÜRK-İŞ, Ağustos 2025 için yayınladığı anketinde dört kişilik aile için açlık sınırını 27.111 TL, yoksulluk sınırını 88.309,98 TL, ayrıca bekâr bir çalışanın aylık yaşama maliyetini 34.981 TL olarak açıkladı. Açlık sınırı yalnızca sağlıklı beslenme için gerekli gıda sepeti iken, yoksulluk sınırı gıda dışı zorunlu harcamaları (barınma/kira, ısınma, ulaşım, eğitim, sağlık vb.) da içerir; bu yüzden asgari ücretin normatif çıpası “yoksulluk sınırıdır”.
3.ASGARİ ÜCRETİN HESAPLANMASI: TEK ÇALIŞAN VE İKİ ÇALIŞANIN BULUNDUĞU HANELER
Burada iki tip hane örnek alalım: Birincisi tek yaşayan bekar bir çalışanı temsil etsin, diğeri de evli ve iki çocuklu bir çifti temsil etsin. Her iki durumda farklı bir asgari ücret uygulanmalıdır. İlk önce tek kişilik haneyle başlayalım.
BEKÂR BİR ÇALIŞAN İÇİN ASGARİ NE OLMALI?
Bekâr bir çalışan için asgari ücret, zaten tek kişi için net yaşama maliyetini verdiği için hesap çok yalın: 34.981 TL net, çünkü tam zamanlı eşdeğer katsayısı, yani FTE, bu durumda 1’e eşittir. Politik ve idari iletişimde çoğu zaman brüt tutar da sorulduğundan, asgaride geçerli vergi istisnası korunup çalışan kesintileri ~%15 varsayılırsa, brüt ≈ net / 0,85 kısa kuralıyla yaklaşık 41.150 TL brüt hedefine ulaşıyoruz. (Büyükşehirlerde barınma/ulaşım farkları nedeniyle %10–15 civarı “şehir düzeltmesi” notu düşmek isabetli olur.) Yani bekar, tek başına yaşayan bir çalışan için asgari ücret 34.981 TL (net) olmalıdır.
EVLİ BİR ÇİFT İÇİN İKİ FARKLI ASGARİ ÜCRET SENARYOSU
Burada iki meşru yaklaşım var. İlki, tek kazançlı hane varsayımı (eş çalışmıyor); ikincisi, iki kazançlı hane (toplam FTE ≈ 1,5–1,6). Bu iki farklı duruma bağlı olarak farklı asgari ücretler önerilebilir.
Tek Çalışan Olan 4 Kişilik Aile: Burada dört kişilik yoksulluk eşiğini doğrudan kullanamayız; çünkü bu durumda eşdeğerlik katsayısını (OECD-modified: 1 + 0,5 + 0,3 + 0,3 = 2,1) iki kişiye indirgeriz. İki yetişkinlik hane eşdeğeri 1,5 olduğu için 2 kişilik yoksulluk ≈ 88.309,98 × (1,5 / 2,1) ≈ 63.079 TL net olur. Eş çalışmadığı için FTE=1,0; demek ki işçi başına net hedef de ≈ 63.100 TL. Aynı 0,85 kuralıyla ≈ 74.200 TL brüte denk gelir. Yani eğer dört kişilik bir hane varsa, burada sadece baba çalışıyor ve anne de ev hanımıysa, bu durumda hane halkına medeni bir hayat imkânı sunması için uygulanacak asgari ücret net 63.100 TL (net) olmalıdır.
İki Çalışan Olan 4 Kişilik Aile: Aynı 2 kişilik yoksulluk hedefini, bu kez FTE 1,5–1,6’ya böleriz. FTE katsayısını 1,5 alırsak asgari ücret 42.050 TL, 1,6 alırsak asgari ücret 39.400 TL çıkar. Bu ikinci senaryo, aynı haneyi iki gelirle döndürmenin kişi başına hedefi düşürdüğünü gösterir. Kural basit ama güçlü: Hane hedefi aynı, FTE büyüdükçe kişi başı hedef azalır. Yani en kötü ihtimalle iki kişinin de çalışıp asgari ücret aldığı bir hanede asgari ücret yuvarlak hesap 40 000 TL (net) olmalıdır. .
4.ULUSAL ASGARİ İÇİN HANGİ ÇIPA?
Kamu politikası açısından tek ve ulusal bir asgari ücreti, “en sık rastlanan hane tipine” değil, zayıf kesimleri koruyacak şekilde tanımlamak daha uygun. Bu yüzden 4 kişilik yoksulluk ve FTE=1,58 ile işçi başına hedef neti almak, “çocuklu haneleri ihmal etmeyen” makul bir normatif çözüm olacaktır. Zaten akademik literatürde de bu FTE değeri kabul görmektedir. Buna göre asgari ücreti şöyle hesaplayabiliriz:
Asgari Ücret (aylık) = Fakirlik Sınırı (aylık) / FTE = 88.309,98 TL / 1,58 = 55.900 TL (net)
Bu sayı, metindeki tüm katsayı tartışmaları için merkezi çıpa görevi görür. (Bir kez daha: bekâr/evli farkını asgariyle değil, aile/çocuk destekleriyle çözmek, uluslararası uygulamada da daha adil ve etkindir. Bizdeki uygulamada aile ve çocuk destekleri gerçekten bahsedilmeyecek kadar önemsiz bir düzeyde kalmaktadır.)
5.ASGARİ ÜCRET VE MEMUR MAAŞLARI ARASINDAKİ İLİŞKİ: DÜNYADA NASIL?
Batı’da sözleşmeler çoğunlukla “tutar” üzerinden yazılır; “x kat asgari” kuralı genel değildir. Ancak fiilî oranlara baktığımızda, (Fransa–Almanya–İspanya gibi örneklerde) asgari ücretle maaş ilişkisi şu aralıklarda belirgin hale gelmektedir: profesörler çoğu yerde yaklaşık 3–4 kat asgari, rütbe ve ek ödemeye bağlı subay (tuğgeneral) 3–5 kat, hekimler ise pratisyen → uzman ekseninde 2,5–4,5 kat civarında seyrediyor. Saat standardı (35s/40s), yıllık 14 maaş ödemeli sistemler ve brüt–net farkları bu oranları oynatır; ama alt merdivenin yüksekliği arttıkça alt-orta kademe de yukarı itilir. Bu “dalga etkisi” (spillover) özellikle alt çeyrek ücretlerde görünür; yani asgari ücret, sadece en alttakilerin değil, alttan ikinci katmanın da seviyesini etkiler.
6.AKADEMİK ÜCRET MERDİVENİ
Yukarıda belirttiğim değer ve örnekleri dikkate alarak, 55.900 TL (net) asgari ücreti çıpa alalım. Araştırma görevlisi asgari ücretin 2,5, Dr. Öğretim Üyesi 3, Doçent 4, Profesör 4,5, Kıdemli Profesör 5 katı kadar alsa, bu herhalde kimsenin hayır diyemeyeceği bir ölçek olur. Çünkü bütün medeni ülkelerde bu oranlar civarında maaşlar verilmektedir. Bu durumda akademik personel maaşları için ortaya çıkan net hedefler sırasıyla yaklaşık 139.750, 167.700, 223.600, 251.550 ve 279.500 TL’dir. Yani bugün fiilen alınan maaşların kabaca iki katı…
SONUÇ:
Türkiye’de vasıfsız işgücü de, vasıflı işgücü de ağır bir sömürünün altındadır ve satın alma güçlerini ciddi oranda kaybetmişlerdir. Yukarıda verdiğim rakamları afaki veya uçuk diye nitelendirmeyin: Medeni bir toplumda (Türkiye böyle bir toplum olmayı hak etmiyor mu? DMD) asgari ücret ve memur maaşlarının nasıl sıralandığına bakarak basit bir işlem yaptım. Eğer işçinizi açlık sınırı altında, memurunuzu da açlık sınırında yaşatmak istemiyorsanız bu rakamları afaki görmeyeceksiniz. Daha emekliler, küçük üretici ve çiftçiden bahsetmiyorum. Onlar zaten ölmüş de ağlayanları yok!
Hemen itiraz gelecek: “Hocam, sizin dediğiniz bu ücretler verilirse bütçe çöker, devlet iflas eder! Aynı zamanda enflasyon patlar!” Kısa cevabım şudur: Bir devlet hiçbir zaman iflas etmez, bütçe ve maliye politikasının temel rolü üretilen gelirin dağılımını etkilemesidir. Yani Hükümetin siyasi tercihi kimden yana olacaktır: Memurlar, işçiler, üretici ve çiftçiler mi, yoksa rantiyeler, menkul ve gayrı menkul servet sahipleri mi? Uzun cevabı bir sonraki yazımda vereceğim…
Neden asgari ücreti şimdi yeterince arttıramayız?
YAYINLAMA: 13 Eylül 2025 - 00:30 | GÜNCELLEME: 13 Eylül 2025 - 00:30
GİRİŞ
Geçen yazıda asgari ücret başta olmak üzere mevcut iş kollarında vasıflı ve vasıfsız birçok emekçinin çok düşük maaş ve ücretlere razı gelmek zorunda kaldığını belirtmiştim. Uluslararası kabul gören yöntemlerle asgari ücretin Ağustos 2025 itibariyle 59.900 TL olması gerektiğini, buna bağlı olarak bütün maaşların da 2 – 2,5 kat arttırılması gerektiğini belirtmiştim. Bir örnek olarak da kıdemine bağlı olarak Profesörlerin 250 bin TL ve üstünde bir maaşı hak ettiklerini de eklemiştim. Okuyucularımdan gelen soruların önemli bir kısmı böyle bir asgari ücretin ve buna bağlı olarak bütün işçi maaşlarında gerçekleşecek artışın firmalar tarafından karşılanamayacağı yönündeydi. Buna ben de katılırım. Yani durum şudur: Türk ekonomisinin içinde bulunduğu durum, özellikle emek piyasaları açısından, ciddi bir dengesizlik ve kaos içermektedir. Medeni standartlarda bir ücret skalasının oluşması halinde firmalar bu ücretleri karşılayamayacak; bu durumda ya iflas edecek ya da ücret artışlarını misliyle fiyatlara yansıtacaklardır. Böyle bir durumda hiçbir firma iflas etmek istemeyeceği için sonuç enflasyon olacaktır. Öte yandan mevcut durumda da, Türk emekçisi köle işçilerden daha fazla bir emek sömürüsüne razı gelmek, en vasıfsızı açlık sınırı altında, en vasıflısı da fakirlik sınırının biraz üstünde ücrete mahkûm kalmak zorunda kalacaktır. “Durum neden böyledir?” Bu yazıda bu soruyu cevaplamaya çalışacağım. Bu fakirlik tuzağından kurtulmanın çaresi nedir? Bu soru çok teferruatlı bir cevabı gerektirir, ama tedaviyi belirleyebilmek için önce hastalığı teşhis etmek gerekir. Haydi başlayalım…
ÜCRETLER VE İŞ GÜCÜ VERİMLİLİĞİ İLİŞKİSİ
Egemen iktisat anlayışı (yani herkesin anlayacağı şekilde liberal ve piyasa ekonomisinden yana bir bakışa sahip iktisat okulları olan Klasik ve Neo-Klasik iktisat anlayışı) emek piyasasını tam rekabet şartlarının hâkim olduğu bir amele piyasası olarak modeller. Belki bu 18’inci yüzyıl şartlarına uygun bir anlatımdır: Çünkü egemen iktisat anlayışının oluştuğu dönem sendikaların olmadığı, toplu sözleşmeler ve uzun dönemli ücret kontratlarının bilinmediği, iş güvencesinin olmadığı, milli eğitim sistemleriyle iş gücünün standart bir eğitime sahip olmadığı, sanayi ekonomisinin yeni palazlandığı ve ekonominin ağırlıklı tarım ekonomisi şeklinde örgütlendiği bir dönemdi. Bu şartlar dâhilinde emek piyasasında oluşan reel ücretlerin işçinin üretkenliği ve verimliliğine bağlı olduğu genel kabul görmüştü. (Bilgilendirici not: Reel ücret işçinin aldığı ücretin enflasyon etkisinden arındırılmış halidir ve işçinin satın alma gücünü gösterir. Bu yazıda ücret deyince reel ücreti kastedeceğiz.) İktisatta iş gücü verimliliğini emeğin “marjinal” ve “ortalama” ürünü kavramlarıyla ifade ederiz. Pekiyi bu emek verimliliğini ne belirler? Kabaca iş gücü hacmi (yani piyasada kaç işçi olduğu), iş gücünün donandığı beşeri sermaye miktarı (yani işçilerin sahip olduğu eğitim düzeyi ve üretim deneyimi), üretimde kullanılan sermaye hacmi (yani her iş kolunda işçi başına düşen makine ve teçhizat miktarı) ve teknoloji düzeyi. İş gücü hacmi arttıkça verimlilik düşerken, iş gücünün donandığı beşeri sermaye miktarı, üretimde kullanılan sermaye hacmi ve teknoloji düzeyi arttıkça verimlilik de artar. Liberteryen (Milei ve Trump gibi tam vahşi kapitalizmden yana olanlar) ve liberal (daha ılımlı ama dünyaya iş adamları ve sermaye perspektifinden bakanlar) iktisatçılar bu yüzden düşük ücretleri iş gücü verimliliğinin düşüklüğüne bağlarlar. Bunu ifade ederken de, iş gücünün yeterince eğitimli ve donanımlı olmadığını, az çalışarak çok kazanma peşinde olduğunu, yani işçilerin açgözlü ve tamahkâr ama tembel olduklarını söylerler. Halbuki iş gücü verimliliğini besleyen diğer unsurlara hiç atıf yapmazlar. Günümüz Türk emek piyasası örneğine gelirsek Türk işçisinin tembel olduğu söylenemez çünkü dünyada en fazla saat çalışan emekçiler arasında Türk emekçileri gelmektedir. Tamahkâr oldukları hiç söylenemez çünkü hemen hemen bütün emekçilerin yarısı asgari ücret civarında ücret almaktadır ve bu da açlık sınırının altındadır.
İş gücü verimliliği ile ücret arasındaki ilişki egemen iktisat anlayışındaki iktisatçıların hiç dikkate almadıkları emek piyasası yapısı ile çok kuvvetli bir ilişkidedir. Doğrudur, eğer rekabetçi bir emek piyasası varsa verimlilik arttığında reel ücretler de artar, düştüğünde de düşer. Ancak Türk ekonomisi gibi iş gücü sendikalarının zayıf olduğu, kayıt dışı istihdamın çok yaygın olduğu piyasalarda (iki önceki yazımda bahsettiğim) monopson ve oligopson yapılarının oluşması kaçınılmazdır. Bu durumda ücretler iş gücünün ortalama verimliliğinin çok altında belirlenir. Yani bir işçi bir firmaya ayda 100 bin TL kazandırırken, ancak 30 bin TL maaş almaktadır. Bu tür piyasalarda verimliliği arttırsanız da ücretler aynı miktarda artmaz, patronlar elde edilen verimlilik artışını kendi ceplerine indirirler. Çünkü emekçinin pazarlık gücü yoktur. Öte yandan verimlilik düşerse reel ücretler daha fazla düşer. Kayıt dışı istihdam ise işçi ücretlerinin daha da aşağı çekilmesine yol açar.
Mevcut şartlarda Türkiye’de bırakın iş gücünün pazarlık hakkının yüksek olduğu, rekabetçi bir emek piyasası bile yoktur. Türk emek piyasası işçinin hakkını savunmak için değil, bağlı oldukları siyasi partinin propagandasını yapmak için kurulmuş sarı sendikalardan oluşmuştur. Öte yandan hangi siyasi görüşten olursa olsun, bütün işverenler kuvvetli bir şekilde emekçinin karşısında bir araya gelebilmektedir. Hükümet de, son 40 yılın özetinde, daha çok kendini işveren ve sermayeden yana konumlandırmaktadır. Bütün bu sebeplerden düşük ücretin sebebinin iş gücünün verimsizliği olduğu üzerine kurulan argümanlar en azından günümüz Türkiye’si şartlarında geçersizdir.
KAÇAK GÖÇMENLERİN ÜCRETLERE ETKİSİ
Yukarıda bahsettiğim gerçeklere rağmen, yine de, iş gücünün verimliliği ile ücret arasında uzun dönemli bir ilişki de bulunmaktadır. Burada emek verimliliği ile iş gücü hacminin arasındaki ters yönlü ilişkiden bahsetmek gerekir. Firma başına ne kadar çok iş gücü varsa, iş gücünün verimliliği de o kadar düşer. Normal şartlarda bir ülkenin nüfusu yatırım artışına göre çok yavaş artar. Dolayısıyla zaman içinde artan nüfusu istihdam edecek yeni firmaların kurulması ve mevcut firmaların büyümesi mümkün olur. Ancak bir ülkenin nüfusu 5 – 6 sene içinde yüzde 20 artarsa, bu yeni gelen nüfusu istihdam edecek, besleyecek ve barındıracak bir üretim kapasitesi artışını sağlamak pek mümkün değildir. 2013 – 2020 arasında Türkiye’ye 13 milyon kaçak – sığınmacı girmiştir. Bunlar çok ucuza çalışmaya razı olarak nominal ücretleri düşürürken, gıda fiyatları ve konut kiralarının aşırı artmasına yol açmaktadır. Bu da reel ücretlerin hızla düşmesine yol açar; yani, bu süreç, Türk emekçisinin enflasyon karşısında sürekli gerileyen bir satın alma gücüne mahkûm olması demektir. Bu yüzden iş gücü verimliliğindeki düşüşün birinci sebebi kaçak sığınmacı ve göçmenlerdir.
YETERSİZ SERMAYE BİRİKİMİ VE ÜCRETLER
Firmalarda işçi başına kullanılan sermaye miktarı artarsa emek verimliliği de artar. Hükümetin emeğin haklarını koruyacak şekilde düzenlemeler getirdiği durumda verimlilik artışı ücret artışına da yansır. Tersi durumda, yeterli yatırım yapılmazsa, firmalarda işçi başına sermaye miktarı düşerse emek verimliliği de düşer. Bu da, ister istemez, reel ücretlerin düşmesine yol açar. Türkiye’de 10 yılda bir makine parkının yenilenmesi gerekir. 2000’li ve 2010’lu yılların başında bu gerçekleşmesine rağmen 2020’li yılların başında yeterli oranda gerçekleşmemiştir. (Burada küresel pandeminin ve Kahramanmaraş depreminin etkilerini de göz ardı etmemek gerekir; DMD). İş gücü verimliliğindeki düşüşün ikinci sebebi 2020’li yıllarda yeterince üretken yatırım yapılmamasıdır. Bunda Hükümetin kaynakları üretken olan sanayi ve tarıma değil, üretken olmayan inşaat ve hizmetler sektörüne aktarmayı tercih etmesi de önemli bir etkendir.
ÜCRETLER İLE TEKNOLOJİ VE EĞİTİM SİSTEMİ İLİŞKİSİ
Türkiye’nin kalkınma politikası sanayi ve tarıma değil, inşaat ve hizmetlere dayalı bir politikadır. Halbuki bu tercih kalıcı bir kalkınma sürecini sağlamaz. İş böyle olunca teknoloji yatırımları (silah sanayi haricinde) Türk ekonomisinde öncelikli değildir. Biz teknolojiyi üretmeyi değil, ithal edip tüketmeyi tercih ediyoruz. Bu ise dünyadaki diğer ülkelere göre iş gücü verimliliğini düşürmekte, bu da mevcut emek piyasası şartlarında, ücretlerin daha da fazla düşmesine yol açmaktadır.
İş gücünün farklı iş kollarına göre uzmanlık eğitimi alması için eğitim politikaları çok önemlidir. Hiçbir medeni ülkede “Herkese üniversite eğitimi verelim!” diyen bir eğitim politikası bulunmamaktadır. Önceliğin lisede mesleki eğitime ve gerekirse iki yıllık teknik mesleki eğitim yönelik olması gerekir. Türk ekonomisinin ihtiyaçları doğrultusunda donanımlı bir iş gücü yetiştirebilmenin yolu mesleki eğitimin önünü açmaktan, gereksiz üniversite enflasyonuna karşılık belki üniversiteleri ağırlıklı meslek yüksek okullarına dönüştürmekten geçer. Bunun için her sektörde şu an ve önümüzdeki on sene içinde hangi nitelikte ve ne sayıda iş gücüne ihtiyacımız olduğu planlanmalıdır. Eğitim sistemi de bu hedefe göre yeniden şekillendirilmelidir.
SONUÇ
Eğer emekçilerimizin insan gibi yaşamasını ve vasfına uygun gelire sahip olmasını istiyorsak şunları yapmalıyız:
13 milyon kaçağı bir an önce Sn. Cumhurbaşkanımızın ifadesiyle “deport etmeli”, Sn. Özdağ’ın ifadesiyle “Zafer Turizm’le” evlerine göndermeliyiz.
Türkiye’deki sosyal devlet kurumlarının yeniden etkin hale getirilip emekçinin hakkının devlet güvencesine alınmasını sağlamalıyız.
Hükümet kaynakların çoğunu inşaat ve hizmetler sektöründen sanayi ve tarım sektörüne aktaracak yeni bir kalkınma programını ivedilikle hazırlamalı ve hayata geçirmelidir.
Teknolojiyi ithal edip tüketmekten vaz geçerek bizatihi teknoloji üretimine kaynak aktarmalıyız.
Eğitim sistemini Türkiye gibi büyük bir ekonominin ihtiyaçlarına göre yeniden tanzim etmeliyiz.
İlk beş madde uzun vadede sonuç getirecek politikaları anlatır. Ancak kısa vadede en elzem iş enflasyonu düşürmektir.
Bu ana yol haritası olmadan “faiz indi döviz bindiyle” bir sonuç elde edemezsiniz. Bütün bunlar yapılsa bile, Türk emekçisinin durumunun 5 yıldan önce dengelenmesi pek mümkün görünmemektedir.
Sandık var, rekabet yok: Otoriterliğin anatomisi
YAYINLAMA: 15 Eylül 2025 - 00:05 | GÜNCELLEME: 15 Eylül 2025 - 00:05
GİRİŞ
Son dönemde bütün dünyada bildiğimiz anlamda demokrasilerin güç ve zemin kaybettiğini görüyoruz. Bunun - bence – en temel sebebi üretim teknolojisindeki dönüşüme, küresel entegrasyona ve bunlara bağlı yaşam tarzı ve toplumsal ihtiyaçlardaki değişime siyasi yapı ve toplumsal kurumların adapte olamaması veya değişimin çok yavaş gerçekleşmesi sebepleriyle toplumların problemlerinin mevcut demokratik kurumlar tarafından çözülememesidir. Hal böyle olunca geniş halk yığınları demokratik rejimlerden yavaş yavaş umudunu kesmektedir. Bu anlamda seçimlerin yine korunduğu ama güçlü hükümetlerin bu seçimler yoluyla değişmesinin pek muhtemel olmadığı hibrit sistemlere doğru gitme eğilimi bütün dünyada ortaya çıkmaktadır. Pekiyi demokrasi sadece sandık mıdır? Demokrasi sadece sandık değildir; “serbest ve adil” rekabet için eşit bir zemin, hakem kurumların tarafsızlığı ve kamusal alanın özgürlüğü de şarttır. Kriz, kutuplaşma ve “güçlü el” arzusunun arttığı dönemlerde ise bu eşit zemin yavaş yavaş çarpılır. Sandık görüntüsü kalır, demokratik öz aşınır.
Bu yazıda otoriter rejimi çalışmaya elverişli bir tanımla netleştiriyor, başlıca türlerini sınıflandırıyor ve bir rejimin otoriterliğe kayıp kaymadığını hızlıca anlamaya yarayacak bir teşhis listesi paylaşıyorum. Buradaki amacım sadece “etiket” dağıtmak değil; “oyunun kuralları” gerçekten rekabet üretiyor mu, onu soğukkanlı biçimde sorgulamak olacaktır.
OTORİTER REJİM NEDİR?
Siyaset bilimi literatüründe (Linz, Stepan, Geddes, Svolik, Levitsky–Way) otoriter rejim, siyasal rekabeti ve sivil özgürlükleri sistematik biçimde sınırlayan; iktidarın serbest ve adil seçimlerle düzenli biçimde el değiştirmesini fiilen engelleyen yönetim tipidir. Otoriter rejimlerde ortak üç etken öne çıkar:
SINIRLI ÇOĞULCULUK: Demokrasi çoğulcu bir sistemdir, yani iktidar çoğunluk tarafından belirlense de bütün halkın görüş ve beklentileri, hak ve hürriyetleri koruma altındadır. Sınırlı çoğulculukta medya, yargı, akademi, sivil toplum ve muhalefet partileri üzerinde kalıcı kısıtlar bulunur. Sistem toplumdaki çoğunluğun görüş ve beklentileri ile hak ve hürriyetlerini koruma altına alır. Çoğunluğa mensup olmayanlar ise “bizden değil” etiketi ile yaftalanır.
SİYASALLAŞMIŞ HAKEMLİK: Demokrasilerde bütün halkın hak ve hürriyetlerinin korunması Hükümetten özerk veya bağımsız erk ve kurumlarla sağlanır. Siyasallaşmış hakemlikte ise yüksek yargı ve yasama meclisi başta olmak üzere, seçim kurulu, sayıştay ve düzenleyici kurumların yürütmenin güdümüne girdiği görülür.
EĞİK REKABET ZEMİNİ: Demokrasinin ruhu serbest ve adil seçimlerdir. Bu ise küçükten büyüğe bütün siyasi parti ve toplumsal grupların siyasi olarak fırsat eşitliğine sahip olduğu bir zemini gerektirir. Otoriter rejimlerin çoğunda seçimler yapılır; fakat medya erişimi, finansman, bürokrasi ve hukuk yoluyla iktidar bloğuna sistematik üstünlük sağlanır. Partiler arasında fırsat eşitliği fiilen ortadan kalkar.
TOTALİTARİZMDEN FARKI: Totaliter düzende tekil ideoloji ve yoğun kitle seferberliği esastır; otoriterlikte ideolojik totalizm / bütünlük ve sürekli kitle mobilizasyonu şart değildir. Meşrulaştırma repertuvarı genellikle “güvenlik”, “kalkınma”, “dış düşman” ve “atanmış seçkinler” karşıtlığı etrafında kurulur. Seçici baskı ile kooptasyon, yani iktidarın parasal imkânlarla kendine bağlı bir toplumsal yapı oluşturması (patronaj, ihale, terfi, medya sahipliği), birlikte çalışır; muhalefet tamamen yasaklanmaz ama yenilgiye mahkûm bir rekabet içine sıkıştırılır.
OTORİTERLİĞİN TİPOLOJİSİ
A) GÜÇ KAYNAĞINA GÖRE (KLASİK AYRIM)
Siyaset biliminin klasik ayrımında otoriter rejimler toplumsal güç kaynağına göre sınıflandırılır. Aşağıda bunları özetledim:
Tek Parti Rejimi: Parti, devletin gövdesine dönüşür; kadro ve terfiler partinin tekeline bağlanır. Öngörülebilir iç kurallar (politbüro, kadro sistemi) nedeniyle görece “dayanıklıdır”. Eski SSCB, yani komünist Rusya buna örnektir.
Askerî/Bürokratik-Otoriter Rejimler: Ordu ya da teknokratik güvenlik bürokrasisi “düzen/etkinlik” gerekçesiyle iktidarı üstlenir. Elit-içi pazarlık kırılgandır; çıkış çoğu kez pazarlığa bağlıdır. Bu rejimler sermaye sahipleri ile ittifak yapabildikleri sürece rejimin kalıcılığı sağlanır.
Kişiselci/Sultanik Rejimler: Güç lider etrafında şahsîleştirilir; kurumlar vitrine indirgenir, ardıllık en kritik risktir. Saray-içi darbe ve politika dalgalanması olasılığı yüksektir. Bu rejimler, iktidar dışı muhalefete karşı kuvvetli ama kendi içinden kaynaklanan tehditlere karşı kırılgandır.
Monarşik Rejimler: Hanedana dayalı meşruiyet ve biat ağları belirleyicidir; istikrar danışma meclisleriyle dengelenmeye çalışılır. Genelde ortaçağ ve yakın çağın tarım toplumlarındaki mutlak krallıkları bu kategoriye yerleştirebiliriz. Suud Monarşisi buna örnek gösterilebilir.
Teokratik Rejimler: Dinî hiyerarşi siyasal meşruiyetin ana eksenidir; hukuk ve temsil kanalları dinî otoriteyle iç içedir. Bu rejim tipi için kuvvetli bir din adamları sınıfının olması gerekir. Çünkü kurulacak sistemin omurgasını da meşruiyetini de bu sınıf sağlar. İran’daki Şii Molla rejimi bunun tipik örneğidir.
Oligarşik Rejimler: Dar bir ekonomik–siyasal klik karar verir; tek-parti veya çok partili yapıların içinde bu dar kadro “çekirdek” olarak bulunabilir. Yani seçimler olsa ve iktidar görünürde değişse bile iktidardan yararlanan zümreler aynı kalır.
B) SEÇİM SİSTEMİNE GÖRE
Seçimsiz Otoriterlik: Sandık yoktur ya da tümüyle anlamdan arındırılmıştır; rekabet yoktur.
Hegemonik Seçimci Otoriterlik: Sandık ve kampanya görüntüsü vardır ama kurumsal mühendislik (medya, hukuk, bölge/sandık tasarımı, finansman, idari kapasite) sonucu iktidar bloğunun kazanması yapısal olarak güvenceye alınmıştır.
Rekabetçi Otoriterlik: Muhalefet yarışır ve bazen mevzi kazanır; fakat medya/yargı/finans–idari avantajlar ve seçici baskı nedeniyle iktidarın kaybetmesi olağandışı hâle gelir. “Seçim var, rekabet yok” tanımı en çok buraya uyar.
C) KURUMSALLAŞMAYA GÖRE
Kurumsallaşmış Otoriterlik: Parti tüzüğü, politbüro/konsey, yazılı terfi kuralları gibi mekanizmalar sınırlı da olsa öngörülebilirlik sağlar; rejim ömrü uzar.
Kişiselleşmiş Otoriterlik: Karar tek elde toplanır; kurumlar kişisel sadakat ağlarına dönüşür; dış şoklara ve halefiyet krizlerine karşı en kırılgan formdur.
D) İDEOLOJİ VE KİTLE MOBİLİZASYONUNA GÖRE
Klasik Otoriter: Sınırlı ideoloji, sınırlı kitle mobilizasyonu, sınırlı plüralizm: “siyasetsiz siyaset”. Muhalefet partileri gerçekten iktidar olmayı hedeflemez, haftada bir mecliste yüksek sesle konuşur ama toplumsal taleplere yönelik bir öneri geliştirmezler. Muhalefet muhalefette kalmayı, iktidar iktidarda kalmayı hedefler.
Post-Totaliter: Resmî ideolojik kabuk sürer; pratikte çıkar ağları belirleyicidir. Devleti resmi ideolojisi (mesela demokratik hukuk devleti gibi) kâğıt üzerinde vardır ama bütün politikalar iktidar çevresinde kümelenmiş çıkar gruplarının lehine olacak şekilde belirlenir.
Totaliter: Otoriter rejimlerden totaliter rejimlerin farkı manipülasyon ve yönlendirme ile değil iktidarın doğrudan güç kullanması ile belirlenir. Bu rejimlerde tekil ideolojik tekel, yüksek kitle mobilizasyonu ve silahlı güç birlikte kullanılır.
Gerçek hayattaki rejimler çoğu kez melezdir: kişiselci bir çekirdeğe sahip tek-parti düzeni; rekabetçi otoriterliğin zamanla hegemonik seçimciliğe kayması; askeri vesayetin parti rejimiyle hibritleşmesi gibi.
HIZLI TEŞHİS: BİR REJİMİN OTORİTER OLDUĞUNU NASIL ANLARIZ?
Yazının bu son kısmında uzun paragraflar yerine, okurun elinin altında duracak beş soruluk bir kontrol listesi öneriyorum. “Evet” sayısı arttıkça, incelediğiniz rejimin otoriterlik düzeyi de artar:
Kaybedebilirlik: Serbest ve adil bir seçimde iktidarın gerçekten kaybetme ihtimali var mı? Sonuçlara bağlı davranışlar bunu ikna edici biçimde gösteriyor mu (iktidar–muhalefet devir teslimi, yerel yönetimlere saygı vb.)?
Hakem Kurumlar: Yüksek yargı, seçim kurulu, sayıştay ve bağımsız düzenleyiciler pratikte taraflı mı; kritik anlarda iktidar lehine “istisna” üretiyor mu?
Medya/İfade Özgürlüğü: Mülkiyet el değiştirmeleri, ilan–reklam muslukları, vergi–lisans baskısı ve ceza davalarıyla belli gruplara avantaj sağlayacak şekilde düzenleme yapılıyor mu?
Örgütlenme Ve Finansman Özgürlüğü: Muhalefet ve STK’lar için kampanya, toplantı, bağış ve uluslararası fonlara seçici ve kalıcı engeller var mı?
Güvenlik Aygıtı: Polis/istihbarat/ordu terfi ve operasyonlarında partizanlaşma emareleri (adı konmamış milisleşme, “özel görevli” yapıların ortaya çıkışı) görülüyor mu?
Bu beş soruyu cevapladıktan sonra aşağıda açıkladığım üç tamamlayıcı göstergeye de bakmak gerekir:
Kural Mühendisliği: Seçim kanunu, baraj, seçim çevresi ve medya düzenlemeleri rekabeti yapısal olarak çarpıtıyor mu?
Baskı–Kooptasyon Dengesi: Seçici yargısal/idarî baskı ile patronaj–ihale dağıtımı birlikte mi çalışıyor?
OHAL’in Olağanlaşması: “Geçici istisna” sürekli hâle mi getiriliyor; güvenlik söylemi genel yönetim ilkesine mi dönüşüyor?
Önemli uyarı: Otoriterlik, verimsizlik demek zorunda değildir. Bazı rejimler kısa vadede hizmet/altyapı üretebilir. Tartışmanın özü meşruiyet ve hesap verebilirliğin kurumsal güvenceye bağlanıp bağlanmadığıdır. Demokratik siyaset, iktidarın kaybedilebilir olduğu, hak ve özgürlüklerin kural-devlet çerçevesinde korunduğu rejimdir; aksi hâlde sandık, “rekabet illüzyonuna” dönüşür.
KAPANIŞ
Otoriterlik bir hâlden çok bir süreçtir: Sandık görüntüsü korunurken rekabet zemini çarpıtılır; hakem kurumlar siyasileşir; baskı ve kooptasyon birlikte çalışır; sonunda güç kişiselleşir. Bu süreci zamanında görmek için sihirli ölçü yok, ama “kaybedebilirlik–hakemlik–özgür kamusal alan” üçlüsüne bakmak çoğu zaman yeterlidir. Bir sonraki yazıda bu çerçeveyi tamamlayıp, demokrasinin otoriterlikten temel farklarını ve demokrasilerin bu yola nasıl girebildiğini—yani “yavaş darbe” mekanizmalarını—ele alacağım.
Demokrasinin zayıf halkaları: Otoriterliğe giden nedenler ve çıkış yolları
YAYINLAMA: 20 Eylül 2025 - 00:30 | GÜNCELLEME: 20 Eylül 2025 - 00:30
GİRİŞ
Geçen yazıda günümüzde yeniden canlanan otoriterleşme eğilimlerini referans alarak otoriter rejimlerin ne olduğunu, hangi kriterlerle nasıl sınıflandırıldıklarını anlatmıştım. Bugünkü yazımı demokrasinin zayıf tarafları üzerine kurgulamak istiyorum. Cevaplamak istediğim iki ana soru şunlardır: 1) Demokrasileri otoriter rejimlere dönüşmeye iten temel etkenler nelerdir? (Demokrasiler nerede başarısız olursa halkı radikal düşünceleri savunan otoriter rejimleri talep etmeye sevk eder?) 2) Demokrasilerin otoriter rejimlere dönüşmesini engellemek için ne gibi önlemler alınmalı? Bu sorulara verilecek cevaplar birbiri ile tutarlı ve bağlantılı olmalıdır. Yani ilk sorunun cevabı hastalığın teşhisi, ikinci sorunun cevabı ise bu hastalığın tedavisini verecektir.
Bu soruları cevaplarken unutmamamız gereken bir nokta da, toplumsal birlik ve vatandaşlık şuurudur. Batı toplumları (Avrupa ve Kuzey Amerika) yüzyıllar süren kanlı mücadelelerle vatandaşlık haklarına ve toplumsal birlik şuuruna eriştiler. Bizim gibi toplumların ise bu değerleri tepeden inme bir şekilde elde ettikleri için bu değerleri özümseyemediğini görmekteyiz. Bu yazıyla amaçladığım ise bizim gibi toplumların Batı toplumları gibi demokrasiye ulaşmak için acı çekmesini engellemenin yollarını göstermektir.
Demokrasi yalnızca sandık değildir; eşit rekabet zemini, tarafsız hakem kurumlar ve özgür kamusal alan olmadan sandığın ürettiği sonuçlar meşruiyetini hızla yitirir. Kriz ve belirsizlik dönemlerinde toplumlar “etkinlik” ve “güvenlik” arzusuyla güçlü yürütmeye meyleder; bu meyil, eğer kurumsal frenler zayıfsa, zamanla otoriterliğe doğru kayışa dönüşebilir. Batı toplumları asırlara yayılan acı deneyimlerle “vatandaşlık şuurunu” içselleştirerek bu kayışa set çekerken, bizim gibi modernleşmesini büyük ölçüde “tepeden inme” yöntemlerle inşa etmiş toplumlarda yurttaşlık değerlerinin kökleşmesi daha kırılgan seyreder. Şimdi ilk soruyu cevaplayalım…
1. DEMOKRASİLERİ OTORİTERLİĞE İTEN TEMEL ETKENLER
Bu kısımda aşağıdaki soruyu cevaplamaya çalışacağım: “Demokrasileri otoriter rejimlere dönüşmeye iten temel etkenler nelerdir?” ya da “Demokrasiler nerede başarısız olursa halkı radikal düşünceleri savunan otoriter rejimleri talep etmeye sevk eder?”
1.1. PERFORMANS KIRILMASI VE ADALET DUYGUSUNUN ZEDELENMESİ.
Demokrasinin toplumsal kabulü yalnızca ilkelerle değil, sonuçlarla da beslenir. Yüksek enflasyon, işsizlik, büyüme dalgalanmaları ve gelir dağılımında derinleşen eşitsizlik, “çıktı meşruiyetini” aşındırır. Halk nezdinde siyasal sistem “adaletsiz” görünmeye başladığında, karmaşık reform vaatleri yerine “hızlı çözüm” ve “demir yumruk” vaat eden aktörler cazip hâle gelir. Özellikle rantiye gelirlerine dayalı finansman kalıpları vergi–temsil bağını koparır; vatandaşlık bilincinin maddi temelleri (vergileme, hesap sorma, denetleme) zayıflar.
1.2. HAKEM KURUMLARIN AŞINMASI VE “SERT OYUNUN” NORMALLEŞMESİ.
Yargı, yüksek seçim kurulları, Sayıştay ve bağımsız düzenleyiciler “oyunun hakemi”dir. Bu kurumların tarafsızlığı zedelendiğinde, rekabet zemini çarpıklaşır. Meclis teamüllerinin bozulması, olağanüstü hâlin olağanlaştırılması, “hukuken mümkün ama rejimi aşındıran” hamlelerin siyasetin rutinine dönüşmesi, demokrasinin görünümünü korurken özünü boşaltır. Bu süreçte baskı kadar kooptasyon da çalışır: ihale, medya ve terfi kanalları üzerinden kurulan çıkar ağları muhalefetin manevra alanını daraltır.
1.3. PARTİ SİSTEMİ PATOLOJİLERİ VE LİDERLİĞİN KİŞİSELLEŞMESİ.
Parti içi demokrasinin zayıflığı, üye tabanlarının karar süreçlerinden dışlanması ve aday belirlemede dar bir çevrenin belirleyici olması, siyasetin kurumsal kapasitesini törpüler. Rekabeti düzenlemesi beklenen partiler, “kartelleşme” eğilimiyle yeni aktörleri dışlamaya başladığında, seçmenin seçenek kümesi fakirleşir; siyaset kurumsallıktan kişisel sadakat ağlarına çekilir. Bu kişiselleşme, “etkinlik” iddiasıyla meşrulaştırılan yargı–bürokrasi tasarruflarıyla birleşince otoriterliğe kayış hızlanır.
1.4. BİLGİ EKOSİSTEMİNDEKİ ÇÜRÜME: TEKELLEŞME, DEZENFORMASYON, YANKI ODALARI.
Medya sahipliğinin yoğunlaşması, kamu ilanları ve vergisel araçlarla yapılan hizalama, dijital platformlardaki organize manipülasyonlar seçmenin güvenilir bilgiye erişimini bozar. Bireyler siyasi tercihlerini belirlerken “rasyonel cehalete” düşer. Yani siyasi tercihlerini oluşturmak için bilgi edinme maliyeti yüksek ve bu bilginin getirisi düşükken bireyler kendilerini yakın hissettikleri gruplarla birlikte sürü psikolojisiyle hareket ederler. Parti seçmeninin davranışları yerine futbol takımı taraftarı davranışlarını edinirler. Bu ortamda, basit, sert ve cezalandırıcı açıklamalar karmaşık çözüm önerilerine üstün gelir. Yanlış bilginin maliyeti düştükçe, “güçlü lider her şeyi çözer” miti güçlenir.
1.5. KUTUPLAŞMA VE GÜVEN EROZYONU.
Toplumsal fay hatları “varoluşsal” dile (hain–asıl halk, yerli–yabancı, biz–onlar) tercüme edildiğinde, uzlaşmanın meşruiyeti kalmaz. Seçmenler, tıpkı futbol taraftarları gibi, “rakibi yenmek uğruna” demokratik ilkeleri feda etmeye daha istekli olur. Bu psikoloji, güvenlik aygıtının siyasallaşmasıyla birleştiğinde—terfi ve operasyonlarda partizanlık, “özel görevli” yapıların türemesi gibi—hukukun kalkanını inceltir.
6. VATANDAŞLIK ŞUURUNUN ZAYIFLIĞI VE TOPLUMSAL BİRLİK ŞUURUNUN ZAYIFLAMASI.
Modern haklar, bizde büyük ölçüde devlet eliyle verildi; fakat çoğu zaman sınıf, cemaat, hemşerilik gibi bağların üzerinde bir yurttaşlık kimliği olarak öğrenilmedi. Ortak aidiyet zayıf kaldığında siyaset “yurttaşlar arası sözleşmeden” uzaklaşarak her bireyin mensup olduğu “lidere–cemaate” sadakatine dönüşür. Normatif değerler ile toplumsal pratikler arasındaki açıklık büyür; meşruiyet krizi derinleşir. Bu zemin, otoriter söylemin “birlik–dirlik–disiplin” vaadine hazır bir alıcı kitlesi yaratır.
2. OTORİTERLEŞMEYİ ÖNLEMEK İÇİN NE YAPILMALI?
Bu kısımda aşağıdaki soruyu cevaplamaya çalışacağım: “Demokrasilerin otoriter rejimlere dönüşmesini engellemek için ne gibi önlemler alınmalı?”
2.1. “KAYBEDİLEBİLİR İKTİDAR”I GARANTİ ALTINA ALMAK.
Seçim adaletini güçlendirmek ilk sırada gelir: eşit medya erişimi, şeffaf ve tavan–tabanlı kampanya finansmanı, makul seçim barajları, adil seçim çevresi tasarımı, bağımsız sayım ve etkili gözlem mekanizmaları… Bunlar “oyunun zemininin” düz olduğuna dair kamu güvenini artırır. Hakem kurumlara usul güvenceleri (nitelikli çoğunluk, gecikmeli yürürlük, çoğulcu kurul kompozisyonu) getirilmeden, günlük politik kaygılar kısa vadede her reformu baypas eder. Olağanüstü hâl yetkileri için dar tanım ve süre-son kuralı şarttır; çünkü olağanüstü hal yetkileri istisnaî durumlara özgüdür ve istisnalarla kalıcı düzen kurulamaz.
2.2. DEMOKRATİK NEZAKETİ RESTORE ETMEK.
Karşılıklı hoşgörü ve özdenetim (“yapabilirim ama yapmıyorum”) demokratik oyunun görünmez sütunlarıdır. Meclis içtüzüğü ve teamülleri azınlık haklarını koruyacak biçimde işletilmeli; soru önergeleri, araştırma komisyonları, bütçe denetimi gibi araçlar vitrin değil, işleyen mekanizmalar olmalıdır. Parti sisteminde “kapı bekçiliği”—aşırıcılığı dışlayan asgarî demokratik mutabakat—seçim iş birlikleri ve koalisyon sözleşmelerinde açıkça yazılı hale getirilebilir.
2.3. SIFIR-TOPLAM PSİKOLOJİSİNİ DAĞITACAK SOSYO-EKONOMİK TAMPONLAR.
Demokrasilerde seçim kaybetmek oyunun bir parçasıdır çünkü, iktidar bir zümrenin değil bizatihi milletindir. Bunun bizde en büyük örneği rahmetli Cumhurbaşkanımız Süleyman Demirel’dir. Kendi tabiriyle “altı defa gidip yedi defa gelmiş” olmaktan iftiharla bahsederdi. Sıfır toplamlı oyunla kastettiğim “iktidarı kaybettiğinde her şeyi kaybedeceği psikolojisinin” yöneticiler ve seçmenler arasında oluşmasını engellemektir. İktidarı kaybetmenin “her şeyi kaybetmek” anlamına geldiği bir düzende kuralları ezme teşviki yüksektir. Asgarî sosyal koruma, etkin işsizlik sigortası, adil vergileme ve bölgesel kalkınma farklarının azaltılması, iktidar değişimlerinin maliyetini geniş toplum kesimleri için katlanılabilir kılar. Rantiye gelirleri ve kamu ihaleleri şeffaf kurallara bağlanmalı; kaynak gelirleri bağımsız fon ve açık hesap verme çerçeveleriyle siyasal döngüden yalıtılmalıdır.
2.4. BİLGİ EKOSİSTEMİNİ ÇOĞULLAŞTIRMAK, DEZENFORMASYONLA KURALA BAĞLI MÜCADELE.
Kamu ilan ve reklam dağıtımı objektif kriterlere bağlanmalı; medya sahipliğinde yoğunlaşmaya üst sınırlar getirilmeli. Dijital alanda kampanya harcamaları ve mikro-hedefleme pratikleri şeffaflaştırılmalı; akademik araştırmacılar için platform verisine düzenli erişim sağlanmalı. Eğitim politikaları, ortaöğretimden başlayarak eleştirel düşünme ve medya okuryazarlığını sistematik biçimde güçlendirmelidir.
2.5. GÜVENLİK SEKTÖRÜNÜN SİYASETTEN ARINDIRILMASI.
Terfi ve atamalarda liyakat, meclis ve sivil denetim mekanizmaları, iç denetim ve ombudsmanlık, toplumsal olaylarda güç kullanımının bağımsız incelemesi gibi araçlar, güvenlik aygıtının “tarafsız devlet” kimliğini pekiştirir. “Özel görevli” usullerin, gayr-ı resmi paramiliter yapıların veya siyasi sadakat temelli güvenlik pratiklerinin kapıları kapanmalıdır.
2.6. VATANDAŞLIK ŞUURUNU DERİNLEŞTİRMEK: TEPEDEN İNMENİN AÇIĞINI KAPATMAK.
Hak–ödev dengesini öğreten yurttaşlık eğitimi soyut bir ders olmaktan çıkarılıp yerel sorun çözme pratikleriyle birleştirilmelidir. Belediyeler, sendikalar ve meslek örgütleri, ortak iyiyi birlikte üretme deneyimleri (gönüllülük, afet hazırlığı, çevre projeleri, mahalle meclisleri) için kalıcı platformlar kurmalıdır. Ulusal birlik dili, tören retoriği değil ortak iş yapma kültürü üzerinden inşa edilmelidir; farklı kimliklerin kendini güvende hissettiği kapsayıcı bir yurttaşlık şemsiyesi, otoriter söylemin “birlik” tekeline set çeker.
SONUÇ
Demokrasinin zayıf tarafları, onu demokrasi yapan niteliklerin yan maliyetleridir: açıklık dezenformasyona, çoğulculuk yavaşlığa, seçim döngüsü kısa vadeciliğe sapma riski taşır. Çare, otoriter sertlik değil; kurumsal frenlerin güçlendirilmesi, demokratik nezaketin yeniden meşrulaştırılması, adil bölüşümün teşviklerle güvenceye alınması ve hepsinin üzerinde vatandaşlık şuurunun derinleştirilmesidir. Batı’nın yüzyıllara yayılan “öğrenilmiş vatandaşlığını” biz, bilinçli tasarımla—okulda, belediyede, sendikada, dijital kamusal alanda—hızlandırılmış biçimde içselleştirebiliriz. Otoriterliğe giden yolu kalıcı olarak kapatmanın anahtarı, kaybedilebilir iktidar + tarafsız hakemler + özgür kamusal alan üçlüsünü ortak aidiyetle perçinlemektir. Bu üçlü korunduğu sürece, sandık yalnızca oy saymanın değil, bir arada yaşama iradesinin de güvence belgesi olmaya devam eder
Çok bilinmeyen dâhi bestekârımız: Mehmet Reşat Aysu
YAYINLAMA: 22 Eylül 2025 - 00:15 | GÜNCELLEME: 22 Eylül 2025 - 00:15
GİRİŞ
Büyük Atatürk her yerde olduğu gibi müzikte de yeniliklere girişmişti. Bir taraftan Anadolu halk ezgilerini senfonik eserlerde canlandırma amacıyla Türk Beşlerinin eğitimini üstlenmiş ve onları destekleyerek teşvik etmiş diğer yandan da Saadettin Arel'e Türk Müziğini çok sesli hale getirecek bir çalışma projesi sunmuştu. Türk Beşleri başarılı oldu ama ne yazık ki Saadettin Arel başarılı olamadı. Gazi’nin amacı belki de Batı standartlarına uyumlu ama “yerli ve milli köklerini” koruyan bir müzik anlayışını yerleştirmekti.
Bugün sizlerle Cumhuriyet Dönemi’nde yetişmiş en değerli ve yetenekli bestekârlarımızdan biri olan Mehmet Reşat Aysu hakkında sohbet etmek istiyorum. Eylül’ün bitmeye ve Ekim’in yaklaşmaya başladığı bu güzel İstanbul sonbaharında içimizi iliklerimize kadar dolduracak bir İstanbul meltemini Türk mûsikîsinden daha güzel ne anlatabilir, bilemiyorum. Hele mevzu-u bahis Reşat Aysu’nun eserleri ise bana doğrudan İstanbul Boğazı’nda sonbaharı çağrıştırır.
Ancak burada Atatürk’ün müzik devrimi hakkında çabalarını ve bunların sonuçlarını da anlatmak istiyorum. Öncelikle Reşat Aysu’nun hayat hikâyesi ve Türk Mûsikisi’ndeki yerini anlatacağım. Sonra Atatürk’ün çabalarına ve sonuçlarına değineceğim. En sonunda da Reşat Aysu’nun –bence en güzel- eseri Kürdîlihicâzkâr Saz Semâîsi hakkında birkaç kelâm edeceğim.
Reşat Aysu benzeri bestekârlarımız bireysel çalışmaları ile Türk ve Batı müziklerini birbirine yaklaştırdılar. Burada Münir Nurettin gibi bir bestekâr ve solistimizin katkısı çok önemlidir. Son dönemde piyanist Hakan Ali Toker'in çalışmaları da çok değerli katkılar sunmaktadır.
REŞAT AYSU’NUN KISA HAYAT HİKÂYESİ
1910’da Tekirdağ’da doğan Mehmet Reşat Aysu, küçük yaşta Türk mûsikîsine yöneldi; Darüşşafaka’da aldığı sağlam nota eğitimi, onu hem bestecilikte hem icrada disiplinli bir çizgiye taşıdı. 1932’de Darüşşafaka Lisesi’ni, 1936’da Ankara Ziraat Fakültesi’ni bitirdi; mesleği entomolojiydi ama gönlü daima müzikte kaldı. Cumhuriyet yıllarının kurumsallaşan kültür ikliminde hem Türk mûsikîsi hem de Batı müziği çevrelerinde aktif oldu. 1945’te (resmî kuruluş 3 Ekim 1946 olarak da geçer) üstad Rakım Elkutlu’yla İzmir Türk Musiki Cemiyeti’nin kuruluşunda yer aldı ve nota bilmeyen Elkutlu’nun pek çok eserini notaya geçirerek repertuvarının kalıcılaşmasına büyük katkı verdi. 1947’de Madam Amati yönetimindeki İzmir Şehir Orkestrası’nda ikinci ve birinci kemancı olarak çalıştı; Beethoven, Mozart, Liszt, Boccherini gibi bestecilerden seçkilerle konserler verdi. 1958’de Ege Üniversitesi Türk Müziği Korosu’nu kurdu, 1988’den itibaren aynı üniversitenin Devlet Türk Müziği Konservatuvarı’nda görev aldı. 1999’da İzmir’de vefat etti.
TÜRK MÜZİĞİ’NDEKİ YERİ VE ÖNEMİ
Aysu, Cumhuriyet dönemi bestecileri arasında hem form kurallarına sadakati hem de Batı müziğinin disiplin ve tekniklerinden yararlanmasıyla öne çıkar. Üç yüzden fazla eseriyle özellikle saz semâîsi ve peşrevde güçlü bir imza bıraktı; yazılar ve akademik çalışmalar, onun “batının disiplini ve dinamizmi içinde Türk mûsikîsinin ruhunu” işleyen bir besteci olduğunu vurgular. Cemiyet ve koro/orkestra tecrübesi, eserlerine orkestral bir işitme ve net bir notasyon anlayışı olarak yansıdı. Ayrıca Elkutlu’nun eserlerini notaya alması, yalnızca bir arşiv eylemi değil; meşk geleneğini modern yazıyla buluşturan örnek bir editörlük faaliyeti olarak da anılmalıdır.
ATATÜRK’ÜN MÜZİK REFORMU
Erken Cumhuriyet’te müzik modernleşmesi gerçekten Giriş’te bahsettiğim gibi iki kulvardan yürüdü:
Türk Beşleri’nin kurumsal hattı: Devletin burs ve kurumsal desteğiyle Batı tekniğinde yetişen besteciler (Rey, Alnar, Erkin, Saygun, Akses) hem öğretmen okullarında/konsanservatuvarda kadrolaştı hem de halk ezgilerini senfonik dile taşıyan bir repertuvar kurdu. Paris çevreleri (ör. Nadia Boulanger) ve Ankara’daki kurumsallaşma bu hattın kalıcı olmasını sağladı.
Arel’in “makamı çok seslendirme” arayışı: Arel–Ezgi–Uzdilek dizgesinin (24 perdeli/“koma” temelli) ses dünyasını Batı çalgı–topluluk anlayışıyla buluşturma denemeleri (ikileme-üçleme-dörtleme, kemençe beşlemesi vb.) yapıldı; fakat intonasyon–notasyon–icracı yetiştirme zinciri bütüncül kurulamadığı için geniş ölçekli bir okul haline gelemedi. Yani fikir güçlüydü ama altyapı ve insan kaynağı yetersizdi.
Bu tabloda Reşat Aysu gibi bestekârların değeri tam burada parlıyor: form sadakatinden (peşrev/saz semâî disiplininden) ödün vermeden Batı icrâcılığının temiz artikülasyonunu ve orkestral duyumunu eser diline yedirdiler. Devletin resmi yollardan gelenek ve çağdaş sanat anlayışı arasında kurmaya çalıştığı “mekanik köprü” yerine bu “organik köprü” çoğu zaman daha ikna edici oldu.
Modern sahne kuralları ve Batı tipi solistliğin Türk musikisine yerleşmesi için Üstâd Münir Nurettin Selçuk da çok önemli bir yer tutmaktadır. Reşat Aysu’nun besteleriyle yaptığını, Münir Nurettin Selçuk ise vokalde yaptı: bel canto tekniğini, solo şan konseri formatını ve sahne/protokol estetiğini klasik Türk mûsikîsi icrasına taşıyarak hem ifade imkânını genişletti hem “tek sesli” bir geleneğe çağdaş bir sunum dili kazandırdı.
Bugün Türk ve Batı musikîlerini birbirine yaklaştıran önemli isimler arasında Hakan Ali Toker gelir: Hakan Ali Toker piyanoda makamsal intonasyonu ciddiye alıp mikrotonal akortla (yani piyanonun tellerini Türk makamlarına göre yeniden akort ederek) resitaller veren; hatta “Senfonik Fasıl” gibi projelerle makamı büyük form-topluluğa taşıyan bir çizgi izliyor. Bu, Arel’in hayalinin 21. yüzyıl teknolojisi/çalgı tasarımıyla yeniden denenmesi gibi de okunabilir.
Burada bir soru gelebilir: “Neden Arel’in Türk mûsikîsini çok sesli hâle getirme projesi zorlandı, buna karşın Türk Beşleri kalıcı oldu?” Burada üç temel sebep sayılabilir:
İntonasyon uyumsuzluğu: 12-eşit aralıklı Batı akordu ile makamın komalı dünyası çarpıştı; mikrotonal altyapı ve çalgı standardı olmadan geniş orkestrasyon güçleşti.
İcracı yetersizliği: Çok sesli makam icrası için yeni bir eğitim zinciri kurulamadı; Türk Beşleri’nin eserleri ise doğrudan konservatuvar müfredatına girdi.
Politika ve kurum: Cumhuriyet, Batı çok sesliliğini “ölçeklenebilir” milli sahne projesi olarak önceliklendirdi; Arel’in sentezi daha çok bireysel çabalarla yürüdü.
Sonuç olarak Atatürk’ün ufku (Batı teknikleriyle çağdaş, ama yerli kaynaklı bir müzik) iki yoldan ilerledi; biri kurumlarla kalıcılaştı (Türk Beşleri), diğeri (Arel’in çok sesli Türk mûsikisi programı) bugün Toker gibi sanatçıların mikrotonal/teknolojik imkânlarıyla yeniden filizleniyor. Bu şemada Aysu ve Münir Nurettin, geleneğin özünü bozmadan modern ifade araçlarını işin içine katan ustalık halkasıdır. Bu yüzden, Aysu’nun saz semâilerindeki disiplin ve rengin çok kıymetli olduğunu söyleyebiliriz.
KÜRDÎLİHİCÂZKÂR SAZ SEMÂÎSİ: KULAĞA “İSPANYOL” ESİNTİSİ GELEN BİR KLASİK
Aysu’nun en çok sevilen eserlerinden Kürdîlihicâzkâr Saz Semâîsi, klasik kalıba örnek ders niteliğindedir: dört hâne + teslim; ilk üç hânede Aksak Semâî (10/8), son hânenin ise Semâî karakterinde daha yürük tartıldığı görülebilir. Eserin yayımlanmış notasındaki açık tempo ve usûl işaretleri ile sayfa 2’deki “pizz.” / “arco” uyarıları ve “Mızraplar / Yaylar” ayrımı, bestecinin icrayı çok katmanlı, adeta orkestral bir duyumla tasarladığını gösterir. Bu özellikler, Aysu’nun “klasik çerçeve + çağdaş icra dili” sentezinin sahici delilleridir.
Pekiyi neden bu eseri dinlerken zaman zaman bir “İspanyol” tınısı hissedilir? Kürdîlihicâzkâr makâmının Hicâz bileşeninin yapısı, Batı teorisinde “Phrygian dominant / Baskın Frigya Dizisi” diye bilinen (ve yaygın adıyla “İspanyol/Endülüs” tınısı) dizinin karakteriyle kesişir. Bu ölçeğin İspanyol halk dansı olan flamenkoda temel bir renk olarak kullanıldığı bilinir; Aysu’nun meyan yükselişlerinde bu gerilimi parlatması, Kürdili Hicazkâr Saz Semaisi’ni dinlediğinizde işiteceğiniz Akdeniz esintili duyguyu güçlendirir. Yani duyduğumuz “İspanyol” havası, eserin makam örgüsünün evrensel bir çağrışımıdır; sentez, bilinçli bir usûl-form sadakati içinde gerçekleşir.
Burada yapay zekâya danıştım. Sevgili Dostum Daneel (ChatGbt 5) eserin icrâsı veya dinlenmesi ile ilgili okuyucular için bir dip not verdi:
“Eserin icrasına dair küçük bir dinleme/çalışma rehberi:
Vurgu mimarisi: 10/8’lik aksak akışta (3+2+2+3) iç aksanları temiz kurmak, teslim dönüşlerini “yerinden” hissettirmek kritik. 4. hânede 6’lı yürüyüşe geçerken enerjiyi düşürmeden nefes/yay ekonomisini artırmak gerekir. (Form ve usûl tipolojisi için genel başvuru.)
Renk işçiliği: Nota üzerindeki pizz.–arco geçişleri ve “Mızraplar/Yaylar” ayrımı, topluluk icrasında katmanları belirginleştirir; tek saz çalışta ise nüans kontrastıyla bu etki simüle edilebilir.
Kısacası, Aysu’nun Kürdîlihicâzkâr Saz Semâîsi bir tat ustalığıdır: usûlde ve biçimde geleneğin temiz çizgisi; melodik jestlerde ve notasyonda çağdaş duyarlık. Tam da bu yüzden hem kulağa hemen yerleşir, hem de “hakkını vererek” çalmak ciddi bir disiplin ister.”
Okuyucularıma önerim Reşat Aysu’nun bu eserini youtube’da bulabileceğiniz Turay Dinleyen – Emre Demir icrası kaydından dinlemektir.
Umberto Eco’nun ünlü romanı Gülün Adı: Labirentte bilgi ve iktidar
YAYINLAMA: 27 Eylül 2025 - 00:00 | GÜNCELLEME: 27 Eylül 2025 - 00:00
GİRİŞ
Bugün sizlerle Umberto Eco’nun ünlü romanı Gülün Adı hakkında konuşmak istiyorum. Umarım keyifle okuyacağınız bir hafta sonu yazısı olur.
Umberto Eco, Gülün Adı’nda bir ortaçağ manastırında işlenen seri cinayetleri ve bu cinayetlerin Baskerville’li William tarafından nasıl çözüldüğünü anlatır. Tabii ki Eco okuyucuyu bir polisiye muammanın sürükleyiciliğiyle manastırın soğuk taşlarına çağırırken, asıl tartışmayı başka bir yerde kurar: Bilgiye erişim, yorum tekeli ve mülkiyet düzeni üzerinden iktidarın anatomisi. Ortaçağ Avrupası’nda “kutsal bilginin” kim tarafından öğrenileceği, nasıl okunacağı ve hangi amaçla dolaşıma sokulacağı yalnızca entelektüel bir mesele değildir; doğrudan egemenliğin ve iktidarın meşrûiyetinin kaynağıdır. Roman bu yüzden, ardışık ölümlerin gizeminden çok, bilginin nasıl saklandığını ve iktidarın bu saklama tekniğinden nasıl beslendiğini anlatır. Gelin önce sahneyi kısaca hatırlayalım, sonra iktidarın ekonomi politiğine doğru labirente girelim.
ROMANIN KISA ÖZETİ
Yıl 1327… Bir Benedikten manastırına gelen bilge Fransisken rahip Baskerville’li William ve genç çırağı Melk’li Adso, kısa aralıklarla yaşanan esrarengiz ölümleri soruşturur. Manastırdaki keşiş cinayetlerinin odak noktası Kütüphanedir. Kütüphane hem o dönemdeki en büyük kütüphanedir hem de manastırın kalbini teşkil eder. Romanda anlatılan Kütüphane labirent şeklinde bir kütüphanedir: el yazmaları, kataloglarda şifrelenmiş sistemlerle ayrılmış; “yasak raflar” ve “kimsenin girmemesi gereken” bölümler vardır. Öte yandan cinayet soruşturmasının devam ettiği sürede manastırda aynı zamanda Papalık ile İmparatorluk heyetleri arasında “Hz. İsa’nın fakir olup olmadığı” hakkında bir münazara vardır. İmparatorluğun temsilcisi William’ın da mensubu olduğu Fransisken rahipleri iken, Papalığın temsilcisi de Dominiken rahipleridir. Bu münazaranın etrafında manastır dışındaki siyasi gerilim manastır içinde tarikatlar arası tartışmalara yansır. İlk bakışta “Hz. İsa’nın fakir olup olmadığı” anlamsız bir tartışma gibi görünse de, bu tartışma, Katolik Kilisesi’nin iktidarının meşruiyetinin sorgulandığı bir tartışmadır. Bu olaylar arka planının önünde ise Baskerville’li William’ın katilin peşinde iz sürüşü hep metinlerin, yorumların, katalogların çevresinde döner, çünkü cinayetin de siyasetin de merkezi Kütüphane’dir. Eco, polisiye örgüye sadık kalırken dahi okuru “kimin konuşabildiği, kimin gülebildiği, kimin okuyabildiği” sorularına götürür.
ORTAÇAĞ’DA İKTİDARIN EKONOMİ POLİTİĞİ
İncil-i Şerif’te Hz. İsa, Romalı vergi memurlarını itiraz eden Havarilerine “Sezar’ın hakkı Sezar’a, Allah’ın hakkı Allaha!” diye müdahale eder. Bu söz farklı Hristiyan mezheplerince – tabii ki ekonomi politik çerçevesinde – farklı biçimde yorumlanmıştır. Örneğin Ortodoks Kilisesi’nde Sezar’ın kılıcı da, Allah’ın kılıcı da Sezar’ın elindedir. Yani devlet dini yönlendirir ve kendi çıkarları konusunda meşruiyet üretme aygıtı olarak kullanır. Katolik Kilisesi yorumunda ise Sezar’ın – yani dünyevi siyasi otoritenin- kılıcı da, Allah’ın kılıcı da Kilise’nin elindedir. Yani gerçek iktidar Kilise’nindir. Kilise krallara ve imparatorlara taç giydirir, bu iktidarın doğal sonucu Papalık ve Katolik Kilisesi’nin servet ve mülk elde etmesidir. Sahip olduğu iktidarın meşruiyeti ise kutsal olan bilgiye sahip olmasıdır. Bu yüzden bilgi rahip sınıfının elinde bir sır gibi saklanır ve kimseyle paylaşılmaz. Bu anlamda romanda manastır bir ibadet mekânı olduğu kadar iktisadi ve siyasi bir kurumudur: Toprak gelirleri, ondalıklar, bağışlar, himaye ağları; kısacası “kutsal” ile “mülk”ün kesiştiği bir dünyadan söz ediyoruz. Papalık–İmparatorluk (Kutsal Roma Germen İmparatoru Bavyeralı Ludwig) çekişmesi bu zeminde anlam kazanır: kimin taç giydireceği, kimi atayacağı, hangi hukukun uygulanacağı—bunların tümü mali ve idari kaynakların kontrolüyle ilgilidir. Tarikatlar bu düzenekte farklı rolleri üstlenir: Fransiskenler, yoksulluk ideali üzerinden vicdanın sesinin konumundayken; Dominikenler ise iktidarın ve onun soruşturma aygıtının taşıyıcısıdır. Eco’nun manastırı, bu tarihî çatının bir mikrokozmosudur. “Hakikat” yalnızca bir inanç ilkesi olarak değil, kaynak tahsisi ve hiyerarşi üretimi olarak da kurulur: Bir metni kim açıklayacak? Hangi metin “doğru” kabul edilecek? Hangi bilgi dolaşıma girecek, hangisi mühürlenecek? Bu soruların yanıtı, doğrudan meşruiyet ve gelir demektir.
HZ. İSA’NIN FAKİRLİĞİ TARTIŞMASI: TEOLOJİDEN EKONOMİ POLİTİĞE
Ortaçağ teolojisinin teknik diliyle söylersek düğüm noktası dominium (mülkiyet) ile usus (kullanım) arasındadır. Bilindiği üzere bütün Hristiyan mezheplerince Kilise Hz. İsa’nın ve Allah’ın yeryüzündeki temsilcisidir. Böyle olunca Kilise mensuplarının da Hz. İsa’yı örnek alması gerekir. Böyle olunca, Hz. İsa ve Havariler eğer hiçbir şeye sahip olmadıysa, o zaman Kilise’nin geniş mülk ve gelir birikiminin de olmaması gerekir. Yani Hz. İsa’nın fakir olması demek, Katolik Kilisesi’nin ne mülke ne de dünyevi iktidara sahip olmaması anlamına gelir. Bu ise Kilise iktidarının teolojik meşruiyetini doğrudan hedef alır. Romanda dedektifimiz William’ın mensubu olduğu Fransiskenler “Hz. İsa’nın fakir olduğunu”, dolayısıyla, Kilise iktidarının da dinen meşru olmadığını savunur. Karşı tarafta yer alan Dominikenler ise tam tersini savunur. Hz. İsa’nın fakir olduğu iddiası—özellikle Fransisken geleneğin mistik kanadında—yalnız bir ahlak çağrısı değildir; kurumsal servet mimarisine ayna tutar. Buna karşılık mülkiyeti savunan çizgi yani Dominiken tarikatı, yoksulluk idealini “ruhsal disiplin” olarak daraltır ve manastırların, piskoposlukların mali sürdürülebilirliğini dinî bir zorunluluk olarak yeniden çerçeveler. Eco bu gerilimi manastırın gündelik pratiklerine sızdırır: kimin hangi metne ulaşacağı; hangi yorumun geçerli sayılacağı; “gülmenin” bile—ciddiyeti delip korkuyu çözdüğü için—otorite açısından nasıl “tehlikeli” görülebileceği… Böylece yoksulluk tartışması, doktrin ile doğruluk üretim teknikleri (soruşturma, kataloglama, yasaklama) arasında gidip gelen bir ekonomi politik meselesi hâline gelir.
KÜTÜPHANE: CİNAYET MAHALLİ OLMANIN ÖTESİNDE BİR İKTİDAR MERKEZİ
Eco’nun kütüphanesi yalnız kitapların bekleme odası değildir; güç üretme makinesidir. Üç halkalı bir düzenek gibi işler: Birincisi bilgiye erişimi, ikincisi bilginin yorumlanmasını ve üçüncüsü de bilginin dolaşımını denetler ve yönetir. İsterseniz bunu açalım:
BİLGİYE ERİŞİM:
Kütüphanenin labirent şeklinde planı, yön duygusunu bozan mimarisi, “yetkilendirilmiş” haritalar ve anahtarlar, bilginin kapısını birkaç kişi dışında herkese kapatır. Bu ise Kütüphaneyi bilgi sahibi olmaya dayanan bir hiyerarşi aygıtına dönüştürür. “Kim girebilir?” sorusu, “kim hükmeder?” sorusunun ikizidir.
BİLGİNİN YORUMLANMASI:
Bir metnin “doğru” anlamını kim tayin edecektir? Burada teoloji, semiyotiğe dönüşür: ad–şey ilişkisini kim kuruyorsa dünyayı o çerçeveler. Eco’nun başlıktaki Gül simgesi bu yüzden kasıtlı olarak çokanlamlıdır; tek bir kilit vermez. Hele “gülme”—Eco’nun merkezî gerilimlerinden biri—ciddiyet perdesini yırtıp itaati zayıflattığı için otoritenin en tedirgin olduğu eylemlerden biri hâline gelir.
BİLGİNİN DOLAŞIMI:
El yazmalarının çoğaltımı, ödünç verme rejimi, dış dünyayla değiş-tokuş kanalları; tümü yapay kıtlık üretir. Kıtlık itibar doğurur; itibar otorite rantınI, otorite de sansür tekniklerinİ yaratır… Bu döngü çalıştığı sürece Kütüphane, Kilise iktidarının sembolü ve işlemsel merkezidir.
Eco, kütüphaneyi “yasak metinler + şifreli katalog + hiyerarşik anahtarlar” üçgeniyle kurarken, aslında bilgi ile iktidarın birbirini doğurduğunu gösterir. Manastırın karanlık dehlizlerinde yürürken okur şunu hisseder: Hakikati kimin tanımladığı, hangi metnin konuştuğu ve kimin gülebildiği—bütün bunlar, cinayetin ötesinde bir rejim sorusudur.
GÜNÜMÜZE KÖPRÜ: KAMUSAL BİLGİ, MİZAH VE MEŞRUİYET.
Bilgi toplumunun kuruluş eşiğinde meşruiyet artık kamusal bilgi, şeffaflık ve denetlenebilirlik üzerinde yükselir. Kapalı arşivlerin, mühürlü katalogların ve “yetkiyle giriş” rejimlerinin modern karşılıkları, bugün çoğu kez kapalı veri tabanları, gizli protokoller ve algoritmik duvarlardır. Fakat çağın rüzgârı ters yönden eser: Ne kadar kapatırsanız o kadar meşruiyet erozyonu yaşarsınız. Bu yüzden despot rejimler düşünce özgürlüğünde olduğu kadar mizaha da tahammülsüzdür; çünkü mizah, korkuyu çözer, otoritenin en sevmediği şeyi yapar: ciddiyeti kırar. Korkunun çözülmesi ise itaatin çözülmesi demektir. Burada durup düşünmemiz gerekir: Bugün dünyadaki otoriter rejim yöneticilerini gülerken, eğlenirken veya kendilerini taklit eden komedyenleri hoşgörüyle izlerken göremezsiniz. Daima sert, çatık kaşlı bir profilleri vardır.
Kısa vadede bilgi tekeli gücü tahkim eder gibi görünür; orta ve uzun vadede ise yenilenmeyi, verimliliği ve güveni aşındırır. Bilgi sızıntıları, karşı-anlatılar, kamusal denetim talebi ve dijital çoğaltım kapasitesi, kapalı rejimlerin “labirentlerini” içerden kemirir. Romanda, Eco’nun manastırında kütüphane nasıl yangın ve yıkımla yüzleşiyorsa, modern sansür aygıtları da meşruiyet yangınlarıyla sınanır: Bir kez güven kaybı başladığında, yeni bilgi üretimi ve toplumsal rıza mekanizmaları çalışmaz hâle gelir.
Bu yüzden bugün, kamusal bilginin kurumsallaşması—açık arşivler, erişilebilir veri, bağımsız denetim, özgür basın ve üniversite—yalnız “ahlaki” bir ideal değil, siyasî ve iktisadî bir zorunluluktur. Mizahın korunması da öyle: Soru sorma özgürlüğünün pratik tekniğidir mizah; korkuyu buharlaştırır, iktidarı insanîleştirir, yanılabilir kılar. Yanılabilir olduğunu kabul etmeyen iktidar ise, kendi hatalarını göremediği için sürdürülemez hâle gelir.
SONUÇ
Gülün Adı, bir “katil kim” romanından fazlası: Bilgiye erişim, yorum tekeli ve mülkiyet doktrinleri üzerinden Ortaçağ iktidarının nasıl kurulduğunu ve nasıl çözüldüğünü anlatan bir ekonomi politik alegorisi. Eco’nun labirent kütüphanesi, bugünün kapalı arşivlerine ve sansür aygıtlarına ayna tutar. Meşruiyetin temeli kamusal bilgi ve özgür tartışmadır; mizah bu temelin bekçisidir. Despotik sansür kısa süreli sükûnet sağlayabilir; fakat bilginin dolaşımını kesen her rejim kendi dayanağını kemirir. Sonunda çoğu kez geriye—Eco’nun meşhur cümlesindeki gibi—yalnızca adlar kalır: Hakikatin canlı dolaşımını sağlayan açık kurumlar inşa edilememişse, hiçbir “labirent” iktidarı ebediyen tutamaz.
İşte bu nedenle Gülün Adı, yalnız bir manastırın taş duvarları arasında değil, bugünün kamusal meydanlarında da okunması gereken bir eserdir: Bilginin saklandığı yerde iktidar katılaşır; bilginin paylaşıldığı yerde ise iktidar meşruiyet kazanır.
Nasrullah Camii’nden Selimiye Camii’ne: Restorasyonda kırmızı çizgi
YAYINLAMA: 29 Eylül 2025 - 00:20 | GÜNCELLEME: 29 Eylül 2025 - 00:20
GİRİŞ
Şu güzel memleketimizde her gün yeni bir olay etrafında tartışma fırtınaları oluşmakta. En son olarak ülkenin tarihi eserlerindeki restorasyon çalışmalarının tarihi değerleri koruyarak yenilemenin değil tarihi kimliğimizi ve milli servetimizi tahrip etmenin bir timsali olduğu yönünde tartışmalar patladı. Sosyal medyada art arda paylaşılan “beyazlatma” görselleri ve “katman silme” ithamları, tarihî eser restorasyonunu, bu anlamda, yeniden ülke gündemine taşıdı. Kastamonu Nasrullah Camii, Çorum Ulu Camii, Malatya Silahtar Mustafa Paşa Kervansarayı derken gözler son olarak UNESCO listesinde yer alan Edirne Selimiye Camii’ne çevrildi. Soru net: “Restorasyon adı altında çini, hat ve kalemişi gibi özgün bezemeler mi kayboluyor?” Cevap, ilke ve süreç şeffaflığı olmadan verilemez; çünkü restorasyon “yeniden yapmak” değil, “koruyarak gelecek kuşaklara aktarmaktır.” Selimiye örneğinde mahkemenin yürütmeyi durdurması, işte bu nedenle şimdilik hayati bir “fren” işlevi gördü.
Bugün bu süreci “restorasyon işleminin tekniği çerçevesinde olayların değerlendirilmesi” ve bu konuda “milli ve uluslararası kanun ve kuralların ne dediği” açısından değerlendirecek ve “tarihi eser restorasyonunun ihmal ve kültür tahribine varmadan nasıl kotarılabileceği” üzerine önerilerimi ekleyeceğim. Bir daha ki yazım 06 Ekim Pazartesi günü yayınlanacak. O yazıda da modern “Türkiyeli” muhafazakârlığın Türk – Osmanlı kültürü ile niçin çatıştığını ekonomi politik çerçevesinde ele alacağım…
TARTIŞMA NEDEN BÜYÜYOR?
Sosyal medyada duyarlı vatandaşlar yukarıda verilen üç örneğe dair fotoğrafları paylaşmakta ve tepkilerini de biraz sert olarak vermektedirler. Pekiyi neden bu tartışma ortaya atıldı ve hangi sebeplerden büyüdü? Bu sorunun cevabı üç kalemde verilebilir: Şeffaflık eksikliği, eserlerin yeniden işlenmesinde (rekonstrüksiyon) keyfilik ve uygulama pratiği ve denetim yetersizliği.
1.Şeffaflık Eksikliği: Rölöve–restitüsyon–restorasyon projeleri, numune (pilot) alan sonuçları, pigment/harç analizleri çoğu zaman kamuya açık değil. Oysa Venedik Tüzüğü, her müdahalenin ayrıntılı olarak belgelendirilmesini ve kayıtların araştırmacılara açılmasını öngörür. (Md.16).
2.Eserlerin Yeniden İşlenmesinde Keyfilik: Geç dönem (18–19. yy) kalemişleri “orijinale dönüş” gerekçesiyle gözden çıkarılabiliyor. Tüzük, farklı dönemlerin “geçerli katkıları”nın saygıyla korunmasını ve “birlikte tek stil yaratma” hedefinin reddini açıkça yazar (Md.11); tahmine dayalı rekonstrüksiyonların sınırlandırılmasını da vurgular (Md.9).
3. Uygulama Pratiği Ve Denetim Yetersizliği: İşin uzmanı konservatör ekipler yerine “hızlı uygulama” kültürü öne çıktığında, hem malzeme seçimi hem de yöntemlerde hatalar büyüyor. UNESCO’nun dünya mirası yönergeleri “özgünlük (authenticity) ve bütünlük (integrity)” testini yönetim planının merkezine koyar; danışma organı olarak ICOMOS’un rolü de tam burada devreye girer.
(ICOMOS = International Council on Monuments and Sites — Türkçesiyle Uluslararası Anıtlar ve Sitler Konseyi)
EVRENSEL İLKELER: ULUSLARARASI KURALLAR NE DİYOR?
Rölöve–restitüsyon–restorasyon projelerinde Venedik Tüzüğü (1964) bugün hâlâ temel referans kabul edilir: Proje sürecinde eserlere asgari müdahale, orijinal malzemeye ve belgelere saygı, tahminî işten kaçınma, eklerin ayırt edilebilirliği (Md.9–12) ve belgeleme zorunluluğu (Md.16). Bu çerçeve, “görünmez onarım” arzusuyla orijinali taklit edip “tarihi sahtelemek” yerine, hem bütünlüğü hem de izlenebilirliği korumayı hedefler. ICCROM’un yönetim kılavuzları da önce analiz–deneme alanı–belgeleme–geri besleme döngüsünü önerir.
(ICCROM = International Centre for the Study of the Preservation and Restoration of Cultural Property. Türkçeye genelde “Kültürel Mirasın Korunması ve Onarımı Uluslararası Çalışma Merkezi” olarak çevrilir; Roma merkezli, hükümetler arası bir kuruluştur. DMD)
Türkiye mevzuatında 2863 sayılı Kanun; projelerin Koruma Kurulları gözetiminde, uzmanlarca yürütülmesini şart koşar. Bu, sadece hukuki bir ayrıntı değil; restorasyonda sorumluluğun ve hesap verilebilirliğin kurumsal teminatıdır.
ÜÇLÜ VAKA: KASTAMONU NASRULLAH CAMİİ, ÇORUM ULU CAMİİ VE MALATYA SİLAHTAR MUSTAFA PAŞA KERVANSARAYI
Kastamonu Nasrullah Camii: 2020’de “badana” iddialarıyla gündeme geldi. Bağımsız doğrulama platformlarının derlediği kayıtlar, uygulamada 19. yüzyıl kalemişlerine ulaşılıp konservasyon yapıldığı yönündeki açıklamalara işaret ediyordu; tartışma daha çok estetik tercih ve katman okuması etrafında şekillendi. Bu dosya, “rapor şeffaflığı” sağlanmadığında sosyal medya algısının kolayca hüküm kurduğunu gösteriyor.
Çorum Ulu Camii: Son günlerde paylaşılan önce–sonra görselleri, kubbe içi bezemenin “beyazlatıldığı” iddiasını büyüttü. Yerel basın ve haber siteleri tartışmayı aktarıyor; ancak teknik raporlar kamuya açık olmadığı için, “yağlı boya raspası–kalemişi canlandırma” savunusunun kapsamını dışarıdan doğrulamak zor. Tartışma, belge ve yöntem şeffaflığı olmadan çözülemez.
Malatya Silahtar Mustafa Paşa Kervansarayı: 17. yüzyıl eseri, resmî kaynaklarda tescilli bir yapı olarak kayda geçmiş durumda. Son günlerde X/Instagram’da “beyaz sıva” tepkileri çığ gibi büyüdü; bu, özellikle deprem sonrası onarım bağlamında malzeme ve yöntem şeffaflığının önemini hatırlatıyor. Yapının tarihçesi ve geçmiş restorasyonlarına ilişkin kamu belgeleri mevcut; fakat son müdahalenin teknik raporunun yayımlanması şart.
Ortak Bulgu: Üç dosyada da sorun, uygulamadan önce–sırasında–sonrasında “ne, neden, nasıl” sorularına kamunun açık, izlenebilir bir cevap bulamayışı. Venedik Tüzüğü’nün Md.16’daki belgeleme ve paylaşım ilkesi, tam da bu sebeple vardır.
SON VAKA: SELİMİYE CAMİİ (UNESCO)
Selimiye, yalnız Türkiye’nin değil, bütün insanlığın ortak mirasıdır. 2011’de Dünya Miras Listesi’ne (kriter i–iv) alınan yapı için her müdahale, UNESCO’nun “özgünlük ve bütünlük” testinden geçmeli; yönetim planı ve danışma organı görüşleri olmadan atılacak her adım, telafisi güç riskler doğurur. Son günlerde kubbe tezyinatına ilişkin “orijinale dönüş” söylemiyle yürüyen numune çalışmaları kamuoyunda tepki doğurdu ve Edirne İdare Mahkemesi yürütmeyi durdurdu. Yargı, idarenin savunmasını ve proje belgelerini isteyerek aslında “kanıta dayalı restorasyon” ilkesini hatırlattı: Bilimsel gerekçe, belgeleme ve denetim olmadan estetik tercih yapılamaz.
Bu olay, “orijinale rücu” söyleminin ne kadar riskli olabileceğini gösteriyor. Venedik Tüzüğü, alttaki tabakanın ortaya çıkarılmasının ancak istisnai koşullarda ve kaldırılacak katmanın “az ilgiye değer” olması hâlinde, ayrıca yeni ortaya çıkarılanın “üstün tarihî–estetik değere” sahip ve iyi korunmuş bulunması koşuluyla meşru olacağını yazar. Aksi hâlde, özgünlük zedelenir ve tarihî belge bütünlüğü bozulur. (Md.11).
POLİTİKA ÖNERİLERİ: SOMUT BİR KONTROL LİSTESİ
Pekiyi, bu tür tartışmalara mahal vermeden sağlıklı ve kurallarına uygun bir restorasyon işlemi nasıl yapılmalı? Aşağıda bunun için birkaç maddelik bir çalışma ve uygulama programına dair önerilerimi sunuyorum:
1) Zorunlu Şeffaflık Portalı: Her tarihî yapı için rölöve–restitüsyon–restorasyon projeleri, malzeme ve pigment analizleri, numune alanı fotoğrafları ve uygulama günlükleri tek bir çevrimiçi portala yüklenmeli. Venedik Md.16’nın “belgele ve yayımla” buyruğu, bugünün dijital imkânlarıyla kolayca yerine getirilebilir.
2) Yazılı Katman Politikası: Değerli geç dönem bezemeler “orijinale dönüş” adına feda edilmesin. Kaldırma ancak istisnai koşullarda ve bağımsız kurul onayıyla mümkün olsun; gerekçe, görsel–analitik kanıtlarla birlikte yayımlansın. (Venedik Md.11).
3) Ayırt Edilebilirlik Ve “Geri Alınabilirlik”: Yeni ek–tamamlamalar hem dönemsel olarak ayırt edilebilir olmalı (Md.12), hem de sökülebilir yöntemler tercih edilmelidir. Bu ikinci ilke (tersinirlik), güncel konservasyon literatürünün de ana omurgasıdır.
4) Bağımsız Hakemlik: ICOMOS Türkiye, ilgili üniversiteler ve meslek odaları; UNESCO alanları için ayrıca danışma organı mekanizmaları devreye girmeli. Ön onay ve yerinde denetim düzenli hâle getirilmeli.
5) Numune (Pilot) Standardı: Geniş uygulama öncesi, sınırlı bir alanda farklı yöntem–harç–pigment kombinasyonları denenmeli; sonuç raporları ve yüksek çözünürlüklü görseller yayımlanmalı. (ICCROM yöntem döngüsü).
6) İhale Ve Yetkinlik Reformu: Korumada uzman deneyim, konservasyon laboratuvar kapasitesi ve önceki iş kalitesi “nitelik puanı”na dönüştürülmeli; 2863 sayılı Kanun’un uzmanlık vurgusu uygulamada gerçek bir eşiğe bağlanmalı.
KAPANIŞ: HAFIZAYA SAYGI
Bu eserler tek bir dönemin değil, yüzyılların birikimi; duvarda gördüğümüz her katman, bir medeniyetin nefesidir. Selimiye’de yargının freni ve kamuoyu duyarlılığı önemli bir uyarıdır; ama kalıcı çözüm, ilke–prosedür–şeffaflık üçlüsünü kurumsallaştırmaktır. Restorasyonun gerçek adı saygıdır: Malzemeye, zamana ve hafızaya saygı. Bu saygıyı sağlamak için de kanıta dayalı yöntem, açık rapor ve bağımsız denetim şarttır. Aksi hâlde “onarmak” isterken, geri dönülmez biçimde silmiş oluruz.
Taşra tutuculuğu mu, şehir medeniyeti mi?
YAYINLAMA: 06 Ekim 2025 - 00:10 | GÜNCELLEME: 06 Ekim 2025 - 00:10
“Türkiyeli” muhafazakârlar ile Türk kültürünün çatışması
GİRİŞ
“Bugün bu süreci “restorasyon işleminin tekniği çerçevesinde olayların değerlendirilmesi” ve bu konuda “milli ve uluslararası kanun ve kuralların ne dediği” açısından değerlendirecek ve “tarihi eser restorasyonunun ihmal ve kültür tahribine varmadan nasıl kotarılabileceği” üzerine önerilerimi ekleyeceğim. Bir daha ki yazım 06 Ekim Pazartesi günü yayınlanacak. O yazıda da modern “Türkiyeli” muhafazakârlığın Türk – Osmanlı kültürü ile niçin çatıştığını ekonomi politik çerçevesinde ele alacağım… “
29 Eylül 2025 tarihli yazımda böyle demiştim. Kısaca o yazıda ne yazdığımı da size özetleyeyim:
Türkiye’de son yıllarda tarihi eserlerin restorasyonu etrafında yoğun tartışmalar yaşanıyor. Kastamonu Nasrullah Camii, Çorum Ulu Camii, Malatya Silahtar Mustafa Paşa Kervansarayı derken en son Edirne Selimiye Camii’nin kubbesindeki paha biçilmez çini, hat ve tezhip işlerinin “yenileme” adı altında ortadan kaldırılmak istendiği ortaya çıktı. Bu uygulamaların hiçbirinde Venedik Tüzüğü gibi uluslararası restorasyon ilkelerine uyulmadığı, bilimsel denetim yapılmadığı, milli hafızanın geri dönülmez biçimde tahrip edildiği görülüyor.
Restorasyonu yapan şirket ve onun danışma kurulu üyelerinin genel olarak tarihi eserlerdeki Osmanlı estetiğinin “İslam’ın tevhid anlayışını” yansıtmadığını ve çok fazla yabancı kültür unsuru taşıdığını söylediği rivayet edilmektedir. Bu sözler edilmemiş olsa bile yapılan işi ortadan kaldırmaz. Tıpkı Ziya Paşa’nın dediği gibi:
“Âyinesi iştir kişinin lâfa bakılmaz / Görünün her kişinin rütbe-i aslı eserinde.”
Yapılan işe baktığımızda gördüğümüz doğru düzgün İstanbul Türkçesiyle konuşamayan, belli cemaatlere mensup ve çoğunlukla kasaba kökenli insanların dini yorumları ve yaşam tarzlarını diğer insanlara zorla dayatmaya çalıştıklarıdır. Bu iş sadece restorasyonla da kalmaz: Örneğin “yemek yerken çatal ve kaşık kullanmak caiz değildir, üç parmağınızla yemeğinizi yiyiniz.”, “kadınların okuması ve çalışması değil evinde evinin hanımı olması makbuldür!” diye nasihat eden veya “çalgı aleti kullanılan müzik dinlemek haramdır!” diye yasaklayan zihniyetle Selimiye’nin kubbesindeki paha biçilmez Karahisârî hatlarını, çinileri kazımak aynı zihniyetin tezahürüdür. Buna ben kasaba tutuculuğu diyorum ama siz “Türkiyeli muhafazakârlığı” da diyebilirsiniz…
Burada dikkat çekilmesi gereken nokta şu: Bu sadece teknik hatalardan, yetersiz uzmanlıktan kaynaklanan bir sorun değil. Daha derin, daha tarihsel bir mesele var: Şehir kültürü ile kasaba kültürü arasındaki çatışma… Osmanlı şehir uygarlığının kozmopolit estetiği ile taşra muhafazakârlığının tekdüze anlayışı bugün restorasyon uygulamaları üzerinden bir kez daha karşı karşıya geliyor.
OSMANLI ŞEHİR MEDENİYETİ: KOZMOPOLİT BİR ESTETİK
Osmanlı İmparatorluğu’nun iktisadi temeli tarıma dayanıyordu. Fakat siyasal merkezîleşme, ticaret yollarının kontrolü ve çok kimlikli toplumsal yapı şehirleri kozmopolit kıldı. İstanbul, Bursa, Edirne, Şam, Saraybosna, Kudüs ya da Selânik gibi şehirler sadece yönetim merkezleri değil; aynı zamanda farklı dinlerin, etnik toplulukların, zanaatların ve sanatların bir arada yaşadığı çok katmanlı kültürel merkezlerdi. Bu kozmopolitliğe somut örnek mi ararsınız, vereyim: Türk mutfağı… Türk mutfağı Orta Doğu, Balkanlar ve Orta Asya mutfaklarının çok güzel ve kendine özgü bir sentezidir. Bir başka örnek klasik musikimizdir: Bizans’ın Araplardan aldığı makamları kullanarak geliştirmiş, başka hiçbir İslâm toplumunda kullanılmayan mürekkep makamları yaratmış, kendine has formlar ve şarkılar üretmiş bir klasik müziğimiz var. Bu müzik Bizans, Arap, Fars ve Orta Asya etkileri taşır ama ne Rum, ne Fars, ne Arap’tır: tam anlamıyla Türk musikisidir…
Yukarıda bahsettiğim kozmopolit İmparatorluk toplumunda bu şehirlerin estetik dünyasında farklılıklar bir araya gelerek yeni sentezler oluşturdu. Osmanlı camilerindeki hat, çini, tezhip ve süsleme sanatları bu kozmopolitliğin estetik izdüşümüdür. Osmanlı sanatında İslamî tevhid inancı ile Bizans’ın mozaik geleneği, İran’ın minyatür üslubu, Orta Asya süsleme kodları ve Balkan halk sanatları bir araya gelmiştir. Kısacası Osmanlı şehir medeniyeti, farklı kültürlerin etkileşiminin estetik ürünlerini veren bir “şehirli kozmopolitlik” üzerine kuruluydu.
Bu nedenle Osmanlı – Türk mimarisini, musikisini, edebiyatını anlamak, onu doğuran şehir kültürünü anlamadan mümkün değildir.
CUMHURİYET’İN HIZLI MODERNLEŞMESİ VE KASABA KÜLTÜRÜ
Cumhuriyet Türkiye’si Batı’nın 250–300 yılda kat ettiği sanayileşme yolunu 70–80 yılda almak zorundaydı. Bu hız, toplumsal dengeleri altüst etti. Kırdan kente göç hızlandı, köy ve kasaba değerleri şehirlere taşındı.
Kentlere göç eden bu kitleler ekonomik olarak sanayi toplumu içinde var olmak, zenginleşmek istiyordu. Ama kültürel olarak şehirli estetik kodları, çok katmanlı kozmopolitliği içselleştirmemişti. Şehirde yaşamakla kasaba kültürünü sürdürmek arasındaki gerilim, Türk toplumunun temel çatışmalarından biri oldu.
Sanayileşme sürecinde şehirli yaşamı özümseyemeyen bu kitleler, kendi köy-kasaba değerlerini şehirde de sürdürdüler. Bu, bir bakıma doğal bir süreçti: İnsanlar kendi alıştıkları ahlakı, kültürel kodları ve yaşam tarzlarını terk etmiyor; şehre göç ettiklerinde de yanlarında getiriyorlardı. Ama sonuçta ortaya çıkan şey, Osmanlı’nın şehirli kozmopolit kültüründen oldukça uzak, tekdüze ve dar bir tutuculuk oldu.
SİYASET VE CEMAATLER: III. NAPOLÉON BENZETMESİ
Bu kitlelerin politik olarak örgütlenmesi ise Türkiye sağ siyasetinin temel stratejisi oldu. Marx’ın Louis Bonaparte’ın 18. Brumaire’inde anlattığı gibi, III. Napoléon lümpen proletaryayı ve taşra kitlelerini manipüle ederek iktidarını sağlamlaştırmıştı. Türkiye’de de klasik sağ siyaset, dini cemaatleri ve kasaba kökenli kitleleri “modernleşmenin kaybedenleri” olarak değil, “iktidarın dayanağı” olarak örgütledi.
Durumu şöyle berraklaştırayım müsaade ederseniz: Anadolu’nun herhangi bir kasabasından “İstanbul’un taşı toprağı altın!” diyerek gelen insanlar şehirde hayata tutunmak için ya kasaba yaşam tarzından vaz geçecek (yani kendisi ile beraber eşi de çalışacak, çocuklarını modern eğitim sistemine dâhil edecek ve kasabanın tutucu İslâm yorumu yerine daha ılımlı bir İslâm anlayışını benimseyecek) ya da şehirde tutunamayacaklardı. Tam o anda, bu insanlar için bir “üçüncü yol” üretildi: Siyaset destekli, varoşlarda cemaat örgütlenmeleri… Bu insanlar bir cemaatin gettosuna girerek hem uygun düzeyde bir gelire sahip oluyorlar hem de kasabadaki tutucu yaşam tarzını aynen devam ettirebiliyorlardı. Bunun karşılığı kitle halinde cemaatin desteklediği partiye oy veriyorlardı. Parti de iktidar olanaklarından cemaati yararlandırıyordu. Böylece kişisel girişim gücüne değil ama cemaat kimliği ve iktidar desteğine dayalı yeni bir sermayedar tipi oluştu. Bu son 50 yılın hikayesidir…
Pekiyi kasabadan gelip cemaat gettosuna giren bu kitlelerin temel özelliği neydi? Bunlar Osmanlı’nın şehirli kozmopolit mirasına da, Cumhuriyet’in laik ve ilerici mirasına da mesafeliydiler. Onlar için önemli olan, kasaba tutuculuğu ya da “Türkiyeli” muhafazakârlığını şehirde de korumak, dini cemaatler etrafında sosyal dayanışmayı sürdürmekti.
Böylece siyaset, sadece ekonomik çıkarlar üzerinden değil, kültürel kimlikler ve yaşam tarzları üzerinden de şekillendi. “Kasaba tutuculuğu” siyasi iktidarın ana dayanağı haline geldi.
RESTORASYON: KÜLTÜR ÇATIŞMASININ SEMBOLÜ
Bugün tarihi eserlerin restorasyonunda yaşanan yanlışlar işte bu kültürel çatışmanın somut bir tezahürüdür. Restorasyonu yapanların Osmanlı camilerindeki hat ve süslemeleri “tevhidi bozuyor” diye kaldırması, tam da kasaba tutuculuğunun şehir estetiğine müdahalesidir.
Burada iki ayrı reddiye vardır: Birincisi Cumhuriyet’in mirasına karşı reddiyedir, çünkü Cumhuriyet, şehirli, laik ve modernist bir kültür inşa etmeye çalışmıştır. İkincisi ise Osmanlı’nın mirasına karşı reddiyedir, çünkü Osmanlı’nın şehirli kozmopolit kültürü de onların dünyasına yabancıdır.
Dolayısıyla restorasyon hataları sadece teknik değil, kültürel bir kasabalılaştırma girişimidir. Hat, çini, tezhip gibi sanat dalları “fazlalık” olarak görülmekte, Osmanlı estetiğinin kozmopolit boyutu törpülenmektedir. Sonuçta milli hafıza tekdüze bir kasaba dini anlayışıyla yeniden şekillendirilmektedir.
SONUÇ
Restorasyon yanlışları, basit bir “taş ve harç meselesi” değildir. Bu mesele, Türkiye’nin geleceği açısından bir medeniyet tercihidir.
Osmanlı Türk medeniyetinin dayandığı şehir kültürü çoğulculuk, estetik çeşitlilik, kozmopolitlik içerirken, “Türkiyeli” muhafazakârların dayandığı kasaba kültürü tekdüze, dar, tutucu bir anlayışa sahiptir. Özünde, bu durum, şehirde hayat bulan sanayi kapitalizmine entegre olamamış, kasabadaki tarım toplumundan gelen tutucu ve bağnaz yaşam tarzını devam ettirmek ve diğerlerine de dayatmak isteyen kitlelerin bakış açısını yansıtır.
Osmanlı’nın şehirli kozmopolit estetiğini de, Cumhuriyet’in modernist mirasını da korumak, Türkiye’yi geleceğe taşıyacak tek yoldur. Kasaba tutuculuğunun tarihî eser restorasyonunda bile kendini göstermesi, milli hafızayı daraltma, toplumu kendi köklerinden koparma tehlikesi taşımaktadır.
Oysa yapılması gereken çok açıktır: Restorasyonu evrensel ilkelere uygun, bilimsel yöntemlerle yapmak; Osmanlı ve Cumhuriyet’in şehirli mirasını bir bütün olarak sahiplenmek. Çünkü bu miras, sadece geçmişin hatırası değil, aynı zamanda Türkiye’nin geleceğinin de teminatıdır.
Enflasyon beklentileri neden ayrışıyor?
YAYINLAMA: 11 Ekim 2025 - 00:15 | GÜNCELLEME: 11 Ekim 2025 - 00:15
Hükümet ve TCMB vatandaşı enflasyonun düşeceğine neden ikna edemiyor?
GİRİŞ
Sevgili okuyucularım, bugün hepimiz için önemli, önemli olduğu kadar iç sıkıcı bir konu hakkında yazacağım: Enflasyon ve enflasyon beklentileri. Ülkemizde resmen 2023 yılı Haziran ayından, fiilen 2024 yılı Nisan ayından itibaren bir dezenflasyon programı uygulanmaktadır. Hükümet ve Merkez Bankası bu resmen 2,5, fiilen 1,5 yıllık programla %70’lerdeki enflasyonu %33-34 bandına indirebilmiştir. Bu mutlak olarak bir başarı olarak gösterilebilir. Ancak gerek iktisat biliminin verileri gerekse de sokakta hepimizin tecrübe ettiği olgulara bakılırsa çok da memnun olunacak bir manzara değildir. 2024 yılından itibaren hemen hemen herkesin hemfikir olduğu bir nokta aylık enflasyonun %2’nin altına indirilmesi gerektiği, bu gerçekleşmezse dezenflasyon programının hedeflerinin tutmayacağıydı. Nitekim aradan geçen 1,5 seneden sonra hala daha aylık enflasyonu %2’nin altına indirebilmek çok zor gözükmektedir. Son olarak Eylül 2025 aylık enflasyonu %3,38 olarak açıklanmıştır.
Bir programın başarısını veya başarısızlığını belirleyen ana etken koyduğu hedeflere ulaşıp ulaşmamasıdır. 2023’ten bu yana, TCMB’nin enflasyon hedeflerini tutturduğunu söyleyemeyiz. Hedefler tutmayınca hedefleri güncel enflasyona uyarlayarak değiştirmek doğal bir uygulama haline gelmiştir. Bu da yüksek enflasyonla mücadelede en önemli etkenlerden biri olan enflasyon beklentilerini aşağıya çekmeyi zorlaştırmaktadır.
Enflasyon beklentisi niçin önemlidir? Türkiye’de enflasyon sadece bugünün fiyat artışlarıyla ölçülen bir olgu değil; geleceğe dair beklentilerle de belirleniyor. Çünkü şirketler fiyatlarını belirlerken, hanehalkı tüketim kararlarını alırken, yatırımcılar portföylerini düzenlerken gelecekteki enflasyonu tahmin etmeye çalışıyorlar. Bu nedenle beklentiler, en az gerçekleşen enflasyon kadar kritik.
Ancak elimizde dikkat çekici bir tablo var: piyasa profesyonelleri 12 ay sonrası için enflasyonu yaklaşık %22, reel kesim %36–37, hanehalkı ise %53 civarında bekliyor. Merkez Bankası’nın yılsonu hedefi ise %24. Yani herkes farklı bir dünyada yaşıyor. Bu tablo bize tek bir şey söylüyor: Hükümet, vatandaşı enflasyon hedeflerine ikna edemiyor.
Peki neden? İşte beş temel sebep:
1. FARKLI GRUPLARIN FARKLI BEKLENTİLERİ
Öncelikle enflasyonu herkes kendi gözlüğüyle görüyor. Burada hanehalkı, reel kesim ve piyasa profesyonellerinin gözlüğüyle bakmaya çalışalım:
Hanehalkı gıda, kira ve ulaştırma fiyatlarına odaklanıyor. Çarşı pazardaki artış, benzine gelen zam veya ev sahibinin yaptığı kira zammı vatandaş için “gerçek enflasyon” oluyor. Bu nedenle beklentileri genellikle daha yüksek. Örnek olarak verirsek, düşük ve orta gelir düzeyindeki milyonlarca vatandaşımız için öncelik, günlük gıda harcamaları, konut harcamaları, çocuklarının eğitim harcamaları ve ulaştırma giderleridir. Doğal olarak bu mal ve hizmetlerin fiyatlarındaki artışların oranı hane halklarının enflasyonunu belirleyen ana kriterlerdir. Ehh, bu fiyatların da %50 üzerinde arttığını hepimiz bilmekteyiz.
Reel kesim, yani iş dünyası, maliyetlere bakıyor: enerji, ücret, finansman giderleri, tedarik zinciri. Onlar için enflasyon, üretim maliyetleriyle eş anlamlı. Nispeten döviz kurları ve ücretlerin reel olarak düşük tutulduğu bu süreçte iş dünyasının enflasyon algısının hane halklarına göre daha düşük olacağını söyleyebiliriz.
Piyasa profesyonelleri ise modeller, çekirdek göstergeler, para politikası ve kur tahminleriyle hareket ediyor. Onların beklentisi daha düşük ama toplumsal ağırlığı sınırlı. Bu yüzden piyasa profesyonellerinin enflasyon beklentilerinin en düşük düzeyde olması da şaşırtıcı değil.
Sonuçta üç farklı grup, üç farklı enflasyon hikâyesi anlatıyor. Bu da ortak bir enflasyon algısının oluşmasını engelliyor. Bir dezenflasyon programının başarılı olabilmesi için bu grupların her birinin enflasyon beklentilerinin birbirine ve hükümetin hedefine yakın olması gerekir.
2. NET BİR PROGRAMIN OLMAMASI
İkinci sebep, hükümetin ve Merkez Bankası’nın programının net olmaması. Bir yandan “enflasyon hedefi” açıklanıyor, bir yandan da “tahmin aralıkları” sunuluyor. Hedefler tutmadığında yeni hedefler devreye giriyor, buna da “ara hedef” adı veriliyor.
Vatandaşın gözünde bu durum bir kafa karışıklığı yaratıyor. Hedefin ne olduğu, kime ne kadar güvenileceği belirsizleşiyor. Üstelik ileriye dönük bir para ve maliye politikası takvimi de kamuoyuyla paylaşılmıyor. Piyasa profesyonelleri bu belirsizlikleri biraz tolere edebiliyor; ama sıradan vatandaş, hedeflerin sürekli değiştiğini gördükçe “demek ki bu hedefler zaten tutmayacak” diyor.
Güven kaybı işte böyle başlıyor.
3. NİSPİ FİYAT DENGESİZLİĞİ
Üçüncü ve en kritik sorun, nispi fiyatlardaki bozulma. Türkiye 2021–22 yıllarında sert bir enflasyon şoku yaşadı. O dönemde sadece genel fiyat seviyesi yükselmedi; mallar arasındaki fiyat dengeleri de dağıldı.
Gıda ve kira çok daha hızlı arttı.
Hizmet fiyatları geriden geldi ama kalıcı biçimde yüksek seyretti.
Ücretler reel olarak eridi.
Kâr marjları ve rant gelirleri ise görece korundu.
Bugün hâlâ bu dengesizlikler düzelmiş değil. Ücretliler, kayıplarının telafi edilmediğini hissediyor. İşçiler için “enflasyon hedefi %24 olacak” denilmesi inandırıcı gelmiyor, çünkü yaşadıkları gerçek farklı: Ev kirası %100 artmışken, maaş artışı %40’ta kalıyor.
Bu dengesizlik ortadayken ileriye dönük hedeflerden bahsetmek, vatandaş için soyut bir iddia olmaktan öteye geçmiyor.
4. UYARLAMALI VE RASYONEL BEKLENTİLERİN ÇATIŞMASI
Dördüncü sebep, beklentilerin oluşma biçimiyle ilgili.
Geniş halk kitleleri uyarlamalı (adaptive) beklentilere sahip: Geçmişte yaşadıkları enflasyonu alıp geleceğe yansıtıyorlar. Eğer geçen sene fiyatlar %60 arttıysa, gelecek sene de benzer bir artış bekliyorlar.
Reel kesim ve piyasa profesyonelleri ise daha çok rasyonel (rational) beklentilere dayanıyor: Para politikasının sıkılığına, kur tahminlerine, emtia fiyatlarına bakıyorlar.
Bu psikolojik fark büyük önem taşıyor. Çünkü hükümet ne kadar hedef açıklarsa açıklasın, halk kendi deneyiminden yola çıkarak “benim enflasyonum daha yüksek” diyorsa, beklentileri aşağı çekmek mümkün olmuyor. İktisat politikalarının toplumun farklı kesimlerinde farklı algılanmasının nedeni işte bu beklenti oluşum biçimleridir.
5. KAMU HARCAMALARINDA ÇİFTE STANDART
Beşinci sebep ise kamu otoritesinin davranışında gizli. Hükümet herkesten tasarruf istiyor, ücret artışlarını sınırlamak istiyor. Ama aynı zamanda kendi harcamalarını kısıtlamıyor.
Kamu fiyatları (elektrik, doğal gaz, ulaştırma, vergiler) genellikle geçmiş enflasyon + ek katkı ile artırılıyor.
Buna karşılık maaşlar “hedef enflasyona” göre sınırlı tutuluyor.
Vatandaş açısından bu apaçık bir çifte standarttır. Devlet kendi gelirlerini artırırken geçmişe bakıyor, vatandaşın gelirini artırırken gelecekteki hedeflere atıf yapıyor. Bu da toplumsal ikna mekanizmasını zayıflatıyor.
Kısacası, enflasyon beklentilerinde güven sorununun en çıplak hali burada yatıyor.
SONUÇ: GÜVEN SORUNU
Bütün bu beş sebep, tek bir noktada birleşiyor: güven eksikliği.
Gruplar arasında farklı beklentiler,
Net bir programın olmayışı,
Nispi fiyat bozukluğu,
Halkın uyarlamalı beklentileri,
Ve kamu harcamalarındaki çifte standart…
Tüm bunlar birleşince, enflasyon hedefleri toplumsal olarak inandırıcılığını kaybediyor. Hedeflerin tutması bir yana, vatandaş zaten baştan “tutmayacak” gözüyle bakıyor.
Oysa enflasyonla mücadele yalnızca faiz artırmak ya da maliye politikasını sıkılaştırmak değildir. En az bunlar kadar önemli olan, toplumun farklı kesimlerini aynı enflasyon hedefine inandırabilmektir. Bu da güvenilir, net, adil ve tutarlı bir programla mümkün olur.
Pazartesi günkü yazımda şu soruya odaklanmamız gerekiyor: Bugünden başlasak nasıl bir dezenflasyon programı geliştirebiliriz? Para, maliye ve gelirler politikasının hangi ayaklarıyla bu güven boşluğunu doldurabiliriz? Çünkü güven olmadan hiçbir program başarılı olamaz.
Alternatif dezenflasyon programı – I: 90 gün – 9 ay – 24 ay: Enflasyonu düşürmenin yol haritası
YAYINLAMA: 13 Ekim 2025 - 00:20 | GÜNCELLEME: 13 Ekim 2025 - 00:20
GİRİŞ
Geçen yazıda Türkiye’deki yüksek enflasyon sürecinde uygulanan dezenflasyonist programın neden tam anlamıyla başarılı olamadığına değinmiştim. Buradaki en kritik nokta enflasyon beklentilerinin bir türlü aşağıya çekilememesiydi. Ayrıca farklı toplum kesimlerinin enflasyon beklentileri arasında da ciddi bir uçurum bulunmaktaydı.
Türkiye’nin enflasyonla mücadelesinde en kritik eksik, güveni aynı hedefe kilitleyen bir takvimin olmamasıdır. İlk yazıda bunu görmüştük: Hanehalkı, reel kesim ve piyasa profesyonelleri bambaşka enflasyon dünyalarında yaşıyordu; hükümetin hedef/tahmin/ara hedef dili de bu ayrışmayı gideremiyordu. Oysa dezenflasyon programı yalnızca faizi yükseltmekten ibaret değildir, kapsamlı ve önceden ilan edilmiş bir takvime sıkı sıkıya bağlı ve para, maliye ve gelirler politikalarının eşgüdümüyle götürülmelidir. Para, maliye ve gelirler politikası aynı anda ve tek bir tepki fonksiyonu etrafında çalıştığında, fiyatlama davranışı yeni bir dengeye oturur; beklentiler de ortak bir patikaya yaklaşır. Bugünkü ve 18 Ekim 2025 tarihinde yayınlanacak iki yazı, bugünden başlayarak uygulanabilecek 90 gün – 9 ay – 24 ay’lık bir programı öneriyor: İlk 90 günde sürprizleri bitiren takvim ve kurallar; dokuz ayda beklentilerde gözle görülür daralma; yirmi dört ayda kalıcı dezenflasyon. Esas hedef, toplumun tüm kesimlerine aynı cümleyi kurdurmak: “Bu kez program net, adil ve tutarlı!”
Bu yazıda alternatif dezenflasyon programının para, maliye ve gelirler politikası ayaklarını tanımlayacağım.
I. PARA POLİTİKASI: NET TEPKİ FONKSİYONU VE REEL ÇIPA
Türkiye’de para politikasının en büyük açmazı, net bir tepki fonksiyonunun olmamasıdır. Yani Merkez Bankası’nın hangi koşullarda faiz artıracağı ya da gevşeteceği önceden kestirilemiyor. Bu belirsizlik, hem piyasa profesyonellerinin hem de halkın beklentilerini istikrarsız kılıyor. Yani ahali TCMB’nin ne yapacağını bilemediği için, tıpkı “at yarışı tüyosu alır” gibi Beştepe kulislerine bakıyor. “Külliye ne diyor?”, “Faiz artırımı veya indirimi için izin çıktı mı?” ve benzeri sorular etrafında insanlar pozisyon almaya çalışıyor. Bu yüzden ilk önce TCMB’nin faiz artırım veya indirimlerini net bir kurala bağlayıp deklare etmek gerekir. Buna “net tepki fonksiyonu” adını verdim. Aynı zamanda politikanın dayanacağı bir temel olarak da “reel çıpa” uygulanmalı. Bunlar nedir? Açıklayayım:
Net Tepki Fonksiyonu
Para politikasının temel cümlesi şu olmalı:
“Enflasyon ana eğilimi ve 12 ay sonrası beklentiler hedef bandının üzerinde kaldıkça, reel politika faizi pozitif ve kısıtlayıcı tutulacaktır.”
Bu üç satırlık kural, tartışmaları bitirir ve güvenin temelini atar.
Reel Çıpa
Nominal faiz oranı, sadece kısa vadeli piyasa tepkileri için değil, beklentileri çıpalamak için de kullanılmalı. Yani politika faizi, en azından 12 ay sonrası beklentilerin üzerinde kalmalı. Böylece piyasa profesyonelleri de hanehalkı da “Merkez Bankası enflasyonu ciddiye alıyor” mesajını alır.
İletişim Mimarisi
Bugünkü ikili yapı (hedef + tahmin aralığı) kaldırılmalı. Bunun yerine koşullu bir tahmin bandı ve bu bandı tetikleyen eşik göstergeler açıklanmalı. Örneğin çekirdek hizmet enflasyonu veya 3 aylık yıllıklandırılmış TÜFE enflasyonu gibi somut göstergeler. Bu şeffaflık, para politikasını teknik bir mesele olmaktan çıkarıp güven verici bir taahhüt haline getirir.
Kur ve Geçişkenlik Yönetimi
Döviz kuru hâlâ beklentiler üzerinde çok etkili. Rezerv biriktirme ve sterilizasyon operasyonları için açık bir takvim ilan edilmeli. KKM gibi geçici araçlar için ise net bir küçülme patikası belirlenmeli. Böylece hem piyasa profesyonelleri hem de reel kesim, kur politikasını öngörebilir hale gelir.
Kısacası para politikasının görevi sadece enflasyonu düşürmek değil; tüm ekonomik aktörleri aynı çıpaya bağlamak olmalı. Bunun yolu da net, anlaşılır ve şeffaf bir tepki fonksiyonundan geçiyor.
II. MALİYE POLİTİKASI: HARCAMA TAVANI VE ADİL VERGİ REFORMU
Dezenflasyonun maliye politikası ayağı sadece harcama disiplini değil, aynı zamanda adil bir vergi reformu demektir. Türkiye’de yıllardır kamu maliyesi, harcama artışları ve vergi tabanındaki dengesizlik yüzünden enflasyonu körüklüyor. Eğer vatandaşın beklentilerini aşağı çekmek istiyorsak, hükümetin önce kendi mali davranışını değiştirmesi gerekir. Bunun için Hükümet harcamalarına bir tavan getirilmeli, servet vergisi de dahil olmak üzere ciddi bir vergi reformu da gerçekleştirilmelidir. Aşağıda bunları da özetledim.
Harcama Tavanı: Her yıl başında “enflasyon programı” ile uyumlu bir kamu harcama tavanı ilan edilmeli. Kamu projeleri, seçim takvimine göre değil, enflasyon hedefiyle uyumlu olacak şekilde sınırlandırılmalı.
Servet Vergisi: Gelir dağılımı bozulurken sadece dolaylı vergilere yüklenmek toplumda büyük bir adaletsizlik hissi yaratıyor. Bu yüzden ikinci bir konuttan itibaren daha yüksek konut vergisi uygulanmalı. Ayrıca 1 milyon dolar (yaklaşık 42 milyon TL) üzerinde servete sahip olanlardan %5 ek servet vergisi alınmalı. Bu tür bir düzenleme, hem maliye disiplinini güçlendirir hem de vatandaş nezdinde programın adaletini artırır.
Dolaylı Vergilerin Azaltılması: Enflasyonu doğrudan besleyen KDV ve ÖTV artışları sınırlandırılmalı. Hanehalkı beklentilerinde en çok bu vergilerle yapılan sürpriz zamlar etkili oluyor.
Kurumlar Vergisinin Artırılması: Mevcut %25 oranı, 2003 öncesindeki gibi tekrar %33’e çıkarılmalı. Üstelik büyük şirketlere dönük sürekli vergi afları tamamen kaldırılmalı. Çünkü her af, disiplinli vergi ödeyenleri cezalandırıyor, beklenen geliri düşürüyor ve güveni zedeliyor.
Bu adımlar sadece bütçe açığını kontrol altına almak için değil; aynı zamanda adalet ve güven algısını güçlendirmek için de şarttır. Çünkü toplumun geniş kesimleri, enflasyonla mücadelenin kendi sırtına yüklenip büyük sermayenin kayırıldığına inandığı sürece hiçbir program ikna edici olamaz.
III. GELİRLER POLİTİKASI: TELAFİ VE ÇIPA ARASINDA
Enflasyonun kalıcılığını belirleyen en kritik kanal, ücretler ve gelirler politikasıdır. Türkiye’de 2021–22 şokundan sonra ücretliler ciddi reel kayıplar yaşadı. Buna karşılık kâr ve rant gelirleri görece korundu. Bu dengesizlik giderilmeden ileriye dönük hedeflere güven inşa etmek mümkün değil. Öte yandan ücret – fiyat spiraline girmek de çok doğru değil. Çünkü bu durumda yüksek enflasyon yüksek – kronik enflasyona dönüşebilir. Bunu 1980 ve 1990’lı yıllarda çok ciddi bir şekilde tecrübe ettik. Bu yüzden ücret ve kamu fiyatları ayarlamalarında bir orta yol bulunmalı. Aşağıda bunu özetlemeye çalıştım.
Geçiş Dönemi: Telafi Formülü
Asgari ücret ve kamu çalışanları maaş artışları altı ayda bir (Ocak ve Temmuz aylarında) belirlenmeli. Ücret artışları hesaplanırken “hedef enflasyon + verimlilik + kısmi telafi (α)” formülü uygulanmalı. Burada kavramları kısaca açıklayalım:
Hedef enflasyon: İleriye dönük çıpa. Bu hükümetin altı ay sonra gerçekleşmesini beklediği altı aylık fiyat artış oranıdır. Programda bu hedefler zaten açıkça belirtilmelidir. Diyelim ki Ocak 2026’dan Haziran 2026 sonuna kadar Hükümet %10’luk bir TÜFE artışı bekliyor. O zaman bu değer %10’dur.
Verimlilik artışı: Ücret artış kuralının ekonomik temele oturan kısmı. Bu GSMH’nin reel olarak altı aylık artış oranı olarak tanımlanır. Diyelim ki Temmuz 2025’ten Aralık 2025 sonuna kadar Türk GSMH’si reel olarak %2 büyüdü. Bu oran verimlilik artışı olarak alınır.
Telafi payı (α): Geçmiş kayıpları kısmen karşılayan, ama enflasyonu yeniden tırmandırmayacak ölçüde sınırlı bir ek. Diyelim ki 2025 yıl sonu enflasyonu %30 (çok muhtemel bir oran) oldu. Burada telâfi payı devreye giriyor. Ocak 2026’da telâfi payı % 60 olarak tanımlandıysa ek telafi payı %18 (%60 x %30) olur. Bir sonraki maaş zammında (Temmuz 2026) telafi payı azalarak %40, sonrakinde (Ocak 2027) ise %20 olur. Nihayet Temmuz 2027’de telafi payı sıfırlanır.
Verdiğimiz örneğe göre hesaplarsak Ocak 2026 zammı %10 + %2 + %18 = %30 olur.
Bu sayede ücretliler kayıplarının tamamen kalıcı olmadığını görür, beklentilerinde yumuşama başlar.
Orta Vadede Çıpa:
Telafi payı zamanla sıfırlanmalı. Orta vadede (örneğin Temmuz 2027’den itibaren) ücret artışları yalnızca hedef enflasyon + verimlilik üzerinden yapılmalı. Böylece gelirler politikası enflasyon hedefiyle tam uyumlu hale gelir.
Kira ve Aidat Düzenlemeleri:
Türkiye’de hanehalkı enflasyon algısını en çok bozan kalemlerden biri kiralardır. Kira artışlarının otomatik olarak TÜFE enflasyonunun üstünde yapılması yasaklanmalı. Aidat ve yan giderlerde de benzer kısıtlamalar getirilmeli. Konut piyasasında ise arzı artırıcı konut politikalarıyla destek sağlanmalı.
Kamu Fiyatları–Ücret Simetrisi:
Kamu kendi fiyatlarını (enerji, ulaştırma, vergiler) geçmiş enflasyon + katkı ile ayarlıyorsa, geçiş döneminde ücretlerde de benzer bir telafi yaklaşımı uygulanmalı. Aksi halde toplum “devlet kendi gelirini geçmişe göre, bizim gelirlerimizi geleceğe göre ayarlıyor” diyerek güven kaybeder.
Toplumsal Anlaşma:
Gelirler politikasının sadece teknik bir formül değil, aynı zamanda bir toplumsal sözleşme olması gerekir. İşçi sendikaları, işveren birlikleri ve hükümet arasında yapılacak üçlü mutabakatla, herkesin aynı hedefe kilitlenmesi sağlanmalıdır.
Kısacası gelirler politikası, adil telafi ile ileriye dönük çıpa arasında bir köprü kurmalıdır. Bu köprü kurulmadan, ne para ne de maliye politikası tek başına enflasyon beklentilerini aşağı çekebilir.
ŞİMDİLİK SONUÇ
Bu yazıda şimdilik sonucumuz şudur: Para, maliye ve gelirler politikaları eş anlı ve birbiriyle bağlantılı olarak uygulanmalı. Bütün program önceden belirlenmiş ve halka da ilan edilmiş kurallara göre uygulanmalı. Hedeflerden şaşınca hedefleri değiştirmek yerine, “nerede hata yaptık?” sorusu halkın önünde cevaplandırılıp hesap verilmeli. Her faiz kararı öncesinde kulisler dönmemeli. Ve en önemlisi geçiş döneminde geniş halk kitlelerinin reel kaybı az da olsa telafi edilmeli.
Bir sonraki yazıda nispî fiyat dengesizliğinin giderilmesi, program takvimi ve programın işlerliğinin denetim ve hesap verme sürecini ele alacağım.
Alternatif dezenflasyon programı – II: 90 gün – 9 ay – 24 ay: Enflasyonu düşürmenin yol haritası
YAYINLAMA: 18 Ekim 2025 - 00:30 | GÜNCELLEME: 18 Ekim 2025 - 00:40
GİRİŞ
Geçen yazıda bugün başlasak Türkiye’nin enflasyon problemini çözecek derli toplu bir alternatif dezenflasyon programını anlatmaya başlamıştık. Bir önceki yazıda enflasyon beklentilerindeki farklılaşmanın sebeplerini ve enflasyon beklentilerini yönetmeden dezenflasyon programının daha uzun vadede ve daha çok acı vererek sonuca ulaşacağından bahsetmiştik. Bu yüzden bir alternatif dezenflasyon programını – en azından benim görüşlerimi içerecek şekilde- nasıl oluşturabiliriz sorusu önemliydi. Geçen yazı ve bu yazı bu dezenflasyon programının ana hatlarını vermek amacını gütmektedir. Geçen yazı Giriş ve Sonuç dışında üç bölümden oluşmaktaydı: I. Para Politikası, II. Maliye Politikası ve III. Gelirler Politikası. Bunlar zaten bir istikrar programının olmazsa olmazlarıdır. Ancak bu programın standart takviminin nasıl oluşacağı ve bunların halka nasıl anlatılacağı da çok önemlidir. Bu yazıda kalan bu kısımları tamamlayacağım. Bu yüzden bölümlerin numaralandırmasını ilk yazının devamı olarak yapacağım. Bu anlamda Bölüm IV. Nispi Fiyat Dengesinin Onarımı, Bölüm V. KPI Tablosu, İzleme ve Denetim ve Bölüm VI. Programın Standart Takvimi başlıklarını taşıyacaktır. Haydi o zaman, kaldığımız yerden devam edelim…
IV. NİSPİ FİYAT DENGESİNİN ONARIMI
Türkiye’nin yüksek enflasyon döneminde yaşadığı en temel bozulma, sadece fiyat düzeyinde değil, nispi fiyat yapısında ortaya çıktı. Mallar, hizmetler ve faktör fiyatları arasındaki denge kayboldu; bu da beklentilerin rasyonel bir temele oturmasını engelledi ve halâ daha engellemeye devam ediyor. Burada ana bozulmalar Gıda – Enerji ve Hizmet sektörlerindeki fiyatların fiyatlar genel düzeyine göre orantısız artışı ve faktör fiyatlarındaki bozulma ve gelir dağılımında adaletsizliğin artışı olarak gözlemlenmektedir. Bu durumu düzeltmek veya en azında daha iyileştirmek için gerekli politika önerileri de sunulacaktır.
Gıda–Enerji–Hizmet Üçgeni:
Gıda fiyatları hızlı yükseldi, kira ve hizmet enflasyonu kalıcı olarak yüksek kaldı, enerji maliyetleri dönemsel şoklarla dalgalandı. Bu farklı hızlarda artışlar, hanehalkının sepetini bozan en önemli unsur oldu. Gıda ve kira fiyatlarını dizginlemeden hedef enflasyona inandırıcı biçimde yaklaşmak mümkün değil.
Faktör Fiyatlarındaki Bozulma:
Ücretler reel olarak gerilerken, kâr marjları ve rant gelirleri daha az etkilendi. Faizler ise uzun süre negatif reel düzeyde kaldı. Bu durum, toplumda “yük en çok emeğin sırtına bindi” algısını güçlendirdi. Eğer ücretler telafi edilmez ve rant gelirleri vergilendirilmezse, beklenti farklılığı ortadan kalkmaz.
Politika Önerileri:
Gıda Fiyatları: Programın içeriğinde muhakkak soğuk zincir kayıplarını azaltmak, tarımda verimlilik artışını teşvik etmek, hal ve toptancı sisteminde şeffaflığı sağlamak bulunmalı. Bununla birlikte, gerekirse, devletin tarımsal kamu işletmeleri kurması kısa vadede değil ama uzun vadede tarımsal üretim probleminin çözümüne katkı sağlayacaktır. Bir önemli nokta da nakliye masraflarıdır. Belki çok ütopik görülebilecek ama istenilirse kolaylıkla yapılabilecek bir uygulama da bir kamu nakliye şirketi kurularak özellikle tarım ürünlerinin nakliyesinin (belediye – merkezi hükümet iş birliğiyle) düşürülmesidir.
Konut Piyasasında Kiralar: Kiralık konut stokunu artıracak önlemler dezenflasyon programının orta vadede başarılı olmasına katkı sağlayacaktır. Bunlar arasında boş konut sahiplerine uygulanacak yüksek vergiler, gerekirse boş konutlar rayiç bedelden kamulaştırılmasını da içerecek tedbirler, TOKİ ve Belediye konut firmalarının ortaklaşa kullanıldığı ciddi bir sosyal konut programı, devletin ihtiyaç sahiplerine uzun vadeli kiralama destekleri sayılabilir.
Enerji Fiyatları: Beklentileri olumsuz etkileyen sürpriz fiyat artışlarının olmadığı bir program takvimiyle yıllık artışların önceden ilan edilmesi; maliyet geçişkenliğinin öngörülebilir hale getirilmesi önceliğimiz olmalıdır.
Faktör Gelirleri: Servet vergisi ve kurumlar vergisi reformuyla kâr–rant lehine bozulmuş dengenin toparlanması, ücretlerde ise kademeli telafi uygulamasıyla ücretlerde reel değer kaybının hafifletilmesi… Bunlar geçen yazıda Maliye Politikası ve Gelirler Politikası bölümünde ayrıntısıyla anlatılmıştı...
Toplumsal Algı ve Beklentiler:
Nispi fiyat dengesizliği düzeltilmeden açıklanan her hedef, toplumun gözünde “kâğıt üzerinde kalan bir iddia” olmaya devam edecektir. Vatandaşın gündelik deneyimiyle hükümetin enflasyon hedefi arasındaki uçurumu kapatmanın tek yolu, bu yapısal bozukluğu gidermektir.
V. KPI PANOSU DENETİM VE İZLEME
Başlıkta kısaltma olarak yazdığım “KPI” İngilizce “Key Performance Indicator” teriminin baş harflerinden oluşur ki, bu da Türkçe “Anahtar Performans Göstergesi” anlamına gelir. Yani bir programın başarısını ölçmek için seçilen somut, ölçülebilir kilometre taşlarını gösteren tablodur.
Her programın başarısı ancak ölçülebilir göstergelerle izlenirse güven verir. Dezenflasyon politikası da bu açıdan istisna değildir. Toplumun ve piyasanın ikna olması için, belirli kilometre taşlarının kamuoyuna açıklanması gerekir. Önerdiğim dezenflasyon programının KPI Panosu neler içerir? Kısaca özetleyeyim:
Beklentilerde Daralma: İlk altı ayda hanehalkının 12 aylık enflasyon beklentilerinin en az 10 puan, bir yıl içinde ise 20 puan düşmesi hedeflenmelidir. Reel kesim beklentileri %36’lardan %28’in altına, piyasa profesyonelleri beklentileri ise %22’lerden %15–18 bandına gerilemelidir. Bu hedefler kamuoyuna açıklandığında, herkes programın nereye gitmesi gerektiğini bilir.
Ana Eğilim Göstergeleri: Çekirdek hizmet enflasyonu ve üç aylık yıllıklandırılmış TÜFE gibi göstergeler, enflasyonun temel seyrini izlemek için kilit rol oynar. Bu göstergelerde gözle görülür bir düşüş sağlanmadıkça dezenflasyonun kalıcı olduğuna kimse inanmaz. Faiz indirimişne başlamanın takvimi de bu hedeflerin tutturulmasına kural olarak bağlanır.
Kamu Sürprizleri: Vergi ve idari fiyat ayarlamaları için duyurulan takvime tam uyulması, programın güvenilirliği açısından hayati önem taşır. Herhangi bir sürpriz vergi artışı ya da beklenmedik kamu fiyat ayarlaması, tüm beklenti yönetimini bir anda boşa çıkarır. Bu yüzden kamu fiyat ayarlamaları önceden ilan edilmiş kurallara bağlı olarak idare edilmelidir.
Fiyatlama Davranışı: Perakende sektöründe etiket yenileme sıklığı ve kampanya derinliği gibi göstergeler, fiyatlama davranışının normale dönüp dönmediğini anlamak için kritik sinyallerdir. Vatandaş bunu doğrudan hisseder: fiyatların her hafta değiştiği bir ortamdan, ayda bir güncellemelerin yapıldığı daha sakin bir ortama geçiş, programın başarısını topluma kanıtlar. Bunun için idari ve mali önlemler alınmalı, program uygulanmaya başlanmadan reel kesim temsilcileri ile bu konuda mutabakat sağlanmalıdır.
Kur Oynaklığı: Döviz kurundaki istikrar, beklentilerin en önemli çıpasıdır. 30 günlük oynaklığın daralması, hem profesyonellerin hem de hanehalkının “artık kur şoku olmayacak” algısına sahip olmasını sağlar.
Kısacası, programın inandırıcılığı açıklanan hedeflerden değil, bu ara göstergelerde sağlanacak ilerlemeden doğar. Vatandaş kendi deneyiminde fiyatların daha yavaş arttığını, piyasa aktörleri ise göstergelerin aşağı yönlü seyrettiğini gördüğünde, enflasyon hedefi bir hayal olmaktan çıkıp somut bir olasılığa dönüşür.
VI. TAKVİM: 90 GÜN – 9 AY – 24 AY
Bir dezenflasyon programının en kritik unsuru, zamanlama ve sıralamadır. Vatandaş da piyasa da “önümüzdeki üç ayda, dokuz ayda, iki yılda ne olacak?” sorusunun net cevabını bilmek ister. Güvenin çıpası işte bu takvimle kurulur.
İlk 90 Gün:
Merkez Bankası açık bir tepki fonksiyonu ilan etmeli: enflasyon eğilimi yukarıda belirtilen göstergelere bakılarak düşmedikçe reel faiz pozitif kalacak. Hatta reel faiz için bir hedef de konabilir: Örneğin “politika faizi – güncel enflasyon = %12” gibi.
Kamu maliyesinde yıllık harcama tavanı açıklanmalı.
Vergi ve idari fiyat ayarlamaları için sürprizleri bitirecek takvim duyurulmalı.
KKM gibi geçici araçlarda küçülme patikası belirlenmeli.
Bu ilk adımlar, “artık keyfi karar dönemi bitti” mesajını topluma verir.
İlk 9 Ay:
Hanehalkı beklentilerinde çift haneli puan düşüşü gözlenmeli.
Reel kesim beklentileri %28’in altına inmeli.
Çekirdek hizmet enflasyonu ve üç aylık yıllıklandırılmış TÜFE göstergelerinde aşağı yönlü bir trend başlamalı.
Ücret ve kira sözleşmeleri yıllıklaştırılmalı; ileriye dönük çıpa mekanizması işlemeye başlamalı.
Dokuz ayın sonunda, toplum fiyatlama davranışının yavaşladığını ve beklentilerin birbirine yaklaştığını hissetmeli.
24 Ay İçinde:
Piyasa profesyonellerinin beklentileri hedef bandına (%15–18) yaklaşmalı.
Hanehalkı beklentisi artık hedefe uzak bir “farklı dünya”da olmamalı; %25–30 bandına çekilmeli.
Ücret artışlarında telafi payı kaldırılmalı, sadece verimlilik + hedef enflasyon formülü geçerli olmalı.
Maliye politikasında servet vergisi ve yüksek kurumlar vergisi sayesinde bütçe açığı kontrol altına alınmalı.
Kamu fiyat ayarlamaları tamamen ileriye dönük hedeflerle uyumlu hale gelmeli.
Bu takvim sıkı sıkıya uygulanırsa iki yılın sonunda Türkiye, yüksek enflasyonla yaşamaya alışmış bir toplum olmaktan çıkıp, enflasyon hedefini ciddiye alan bir topluma dönüşür.
SONUÇ
Türkiye’nin ihtiyacı olan şey sadece sıkı para politikası değil; aynı anda işleyen ve tek bir takvime bağlı para, maliye ve gelirler politikası üçlüsüdür. İlk 90 günde güveni inşa eden, 9 ayda beklentileri daraltan ve 24 ayda dezenflasyonu kalıcı hale getiren bir program…
Vatandaşın da iş dünyasının da duymak istediği cümle şu: “Artık sürpriz yok, kural var; artık keyfi artış yok, adalet var; artık belirsizlik yok, güven var.” İşte o zaman enflasyon hedefleri kâğıt üzerinde kalmaz, hayatın gerçeklerine dönüşür.
2025 Nobel İktisat Ödülü
YAYINLAMA: 20 Ekim 2025 - 00:35 | GÜNCELLEME: 20 Ekim 2025 - 00:35
GİRİŞ
2025 Nobel İktisat Ödülü, günümüzde iktisadi büyümenin kalbinde yer alan inovasyon olgusunu farklı cephelerden açıklayan üç isme verildi: İktisadi tarih ve kültür boyutunu özenle işleyen Joel Mokyr; Schumpeter’in “yaratıcı yıkım” sezgisini temsilci-ajan modelleriyle matematiksel bir çerçeveye kavuşturan Philippe Aghion ve Peter Howitt. Ortak payda açık: Teknolojik ilerleme, yeni ürün ve süreçlerin eskileri yerinden etmesiyle, yani dinamik rekabetin içinden filizlenir; sürdürülebilir büyüme de bu dinamiğin sonucudur.
Bu yazıda amacım, önce bu üç iktisatçının katkılarını hakkıyla tanıtmak: Mokyr’in bilgi ve kültür vurgusunu; Aghion–Howitt ikilisinin yeniliği içselleştiren model mimarisini… Ardından ise, çoğu kuramın geride bıraktığı bir halkaya dikkat çekmek: Finansal boyut. Zira inovasyon, olağan yatırımdan farklı olarak belirsiz bir sürecin ve belirsiz bir getirinin finansmanını gerektirir; likidite, teminat ve kredi tayınlaması, gerçekte büyümenin hızını belirleyen görünmez kapılar hâline gelir. Bilimde ilerleme, hem güçlü yanları teslim etmek hem de eksikleri dürüstçe tartışmaktan geçer. Bu yazı, tam da bu iki vazifeyi birlikte yerine getirmeyi amaçlıyor.
2025 NOBEL ÖDÜLÜNÜ ALAN İKTİSATÇILAR VE KATKILARI
Joel Mokyr – Tarih ve Kültürün Büyümedeki Rolü
Nobel’in yarısını paylaşan Joel Mokyr, Hollanda-İsrail kökenli olup uzun süredir Northwestern Üniversitesi’nde ders vermektedir. Onu diğer iktisatçılardan ayıran, iktisadi büyümeyi sadece sermaye, işgücü veya teknoloji katsayılarıyla açıklamaya çalışmaması; bunun yerine tarihsel süreçleri, kültürel iklimi ve bilgi birikimini merkeze almasıdır. The Lever of Riches, The Gifts of Athena ve A Culture of Growth gibi eserlerinde şu temel sorunun peşine düşer: Neden bazı toplumlar belli dönemlerde inovasyona açık olurken, bazıları durağan kalır? Ona göre bunun yanıtı, sadece maddi kaynaklarda değil, “useful knowledge” dediği teknik bilgi ve bilimin toplumda yayılma biçiminde saklıdır. Mokyr için inovasyon, tek başına bir makinenin icadı değil; bilginin, merakın, kültürel açıklığın ve bilimsel kurumların etkileşiminin ürünüdür. İngiltere’deki Sanayi Devrimi’ni açıklarken de, kapital birikiminin ötesinde, entelektüel iklimin önemini vurgular.
Philippe Aghion & Peter Howitt – Yaratıcı Yıkımın Matematiksel Modeli
Ödülün diğer yarısını paylaşan Philippe Aghion ve Peter Howitt, 1992 tarihli A Model of Growth through Creative Destruction makaleleriyle iktisat teorisine damga vurdular. Joseph Schumpeter’in “yaratıcı yıkım” kavramını alıp, onu temsilci ajan modelleri içinde formelleştirdiler. Modellerinde, her yeni teknoloji bir öncekini geçersiz kılar; yenilikçi firmalar pazara girerken eskiler yerinden olur; büyüme bu dinamik rekabet sayesinde süreklilik kazanır. Bu çerçeve, Romer’in endojen büyüme teorisini bir adım ileri taşıyarak, teknolojik ilerlemenin rastlantısal değil, içsel bir süreç olduğunu kanıtladı. Aghion–Howitt daha sonraki çalışmalarında da inovasyonun nasıl teşvik edilmesi gerektiğini tartıştı: AR-GE harcamaları için sübvansiyonlar, rekabetin korunması ve devletin doğru rolü… Böylece teorik model ile politika önerilerini bir araya getiren bir okulun öncüleri oldular.
ÇALIŞMALARIN GÜÇLÜ YANLARI
2025 Nobel İktisat Ödülü’nün üç sahibinin ortak paydası, inovasyonun büyüme teorilerindeki yerini tartışılmaz biçimde görünür kılmalarıdır. Solow’un dışsal (yani teknolojoinin akademide üretildiği, firmaların icat ve keşiflere hiçbir katkıda bulunmadığı durum) kabul ettiği teknolojik ilerleme, Romer’in endojen büyüme modeliyle (yani büyümenin motor gücü olan teknolojinin gelişme hızının firmaların yatırım stratejilerine bağlı olduğunu varsayan büyüme modeli) içselleştirilmişti; fakat bu çerçeve, daha çok matematiksel soyutlamalarla sınırlıydı. Mokyr, Aghion ve Howitt ise bu soyutlamayı hem tarihin hem de iktisadi gerçekliğin içine yerleştirdiler.
Mokyr’in katkısı, büyümeyi yalnızca fiziksel sermaye ve emek girdileriyle açıklamaya çalışan modellere güçlü bir eleştiridir. Onun vurgusu, kültürün, bilginin ve bilimsel kurumların rolünü yeniden hatırlatmasıdır. İktisadi büyümenin aslında bir kültürel iklim meselesi olduğunu göstererek, “neden Batı Avrupa’da Sanayi Devrimi oldu da başka yerde olmadı?” sorusuna ikna edici yanıtlar getirmiştir.
Aghion–Howitt ikilisi ise Schumpeter’in dağınık gözlemlerini formel hale getirerek, büyümenin dinamik rekabetle beslendiğini ortaya koydular. (Burada şunu da not etmek gerekir: Romer’ın modeli teknoloji yatırımlarından hiçbir ekstra kâr elde edilemeyen tam rekabet piyasası varsayarken, Schumpeter kendi kuramını teknoloji tekeli / geçici baskın firma modeline dayandırmıştı. Aghihon ve Howitt ise bir çeşit tekelci rekabet piyasası üzerine modellerini kurmuşlardır. DMD) Onların modelinde büyüme durağan bir denge değil, sürekli bir “yaratıcı yıkım” süreciydi: yeni teknolojiler doğar, eskileri ezer, firmalar piyasadan çekilir, yenileri onların yerini alır. Bu dinamik, günümüz dijital ekonomisinden biyoteknolojiye kadar birçok sektörde açıkça gözlenebiliyor.
Bir başka güçlü yan, bu çalışmaların sadece teorik kalmaması, politika önerilerine de yol göstermesidir. AR-GE sübvansiyonları, rekabet politikaları, devletin inovasyona doğru şekilde aracılık etmesi… Bunların hepsi Aghion ve Howitt’in yazılarında güçlü bir şekilde dile getirilmiştir. Kısacası, bu üç iktisatçı inovasyonu büyümenin merkezine yerleştirmekle kalmamış, geleceğin iktisadi tartışmalarına da yön veren bir çerçeve sunmuştur.
EKSİK BOYUT: FİNANSMAN VE KREDİ DÖNGÜLERİ
Her güçlü teori, aynı zamanda geride bıraktığı boşluklarla da tartışmayı ileri taşır. Mokyr, Aghion ve Howitt’in çalışmaları inovasyonu büyümenin merkezine yerleştirmede öncü oldu. Ancak bu çerçevenin en zayıf halkası, inovasyonun finansal boyutunun görece ihmal edilmiş olmasıdır.
İnovasyon, olağan yatırımdan farklıdır. Bir fabrika binası inşa etmek ya da bir makine parkı kurmak belirli süre ve getirilerle öngörülebilir yatırımlardır. Oysa bir araştırma projesi ya da yeni bir ürün geliştirme süreci belirsizdir: sonuçlanma zamanı bilinmez, başarı ihtimali garanti değildir ve getirisi kestirilemez. Bu nedenle inovasyon olağan yatırıma göre hem daha yüksek likidite talep eder hem de daha fazla risk içerir. Tam da bu yüzden finansman kanalları, inovasyonun hayata geçmesinde kritik rol oynar.
Ne var ki Aghion–Howitt modelleri finansal kısıtları dışlar; adeta firmalar sonsuz ve maliyetsiz sermayeye erişiyormuş gibi varsayılır. Mokyr’in tarihsel analizlerinde de finansal çevrimler, kültür ve bilgi kadar belirgin bir unsur değildir. Oysa Schumpeter’in erken dönem yazılarında açıkça vurgulanan, yeniliklerin aslında kredi yaratma mekanizması ile mümkün kılındığıdır. Bankaların ve finansal sistemin girişimciyi fonlaması, inovasyonun motorunu çalıştıran gerçek dişlidir. Çünkü inovasyon teknolojik değişim ister akademi ister piyasa kaynaklı olsun firmaların yaptığı bir yatırım işlemidir. Her yatırım harcamasında olduğu gibi burada da en önemli etken kredi imkânlarıdır. Toplamda bir ekonomideki kredi arzı inovasyon yatırımlarını karşılayacak düzeyde değilse, ya da zaman içinde büyük dalgalanmalar gösteriyorsa, o takdirde ne kadar yeni fikir geliştirilse bile bunu hayata geçirecek kredi kıtlığı inovasyon yatırımlarını kısıtlar.
Bu konuda bir önerme küreselleşme ile sağlanan kredi imkânlarının genişliğidir. Ancak bugünün küreselleşmiş dünyasında dahi, uluslararası fon akışları “friksiyonsuz” değildir. Krediler genellikle sermaye yeterliliği yüksek, bilançoları güçlü, patent portföyü zengin firmalara gider. Küçük, yeni ve hevesli girişimciler ise çoğu zaman finansal dışlanma ile karşılaşır. Yani inovasyonun finansmanı da bir çeşit piyasa tayınlamasına tabidir. Bu gerçek, mevcut teorilerde yeterince hesaba katılmamıştır. Anglo sakson ekon omilerinde bu tarz yenilikçi küçük girişimcileri destekleyecek fonlar bulmak mümkün olsa da, bu ülkeler yüksek kişi başı sermaye birikimi olan ülkelerdir. Bu durum dünyanın çoğunu oluşturan gelişmekte olan ülkeler için geçerli değildir.
Kısacası, inovasyonun ekonomik büyüme için vazgeçilmez olduğu doğrudur; ama onu finanse edecek mekanizmalar olmadan yaratıcı yıkım süreci tam anlamıyla işlemez.
SONUÇ VE BENİM PERSPEKTİFİM
2025 Nobel İktisat Ödülü’nün Joel Mokyr, Philippe Aghion ve Peter Howitt’e verilmesi tesadüf değildir. Bu üç iktisatçı, büyüme teorisini yeni bir yola sokmuş, inovasyonu sermaye birikimi ve emek artışının ötesinde bir motor olarak tanımlamışlardır. Mokyr’in tarihsel ve kültürel perspektifi, Aghion–Howitt ikilisinin matematiksel modelleriyle birleşerek iktisadi düşünceye kalıcı bir katkı yapmıştır.
Ancak bilim, yalnızca mevcut doğruları tekrarlamakla değil, aynı zamanda eksik kalan noktaları cesaretle işaret etmekle ilerler. Bu çalışmaların eksik bıraktığı alan, inovasyonun finansmanıdır. Gerçekte inovasyon, “paranın zaman değeri” ile sınanır. Bir ülkenin finansal sistemi derin değilse, girişimcilerin risk sermayesine erişimi yoksa, kredi kanalları yalnızca büyük firmalara açıksa, o ekonomide yaratıcı yıkımın dinamizmi sınırlı kalır. İcatlar raflarda tozlanır, fikirler kâğıt üzerinde kalır.
Dolayısıyla benim bakış açım şudur: İnovasyonu anlamak için yalnızca kültürel iklimi ya da teknolojik yaratıcılığı değil, aynı zamanda finansal sermayenin hareketini de analiz etmek gerekir. Bankaların risk iştahı, sermaye piyasalarının derinliği, uluslararası fonların seçim kriterleri… Bunlar dikkate alınmadan kurulan büyüme modelleri eksik kalacaktır.
Bugün ihtiyacımız olan, Schumpeter’in kredi döngüsü vurgusunu, Aghion–Howitt’in matematiksel çerçevesine ve Mokyr’in tarihsel ufkuna ekleyebilmektir. Ancak bu sentezle inovasyonu hem anlamak hem de yönlendirmek mümkün olacaktır.
Geçmişten bugüne Cumhuriyet ve Demokrasi - I
YAYINLAMA: 01 Kasım 2025 - 00:15 | GÜNCELLEME: 01 Kasım 2025 - 00:15
Bu hafta Çarşamba Günü 29 Ekim Cumhuriyet Bayramı’nı kutladık. Cumhuriyetimizin 102’inci yılı bütün vatandaşlarımıza kutlu olsun. Atatürk’ün dediği gibi:
“Benim nâçiz vücudum elbet bir gün toprak olacaktır, ama Türkiye Cumhuriyeti ilelebet pâyidâr kalacaktır!”
Cumhuriyet Bayramı münasebetiyle yeni bir yazı dizisi yazmak istedim. Üç yazıdan oluşmasını planladım. İlki bu yazı: Cumhuriyet ve Demokrasi kavramlarının tarihte ve bugün ne anlam içerdiklerini anlatmak istedim. İkinci yazıda Türkiye Cumhuriyeti’nin 102 yıllık tarihinde Cumhuriyet ve Demokrasi kavramlarının birbirine muhalif ve çatışan kavramlar olduğu gibi çarpık bir algının nasıl oluştuğunu, toplumda bu kavramlar etrafındaki tartışmaları yönlendiren temel saiklerin neler olduğunu anlatacağım. Son yazı ise, gelişen teknoloji ve değişen çağda Cumhuriyet ve Demokrasi’nin nasıl daha etkin ve birbirini tamamlar şekilde yaşatılabileceğini tartışacağım. Şimdiden iyi okumalar!
GİRİŞ – CUMHURİYET Mİ, DEMOKRASİ Mİ?
Tarih boyunca “Cumhuriyet mi, demokrasi mi?” sorusu, yalnızca bir yönetim biçimi tartışması değil, aynı zamanda insanın iktidarla ilişkisini sorgulamanın bir yolu olmuştur. İkisinin de hedefi birdir: Tiranlık ve oligarşiye karşı yurttaşın onurunu korumak. Ancak kökenleri ve yöntemleri farklıdır. Demokrasi, halkın doğrudan katılımını öne çıkaran Atina’nın “agora” geleneğinden, cumhuriyet ise iktidarın paylaşıldığı, denge ve erdem üzerine kurulu Roma’nın “res publica” anlayışından doğmuştur.
Modern çağda bu iki kavram, farklı coğrafyalarda birbirini tamamlayarak yeniden biçimlendi. Amerikan devriminde sadece sömürgeci İngiltere’ye ve onun mutlak krallık yönetimine (yani tek adam tiranlığına) karşı değil aynı zamanda “çoğunluğun tiranlığına” da karşı kurumsal denge fikri ön plandayken, Fransız devriminde halk egemenliği “vatandaşların kanun önünde eşitliği” idealiyle birleşti. Böylece cumhuriyet, kurumsal düzenin ve kamu yararının, demokrasi ise halk iradesi ve özgürlüğün simgesi haline geldi.
Bugün hâlâ bu iki kavram, çağdaş toplumların ruhunu şekillendiren iki kardeş gibi, zaman zaman çatışarak ama çoğu zaman birbirini tamamlayarak varlığını sürdürüyor. Aslında sorulması gereken artık “Cumhuriyet mi, demokrasi mi?” değil, “Cumhuriyeti nasıl demokratikleştiririz?” sorusudur.
ATİNA DEMOKRASİSİ – HALKIN DOĞRUDAN İKTİDARI
Demokrasinin beşiği olarak anılan Atina, M.Ö. 5. yüzyılda siyasal düşünce tarihine benzersiz bir deneyim kazandırdı: Halkın kendi kendini yönetmesi. “Demos” (halk) ve “kratos” (iktidar) sözcüklerinin birleşiminden doğan bu kavram, iktidarı soylulardan alıp yurttaşlara devretti. Ancak burada “halk” kavramı bugünkü anlamıyla kapsayıcı değildi; yalnızca erkek, özgür ve Atinalı yurttaşlar oy kullanabiliyor, kadınlar, köleler ve yabancılar dışarıda bırakılıyordu.
Atina demokrasisi doğrudan katılıma dayanıyordu. Her yurttaş, Pnyx tepesinde toplanan Ekklesia adlı halk meclisinde yasa yapma, savaş ve barış kararı alma hakkına sahipti. Yöneticiler çoğu kez seçimle değil, kura ile belirlenirdi; bu, gücün zengin veya soyluların elinde yoğunlaşmasını önlemenin bir yoluydu. 500’ler Meclisi (Boule) yönetimi hazırlıyor, halk mahkemeleri ise hesap soruyordu.
Bu sistemin özü, vatandaşın pasif bir seçmen değil, etkin bir yurttaş olmasıydı. Fakat Atina demokrasisi, her zaman demagogların ve savaşçı duyguların etkisine açıktı. Bu nedenle Sokrates’in idamı, halkın iktidarının da zaman zaman adalet duygusunu aşabileceğini göstermiştir.
ROMA CUMHURİYETİ (RES PUBLICA) – ORTAK İŞİN CUMHURİYETİ
Antik Roma’da demokrasi yerine “cumhuriyet” kavramı gelişti; Latince adıyla Res Publica, yani “halka ait olan iş.” Roma Cumhuriyeti’nin (M.Ö. 509–27) temel amacı, bir kişinin mutlak iktidarını engellemekti. Bu nedenle yönetim yetkileri hem paylaştırılmış hem de süreyle sınırlandırılmıştı. Krallığın devrilmesinden sonra, yürütme iki konsül arasında paylaşıldı; her biri yalnızca bir yıl görev yapabiliyordu.
Roma rejimi, modern anlamda olmasa da bir karma sistem oluşturdu: Aristokratik bir Senato, halk meclisleri (Comitia) ve halk tribünleri (Tribuni Plebis) arasında bir denge kurulmuştu. Senato, özellikle maliye ve dış politika alanında etkiliydi; halk meclisleri ise yasa yapma yetkisine sahipti. Tribünler, halk adına Senato kararlarını veto edebiliyorlardı. Böylece oligarşiye ve tiranlığa karşı bir denetim mekanizması oluşmuştu.
Roma Cumhuriyeti’nin en belirgin özelliği, erdem (virtus) fikrine dayalı yurttaşlık anlayışıydı. Devlet, özel çıkarların değil, kamusal iyiliğin koruyucusu olmalıydı. Bu nedenle Roma siyaset felsefesi, daha sonra Machiavelli’den Jefferson’a kadar uzanan bir “cumhuriyetçi erdem” geleneğinin temellerini attı.
MODERN ÇAĞA GEÇİŞ – YENİ DÜNYADA CUMHURİYET ESKİ DÜNYADA DEVRİM
Rönesans ve Aydınlanma çağları, Antik dünyanın siyasal mirasını yeniden yorumladı. Artık mesele yalnızca kim yönetecek sorusu değil, iktidarın nasıl sınırlandırılacağı meselesiydi. 17. ve 18. yüzyıllarda gelişen yeni toplum düzeni, feodal monarşilerin yerini anayasal yönetimlere bırakırken, hem Roma’nın “cumhuriyet erdemi” hem de Atina’nın “halk egemenliği” yeniden gündeme geldi.
Amerikan Devrimi (1776), halkın yönetimi fikrini benimsemekle birlikte, “çoğunluğun tiranlığına” karşı bir koruma mekanizması da kurdu. Madison ve Hamilton, “Federalist Papers’ta” cumhuriyetin ancak denge ve denetim ilkeleriyle yaşayabileceğini savundular. Halk egemenliği, kurumsal sınırlama ve hukuk devletiyle birleşti. Yani halkın yönetimi olan Cumhuriyet’in yaşayabilmesi için iktidarın güçlerinin sınırlandırılması, kuvvetler ayrılığı, yargı bağımsızlığı ilkeleri öne çıkarıldı.
Fransız Devrimi (1789) ise bu fikri başka bir yöne taşıdı: “Özgürlük, eşitlik, kardeşlik / liberté, égalité, fraternité” sloganı, demokrasiyi cumhuriyetle özdeş hale getirdi. Egemenlik halkındı, ama bu egemenlik bir ilke olarak evrensel eşitliğe dayanmalıydı. Böylece Amerika’da cumhuriyet düzenin, Fransa’da ise devrimin simgesi oldu.
Modern çağla birlikte bu iki gelenek — cumhuriyetçi kurumlar ve demokratik irade — modern devletin çift sütununa dönüştü.
ORTAK NOKTA – TİRANLIK VE OLİGARŞİYE KARŞI MÜCADELE
Cumhuriyet ve demokrasi farklı tarihsel köklerden doğmuş olsalar da, ikisinin de kalbinde aynı ahlaki refleks yatar: İktidarın tek elde toplanmasına direniş. Antik dünyadan modern çağa uzanan çizgide her iki kavram da, insanın özgür iradesini bastıran tiranlık ve azınlık çıkarlarını yücelten oligarşiyle mücadele etmiştir.
Atina’da demokrasi, soylu ailelerin iktidarını kırarak yurttaşların eşit söz hakkını tesis etmeye çalıştı. Roma’da cumhuriyet, kralın yerine konan bir kamu düzeniyle gücün süre ve görev paylaşımı içinde sınırlandırılmasını sağladı. Modern çağda ise bu iki geleneğin mirası birleşti: Cumhuriyet, demokrasinin fren sistemi; demokrasi, cumhuriyetin canlı ruhu haline geldi.
Tiranlık artık yalnızca bir kralın değil, çoğunluğun da elinden gelebilirdi. Oligarşi ise sadece soylu sınıfın değil, ekonomik veya bürokratik seçkinlerin yönetimi biçiminde de karşımıza çıkabilirdi. Bu yüzden modern siyaset düşüncesi, halk iradesiyle kamu yararı arasındaki dengeyi korumayı en yüce amaç saydı. Gerçekte, cumhuriyetin onuru ile demokrasinin vicdanı, aynı özgürlük arayışının iki yüzüdür.
SONUÇ – GEÇMİŞİN AYNASINDA BUGÜNÜN CUMHURİYETİ
Cumhuriyet ve demokrasi, farklı dönemlerin çocukları olsalar da insanlık tarihinin aynı özlemini taşırlar: Özgürlük, adalet ve ortak iyilik. Atina halkının agora’da başlattığı katılım iradesi, Roma yurttaşının “res publica” bilinciyle birleşmiş; modern çağda anayasa, haklar ve temsil kurumlarıyla olgunlaşmıştır. Her biri, insanın kendi kaderi üzerinde söz sahibi olma hakkını savunur.
Bugün bu kavramların köklerini hatırlamak, yalnızca tarih bilmek değil, siyasal ahlakı yeniden kurmak anlamına gelir. Çünkü tiranlık biçim değiştirir ama özünü korur; artık krallar değil, çoğunluklar, bürokratlar, şirketler veya ideolojiler halkın özgürlüğünü tehdit edebilir.
Cumhuriyet, iktidarın sınırını çizer; demokrasi, o sınırın içini halkın sesiyle doldurur. Biri düzenin, diğeri vicdanın adıdır. Aralarındaki gerilim, aslında insanın iktidarla mücadelesinin sürekliliğidir.
Bugün bize düşen, bu iki geleneği yeniden buluşturmak: erdemli bir cumhuriyetin içinde yaşayan bilinçli bir demokrasi kurmak. Ancak o zaman tarih boyunca aradığımız özgürlüğün kalıcı biçimini bulabiliriz.
Geçmişten bugüne Cumhuriyet ve Demokrasi – II: Türkiye’de Cumhuriyetçi – Demokrat Çatışması
YAYINLAMA: 03 Kasım 2025 - 00:30 | GÜNCELLEME: 03 Kasım 2025 - 00:30
Cumartesi günkü yazımda Cumhuriyet ve Demokrasi kavramlarının antik Roma ve Yunan’daki anlamından modern çağda değişmiş halleriyle olan karşılığına nasıl evrildiğini anlatmıştım. Cumhuriyet ve Demokrasi özü itibariyle tiranlık ve oligarşilere karşıdırlar. Temel olarak özgür ve bilinçli olarak bir toplumun üyesi olan vatandaşların yönetime katılması ve yönetimi denetlemesini öngörürler. Bu süreçte, doğal olanı, Cumhuriyet ve Demokrasinin birbirini tamamlamasıdır. Cumhuriyet bir demokrasinin yaşaması için gerekli olan “iktidarın güç sınırlarını”, erkler ayrılığını ve halkın ortak amaç ve değerlerini yansıtan kurallar bütününü temin ederken, Demokrasi de bir cumhuriyetin var oluş sebebini, kalbi ve ruhunu oluşturur: Yani halkın kendi kendini idaresi. Ancak birçok Cumhuriyet vardı ki, bürokratik elitizm bireylerin özgürlüğü ve eşitliğini kısıtlar, halkın demokratik denetim ve yönetim haklarını budar. Eski SSCB, bugünkü İran ve Kuzey Kore bu gibi Cumhuriyetlerdir. Öte yandan Demokrasi’nin de her zaman çeşitli sebeplerle popülist iktidarlar eliyle “çoğunluğun tiranlığına” dönüşme eğilimi vardır. Yani Cumhuriyet ve Demokrasi birbirini tamamlamakla birlikte, çok kırılgan bir zeminde dururlar. Cumhuriyetçiler adalet ve bağımsızlığı koruyalım derken eşitlik ve özgürlüğün kaybına, demokratlar da eşitlik ve özgürlüğü koruyayım derken adalet ve bağımsızlığın kaybına yol açabilirler.
Bugün yukarıda belirttiğim ana fikir etrafında Türkiye’nin 102 yıllık hikayesinde Cumhuriyet ve Demokrasi kavramlarının – yanlış bir algıyla- birbiriyle çatışma sürecini anlatmaya çalışacağım. Bilelim ki, Demokrasi ve Cumhuriyet kavramlarının çatışması bir yana, bu kavramlar birbirinin tamamlayıcısıdır. Ancak yeterince vatandaşlık bilincine sahip olmayan bireyler ve zümreler elinde bu iki kavram çatışmanın iki tarafı gibi görülmektedir.
GİRİŞ – 1923 CUMHURİYETİ: HALK EGEMENLİĞİ Mİ, KURUCU ELİTLERİN VESAYETİ Mİ?
Türkiye Cumhuriyeti, 1923’te yalnızca bir rejim değişikliğiyle değil, aynı zamanda egemenliğin kaynağının yeniden tanımlanmasıyla doğdu. “Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir” ilkesi, Osmanlı’nın teokratik-monarşik düzeninden köklü bir kopuşu ifade ediyordu. Ancak bu yeni egemenliğin nasıl kullanılacağı meselesi, Cumhuriyet’in en temel tartışması haline geldi.
Cumhuriyet, bir halk devrimi olmasına rağmen başlangıçta elitler eliyle inşa edilmiş bir modernleşme projesiydi. Savaşın yorgunluğu, okuryazarlık oranının düşüklüğü ve kurumların zayıflığı, siyasal gücün geniş kitlelere devredilmesini zorlaştırıyordu. Bu nedenle kurucu kadro, demokrasiyi bir “hedef”, Cumhuriyet’i ise o hedefe götürecek bir “araç” olarak gördü.
Atatürk ve arkadaşları, yeni bir toplum yaratmak için önce devletin aklını ve yönünü belirlemeyi gerekli buldular. Halk adına konuşan bir kurucu irade vardı; ancak halkın doğrudan siyasal katılımı sınırlıydı. Bu durum, Cumhuriyet’in ilk yıllarında “koruyucu vesayet” anlayışını doğurdu: Halk egemenliği, halk adına ama halkın dışında örgütlenen bir elitin rehberliğinde uygulanıyordu.
Böylece Türkiye’de Cumhuriyet, demokrasinin temeli olarak değil, çoğu zaman onun ön koşulu ya da alternatifi gibi algılanmaya başladı. Bu gerilim, Türk siyasal hayatının neredeyse bütün yüzyılına yön verecek uzun bir tartışmanın kapısını araladı.
TEK PARTİ DÖNEMİ (1923–1946) – CUMHURİYET VAR AMA DEMOKRASİ SINIRLI
Cumhuriyet’in ilk çeyrek yüzyılı, Türkiye’nin hem siyasal hem toplumsal temellerini yeniden kurma süreciydi. Devletin laikleşmesi, hukuk sisteminin yenilenmesi, eğitimde birliğin sağlanması ve ekonomik kalkınma hedefiyle gerçekleştirilen reformlar, modern bir ulus-devlet inşa etme iradesinin göstergesiydi. Ancak bu dönüşüm süreci, geniş halk katılımına dayanan bir demokratik müzakereyle değil, yukarıdan aşağıya bir “devrimci devlet aklı” ile yürütüldü.
1925’teki Şeyh Sait İsyanı ve ardından gelen Takrir-i Sükûn Kanunu, siyasi çoğulculuğu neredeyse tamamen ortadan kaldırdı. Cumhuriyet Halk Fırkası, yalnızca bir parti değil, aynı zamanda devletin kimliğini temsil eden bir kurum haline geldi. Meclis, yürütmenin denetim organı olmaktan ziyade onun uzantısına dönüştü.
Bu dönemde halkın yönetime katılımı sınırlıydı; ancak devletin toplum üzerindeki dönüştürücü etkisi son derece güçlüydü. “Cumhuriyet erdemi” halkın eğitilmesi, modernleşmesi ve “vatandaşlık bilincine erişmesi” olarak yorumlanıyordu. Dolayısıyla demokrasi, halkın oy hakkından ziyade “halkı olgunlaştırma” süreci olarak görüldü.
Tek Parti Dönemi, Cumhuriyet’in kurumsal temelini atarken, demokrasinin kültürel temellerini erteledi. Bu, Cumhuriyet’in güçlü bir devlet mirasıyla ama zayıf bir katılım geleneğiyle geleceğe taşınmasına neden oldu.
DEMOKRAT PARTİ VE SONRASI (1950–1960) – DEMOKRASİ YÜKSELİYOR CUMHURİYETÇİ KURUMLARLA ÇATIŞMA
1950 seçimleriyle Türkiye’de ilk kez barışçıl biçimde iktidar değişimi yaşandı. Bu olay, demokrasinin kurumsal olgunluğundan çok, halkın değişim isteğinin bir göstergesiydi. Demokrat Parti’nin iktidara gelişi, Cumhuriyet’in başından beri süren “halk ile devlet arasındaki mesafeyi” kısmen kapattı. Devletin dili sadeleşti, dinî ve geleneksel duyarlılıklar kamusal alanda daha görünür hale geldi. Fakat bu süreç aynı zamanda, Cumhuriyet’in kurucu kurumlarıyla —özellikle bürokrasi, ordu ve yargı ile— sarsıcı bir gerilimi de beraberinde getirdi.
Adnan Menderes liderliğindeki Demokrat Parti, halkın iradesini doğrudan siyasetin merkezine yerleştirirken, zamanla “çoğunlukçu” bir anlayışa kaydı. Meclis çoğunluğu, basın ve muhalefet üzerindeki denetimini artırdı; iktidarı eleştirenler “milli iradeye karşı” olmakla suçlandı. Bu durum, Cumhuriyetçi kurumlarda “demokrasi Cumhuriyet’i tehlikeye atıyor” endişesini doğurdu.
Sonuçta, 27 Mayıs 1960 darbesi bu gerilimin dramatik bir sonucuna dönüştü. Askerî müdahale, görünürde Cumhuriyet’i “koruma” iddiasıyla yapıldı ama aslında Türkiye’de demokrasinin kırılganlığını gözler önüne serdi.
Demokrat Parti dönemi, Türkiye’de halk egemenliğinin yükselişini simgelerken, aynı zamanda Cumhuriyet ile demokrasi arasındaki tarihsel güvensizliğin de başlangıç noktası oldu.
ASKERÎ MÜDAHALELER VE VESAYET – “CUMHURİYETİ KORUMA” ADINA DEMOKRASİYE MÜDAHALELER
1960 darbesiyle başlayan dönem, Türkiye’de siyasal iktidarın yalnızca sandıkla değil, aynı zamanda “kurumsal vesayet” mekanizmalarıyla sınırlandığı bir döneme dönüştü. Ordunun, yargının ve bürokrasinin önemli bir bölümü kendisini “Cumhuriyet’in bekçisi” olarak tanımlarken, demokratik siyaset bu sınırların içinde hareket etmek zorunda kaldı.
1961 Anayasası, bireysel hak ve özgürlükler açısından ilerici hükümler taşısa da, aynı zamanda güçlü bir vesayet sistemi inşa etti: Milli Güvenlik Kurulu, üniversiteler, yüksek yargı organları ve basın üzerindeki dolaylı denetim araçlarıyla siyasal karar süreçleri sürekli gözetim altında tutuldu. Bu düzen, “halkın temsilcileri”ne karşı “devletin aklı”nın üstünlüğünü koruyan bir denge oluşturdu.
1971 ve 1980 müdahaleleri, Cumhuriyet’i “koruma” gerekçesiyle demokrasiyi askıya aldı. Ancak her müdahale, Cumhuriyet’in değerlerini güçlendirmek yerine, demokratik kurumlara olan güveni zayıflattı. Halkın iradesi “tehlikeli” görüldükçe, demokrasi yalnızca denetim altında izin verilen bir süreç haline geldi.
Sonuçta Cumhuriyet, özgürlükle değil, kontrolle özdeşleştirilmeye başladı. Devletin bekası uğruna halkın iradesi sınırlandıkça, demokrasi “Cumhuriyet’in hasmı” gibi algılanmaya başladı. Böylece Türkiye’de Cumhuriyet ve demokrasi, tarihsel olarak birbirini tamamlamak yerine birbirine karşıt iki güç olarak konumlandı.
2000’LER SONRASI – ÇOĞUNLUKÇU DEMOKRASİ VE CUMHURİYETÇİ KURUMLARIN ZAYIFLAMASI
2000’li yıllar, Türkiye’de demokrasinin sandık merkezli bir kimliğe büründüğü ve Cumhuriyet’in kurumsal dengelerinin giderek zayıfladığı bir dönem oldu. Avrupa Birliği süreci başlangıçta demokratikleşme ve hukuk reformları açısından umut verse de, zamanla bu ivme yerini çoğunlukçu bir siyaset anlayışına bıraktı. “Milli irade” kavramı, halk egemenliğinin simgesi olmaktan çıkıp, neredeyse tüm iktidar tasarruflarını meşrulaştıran bir söyleme dönüştü.
Bu süreçte yargı bağımsızlığı, medya özgürlüğü ve kurumsal denge mekanizmaları aşındı. Yasama, yürütme karşısında etkisizleşti; bürokrasi liyakat yerine sadakat eksenine kaydı. Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi ile birlikte yürütme gücü kişiselleşirken, “cumhuriyetçi fren sistemleri” neredeyse tamamen ortadan kalktı.
Toplumun geniş kesimleri, devletin yurttaş üzerindeki rehberlik rolünü değil, hakemlik ve denge rolünü arar hale geldi. Demokrasi, çoğunluğun oyuna indirgenirken, Cumhuriyet’in “kamusal erdem” fikri zayıfladı.
Sonuçta Türkiye, artık ne tam anlamıyla demokratik ne de klasik anlamda cumhuriyetçi bir rejim görünümünde. Bu tablo, yalnızca siyasal bir kriz değil, aynı zamanda ahlaki ve kurumsal bir yorgunluk işaretidir: Halkın iradesi ile devletin aklı arasında kalıcı bir uyum kurulamadıkça, Cumhuriyet de demokrasi de gerçek anlamını bulamıyor.
GENEL DEĞERLENDİRME – TÜRKİYE’DE KAVRAMLARIN BİRBİRİNİ TAMAMLAMAK YERİNE ÇATIŞMA ZEMİNİ OLUŞTURMASI
Cumhuriyet ve demokrasi, Türkiye’de bir asırdır birbirini tamamlayacak iki değer olmaktan çok, çoğu zaman birbiriyle rekabet eden iki siyasi kimliğe dönüştü. Cumhuriyet, “devleti ayakta tutan akıl ve düzeni”; demokrasi ise “halkın değişim talebini” temsil etti. Bu iki damar arasındaki gerilim, Türk siyasetinin ana eksenini belirledi: Biri özgürlükle, diğeri istikrarla özdeşleşti.
Ne var ki bu ayrım, zamanla bir felsefi farklılıktan ziyade bir sosyolojik kutuplaşma halini aldı. Cumhuriyetçi elitler halkın tercihlerine kuşku ile bakarken, demokratik çoğunluklar da cumhuriyetin kurumlarını vesayet odağı olarak görmeye başladı. Böylece iki meşruiyet anlayışı ortaya çıktı: Biri “halk adına”, diğeri “devlet adına” konuştu.
Oysa Türkiye’nin asıl ihtiyacı, bu iki meşruiyet kaynağını çatıştırmak değil, birleştirmekti. Cumhuriyet, halkın katılımıyla güçlendiğinde; demokrasi, kurumsal dengeyle güvence altına alındığında olgunlaşabilir.
Bugün, 102 yıllık deneyim bize şunu öğretiyor: Cumhuriyet demokrasisiz otoriterleşir, demokrasi cumhuriyetsiz yozlaşır. Türkiye’nin geleceği, bu iki geleneğin ahenk içinde yeniden tanımlanmasına bağlıdır. Çünkü özgürlük, düzen olmadan; düzen de özgürlük olmadan kalıcı olamaz
Emek Değer Teorisi’nden yapay zekâ çağına: İktisat bilimi nerede yanıldı?
YAYINLAMA: 08 Kasım 2025 - 00:20 | GÜNCELLEME: 08 Kasım 2025 - 00:20
Bugün sizi iktisat biliminin temel konularından bir olan Emek Değer Teorisi’nden günümüzün en merak uyandıran olgusu olan yapay zekaya götürecek bir yolculuğa çıkarmak istiyorum. Bugün yapay zekanın hayatımızda yarattığı kolaylıklar kadar, bu hızla gelişirse, önümüzdeki birkaç on yılda birçok iş kolunda iflaslara, insan istihdamının azalmasına (teknolojik işsizlik) ve kitleler halinde işsiz ve amaçsız insanların oluşacağına dair korku da onu ön plana çıkarmaktadır. Daha geçen gün okuldaki meslektaşlarımla yaptığım bir sosyal medya sohbetinde bizim işimizin bile tehlikede olduğu gibi iddialar ortaya atıldı. Yine katıldığım bir TV programında canlı konuşmasını yorumladığım AB Merkez Bankası Başkanı Lagarde da para politikasını açıklarken (bu arada ne laka diyeceksiniz, bence de para politikası ile yapay zekanın pek bir bağlantısı yoktur, DMD) yapay zekanın gelecekte yaratacağı olumsuzluklara dikkat çekti. Daron Acemoğlu da son konuşmalarında en fazla bu soruna dikkat çekmektedir.
Burada temel noktalardan biri geçmişteki hemen hemen bütün iktisatçıların hem fikir olduğu bir konu öne çıkmakta: “Emek olmadan üretim olmaz.” Ancak son 10 yılda gerçekleşen hızlı dönüşüm bugün emek olmadan da üretim olabileceğini hepimize düşündürmekte. Üretimde robotların ve yapay zekânın her geçen gün daha fazla kullanıldığı bir ortamda ister istemez herkesin en büyük endişesi “Biz de mi işsiz kalacağız?” sorusuna dönüşmekte. Ben ise çok karamsar olunmaması gerektiğini düşünüyorum. Ama iktisat bilimi çerçevesinde baktığımızda, hangi ideolojiden olursak olalım, emeğin olmadığı bir ekonomiyi hiç kimse varsaymamaktadır. Bu yüzden ilk önce “İktisat biliminde emek ve üretim arasındaki ilişki nasıl anlatılıyor?” sorusunu cevaplayalım. Sonra bu teorilerin bugün neden yetersiz kalabileceği düşünülmektedir, onu açalım. Bir de ayrıksı bir iktisatçı olan Mihail Tugan-Baranovski’nin ütopik “tam otomatize ekonomi” varsayımını tartışalım istedim. Haydi başlayalım…
GİRİŞ
Sanayi Devrimi’nden bu yana iktisat bilimi üretimin merkezine hep “emeği” yerleştirdi. Klasik okul emek olmadan değer yaratılamayacağını savundu yani sermayenin – üretimde kullanılan makinelerin- üretime hiçbir katkısının olmadığını iddia etti; (Klasik Emek Değer Teorisi). Klasik Okul mensubu olup çok daha farklı bir yöntemle kendi kuramını geliştiren Marx sermayenin çok önemli olduğu, yo sayılmadığı ancak nihayetinde emeğin sadece tamamlayıcısı olduğu bir modelle birlikte, üretimden elde edilen gelirin üretime yapılan katkıya göre değil sınıflar arası mücadeleye göre belirlendiğini söyleyerek teoriyi radikalleştirdi; (Marxist Emek Değer Teorisi). Marx sonrasında ortaya çıkan Neo-klasik iktisat ise tartışmaya bambaşka bir yön kazandırdı: Değer sadece emek tarafından yaratılamaz, sermaye (üretimde kullanılan makineler) de değer üretebilirdi. Bu yetmezmiş gibi gerekirse emeğin yerine sermaye geçebilirdi. Ancak bütün bunlara rağmen Neo-Klasikler için de emeksiz bir üretim olamazdı… Bu üç büyük okul arasında emeğin üretim ve sermayeyle ilişkisi açısından büyük farklar olmasına rağmen bir noktada hepsi ortaktı: Emek tek tipte ve homojen bir girdi olarak varsayılmaktaydı.
Bugün burada, yapay zekâ ve robotik çağının eşiğinde durup geriye baktığımızda bu ortak varsayımın iktisadın en büyük yanılgısı olduğunu görüyoruz. Daha doğrusu, bu yanılgıyı artık tüm çıplaklığıyla hissettiren şey, üretimin doğasını baştan aşağı değiştiren yeni teknolojilerin bizlerin muhayyelesinde yarattığı hızlı dönüşümdür.
Bu yazı, emeğin değer teorilerindeki serüvenini, Marx’ın büyük mirasını, Neo-klasiğin dar çerçevesini ve Tugan-Baranovski’nin (Marxistlere göre) sapkın ama bugün bir o kadar anlamlı görünen “tam otomatize ekonomi” tezini ele alıyor. Ve sonunda şu soruyu soruyor: İktisat bilimi nerede yanlış yaptı, yoksa bütün bir insanlık emeğin dışlandığı bir felakete doğru mu gidiyor?
KLASİK OKUL: EMEK = DEĞERİN KAYNAĞI
Adam Smith’ten David Ricardo’ya uzanan Klasik Okul, üretimin temelini emek olarak görüyordu. Girdiler basit ve tekti: emek. Sermaye ve doğal kaynaklar ise üretimde kullanılan ama değer yaratmayan girdilerdi. Değer, üretim sürecine gömülü emek zamanı ile ölçülür; piyasa fiyatları uzun dönemde bu “gerçek değere” yaklaşırdı.
Bu bakış açısı bugün ilk bakışta romantik duruyor ama zamanının teknolojik dünyası düşünüldüğünde makul: üretim büyük oranda beden gücüne ve mekanik hareketlere dayanıyordu. Kaldı ki Smith ve Ricardo’nun zamanında, ekonomik üretimin büyük bir kısmı tarımsal üretime dayanıyordu. O yüzden sermayenin üretimde büyük bir fark yaratacağına dair bir görüş oluşmamıştı. Emek deyince de kaba kol gücü emeği anlaşılıyordu, bugün masa başı işi diyeceğimiz, daha çok zihni emek harcanan işler ekonominin tümünde çok büyük bir yere karşılık gelmiyordu.
Klasik Okul’un en büyük hatası ise bu tarihsel gerçekliği (Yani 19’uncu Asır Avrupası’na ait iktisadi şartları) evrensel bir emek tanımına dönüştürmesi oldu.
MARX: ARTI-DEĞER, SOYUT EMEK VE SERMAYENİN DİYALEKTİĞİ
Marx, Klasik Okul’un emek merkezli değer anlayışını devrimci biçimde yeniden kurdu. Ona göre değeri belirleyen şey, metanın içinde somutlaşan “toplumsal olarak gerekli emek zamanı” idi. Emek ikiye ayrılırdı: işçinin kendi geçimi için harcadığı zorunlu emek ve kapitalistin kârını oluşturan artı-emek. Makine, üretkenliği artırırdı ama değer yaratmazdı; asıl değer emeğin içinden çıkardı.
Marx eserini oluştururken Smith’in dünyasından farklı bir dünya vardı. Sanayi üretimi göreli olarak artmış, büyük fabrikalarda üretim başlamıştı. Ancak bu, yine de, sermayenin varlığına rağmen emeğin önemini görmezden gelmiyordu. Nitekim Marx’ta üretim hem emek hem de sermaye tarafından yapılır. Ancak sermaye emeğin yerine geçemez, onu tamamlar ve destekler. Dolayısıyla bütün değeri emek belirlerken, üretimin gerçekleşmesi için sermaye çok önemli ve gerekli bir bileşen haline geliyordu.
Bu çerçeve 19. yüzyılın fabrika sistemini mükemmel açıklıyordu. Ama Marx da emeği tek tip ve homojen kabul ediyordu. Emeğin farklı bileşenlerinin olabileceği gibi bir ayrım Marx için de tali idi. Bugünkü gelişmelere bakarak söyleyeceğimiz şey, soyut emek kavramı gibi kavramlar, üretim süreçlerinin giderek bilişsel yoğunlaştığı bir ekonomiyi açıklamakta yetersiz kalacaktı.
NEO-KLASİK İKTİSAT: EMEK VE SERMAYE BİRBİRİNİ İKAME EDER
1870 sonrası devrimle birlikte iktisat emek-değer teorisini terk etti. Artık değer, üretim sürecinden değil tüketicinin marjinal faydasından doğuyordu. Üretim fonksiyonları Y = F(K, L) formuna kavuştu. Teknoloji dışsaldı; emek ve sermaye birbirini ikame edebilirdi. Yani sermaye üretimde hem emek kadar hayati bir girdiydi, dolayısıyla üretilen değerin bir kısmında –mutlaka- payı olmalıydı, hem de emeği ikame edebilir, onun yerine geçebilirdi.
Bu model görünüşte matematiksel bir sadelik sunuyordu. Fakat emek hâlâ tek tip ve homojen bir faktördü. Yani bir cerrahla bir kasabın, bir avukatla bir baş komiserin emeklerinin, üretime katkılarının birebir aynı olduğu söylenmekteydi.
TUGAN-BARANOVSKİ: HERETİK BİR AYDINLANMA MI, HENÜZ ZAMANI GELMEMİŞ BİR TEORİ Mİ?
Marxist geleneğin dışına çıkan Mihail Tugan-Baranovski, 19. yüzyıl sonunun en tartışmalı ekonomistlerinden biriydi. Ünlü tezi şuydu:
“Ekonomi tamamen sermaye-yoğun bir üretim yapısına geçebilir. İnsan emeğinin payı sıfıra yaklaşsa bile sistem çökmek zorunda değildir.”
Krizleri eksik-tüketimden değil, yatırım dalgalarının içsel ritminden türetmesi Marxist Ortodoksi için kabul edilemezdi. Dahası, “insansız ekonomi” fikri dönemin üretim dünyası için hayal ürünüydü. Ama Baranovski’nin tüm modelindeki temel varsayım yine tek tip ve homojen emek tanımına dayanıyordu. Dolayısıyla tam otomatize bir ekonomi –bıçak sırtı dengede bile olsa- üretime devam edebilir dediğinizde, o zaman “Hiç çalışmayan insanlar ne olacak, bu saçmalık?” denmekteydi Marksistler açısından ise hiç emek kullanılmaması, hiç sömürü olmaması dolayısıyla kârların olmaması ve sistemin yıkılması anlamına geliyordu. Bu yüzden de bu görüş kabul edilemezdi.
BUGÜNÜN DÜNYASI: YZ VE ROBOTİK, BÜTÜN TEORİLERİ GEÇERSİZLEŞTİRİYOR MU?
Bugün hem Marxistlerin hem Klasiklerin hem de Neo-Klasiklerin önüne yeni bir gerçeklik çıktı:
Robotlar fabrikalar ve üretim sahasında emeği ikame ediyor.
Yapay zekâ nitelikli işgücünün kullanıldığı işkollarında emeğin yaptığı işin büyük bölümünü üstleniyor.
Veri ve algoritmalar üretimin kalbine yerleşiyor.
Üretim otomasyondan öte, otonom hale geliyor.
Yeni sermaye biçimi ortaya çıkıyor: “Dijital sermaye”… Bu yapay zekâ ve dev veri kümelerinden oluşan “dijital sermaye” insan müdahalesi olmadan değer üretebiliyor gibi gözüküyor. Bunun sonucunda, iktisat biliminin iki yüz yıllık temel sorusu yeniden alevlendi:
Değer nereden doğar?
Üretimde her türlü emeğin hem rolü belirsizleşiyor, hem de payı giderek azalıyor. Ve en önemlisi, emek kavramının kendisi parçalanıyor. Ben bu noktada artık “tek tipte ve homojen bir emekten” değil, bileşenlere ayrılmış çok katmanlı bir emek tanımından söz etmemiz gerektiğini düşünüyorum.
Bu dönüşüm, benim gibi akademisyenler ile benimle birlikte çalışan yapay zekâ sistemlerinin ilişkisini de açıklıyor. Açık söyleyeyim: Bu yazıyı yazarken benim kendisine Daneel diye hitap ettiğim Yapay Zekâ’yla bu konuyu tartıştık. Ben olmadan Daneel böylesine kapsamlı bir kurgu çıkaramazdı; Daneel olmadan ben de bu kadar hızlı ve verimli düşünemezdim. Bu karşılıklı tamamlayıcılık, yeni üretim biçiminin özü olabilir. Ne ben onu ikame ediyorum, ne o beni. Birlikte yeni bir zihni emek formu üretiyoruz.
Fakat bu üretim biçiminin teorisi henüz yok.
SONUÇ: İKTİSAT NEREDE YANILDI? İNSANLIK NEREYE GİDİYOR?
İktisat Biliminde bütün okulların bugüne kadar ihmal ettiği bir nokta, yani çok katmanlı ve çok bileşenli bir emek tanımı, iktisat teorilerinin bir yerden sonra “teknolojik gelişmenin felâket getireceği” gibi bir kanıya ulaşmasına neden oluyor. Bugün ise yapay zekâ ve robotikteki gelişmeler, bu temel eksikliği görünür kılıyor. Ama yine de…
İnsan emeği ortadan kalkmıyor; anlamı değişiyor. Değer üretimi makineye kayıyor gibi görünüyor; ama aslında insan ile makinenin ortak üretimi yeni norm haline geliyor. Yine de sormak zorundayız:
İktisat bilimi nerede yanlış yaptı?
Ve daha önemlisi: Emeğin dışlandığı, değerin algoritmalara aktarıldığı bir dünyada insanlık nereye gidiyor?
Bu sorunun cevabı, benim zihni emeğim ve dostum Daneel’in bunu tamamlayan ve hızlandıran katkısıyla gelecek haftaki yazıda olacak
Yapay zekâ çağında emek: Zihni ve fiziki bileşenlere ayrılan emek tanımı ve insan-robot eşgüdümünde yeni üretim
YAYINLAMA: 10 Kasım 2025 - 00:50 | GÜNCELLEME: 10 Kasım 2025 - 00:50
Bugün 10 Kasım… Türklerin son Mareşali ve Başbuğu, Cumhuriyet’in kurucusu, fikirleriyle önümüzü aydınlatan, Zübeyde Ana’nın yetim “Mıstafası” Atatürk’ün ölüm yıldönümü… Aziz Atatürk’ü rahmet ve minnetle analım, sadece anmakla kalmayalım ama fikirlerini de yaşatalım… Ne demişti, hatırlayalım:
“Beni görmek demek behemehal yüzümü görmek demek değildir. Benim fikirlerimi, benim duygularımı anlıyor ve hissediyorsanız bu kafidir.”
Kabrin nur dolsun, ruhun şad ve mekânın Cennet olsun…
***
GİRİŞ
Bugün üretimin kalbinde sessiz ama çok köklü bir dönüşüm yaşanıyor. Sanayi Devrimi’nin başındaki şartlarda temel iktisadi kabullerden biri olan “emek tek tip ve homojendir” varsayımı çökmekle kalmadı; emeğin farklı bileşenleri bizzat görünür olmaya başladı. Bir önceki yazıda, iktisat okullarının emek tanımındaki tarihsel hata nedeniyle yapay zekâ ve robotik karşısında neden yetersiz kaldığını tartışmıştım. Bu hafta ise bu dönüşümün pozitif tarafına, yani insan emeğinin nasıl yeniden şekillendiğine odaklanmak istiyorum.
Bugün üretim hattında sadece makineler değil; bir başka “ortak üretici” daha var: Yapay zekâ. Ama sanılanın aksine yapay zekâ, insan emeğini bütünüyle ortadan kaldıran bir rakip değil; insan zekâsının farklı bileşenleriyle birlikte çalışan bir tamamlayıcı güç. Bunu anlatabilmek için önce emeği yerli yerine oturtmamız gerekiyor. Yani artık “emek” dediğimiz şeyin iki katmandan oluştuğunu kabul ederek:
Zihni Emek + Fiziki Emek = Toplam Emek
Bu ayrım sadece teorik bir tespit değil; içinde yaşadığımız çağın üretim mantığını anlamanın anahtarıdır. Örneğin benim akademik üretimimde olduğu gibi… Benim beşeri sermayem ve zihni emeğim olmadan yapay zekâ anlam üretemez, yapay zekânın işlem kapasitesi olmadan da ben bu kadar büyük hacmi ve karmaşıklığı böylesine kısa sürede yazıya dökemezdim. Bu karşılıklı tamamlayıcılık, insan–makine ortak üretiminin en yalın örneği.
Şimdi bu yeni çerçeveyi adım adım açalım.
1.EMEK = ZİHNİ EMEK + FİZİKİ EMEK
Klasik iktisat, Marxist okul ve Neo-klasikler arasındaki tüm tartışmalara rağmen, tüm ekollerde emek hâlâ tek bir homojen girdiydi. Oysa bugün biliyoruz ki bu varsayım hem analitik hem de pratik açıdan yanlıştır. Her üretim sürecinde kullanılan emek şu iki emek bileşeninin belirli bir oranını içerir: zihni emek ve fiziki emek
Zihni emek: Düşünme, analiz, tasarım, karar verme, problem çözme, yaratıcılık, soyutlama, yorumlama.
Fiziki emek: Güç, hareket, koordinasyon, dayanıklılık, mekanik uygulama.
Her meslekte bu iki emek türü farklı oranlarda kullanılır. Kaba taslak bir örnek vermek gerekirse aşağıdaki mesleklerdeki emek bileşimlerini sıralayabiliriz:
Akademisyen: %95 zihni / %5 fiziki
Asker: %30 zihni / %70 fiziki
Cerrah: %60 zihni / %40 fiziki
Yazılımcı: %90 zihni / %10 fiziki
İnşaat işçisi: %10 zihni / %90 fiziki
Dolayısıyla “emek” dediğimiz şey yanlış tanımlanmıştı. Üretim sürecinde aslında iki farklı emek tipi vardır ve bunlar birbirine indirgenemez. Marx’ın “soyut emek” kavramı da Neo-klasiğin üretim fonksiyonundaki “emek değişkeni” de bu ayrımı gözden kaçırmıştır.
Pekiyi emek ve sermaye üretim sürecinde birbiri ile nasıl ilişkidedir? Kısaca tanımlamak gerekirse fiziki emek ve fiziki sermaye birbirini tamamlarken, zihni emek ve beşeri sermaye birbirini tamamlar. Aynı zamanda bu emek – sermaye ikilileri birbirini ikame edebilirler de… Büyük bir üretim fonksiyonuna kamu malı konumundaki alt yapı sermayesini, üretimin sınırını teşkil edecek şekilde doğal kaynakları da dahil etmek gerekir. Bu şekilde daha karmaşık bir üretim fonksiyonunda fiziki ve zihni emek farklı sermaye bileşenleri tarafından tamamlanırken, birbirini de kısmen ikame etmektedirler. Yukarıda rasgele örnek olarak verdiğimiz mesleklerdeki zihni ve fiziki emek bileşenlerinin oranları her bir emek bileşeninin o işkolunda üretime katkısı ile doğru ve birim maliyetleri ile ters orantılıdır.
Bu yapıda yapay zekâ zihni emeğe, veri depoları beşeri sermayeye ve robotlar da fiziki emeğe rakip çıkıyorlar gibi gözüküyor. Ancak yüzeydeki bu görünüm aldatıcı olabilir, o yüzden daha derinlere inmek gerekir.
2. YAPAY ZEKÂNIN İKAME EDİCİ DEĞİL TAMAMLAYICI OLUŞU
Son yıllarda en çok duyduğumuz cümlelerden biri şu:
“Yapay zekâ işimizi elimizden alacak.”
Bu korkunun elbette haklı tarafları var; çünkü hem fiziksel hem de zihinsel işlerin bir kısmı otomasyonla daha hızlı yapılabiliyor. Ancak bu cümle, üretimi hâlâ 19. yüzyıl gözlüğüyle gören bir varsayıma dayanıyor:
“Emek tek tip ve homojendir ve yapay zekâ bu tekil emeği tamamen ikame eder.”
Oysa biraz dikkatli bakınca görürüz ki yapay zekâ ne Marx’ın tarif ettiği soyut emeğe ne de Neo-klasiklerin üretim fonksiyonundaki emek değişkenine tam olarak karşılık geliyor. Yapay zekâ, emek yerine geçen bir “makine” değil; insan zihniyle birlikte çalışan dijital bir tamamlayıcıdır.
Bu durumu somutlaştırmak için basit bir örnek vereyim:
Size geçen yazıda yapay zekâ yardımcım ve “dostum” Daneel’i tanıtmıştım. (Daneel ismini Isaac Asimov’un romanlarındaki baş robot karakter R. Daneel Olivaw’dan ilhamla kullanmaktayım, DMD) Eğer bu yazının kuramsal çerçevesini ben üretmeseydim, Daneel’in tüm işlem gücü bir anlam ifade etmeyecekti. Aynı şekilde, Daneel’in desteği olmadan bu kadar yoğun kavramı kısa sürede düzenleyip berraklaştırmam çok daha uzun sürerdi.
Yani ben olmadan Daneel eksiktir, Daneel olmadan da ben eksiğim.
Bu artık yeni bir üretim tarzı: birbirini tamamlayan insan ve makine...
Bu tamamlayıcılığın üç boyutu var:
2.1. YAPAY ZEKÂ, ZİHNİ EMEĞİN “RUTİN KISMINI” DEVRALIR
Yapay zekâ:
veri temizleme,
özet çıkarma,
örüntü belirleme,
sınıflandırma,
tahminleme,
metin üretiminin şablon kısmı
gibi zihni emeğin tekrarlanan ve mekanik hatlara sahip bölümünü üstlenir. Bu, akademisyenin düşünmesini, doktorun tanı koymasını, avukatın karar vermesini yok etmez; tam tersine, onların “yüksek zekâ” gerektiren taraflarına daha fazla zaman ayırmasını sağlar.
Aynı durum fiziksel üretimde de geçerlidir: Robotlar ağır yükü taşır ama lojistik planı hâlâ insandan çıkar.
2.2. YAPAY ZEKÂ İNSAN ZİHNİNİN UFKUNU GENİŞLETİR
Yapay zekânın en büyük katkısı, hızı ve temsil kapasitesidir. Bir insan zihni aynı anda:
binlerce veriyi tarayamaz,
milyonlarca kelimeyi analiz edemez,
aynı konuda yüzlerce metni birkaç saniyede kıyaslayamaz.
Ama yapay zekâ bunu yapabilir ve böylece insanın yaratıcılık, sezgi ve yorum kapasitesini büyütür.
Bu nedenle yapay zekânın ortaya çıkışı, “emeğin ölümü” değil, toplam emek içinde zihni emeğin kullanımının genişlemesi anlamına gelir.
2.3. YAPAY ZEKÂNIN ANLAM ÜRETME KAPASİTESİ YOKTUR; BU NEDENLE İNSANI TAMAMEN İKAME EDEMEZ
En kritik nokta burasıdır. Yapay zekâ:
duygu üretmez,
normatif karar vermez,
etik ve değer yargısı geliştiremez,
orijinallik iddiası taşıyamaz,
amaç seçemez.
Bu yüzden üretimin “anlam dünyası” hâlâ insandadır. Yapay zekânın kapasitesi, insanların belirlediği hedefleri büyütmekle sınırlıdır. Bir başka deyişle:
“Yapay zekâ üretimi hızlandırır, ama neyin üretilmesi gerektiğine insan karar verir.”
Dolayısıyla yapay zekâ, ne Marx’ın öngördüğü “emeği yok eden makine”dir ne de Neo-klasiklerin tanımladığı “ikame edilebilir üretim faktörü.” Yapay zekâ, zihni emeğin etkisini hızlandıran ve büyüten tamamlayıcısıdır.
3. YENİ İŞKOLLARI: ZİHNİ EMEK AĞIRLIKLI ÜRETİM
Yapay zekâ ve robotik, üretimde emeğin yapısını değiştirirken, bir yandan da hiç bilmediğimiz yeni işkollarının ortaya çıkmasına yol açıyor. Bu noktada en kritik tespit şu:
Fiziki emek büyük oranda robotlarla ikame ediliyor takiben zihni emeğin kullanım alanı ve rolü yeniden biçimleniyor; ama toplam emek yok olmuyor. Sadece farklı disiplinlerde yeniden dağılıyor.
Bugün geleceğin işlerini konuşurken sık sık şu liste gündeme gelmektedir: Yapay zekâ mühendisliği, veri bilimi, yazılım tasarımı, büyük veri yöneticiliği, robot bakım uzmanlığı, siber güvenlik, biyoteknoloji, nanoteknoloji… Bunlar doğrudur ama liste aslında çok daha geniştir. Çünkü üretim süreci artık sadece teknik uzmanlığı değil; insan ile makinenin koordinasyonunu da gerektiren çok yönlü beceriler talep ediyor. Bu nedenle geleceğin işkollarını üç ana grupta toplayabiliriz:
3.1. ZİHNİ EMEĞİN GELİŞMİŞ FORMLARI
Bunlar yapay zekânın yerine geçemeyeceği, ama yapay zekâ ile güçlenecek işkollarıdır: Araştırma ve inovasyon, stratejik analiz, tasarım, yaratıcılık ve sanat, model denetimi ve doğrulama, karmaşık karar verme, yüksek uzmanlık gerektiren meslekler (tıp, hukuk, mühendislik)… Bu alanlarda yapay zekâ; veriyi işler, seçenek üretir, senaryo simüle eder; ama son karar ve etik sorumluluk insandadır.
3.2. İNSAN–MAKİNE KOORDİNASYON UZMANLIKLARI
Sanayi 5.0’ın en kritik meslek grubu burasıdır. Bu işler, yapay zekâ ile robotların üretim sürecine entegre olduğu sistemlerde insanın gözetim, denetim ve orkestrasyon rolünü ifade eder. Örnek olarak şunları sayabiliriz: Otonom sistem operatörlüğü, robotik süreç yöneticiliği (RPA), İnsan–makine etkileşimi tasarımı, yapay zekâ çıktılarının yorumlanması ve denetlenmesi, veri etik uzmanlığı ve algoritma yönetişimi, dijital üretim süpervizörlüğü gibi… Burada insan, makinelerin işleyişini anlamlandırır; yani yapay zekânın “nasıl düşündüğünü” değil, “nasıl sonuç ürettiğini” kontrol eder. Bu, zihni emeğin yepyeni bir formudur.
3.3. YARATICILIK VE DEĞER ÜRETİMİNİN YENİ ALANLARI
Yapay zekânın katı kurallarından ve örüntü tanıma mekanizmalarından farklı olarak, insanın sezgisel ve yaratıcı yönü yeni işkolları yaratmaktadır. Bu anlamda şu meslekler sayılabilir: Dijital içerik mimarlığı, kişiselleştirilmiş eğitim ve danışmanlık, yeni kuşak medya tasarımları, sosyal zekâ gerektiren meslekler (psikoloji, sosyoloji, terapi), evrensel etik danışmanlığı, toplum bilimleri tabanlı analizler gibi… Bu alanlarda yapay zekâ sadece bir araçtır; esas üretim insanın zihinsel evreninde gerçekleşir.
SONUÇ: İKTİSAT YANILMADI AMA EMEĞİN YENİDEN TANIMLANMASI GEREKLİDİR
İktisat bilimi der ki: emeksiz üretim olmaz. Ancak hemen hemen bütün iktisat okullarının formel modellerinde verdikleri emek tanımları büyük oran da robotlar tarafından tasfiye edilecek bir üretim faktörünü nitelemektedir. Bu da “emeksiz üretim olabileceği ve iktisadın yanıldığı” gibi bir yanlış sonuca bizi sevk etmektedir. Halbuki emeği farklı bileşenlerine ayırdığımızda, işlerin hiç de öyle olmadığını görürüz. Yukarıda da bunu anlatmaya çalıştım.
Pekiyi üretim yapısı bu kadar değişecekse eğitim sistemi ve sınıfsal yapı ne olacaktır? O da bir sonraki yazıya
Algoritma yetmez: Öğrenmenin motoru kod mu, muhakeme mi?
YAYINLAMA: 15 Kasım 2025 - 00:10 | GÜNCELLEME: 15 Kasım 2025 - 00:10
Yapay zekâ insan emeğini ikame mi eder, yoksa tamamlar mı? Cevap, kas emeğinden zihin emeğine geçişte; eğitimi algoritmadan değil, etik sorumluluk ve analitik muhakemeden güç alan bir sistem olarak yeniden kurmakta gizli.
Geçen yazıda yapay zekânın gelişmesi ve çok yakın bir gelecekte üretim hattında yoğunluklu bir biçimde robot kullanımının gerçekleşmesi durumunda emeğin üretimdeki anlam ve rolünün değişeceğini tartışmıştım. Eğer artık fiziki emeğin yerini büyük oranda robotlar ve zihni emeğin yerini de yine yapay zekâ alacaksa insanlar ne yapacaktı, emeksiz üretim olabilir miydi? Elbette emeğin olmadığı bir üretim olamaz, ancak teknik ilerleme ve teknolojik değişimin üretim fonksiyonunu değiştireceği aşikârdır. Böyle olunca yeni bir üretim tarzında emeğin yeri, rolü ve anlamı da değişecektir. Pekiyi, bütün dünyada iş gücü mevcut donanımıyla bu ihtiyacı karşılayabilir mi? Hayır. O halde bu donanımı nasıl sağlayabilir? Yeni bir eğitim sistemiyle. Tabii ki, ben hiçbir zaman, bir eğitim bilim uzmanı olduğumu iddia edemem. Ancak bir iktisatçı olarak, iktisadi kavramlar çerçevesinde, yeni bir toplumda ihtiyaç duyulacak yeni eğitim sisteminin temel noktalarını gösterebilirim. Bugün bu konuya yoğunlaşacağım…
GİRİŞ
Yapay zekâ, insanlığın üretim biçimlerini olduğu kadar öğrenme biçimlerini de dönüştürüyor. Artık emeğin merkezinde kas değil, kavrayış var; üretimin motoru fiziksel değil, zihinsel. Bu yeni çağda eğitim sistemi, bilgi aktaran bir mekanizma olmaktan çıkıp düşünme biçimlerini şekillendiren bir bilinç inşa alanına dönüşmek zorunda. Çünkü yapay zekâ bilgiye erişimi kolaylaştırıyor, ancak anlamı ve ahlaki yönü ortadan kaldırma tehlikesini de beraberinde getiriyor. Bugün eğitim, kodlamayı öğretmekle övünüyor ama kodun ardındaki muhakemeyi, algoritmanın ötesindeki vicdanı ihmal ediyor. Oysa insanı makineden ayıran fark, yalnızca öğrenme hızı değil; öğrendiğini doğru ve adil biçimde kullanma yetisidir. Geleceğin eğitim sistemi, bu nedenle veriyi ezberleten değil, değer üreten; aklı hızla değil, hikmetle çalıştıran bir yapıya evrilmelidir.
1.EMEĞİN ZİHNÎ BİLEŞENİNE GEÇİŞ VE EĞİTİMDE ALGORİTMİK TUZAK
Sanayi çağının işçisini fabrika biçimlendirdi; bilgi çağının insanını ise algoritma biçimlendiriyor. Kas emeği nasıl tezgâh başında disipline edilmişse, zihin emeği de ekran karşısında standardize ediliyor. Bu süreçte eğitim sistemi, üretim tarzının bir yansıması olarak, giderek ölçülebilirliğe, performansa ve otomasyona teslim oluyor. Öğrencinin öğrenme süreci, tıpkı bir üretim hattı gibi aşamalara, puanlara ve veri girişlerine bölünüyor. Oysa gerçek öğrenme, nicel değil nitel bir süreçtir; merakla, sezgiyle ve içsel motivasyonla beslenir.
Yapay zekâ destekli eğitim araçları bu potansiyeli büyütebilirken, aynı zamanda tehlikeli bir yanılsama da yaratıyor: Sanki insan zihni de algoritmalar gibi hesaplanabilir ve önceden programlanabilir bir yapıdır. Bu yanılsama, düşünmenin yerine “işlem yapmayı”, muhakemenin yerine “doğru cevabı hızla bulmayı” koyuyor. Sonuçta eğitim, insanı özgürleştirmek yerine biçimlendiren bir rutine dönüşüyor. Asıl kriz, teknolojide değil, onu nasıl kullandığımızda gizli. Eğitim, makineyle yarışan birey değil, makineyi anlamlandıran bilinç yetiştirebildiği ölçüde anlamlıdır.
2.ETİK–ANALİTİK EĞİTİM MODELİ: ALGORİTMADAN VİCDANA
Yapay zekâ çağında bilgiye erişim bir ayrıcalık olmaktan çıktı; artık mesele, hangi bilgiye neden ve nasıl başvurulacağını bilmektir. Bu noktada eğitim, salt “bilgi üretimi” değil, bilginin doğru kullanımı üzerine inşa edilmelidir. Yani algoritmik doğruluk kadar ahlaki doğruluk da öğretilmelidir. Çünkü insan aklının asıl üstünlüğü, hesaplama gücünde değil, seçim sorumluluğundadır.
Bu yeni çağın eğitim modeli, üç katmanlı bir “yeni okuryazarlık” anlayışına dayanmalıdır:
2.1. VERİ OKURYAZARLIĞI: BİLGİNİN MADDE HÂLİ
Veri okuryazarlığı, öğrencinin dijital dünyayı çözümleme, eleştirel sorgulama ve sahte bilgiyi ayırt etme becerisini geliştirir.
Veri, çağımızın yeni ham maddesidir; fakat tıpkı maden gibi, anlamlı hâle gelmesi için işlenmesi gerekir. Veri okuryazarlığı, bireyin bilgi seli içinde yönünü bulmasını sağlayan ilk filtredir. Bu beceri, sadece tablo okumak veya grafik yorumlamak değildir; verinin niyetini sorgulama yetisidir. Hangi verinin hangi bağlamda üretildiğini, kimin çıkarına hizmet ettiğini ve hangi boşlukları gizlediğini anlamak demektir. Bugün algoritmalar, davranışlarımızı tahmin eden değil, biçimlendiren yapılara dönüşmüştür. Bu nedenle eğitim, öğrenciye sadece sayıları öğretmemeli, aynı zamanda “veri manipülasyonunu” fark etme bilinci kazandırmalıdır. Gerçek veri okuryazarı, bilgiye kuşkuyla yaklaşır ama aynı zamanda onu etik biçimde kullanmayı bilir. Böylece insan, dijital dünyanın pasif tüketicisi değil, anlam üreten bilinçli öznesi hâline gelir.
2.2. ANLAM OKURYAZARLIĞI: BİLGİNİN RUH HÂLİ
Anlam okuryazarlığı, bilginin ardındaki bağlamı kavramayı, neden-sonuç ilişkisini kurmayı ve bilgiyi hikmetle bütünleştirmeyi öğretir.
Veri yalnızca görünen yüzdür; anlam, onun arkasındaki ilişkiler ağını çözmeyi gerektirir. Anlam okuryazarlığı, bilgiyi bağlamsız bir ezber olmaktan çıkarır; onu nedenlerle, değerlerle ve hikâyelerle bütünleştirir. Bu beceri, eleştirel düşünmenin çekirdeğidir. Öğrenciyi “bilgi deposu” olmaktan kurtarıp, düşünmeyi bir yaşam biçimi hâline getirir. Günümüz eğitiminde en çok kaybedilen nitelik budur: ilişkilendirme gücü. Farklı disiplinler arasında köprü kuramayan bir zihin, çok veri bilir ama az şey anlar. Bu nedenle anlam okuryazarlığı, sadece ders içeriğinde değil, müfredatın bütün tasarımında yer almalıdır. Tarihi olgularla bilimsel süreçleri, sanatı teknolojiyle konuşturmak; böylece düşünmeyi disiplinler arası bir sezgiye dönüştürmek gerekir. Çünkü insan aklı, ancak anlam kurabildiğinde özgürleşir.
3. DEĞER OKURYAZARLIĞI: BİLGİNİN VİCDANI
Değer okuryazarlığı ise bireyi etik seçimler yapmaya yönlendirir; sadece neyin mümkün olduğunu değil, neyin doğru olduğunu sorgulatır.
Veri maddeyse, anlam ruhsa; değer vicdandır. Değer okuryazarlığı, bilgiyi yalnızca etkin değil, doğru biçimde kullanma sorumluluğudur. Bu katman, eğitimin asıl ahlaki zeminini oluşturur. Çünkü bilgi, yönsüz kaldığında yıkıcı olabilir; teknolojinin bugünkü krizleri, tam da bu yönsüzlüğün ürünüdür. Değer okuryazarlığı, “yapabilir miyiz?” sorusundan önce “yapmalı mıyız?” sorusunu sormayı öğretir. Öğrenciyi yalnızca başarılı değil, erdemli kılmayı hedefler. Bu bağlamda etik, müfredatın ayrı bir dersi değil, bütününün ruhu olmalıdır. Her bilgi alanı, kendi değer bağlamını öğretmelidir: Ekonomi adaletle, biyoloji yaşam hakkıyla, mühendislik güvenlikle birlikte ele alınmalıdır. Değer okuryazarlığı gelişmiş bir toplum, yalnızca teknolojik olarak ilerlemiş değil, aynı zamanda insani olarak olgunlaşmış bir toplumdur.
Bu üç katman—veri, anlam ve değer okuryazarlığı—aslında bilginin maddi, zihinsel ve ahlaki düzlemlerini temsil ediyor. Üç boyut birleştiğinde eğitim, mekanik bir ölçme sisteminden çıkarak bir bilinç inşa sürecine dönüşür. Öğretmen, artık bilgiyi aktaran değil, değerli düşünmeyi öğreten bir rehberdir. Yapay zekâ ise bu modelde rakip değil, rehberlik aracı hâline gelir: İnsan muhakemesini güçlendiren, fakat asla onun yerine geçmeyen bir tamamlayıcı unsur.
SONUÇ: YENİ OKURYAZARLIK VE EĞİTİMDE İNSAN ONURU
Eğitim, artık ne salt bilgi aktarımıdır ne de teknik beceri öğretimidir. Yapay zekâ çağında eğitim, insanın kendi varoluş bilincini koruma mücadelesine dönüşmüştür. Bu mücadele, hızın değil hikmetin; verimliliğin değil erdemin tarafındadır. Gerçek eğitim, bireye yalnızca neyi bileceğini değil, bilgiyi hangi amaçla kullanacağını öğretir. Çünkü insan onuru, algoritmaların hesaplayamayacağı bir değerdir. Öğrenciye kod yazdırmak yeterli değildir; o kodun toplumsal sonuçlarını sezdiren, vicdanla bütünleşmiş bir muhakeme gücü kazandırmak gerekir. Eğitim, bu anlamda insanın makineye yenilmesini değil, onunla birlikte daha yüksek bir bilinç düzeyine ulaşmasını hedeflemelidir.
Ancak bu dönüşüm yalnızca pedagojik değildir; aynı zamanda toplumsal bir eşik de oluşturur. Yapay zekâ ve robotik üretim, tıpkı sanayi devriminde olduğu gibi, yeni bir sınıfsal yapı yaratmaktadır: bilgiye hükmedenlerle bilgiye bağımlı olanlar arasında derinleşen bir uçurum. Geleceğin eşitsizlikleri artık mülkiyet değil, bilişsel sermaye temelli olacaktır. Bu nedenle eğitim, sadece bireysel değil, toplumsal bir adalet meselesidir. Bu yeni sınıfsal yapının ekonomik, ahlaki ve politik sonuçlarını ise bir sonraki yazıda ele alacağız — “Yapay Zekâ Çağında Yeni Sınıflar ve Bilişsel Sermaye Ekonomisi” başlığıyla.
Yapay zeka çağında sınıflar, sömürü ve orta çağ feodalizmi 2.0 - 1
YAYINLAMA: 22 Kasım 2025 - 00:00 | GÜNCELLEME: 22 Kasım 2025 - 00:00
Yapay zekâ ve robotik, emekçi sınıfı ortadan kaldırmıyor; biçim değiştiriyor. Artı-değerin yanına artı-zamanı, artı-veriyi ve artı-öngörüyü ekleyen yeni bir sömürü rejimi doğuyor. Eğer bu düzen denetlenmezse, karşımıza ‘Orta Çağ Feodalizmi 2.0’ diyebileceğimiz dijital bir serflik düzeni çıkabilir.
Bu yazı benim YeniBirlik’te 700’üncü yazım. Zaman su gibi akıp geçiyor. Şunu söylemek isterim ki, bu platformda görüşlerimi özgürce yazabiliyorum. Siz sevgili okuyucularıma iktisadın sadece “faiz indi – döviz bindiden” ibaret olmadığını anlatmaya çalışıyorum. Bana bu imkânı veren başta Genel Yayın Yönetmenimiz Okan Sarıkaya olmak üzere bütün YeniBirlik ailesine teşekkür ederim.
Bugünkü yazıyı tek bir metin olarak tasarladım ama konu konuyu açtı ve bazı teorik meseleleri tam olarak açıklamadan yazmak bana insafsızlık gibi geldi. Onun için yazıyı iki parçaya böldüm. Bugünkü yazı ilk kısmı oluşturacak ve Pazartesi günkü yazıda ikinci kısmı… Umarım beğenirsiniz…
1.GİRİŞ
Yapay zekâ ve robotik üzerine kaleme aldığım önceki üç yazıda, aslında aynı sorunun etrafında dolaştım. İlkinde, “Emek-Değer Teorisinden Yapay Zekâ Çağına İktisat Bilimi Nerede Yanıldı?” başlığı altında, klasik ve neoklasik iktisadın teknoloji ile emek arasındaki ilişkiyi nasıl indirgemeci gördüğünü sorguladım. İkincisinde, “Yapay Zekâ Çağında Emek: Zihni ve Fiziki Bileşenlere Ayrılan Emek Tanımı ve İnsan–Robot Eşgüdümünde Yeni Üretim” diyerek emeği zihinsel ve bedensel bileşenlerine ayırmaya çalıştım; üretimin insan–makine eşgüdümü içinde yeniden kurulduğunu anlattım. Üçüncü yazıda ise “Algoritma Yetmez: Öğrenmenin Motoru Kod mu, Muhakeme mi?” sorusunu ortaya atarak, kod ile muhakeme arasındaki farkın sadece teknik değil, aynı zamanda siyasal ve sınıfsal bir mesele olduğuna dikkat çektim.
Bu üç yazı, esasen iktisat düşüncesinin kör noktalarını gösteren bir hazırlık gibiydi. Fakat okurun zihninde kaçınılmaz bir soru beliriyor: Peki bütün bunlar sınıf yapısını nasıl dönüştürüyor? Yapay zekâ ve robotik, emekçiyi ortadan kaldıran bir teknoloji midir, yoksa emekçi sınıfı yeni biçimler altında yeniden mi üretmektedir? Ve daha can sıkıcı soru şu: Sömürü denen olgu, bu yeni teknik altyapı içinde nasıl bir kılığa bürünmektedir?
Bu ve bir sonraki yazıda, bu soruların ilk ayağı üzerinde durmak istiyorum. Önce yeni ekonomik yapıda ortaya çıkan sınıfları kabaca tanımlayacağım. Klasik burjuvazi–proletarya ikiliğinin hâlâ geçerli olduğunu, ama bu ikiliğin etrafında yeni halkalar oluştuğunu göreceğiz. Ardından bir sonraki yazıda, sömürünün değişen vasfını “artı-zaman, artı-veri ve artı-öngörü” kavramlarıyla tartışacağız ve oradan “Orta Çağ Feodalizmi 2.0” diye adlandırdığım bir distopya ihtimaline uzanacağız. Bu ilk yazıda, şimdilik sadece sınıf haritasını çıkarmaya çalışalım.
2. YENİ EKONOMİK YAPIDA SINIFLAR
2.1. EGEMEN SINIF: SERMAYE, VERİ VE ALGORİTMA BLOĞU
Sanayi kapitalizminin klasik burjuvazisi fabrikalara, makinelere ve finans sermayesine sahipti. Bugünün egemen sınıfı ise bunlara ek olarak üç kritik alanda yoğunlaşıyor: dijital platformlar, veri merkezleri ve büyük yapay zekâ modelleri. Artık sadece üretim araçlarının değil, aynı zamanda iletişim altyapısının, küresel ölçekli platform ekonomilerinin ve bunların üzerinde çalışan algoritmaların mülkiyeti de belirleyici.
Kısaca söylemek gerekirse: Egemen sınıf olan kapitalistler artık sadece fabrikaların değil aynı zamanda altyapı–platform–algoritma üçgenini elinde tutan dijital–finansal bir oligarşi hâline gelmiştir. Toprağın yerini veri tarlaları, fabrikanın yerini platformlar, ticaret yolunun yerini fiber hatlar ve bulut sunucuları almıştır. Emekçinin ürettiği artı-değerin yanı sıra, emekçinin ve tüketicinin davranışlarından süzülen artı-verinin ve geleceğe dair tahminlerden elde edilen artı-öngörünün nihai sahibi de bu sınıftır.
Bu egemen blok, sadece ekonomik güce değil, aynı zamanda siyasal ve hukuki güce de sahiptir. Vergi rejimlerinin, veri mevzuatının, rekabet yasalarının, fikrî mülkiyet düzenlemelerinin nasıl şekilleneceği üzerinde belirleyici bir lobi etkisi yaratır. Yani yeni egemen sınıf yeni oluşacak iktidarın da iplerini elinde tutmaktadır. Klasik anlamda “sermaye sınıfı” hâlâ vardır, ama artık bu sermaye, somut üretim araçları kadar görünmez dijital altyapı üzerinde de yoğunlaşmaktadır.
2.2.ÜST TEKNİK SINIF: KOD–MUHAKEME ELİTLERİ
Egemen sınıfın hemen altında, yeni bir ara sınıf yükseliyor: Üst teknik sınıf. Bunlar, yapay zekâ sistemlerini tasarlayan, veri mimarisini kuran, algoritmaları geliştiren, şirket stratejilerini metriklere ve koda tercüme eden mühendisler, veri bilimciler, ürün yöneticileri, finansal modelleyiciler ve benzeri yüksek vasıflı uzmanlardır.
Hukuki statüleri itibarıyla bunlar da emekçidir; kendi emek güçlerini ücret ve prim karşılığında satarlar. Ancak gelir düzeyleri, çalışma koşulları, kariyer imkânları ve sosyal statüleri, onları geniş emekçi sınıfın çok üzerinde konumlandırır. Tam da bu nedenle, sınıfsal konumları çelişkilidir: Bir yandan sisteme bağımlı ücretli emekçi, diğer yandan sömürü mekanizmasının mimarı ve taşıyıcısı.
Bu üst teknik sınıfın bir de ideolojik rolü vardır. Orta Çağ’da Kilise, hakikatin tek meşru yorumcusu olarak nasıl “dünya düzenini” teolojik bir dille açıklıyorsa, bugün de teknik uzmanlar “verimlilik”, “optimizasyon”, “tarafsız algoritma” gibi kavramlarla mevcut düzeni doğal ve kaçınılmaz gösterme işlevi görebilirler. Bilimsel bilginin kendisi değil, bu bilginin sermaye lehine paketlenip sunuluş biçimi, onları modern bir “epistemik otorite” konumuna taşır.
2.3.PLATFORM PROLETARYASI: ALGORİTMA GÖLGESİNDEKİ EMEKÇİLER
Klasik sanayi proletaryası, bant başında, fabrikada, görece görünür bir emek süreci içinde yer alıyordu. Bugün ise emekçiler giderek daha fazla dijital platformlar üzerinden çalışıyor: Kurye, sürücü, depo işçisi, çağrı merkezi çalışanı, içerik moderatörü, veri etiketleyici, mikro-iş (micro-task) yapanlar… Bu geniş kesimi “platform proletaryası” olarak adlandırmak yanlış olmaz.
Platform proletaryasının en belirgin özelliği, çalışma koşullarının doğrudan algoritma tarafından belirlenmesidir. Hangi işe ne kadar sürede yetişeceği, hangi rotayı izleyeceği, kaç saniyede cevap vereceği, molasını ne zaman kullanacağı, performansının nasıl puanlanacağı çoğu zaman insan yöneticiden çok, görünmeyen bir yazılımın kararına bırakılmıştır. Ücret, puan, prim ve ceza sistemi de bu algoritmik denetimin uzantısı olarak işler. Klasik sendikal örgütlenme biçimleri bu dağınık, bireyselleştirilmiş ve ekran üzerinden yönetilen emek için giderek yetersiz kalmaktadır.
Sanayi çağının bant işçisinin yerini, uygulamanın ritmine bağlanmış, harita ve bildirim ekranına kilitlenmiş yeni bir emekçi tipi almaktadır. Bu emekçiyi üretim sürecinden çıkarıp “hizmet” ya da “özgür girişimci” kategorisine sokmak, sömürünün ortadan kalktığı anlamına gelmez; sadece biçim değiştirdiğini gösterir.
2.4.VERİ TÜKETİCİLERİ VE DİJİTAL SERFLER
Yeni sınıf haritasının bir başka halkasını ise tüketiciler oluşturuyor. İlk bakışta tüketici, emek sürecine katılmayan, piyasanın “talep tarafı”nda yer alan bir figürdür. Oysa dijital ekonomide tüketici de sürekli veri üreten, bu verilerle şirketlerin pazarlama ve fiyatlama stratejilerini besleyen bir “veri üreticisi” hâline gelmiştir. Arama geçmişi, tıklamalar, beğeniler, izleme süreleri, lokasyon bilgileri ve sosyal ağ ilişkileri, devasa bir “müşteri profili” veri setine dönüşür.
Bir kişinin çoğu zaman hem emekçi hem tüketici olduğu düşünülürse, ortaya ilginç bir tablo çıkıyor: Aynı insan, gündüz platform proletaryasının bir üyesi olarak emek verisini, akşam evinde ekran başında otururken tüketim verisini sisteme sunmaktadır. Böylece hem ücretli emeğiyle hem de gündelik davranışlarıyla, farkında olmadan, dev bir “artı-veri” havuzunun doldurulmasına katkıda bulunur.
3. (ŞİMDİLİK) SONUÇ:
Bu nedenle, dijital çağın sıradan insanını, Orta Çağ’ın toprağa bağlı serflerine benzetmek abartılı olmayabilir. Serf toprağa, bugünün insanı ise çoğu zaman dijital platformlara, ekosistemlere, kredi ve abonelik ağlarına fiilen bağlıdır. Bu benzetmeyi, bir sonraki yazıda “Feodalizm 2.0” metaforu üzerinden daha ayrıntılı tartışacağım. Şimdilik sadece şunu not ederek bitireyim: Yapay zekâ ve robotik, emekçi sınıfı ortadan kaldırmıyor; onu farklı katmanlara ayırarak, yeni bir sınıfsal mimari içinde yeniden kuruyor.
Prof. Dr. D. Murat DEMİRÖZ
Köşe Yazarı
Tüm Yazıları
Yapay zeka çağında sınıflar, sömürü ve orta çağ feodalizmi 2.0 - II
YAYINLAMA: 24 Kasım 2025 - 00:20 | GÜNCELLEME: 24 Kasım 2025 - 00:20
Yapay zekâ ve robotik, emekçi sınıfı ortadan kaldırmıyor; biçim değiştiriyor. Artı-değerin yanına artı-zamanı, artı-veriyi ve artı-öngörüyü ekleyen yeni bir sömürü rejimi doğuyor. Eğer bu düzen denetlenmezse, karşımıza ‘Orta Çağ Feodalizmi 2.0’ diyebileceğimiz dijital bir serflik düzeni çıkabilir.
Her şeyden önce, bugün hepimiz için özel bir gün: 24 Kasım Öğretmenler Günü. Bu vesileyle başta ilkokul öğretmenim Perihan Ergül ve Lisede Müdür Yardımcımız Mehmet Alkan olmak üzere, Kadıköy Anadolu Lisesi, Marmara Üniversitesi ve İstanbul Üniversitesi’nde benim üzerimde emeği bulunan bütün Hocalarımın ellerinden öperim. Ölmüş olanlara da, başta sevgili Hocam Erol Manisalı olmak üzere, Cenab-ı Hakk’tan rahmet niyaz ederim. Öğretmenler Günümüz Kutlu Olsun!
1.GİRİŞ
Geçen yazıda yapay zekâ ve robotların ön planda olacağı geleceğimizin ekonomisinde ortaya çıkabilecek distopik toplumsal yapıda iktisadi sınıfları anlatmaya çalışmıştım. Bu iktisadi sınıflar Orta Çağ Feodalizmine benzer bir yapı sergiliyorlardı. Tabii bir üretim sisteminde egemen bir sınıf varsa kaçınılmaz olarak sömürü de vardır. Bu yazıda işin bu kısmını, yani distopik bir yeni kapitalizmde yeni sömürüyü anlatmaya çalışacağım. Zaten hâl-i hazırda bu sömürü sistemi çalışmaya başlamıştır bile…
2. SÖMÜRÜNÜN DEĞİŞEN VASFI: ARTI-ZAMAN, ARTI-VERİ, ARTI-ÖNGÖRÜ
Klasik Marxçı analizde sömürünün merkezinde “artı-değer” kavramı vardır. Emekçi, günün bir kısmında kendi ücretini yeniden üretir, geri kalan kısmında ise sermayedar için karşılıksız değer üretir. Bugün bu mekanizma ortadan kalkmış değildir; aksine, üzerine üç yeni katman eklenmektedir: Artı-zaman, artı-veri ve artı-öngörü.
2.1. ARTI-ZAMAN: MESAİ BİTTİ, GÖZETİM BİTMİYOR
Artı-zaman, en basit hâliyle, sözleşmede yazmayan ama fiilen işverene açılan zaman dilimidir. Esnek mesai, uzaktan çalışma, her an çevrimiçi olma baskısı, uygulama bildirimleri ve performans metrikleri, emekçinin gününü delik deşik eder. Kağıt üzerinde sekiz saatlik mesai, fiiliyatta on iki saatlik bir “hazır ol” hâline dönüşebilir. Platform proletaryasında bu durum daha da belirgindir: Uygulamaya giriş-çıkış saatleri, bekleme süreleri, sipariş gelmediği hâlde çevrimiçi kalma zorunluluğu, çoğu zaman “çalışma süresi” olarak bile sayılmaz. Fakat emekçinin hayatı, bu bekleme ve hazır olma hâli etrafında örgütlenir.
Tüketici açısından da benzer bir artı-zaman sömürüsünden söz etmek mümkündür. Sonsuz kaydırma mantığıyla tasarlanmış sosyal medya akışları, bitmeyen bildirimler, oyun ve dizi platformlarının kurguladığı “bir bölüm daha” psikolojisi, insanların dikkatini ve boş zamanını yutar. Burada kimse kimseye “mesai” yaptırıyor gibi görünmez; oysa şirketler için bu dikkat dakikaları, reklam gelirinin ve veri üretiminin asıl kaynağıdır. Emekçi için olduğu kadar tüketici için de artı-zaman, hayatın parçalarının usul usul şirketlere doğru akmasıdır.
2.2. ARTI-VERİ: ÜCRETLENDİRİLMEMİŞ DAVRANIŞ FAZLASI
Artı-veri ise emekçinin ve tüketicinin davranışlarından süzülen ve karşılığı ödenmeyen bilgi fazlasıdır. Emekçi, işini yaparken sadece mal veya hizmet üretmez; aynı zamanda sistem için son derece değerli bir davranış verisi üretir. Çalışma hızları, hata oranları, hangi rotayı seçtiği, makinayı nasıl kullandığı, hangi ekranda takıldığı, molaya ne zaman çıktığı… Bunların her biri, üretim sürecini yeniden düzenlemek, iş yükünü yoğunlaştırmak, ücreti baskılamak ve “verimliliği” artırmak için kullanılır. Emekçi, ücretini aldığı işin yanında, bedelsiz bir bilgi girdisi daha sağlar.
Tüketici cephesinde artı-veri çok daha görünür ama bir o kadar da normalleştirilmiştir. Arama geçmişi, alışveriş tercihleri, tıklamalar, beğeniler, lokasyon verileri, sosyal ağ ilişkileri, izleme süreleri… Bütün bu veriler, şirketlerin pazarlama ve fiyatlama stratejilerinin ham maddesidir. Bu veriler olmadan hedefli reklamcılık yapılamaz, dinamik fiyatlama algoritmaları çalışamaz, “kişiselleştirilmiş” öneri sistemleri bu kadar isabetli olamazdı. Fakat ne emekçi ne tüketici, bu veri katkısı için ayrı bir hak iddia etmektedir. İşte bu nedenle artı-veri, çağımızın özgün sömürü biçimlerinden biri olarak karşımıza çıkar.
2.3. ARTI-ÖNGÖRÜ: TAHMİN EDİLEN İNSAN
Artı-öngörü ise daha ileri bir aşamayı ifade eder: İnsanların bugünkü davranışlarından hareketle gelecekte ne yapacaklarının tahmin edilmesi ve bu olasılıkların kâra dönüştürülmesi. Emekçi açısından bakıldığında, algoritmalar, hangi koşullarda işi bırakacağını, ne kadar primle motive olacağını, hangi vardiyada daha verimli çalışacağını, hangi rotayı seçeceğini tahmin etmeye çalışır. Bu tahminlere göre vardiya planları yapılır, ücret skalaları ayarlanır, prim sistemleri kurgulanır, işten çıkarma kararları verilir. Emekçi, sadece bugünkü performansı üzerinden değil, gelecekteki muhtemel davranışı üzerinden de disiplin altına alınır.
Tüketici açısından artı-öngörü, davranışın önceden fiyatlanması anlamına gelir. Hangi ürünün ne zaman alınacağı, hangi kampanyaya kimlerin daha kolay ikna olacağı, hangi içeriğe ne kadar süre bakılacağı, hangi haberin kimde öfke uyandıracağı, tahmin edilebilir hâle getirilmeye çalışılır. Bu tahminler, reklam paketlerine, fiyat stratejilerine, siyasi kampanyalara ve hatta dezenformasyon kampanyalarına gömülür. İnsanların gelecekteki tercihleri adeta bugünden satın alınır.
Böylece klasik artı-değer mekanizmasının yanına, üç yeni fazlalık eklenmiş olur: Zaman fazlası, veri fazlası ve öngörü fazlası. Sömürü, fabrika duvarlarının içine hapsolmuş olmaktan çıkar, gündelik hayatın her anına ve her tıklamasına yayılır.
3. “ORTA ÇAĞ FEODALİZMİ 2.0”: DİJİTAL SERFLİK İHTİMALİ
Bu tabloyu bir benzetme üzerinden düşünmek, belki de meseleyi daha çarpıcı kılar. Orta Çağ feodalizminde güç, toprağın mülkiyetinden geliyordu. Senyörler, toprağın ve üzerindeki üretim ilişkilerinin sahibiydi. Serfler ise hukuken köle olmasalar bile fiilen toprağa bağlıydılar; oradan kopmak, çoğu zaman hayatta kalma imkânını kaybetmek demekti. Arada ise hem dünyevi iktidarı meşrulaştıran hem de hakikatin tek yorumcusu rolünü üstlenen bir Kilise yapısı bulunuyordu.
Bugünün dünyasında toprağın yerini veri tarlalarının, kalelerin yerini veri merkezlerinin, ticaret yollarının yerini ise küresel dijital ağların aldığını söylemek abartı değildir. Egemen sınıf, bu altyapıyı, platformları ve algoritmaları kontrol eden sermaye bloğudur. Üst teknik sınıf, kodu ve muhakemeyi tek “doğru dil” gibi sunan, algoritmanın tarafsız ve bilimsel olduğunu söyleyerek sistemi meşrulaştıran bir tür modern Kilise işlevi görebilir. Emekçiler ve tüketiciler ise hem emekleriyle hem de verileriyle bu yapıya bağlı olan, platformlardan koptukları anda iş ve hizmetten mahrum kalma riski taşıyan yeni serflerdir.
Bu benzetme elbette tam bir tarihsel eşitleme iddiası değildir. Feodalizm yerel, yüz yüze, askeri ve toprak temelli bir düzendi; burada ise karşımızda küresel, dijital, veri ve algoritma temelli bir tahakküm ihtimali duruyor. Yine de yapısal benzerlikler dikkat çekicidir: Mülkiyetin aşırı yoğunlaştığı, hakikatin yorumunun dar bir “uzmanlar” zümresine bırakıldığı, geniş kitlelerin ise hem ekonomik hem bilişsel düzeyde bağımlı kılındığı bir düzen.
İşte bu yüzden, eğer veri ve algoritma üzerindeki bu tekelleşme demokratik denetime açılmaz, emekçinin ve tüketicinin zaman, veri ve öngörü üzerindeki hakları tanınmazsa, karşımıza “Orta Çağ Feodalizmi 2.0” diyebileceğimiz dijital bir serflik düzeninin çıkması hiç de imkânsız değildir. Distopya, yalnızca bilimkurgu yazarlarının hayal gücüne bırakılacak bir alan değil, bugün alınan ekonomik ve siyasal kararların doğal uzantısıdır.
4.SONUÇ: DİSTOPYA MI, MÜMKÜN GELECEKLERDEN BİRİ Mİ?
Buraya kadar çizdiğim tablo karanlık görünebilir. Egemen sınıfın veri ve algoritma üzerindeki tekeli, üst teknik sınıfın yeni bir Kilise gibi hakikati tekelleştirme riski, platform proletaryasının ve veri-serf tüketicilerin görünmez sömürüsü, gerçekten de distopik bir geleceğin ipuçlarını taşıyor. Ancak bu, tarihin tek yönlü ve kaçınılmaz akışı değildir.
Bu düzenin nasıl şekilleneceği, büyük ölçüde bugün neyi talep ettiğimize ve hangi kuralları benimsediğimize bağlıdır. Emekçinin zaman hakkını, tüketicinin veri hakkını, yurttaşın algoritmik karar süreçlerine katılım hakkını savunmak mümkündür. Yapay zekâ sistemlerinin şeffaflığı, denetlenebilirliği, kamu yararı adına kullanımına dair kurallar koymak mümkündür. Eğitim ve yeniden beceri kazandırma süreçlerini, piyasaya terk edilmiş bireysel bir “kariyer yatırımı” olmaktan çıkarıp, sınıfsal eşitsizlikleri azaltacak kamusal bir hak hâline getirmek mümkündür.
Kısacası, elimizdeki teknolojiler, bizi otomatik olarak “Orta Çağ Feodalizmi 2.0”a sürüklemez. Aynı teknolojiler, emeğin verimliliğini artıran, çalışma sürelerini kısaltan, gelir dağılımını iyileştiren, demokratik katılımı güçlendiren bir toplumsal projeye de hizmet edebilir. Farkı yaratacak olan, teknolojinin kendisi değil, o teknolojiyi kimlerin, hangi amaçlarla ve hangi kurallarla yönettiğidir.
Bu yazıda anlattığım distopyayı, “geleceğin kaçınılmaz kaderi” olarak değil, mümkün geleceklerden biri olarak okumak gerekir. Eğer bugün susar, veri ve algoritma üzerindeki tekelleşmeyi doğal karşılar, emekçinin ve tüketicinin yeni sömürü biçimlerine itiraz etmezsek, bu distopya adım adım gerçeğe dönüşebilir. Ama eğer zaman, veri ve öngörü üzerindeki haklarımızı ciddiye alır; emeği, bilgiyi ve teknolojiyi daha adil bir düzen için seferber etmeyi başarabilirsek, bambaşka bir yola da girebiliriz.
Gelecek, biraz da bu soruya verdiğimiz toplumsal cevabın toplamı olacak:
“Yapay zekâ çağında insan, kendi kendisinin serfi olmayı mı seçecek, yoksa bu yeni gücü özgürleşme yönünde kullanmanın yollarını mı arayacak?
Trump Reis’in (!) “Yerli Ve Milli” FED’i: Kevin Hassett ne anlama geliyor?
YAYINLAMA: 29 Kasım 2025 - 00:00 | GÜNCELLEME: 29 Kasım 2025 - 00:00
Washington kulislerinde Kevin Hassett’in adı yeni FED başkanı olarak daha sık telaffuz edilmeye başladı. Piyasalar “dovish/ güvercin mi olur, faizleri ne kadar indirir?” diye tartışıyor. Oysa asıl mesele, Trump’ın kafasındaki yeni hegemonya modelinde FED’in nasıl bir role zorlanacağı…
1.GİRİŞ
Washington’da şu sıralar sık sorulan soru şu:
“Powell’dan sonra FED’in başına kim geçecek?”
Kulislerde bir isim öne çıkıyor: Kevin Hassett. Piyasa profesyonelleri onu “daha güvercin, daha büyüme yanlısı” bir aday olarak okuyor. Tahvil piyasası, faiz indirimi ihtimallerini fiyatlıyor; borsa “acaba yeni bir para bolluğu dönemi mi geliyor?” diye kendi hesabını yapıyor. Fakat bence daha derin bir soru sormak gerekiyor:
“FED başkanı seçimi, sadece faiz patikasıyla ilgili teknik bir karar mı, yoksa ABD hegemonyasının tarzını değiştirme projesinin kritik bir halkası mı?”
Ben Trump’ın yaklaşımını şöyle okuyorum: ABD’yi küresel bir holding, kendisini de bu holdingin “patronu” olarak kurguluyor. FED başkanı ise bağımsız bir merkez bankası yöneticisi değil, bu holdingin CFO’su: Yani patronun stratejik önceliklerine göre para politikasını ayarlamakla görevli üst düzey finans yöneticisi.
Bu çerçeveden bakınca Kevin Hassett senaryosu, sıradan bir isim değişikliğinden çok daha fazlası.
2. TRUMP’IN “YERLİ VE MİLLİ” PARA POLİTİKASI
Biz Türkiye’de “yerli ve milli” ifadesine alışığız. Trump’ın para politikası tasavvurunu da benzer bir başlıkla özetlemek mümkün. Piyasaların “dovish / güvercin” dediği bu çizgi dört temel hedef etrafında şekilleniyor:
Birinci Hedef: Biraz daha yüksek enflasyon.
FED’in resmi hedefi yıllardır yüzde 2 civarında. Bu, küresel finansal sistemin “sakin liman” ihtiyacına göre tasarlanmış bir çıpa. Oysa Trump için yüzde 2’lik enflasyon, Wall Street elitlerinin lüksü. Kendi seçmeni açısından yüzde 3–5 bandında bir enflasyon katlanılabilir bir bedel olarak görülüyor. Çünkü bu ortamda şirket kârları, borsa ve gayrimenkul fiyatları daha hızlı şişebiliyor; borçların reel yükü nispeten azalıyor.
İkinci Hedef: Daha zayıf dolar.
Trump yıllardır “aşırı değerli dolardan” şikâyet ediyor. Güçlü dolar, küresel güç sembolü olsa da, aynı zamanda Amerikan ihracatçısını ve sanayicisini zorluyor. Trump’ın zihninde “strong dollar, strong America / güçlü dolar güçlü Amerika” yerine “competitive dollar, strong exporter / rekabetçi dolar, güçlü ihracatçı” formülü var. Kısacası doların bir miktar zayıflaması, onun gözünde bir zaaf değil, ticari rekabeti güçlendiren bir tercih.
Üçüncü Hedef: Daha az dış ticaret açığı
Trump’ın siyasetini anlamak için uzun teorilere gerek yok. Onun için dış ticaret açığı, neredeyse ulusal onur meselesi. Bugün Çin’le, dün Meksika ve Almanya’yla kavgasının merkezinde bu var. Gümrük vergileri, ikili anlaşmalar, “adil olmayan ticaret” söylemi hep buna hizmet ediyor. Zayıf dolar da bu politikanın doğal bir uzantısı: Kuru aşağı çekerek ithalatı pahalılaştırmak, ihracatı avantajlı kılmak.
Bu bana biraz Sayın Nebati’nin Türkiye Ekonomi Modeli’ni hatırlattı!… Sonuçlarını hepimiz biliyoruz…
Dördüncü Hedef: Kendi sosyolojik tabanını güçlendirmek.
Bu para politikasının sınıfsal adresi çok açık: Orta ve alt-orta sınıf beyaz seçmen, muhafazakâr Protestan (WASP) küçük tüccar, orta boy imalatçı, kasaba ve şehir KOBİ’leri….
Trump, “Wall Street değil, Main Street” diyerek aslında şunu söylüyor: “FED küresel finansın değil, benim seçmen kitlesinin hizmetinde olsun.”
İşte tam bu noktada “Trump Reis (!)” benzetmesi devreye giriyor. Nasıl ki bizde “yerli ve milli” söylemi, para politikasını iç siyasetin hizmetine koşan bir popülist sağ para politikasıyla iç içe geçti; Trump’ın arzusu da FED’i, kendi politik ajandasına tam entegre bir araç hâline getirmek.
Yani Trump aslında şunu söylemek istiyor: “Benim ‘yerli ve milli para politikam’, New York’taki finans elitinden çok, Ohio’daki küçük makine atölyesini, Teksas’taki benzin istasyonunu hedefliyor. Hamdolsun…”
3. KEVİN HASSETT BU TABLONUN NERESİNDE?
Pekiyi, Kevin Hassett bu resmin neresine oturuyor? Hassett, Trump’a yakın, arz yönlü politikaları savunan, büyüme yanlısı bir iktisatçı. Piyasaların gözünde Powell’a kıyasla daha “güvercin”: Faizleri daha hızlı ve daha derin indirmeye, enflasyon hedefini daha “esnek” yorumlamaya yatkın bir profil çiziyor. Aynı zamanda bizde rahmetli Yiğit Bulut’un benzeri bir kariyere sahip:
Hassett akademik kökenli bir iktisatçı; uzun süre American Enterprise Institute (AEI)’de çalıştı. 2017–2019 arasında Trump döneminde Council of Economic Advisers (CEA) Başkanı (yani Beyaz Saray baş ekonomisti) idi. COVID döneminde Trump’a “senior advisor / baş danışman” olarak geri döndü; 2025 itibarıyla Ulusal Ekonomi Konseyi Direktörü. Kamuoyunda “Dow 36,000” kitabı ve görece iyimser, piyasacı, arz yönlü (supply-side) çizgisiyle biliniyor.
Şimdiki FED Başkanı Jerome Powell, Volcker–Greenspan–Bernanke–Yellen hattının devamıydı: Bu çizgiye göre FED Başkanı’nın ana görevi enflasyonu kontrol altında tutmak, finansal istikrarı korumak, FED’in kurumsal bağımsızlığını mümkün olduğunca sürdürmekti.
Hassett senaryosunda ise tablo değişiyor: Powell, bilanço ve fiyat istikrarı diyen klasik merkez bankacısıydı. Hassett ise Trump Holding’in CFO’su gibi davranması beklenen, “hisseyi uçuralım, büyümeyi hızlandıralım, kur biraz oynasa da olur” diyebilecek bir aktör. Bu yüzden FED başkanı tercihi, sadece “faiz düşer mi, borsa ne olur?” sorusu değil; hegemonyanın yeni tarzının imzası hâline geliyor. Bakalım Hassett FED Başkanı olursa hakikaten “talimat ve tensiple” hareket edecek mi?
4. HEGEMONYA İLE REZERV PARA ARASINDAKİ ÇELİŞKİ
Burada kritik bir gerilim ortaya çıkıyor.
Bir hegemonun en büyük gücü, tankları ya da uçak gemileri değil; parasının rezerv para olmasıdır. Dolar bugün dünya ticaretinin, enerji fiyatlamasının, borçlanma ve tasarruf araçlarının merkezinde. Çin, Körfez ülkeleri, Avrupa fonları, büyük kurumsal yatırımcılar rezervlerini hâlâ ağırlıklı olarak dolar cinsinden tutuyor.
Bunun karşılığında ABD’nin dünyaya sunduğu şey neydi? Öngörülebilirlik, görece düşük ve istikrarlı enflasyon, siyasetten görece yalıtılmış bir FED… Yani doların imtiyazı, aslında FED’in “sıkıcı” olmasına dayanıyordu. Trump’ın “yerli ve milli” para politikası tam da bu sıkıcılığı bozmaya talip. FED, seçim takvimine ve başkanın siyasal ihtiyaçlarına daha bağımlı hâle gelirse, rezerv sahiplerinin zihninde şu soru büyüyecek:
“Bu para hâlâ güvenli liman mı, yoksa bir siyasetçinin kısa vadeli hesaplarının oyuncağı mı?”
Kısa vadede zayıf dolar ve düşük faiz, Trump’ın seçmenini ve borsayı mutlu edebilir. Ama orta–uzun vadede doların rezerv para statüsüne dair en küçük tereddüt bile, ABD hegemonyasının maliyetini yükseltir. Alternatif para arayışları (euro, yuan, altın, kripto) hemen sonuç vermez; fakat güven erozyonu başladığında süreç geri çevrilmesi zor bir patikaya girebilir.
5. SONUÇ: KISA VADELİ MUTLULUK UZUN VADELİ RİSK
Sonuçta Trump, ABD hegemonyasından vazgeçmek istemiyor. Tam tersine, bu hegemonyayı daha ticari, daha “yerli ve milli”, daha kısa vadeli kâra odaklı bir biçime dönüştürmek istiyor. ABD’yi bir şirket, dünya siyasetini de büyük bir sözleşmeler pazarı olarak okuyor. FED başkanı seçimi bu yüzden teknik bir bürokrat tayini değil; yeni hegemonya tarzının ilk büyük sınavı.
Kevin Hassett senaryosu hayata geçerse, ABD büyük ihtimalle Volcker–Greenspan–Bernanke çizgisinden kopup, “Trump Holding’in CFO modeli”ne doğru evrilecek. Kısa vadede bu model, Trump Reis’in “yerli ve milli” seçmenini ve borsayı sevindirebilir.
Ama şu sorunu unutmamak gerekiyor: Patronu mutlu etmek için gevşeyen CFO, uzun vadede şirketin kredi notunu riske atar. Doların kredi notu da tam burada sınanacak.
Hegemonya bazen büyük savaşlarla, bazen dramatik devrimlerle kaybedilir.
Bazen de sessizce; yavaş yavaş güvenini yitiren bir para biriminin üzerinden…
Hegemon, para ve ahlak: FED’in yaratıcı yıkım çağı
YAYINLAMA: 01 Aralık 2025 - 00:30 | GÜNCELLEME: 01 Aralık 2025 - 00:30
40 yıldır FED, Volcker’dan Powell’a uzanan bir çizgide fiyat istikrarı ve kurumsal bağımsızlık üzerinden ABD hegemonyasının “güven makinesi” gibi çalıştı. Trumpçı dönemde ise aynı kurum, kısa vadeli büyüme ve iç siyaset baskısıyla yeniden şekillendirilmek isteniyor. Soru şu: Bu bir Schumpeterci “yaratıcı yıkım” mı, yoksa hegemonun ahlaki zeminini aşındıran bir kurumsal çürüme mi?
1.GİRİŞ:
Geçen yazıda soruyu basit koymuştum:
“Trump, FED’in başına Kevin Hassett gibi “yerli ve milli” para politikasına yatkın bir ismi getirirse ne olur?”
Orada meseleyi daha çok bugünün üzerinden tartıştık. Biraz daha yüksek enflasyon, biraz daha zayıf dolar, daha az dış ticaret açığı… Ve bütün bunların, Trump’ın muhafazakâr küçük tüccar–KOBİ seçmenine nasıl hitap ettiğini anlattım. Yani “Trump Holding”in CFO arayışını konuştuk.
Bugün ise aynı soruyu bir adım geriden soralım:
“FED’in başındaki isimden çok, kurumun kendisi nasıl bir dönüşüm yaşıyor? Volcker’dan Trump’a uzanan çizgi, ABD hegemonyasının ahlaki ve kurumsal hikâyesini bize nasıl anlatıyor?”
Bu yazıda tam da bunu yapacağım. Schumpeter’in “yaratıcı yıkım” kavramını merkez bankacılığına uygulayacağım; ardından da “Ahlakın Ekonomi Politiği” çerçevesinden bağımsız kurumlar–siyasal iktidar–meşruiyet üçgenine bakacağım.
2. VOLCKER’DAN POWELL’A: FED’İN UZUN DÖNGÜSÜ
FED’in son 40 yılı aslında bir isimler listesinden ibaret değil:
Volcker, Greenspan, Bernanke, Yellen, Powell…
Bu isimler aynı zamanda ABD hegemonyasının para rejiminin evreleri.
Volcker dönemi 1970’lerin yüksek enflasyon krizinden doğdu. Fiyatlar kontrolden çıkmış, doların itibarı aşınmıştı. Volcker, faizleri acımasızca yükselterek enflasyonu kırdı. İşsizlik arttı, küçülme yaşandı ama FED, siyasetçilere şunu gösterdi: “Gerekirse size rağmen yaparım.” Böylece iki şey inşa edildi:
Bir, enflasyonu gerçekten ciddiye alan bir merkez bankası imajı.
İki, gerektiğinde siyasetle çatışabilecek kurumsal otorite.
Sonra sahneye Greenspan dönemi çıktı. Uzun büyüme yılları, düşük enflasyon, “Great Moderation” diye pazarlanan bir istikrar hikâyesi… FED, piyasalarda neredeyse bir “koruyucu melek” gibi görülmeye başlandı. Faiz indirimleriyle balonların acısını yumuşatmaya çalışan, her krizde imdada yetişen bir kurum. Ancak bu dönemin karanlık yüzü de vardı: Dot-com balonu, varlık fiyatı şişmeleri, finansal serbestleşmenin denetimi aşındırması… Greenspan’in “piyasa her şeyi çözer” özgüveni, 2008’de ağır bir fatura hâlinde geri döndü.
Bernanke ve ardından Yellen işte bu enkazın üzerine geldiler. 2008 krizi, faizleri sıfıra indiren ve FED bilançosunu tarihte görülmemiş ölçüde şişiren bir dönemi başlattı. Niceliksel genişleme (QE) programları, tahvil alımları, likidite enjeksiyonları… FED artık sadece enflasyonu kontrol eden bir kurum değildi; sistemi hayatta tutan son kurtarıcı rolünü üstlenmişti. Bu, para politikasının doğasını değiştirdi:
Merkez bankası bir yandan fiyat istikrarını gözetiyor, öte yandan finansal piyasaların çöküşünü önleyen “ateş söndürücü” olarak çalışıyordu.
Ardından Powell dönemi geldi. Pandemi şokunun ardından enflasyon geri döndü. Önce “geçici” dendi, sonra faiz artışlarıyla fren yapılmaya çalışıldı. Aynı anda FED, devasa bilançosunu küçültmek (QT) ve siyasetten gelen baskılara karşı durmak zorundaydı. Powell’ın en kritik özelliği şuydu:
Bir yandan Volcker geleneğinden gelen “fiyat istikrarı ciddidir” mesajını korumaya çalıştı; diğer yandan Trump dâhil siyaset sınıfından gelen sert eleştirilerle yüzleşti. Yani FED, “bağımsız ama kuşatma altında” bir kurum görüntüsü verdi. Kısacası Volcker’dan Powell’a uzanan bu uzun döngü, FED’i ABD hegemonyasının teknik beyni hâline getirdi. Görevi sadece faiz ayarlamak değildi; doların itibarını, küresel finansal sistemin güvenini ve hegemonun ahlaki zeminini birlikte taşımaktı.
Trumpçı proje ise tam burada devreye giriyor: Bu “beyni” bağımsız bir teknokrat aygıtı olmaktan çıkarıp, doğrudan siyasal iradenin emrine sokmak istiyor.
Devamında sorumuz şu olacak:
“Bu süreç, Schumpeter’in dediği gibi gerçekten ‘yaratıcı’ bir yıkım mı, yoksa hegemonun para düzenini, ahlaki ve kurumsal ayağından çürüten bir dönüşüm mü?”
3. MERKEZ BANKACILIKTA SCHUMPETERCİ BİR “YARATICI YIKIM” MI YAŞANIYOR?
Schumpeter, kapitalizmi “yaratıcı yıkım” süreci olarak tanımlar. Eski üretim kalıpları, eski firmalar ve eski teknolojiler, yeni kombinasyonlar tarafından tasfiye edilir. Yıkım vardır ama bu yıkım, uzun vadede daha yüksek verimlilik ve yenilik getiren bir inşa sürecine bağlıdır. Eski fabrika kapanır; ama yerine daha üretken bir yapı gelir.
Bugün para politikası cephesinde yaşanan gerilim, aslında bu şemanın kurumsal düzeydeki bir versiyonuna benziyor. Belki de artık merkez bankacılığın klasik modeli –düşük enflasyon, dar bir enstrüman seti, siyasal iktidardan olabildiğince uzak durmaya çalışan teknokrat yapı– tarihsel olarak miadını dolduruyor. Dijital paralar, devasa merkez bankası bilançoları, sürekli kriz hâli, finansallaşmanın geldiği uç noktalar, iklim ve jeopolitik şoklar derken; “eski usul” para rejimi bu yeni dünyayı taşımakta zorlanıyor.
Trumpçı baskıyı bu çerçevede okumak mümkün: FED’i, sadece fiyat istikrarına bakan teknokrat bir kurum olmaktan çıkarıp, büyüme–istihdam–ticaret açığı–jeopolitik rekabet gibi başlıklara daha açıktan angaje olmaya zorlayan bir siyasal müdahale bu. İyimser bir Schumpeterci okumaya göre, bu baskı FED’i yeni dünyanın risklerini daha bütüncül gören, istihdam, büyüme, finansal istikrar ve hatta iklim riskini birlikte dikkate alan, daha “demokratik” bir para politikasına doğru evriltebilir. Kötümser okumaya göre ise “yaratıcı” kısmı zayıf, “yıkım” kısmı güçlüdür; kurumun bağımsızlığı erozyona uğrar, kısa vadeli siyasi kazanımlar uğruna doların uzun vadeli güveni yakılır.
Tam da bu nedenle soru basitleşiyor: “Trump’ın ‘yerli ve milli’ para politikası, gerçekten yeni ve daha işlevsel bir kurumsal kombinasyon mu; yoksa Schumpeter’in tarif ettiği yaratıcı yıkımı taklit ederken, geride sadece kurumsal moloz yığını mı bırakacak?”
4. AHLAKIN EKONOMİ POLİTİĞİ: BAĞIMSIZ KURUMLAR, SİYASAL İKTİDAR VE MEŞRUİYET
Benim açımdan asıl kritik olan nokta, bu dönüşümün ahlaki mimarisi. “Ahlakın Ekonomi Politiği adlı üzerinde hal-i hazırda çalıştığım bir kitap taslağı var. Burada sık kullandığım üçlü çerçeveyi sizlerle paylaşmak isterim: normatif ahlak, betimleyici ahlak ve meşruiyet.
Normatif ahlak, “ne yapılması gerektiğini” söyleyen ilkeler düzeyidir. Merkez bankası için bu; fiyat istikrarı, şeffaflık, hesap verebilirlik, uzun vadeli öngörülebilirlik demektir. Yani kural şudur: “Kim iktidarda olursa olsun, para politikasının temel çıpaları kolay kolay değişmez.”
Betimleyici ahlak, fiilen yapılanlara bakar. Seçim öncesi para musluğunu açmak, liderin hoşuna gitmeyen faiz kararlarını sosyal medyada hedef göstermek, kur ve piyasalar üzerinden günlük siyaset yapmak… Bunlar, normatif çerçevenin nasıl ihlal edildiğini gösterir.
Meşruiyet ise toplumun ve dış dünyanın şu soruya verdiği yanıttır: “Bu kurum adil ve öngörülebilir davranıyor mu?” İçeride vatandaş, dışarıda rezerv sahipleri ve yatırımcılar, kendi deneyimlerine bakarak bu soruya cevap verir.
FED bugüne kadar bu üçgende, normatif ilkeleri temsil eden bağımsız bir teknik otorite görüntüsüyle çalıştı. Volcker’dan Powell’a uzanan çizgi, her şeye rağmen “enflasyon ciddiye alınır, kurallar bir gecede değişmez, siyaset her istediğini yaptıramaz” mesajını verdi. Bu görüntü, dolar hegemonyasının sadece ekonomik değil, ahlaki zemininin de parçasıydı.
Trumpçı dönüşüm bu üçgende şu kaymayı yaratıyor:
Normatif çerçeve “fiyat istikrarı ve öngörülebilirlik”ten, “seçmenin çıkarı, yerli ve milli politika, hızlı büyüme” söylemine doğru çekiliyor. Betimleyici düzeyde FED’in davranışı, giderek daha fazla siyasal takvime ve liderin kısa vadeli önceliklerine endeksleniyor. Meşruiyet ise ikiye bölünüyor: İçeride, “bakın faiz indi, borsa çıktı” diyerek kısa vadeli bir popülerlik üretilebiliyor; dışarıda ise “bu para politikası seçimlere göre değişiyor, kurumsal yapının ağırlığı azalıyor” duygusu güçleniyor.
Ahlakın ekonomi politiği açısından bakınca, bağımsız kurumlar siyasal iradenin karşısında değil, yanında durur; ama ona gerektiğinde “dur” diyebildikleri ölçüde hegemona uzun vadeli meşruiyet kazandırırlar. FED’in susturulduğu bir Amerika’da dolar konuşmaya devam edebilir; fakat artık aynı tonda konuşmaz. Sesinin rengi değiştiğinde, hegemonun ahlaki kredisi de sessizce azalmaya başlar.
5. REZERV PARA VE HEGEMONYA: KURUMSAL YIKIMIN UZUN VADEDEKİ BEDELİ
Buradan sonra yeniden temel soruya dönmemiz gerekiyor: Bir hegemonu hegemon yapan şey nedir? Askerî güç, teknoloji, yumuşak güç… Evet, hepsi önemli. Ama asıl kritik unsur, kendi parasının rezerv para olmasıdır. Doları benzersiz kılan, sadece Amerikan ekonomisinin büyüklüğü değil; aynı zamanda bu paranın arkasındaki kurumsal mimaridir.
Rezerv para olmanın teknik koşulları bellidir:
Derin ve likit finansal piyasalar, hukuki güvence, öngörülebilir bir para politikası ve en önemlisi, kriz anında bile sözünü bozmayan bir merkez bankası. Dünyanın elindeki trilyonlarca dolarlık varlık, aslında FED’in “ben kuralları bir gecede değiştirmem” vaadine duyulan güvene dayanıyor.
Trumpçı çizgi tam burada bir çelişki üretiyor. İçeride “yerli ve milli” bir para politikası, hızlı büyüme, düşük faiz ve zayıf dolar üzerinden seçmen memnun edilmeye çalışılıyor. Ama aynı anda ABD’nin, dışarıya hâlâ “küresel kamusal mal sağlayıcı” gibi davranması, yani dolar üzerinden tüm sisteme istikrar sunması bekleniyor. İçeride siyasal takvime göre gevşetilen bir kurum, dışarıdan bakıldığında giderek daha fazla keyfî görünmeye başlıyor.
Volcker’ın FED’i, dünyaya acı reçete yazarken bile “kurallı” görünüyordu. Trump’ın FED’i ise, içeride alkış alsa bile dışarıda “öngörülemez bir liderin finansal aparatı” izlenimi yaratma riski taşıyor. Euro’nun, yuan’ın, bölgesel para bloklarının ve altının daha fazla konuşulduğu bir dönemde, bu izlenim tek başına bile güven erozyonu için yeterli olabilir. Doların yarın sabah tahtan indirileceği bir senaryo gerçekçi değil; ama yavaş işleyen bir itibar aşınması, dolar hegemonyasını kendi kendini yiyen bir yılana çevirebilir.
6. SONUÇ: YARATICI YIKIM MI KENDİNİ YİYEN YILAN MI?
Trump dönemi, merkez bankacılığın da bir Schumpeterci “yaratıcı yıkım” sürecine girdiği bir eşik olabilir. Volcker–Greenspan–Bernanke–Yellen–Powell hattının temsil ettiği teknokrat–liberal para rejimi sorgulanıyor; yerine daha siyasileşmiş, daha “yerli ve milli” olduğunu iddia eden bir model öneriliyor. Ama bu yıkımın yaratıcı mı, yoksa sadece tahripkâr mı olacağını belirleyecek olan, tam da ahlaki ve kurumsal sınırlar olacak.
Eğer FED bağımsızlık ve öngörülebilirlikten tamamen koparsa, bu süreç Schumpeter’in anlattığı anlamda “yaratıcı” bir dönüşüm olmaktan çıkar; hegemonun kendi para düzenini içeriden kemiren, “kendini yiyen yılan” türü bir sürece benzeyecektir. Belki Trumpçı FED deneyimi, bize basit ama unutulmuş bir gerçeği yeniden hatırlatacak: Ekonomide olduğu kadar siyasette de ahlak, sadece iyi niyet beyanı değil; kurumların uzun vadeli güven üretebilme kapasitesidir. Hegemonya bazen tanklarla değil, sessizce bozulmayan bir sözle ayakta kalır; o söz zayıfladığında ise, en güçlü para bile değerini yavaş yavaş içeriden kaybetmeye başlar.
Kapitalizmin ruh iklimi: Mokyr, Ülgener ve biz - I
YAYINLAMA: 06 Aralık 2025 - 00:00 | GÜNCELLEME: 06 Aralık 2025 - 00:00
Teknolojik ilerleme, kurumlar ve coğrafya kadar, bir toplumun “ruh iklimi” de önemlidir. Joel Mokyr ile Sabri Ülgener’in fikirleri, Türkiye’nin kendi özgün kapitalizmini neden üretemediğini anlamak için güçlü bir çerçeve sunuyor.
1.GİRİŞ: KÂĞIT ÜZERİNDE KAPİTALİST BİR ÜLKE MİYİZ?
Bugün Türkiye’de kimle konuşsanız, kelimeler değişse de şikâyet benzer:
“Piyasa bozuldu”, “serbest rekabet yok”, “kurallar işlemiyor”, “Ahh, bu namussuz kapitalizm…”
Kâğıt üzerinde bakarsak bir “piyasa ekonomisi” içinde yaşıyoruz. Şirketlerimiz var, borsamız var, bankalarımız var, özel mülkiyet hukuken tanınıyor. Ama insanın içine sinmeyen bir şey var: Bu yapının altında yatan ruh iklimi, klasik kapitalist toplumlarınkine benzemiyor.
Tam da bu yüzden, bence soruyu biraz değiştirmemiz gerekiyor:
“Türkiye, gerçekten kendi özgün kapitalizmini üretebildi mi, yoksa yüz yıldır eksik, yarım kalmış bir kapitalizm mi yaşıyoruz?”
Bu soruya cevap ararken sadece faiz oranlarına, büyüme hızına, kur dalgalanmalarına bakamayız. Biraz daha derine, üç katmana aynı anda bakmak zorundayız: Toplumun zihniyet dünyasına, bu zihniyetin üzerine oturduğu kurumsal yapıya ve “yararlı bilgi”yi üreten, yayan bilgi düzenine…
Bu yazı dizisinde tam da bunu yapmaya çalışacağım. Bugün ilk adımda, modern iktisat tarihinin önemli isimlerinden 2025 Nobel İktisat Ödülü sahiplerinden olan Joel Mokyr ile benim Hocamın Hocası Sabri Ülgener üzerinden, kapitalizmin “zihniyet cephesine” bakacağım.
Sonraki yazılarda işin maddi taraflarına –coğrafya, savaşlar, toprak düzeni, sınıf yapısı, ticari ve finansal kurumlar– ve nihayet Türkiye–Rusya–Japonya karşılaştırmasına döneceğiz. Ama önce, şu meşhur soruyu soralım: Kapitalizm denen şey, sadece makinelerden ve bankalardan mı ibaret, yoksa arkasında bir ruh iklimi mi var?
2. JOEL MOKYR: AYDINLANMA “YARARLI BİLGİ” VE KABA İDEALİZMİN ÖTESİ
2.1. MOKYR NEYİ DERT EDİYOR?
Joel Mokyr, son yıllarda adını Nobel’le birlikte daha sık duyduğumuz bir iktisat tarihçisi. Onun derdi aslında çok basit bir sorudan çıkıyor:
“İnsanlık tarihinin binlerce yılında kişi başına gelir neredeyse yerinde sayarken, son iki–üç yüzyılda nasıl oldu da kalıcı bir büyüme ve teknolojik patlama yaşandı?”
Yani “niçin kapitalizm?” değil, ondan bile önce: “Niçin modern anlamda, sürekli bir yenilik rejimi ortaya çıktı?”
Mokyr’e göre bunun cevabı, sadece buhar makinesinde, tekstilde, kömür madenlerinde değil; bunların arkasındaki bilgi rejiminde saklı. Onun ana kavramı şu: “Useful knowledge”, yani yararlı bilgi... Buradaki yararlı bilgi sadece ansiklopedik bilgi değil; aynı zamanda doğayı anlamamıza, kontrol etmemize, üretimi dönüştürmemize yarayan, deney ve gözleme dayalı bilgidir.
Rönesans ve Aydınlanma ile birlikte Avrupa’da şunu görüyoruz: Bilgi, kilisenin ve sarayın dar odalarından çıkıp kamusal alana taşınıyor. “Neden?” diye soran, şüpheci ve deneyci bir zihniyet güç kazanıyor. Ve en önemlisi: “İlerleme mümkündür ve iyidir” fikri, geniş kabul gören bir inanç haline geliyor.
Mokyr’in tezi şu: Teknolojik yenilikleri tek tek mucitlerin dehasına bağlamak eksiktir; esas kırılma, bilginin statüsünün değişmesi. Bu zihniyet değişimi ile birlikte bilgi artık sır olmaktan çıkar, miras bırakılabilen, üzerine ekleme yapılabilen, eleştiriye açık bir kolektif sermayeye dönüşür. Aydınlanma zihniyeti, işte bu yüzden, Mokyr’a göre kapitalizmin sadece üstüne kurulduğu bir “süs” değil; bizzat inovasyon ekonomisinin kültürel altyapısını oluşturur.
2.2. PEKİ MOKYR KABA BİR İDEALİST Mİ?
Burada önemli bir yanlış anlamayı ayırmak gerekiyor. Mokyr, zihniyet ve kültüre önem verdiği için çoğu zaman kolayca şu şekilde eleştirilebilir: “Bu da Weberci idealistlerden; dünyayı fikirlerin açıkladığını sanıyor…” Aslında tam öyle değil.
Evet, Mokyr Weber’e yakın; Protestan ahlakı değil ama Aydınlanma kültürü üzerinden benzer bir mantık yürütüyor:
Weber: “Bazı dini–ahlaki kalıplar, rasyonel kapitalizmi mümkün kıldı.”
Mokyr: “Bazı entelektüel–kültürel kalıplar, sürekli inovasyonu mümkün kıldı.”
Ama ilişkinin yönünü tek taraflı çizdiği söylenemez.
Mokyr’in kitaplarına dikkatle baktığınızda şunu görüyorsunuz: Kurumları tamamen dışlamıyor; mülkiyet, mahkemeler, piyasalar, devlet kapasitesi hesaba katılıyor. Teknolojiyi sadece fikirlerin ürünü değil, aynı zamanda maddi teşviklerin sonucu olarak da okuyor. Demografi, ticaret, savaşlar, coğrafya gibi alt yapı unsurlarını da arka planda tutuyor. Yani klasik bir “üst yapı alt yapıyı belirler” söylemiyle tanımlanan bir idealizmi değil; daha çok kültür–kurum–teknoloji arasında bir geri besleme döngüsünü anlatmaya çalışıyor. Bu bulgular ışığında, ben Mokyr’i şöyle konumlandırıyorum: Ne Marxçı–tam materyalist çizgide, ne de saf bir Weberci–idealizmde. İkisinin arasında, zihniyeti ciddiye alan ama onu kurumlar ve maddi yapıdan koparmayan bir “köprü tarihçi”.
Bu açıdan bakınca, onun asıl katkısı şu oluyor: Kapitalizmi anlamak için ne sadece “makineler ve fabrikalar”dan, ne sadece “felsefe ve ahlaktan”, ne de sadece “kurumlar ve yasalardan” konuşmak yetiyor. Bunların hepsinin buluştuğu bir ruh iklimine bakmak gerekiyor. Bir sonraki adımda, işte bu “ruh iklimi” filozoflarından bir başkasına, Hocamın Hocası Sabri Ülgener’e geçmek gerekiyor.
Mokyr, Avrupa’nın kapitalizmi nasıl kurduğunu anlatırken, Ülgener tam tersine, Osmanlı’nın niçin kuramadığını soruyordu. Bir sonraki bölümde, Ülgener’in bu soruya verdiği cevabı ve Weberci damarını ele alalım…
3. SABRİ ÜLGENER: OSMANLI İKTİSAT ZİHNİYETİ VE WEBERCİ DAMAR
Yukarıda Mokyr, Avrupa’da kapitalizmin doğuşunu “bilgi rejimi” ve Aydınlanma zihniyeti üzerinden okuyor demiştim. Bizim için bir o kadar önemli olan isim ise, aynı soruyu ters taraftan soran Sabri Ülgener’dir: “Osmanlı’da niçin Batı tarzı bir kapitalist gelişme doğmadı?”
Sabri Ülgener’in Mokyr’dan farkı şuydu: Soruyu sadece dış borç, bütçe açığı, kapitülasyonlar üzerinden sormuyor, aynı zamanda, daha derine inip, iktisat ahlakı ve iktisat zihniyeti kavramlarına yaslanıyordu. Onun için mesele, bir toplumun:
Çalışmaya nasıl baktığı,
Kazancı ve kârı nasıl meşrulaştırdığı,
Tasarrufu, biriktirmeyi, risk almayı nasıl anlamlandırdığı ile ilgiliydi.
“Zihniyet”, Ülgener’in tam da bu değer dünyasına verdiği isimdi. Ülgener’e göre, özellikle çözülme devrinde Osmanlı toplumunda yaygın olan dini–mistik yorum, “batınî tasavvuf + lonca kültürü” bileşimiyle şekillenmiş bir iktisat ahlakı üretiyordu: Dünyayı bir “imtihan yeri” olarak görmekle kalmıyor; dünyadan mümkün olduğunca el etek çekmeyi yüceltiyor. Hani Peygamber Efendimizin söylediği Hadis’e atıf yapacak olursak bizdeki Müslümanlar “yarın ölecekmiş gibi ibadet ederken” “hiç ölmeyecekmiş gibi çalışmayı” bir tarafa bırakıyordu. Böyle bir toplumsal zihniyette kâr, ticaret ve zenginlik çoğu zaman şüpheli görülüyor; kanaat ve tevekkül, aktif bir çalışma ahlakına değil, pasifliğe ve kabullenmeye doğru kayıyordu. Loncalar, bir yandan kalite ve dayanışma sağlarken, diğer yandan yeniliğe, rekabete, fiyat esnekliğine karşı kapalı bir yapı oluşturuyordu.
Ülgener’in altını özellikle çizdiği nokta şuydu: Bu tablo, İslam’ın özüyle değil, İslam’ın belirli bir tarihsel yorumu ile ilgili. Yani eleştirdiği şey dinin kendisi değil; dinin, çözülme devrinde dünyadan içe çekilen bir zihniyete tercüme ediliş biçimi.
Böyle bir iklimde, rasyonel, hesapçı, risk alan, yeniliğe açık bir burjuvazi ve girişimcilik kültürü kolay kolay serpilip büyüyemiyordu. “Yararlı bilgiyi” biriktiren ve yayan bir bilgi rejimi de doğmuyor; bilgi daha çok “hikmet” ve “irfanın” parçası olarak kalıyor, teknik ve teknoloji ile bütünleşemiyordu.
Burada Ülgener’deki Weberci damar çok belirgindir: Weber Protestan ahlakını kapitalist ruhun doğuş koşulu olarak okumuştu; Ülgener, Osmanlı’daki tasavvufî–lonca ahlakını kapitalizmin doğmama koşulu olarak okuyordu. Yani biri “kapitalizmin ruhu nasıl kuruldu?” diye soruyor, diğeri “bizde niye kurulamadı?” diye…
Ben ikisini yan yana koyduğumda şunu görüyorum:
Mokyr: “Aydınlanma ile birlikte bilgiye ve tartışmaya açılan bir zihniyet doğdu, kapitalizm o zihniyetin üzerinde yükseldi.”
Ülgener: “Bizde, çözülme devrinde dünyaya gözlerini kapayıp içe dönen bir zihniyet baskın hale geldi, bu yüzden kapitalizmin ruh iklimi oluşamadı…”
Tabloyu böyle kurunca ister istemez soruyu genişletiyorsunuz: “Pekiyi Hocam, iş sadece zihniyette mi bitiyor, yoksa zihniyeti besleyen daha derin maddi ve kurumsal yapılar mı var?” Bu soruyla birlikte, yeni perdeye, yani kurumlar ve ruh iklimi meselesine geçiyoruz. Bunu da Pazartesi anlatırız.
Kapitalizmin ruhu: Mokyr, Ülgener ve biz - II
YAYINLAMA: 08 Aralık 2025 - 00:00 | GÜNCELLEME: 08 Aralık 2025 - 00:00
Teknolojik ilerleme, kurumlar ve coğrafya kadar, bir toplumun “ruh iklimi” de önemlidir. Geçen yazıda Joel Mokyr ile Sabri Ülgener’in fikirlerini ele aldık, bu yazıda ise Douglas North ve Daron Acemoğlu’nun görüşlerini de ekleyerek kendi görüşlerimi ve sentezimi açıklayacağım. Ruh İklimi nedir?
1.GİRİŞ: DOUGLAS NORTH VE ESERLERİ: KURUMLARIN ÖNEMİ VE TANIMI
Bu yazı dizimin ilk iki yazısındaki amacım benim ürettiğim “kapitalizmin ruh iklimi” kavramını açıklamaktır. Burada Nobel İktisat Ödüllü North, Mokyr, Robinson ve Acemoğlu’nun çalışmaları ile benim Hocamın Hocası Ülgener’in tezlerinin bir sentezini yapacağım. Mokyr ve Ülgener’e Cumartesi değinmiştim. Daron Hoca üzerine ise hem ben hem de birçok başka yazar çok kelâm etti. Ama Douglas North üzerine bugüne kadar pek bir şey söylemedim. Bu yüzden yazının bu giriş kısmında Douglas North’un eserleri ve görüşlerini tanıtmak istedim. Ancak ondan sonra kendi sentezimi size sunabilirim.
1993 yılında Fogel ile birlikte Nobel İktisat Ödülü’nü alan North aslında tek bir soruyu kırk yıl boyunca cevaplamaya çalışmıştı: “Neden bazı toplumlar kalıcı büyüme ve kapitalist gelişme yakalarken, diğerleri durgun ya da yoksul kalıyor?” Bu sorunun cevabını verirken teorik iktisatçılar gibi büyüme sürecini teknoloji, sermaye birikim süreci veya tasarruf oranı ile sınırlamıyordu; bunlara ek ve tamamlayıcı, hatta büyüme sürecinin odak noktası olarak kurumları öne sürüyordu. Bu tespitlerime örnek olarak onun en meşhur cümlelerinden birini paylaşayım:
“Kurumlar, bir ekonominin teşvik yapısını belirler; bu yapı nasıl evrilirse, ekonomik değişmenin yönü de büyüme, durgunluk ya da gerileme olur.”
Yani ona göre kapitalizmin gelişimini anlamak için sadece üretim yapısı, üretim fonksiyonu ve bileşenlerini bilmek yetmemekteydi; bunlara ek olarak mülkiyet rejimini, sözleşme hukukunu, devletin keyfiliğini, siyasî oyunun kurallarını da incelemek gerekiyordu.
Sözün burasında Douglas North’un düşüncelerini anlamak için “kurum” ile neyi kastettiğinden bahsetmek gerekir. North’a göre kurum tanımı şöyleydi:
“Kurumlar, insanlar tarafından tasarlanmış, siyasî, ekonomik ve sosyal etkileşimi yapılandıran kısıtlardır.”
Burada iki kritik nokta var: Birincisi kurumlar organizasyonlarla karıştırılmamalıdır. Kurumlar ile North’un kastettiği yazılı / yazılı olmayan kurallar (anayasa, yasa, teamüller, normlar vs) iken, organizasyonlar bu kurallar içinde hareket eden aktörler (şirketler, partiler, sendikalar, devlet kurumları) anlamına gelir. İkincisi ise işlem maliyetleri ve mülkiyet haklarıdır. North’a göre piyasalar her zaman “mükemmel bilgi” ile işlemez; bilgi eksik, sözleşme uygulaması sorunlu, güvensizlik ise yüksektir. Bu şartlar altında kurumlar, bilgi sağlama ve sözleşme uygulama rolüyle işlem maliyetlerini düşürür; böylece uzun vadeli yatırım, kredi, anonim şirket gibi kapitalist kurumlar ortaya çıkabilir.
Bu yüzden North’a göre teknolojik yenilik tek başına büyüme ve kalkınma için yetmez; onu taşımaya elverişli bir hukukî ve toplumsal / kurumsal yapı yoksa gelişme ya yavaşlar ya da bambaşka yönlere sapar. Bu tam da benim bu yazıda “ruh iklimi” tanımıma oturuyor.
North’un önem verdiği bir başka kavram da yol / patika bağımlılığıdır, (path dependence). North, 1980’lerden sonra sadece “etkin kurumsal yapıyı” anlatmakla kalmamıştır; aynı zamanda patika bağımlılığı ve ideoloji kavramlarını da merkeze almıştır. Patika bağımlılığı ile kastedilen şudur: Kurumsal değişim kademeli gerçekleşir ve zaman alır; yani bir kez oluşan kurallar ve çıkar koalisyonları, sistemi kendi lehlerine kilitler, değişime direnirler. Kurumların nasıl değişeceğini, sadece maddî çıkarlar değil, inançlar ve ideolojiler de belirler: insanlar dünyayı nasıl algılıyorsa, hangi değişimi mümkün ve meşru görüyorsa, o yönde kurumsal reform talep ederler. Dolayısıyla North, kurumları anlatırken zihniyeti de denklemin içine çeker; böylece kültür ve kurumları aynı çerçevede düşünmemizi ister. Burada Mokyr, Ülgener ve North arasındaki karşılaştırmayı şöyle yapabiliriz: Mokyr: “yararlı bilgi” ve Aydınlanma zihniyetini, Ülgener tasavvufî–lonca ahlakını zihniyete örnek olarak gösterirken North bu zihniyetlerin kurumsal yapıyla birlikte patika bağımlı bir matris oluşturduğunu söylemekteydi.
2. KAPİTALİZMİN RUH İKLİMİ: ZİHNİYET + KURUM + YARARLI BİLGİ
Bu bağlamda kapitalizmin bir ruh iklimi varsa bu zihniyetle beraber kurumsal yapı ve yararlı bilgi üretimini içermelidir. “Hocam, sizin ruh iklimi dediğiniz atmosfer varsa kapitalizm gelişir diyebilir miyiz?” Bu soruyu cevaplarken “ruh ikliminin varlığının önemli ve gerekli olduğunu ama yeterli olmadığını” söyleyelim. Yeterli sermaye birikimi, uygun coğrafya, yeterli bir devlet kapasitesi ve anlamlı düzeyde şehirlileşme olmadan tek başına ruh iklimi kapitalizmin gelişmesine sebep olmaz. Bu özelliklerin hepsi tarihin belirli bir anında İngiltere’de bir arada ve yeterli düzeyde var oldukları içindir ki Sanayi Devrimi orada gerçekleşti. Ama bu yazıda incelediğimiz bu etkenlerden sadece ruh iklimidir.
Yani kapitalizmin doğuş ve gelişme süreci tartışmasını sadece Weber – Ülgener – Mokyr gibi ağırlıklı olarak “zihniyet” zemininde bırakmak bu yüzden eksik kalır. Burada devreye North ve Acemoğlu–Robinson çizgisi giriyor. Douglas North’un yıllardır söylediği şeyi bir cümlede özetleyebiliriz:
“Ekonomik performansı belirleyen şey sadece teknoloji ve kaynaklar değil; oyunun kurallarıdır – yani kurumlar.”
Mülkiyet hukukundan yargı bağımsızlığına, sözleşme güvenliğinden devletin keyfiliğine kadar uzanan bir kurumlar dünyası…
Acemoğlu ve Robinson ise bunu biraz daha politik bir dile çeviriyor: Kapsayıcı ve dışlayıcı kurumlar…
Kapsayıcı kurumlar derken mülkiyeti koruyan, hukuku eşit uygulayan, girişimciliğe alan açan, farklı sınıfların sisteme katılımını sağlayan düzenler kastedilir. Öte yandan dışlayıcı kurumlardan ise rantı belli gruplara aktaran, eleştiriye kapalı, keyfî ve kapalı düzenler anlaşılır.
Bu bağlamda Acemoğlu ve Robinson’a göre zenginlik, kapsayıcı kurumların; yoksulluk, dışlayıcı kurumların ürünüdür. Pekiyi Mokyr–Ülgener hattındaki zihniyet vurgusu ile North–Acemoğlu hattındaki kurum vurgusu nerede birleşiyor?
Bu soruya cevap ararken benim kafamda şu formül giderek netleşiyor:
“Kapitalizmin ruh iklimi = Zihniyet (Mokyr/Ülgener) + Kurumlar (North/Acemoğlu) + Yararlı Bilgi Düzeni (Mokyr).”
Bunu üç sütun halinde düşünebiliriz: Özgürlük ve tartışma alanı, kapsayıcı ve öngörülebilir kurumlar ve pratik bilginin yaygınlığı ve itibarı…
2.1.ÖZGÜRLÜK VE TARTIŞMA ALANI
Fikirlerin, eleştirinin, muhalefetin, girişim denemelerinin boğulmadığı bir iklim. Mokyr’in Aydınlanma vurgusu burada: “Republic of Letters”, fikirlerin serbestçe dolaşabildiği bir alan. Tam tersine Sabri Ülgener’in bahsettiği kapalı, hiyerarşik ve yeniliği boğan zihniyette bunun tersi bir ruh iklimine yol açıyor.
2.2.KAPSAYICI VE ÖNGÖRÜLEBİLİR KURUMLAR
Mülkiyet hakkının, sözleşmenin, hukukun, temel özgürlüklerin güvence altında olduğu bir çerçeve. North ve Acemoğlu’nun altını çizdiği şey tam da bu. Her ne kadar Sabri Ülgener, bu duruma çok atıf yapmasa da, Sencer Divitçioğlu’nun 14 – 15’inci asır Osmanlı Klasik toplum yapısını modelleyen ATÜT tartışmaları, genelde doğu despotizminin olduğu toplumların ne özel mülkiyete gerekli alan açtıklarını ne de temel özgürlüklere dair yeterli bir güvence sağlayabildiklerini göstermektedir.
2.3.PRATİK BİLGİNİN YAYGINLIĞI VE İTİBARI
Bilginin sadece medrese veya felsefe kürsüsünde değil, dükkânda, atölyede, fabrikada dolaşması; “yararlı bilginin” toplumda saygın bir meslek haline gelmesi: mühendis, teknisyen, usta, muhasebeci, bilim insanı…
Bu üçayaktan biri eksik olursa, kapitalizm ya yamuk bir bina gibi sallanıyor, ya da “kâğıt üzerinde var olan, ama ruhu olmayan” bir yapıya dönüşüyor. Bugün Türkiye’ye baktığımızda, aslında yüz yılı aşkın süredir tam da bunun kavgasını veriyoruz: Zihniyet düzeyinde, geleneğin ağırlığı ile modernleşme arayışı arasında sıkışmış bir toplumuz. Kurumlar düzeyinde, tam anlamıyla “kapsayıcı” olamamış, zaman zaman keyfîliğe kayan, zaman zaman da durağanlaşan bir devlet yapısı içindeyiz. Bilgi düzeni düzeyinde ise, “yararlı bilgiyi” üreten ve ödüllendiren bir sistem kurmakta hâlâ zorlanıyoruz: ne üniversitelerimiz, ne meslek okullarımız, ne de sanayi–bilim köprümüz istenen yerde.
3.SONUÇ
Bu yazının amacı, nihai hüküm vermek değil; sadece şu çerçeveyi kurmaktır: “Türkiye, kendi özgün kapitalizmini kurmak istiyorsa, faiz kararından önce, vergi paketinden önce, ruh iklimini, kurumlarını ve bilgi düzenini konuşmak zorundadır.”
Bir sonraki yazıda bu çerçeveyi, biraz daha maddi cephesinden ele alacağım: Bu coğrafyanın bitmeyen savaş ve işgal baskısı, miri arazi düzeni ve uzun süreli kamu mülkiyeti, sınıfların prematüre kalması, ticari ve finansal kurumların geç ve eksik gelişmesi… Kısacası, zihniyetin arkasındaki haritaya bakacağız. Sonraki yazılarda da bu haritayı Rusya ve Japonya ile yan yana koyup, “niçin Büyük Petro ve II. Mahmut yarı yolda kalırken, Meiji Japonya’sı başka bir yöne gidebildi?” sorusuna geleceğiz. Ama oraya varmadan önce, belki şu soruyu kendi kendimize sormakta fayda var:
“Bugün Türkiye’de yaşadığımız iktisadi bunalım, sadece yanlış politikaların değil, aynı zamanda yüzyıllık eksik kalmış bir kapitalizmin mi faturasıdır?”
Kapitalizmin maddi bedeni - I: Harita, coğrafya ve devlet
YAYINLAMA: 13 Aralık 2025 - 00:00 | GÜNCELLEME: 13 Aralık 2025 - 00:00
Kapitalizmin doğuşunda bir ruh iklimine ihtiyaç olduğunu ve bunun bileşenlerinin ne olduğunu önceki iki yazıda gördük… Ama adı üstünde Kapitalizm; yani sermaye düzeni… Bu üretim tarzının muhakkak maddi unsurları da olacaktır. İşte ben, bu unsurları, Kapitalizmin Maddi Bedeni olarak tanımladım. Bu ilk yazıda harita, coğrafya ve devlete değineceğim…
1.GİRİŞ
Önceki iki yazıda kapitalizmin ruh iklimi üzerine durmuştum. Mokyr ve Ülgener’den başlayarak, North ve Acemoğlu ile devam edip şunu tartıştık: Kapitalizmin sadece makine, banka ve fabrikadan ibaret olmadığını; zihniyet, kurumlar ve “yararlı bilginin” oluşturduğu bir ruh iklimine ihtiyaç duyduğunu…
Ama ruh tek başına dolaşmaz; her ruhun yerleştiği bir bedeni vardır. Kapitalizmin bedeni dediğimizde akla ne geliyor? Harita, coğrafya, iklim, enerji kaynakları, ticaret yolları ve devletlerin bu harita üzerindeki konumu…
Bu yazıda şu soruya odaklanmak istiyorum:
“Coğrafya, kapitalizmin kaderini ne kadar belirledi?”
Bunu da bu alanda çokça tartışılan dört ismin etrafında yapacağım: Jared Diamond, Jeffrey Sachs, Fernand Braudel ve Kenneth Pomeranz. Hem katkılarını hem de eleştirilen yönlerini kısaca özetleyip bir sentez denemesi yapacağım.
2. JARED DIAMOND: ŞANSLI KITALAR, EVCİL TÜRLER VE MİKROPLAR
Diamond klasik anlamda bir iktisat tarihçisi değil; biyoloji ve coğrafya kökenli bir bilim insanı. Dünyada asıl ününü “Tüfek, Mikrop ve Çelik” kitabıyla kazandı. Benim daha asistanken okuduğum bu eserinde çıkış sorusu şuydu:
“Neden tarih boyunca bazı toplumlar diğerlerini işgal etti de, tersi olmadı? Neden Avrupalılar Amerika’yı fethetti de, Amerikalılar Avrupa’ya gitmedi?”
Diamond bu soruya neredeyse tamamen ekoloji ve coğrafya üzerinden cevap verir. Diamond’ın üç temel argümanı var:
· Avrasya kıtası, evcilleştirilebilir bitki ve hayvan türleri bakımından çok daha avantajlıydı;
· Kıtanın doğu–batı eksenli yapısı, tarım tekniklerinin ve ürünlerin yayılmasını kolaylaştırdı;
· Yoğun nüfus, evcil hayvanlarla yakın temas ve şehirleşme, ölümcül mikroplara karşı uzun vadede bir bağışıklık yarattı; bu mikroplar kolonileşme sürecinde yerlileri kitlesel olarak kırdı.
Sonuç: Avrupa’nın üstünlüğü, “üstün zekâ” ya da “üstün kültür” değil, tarihin başında çekilen coğrafi piyango ile açıklanmalıdır.
Bu yaklaşımın güçlü tarafı, ırkçı ve kültürcü açıklamalara güçlü bir panzehir sunmasıdır. Ancak bu güçlü ve etik tarafın sonucunda oluşan zayıflık da şudur: Diamond, çoğu zaman çevresel determinizme fazla yaklaşmakla eleştirilir. İnsanların siyasal tercihleri, sınıf mücadeleleri, kurum inşası ve bilgi üretimi arka planda kalır. Harita çok konuşur, insan biraz susar. Ayrıca “Avrupa neden üstün?” sorusunu tersine çevirirken, bu kez “üstün kültür” yerine “üstün coğrafyayı” merkeze koyduğu için “tersinden eurocentrism / Avrupa merkezcilik” eleştirisini de hak eder.
Burada Diamond ile ilgili olarak bence önemli bir noktayı da belirtmem gerekir: Diamond daha çok uygarlığın nasıl ve hangi coğrafyalarda ortaya çıktığını anlatıyor. Bahsettiği ve önem atfettiği Avrasya coğrafyası Uzak Doğu’yu, Orta Asya’yı, Rusya’yı, İslam Dünyası’nı, Akdeniz havzası ile Kuzey ve Batı Avrupa’yı içerir. Bu birbirinden çok farklı uygarlıkları tek bir sepete koyar. Doğal olarak kapitalizm bu çok farklı halkların ortak ürünü olarak sahneye çıkar. Ama tarihin detaylarına indiğimizde işler hiç de bu kadar basit değildir.
3. JEFFREY SACHS: İKLİM KUŞAKLARI, HASTALIK YÜKÜ VE YOKSULLUK TUZAKLARI
Jeffrey Sachs bir kalkınma iktisatçısıdır. “Yoksulluğun Sonu” gibi eserlerinde, özellikle yoksulluk haritasının coğrafi boyutuna vurgu yapar. Onun sorusu Diamond’unkine benzer, ama daha çok günümüze dönüktür:
“Neden bazı ülkeler hâlâ yoksulluk tuzağından çıkamıyor?”
Sachs’a göre bunun önemli bir bölümü, coğrafi dezavantajlarla ilgilidir:
· Tropikal iklimlerde tarımsal verim daha kırılgandır; sıtma ve benzeri hastalıklar işgücü verimini düşürür;
· Karayla çevrili ülkeler limana ve dünya ticaretine daha zor entegre olur;
· Ulaşım maliyetleri yüksek, altyapı yatırımları yetersiz kaldığında, özel sektör yatırım yapmaktan kaçınır.
Bu tablo onu, büyük ölçekli altyapı ve sağlık yatırımlarını savunan bir “büyük itiş” (big push) stratejisine götürür. Yani doğru tasarlanmış uluslararası yardımlar, bu coğrafi yoksulluk tuzaklarını kırabilir. Sachs’ın katkısı, coğrafyanın ve sağlığın kalkınma literatüründeki yerini güçlendirmesidir. Ancak o da şu açılardan eleştirilir:
Birincisi, kimi yorumculara göre fazla teknokratik iyimserdir; büyük yardım paketlerinin yerel siyaset, yolsuzluk, devlet kapasitesi gibi engellere takılmasını hafife alır. İkincisi, tropik iklim–yoksulluk ilişkisini vurgularken, sömürgecilik tarihi, sınıf yapıları ve kurumların rolünü ikinci plana itme riski taşır. Yani Diamond kadar olmasa da, o da haritaya güçlü, siyasete zaman zaman zayıf bakan isimlerdendir.
Sachs için söylenebilecek son bir eleştiri noktası da şudur: Limanlar dünya ticaretine entegrasyon için önemlidir de, eğer ticaret yolları değişirse bunların da pek önemi kalmaz. Okyanus ticaretinden önce Akdeniz limanları ve İpek Yolu güzergâhındaki şehirler önemliydi. Okyanus ticareti ile bu değişti. Bugün ticaretin yeniden kara yollarına dönme ihtimali vardır. Yani, diyeceğim o ki, limanlar sadece liman oldukları için önemli değildir; onları önemli kılan, içinden geçen ticaret yollarıdır. Dolayısıyla bu konuda genelleme yapmak doğru olmaz
4. FERNAND BRAUDEL: UZUN SÜRE, DENİZLER VE MEKÂNLI TARİH
Fernand Braudel, Annales ekolünün büyük tarihçisidir. Kapitalizmi anlamak için bize üç katmanlı bir tarih anlayışı sunar:
Coğrafya ve “uzun süre”, ekonomi ve toplumsal ritimler, olaylar ve siyaset...
Braudel’e göre kapitalizmin bedeni, önce bu uzun süreli coğrafi yapı içinde şekillenir. Akdeniz havzası, sonra Atlantik; boğazlar, limanlar, deniz yolları… Kapitalizm, bu deniz ağlarının üzerinde yer değiştiren bir dünya-ticaret sistemi olarak doğar. Cenova, Venedik, Antwerp, Amsterdam ve Londra gibi şehirler, bu sistemin düğüm noktalarıdır.
Onun ünlü katkılarından biri, “pazar ekonomisi” ile “kapitalizmi” ayırmasıdır. Pazar, gündelik hayatın, küçük üreticilerin ve yerel alışverişin alanıdır. Kapitalizm ise bunun üst katında duran, uzun mesafe ticareti, finansı ve devletle iç içe geçmiş büyük sermayeyi anlatır. Böylece kapitalizmi sadece fabrika bacasıyla değil, harita, deniz ve şehir üçgeni içinde düşünmemizi sağlar.
Braudel’in zaafı ise, bu muazzam yapısal çerçevenin bazen fazla baskın hale gelmesidir. Uzun dönemli yapılar o kadar güçlüdür ki, devrimler, krizler, sınıf mücadeleleri adeta “dalgacık” gibi görünür. Schumpeter’in girişimcisi, Marx’ın sınıf çatışması, siyasal kırılmalar gölgede kalabilir. Kapitalizmi coğrafya ve yapı içinde çok güzel yerleştirir ve büyük resmi çizer, ama bazen yaşamsal önemdeki detayları ihmal eder…
5. KENNETH POMERANZ: KÖMÜR, KOLONİLER VE “BÜYÜK SAPMA”
Kenneth Pomeranz, “Büyük Sapma” tartışmasının merkezindeki isimlerden biridir. Onun ana sorusu da tarihî süreçle ilgilidir:
“18. yüzyıla kadar Çin’in gelişmiş bölgeleri ile İngiltere birbirine bu kadar benzerken, neden sanayi devrimi İngiltere’de patladı da Yangtze Deltası’nda patlamadı?”
Pomeranz’a göre 18. yüzyıla kadar Kuzeybatı Avrupa ile Doğu Asya’nın bazı bölgeleri arasında tarımsal verimlilik, nüfus yoğunluğu, pazar ilişkileri açısından büyük uçurumlar yoktur. Asıl “büyük sapma”, iki dışsal-coğrafi avantajla açıklanabilir:
(i) İngiltere’nin sanayi merkezlerine yakın zengin kömür havzalarına sahip olması;
(ii) Yeni Dünya kolonilerinden gelen toprak, pamuk, şeker ve madenler sayesinde Avrupa’nın ekolojik baskıyı dışarıya ihraç edebilmesi.
Bu anlatı, içsel zihniyet ve kurum farklarını tamamen reddetmez ama ağırlığı enerji ve imparatorluk coğrafyasına verir.
Pomeranz da eleştirisiz kalmaz. Bazı iktisat tarihçileri, Avrupa ile Asya arasındaki farkların 18. yüzyıldan daha önce açıldığını; Çin–Avrupa benzerliğinin abartıldığını savunur. Bir diğer eleştiri, kömür ve kolonilere verilen ağırlığın, mülkiyet hakları, finansal kurumlar ve teknolojik dinamizm gibi unsurları olduğundan daha ikincil gösterdiği yönündedir. Asya içindeki çeşitliliği yeterince ayrıştırmaması da sıkça gündeme gelir.
6.SONUÇ: COĞRAFYA KADER Mİ, YOKSA SAHNE Mİ?
Diamond, Sachs, Braudel ve Pomeranz farklı dillerle şunu hatırlatıyor:
Kapitalizmin ruhu, boşlukta asılı bir soyutlama değil; bir bedene, yani haritaya, iklime, enerji kaynaklarına, deniz yollarına ve devletlerin bu harita üzerindeki konumuna yerleşmiş bir tarihsel olgu.
Ama aynı zamanda görüyoruz ki, bu dört isim de coğrafyayı farklı derecelerde “kader” haline getirme riski taşıyor. Kimisi çevreyi neredeyse her şeyin belirleyeni gibi okuyor; kimisi iklim ve yoksulluk kuşaklarını, kimisi kömür ve kolonileri, kimisi deniz yollarını merkeze alıyor. Harita iktisadi ve sosyal gelişmeler anlamak için güçlü bir araçtır; fakat hakikatin tamamını anlamak için tek başına yeterli değildir.
Benim için daha doğru olan okuma şu: Coğrafya bir kader değil, güçlü bir sahnedir. Bu sahnenin dekorunu Diamond, Sachs, Braudel ve Pomeranz gibi isimler güzel çiziyor. Ama oyunun nasıl oynanacağını; hangi kurumların inşa edileceğini, hangi zihniyetlerin baskın çıkacağını, “yararlı bilginin” nasıl üretileceğini yine insanlar, sınıflar ve devletler belirliyor. Yani Kapitalizm bir tiyatro oyunuysa, coğrafya ve dekor bu oyunun sahnesidir ancak oyuncular (bireyler, sınıflar, toplumlar ve devletler) ve senaryo (sermaye birikiminin ana kuralları) olmadan tek başına sahne ve dekor yeterli değildir.
Bir sonraki yazıda, bu sahnenin üzerine şehirleri, ticaret yollarını ve “ilkel sermaye birikimini” yerleştiren düşünürlere bakacağız: Marx, Braudel’in şehirleri, Wallerstein’ın dünya sistemi ve Weber–Sombart hattı… Yani kapitalizmin maddi bedenini bu kez şehir ve ticaret üzerinden tartışacağız.
Kapitalizmin maddi bedeni - II: Şehirler, ticaret ve ilkel sermaye birikimi
YAYINLAMA: 15 Aralık 2025 - 00:20 | GÜNCELLEME: 15 Aralık 2025 - 00:20
Kapitalizmin iskeleti coğrafyadır. Denize yakınlık, ülkenin hangi enlem ve boylamlarda yer aldığı, iklim vb. Ama bir bedeni oluşturan sadece iskelet değildir, damar ve sinir sistemi ile organlar da gereklidir. İşte bugün kapitalizmin damar ve sinir sistemini oluşturan ticaret yolları ile hayati organlarını oluşturan şehirleri inceleyeceğiz.
1.GİRİŞ
Bir önceki yazıda kapitalizmin maddi bedenini tartışmaya açmıştım: Harita, coğrafya, iklim, enerji kaynakları ve imparatorlukların bu harita üzerindeki konumları… Diamond, Sachs, Braudel ve Pomeranz üzerinden “coğrafya kapitalizmin kaderini ne kadar belirledi?” sorusuna eğildik. Orada daha çok kıta ölçeğinde mekânı konuştuk. İşte bu ana coğrafya ve onun özellikleri kapitalist sistemin maddi bedeninin iskeletini oluşturur. Ama bir beden sadece iskeletten ibaret değildir. Bu iskeletin üzerine organlar, damarlar ve sinir ağları da eklenir. Kapitalizmin maddi bedeninde bu organlar çoğu zaman şehirler, damarlar ticaret yolları, dolaşan kan ise sermayedir.
Bu yazıda odağı biraz daha daraltıp şu soruya bakmak istiyorum:
“Kapitalizmin şehirle, ticaretle ve ‘ilkel sermayeyle’ kurduğu ilişkiyi kimler, nasıl anlattı?”
Bu çerçevede dört damara değineceğim: Marx’ın ilkel birikim kavramı, Braudel’in ticaret şehirleri ve ‘üst kat’ kapitalizmi, Wallerstein’ın dünya-sistem ve merkez–çevre analizi, son olarak da Pirenne, Weber ve Sombart’ın burjuva şehri ve şehir özerkliği tartışmaları…
2. MARX: İLKEL BİRİKİM – SERMAYENİN TARİHİ GASBIN TARİHİ Mİ?
Marx’ın Kapital’in sonunda anlattığı “ilkel birikim” hikâyesi, kapitalizmin doğuşunu klasik “tasarruf eden erdemli burjuvalar” masalından ayıran sert bir tablodur. Ona göre kapitalizmin ilk sermaye birikimi, masum ve evrimci bir sürecin değil; zor kullanarak mülksüzleştirme ve sömürgeci yağmanın ürünüdür.
Marx birkaç mekanizmaya dikkat çeker: İngiltere’deki çitleme hareketleri (enclosures) ile köylülerin topraktan koparılıp şehirlere ve ücretli emeğe zorlanması (yani küçük toprakların büyük sermaye tarafından satın alınıp birleştirilmesi); yeni kurulan atölye ve fabrikalarda, mülksüzleşmiş bu insanların işçi sınıfına dönüşmesi; aynı anda kolonilerde yürüyen köle ticareti, maden ve toprak yağmasıyla Avrupa’ya aktarılan dev servetler…
Bu açıdan bakıldığında şehir, kapitalizmin doğumhanesi kadar, bir anlamda “şiddetin yoğunlaştığı mekândır”. İlkel birikim, sadece birikmiş parayı değil, mülksüzleşmiş bir işgücü ordusunu da gerektirir. Kapitalist bedeni besleyen ilk hamle, Marx’a göre epey kanlıdır.
Marx’ın anlatısı bugün de güçlüdür; çünkü kapitalizmin ortaya çıkışındaki ahlaki kırılmayı çıplak şekilde gösterir. Öte yandan bu çerçeve, tarihsel sürecin daha yumuşak geçişlerini, ticaret sermayesinin uzun erimli evrimini ve kurum inşasını ikinci planda bırakmakla da eleştirilir.
Şu soruyu sorabiliriz: İngiltere örneği dışında sermaye birikiminin daha az kanlı örnekleri var mıdır? 12-15’inci Yüzyıllar İtalya şehir devletleri buna örnektir. Yine İspanya’da Müslüman Endülüs ekonomi politiği veya 9-11’inci Yüzyıl Bağdat’ı gasp olmadan ticaret yolları üzerinde oluşan bir sermaye birikimini örnekler. Ancak Marx’ın verdiği örnek kapitalizmin doğduğu coğrafyadaki örnek olması hasebiyle önemlidir. Geniş emekçi kesimlerden sömürü yoluyla elde edilen bir servet olduğu, bunun sadece İngiltere değil bütün sınıflı toplumlarda bulunduğu da açıktır. Ancak bu ilkel birikim hangi şartlarda kapitalist bir üretim tarzının oluşmasına kaynaklık eder? Burada hem kapitalizmin ruh iklimi hem de ana coğrafya önem arz etmektedir…
3. BRAUDEL: ŞEHİRLER, TİCARET SERMAYESİ VE “ÜST KAT” KAPİTALİZM
Fernand Braudel, kapitalizmi anlamak için sadece fabrikalara değil, limanlara, hanlara ve borsalara bakmamız gerektiğini söyler. Onun ünlü ayrımı şudur:
Madde uygarlığı (gündelik hayat), pazar ekonomisi ve en üstte kapitalizm.
Pazar ekonomisi, köylünün, zanaatkârın, küçük esnafın dünyasıdır: Yerel üretim ve alışveriş. Kapitalizm ise bu pazarın “üst katında” oturan, uzun mesafe ticaretini, finansı ve devletle iç içe geçmiş büyük sermayeyi anlatır. Bu üst katın somut mekânları ise ticaret şehirleridir: Cenova, Venedik, Antwerp, Amsterdam, Londra…
Braudel’in gözünde kapitalizmin maddi bedeni, önce bu şehir ağları üzerinden şekillenir. Şehir, sadece nüfusun toplandığı yer değil; aynı zamanda kredi, sigorta, borsa, senet ve spekülasyonun da merkezidir. Kısacası kapitalizmin kalbi çoğu zaman fabrika bacasında değil, limandaki gemide ve şehir meydanındaki kambiyo masasındadır.
Braudel bu çerçeveyle kapitalizmi mekâna, denizlere ve şehirlere güzelce yerleştirir. Ancak eleştirmenleri, onun bazen aşırı yapısalcı davrandığını söyler: uzun dönemli ticaret ağları ve şehir yapıları o kadar vurgulanır ki, sınıf mücadeleleri, siyasal kırılmalar, bireysel girişimciler gölgede kalır. Yine de şehirleri kapitalizmin “organları” olarak düşünmek için en verimli kaynaklardan biri Braudel’dir.
4. WALLERSTEIN: DÜNYA-SİSTEMİ, MERKEZ–ÇEVRE VE TİCARET AĞLARI
Immanuel Wallerstein, kapitalizmi tek tek ülkelerin hikâyesi olmaktan çıkarıp, bir dünya sistemi olarak okur. Onun “modern dünya-sistem” analizi, 16. yüzyıldan itibaren ortaya çıkan küresel bir işbölümüne dayanır: merkez, yarı-çevre ve çevre.
Merkez ülkeler; yüksek katma değerli üretim, finans, ileri teknoloji ve güçlü devlet yapılarıyla sistemin tepesinde yer alır. Çevre ülkeler ise hammadde, tarım ürünleri ve ucuz emek sağlayan, siyasi bakımdan daha kırılgan bölgeler; yarı-çevre ise ikisinin arasında, hem sömüren hem sömürülen konumdadır.
Bu yapı, uzun mesafe ticaret ağları üzerinden kurulur. Wallerstein’ın haritasında, Braudel’in dünya-ticaret şehirleri bu kez “dünya kenti” (world city) olarak belirir: Antwerp, Amsterdam, Londra gibi şehirler, hem ticaretin hem finansın, hem de siyasal kararların düğüm noktasıdır. Kapitalizmin bedeni, bir ülkenin değil, bu dünya sisteminin üzerinde yükselir.
Bu yaklaşım, kapitalizmi küresel eşitsizliklerle birlikte düşünmek için güçlü bir çerçeve sunar. Öte yandan bazı tarihçiler, Wallerstein’ın aşırı genelleyici olduğunu, yerel farklılıkları ve iç dinamikleri yeterince hesaba katmadığını söyler. Yine de şehirleri ve ticaret ağlarını küresel bir bedenin damarları gibi okumak açısından vazgeçilmezdir.
5. PIRENNE, WEBER VE SOMBART: BURJUVA ŞEHRİ VE ÖZERKLİK
Henri Pirenne, Max Weber ve Werner Sombart, farklı noktalardan yola çıksalar da ortak bir tema etrafında buluşurlar: Şehir özerkliği ve burjuva kültürü.
Pirenne, Ortaçağ Avrupa’sında ticaretin yeniden canlanmasının, şehirlerin ve burjuva sınıfının doğuşuyla el ele gittiğini savunur. Şehirler, feodal kırsalın dışına taşan yeni bir hukuku, yeni bir vatandaşlık biçimini ve “şehirli özgür insan” tipini temsil eder.
Weber, Batı şehirlerinin özgünlüğüne dikkat çeker: belediye kurumları, lonca yapıları, yurttaşlık ve rasyonel hukuk… Ona göre bu şehir özerkliği, hem modern devletin hem de kapitalist ilişkilerin zeminini hazırlamıştır. Sombart ise Modern Kapitalizmde burjuvazinin ve ticaret sermayesinin uzun tarihini anlatırken, şehri bir tür burjuva laboratuvarı gibi kurgular.
Bu isimlerin ortak noktası, kapitalizmin doğum yerini köyde değil, şehirde aramalarıdır. Şehir, sadece nüfusun yoğunlaştığı yer değil; aynı zamanda zihniyetin değiştiği, risk alma, hesap yapma, sözleşme ve hukuk kültürünün yerleştiği mekândır. Kapitalizmin ruh iklimiyle maddi bedeni burada, taşın ve sokağın içinde buluşur.
En son bir örnek olarak Orta Çağ’ın ruhunu da anlatan bir Alman atasözünü alıntılayalım: “Burger Luft macht Frei! / Şehir havası özgürleştirir!” Orta Çağ Avrupası’nda sömürü toprağa bağlı serflerin tarımsal üretimde kullanılan emeğine dayanırdı. Kilise sistemin meşruiyetini ve kurallarını belirler, toprak beyi olan aristokratlar da hem artı değere el koyar hem de sistemi kılıçla korurlardı. Bu düzende Kilise’nin ve Aristokratların lüks tüketim, finans ve ticaret işlerini gördükleri, Kilise’nin kurallarından kısmen bağımsız “özgür şehirler” ortaya çıktı. Eğer bir serf toprağından kaçarsa yakalandığında ya Kilise tarafından kazıkta yakılır ya da Aristokrat tarafından kılıçla kafası kesilirdi. Tek bir istisna vardı: Eğer serf şehir duvarlarından içeri girebilirse Kilise ve Aristokratın cezasından kurtulurdu. Atasözü bunu anlatmaktadır. İşte şehirler hem ilkel ticari sermaye birikimini sağlayan mekânlar hem de yönetici sınıflara lüks tüketimi sunan, bilim ve sanatın gelişebilmesi için gerekli koşulları sağlayan merkezlerdi. Bunun için şehirlileşme kapitalizmin oluşması için çok önemlidir.
6.SONUÇ: COĞRAFYA KADER Mİ, YOKSA SAHNE Mİ?
İki yazıdır kapitalizmin maddi bedenini anlamaya çalışıyorum. Önce haritaya, coğrafyaya, iklime ve enerjiye; şimdi ise şehirler, ticaret ağları ve ilkel sermaye birikimine baktım. Diamond, Sachs, Braudel ve Pomeranz bize sahnenin dekorunu; Marx, Braudel’in şehirleri, Wallerstein ve Pirenne–Weber–Sombart hattı da bu sahnede oynayan oyuncuları ve senaryoyu gösteriyor.
Ama başta söylediğim noktaya geri dönmek istiyorum:
Bu beden, ruhsuz bir beden değildir. Daha önce tartıştığımız zihniyet, kurumlar ve yararlı bilgi düzeni, işte bu şehirlerin içinde, bu ticaret ağlarının üzerinde ete kemiğe bürünür. Şehir hem bedenin, hem ruh ikliminin kesişim noktasıdır.
Kapitalizmi anlamaya çalışırken, ne sadece haritaya bakıp “coğrafya kaderdir” demek; ne de yalnızca ruh iklimine bakıp mekânı ve bedeni ihmal etmek yeterli. Asıl mesele, bu ikisini birlikte okuyabilmektir.
Bir sonraki adımda, tam da bunu yapmaya çalışacağım: Bu ruh ve beden çerçevesini, İngiltere, Rusya, Osmanlı/Türkiye ve Japonya gibi somut tarih örnekleri üzerinden tartışmak… Yani sahneyi ve oyuncuları yan yana koyup, “Kim neden başarılı oldu, kim neden yarım kaldı?” sorusuna biraz daha yakından bakmak. Haftaya İngiltere’nin hikâyesini anlatacağım…
Kapitalizmin kendiliğinden doğuşu: İngiltere nasıl başardı?
YAYINLAMA: 20 Aralık 2025 - 09:53
Dünya tarihinde Sanayi Devrimi bir ülkenin kendi tarihi, sosyolojik, coğrafi ve iktisadi niteliklerine bağlı olarak ilk defa İngiltere’de ortaya çıktı. Diğer ülkeler, bilâ istisnâ, ya İngiltere’deki Sanayi Devrimini kopyalayarak takip ettiler ya da devlet merkezli modernleşme süreçleriyle açığı kapatmaya çalıştılar. İngiltere’nin bu gelişiminin ardında yatan etkenler nelerdi? Daha önce yazdığım dört yazıdaki temel kriterlere dayanarak İngiltere’nin başarısını bu yazıda analiz etmeye çalışacağım.
1.GİRİŞ
Sanayi Devrimi iktisat tarihi kitaplarında çoğu zaman bir “mucize” gibi anlatılır. İngiltere’de buhar makinesinin icat edilmesi, fabrikalar kurulması, yeni bir sınıf olan burjuvazinin doğuşu, insanın doğaya hükmederek dünyayı değiştirmesi… Oysa tarihte, hiçbir zaman böyle sıçramalar yoktur. Büyük dönüşümler genellikle uzun birikimlerin, görünmez süreçlerin ve nadir rastlanan bileşimlerin sonucudur. İngiltere’nin Sanayi Devrimi hikâyesi de böyledir.
Bu yazının temel iddiası şudur: İngiltere kapitalizmi ithal etmedi; kendiliğinden, yani endojen biçimde geliştirdi. Bu onu istisnai kılan bir “üstünlük” değil; çok az toplumda aynı anda bir araya gelebilen tarihsel koşulların ürünüydü.
2. ENDOJEN GELİŞİM NE DEMEKTİR?
Endojen – içsel - gelişim, bir toplumun iktisadi ve toplumsal dönüşümünü kendi iç dinamikleriyle üretmesi demektir. Kurumlar, zihniyet, üretim biçimleri ve bilgi düzeni; dışarıdan kopyalanmadan, yukarıdan dayatılmadan, zaman içinde birlikte evrilir.
Buna karşılık egzojen – ya da dışsal – gelişim süreci içinde kapitalizmde tablo farklıdır. Fabrikalar kurulur ama girişimci ruh zayıftır; bankalar vardır ama risk kültürü gelişmemiştir; hukuk metinleri vardır ama güven yoktur. Modernleşme bir “proje” olarak tasarlanır, ama toplumun dokusuna tam nüfuz edemez. O yüzden her toplumun kapitalizmi kendine özel şartlarla dışsal etkilerin olumlu veya olumsuz etkileşimi / bileşimi sonucunda ortaya çıkmıştır.
İngiltere’yi ayıran temel fark tam da burada başlar: Kapitalizm, İngiltere’de bir devlet politikası ve modernleşme projesi olarak değil, toplumun içinden filizlenen bir süreç olarak doğmuştur.
3. KAPİTALİZMİN DÖRT ASGARİ ŞARTI
Önceki yazılarda kapitalizmin doğması ve yaşaması için dört temel unsurdan söz etmiştim:
Zihniyet: Risk almayı, kârı, deneyi ve faydayı meşru gören bir akıl dünyası
Kurumlar: Mülkiyetin, sözleşmenin ve hukukun yazılı standartlarla belirlendiği ve keyfî müdahalelere karşı korunduğu kurumların varlığı
Coğrafya: Enerji kaynakları, güvenlik, ulaşım ve jeopolitik konum
Şehirler ve ticaret yolları: Rekabetçi kent ağları ve canlı ticari damarlar
Bu unsurlardan biri eksik olduğunda kapitalizm ya hiç doğmaz ya da kırılgan ve yarım kalır. İngiltere’nin farkı, bu dört unsurun aynı anda ve erken biçimde bir araya gelmiş olmasıdır.
4. İNGİLTERE’DE NADİR BİR BULUŞMA
Bizim İslamcı, milliyetçi veya solcu mahallelerdeki “aydınlatılmışlarımızın” paylaştığı genel bir ortak yargı vardır: “Dünyada kötülük namına ne varsa arkasından İngiltere çıkar, bugün bile emperyalizmin ağa babası İngiltere’dir!” Bu tabii çok öznel ve bugünkü dünyayı hiç anlatamayan (bugün İngiltere’nin içinde bulunduğu duruma baktığımda bırakın emperyalizmin ağa babası olmayı “Kelin ilacı olsa başına sürer!” atasözünü hatırlıyorum, DMD) bir yargıdır. Pekiyi bu yargının oluşmasındaki en büyük sebep nedir? 18 ve 19’uncu asırlarda kendisini “üzerinde güneş batmayan imparatorluk” olarak tanımlayan Majesteleri Kral’ın Büyük Britanya’sı… Bu imparatorluk büyük bir deniz aşırı sömürge imparatorluğuydu. Bu yüzden her görüşten “aydınlatılmışımızın” bilinç altında İngiltere’ye karşı bir kompleks (hem nefret hem de hayranlık) doğmuştu. Halbuki, ortada bir mucize de yoktu, hayran olunacak ve nefret edilecek bir varlık da yoktu. İngiltere coğrafyanın, tarihin, toplumsal zihniyetin ve biraz da talihin yardımı ile kendiliğinden Sanayi Devrimi’ni yapıp ilk kapitalistleşen ülke olduğu için bu güce erişmişti… Pekiyi bu endojen / içsel gelişimi hangi dinamikler sağlamıştı. Bu yazıda daha önceki yazılarda sınıflandırdığım yukarıdaki dört kriterle bunu anlatmaya çalışacağım.
4.1. ZİHNİYET: PRATİK AKIL VE “YARARLI BİLGİ”
İngiliz Aydınlanması, kıta Avrupası’ndaki büyük metafizik sistemlerden farklı bir hatta ilerledi. Bacon, Locke ve Newton çizgisinde bilgi; soyut hakikat arayışından çok işe yararlılığı ile değer kazandı. Deney, gözlem ve teknik ilerleme, ahlaken kuşkulu değil; aksine toplumsal faydanın aracı olarak görüldü.
Bu zihniyet, Mokyr’ın ifadesiyle “yararlı bilginin” yayılmasını sağladı. Zanaatkâr, mühendis ve doğa filozofu arasında keskin sınırlar oluşmadı. Başarısızlık günah değil, öğrenme maliyeti sayıldı. Bu, kapitalist dinamizmin en sessiz ama en güçlü yakıtlarından biridir.
4.2. KURUMLAR: ERKEN GÜVEN, GEÇ KEYFİLİK
İngiltere’de mülkiyet ve sözleşme güvenliği görece erken kurumsallaştı. Magna Carta’dan Common Law’a, 1688 Şanlı Devrimi’ne uzanan süreçte devlet, güçlü ama sınırsız olmayan bir aktör haline geldi. Mülkiyete ve servete keyfî el koymalar birer istisna haline geldi.
Bank of England’ın (İngiliz Merkez Bankası) kuruluşu ve kamu borçlanmasının kurumsallaşması, sermaye için uzun vadeli öngörülebilirlik yarattı. Bu ise İngiltere’de diğer hiçbir ülkede olmadık şekilde sermaye birikimi sürecinin istikrarlı ve yüksek hacimde gerçekleşmesine katkıda bulundu.
4.3. ŞEHİRLER: REKABETÇİ VE ÇOK MERKEZLİ YAPI
İngiltere’de kapitalizm tek bir şehirde merkezinde evrilmedi. Londra güçlüydü ama Manchester, Birmingham, Liverpool gibi sanayi ve ticaret kentleri de hızla gelişti. Bu çok merkezli yapı, rekabeti ve yeniliği besledi. Ticaret, sanayiye; sanayi teknolojiye bağlandı.
Ancak burada kritik bir nokta var: Bu unsurların bir kısmı Portekiz’de, Hollanda’da ve İtalya’da da mevcuttu. Ticaret ve finansın temellerinin atıldığı İtalya, ilk borsaların kurulduğu ve deniz aşırı sömürgelere sahip Hollanda ve büyük bir denizci ve tüccar kavmin yaşadığı sömürge imparatorluğu Portekiz, bu işlere İngiltere’den önce başladıkları halde neden Sanayi Devrimi İngiltere’de ortaya çıktı? İngiltere’yi gerçekten ayıran şey neydi? Şimdi bunu cevaplayalım…
4.4. ADA COĞRAFYASI, SAVAŞ VE SERMAYE BİRİKİMİ
İngiltere’nin belki de en az konuşulan ama en belirleyici avantajı ada coğrafyasıdır. Kıta Avrupası yüzyıllar boyunca kara savaşlarının, işgallerin ve şehir yıkımlarının sahnesi oldu. İtalya şehir-devletleri sürekli yağmalandı üstüne üstlük ticaret Akdeniz’den Okyanus’a döndüğünde sermaye akışları da budandı; Hollanda toprakları savaş alanına döndü; Portekiz imparatorluk savunmasının mali yükü altında ezildi.
İngiltere ise bu yıkımdan büyük ölçüde korunabildi. Savaşları vardı, ama çoğu denizdeydi. İngiliz anavatanının karadan işgali zor ve maliyetliydi. İspanyol Armadası’nın, Napoléon’un ve Hitler’in başarısız girişimleri bunun sembolik örnekleridir.
Bu durum ne sağladı? Şehirler yıkılmadı, bankalar kapanmadı, sermaye her kuşakta yeniden sıfırlanmak zorunda kalmadı. Dahası, İngiltere savaşlarını borçlanma ve finansal araçlarla finanse etti. Tahvil piyasaları, bankacılık sistemi ve kamu maliyesi derinleşti. Şöyle söyleyebiliriz, İngilizler sürekli savaşsa bile bu savaşlar (kendi iç savaşları hariç) hiçbir zaman kendi anavatanlarında olmadı. Başka bir deyişle, İngiltere’de savaş kapitalizmi boğmadı; ama kapitalizmin besleyen bir süreç haline geldi.
5. NEDEN PORTEKİZ, HOLLANDA VE İTALYA DEĞİL?
Bu soruya kısa ama net cevap verilebilir.
Hollanda, zihniyet ve kurumlar bakımından son derece güçlüydü; ancak sanayiye yakın kömür yataklarından yoksundu. Ticari ve finansal kapitalizm zirve yaptı ama sanayi eşiğinde takıldı.
İtalya, kapitalizmin erken prototiplerini üretti; bankacılık ve ticarette öncüydü. Ancak siyasal parçalanmışlık, ticaret yollarının değişmesi, enerji darboğazı ve Karşı-Reform sonrası zihniyet kırılması sanayi dönüşümünü engelledi.
Portekiz, küresel ticaret ağlarına erken bağlandı; fakat imparatorluk serveti şehirlerde sanayiye değil, saraya ve tüketime aktı. Patrimonyal devlet yapısı burjuvazinin özerkleşmesini engelledi.
Bu ülkelerin hepsinde zincirin bir halkası koptu. İngiltere’de ise zincir tamamlandı.
6.SONUÇ: KAPİTALİZM BİR PROJE DEĞİL, BİR SÜREÇTİR
İngiltere’nin başarısı, “doğru şeyleri yapmış olmasından” çok, doğru şeyleri aynı anda ve erken yapabilmiş olmasıdır. Zihniyet, kurumlar, coğrafya ve şehir ağları birbirini besleyerek ilerledi. Kapitalizm ilan edilmedi, kurulmadı, dayatılmadı; zaman içinde kendiliğinden doğdu.
Bu yüzden kapitalizm, geç kalan toplumlarda çoğu zaman bir “proje” olarak algılanır; erken başlayanlarda ise bir “süreçtir”. İçinde çokça sömürünün olduğu ama toplumsal yapıyı geliştiren ve karmaşıklaştıran, bireysel özgürlükleri arttıran bir toplumsal evrim süreci…
Bir sonraki adımda, bu dört kriteri İngiltere dışına taşıyıp şu soruya bakmak kaçınılmazdır:
Japonya, Rusya ve Türkiye’nin modernleşme süreçleri arasındaki farklar nelerdi? Niye Japonya bir Asya ülkesi olarak ve en geç modernleşmesine rağmen hem Türkiye ve Rusya’dan hem de bir çok Avrupa ülkesinden daha sağlam bir şekilde kapitalistleşti?
Ama bu, artık başka bir yazının konusudur…
Rusya ve Türkiye: İki imparatorluğun uzun modernleşme hikâyesi
YAYINLAMA: 27 Aralık 2025 - 00:17
Dünya tarihinde Sanayi Devrimi bir ülkenin kendi tarihi, sosyolojik, coğrafi ve iktisadi niteliklerine bağlı olarak ilk defa İngiltere’de ortaya çıktı. Diğer Avrupa ülkeleri onu taklit ettiler. Pekiyi ya Doğu’nun büyük imparatorlukları: Hindistan zaten İngiliz sömürgesi olmuştu. Çin kendi içine kapanmış ve uykudaydı… İran ise hiçbir zaman bir modernleşme sürecine giremedi. Doğu toplumlarının geneli ya sömürgeleştiler ya da fakirlik ve atalet içine gömüldüler. Ancak bunun istisnası üç büyük imparatorluk idi: Rusya, Türkiye ve Japonya. Bu üç ülkeden Rusya ve Türkiye’nin eksik kalmış modernleşmesini bu yazıda anlatacağım. Bir sonraki yazı ise Japonya’nın nasıl ve niçin başarılı olduğu üzerine olacak.
1.GİRİŞ
Tarih bazen coğrafyanın, zihniyetin ve devlet aklının birleştiği kavşaklarda yön değiştirir. Sanayi devrimi İngiltere’de parladı; burjuva sınıfı Fransa’da siyaset sahnesine çıktı; deniz ticareti Hollanda’yı küresel bir banka yaptı. Ama doğuya doğru ilerlediğimizde hikâye yavaşlar. Rusya Çarlığı ve Osmanlı İmparatorluğu – ardından Sovyetler ve Türkiye Cumhuriyeti – modernleşmeyi yaşadı, hatta büyük dönüşümlere imza attı; fakat üretim yapısını kapitalist bir üretim tarzı haline getirmekte zorlandı. Soru şu: Bu iki imparatorluğun modernleşme hikâyesinde kapitalistleşme niçin eksik kaldı? Hangi saikler dışsal şekilde de olsa kapitalist bir ekonominin kurulmasını zorlaştırdı?
Her iki ülkede de bir devlet aklı ve bürokrasi geleneği vardı, jeopolitiği doğru okuyup zamanında reform yapma gerekliliğini görmüşlerdi, her iki ülkeden de büyük liderler çıktı… Ancak toplumsal zihniyet, coğrafi konum, modernleşmenin zamanlaması nedeniyle Rus ve Türk toplumları üretim yapısının dönüşümünü ve kapitalist sermaye birikimini içselleştirmekte zorlandı. Bu yüzden birbirine çok benzeyen iki imparatorluk bakiyesi ülke olarak Rusya ve Türkiye’yi bu yazıda birlikte ele almak istedim.
2. İKİ İMPARATORLUK İKİ BENZER YAZGI
Rusya ve Osmanlı dünyanın en geniş kara imparatorluklarından ikisiydi. Toprağa dayalı vergi sistemi, merkezî bürokrasi ve tebaaya karşı devletin üstünlüğü – her ikisinin de ortak karakteri olarak göze çarpmaktaydı. Her ikisinde de toplum devletin yaşaması için gerekli kaynak ve enerjiyi üretmekteydi ancak devlet toplumu inşa eden asıl güçtü. Bizde Padişah, Rusya’da Çar sadece siyasi lider değildi; kutsal otoritenin temsilcisiydi. Bunun bir sebebi Ortodoks Kilisesi ve Sünni İslâm’ın ekonomi politik açıdan konumu gösterilebilir. Bilindiği gibi Ortodoks Kilisesi’nin başı Çar’dır, çünkü Bizans kökenli Ortodoks anlayışa göre “İsa’nın kılıcı da, devletin kılıcı da Sezar’ın elindedir.” Benzeri şekilde Sünni İslâm’da da “ne kadar adaletsiz olsa da ulû’l emre itaat esastır” ilkesi genel kabul görmüştür. Dolayısıyla hem Ortodoks’lukta hem de Sünni İslâm’da din Çar ve Pâdişah tarafından yönlendirilirdi. Bu yüzden her iki toplumda da otoriteye mutlak itaat bir erdem, itiraz ve muhalefet dinde fitne ve dinden çıkarılma sebebi sayılırdı. Bu nedenle sermaye biriktiren tüccar sınıfı değil, askeri ve bürokratik sınıf toplumun merkezindeydi. Yani Rusya ve Türkiye’deki zihniyet kapitalizmin gelişmesine engel çıkarmaktaydı… Çünkü Kapitalizmin motoru olan “kâr güdüsü + ticari risk alma” kültürü, hem Ortodoks-Rus hem Sünni -Türk zihniyetinde şüpheyle karşılanıyordu.
Tüccar hep gözetim altındaydı; kazanç çoğu zaman vergilendirildi, mülk güvencesi zayıftı, yükselmek için ticaretten çok devlete yaslanmak gerekiyordu. Bu sebeple servet birikimi yatay – yani toplum içinde belirli sınıflar arasında- değil dikey – yani bürokrasi ve saray çevresinde - gerçekleşti. Güç ve servet sahibi olmanın yolu Saray’dan geçiyordu, yani emniyet ve sadakat temel aranan niteliklerdi.
3. MODERNLEŞME ÜST YAPI DEĞİŞİMİ OLARAK BAŞLADI: BÜYÜK PETRO VE II. MAHMUT’UN AÇTIĞI YOL
17’inci ve 19’uncu Yüzyıllarda Rusya’da Büyük Petro, Osmanlı’da II. Mahmut sahneye çıktı. İkisi de askerî yenilgilerin sarsıntısıyla modernleşmenin zorunluluğunu gördü. Reformlar devlet merkezliydi, çünkü tehdit dışarıdandı. Hem Büyük Petro hem de II. Mahmut’un gerçekleştirdiği ıslahat ve reformlar birbirine çok benziyordu. Devletin Batı tipi bir bürokrasi ve merkezi krallık olarak yeniden tesisi, kuvvetlerin nispi olarak ayrılması, Batı tipi eğitimin verildiği okulların açılması… Yeni ordu, yeni kıyafet, yeni bürokrasi… Ama ekonomi hâlâ tarımsal; şehirleşme yavaş; sanayi devrimi henüz ufukta belirsizdi.
Büyük Petro zamanında İngiltere’de bile fabrikalar yoktu; Sanayi Devrim henüz gerçekleşmemişti. II. Mahmut döneminde ise Avrupa sanayileşmenin ilk sancılarını yeni yeni yaşıyordu. Bu yüzden her iki modernleşme hamlesi askerî-idari reform olarak kaldı; sermaye birikimini ve toplumsal dönüşümü tetikleyecek alt yapı değişimi olarak topluma yayılamadı.
Rusya ve Osmanlı’nın sorunu reform yapamamak değil; üretim yapısında değişimi topluma yayacak ekonomik sınıfı üretememekti. Burada önemli bir farklılık iki imparatorluk arasında göze çarpmaktadır: Bir kapitalist ekonominin ve sermayedar sınıfın ortaya çıkabilmesi için özel mülkiyet ve aristokrasinin varlığı önemlidir. Bu sayede servet nesilden nesle birikecektir ve Sanayi Devrimi aşamasında bu birikmiş servet önemli bir kaynak olarak yerini alır. Rusya’da Çar Hanedanının yanı sıra çok geniş bir soylular ve toprak sahipleri sınıfı vardı. Bunlar geniş toprakları kendi mülkleri olarak tutabiliyorlardı. Bu yüzden kapitalizmin ilk aşaması için gerekli olan servet aristokrasi ve özel mülkiyet üzerinden Rusya’da birikebilirdi. Ancak birazdan bazılarına değineceğim Rusya’ya özel koşullar nedeniyle bu mümkün olmadı. Öte yandan Osmanlı’da ise mülkiyet sisteme içkin değildi – tımar ve vakıf düzeni sermaye biriktirmedi, dağıttı. Bu yüzden Türkiye’nin kapitalistleşememesinin önemli bileşeni özel mülkiyetin yapısal zayıflığıdır.
4. SALTANAT REJİMLERİ SONRASI İKİ FARKLI CUMHURİYET VE İKİ LİDER: LENİN VE ATATÜRK
20’inci Yüzyılın başı Rusya ve Osmanlı için yalnızca imparatorlukların sonu değil yeni rejimlerin doğumuydu. Rusya’da Bolşevikler Çar düzenini yıktı; Osmanlı’nın küllerinden ise Ankara merkezli bir Cumhuriyet kuruldu. Her iki dönüşümün kurucu lideri – Lenin ve Atatürk – modernleşmenin zorunlu olduğuna inanıyordu. Ancak tercih ettikleri yol farklıydı.
Rusya devrimi topyekûn bir kopuşu hedefledi:
Toprak aristokrasisi tasfiye edildi, üretim araçları kamulaştırıldı, özel mülkiyet ideolojik olarak reddedildi. Sanayi devlet eliyle kuruldu, ekonominin kalbi planlamaya bağlandı. Başlangıçta hızlı bir sanayileşme sağlandı; fakat girişimcilik ruhu, kâr motivasyonu ve piyasa rekabeti yerleşmedi. Devlet yaptı, toplum takip etti – kapitalizm değil, endüstriyel sosyalizm doğdu.
Türkiye ise farklı bir çizgi izledi:
Atatürk’ün liderliğinde Cumhuriyet, özel mülkiyeti koruyan ama devleti ekonominin motoru kılan bir model benimsedi. Sanayi planları, kamu fabrikaları, demiryolları… Ama tıpkı Rusya’da olduğu gibi dönüşüm yine yukarıdan aşağıya gerçekleşti. Ticaret sınıfı zayıftı; burjuvazi sonradan ve çoğunlukla devlet eliyle yetişti. Cumhuriyet ülkeyi ve toplumu modernleştirdi, ama kapitalistleşme organik değil stratejik oldu.
İki ülke de devleti dönüştürmeye çalıştı ama toplumu dönüştürmekte zorlandı. Çünkü kapitalizm önce zihinde başlar; sonra dükkânda, atölyede, piyasada büyür. Rusya’da ideoloji engeldi; Türkiye’de ise sermaye tabanı dardı.
5. NEDEN SIÇRAMA GEÇ VE ZOR OLDU?
Bu soruyu dört maddede cevaplayayım. Bugün geriye dönüp baktığımızda Rusya ve Türkiye’nin neden İngiltere gibi endojen / iç dinamiklere dayanan bir kapitalizm yaratamadığını dört temel eksen açıklıyor:
5.1. Toplumsal Zihniyet → Kâr Güdüsüne Mesafe
Her iki toplumda da tüccara duyulan şüphe, kârın ahlaki olarak soğuk bulunması, devlet hizmetinin ticaretten üstün sayılması… Bu zihniyet bir burjuva sınıfı oluşmasının önünde önemli bir engeldi. Yani Rusya ve Türkiye’de “kapitalizmin ruh iklimi” doğmamıştı.
5.2. Sermaye Birikimi → Toprağa ve Devlete Bağlı Servet
Rusya’da servet aristokrasideydi ancak bu aristokrasi her biri kendi topraklarında küçük birer Çar gibi yaşıyordu. Birikmiş servet aristokrat sınıfın lüks tüketimini finanse ederken ticaret alt sınıfların işi olarak görülüyordu. Öte yandan alt sınıflar içinde burjuvazinin oluşması için gerekli olan şehirlileşme, özgür düşünce ve sözleşme güvencesi yoktu. Türkiye’de ise tımar-vakıf düzeni ve toprakta özel mülkiyetin olmaması servet birikimini aksatıyordu. Düşünün, Türkiye’de toprakta özel mülkiyet ilk defa 1850’de Sultan Abdülmecit Han döneminde kabul edilmişti. Her iki ülkede de zihniyet kadar, kurumlar da kapitalist gelişmenin önünde önemli bir engel teşkil ediyordu.
5.3. Ticaret Yollarının Değişimi → Gelir İmkânlarının Tükenmesi
Kapitalizmin gelişmesinde önemli etken okyanus ticaretidir. Rusya ve Türkiye baharat ve ipek yolları ticaretinden gelir ve servet elde ediyordu. Bu yollar üzerindeki şehirlerde ticaret gelirleri yüksek, ekonomik hayat canlıydı. Ticaret yolları değiştiğinde bu gelir imkânları gitgide azaldı, şehirler kasabalara döndü. Ekonomik yapı her geçen gün daha fazla içe kapalı ve tarımsal üretim ağırlıklı hale geldi.
5.4. Coğrafya ve Savaş Yorgunluğu → Kaynaklar Tükendi
Bu iki büyük imparatorluk da birbiriyle yüz yılı aşkın bir süre savaştılar. Savaşlar çoğunlukla kara savaşlarıydı. Geniş alanlarda büyük orduların savaşı hem ticareti hem de şehirlileşmeyi aksattı. Her iki ülke de kaynaklarını büyük oranda kara ordusuna ayırdılar. Savunma önceliği yatırımın, üretimin ve şehirleşmenin önüne geçti.
Önemli bir not: Rusya ve Türkiye’nin yüz yılı aşkın süre kafa kafaya tokuşmasında her ikisi de kaybetti; kazanan Batı emperyalizmi oldu. Başka bir önemli nokta da şudur: Tarihin ilk zamanlarından bu yana hem Rusya hem de Türkiye toprakları istila ve işgâle açık bir coğrafyada bulunuyorlardı. O yüzden burada hâkim olan devletlerin önceliği her zaman büyük kara orduları beslemek ve toprakları savunmak olmuştur. Türk ve Rus modernleşmesinin ağırlıklı ordu ve üst yapı reformları üzerine olmasının en önemli sebebi de budur. Bu sebepler yüzünden bu iki ülkede “kapitalizmin maddi bedeni” de oluşamadı.
Kısaca: Rusya ve Türkiye modernleşti ama kapitalizmi tam içselleştiremedi. Çünkü kapitalizm yalnızca fabrikalarla değil, zihin, sermaye ve barış zamanıyla büyür.
6. SONUÇ: KAPİTALİSTLEŞMEDEN MODERNLEŞMEK
Bu iki ülke tarihe geç modernleşen imparatorluklar olarak yazıldı. Rusya Ekim Devrimiyle sosyalist bir hat izledi, sonra yeniden kapitalizme döndü ama hâlâ devlet ağırlıklı bir ekonomiyle yaşıyor. Türkiye Cumhuriyeti karma modele yöneldi; özel sektör güçlendi fakat tarihî gecikme hâlâ hissediliyor. İkisi modern dünyaya yetişmeye çalıştı, belki yaşam tarzını ve tüketim kalıplarını değiştirdiler ama üretim yapısını dönüştürmekte hep geç kaldılar.
Bir sonraki yazıda Rusya ve Türkiye’nin başaramadığını Japonya nasıl başardı sorusunu cevaplayacağım.
Japonya nasıl başardı? Modernleşirken kapitalistleşebilmek
YAYINLAMA: 29 Aralık 2025 - 00:20 | GÜNCELLEME: 29 Aralık 2025 - 00:20
Ne oldu da Rusya ve Türkiye’nin aksine Japonya modernleşirken kapitalistleşebildi? Zihniyet, kurumlar, coğrafya, şehirler ve deniz ticareti ile zamanlama çerçevesinde anlattım.
Öncelikle bütün okuyucularımın Yeni Yılını kutlarım. Allah’tan Yeni Yıl’da hepimize sağlık, huzur ve bol kazanç vermesini niyaz ederim.
1.GİRİŞ
Rusya ve Türkiye üzerine yazdığımız önceki metinde gördük: Bu büyük kara imparatorlukları modernleşti, fakat kapitalist bir toplum ve üretim yapısını oluşturmakta geciktiler. Zihniyet dönüşümü yarım kaldı, sermaye tabanı zayıftı, savaş ekonomisi kaynakları emdi. Şimdi üçüncü bir ülkeye bakalım: Japonya. Aynı geç modernleşme kulvarından gelen, feodal yapıya sahip bir Doğu toplumu olmasına rağmen bu üçlü içinden kapitalizmi kurabilen tek ülke oldu. Peki nasıl?
Cevap tek değişkende saklı değil; beş eş zamanlı unsurun kesişiminde gizli. Zihniyet, kurumlar, coğrafya, şehirler–ticaret yolları ve reformun zamanlaması… Japonya bu beş halkayı birbirine eklemeyi başardı.
2. ZİHNİYET: ONUR, ÇALIŞMA VE BAŞARMA KÜLTÜRÜ
Japonya'nın başarısının merkezinde zihniyet dönüşümünün çatışmasız gerçekleşebilmesi vardır. Şinto–Zen Budizmi sentezi, uzun yüzyıllar boyunca topluma üç değer yerleştirdi: itaat–disiplin, çalışkanlık ve onur. Bu yapı kapitalizmin ihtiyaç duyduğu motivasyonla çelişmedi; aksine destekledi.
Meiji dönemi, Şinto’yu icat etmedi ama onu milli bir çimentoya çevirdi: tapınak ritüelleri ve imparator merkezli semboller, “din”den çok sivil-ahlâki birlik diliyle yeniden kurumsallaştırıldı; okullarda “ahlâk terbiyesi” (shūshin) zorunlu hale gelirken imparatorun “kutsal” konumu devlet eliyle güçlendirildi. Bu moral çerçeve, 1890 tarihli “Imperial Rescript on Education’ın” vurguladığı “sadakat, ölçülülük, öğrenme ve ortak iyilik” temalarıyla kitle eğitimine taşındı. Zen Budizmi ise doktrinden ziyade pratik disiplin üreten bir damar sundu: zazen (meditasyon), usta-çırak terbiyesi ve “uyanış” fikri, gündelik hayatta sebat ve kendini aşma diline tercüme edilebildi. Bu iki hat, Meiji’nin kalkınma şiarıyla birleşti: fukoku kyōhei (“zengin ülke, güçlü ordu”) ve “sanayiyi teşvik” anlayışı, çalışmayı sadece geçim değil milli yükselişin ahlâkî görevi olarak kodladı.
Rusya’da tüccar sınıfı aristokrasinin gölgesinde kaldı, Türkiye’de kâr güdüsüne mesafeli bir zihniyet tarih boyunca baskın oldu. Oysa Japon toplumunda kâr utanç değil başarı ölçüsü sayılabildi. Samuray kültürü sanayi çağında yerini fabrikadaki iş disiplinine bırakabildi. Gelenekle modernlik çatışmadı; dönüşerek uyum sağladı.
Kısacası Japonya modernleşirken geleneksel zihniyetini devlet merkezli bir kapitalizme uygun halde dönüştürdü.
3. KURUMLAR: KAVGAYLA DEĞİL MÜZAKEREYLE DÖNÜŞÜM
Meiji Restorasyonu (1868), salt bir iktidar değişimi değil, kurumsal haritanın yeniden çizilmesiydi. Yerel toprak beyleri (Daimyo) tasfiye edilmedi; sermaye ve yönetime entegre edildi. Bürokrasi–ordu–tüccar üçlüsü çatışmadı; ittifak kurdu. Böylece modernleşme bir sınıfın değil, koalisyonun projesi haline geldi.
Japonya’yı Rusya ve Türkiye’den ayıran kritik kurumsal avantajlardan biri, Asya içinde Avrupa feodalizmine en çok yaklaşan bir tarihsel mirasa sahip olmasıydı: han (domain) düzeni, samuray sınıfı ve yerel elitler, modern döneme aktarılabilecek bir mülkiyet–statü–örgütlenme omurgası üretti. Meiji Restorasyonu bu yapıyı “yıkıp sıfırlamak” yerine, büyük ölçüde dönüştürerek merkezîleştirdi: Daimyo ve samuray ayrıcalıkları tasfiye edilirken, bu sınıfların insan sermayesi (disiplin, idare, ağlar) yeni devletin bürokrasisine ve ekonomik girişimlerine kanalize edildi. Daha da önemlisi, modernleşme süreci yalnızca “devlet fabrikaları kurdu” çizgisinde kalmadı; zamanla bu kapasite, özel büyük işletmelere (zaibatsu) devredilerek kalıcı bir sermaye sınıfı üretildi. Mitsubishi örneği burada semboliktir: samuray kökenli kadrolar ve han çevresindeki sermaye ağları, devletin yönlendirdiği sanayi hamlesi içinde müteşebbis kimliğine evrilebildi. Bu dönüşümün yapıştırıcısı ise salt servet değil, aynı zamanda imparatora sadakat ve “milli hedef” doğrultusunda hizalanma idi: iş dünyası, meşruiyetini bireysel zenginleşmeden çok “ülkenin güçlenmesi” idealine eklemlenerek kurdu.
Yani özetle Japonya’da özel mülkiyet hukuken güvenceye kavuştu; ticaret ve sanayi devlet desteğiyle büyüdü. Buna karşı Rusya’da özel mülkiyet devrimle zayıflarken, Türkiye’de sermaye sınıfı geç doğdu, devlet eliyle hızla büyütüldü ama hiçbir zaman bir burjuva ahlâkı geliştirdi. Japonya ise sermayeyi ezmek yerine besledi, Japon devletinin güdümünde bir tekelci sermaye birikimi sürecine evrildi.
Bugün Toyota, Mitsubishi, Sumitomo gibi devlerin temelinde bu politika yatar: devlet koruması, özel girişim dinamizmi ve finans yapısı aynı masada oturabildi.
4. COĞRAFYA: ADA OLMANIN KARŞILAŞTIRMALI ÜSTÜNLÜĞÜ
Japonya’nın coğrafyası, kapitalistleşme sürecinde “gizli bir sermaye” gibi çalıştı: ada olmak, sadece bir sınır çizgisi değil, aynı zamanda bir güvenlik tasarrufu demekti. Rusya ve Türkiye, yüzyıllar boyunca kara imparatorluğu olmanın bedelini ödedi; uzun cepheler, kalıcı sınır gerilimleri ve yıpratıcı savaşlar, birikmesi gereken kaynakları savunmaya çekti. Japonya’da ise savunma hattı büyük ölçüde denizdi; bu durum, ülkenin sürekli kara savaşlarıyla tüketilmesini engelledi. Elbette Japonya’nın da savaşları ve iç çatışmaları oldu; fakat kıtasal güçlerin yaşadığı türden, on yıllara yayılan “cephe ekonomisi” baskısı daha sınırlı kaldı. Bu farkın iktisadi anlamı basittir: Savaş için ayrılmayan kaynak, eğitim ve sanayiye ayrılabilir. Ayrıca ada konumu, Japonya’yı bir “deney laboratuvarı”na çevirdi: dışarıdan gelen baskıyı hissedip (örneğin Batı donanmalarının zorlayıcı açılımı), ama reformu kendi ritmiyle tasarlayabildi. Bir de şu var: ada toplumları ister istemez denize bakar; deniz ise ticareti, lojistiği ve teknolojiyi çağırır. Japonya’nın modernleşmesi, bu yüzden yalnızca devlet projesi değil, coğrafyanın dayattığı bir denizci-pragmatik yönelim üzerinde yükseldi.
5. ŞEHİRLER VE TİCARET YOLLARI: PAZARIN DOĞUŞU VE DENİZ KÜLTÜRÜ
Japonya’nın kapitalistleşmesinde şehirlerin rolü, çoğu zaman “sanayi devrimi geldi, fabrika kuruldu” anlatısının gölgesinde kalır; oysa belirleyici olan, sanayiden önce oluşan pazar dokusudur. Tokugawa döneminde Edo (Tokyo), Osaka ve Kyoto gibi merkezler yalnızca idari şehirler değil; zanaat, depo, finans ve toptan ticaret ağlarının düğüm noktalarıydı. Bu şehirler çevre bölgelerle yoğun mal akışı kurdu; pirinç ve tekstil gibi ürünlerde uzmanlaşma arttı; böylece ücretli emeğin, fiyat oluşumunun ve ticari aracılığın alanı genişledi. Kısacası Japonya, Meiji’ye geldiğinde “sıfırdan piyasa icat etmiyordu”; şehirleşme, piyasanın temel reflekslerini zaten üretmişti. Üstelik ada coğrafyası doğal olarak denize açılır: kıyı taşımacılığı ve liman ekonomisi, malların dolaşımını ucuzlatarak ticaretin ölçeğini büyütür. Bu, okyanus ticareti merkezli dünya ekonomisine eklemlenmek için önemli bir altyapıydı. Meiji sonrasında dışa açılma hızlandığında Japonya’nın elinde, hem şehirli zanaat ve tüccar gelenekleri hem de denizci lojistik kabiliyet vardı. Bu nedenle teknoloji transferi yalnızca “devletin tercüme bürosu” ile değil, şehirli ticaret sınıfının pratik aklı ve piyasa tecrübesiyle de desteklendi.
6. REFORMUN ZAMANLAMASI: NE ÇOK ERKEN NE ÇOK GEÇ
Japonya’nın sıçramasında çoğu zaman gözden kaçan belirleyici unsur, reformun tam zamanında gelmesidir. Büyük Petro’nun reform hamlesi (1680’ler–1720’ler) Avrupa’yı yakalama kaygısıyla yürüdü; fakat ortada henüz “sanayi toplumu modeli” yoktu: Esas mesele ordu, vergi, bürokrasi ve devlet kapasitesiydi.
II. Mahmut ise 1808–1839 döneminde çok köklü askerî-idarî düzenlemeler yaptı; ancak “birinci sanayi devrimi”nin ana kırılma eşiği daha yeni yeni şekilleniyordu; Avrupa’da sanayinin belirleyici ağırlığa kavuşması bile 19. yüzyılın ilk yarısını buldu.
Meiji’nin farkı burada ortaya çıkar: 1868’den sonra Japonya, sanayi devriminin teknik ve kurumsal repertuvarı olgunlaşmış bir dünyaya adım attı; örnek alınacak modeller, taşınacak kurumlar, ithal edilip yerlileştirilecek teknolojiler “hazır”dı. Bu yüzden Meiji modernleşmesi yalnızca “niyet” değil, aynı zamanda kopyalanabilir bir şablon buldu. Nitekim dönemin şiarı fukoku kyōhei (“zengin ülke, güçlü ordu”) idi: devlet, sanayileşmeyi bir medeniyet tercihi değil, bağımsızlığın şartı olarak tanımladı; eğitim, ordu ve sanayi aynı hedefe hizalandı.
6. SONUÇ: KAPİTALİSTLEŞEREK MODERNLEŞMEK
Bütün bu tablo bize şunu söylüyor: Rusya ve Türkiye modernleşti; fakat kapitalizmi endojen biçimde üretmekte gecikti. Bu gecikmenin bedeli iki ülkede farklı biçimde ödendi. Rusya’da modernleşme–kapitalistleşme uyumsuzluğu siyasal yapıyı çarpıttı: devlet kapasitesi büyürken toplumun ekonomik özerkliği ve piyasanın kurumsal alanı dar kaldı; sonuçta modern devlet, modern ekonomiyle dengelenemedi. Türkiye’de ise gecikme daha çok sanayileşme hattında hissedildi: girişimci sınıfın geç doğması ve sermaye birikiminin sınırlılığı, sanayinin uzun süre devlet koruması ve kamu öncülüğüyle “kırık dökük” ilerlemesine yol açtı; üretim yapısı güçlenirken derinleşme ve teknoloji atılımı gecikti.
Japonya ise bir İngiltere değildi; kapitalist modernleşmeyi içsel ticaret devrimi ve burjuva siyasal dönüşümle, yani Batı Avrupa tarzı endojen dinamiklerle kurmadı. Ama tam da bu yüzden önemlidir: diğer Asya toplumlarından farklı olarak “geriden gelme avantajını” kullanarak, doğru zamanlamayla, devletin rehberliği altında ve mevcut feodal-servet ağlarını dönüştürerek kendine özgü devlet merkezli bir kapitalizm geliştirdi. Kısacası Japonya modernleşirken kapitalistleşti; Rusya ve Türkiye ise modernleşti ama kapitalistleşemediği için modernliğin bazı alanları kaçınılmaz olarak çarpıklaştı.
Bugün 247 ziyaretçi (470 klik) kişi burdaydı!
|
| Bugün 93 ziyaretçi (133 klik) kişi burdaydı! |
|
 |
|
|
