 |
|
|
 |
|
| ABDULHAMİD HAN |
ABDÜLHAMİD HAN
Osmanlı padişahlarının 34'üncüsü olan Sultan II. Abdülhamid Han aklı, zekası ve ilmi fevkalade üstün olan bir zattı. Batılıların ve iç düşmanların asırlar boyunca devleti yok etmek için hazırladığı yıkıcı, sinsi planlarını sezip, önlerine aşılmaz bir set olarak dikildi. Hazırlayanları ve maşa olarak kullandıkları yerli işbirlikçilerini, sahte kahramanları işbaşından uzaklaştırdı.
İşte bu büyük zatın 10 şubat, 96. yıldönümü idi. Yıldönümü vesilesi ile Yıldız Üniversitesi ve İstanbul Medeniyet Üniversitesi işbirliği ile iki açık oturumdan oluşan etkinlik düzenlendi. İlk panel Abdülhamid'in sağlık politikasıyla ilgiliydi. Oturum başkanlığını yaptığım bu panelde konuşmacılar özet olarak şunları anlattılar:
Prof. Dr. Hüsrev Hatemi; Abdülhamid'in çok iyi niyetli, sağlam karakterli ve vefalı bir insan olduğunu söyledi. Kendisinden çok devleti düşünürdü. 33 sene zalimlik yapmadan devleti ustalıkla idare etmişti. Ona atılan iftiralardan biri de pinti olduğuna dairdi. Bu çok çirkin bir suçlama olduğunu ifade etti. Aristokrat havada, halktan uzak yaşamamıştı. Atatürk'ün Abdülhamid'i küçümseyici veya kötüleyici bir sözünün olmadığını da ekledi.
Prof. Dr. Nil Sarı ise Abdülhamid'in sağlık alanındaki eserlerinden söz etti ve bazılarının fotoğraflarını gösterdi. Abdülhamid 90 adet gureba hastanesi, 19 adet belediye hastanesi, 89 adet askeri hastane ayrıca eğitim hastaneleri, kadın hastaneleri, akıl hastaneleri açmıştı. Bu hastaneler ülkemizden Lübnan'a, Yemen'den İsrail'e, Makedonya'dan Suriye'ye, Yunanistan'dan Libya'ya, Suudi Arabistan'dan Irak'a pek çok yerleşim bölgesine yayılmıştı. Ayrıca eczaneler, hapishane, sağlık merkezleri, fakirler, acizler ve hacılar için misafirhane de pek çoktur. Müthiş bir sağlık hizmetidir bu. Maalesef tahttan düştükten sonra bu eserlerin isimleri değiştirilmiş, bazıları yıkılmış ve bir kısmı da başka alanlarda kullanılmaya başlanmıştır. Kısacası bu büyük insan unutturulmak istenmiştir. Kasımpaşa, Haydarpaşa, Gülhane ve Mektebi Tıbbiye-i Şahane adlı eğitim ve üniversite hastanelerini açan da Abdülhamid olmuştur.
Doç. Dr. Adem Ölmez ise Abdülhamid Han'ın özellikle eğitim, sağlık, ulaşım ve asayişe önem verdiğini anlattı. Zamanında yeni bulunan aşıları ülkeye getirmiş, aşı ve kuduz hastalığı üzerine merkezler kurmuş, Bimarhaneleri yani akıl hastanelerini ıslah etmiştir. Akıl hastalarına zincir kullanımını yasaklayarak bugün bile saldırgan hastalarda kullanılan gömleği yerine koymuştur.
Dr. Şerif Esendemir konuşmasına Necip Fazıl'ın, "Abdülhamid'i anlamak her şeyi anlamak olacaktır." sözleriyle başladı. Abdülhamid'in tren yolları, bakteriyolojihane, cami ve mektepler yaptırdığını, çağına uygun yaşlılık politikası izlediğini, habitat yani biyosferi merkezi alan ekolojik politikaya önem verdiğini anlattı.
Bunları dinlerken aklıma hep başbakanımız Recep Tayyip Erdoğan çağrışım yaptı. O da ülkeye duble yollar, hızlı trenler, Marmaray, üçüncü boğaz köprüsü, çok sayıda havaalanı gibi sayılamayacak eserler hediye etti. Sağlık alanında yeni hastaneleri hizmete açtı. Sağlık hizmetlerini halka yaydı. Eğitim alanını pek çok üniversite, sayısız derslik ve binlerce yeni öğretmenle destekledi güçlendirdi. Kısacası Abdülhamid'in çağdaş bir takipçisiyle karşı karşıyayız.
Abdülhamid Han'ı nasıl ki bir takım vicdansız, merhametsiz ve acımasız kişiler, iç ve dış düşmanların oyununa gelerek, maşası olarak bir saray darbesi ile düşürdülerse aynı komplo şu an başbakanımıza karşı düzenlenmektedirler. Bu ülkeye hizmet etmek bazılarının gözüne batmakta ve ellerinden geleni yapmaktadırlar.
Rabbim Başbakanımızı korusunu2026 |
|
|
|
|
 |
01 Ocak 2023, Pazar
ERHAN AFYONCU
Dünyanın ilk sivil emeklilik sistemini Osmanlı kurdu
Sesli dinlemek için tıklayınız.
00:00
00:00
Tüm Sesli Haberler
Dünyada sivil kamu görevlilerine yönelik emekliliğe 17. yüzyılın sonlarında İngiltere’de rastlanır. Ancak Osmanlı İmparatorluğu’nda askerlere yönelik emeklilik sistemi olduğu gibi, 15. yüzyılda Fatih döneminden itibaren kamu görevlilerine yönelik emeklilik sistemi de vardı. Osmanlılar, Avrupa’dan çok önce sivil kamu görevlileri ve ulemaya emeklilik hakkı vermişti
Osmanlı bürokrasisinde emeklilikle ilgili "tekaüt" kelimesi kullanılırdı. Oturmak anlamındaki "kuud" kökünden gelir. Tekaüt, yapılan mevcut işle çeşitli sebepler nedeniyle artık ilgilenmemek demektir. Tekaüt olan, yani emekli olan kimselere ise "mütekait" denirdi. Osmanlı dönemindeki emekli sistemiyle ilgili Mehmet İpşirli ve Abdullah Martal'ın araştırmaları vardır.
Şeyhülislam ve kazaskerler.
VALİ, BÜROKRAT VE ULEMA
Osmanlı memur ve bürokratları başka bir göreve geçmediği veya ağır hastalık ve yaşlılık gibi sebeplerle mütekait (emekli) olmadıkları takdirde devlet dairelerinde ölene kadar çalışırlardı. 16. yüzyılda 95 (Miladi takvimle 92) yaşında memuriyete devam eden bir memuru araştırmamızda tespit etmiştik. Pervane isimli defterhane kâtibi, yaşlılığından dolayı orduyla savaşa gitmeye takati olmadığı için III. Mehmed'in hatt-ı hümayunuyla 7 bin 800 akçelik tımarıyla emekli edilmiştir.
Bürokrat, asker ve ulemadan yaşlılık veya hastalık dolayısıyla vazifesini icra edemeyenlere, mevcut gelirinin bir kısmı ihsan olunarak geçimini sağlaması amaçlanırdı. Veziriazam, vali gibi üst düzey görevlilerin ne kadar bir gelirle emekli olacağına dair kanunnamelerde hükümler vardı. Emeklilikle ilgili en eski kayıtlara 15. yüzyılın ikinci yarısına ait Fatih Kanunnamesi'nde rastlanır. Kanunnameye göre veziriazam yıllık 150 bin, beylerbeyi 100 bin, defterdarlar 80 bin, sancakbeyleri 60 bin akçelik has ve zeametlerle emekli edilirdi.
Kanuni'nin veziriazamlarından Lütfi Paşa, "Asafname" isimli eserinde beylerbeyilerin günlük 150, kazaskerlerin 120, İstanbul kadısının 100, Edirne ve Bursa kadılarının 90'ar, diğer bazı önemli şehirlerin kadılarının 80'er, vezirlerin 200'er, sancakbeylerinin 70'er akçe yevmiye ile emekli olduklarını söyler. Emeklilere ödenecek paranın hazineden verilmek yerine diğer bazı kaynaklardan tahsis edilmesini tavsiye eder. Has tahsisiyle emeklilik verilecekse vezirlere 120 bin, beylerbeyine 80 bin, defterdara 60 bin, sancakbeylerine 50 bin akçe hasların tevcih edilmesinin kanun olduğunu ifade eder.
İlmiye mensubu kişilerden emekli olanlara ya belli bir miktar yevmiye (günlük maaş) ya da daha yaygın şekliyle bir yerin geliri arpalık olarak tahsis edilirdi. Mesela şeyhülislamların 16. yüzyılda 200 akçe yevmiyeyle, daha sonraki tarihlerde daha fazla bir parayla emekli oldukları bilinmektedir. Tanzimat'tan sonra şeyhülislamlara arpalık yerine maaş bağlanmıştır. 16. ve 17. yüzyılda günlük maaşı 572 akçe olan Rumeli kazaskeri ve 562 akçe olan Anadolu kazaskeri günlük 250 akçe yevmiyeyle emekli olurlardı.
Osmanlı memurları çalışırken.
ASKERLER İÇİN ÖNEMLİYDİ
Emeklilik her an yaralanma ve savaşamama tehlikesiyle karşı karşıya olan kapıkulu askeri zümreleri için son derece önemliydi. "Ulufe", yani maaş defterlerinde "mütekait", "oturak" adıyla anılan ve belli bir akçe emeklilik parası alanlar vardı. Yaşlılık veya savaşamayacak kadar yaralanan kapıkulu askerleri ulufelerinin bir kısmıyla, tımarlı sipahiler ise tımarlarının bir kısmıyla emekli edilirlerdi.
Yeniçerilerin emeklilik akçeleri ilk zamanlarda Acemi Ocağı'na kaydolduğu paradan fazla olamazdı. 16. yüzyılın ikinci yarısında 3 akçe yevmiyeye çıkmıştı. Daha sonra artan enflasyonla birlikte 4 ila 8 akçe arasında değişmeye başladı. Yeniçeri komutanları ise 150 ila 200 akçe arasında bir yevmiye ile emekli olurlardı. Yeniçeriler, emekli maaşlarını II. Selim devrine kadar şehreminiden veya sultanların vakıflarının zevaidinden (fazlalıklarından) alırlardı. Bu dönemden itibaren muvazzaflarla birlikte 3 ayda bir hazineden maaş almaları kararlaştırıldı. Emekli olan yeniçeri, İstanbul dışında bir yerde ikamet ediyorsa gittiği yerdeki mukataa gelirlerinden maaşını tahsil ederdi.
Emekli yeniçerilerin sayısının hızla artması sonucu emekli maaşlarının miktarına dair 1728'de Sadrazam Nevşehirli İbrahim Paşa bazı düzenlemeler yapmaya çalıştı. Ancak başarı sağlanamadı. 1782'de 40 bin emekli yeniçeri bulunmasına rağmen sefere giden 5-10 bin yeniçeri bulunmaktaydı.
Kâtip (memur).
SİSTEMLİ OLDU
Tanzimat döneminde yapılan düzenlemelerle emekliliğin daha sistematik hâle getirilmesi için uğraşıldı. Asker ve memurlardan emekli olanlar ile bunların dul kalan eşlerine ve yetimlerine tahsis edilecek maaş miktarı belirlenmeye çalışıldı.
1859'da Askeri Tekaüt Kanunu çıkarıldı. 1866'da askerlerin emeklilik durumu hakkında düzenlemeler yapıldı ve Askeri Tekaüt Sandığı kuruldu. Kasım 1869'da emekli bahriye subaylarının yetim kalan çocuklarına bağlanacak maaşla ilgili 18 maddelik bir nizamnâme yayımlandı. Nizamnameyle maaşların hangi durumlarda ne kadar verileceği düzenlendi.
1874'te İnfak-ı Muhtacin-i Eytam ve Erâmil-i (Yetim ve Dullar) İlmiyye Nizamnâmesi yayımlandı. Buna göre İdare-i Emvâl-i Eytam Meclisi'nde bir emekli sandığının kurulduğu, sandığın sermayesinin ilmiye sınıfının ilk maaşları veya zamlı verilecek her türlü maaştan birer aylık kesilerek oluşturulacağı vurgulandı. Yetim erkeklere 20 yaşına kadar, kız çocuklarına evlenene kadar maaş bağlanacak, ancak bir sakatlıkları varsa ömür boyu devam edecekti. Ölen kişinin çocuğu yoksa dul kalan eşine veya annesine maaş bağlanabilecekti.
1875'te tersanede istihdam edilmiş olan daimi amelelerden emekli olanlar ve bunların çocuklarına ödenecek maaş hakkında bir nizamname yayımlandı. Buna göre amele tekaüt sandığının ne şekilde kurulacağı ve nasıl idare edileceği, emeklilere tahsis edilecek kıdem maaşları, sakat kalan amelelere verilecek maaşlar, ölenlerin çocuklarına verilecek maaşlar hakkında düzenleme yapıldı. 1876'da sanayi işçilerinin emeklilikleriyle ilgili sandıklar kurulması gündeme geldi. Telgraf ve posta memurları ile hizmetlilerinin emeklilikleriyle ilgili düzenleme yapıldı. Buna göre 25 yıl çalışanlara maaşının yüzde 50'si, 30 ve daha fazla çalışanlara ise maaşının yüzde 75'i ile emekli olma hakkı verildi. 1879'da tersane personelini kapsayan sandık için maaşlardan yapılan yüzde 2'lik kesinti, yüzde 5'e çıkarıldı.
1881'de sivil devlet memurları için bir tekaüt sandığı kuruldu. 1883'te Umum Tekaüt Sandığı'ndan yararlanma hakkı olmayan eski memurlar ve bunların dul ve yetimleri için bir karar çıkarıldı ve bu sandıktan yararlanmaları sağlandı.
1886'da askerlerin dul ve yetimleri ile hastalık veya sakatlık gerekçesiyle emekli olanlara ödenen maaşın yetersiz olduğu tartışılmaya başlandı. Bu minvalde Bahriye ve Tophane tekaüt sandıkları birleştirilerek askerler için Umum Tekaüt Sandığı kuruldu. Yine 1886'da vilayetlere gönderilen bir emirle memur maaşlarından yüzde 5 kesinti yapılması ve taşrada bulunan emeklilere, dul ve yetim kalanlara maaş bağlanması sağlandı. İlk emeklilik sisteminin 1889'da Bismarck tarafından başlatıldığı ifade edilir. Ancak Osmanlı'nın son dönemindeki modern emeklilik uygulamaları bile Almanya'dan çok önce hayata geçirilmiştir.
EMEKLİLİĞİN KISA TARİHİ
Emeklilikle ilgili en eski bilgiler Roma dönemine aittir. Milattan Önce 13'te Roma ordusunda 20 yıl görev yapan askerlere emeklilik verilmeye başlandı. İngiltere'de de parlamento 1592'de savaşlarda sakat kalan askerlere maaş bağlamaya başladı.
Avrupa'da 1684'te bir Londra liman yetkilisi, emekli maaşı alan ilk sivil kamu görevlisi oldu. 1889'da Almanya Şansölyesi Bismarck, Avrupa'da emeklilik sistemine ilk adımı attı. 70 yaşında işini bırakanlara devlet tarafından emeklilik maaşı bağlanmaya başlandı. 1891'de Bismarck Almanyası'nda malullük ve yaşlılık sigortası yürürlüğe girdi. Ancak bu dönemde ortalama yaşam süresi 40 yaş civarındaydı. Almanya 1916'da emeklilik yaşını 65'e indirdi ve taviz vermeden günümüze kadar getirdi. Aynı dönemlerde 1875'te Amerika'da özel sektör, kendi çalışanlarına yönelik emeklilik sistemi geliştirdi.
.08 Ocak 2023, Pazar
ERHAN AFYONCU
Zalimlikte sınır tanımayan Kazıklı Voyvoda başından oldu
Fatih’in tarihçisi Tursun Bey, Kazıklı Voyvoda’yı “Kâfirler’in Haccac’ı” diye anar. Haccac, 7. yüzyılda Emeviler’in iktidarını korumak için on binlerce insanı acımasızca öldürten ve Kâbe’yi yıkan bir zalimdi. Eflaklar’ın cellat dedikleri Drakula’ya Osmanlılar, Kazıklı Voyvoda demişlerdi
Eflak, Kazıklı Voyvoda'nın dedesi Büyük Mircea döneminde 14. yüzyılın sonlarında Osmanlı tabiiyetine girmişti. Babası Vlad Drakul zamanında da ülkede Osmanlı hâkimiyeti devam etti. Osmanlı himayesini kabul eden prens ve emirler, çocuklarını itaatlerinin bir belirtisi olarak Türk sarayına gönderirlerdi. Böylece hem o prensliğin isyan etmesi önlenir, hem de gelecekte tahta çıkacak hanedan mensubu Türk âdetlerine göre yetişirdi.
Bu durum aynı zamanda tabiiyet altındaki ülkelerin isyan etmemeleri için Osmanlılar'ın aldığı bir tedbirdi. Kazıklı Voyvoda'nın Fatih'le mücadelesini, Franz Babinger, Zeynep Dramalı ve Radu Florescu'nun eserlerinde bulabilirsiniz.
TOKAT'TA HAPSEDİLDİLER
Kazıklı Voyvoda, 11-12 yaşlarında iken 1442'de küçük kardeşi Radul ile birlikte Osmanlı ülkesine geldi. İki kardeş, önce Kütahya'da Eğrigöz Kalesi'nde, ardından Tokat'ta, daha sonra da Edirne'de tutuldular.
Kazıklı Voyvoda'nın babası ve ağabeyi, Macar komutan Hunyadi tarafından Türklerle işbirliği yapmakla suçlanıp öldürüldüler. Kazıklı Voyvoda, bu gelişmelerin ardından Osmanlılar'ın İkinci Kosova Savaşı'nda Haçlı ordusunu mağlup etmelerinin ardından, Osmanlı askerinin desteğiyle 1448'de Eflak tahtına çıktı. Ancak iki ay sonra tahtını kaybetti. Kazıklı Voyvoda sonraki yıllarda, Macar Hunyadi ile anlaşarak 1456'da Eflak tahtını tekrar ele geçirdi.
Osmanlı tarihçisi Hoca Sadeddin, bu dönemde Kazıklı Voyvoda'nın Osmanlı Devleti otağına yüz süren ve ona sığınmakla övünen sayısız kâfir krallardan biri olduğunu söyler. Zamanla iyice kuvvetlenen Kazıklı Voyvoda, 1461'de Macarlarla anlaşarak Osmanlı'ya sadakatten ayrıldı. Kral Matyas, yeni müttefikini tamamen kendi tarafına çekmek için onu bir akrabasıyla nişanladı. Ancak bu onun için sonun başlangıcıydı.
Macarlar
KAZIKLI KATLİAM
Fatih Sultan Mehmed durumu haber alınca, Kazıklı Voyvoda'yı gizlice ele geçirmek istedi. Zeki bir adam olan Rum asıllı kâtibi Yunus Bey'i (Katabolinos), Kazıklı Voyvoda'yı gelip padişaha sadakatini ve iyi niyetlerini bildirdiği takdirde, her türlü teveccühe nail olacağına dair vaatlerle huzuruna davet etti. Osmanlı yönetimine hizmet etmek üzere 500 genç Eflak ile 50 at göndermesini, Yergöğü ve Turnu'yu (Küçük Niğbolu) iaşe tedarik bölgesi olarak teslim etmesini ve 10 bin altın duka tutarındaki vergisini de yanında getirmesini istedi. Serhat sancakbeylerinden Çakırcıbaşı Hamza Bey de bu iş için görevlendirilmişti. Kazıklı Voyvoda bir hileyle ele geçirilip yerine kardeşi Radul prens yapılacaktı.
Kazıklı Voyvoda, Katabolinos'a vergiyi hazırladığını, ama bunun yanında 500 genç göndermeyi ve bizzat padişahın huzuruna çıkmayı asla düşünmediğini bildirdi. Katabolinos'u uğurlarken, yanına askerlerini de almıştı. Tuzağın kurulduğu ırmak kenarında Kazıklı Voyvoda galip geldi. Hamza Bey, Katabolinos ve birkaç Türk yakalandı. Elleri ve ayakları kesilip kazığa geçirildiler. Kazıklı Voyvoda, benzer hareketlerde bulunmayı düşünenlere ibret olsun diye rütbesi en büyük Hamza Bey'i en yüksek kazığa geçirtmişti.
Kazıklı Voyvoda daha sonra Tuna Nehri'ni geçip Osmanlı topraklarını talan ederek köyleri kül yığınlarına çevirdi. Kadın-çocuk demeden savunmasız halkın tamamını öldürüp Eflak'a geri döndü. Binlerce esir kazıklara geçirilmişti.
Fatih'in kılıcı.
FATİH SEFERE ÇIKIYOR
Fatih Sultan Mehmed, bu gelişmeler üzerine ordu ve donanmasıyla 1462'de bizzat Eflak seferine çıktı. Bataklıklar ve ormanlarla kaplı Eflak sahillerine ilk olarak 120 topla birlikte Veziriazam Mahmud Paşa inmişti. Ne kıyılarda ne en yakınlardaki insanlar tarafından terk edilmiş ıssız ovalarda herhangi bir direniş görülmedi. Zira Osmanlı ordusu karşısında direnemeyeceğini anlayan Kazıklı Voyvoda, Türklerin yiyecek ve içecek temin etmemeleri için her yeri tahrip ettirip vurkaç taktiğine başvurmuştu. Kendisi de ordusuyla ormanlarda pusudaydı.
Osmanlı ordusu, yedi gün boyunca hiçbir düşmanla karşılaşmadan ıssız toprakları geçti. Fatih, Eflak'ın başkenti Tırgovişte'ye varmadan, bir gece ansızın Kazıklı Voyvoda, Osmanlı ordugahına ani bir baskın düzenledi. Uykuda olan birçok asker ancak meşaleler ve mızraklarla ilerleyen Eflak saldırılarıyla aniden uyandılar. Osmanlı komutanları aldıkları tedbirlerle hiç kimsenin yerinden kıpırdamamasını ve böylece en kötüsü olan gece vakti düzensiz bir kaçışı önlemeyi başardılar.
Kazıklı Voyvoda, bunun üzerine Fatih'in çadırına saldırmak istedi ama çadırı bulamayıp Veziriazam Mahmud Paşa'nın ve İshak Paşa'nın çadırlarına hücum etti. Burada her iki tarafın da kararlılıkla ama önemli kayıplar vermeden mücadele ettikleri bir çatışma meydana geldi. Kazıklı'nın adamları çatışmayı kaybederek geri çekildiler. Gün doğar doğmaz Mihaloğlu Ali Bey komutasındaki Osmanlı birlikleri, Eflaklıları takip edip birçoğunu öldürdüler.
Fatih savaşta
Osmanlı ordusu Tırgovişte'ye vardığında şehrin kapılarını açık, surlarını savunmasız, terk edilmiş vaziyette buldular. Yolda bir buçuk millik kazığa geçirilen binlerce Osmanlı ve Bulgar ceset kalıntılarının görüldüğü dehşet verici ceset tarlasından geçildi. Sultan, Yalomita Vadisi'nde askerlerinin yazın güneşinden ve kışın soğuğundan kavrulmuş kemiklerini görerek dehşet içinde kalmıştı. Kazıkların üzerinde ise kuşlar yuva yapmıştı. Binlerce Türk'ü ve üzerinde hâlâ kaftanı duran Hamza Bey'i kazıklanmış halde gören Fatih, hırsından yanındaki Veziriazam Mahmud Paşa'yı kırbaçladı.
Turahanoğlu Ömer Bey'in komutasındaki birlikler, Karpat Dağları'nın vadilerinde ilerlediler. Haziran sıcakları sadece Eflak steplerinde değil, dağların yakınlarında da çekilmez bir hâle gelmişti. Bir damla su yoktu ve hava öyle sıcaktı ki, toprak ateş gibi yanıyor, demir sanki mum gibi eriyor ve savaşçıların kalpleri sıcaklardan ve susuzluktan kavruluyordu. Eflak birliklerinin direncini iyice kırdıktan sonra geri döndüler.
Kazıklı Voyvoda
VOYVODA AF DİLİYOR
Eflak'ta daha fazla kalmayan Fatih, İstanbul'a geri döndü. Eflak tahtına ise Kazıklı Voyvoda'nın kardeşi Radul geçirildi. Radul, Eflak asillerine hitaben yaptığı konuşmada, "Eflâk'ın senyörleri nihayetinde ne olmayı düşünüyorsunuz? Büyük padişahın gücünün ne olduğunu en iyi biçimde tecrübe etmediniz mi? Onun devamlı biçimde gücünü göstereceğini bilmiyor olamazsınız? Zira ayakta kalmış nesi varsa yağmalamak ve bu ülkenin yıkımını tamamlamak için taze kuvvetler geldi. Onun dostluğu ve ihsanını hangi gerekçeyle reddedeceksiniz? Sizden rica ediyorum, düşmanlığınıza ve yaptığınız kötülüklere son vererek onun lütfuna nail olmanın yollarını arayınız. Artık ülkenizin gözlerinizin önünde temellerinden yıkılıp sadece yabancı otların yetiştiği ıssız bir metruk haline getirilmesine bir son veriniz. Artık geçiminizi temin edebileceğiniz ne küçükbaş hayvan sürüsü ne de at kalmadığını biliyorsunuz, Bu vahşi ve zalim tirana duyduğunuz sevgiden dolayı bu acılara çarptırıldığınızı da biliyorsunuz. Ben, sizlere bunca kötülük yapan, hatta bu zavallı halkı korkunç ve iğrenç bir kıyıma maruz bırakan onu, nasıl kardeş olarak adlandıracağımı bilmiyorum" demişti.
Kazıklı Voyvoda, bu gelişmeler üzerine biat ederek ülkesini ve sultanın teveccühünü geri kazanmaya çalıştı. 1462'de, "Osmanlıların büyük hükümdarı" diye yazdı Fatih Sultan Mehmed'e. "Ben, Eflak Voyvodası kulun sana ve ülkene karşı işlediğim suçlardan dolayı içten affını dilerim; teveccühüne sığınarak affetmeni ve sana elçi göndermeme izin vermeni diliyorum. Erdel'in ve Macaristan'ın her karışını tanıyorum. Hünkârımız şayet isterse suçumu affettirmek için sana Erdel'in tamamını verebilirim; Erdel'i bir kez ele geçirdikten sonra, Macaristan'ı kolayca ele geçirebilirsin. Elçilerimiz sana bu hususta daha fazla bilgi vereceklerdir. Hayatım boyunca sadık kulun olarak kalacağım. Tanrı hükümdarlığını uzun ömürlü eylesin".
Bu mektup Macarların eline geçti ve Macaristan Kralı Matyas, Vlad'ı yakalatıp Vişegrad'a hapsetti. Kazıklı Voyvoda, Macaristan'da 12 yıl süren bir tutsaklık dönemi geçirdi. 1475 yılının Ocak ayında kardeşi Radul'un ölümü, Eflak kapılarını ona bir kez daha açtı. Kazıklı Voyvoda, ertesi yıl ülkesine dönerek tahtı tekrar ele geçirdi. Fakat tahta çıkışından iki ay kadar sonra başsız vücudu Snagov Manastırı'nın çevresindeki bataklıkta bulundu. Osmanlı askerleri, Kazıklı Voyvoda'yı ele geçirip öldürmüşlerdi. Kesik kafası da muhtemelen İstanbul'a götürülmüştü.
15 Ocak 2023, Pazar
ERHAN AFYONCU
İki haftalığına geldi ‘Demirbaş’ oldu
Sesli dinlemek için tıklayınız.
00:00
00:00
Tüm Sesli Haberler
İsveç Kralı ve adamlarını 314 yıl önce Rusların elinden kurtarıp 5 yıl 3 ay 9 gün misafir ettik. 15 gün için Türkiye’ye sığınmasına rağmen uzun süre Türkiye’de kaldığı için XII. Şarl’a “Demirbaş” lakabı verildi. Kral, Türkiye’yi bir türlü terk etmeyip laf dinlemeden kafasına göre hareket edince de zorla ülkesine gönderildi
17. yüzyılın sonunda başlayan Kuzey savaşları yıllarca sürdü. İsveç; Danimarka, Polonya ve Rusya'yla savaştı. İsveç Kralı Demirbaş Şarl, önce Danimarka'yı, daha sonra da Polonya'yı mağlup etti. Ardından defalarca Rusları yendi. Osmanlı yönetimi, savaşa müdahil olmadan Avrupa'nın kuzeyindeki gelişmeleri yakından takip etmekle yetindi.
Bender'de çatışma.
TÜRKİYE'YE SIĞINDI
Demirbaş Şarl, 1707'de Rusya'ya girdi. Rus Çarı Petro, bir meydan muharebesine girmeyip geri çekildi. Geri çekilirken de her tarafı yaktırıp yıktırdı. Holovcin'de meydana gelen muharebeyi Demirbaş Şarl kazandı, ancak yiyecek sıkıntısından dolayı İsveç ordusu Moskova'ya doğru gidemeyerek Ukrayna'ya yöneldi. Ukrayna'da da Ruslar her tarafı harap ederek İsveç ordusuna lojistik altyapı bırakmadılar.
Demirbaş Şarl, asker, iaşe ve mühimmat sıkıntısına rağmen sefere devam etti. Fakat bu sefer de ileride Napolyon ve Hitler'i de mağlup edecek "Rus kışı" ile karşı karşıya kaldı. İsveç ordusu ağır kış şartlarında büyük kayıplar verdi. Şarl, Ukrayna'da Vorskla Nehri'nin kenarında bulunan Poltava'da Rus ordusuyla karşılaştı. İsveç Kralı, muharebeden birkaç gün önce yaralandığı için savaşı iyi yönetemeyerek 8 Temmuz 1709'da Poltava Muharebesi'nde Ruslar karşısında ağır bir mağlubiyet aldı. Şarl, sedye üzerinde savaşmaya bir süre daha devam etmesine rağmen askerlerinin bir kısmının teslim olması sonucu kaçarak 5 gün 5 gece süren zorlu bir yolculuğun ardından Osmanlı Devleti'ne sığındı.
Rus ordusu, iki ülke arasındaki İstanbul Antlaşması'nı çiğneyip İsveçlileri takip bahanesiyle Osmanlı sınırını geçerek Özi kenarında kayık bekleyen İsveç askerlerine saldırdı. İsveç Kralı kurtulmasına rağmen askerlerinin çoğu Ruslar tarafından öldürüldü.
Üçüncü Ahmed, durumu haber alınca Şarl'ın misafir olarak kabul edilip bir kral gibi muamele edilmesini, masraflarının Osmanlı Devleti tarafından karşılanmasını emretti. Krala Osmanlı topraklarında mülteci olarak kaldığı müddetçe günlük maaş bağlandı.
III. Ahmed
FETVA VERİLDİ
İsveç meselesi 1711'de Rusya'yla Prut Savaşı'na sebep oldu. Osmanlılar, Rusları ağır bir mağlubiyete uğratmasına rağmen Ruslar, Prut Antlaşması'ndaki taahhütlerini yerine getirmediler. Yeni bir savaş çıkmak üzereyken Avrupalı bazı devletlerin araya girmesiyle 1712'de Rusya ile yeni antlaşma yapıldı. Bu antlaşmada İsveç Kralı'nın ülkesine rahatça dönebilmesiyle ilgili bir madde de vardı. Osmanlı yönetimi, Rusya ile anlaşmazlığı uzatmak istemediği için Şarl'ı ülkesine göndermek istedi. Fakat kral yolun güvenli olmadığını öne sürerek gitmek istemedi. Bu yüzden sultanla arası bozuldu ve hırsını sultanın gönderdiği hediyelerden çıkardı. "Ne erzaklarını isterim ne de atlarını" diyerek III. Ahmed'in ve Kırım Hanı'nın kendisine hediye ettiği 20 atı öldürttü.
Demirbaş Şarl, Türkiye'den ayrılmamak için mümkün olmayan isteklerde bulunarak bahaneler üretince, adamlarının İstanbul'a gelmesi yasaklandı. Tayinatı azaltıldı. Ancak bu durum kralın borçlarının artmasına sebep oldu. Bunun üzerine kralın çevreye olan borçlarını ödemesi için hazineden borç verildi. Ancak Demirbaş Şarl, bir türlü ülkesine gitmeye yanaşmıyordu.
Osmanlı devlet adamları, Sadrazam Süleyman Paşa'nın konağında toplanarak kralın durumunu istişare etti. Toplantıda "Kral-ı mesfurun birkaç seneden beri diyarına gitmesi için tekliflerine müsaade olundukça kendinden türlü türlü bahaneler ve kabalıklar müşahede olunup Devlet-i Aliyye'ye zahmet vermeden gayrı bir fikri olmadığı açıktır. Misafir ise misafirlik tamam oldu. Gidecek ise bir an önce gitsin. Yok, düşmandan korkarım derse işte asker hazır ve emre amade duruyor. Veyahud fikri böyle çok uzun süreli ikamet ise memalik-i mahrusede olan diğer Hıristiyanlar gibi zımmi statüsünü kabul ile Devlet-i Aliyye üzerindeki yükünü bıraksın. Ve illâ ferman-ı âliye itaat etmeyip bu hallerin birini seçmezse zorla alınıp bu tarafa getirilmesi gerekir" denilerek kralın zorla memleketine gönderilmesine karar verildi.
Şeyhülislamın verdiği fetva üzerine İsveç Kralı, padişahın huzuruna gelmeyi ve ardından memleketine gönderilmeyi kabul etmezse ve karşı koyarsa kendisi katledilecek, adamları da kılıçtan geçirilecekti. III. Ahmed, kralın Bender'den gerekirse çıkarılması yönünde Rumeli Valisi Hasan Paşa'ya hatt-ı hümayun gönderdi, İstanbul'daki temsilcileri tutuklandı.
Bender'de İsveç ordugâhı.
SİLAHLI ÇATIŞMA
Kral, bütün uyarılara rağmen Bender'den ayrılmayı kabul etmedi. Demirbaş Şarl, Bender'de bulunan 1365 İsveçli, 8 bin kadar da Leh ve Kazak'la olası bir müdahaleye karşı savunma hattı oluşturmaya çalıştı. Bender'de bulunan askerler ve Kırım kuvvetleriyle çatışma başladı. Kralın evine top ateşi açıldı. İsveçliler, durumun vahametini anlayınca yeniçerilere teslim oldular. Bu hadise İsveç'te "Kalabaliken-i Bender" diye anılır. Bu sırada adamlarının teslim olduğunu gören Demirbaş Şarl'ın vaziyeti, bu konuda beş kitap kaleme alan Akdes Nimet Kurat tarafından şu şekilde anlatılır:
"Siperlerin müdafaasına iştirak etmek niyetiyle evinden çıkmış olan kral, adamlarının teslim olduğunu görünce, yanındaki 25-30 askeriyle tekrar eve girmek istemiş, fakat ayağı eşiğe takılmış, düşmüştü; vücudunun yarısı içeride, yarısı dışarıda idi. Kralın arkasında bulunan askerlerinin de bir kısmı düşmüşlerdi.
Yeniçeriler bu küçük grubu sıkıştırmaya başladılar; derken, yeniçerilerin birinin pistolinden atılan kurşunun, kralın sol kulağını zedelediği anlaşılıyor; kralın burnunun da hafifçe yaralandığı biliniyor. Bu esnada, galiba kralın bacağı da epeyce zedelenmiştir.
XII. Şarl, kendini çabucak bu gruptan kurtarmaya muvaffak olmuş, doğrulmuş, fakat sol koluna bir kılıç darbesi yemişti. Bunun üzerine kral kılıcına sarılmış ve kendini şiddetle müdafaaya başlamıştı. Bildirildiğine göre, kral gayretle kılıcını sallayarak, içeriye girmiş olan veya girmek isteyen Türk askerlerini dışarıya atmıştı. XII. Şarl bu münasebetle, kılıç kullanmaktaki maharetini ve pistol atışındaki isabetinin derecesini de göstermek fırsatı bulmuştu.
İsveç Kralı, padişahın huzuruna götürülüyor.
Eve girenlerin dışarıya atılması üzerine, kral kapıları kapattırmış ve müdafaaya devam etmişti. Merdiven başındaki bu müsademe esnasında yeniçerilerin kralı diri olarak yakalamak istedikleri muhakkaktı. Bundan dolayıdır ki ellerindeki bütün vasıtaları kullanmışlardır. Bazı rivayete göre, bu 'çarpışma' esnasında Türklerden 30 kişi ölmüştü. Mamafih bu rakam mübalağalı olsa gerektir.
Kral evine kapandıktan sonra, yeniçeriler evin damını ateşe verdiler; bu sırada artık ortalık çoktan kararmış ve gece yarısı yaklaşmak üzere idi. Bütün odaları ateş sardıktan sonra XII. Şarl dışarıya çıkmak mecburiyetinde kaldı ve başka bir binaya saklanmak istedi; fakat yolda yeniçeriler tarafından durduruldu. Krala refakat eden uşakların, 'Dikkat edin, bu kralın kendisidir!' diye bağrışmaları üzerine, yeniçerilerin 'Zaten biz onu arıyoruz!' diye seslendikleri ve etrafını sardıkları; bunun üzerine XII. Şarl'ın mukavemet etmeden teslim olduğu naklediliyor.
Yeniçeriler onu hemen İsmail Paşa'nın yanına getirdiler. İsmail Paşa'nın kralı getiren yeniçerilere, vaat ettiği veçhile 1000 kuruş mükâfat verdiği bildirilmektedir. İsveç Kralı, paşanın yanına getirilince, paşa onu bir ata bindirdi ve Bender'e, kendi konağına getirerek gayet güzel ve rahat bir odada misafir etti."
İsveç Kralı Demirbaş Şarl, misafirken 12 Şubat 1713'te esir konumuna düştü. Önce Dimetoka'ya, ardından Edirne'ye götürüldü. Sonra tekrar Dimetoka'ya nakledildi. Şarl, 1714 Ağustos'unda padişahtan izin istedi ve eylülde Osmanlı topraklarından ayrıldı. Kral, hareket etmeden önce tanınmamak için yanındakilerle birlikte sakal bırakmıştı. İsveçli bir şarkıcı kılığına giren kral, 1714 Kasım'ında ülkesine ulaştı.
İsveç, krallarının olmadığı dönemde perişan bir hâle düşmüştü. Demirbaş Şarl, bir başarı kazanarak, mağlubiyetin izlerini silmek için Norveç'e karşı bir sefer düzenledi, ancak 1718'de Fredriksten kuşatması sırasında vurularak 36 yaşında öldü.
Kralın cesedi İsveç'e götürülüyor.
NEDEN DEMİRBAŞ LAKABI TAKILDI?
İsveç Kralı Şarl'ın, Osmanlı'ya sığındığındaki niyeti en fazla iki hafta kalıp tekrar kuvvet toplamak üzere ülkesine dönmekti. Fakat planını gerçekleştiremedi. Osmanlı ülkesinde mülteci olarak 5 yıl 3 ay 9 gün kaldı. Yeniçeriler bu kadar uzun süre Osmanlı ülkesinde kalmasından dolayı (demirbaş eşya gibi yerinde sabit) İsveç Kralı Şarl'a "Demirbaş" lakabını taktılar.
.22 Ocak 2023, Pazar
ERHAN AFYONCU
Tarihi kayıtlara göre Kürdistan Anadolu’da değil İran ve Irak’tadır
Sesli dinlemek için tıklayınız.
00:00
00:00
Tüm Sesli Haberler
Osmanlı belgelerinde geçen Kürdistan tabiri, tarihi altyapısına bakılmadan siyasi amaçlar için kullanılmaya çalışılıyor. Kürdistan isminin tarihte 20 yıllık bir dönem hariç idari bir geçmişi yoktur. İlk olarak Kürdistan isminin geçtiği tarihi kayıtlarda kastedilen bölge ise bugünkü Irak sınırındaki İran Kürdistanı’ndan Süleymaniye’ye kadar uzanan bir bölgedir
Türkiye'de zaman zaman tarihi derinliği olmayan tartışmaların yaşandığını görüyoruz. Bunlardan biri de geçtiğimiz günlerde çıkan "Biri Trakyalıyım diyebiliyorsa, başkası da Kürdistanlıyım diyebilmeli" tartışması. Bu tartışma hiçbir bilgiye, tarihi kayıtlara ve Türkiye'nin idari ve coğrafî yapılanmasına uymuyor.
Çaldıran Savaşı.
COĞRAFİ BİR İSİMLENDİRME
Kürdistan ismi Arapça "Kürt yaylası" olarak ilk defa 10. yüzyılın ortalarında Nusaybinli İbn Havkal'ın "Suretül-Arz" isimli eserinde geçer. İbn Havkal'ın Kürtlerin yaşadığı yer olarak zikrettiği bölge ise İran'ın Cibal bölgesidir. Yani Hemedan'ın doğusu, Urumiye'nin güneyidir. Bugünkü Irak sınırındaki İran Kürdistanı'ndan Süleymaniye'ye kadar uzanan bir bölgedir. Kürdistan isimlendirmesi o dönemde idari bir ad değil coğrafî bir isimlendirmedir. İbn Havkal'dan sonra 11. yüzyılda Kaşgarlı Mahmud'un dünya haritasında da "Arz-ı Ekrad" isminin geçtiği görülür. Kastedilen yer yine İran'dır. Bu konuda Adnan Çevik'in araştırmalarına bakılabilir.
Çaldıran Savaşı'ndan sonra Yavuz döneminde İdris-i Bitlisî'nin Doğu ve Güneydoğu Anadolu'daki faaliyetleri sonucu bölgedeki Kürt aşiretleri, Safevi tehdidi yüzünden kendi rızalarıyla Osmanlı yönetimini tanıdı. Kürdistan, Osmanlı döneminde göçler sonrasında oluşmuş ve İdris-i Bitlisî'nin "Heşt Behişt" isimli eserinden sonra isim olarak yaygınlaşmış coğrafî bir bölge adıydı. İdari teşkilatta kullanılması 19. yüzyılın ortalarında oldu. Osmanlı döneminde Kürdistan, 19. yüzyıldaki kısa bir dönem hariç, idari değil coğrafî bir bölgenin adıydı ve bütün Güneydoğu Anadolu'yu içine almıyordu. Bu konuda Orhan Kılıç, Mehmet Öz, Tuncay Öğün, İbrahim Yılmazçelik'in çalışmalarına bakılabilir.
İbn Havkal'ın haritasında Kürdistan.
ARŞİV KAYITLARI ELİMİZDE
Osmanlı döneminde Kürdistan beyleri diye anılan aşiret reislerinin bölgeleri çok geniş bir coğrafya değildir. Kanuni Sultan Süleyman'ın 1526'da Fransa Kralı Fransuva'ya gönderdiği ve içinde Kürdistan ifadesi geçen fermanından bir yıl sonraya ait imparatorluğun idari taksimatını gösteren arşiv kayıtları elimizdedir.
"Vilayet-i Kürdistan" diye kastedilen yer de tek bir idari bölgeyi değil Kürt beyleri tarafından yönetilen idari birimleri ifade etmek için kullanılmıştır. Bunlar şunlardır: Cizre, Bitlis Hısnkeyf (Hasankeyf), Siverek, Çemişgezek, İmadiye, Mir Zahid Bey tarafından yönetilen sancak, Hizan, Sason, Palu, Çapakçur (Bingöl), Eğil, Sincar, Atak (Silvan'ın kuzeyi), Çermik, Hazzo, Zirkî. Bunlardan Cizre, Bitlis Hısnkeyf, Siverek, Çemişgezek, İmadiye beyleri ile Mir Zahid Bey'in, Kürdistan beylerinin büyükleri olduğu zikredilir.
Osmanlı'nın Kürdistan diye nitelendirdiği coğrafya Cizre, Bitlis, Hasankeyf, Siverek, Çemişgezek gibi genellikle bir kalesi olan aşiret beylerinin yönetimindeki bölgelerdir. Osmanlı döneminde Diyarbekir, Van, Urfa, Mardin gibi bölgeler merkezden gönderilen valiler tarafından yönetilmiştir.
18. yüzyıl haritasında Kürdistan.
İDARİ GEÇMİŞİ YOK
18. yüzyılda eyaletlerin merkezle bağlantısı iyice zayıfladı. Ancak 19. yüzyılın başlarında II. Mahmud döneminden itibaren imparatorluk merkezileşmeye başladı. Tanzimat döneminde de bu uygulama devam etti. 1847'de Bedirhan Bey isyanını bastırdıktan sonra Kürt beylerinin karşı çıkmasından dolayı uygulanamayan "Tanzimat" bölgede uygulanmaya başlandı.
Osmanlı yönetimi, bölgede asayişin sağlanması, vergi ve asker toplanması için yeni bir idari teşkilatlanmaya gitti. 1847 yılının Aralık ayında Kürdistan Eyaleti kuruldu. Yeni eyalet Diyarbekir Eyaleti ile Muş, Van, Hakkâri sancakları ve Mardin, Cizre, Bohtan kazaları bir araya getirilerek oluşturulmuştu. İlk valisi Esad Paşa olan eyaletin yönetim merkezi ise Ahlat'tı.
Cibal bölgesi.
Eyalet kurulduktan sonra bölgedeki etkin Kürt beyleri bölgeden uzaklaştırılarak merkezi idare kuvvetlendirilmeye başlandı. 1851 Temmuz'unda ise eyaletin merkezi Diyarbekir'e taşındı. Bir süre sonra Kürdistan Eyaleti'nin sınırlarının genişliği yüzünden yaşanan idari meseleleri azaltmak için bazı bölgeler ayrılarak yeni eyaletler kuruldu. 1849'da Hakkâri, Van, Cizre ve Mardin bir araya getirilerek Hakkâri Eyaleti kuruldu. 1853'te Kürdistan Eyaleti Diyarbekir, Siirt ve Mardin'i içine alıyordu. 1864'te vilayet nizamnamesi çıkarılarak Osmanlı taşra teşkilatında yeni bir düzenlemeye gidildi. 1867'de Kürdistan Eyaleti kaldırıldı. Diyarbekir ve Mamüratülaziz eyaletleri, Diyarbekir Eyaleti adı altında birleştirildi. Kürdistan Eyaleti'nin Osmanlı idari tarihindeki yeri yaklaşık 20 yıldır.
Günümüzde Osmanlı belgelerinde geçen Kürdistan tabiri, tarihi altyapısına bakılmadan, siyasi amaçlar için kullanılmaya çalışılıyor. Birleşik Krallık'a bağlı İskoçya gibi bir model peşinde koşuyorlar, ancak farkında olmadıkları İskoçya tarihi bir krallıktır ve 1707'de iki ülke parlamentolarının onayladıkları Birleşme Yasası ile birleşmiştir. Kürdistan isminin ise tarihte böyle idari bir geçmişi yoktur.
Kaşgarlı Mahmud'un haritasında Kürdistan.
'BİRİ UYDURMUŞ, DİĞERLERİ DE ARAŞTIRMADAN KULLANMIŞ'
Türkiye'nin en önemli tarihçilerinden Mükrimin Halil Yinanç, 16 Nisan 1925'te Yeni Türk Gazetesi'nde "Kürdistan" üzerine şu makaleyi yayınlamıştır.
"Son isyan hadisesi münasebetiyle gazetelerde ve herkesin ağzında bir 'Kürdistan' ismi meydana çıktı. Anadolu tarihini araştırmam itibarıyla bu ismi mevzubahis ederek ilmi bir görüş yazmayı uygun gördüm. İlk olarak 'Kürdistan" tabirinin en eski nerelerde geçtiğini ve Kürtlerin kadim olarak nerelerde yaşadığını, Kürdistan tabiriyle nerelerin kastedildiğini öğrenmemiz icap ediyor.
Kürdistan ismi ilk evvel vezir Reşidüddin'in 'Cami'ü't- Tevarih'inde, ondan sonra Ebu'l-Kasım Kaşanî'nin 'Tarih-i Olcaytu Han'ında geçer. 8. Hicri asırda yazılan bu kitaplarda Erdilan ve Luristan bölgelerinin bu isimle anıldığı görülmektedir. 9. asırda kaleme alınan Nizamüddin Şamî ve Şerefüddin Ali Yezdî'nin Timurnamelerinde bu ismin Hoy'un güney havalisiyle Şehrizor denildiği görülmektedir. Bu tarihçilerin takipçileri olan Hafız Ebru, Abdürrezzak Semerkandî, Mirhond ve diğerleri 'Kürdistan' tabiriyle Luristan, Erdilan ve Şehrizor diyarlarını kastetmektedirler. Bütün bu tarihler gösteriyor ki Kürdistan, Irak-ı Arap ile Irak-ı Acem'in hatt-ı fasılı olan, zikrettiğimiz üç diyarı ihtiva eden bir bölgedir. Eski tarihçilerin hiçbirinde Anadolu'nun herhangi bir parçasının Kürdistan olarak isimlendirildiği görülmemiştir. Bugün okul kitaplarında Doğu Anadolu'nun bir kısmının Kürdistan' olarak isimlendirildiği görülmektedir. Doğu Anadolu'nun bir kısmını bu isimle isimlendiren 'Heşt Behişt' yazarı İdris-i Bitlisî'dir. Adı geçen tarihçi, Yavuz Sultan Selim'in bu bölgeyi Safeviler'in elinden alışını anlattığı esnada bu şekilde isimlendirmiştir. Heşt Behişt'i takip eden ve onu kaynak olarak kullanan Hoca Sadeddin Efendi 'Tacü't- Tevarih'inde aynen selefinin tabirini kullanmış ve Sadeddin'in takipçileri olan Hasan Beyzade ve Solakzade gibi tarihçiler bu tabiri aynen muhafaza etmişlerdir. Eski tarihçilerin eserlerini inceleme zahmetine girmeden eser kaleme alanlar, hep bu bir-iki Türkçe kitabı kaynak olarak kullandıklarından, onlarda bu tabirin ilmi olmadığının farkına varamamışlardır. Son zamanlarda 'Haber-i Sahih' yazarı Mehmed Mazhar Efendi ve 'Tarih-i Devlet-i Osmaniye' yazarı Abdurrahman Şeref Bey bu tabiri aynıyla kullanmışlardır. Her iki yazarın da yegâne kaynağı 'Tacü't-Tevarih' kitabı idi. Okul kitapları da aynı şekilde yazılmış ve Anadolu'nun doğu havalisi Kürdistan olarak isimlendirilmiştir. Şu hâlde İdris-i Bitlisî bir Kürdistan tabiri uydurmuş, diğerleri de araştırmadan bu ismi kitaplarına geçirmişlerdir."
Kaşgarlı Mahmud'un haritasında Kürdistan.
SELÇUKLULAR DÖNEMİ
Kürdistan'ın, Büyük Selçuklu Sultanı Sencer döneminde idari bölge olduğu söylenir. Bu bilgiyi veren 14. yüzyılda yaşayan Hamdullah Müstevfî'dir. Ancak Müstevfî, Sultan Sencer'den yaklaşık iki asır sonra yaşamıştır. Sultan Sencer dönemine ait kaynaklarda ise Kürdistan idari bir bölge olarak geçmez.
Cihan Piyadeoğlu'nun yaptığı araştırmalar, Hamdullah Müstevfî'deki bilgilerin eseri yayınlayan Guy Le Strange tarafından yanlış yorumlandığını ortaya çıkarmıştır. Sultan Sencer'in Kürdistan eyaleti kurdurduğuna dair ileri sürülen, ancak kaynağa dayanmayan bu iddia her açıdan diğer kaynaklardaki bazı bilgilerle de uyuşmamaktadır.
29 Ocak 2023, Pazar
ERHAN AFYONCU
Kendi acizliklerini örtmek isteyen batı Türkleri basın yoluyla düşmanlaştırdı
Sesli dinlemek için tıklayınız.
00:00
00:00
Tüm Sesli Haberler
Avrupa basınında Türkiye hakkında yalan ve düşmanlık içeren haberlere sık sık rastlıyoruz. Bu işin kaynağı olan Almanlar, Yeniçağ’da da basın yoluyla hakkımızda Avrupa’da olumsuz kamuoyu oluşturarak “Düşman Türk” imajını pekiştirdiler. Almanlar, bütün dikkatleri ortak düşman olarak sundukları Türk’e yönlendirerek kendi içlerindeki problemlerin üstünü örttüler
Asırlardan beri devam eden Türk-Avrupa ilişkilerine bakıldığında medya tarafından hazırlanan ve sunulan imaj belirleyici rol oynamıştır. Yeniçağ döneminin en önemli ve temel medya aracı ise gazetenin öncüsü kabul edilen "el ilanları", yani bildirilerdi. Avrupalıların Türklere bakışını şekillendiren el ilanlarıyla din, devlet ve savaş propagandası yapılarak "Türk düşmanı" imajı oluşturulmuştur. Türklerle ilgili hakaret ve olumsuz sözler de kalıp niteliğinde kullanılmış ve düşman imajı pekiştirilmiştir.
Alman kaynaklarını kullanarak birbirinden önemli çalışmalara imza atan Leyla Coşan'ın "Yumurtadan Çıkan Türk, 16.-17. Yüzyıllarda Türklerle İlgili Mucizevi İşaret Haberleri" isimli önemli eserinde bu konuda son derece önemli ve teferruatlı bilgiler buluyoruz.
Çekirge haberi.
ÇEKİRGE İSTİLASI YALANI
Osmanlıların ardı ardına zafer kazandığı dönemde Türkler, Tanrı'nın Avrupalılara göndermiş olduğu bir ceza olarak görülüyordu. Osmanlıları durduramadıkları için acizliklerini örtmek, kendi toplumlarına moral vermek için kuyrukluyıldızdan depreme, tuhaf doğumlardan çekirge felaketi haberine kadar her şeyi Türklere bağladılar. Örneğin, bir çekirge felaketi haberi söz konusu olduğunda "çekirge sürüsünün Türkiye'den veya Türkiye rüzgârı ile geldiğinden" bahsetmişlerdir. Haberlerden yakın zamanda Türklerin yenileceğini mucizevi işaret olarak çıkarıp, toplumlarını kandırıp oyaladılar.
Görselliğin ön planda olduğu el ilanları gazete işlevi görerek Alman toplumuna birçok haberi aktarmıştır. Türklerle ilgili haberlerde ise çoğunlukla bilgi aktarmaktan çok propaganda amaçlı yayınlanan el ilanları sayesinde bir yandan "düşman Türk" imajı pekiştirilmiş, diğer yandan tüm dikkatler ortak düşman olan "Türk"e yönlendirilerek Almanlar içerisindeki problemlerin üstü örtülmüştür.
Zonaro'nun fırçasından Fatih'in İstanbul'a girişi.
KEHANETLERE SIĞINDILAR
Leyla Coşan'a göre 1453'te İstanbul'un fethiyle birlikte başlayan ve Avrupalıları etkisi altına alan "Türk tehdidi" ve "Yenilmez Türk imajı" astrolojik yorumlara, kehanetlere ve gökyüzünde görülen "mucizevi işaretlere" yansımış, "korkunç" olarak nitelenen düşmanın yaklaşması karşısında hissedilen çaresizlik nedeniyle insanlar gerçek dünyadan kaçabilmek, teselli ve ümit bulabilmek için mucizevi işaretlere, kehanetlere, ve astrolojiye sığınmışlardır.
Bu konuda birçok örnek vardır. Mesela, 1540'taki yangın haberini, "Türk'ün yeni sarayının üzerinde ateş püsküren büyük ve korkunç bir ejderhanın Türk sultanına ait hazinelerin saklı bulunduğu Topkapı Sarayı'nı yaktığı" şeklinde verdiler. Alman basını o dönemde kehanetlerle, toplumlarına ümit vermeye çalışmış ve Türklerin zaferlerinin geçici olduğundan ve gelecekte mağlup edileceklerini yazıp durmuşlardır.
Çift başlı Türk okçusu haberi.
ÖNYARGILI KİTAPLAR
Avrupalı seyyah ve elçiler, Türkiye'ye kalıplaşmış düşüncelerin etkisi altında yetişmiş olarak geldiler. Ahmet Evin'in araştırmaları, 1630'lara kadar Osmanlı İmparatorluğu'na gelen seyyahların eserlerinin çoğunda bilinç altındaki korku ve önyargı sebebiyle basmakalıp düşüncelerin tekrarlandığını ortaya çıkarmıştır.
En ufak bir hadise bile Türkleri aşağılamak için yeterli olmaktadır. Çünkü Türkler onların gözünde Hıristiyanların barbar düşmanıdır. Seyyahlar Osmanlı İmparatorluğu'na peşin bir Türk düşmanlığı düşüncesiyle geldiler. Türkiye'ye gelip de bir kitap yazanlar ile hiç gelmeden Osmanlılar hakkında eser kaleme alanlar kıyaslandığında çoğu zaman aralarında hiçbir fark görülmez.
İtalyan ressam Lugozzi'nin Türk minyatürü: Şeyhülislam, şeytanın hocası olarak gösteriliyor.
Kitaplar bir gözlem eseri olarak değil, Avrupalılar arasında yaratılan efsanevi Türk tipinden hareketle yazılmıştır. Ayrıca gelen seyyahların çoğu Türklerle fazla temasa girmediği için karşılarındaki insanları tanıyıp anlama durumu da olmamıştır. Türk aleyhtarı kitap ve risaleler yazmak bir nevi modadır.
Bu seyahatnamelerde Türkler "korkak, okuma yazma bilmeyen cahil, zalim, miskin, tamahkâr, aşırı gururlu, kaba ve Hıristiyanları hiçe sayan insanlar" olarak tasvir edilir.
Yumurtadan çıkan Türk haberi
TÜRKLERİN KORKUSUNDAN İNANILMAZ HİKÂYELER UYDURDULAR
"Yumurtadan Çıkan Türk" adlı eserin yazarı Leyla Coşan, kitabına isim olan ilginç bir haberden bahseder: "1569 yılına ait bir el ilanında Fransa'da bulunan Burgund'a bağlı Auton şehrinde yaşayan Baucheron adlı bir avukatın hizmetçisinden bahsedilmektedir. Bu kız muhtemelen kuluçka sürecine girmiş olan bir yumurtayı kırmak ister ve yumurtanın içinde beliren damarlarda Medusa (Yunan mitolojisinde yılan saçlı canavar) kafası gördüğünü sanır. Korkudan yere düşürdüğü yumurta bir kedi tarafından yenir. Kedi ise kısa bir süre sonra ölür. Prag'da daha sonra yayınlanan el ilanında ise Medusa kafasının yerini sarığında ve çenesinde çok sayıda yılan bulunan Türk kafası almıştır. Türk kafası da Medusa kafasının biraz değiştirilmiş biçimidir. Medusa, Yunan mitolojisinde yılandan oluşan saçları ve korkunç dişleriyle tanınmaktadır. Öylesine korku vericidir ki, ona bakan taşa dönüşmektedir. Medusa kafasının, başında ve çenesinde yılanlar bulunan Türk kafasına dönüştürülmesi, sembolik olarak Türklere karşı duyulan inanılmaz korku ile açıklanabilir. Korkuyu temsil eden Türk kafası böylece düşmanı adeta donduran Osmanlıların zaferiyle ilişkilendirilebilir. Osmanlı savaşçılarının 16. yüzyıl resimlerinde de genellikle sakallı tasvir edilmesinden dolayı, Türk kafasının da sadece başında değil aynı zamanda çenesinde de yılanlar bulunmaktadır."
.05 Şubat 2023, Pazar
ERHAN AFYONCU
Aydos Kalesi, filmlere konu olacak bir aşk hikâyesi sayesinde fethedildi
Sesli dinlemek için tıklayınız.
00:00
00:00
Tüm Sesli Haberler
Osmanlılar, Orhan Gazi döneminde İstanbul’un içlerine kadar ulaştılar. İstanbul’da ilk fethedilen yerlerden biri de bugün Sultanbeyli’de bulunan Aydos Kalesi’ydi. Çetin bir kale olan Aydos, ilginç bir aşk hikâyesi sayesinde ele geçirilmişti
Cuma günü Cumhurbaşkanımız Erdoğan tarafından açılan Aydos Kalesi, İstanbul'da fethedilen ilk yerlerden birisidir. Sultanbeyli Belediye Başkanı Hüseyin Keskin'in 12 yıl süren büyük gayretleri neticesinde halkın ve tarihçilerin istifadesine sunulmuştur.
OSMAN GAZİ DÖNEMİ
Osman Gazi, 1302'deki Bapheus (Koyunhisar) ve 1303'teki Dimbos zaferlerinden sonra 1304'te Sakarya üzerindeki Bizans kalelerine karşı bir sefer düzenledi. Bu sefer sırasında Moğollar, Karacahisar'ı yağma ettiler. Bu yüzden sefer dönüşü Osman Gazi, Karacahisar'da kalarak oğlu Orhan Bey ile Köse Mihal, Akça Koca, Konur Alp ve Gazi Rahman'ı 1305'te Kara Çepüş ve Kara Tigin kalelerini fethe gönderdi.
Osman Gazi, fethedilen kaleleri komutanlarının idaresine vermişti. Kara Çepiş Kalesi'nin idaresi verilen Konur Alp, Akyazı ve Tuz Pazarı'nı da ele geçirdi. Daha sonra da Orhan Gazi devrinde Akyazı, Konurapa, Bolu ve Mudurnu'yu fethetti. Halil İnalcık Hocamızın araştırmalarıyla Osman Gazi dönemi ana hatlarıyla ortaya çıkmıştır.
2023'te Aydos Kalesi
TÜRKLER SAMANDIRA'DA
Osman Gazi, 1324'te bir devlet kurucusu olarak vefat etti. Beyliğin başına geçen oğlu Orhan Gazi zamanında da fetihler devam etti. Konur Alp, Akyazı, Konurapa ili, Bolu ve Mudurnu bölgelerinde yer edindikten sonra Kara Çepiş'e ve Absuyu'na gelip, Gazi Rahman'ı orada bırakarak tekrar fütuhata gitti. Akça Koca'yı da Kandıra üzerine gönderdi.
Osmanlı akıncıları gittikçe İstanbul'a yaklaşıyorlardı. Gazilerin amacı Samandıra Kalesi'ydi. İstanbul sınırlarında Hıristiyanlarla bazen savaş bazen barışla gün geçirir olmuşlardı. Gaziler bir gün Samandıra tekfurunun oğlunun öldüğünü ve çevredeki kalelerden cenaze için toplanıldığını haber aldılar. Düşmanın meşguliyetinden istifade ederek, Hıristiyanlara kale önünde baskın verip Samandıra'yı fethettiler. Bizanslılar asker gönderdiler, ancak gaziler düşmanı karşılayıp mağlup ettiler.
Gazilerin mücadelesi sürerken Akça Koca gelip Samandıra'ya yerleşti. İstanbul'da bulunan Bizanslılar ve Aydos tekfuru ile savaştı. Akça Koca ile gaziler at sırtından inmeden fetihlerde bulunuyorlardı. Civardaki köyleri de itaat altına almışlardı. Bizanslılar ise Türkleri buradan çıkarmak istiyorlardı.
2010'da Aydos Kalesi
TEKFURUN KIZININ RÜYASI
Gaziler, Aydos'u çetin bir kale olduğundan alamamışlardı. İki taraf arasındaki çatışmalar sürerken, ilginç bir hadise meydana geldi. Kale tekfurunun kızı, bir gece Hazreti Peygamber'i rüyasında gördü. Tekfurun kızı rüyasında kendisini bir çukurda görmüş, nur yüzlü bir kişi ise gelip kızı çukurdan çıkarmış, daha sonra kızın giyeceklerini çıkarıp vücudunu yıkadıktan sonra yeni ipek elbiseler giydirmişti.
Bu rüyadan sonra uyanan tekfurun kızı gördüğü kişinin hayalini düşünüp durdu. Gece ve gündüz rüyasındaki kişinin hayali gözünden ve gönlünden gitmedi. Tekfurun kızı bu rüyayı gördükten sonra kendi kendine, "Benim hâlim ne oldu ki beni bu çukurdan çıkardı. Başka giyecekler giydirdi ve durduğum yerden gitti. Öyle anlaşılıyor ki benim hâlim başka bir türlüye dönse gerek" deyip durdu.
Gece gündüz rüyasını düşünürken gaziler gelip kaleyi kuşattılar. Aydos'takiler kaleyi vermemek için canla başla mücadele ederlerken, tekfurun kızı "Ben de varayım, savaşayım" diyerek surların üzerine çıktı. Ancak surlardan baktığında rüyasında kendisini çukurdan çıkaran kişinin Osmanlı askerlerinin başı olduğunu gördü. Tekfurun kızı, "Hey! Bildim, hâl ne imiş" dedikten sonra, surlardan ayrılıp bir mektup yazdı. Mektubunda rüyasını anlattıktan sonra, "Kalkın. Bu hisarın üzerinden gidin. Sonra şu gün inandığınız kimselerden birkaç kişi gönderin. Ben hisarı size vereyim" dedi. Mektubu bir taşa sarıp, savaşır gibi yaparak aşağıdaki gazilere attı.
Abdurrahman Gazi, tekfur kızının uzattığı iple Aydos'a tırmanıyor.
KALE İÇTEN FETHEDİLDİ
Gazi Rahman, önüne düşen taşa bakınca bir mektubun sarılı olduğunu gördü. Mektubu Akça Koca'ya gönderdi. Rumca bilen birine mektup tercüme ettirildi. Mektuba inanan gaziler harekete geçmeye hazırlandılar. Akça Koca, "Gaziler! Bu yola kim başını koyarsa, Hak yolunda bir eser koymuş olur. Ben de onunla beraber olayım" dedi. Akça Koca'nın daveti üzerine Gazi Rahman ileri çıkıp, "Ben de hazırım" karşılığını verdi. Konur Alp ise düşmanı kandırmak için "Bir şey daha yapalım" dedi. "Ne yapalım?" diye sorulunca, "Oturduğumuz hisarı ateşe verelim" dedi.
Durum müzakere edildikten sonra gaziler kabul ettiler. Samandıra'yı ateşe verdikten sonra bölgeden çekildiler. Aydos Kalesi'ndekiler, zafer kazandıklarına inanarak eğlenip, yiyip içmeye başladılar. Kızın söz verdiği gün gelince, o gece Gazi Rahman, birkaç gaziyle kızın dediği yere geldi. Tekfurun kızı gazileri bekliyordu. Gazi Rahman'a kaleden bir ip sarkıttı. Gazi Rahman ipe yapışarak göz açıp açıncaya kadar kaleye çıktı. Kızla buluştuktan sonra kalenin kapısına vardı. Kapıda bekleyen askeri öldürdükten sonra kapıyı açtı. Dışarda pusuda bekleyen gaziler içeriye girdi. Tekfur, "Türkler gitti" diyerek eğlenmekten sarhoş olmuştu. Sabahleyin Akça Koca da gelip kale tamamen fethedildi.
EVLENİP ÇOCUKLARI OLDU
Gazi Rahman, tekfur ile kızını alıp Yenişehir'de bulunan Orhan Gazi'ye götürdü. Olup bitenleri anlattıktan sonra tekfuru, kızını ve malını Orhan Gazi'ye teslim etti. Orhan Gazi de kızı ve getirdiği ganimetin bir kısmını Gazi Rahman'a verdi. Gazi Rahman ile Aydos Kalesi Tekfuru'nun kızının evliliğinden Karaca Rahman doğdu. Karaca Rahman da babasının izinden giderek namlı bir gazi oldu. Onun zamanında İstanbul'da ağlayan çocukları, "Ağlama, Karaca Rahman geliyor" diye korkuturlardı.
Orhan Gazi
ÜSKÜDAR'DAN İSTANBUL'UN FETHİNE
Orhan Gazi, 1337'de İzmit üzerine yürüdü. Gazi Rahman, İzmit'in fethi için Orhan Gazi'yi teşvik etmiş ve yol göstermişti. Aydos'taki gaziler de Orhan Gazi'ye destek vermek için harekete geçtiler. İzmit kuşatılınca teslim oldu. Bölgenin en önemli kalelerinden biri olan İzmit'in fethiyle Osmanlılar, İstanbul önlerinde müstahkem bir üs ele geçirdiler. Aydos'ta oturan gazilerin tamamı da İzmit'e geldiler ve Aydos Kalesi terk edildi. Orhan Gazi döneminde 1350'li yıllarda Üsküdar'a kadar olan bölge tamamen ele geçirildi. Daha sonra 1453'te İstanbul'un fethiyle bölgenin fethi tamamlandı.
Aydos Kalesi
SULTANBEYLİ BELEDİYESİ'NİN BÜYÜK HİZMETİ
Rahmetli Halil İnalcık Hocamız, Aydos Kalesi'nin fethini İstanbul'un fethinin başladığı yer olarak tanımlar. Ancak Aydos Kalesi, 2009 öncesinde toprağa gömülmüş ve orman tarafından üzeri kaplanmış durumdaydı. Bölgede eskiden beri yaşayanlar tarafından bilinen ve "Keçi Kalesi" olarak adlandırılan Aydos Kalesi görünmüyordu. Ulaşmak mümkün değildi.
Hüseyin Keskin, 2009'da Sultanbeyli Belediye Başkanı olunca Aydos Kalesi'ni gündemine aldı. 2010'da Aydos'ta ilk çalışmalar başladı. Yüzey temizliği ve arkeolojik kazılar yapıldı. Kazı çalışmaları sonunda surlar, burçlar, merdivenler, kapılar, su yolları, sarnıçlar, kilise, yaşam alanları, tahıl deposu ortaya çıkarıldı. Kazılarda Osmanlı öncesi ve Osmanlı dönemine ait birçok kültür varlığına ulaşıldı. Adım adım süren çalışmalar 12 yıl sürdü. Çevre düzenlemelerinin yapılmasının ardından da Aydos Kalesi, 3 Şubat 2023'te halkın istifadesine açıldı.
12 Şubat 2023, Pazar
ERHAN AFYONCU
Kahramanmaraş ve çevresini yıkan tarihi depremler
Sesli dinlemek için tıklayınız.
00:00
00:00
Tüm Sesli Haberler
Kahramanmaraş ve çevresi tarih boyunca büyük depremlerle sallandı. Maraş bölgesi 1114, 1513, 1544 ve 1795’te depremlere maruz kaldı. Bunların içinde 1114 ve 1795’te meydana gelen iki büyük deprem, Maraş’ı tamamen harap etmiş ve binlerce insan ölmüştü
Türkiye, bir deprem ülkesi, ancak bilim adamları ne kadar uyarırsa uyarsın bu gerçeği kabul edip ona göre hareket etmiyoruz. Her felaketten sonra, biraz hareketleniyoruz ama bir süre sonra unutuyoruz. İnşallah bu sefer öyle olmaz. Türk milletinin başı sağolsun.
Türkiye'nin tarih boyunca geçirdiği depremler ve bunların hangi bölgelerde olduğu bellidir. Kahramanmaraş, Adıyaman, Gaziantep ve Hatay tarih boyunca birçok defa sallanmıştır. Belirli zaman aralıklarıyla depremler ülkemizin aynı bölgelerinde olup durmuştur. Kahramanmaraş'ta meydana gelen depremler üzerine, Muharrem Kesik, Abdurrahman Daş, Finkel-Ambraseys ve Mahmut Palutoğlu-Ahmet Şaşmaz'ın araştırmaları vardır.
19. yüzyılda Antakya.
1114'TE BÜYÜK YIKIM
29 Kasım 1114 sabahının erken saatlerinde Maraş'ta çok büyük bir deprem meydana geldi. Önce büyük gürültü koptu, ardından yeryüzü şiddetle sarsıldı. Kayalar yarıldı, tepeler çatladı, dağlar ve tepeler ağaçlar gibi sallandı. Evler kısa sürede enkaz yığınına dönüştü. Yıkım o kadar büyüktü ki enkazlardaki iniltilere yardım edecek kimse kalmamıştı. Devrin kaynakları Maraş'ın tamamen toprak altına gömüldüğünü söyler. Dönemin tarihini kaleme alan Urfalı Mateos, şehirde yaşayan hiç kimsenin depremden sağ kurtulamadığını ve yaklaşık 40 bin kişinin öldüğünü yazmıştır.
Deprem Maraş'ın dışında Elbistan, Kozan, Misis, Keysun (Çakırhüyük Köyü yakınlarında), Samsat, Adıyaman, Araban, Urfa, Antakya, Harran, Halep, Azez (Kuzey Suriye), Esarib (Halep'in güneydoğusunda), Zerdana (Halep'in kuzeyinde) ve Balis'te (Kuzey Suriye'de Rakka'nın batısında) yıkıma yol açtı.
Çok geniş bir alanda hissedilen ve birçok yerde yıkıma sebep olan deprem hiçbir yerde Maraş'taki kadar büyük bir tahribat yapmadı. Kozan'da birçok ev, manastır ve köy harap olurken binlerce insan da hayatını kaybetti. Samsat'ta da ölen birçok insan vardı. Gerger Kalesi'nin senyörü de depremde ölmüştü.
Depremde Urfa şehrinin surlarının 13 kulesi ve Harran'ın surlarının bir kısmı çöktü. Kuzey Suriye'de Fırat Nehri yakınlarında bulunan Balis Kalesi'nin yarısı ve 100 ev yıkıldı. Deprem Hatay bölgesinde de yıkıma sebep oldu. Antakya kapısı burcu yıkıldı ve şehirde birçok insan hayatını kaybetti. Kuzey Suriye'de bulunan Azez Kalesi de harap olurken 400 kişi öldü.
Mevsim kıştı. Deprem sonrasında yağan kar her tarafı kapladı. Artçı sarsıntılar günlerce sürdü. Bu yüzden hayatta kalan insanlar korku içinde yaşadılar. Evleri yıkılmamış olsa bile, içeriye giremediler. Kar altında derme çatma yerlerde hayatlarını sürdürmeye çalıştılar.
19. yüzyılda Gaziantep.
1513-1514 DEPREMİ
1514'te Tarsus-Malatya-Adana hattında Mısır'da Kahire'den hissedilen bir deprem meydana geldi. Mersin ve Maraş'ın da etkilendiği söylenir. Ancak tarihi ve etkilediği bölgeler tam olarak belli değildir. Depremin tarihi, bazı kaynaklarda 1513, bazı kaynaklarda 1514 olarak geçer. 28 Mart 1513'te meydana gelen ve Mısır'dan hissedilen depremle bir alakası olup olmadığı tam olarak çözülememiştir.
1544'TE ELBİSTAN ÇÖKTÜ
1544 Ocak'ında Doğu Anadolu'da çok büyük bir deprem meydana geldi. Zeytun (Süleymanlı) harap oldu. Deprem Antep'ten Halep'e kadar olan bölgede etkisini gösterdi. Devrin kaynakları Zeytun'un dağ altında kaldığını zikrederler. Elbistan'ın yarısı toprağa gömülmüş, Sacur Çayı'nın akışı bile değişmişti. Artçı depremler altı ay sürdü.
1795'TE ŞEHİR HARAP OLDU
Maraş, 29 Kasım 1795'te sabahleyin büyük bir depremle sarsıldı. Hava çok soğuktu. Yağmur yağıyor, şimşekler çakıyor ve fırtına vardı. Devrin kaynakları süreyi abartılı bir şekilde üç dakika olarak verirler.
Maraş'ın dörtte üçü harap olmuştu. Kale burçları, kaledeki dükkân, han ve evlerin hemen hemen tamamı yıkılmıştı. Camiler çökmüştü. 400 adımdan fazla bir alanın yerin dibine geçtiği söylenir. Depremin tahribatı o kadar büyüktü ki insanlar "Maraş'ta, bundan sonra ezan ve Kuran okunabilecek mi?" diye düşünmüşlerdi. Binlerce ev yerle bir olduğu için evsiz kalan insanlar, uzun süre derme çatma yerlerde ve çadırlarda barınmaya çalıştılar.
19. yüzyılda Kahramanmaraş.
BÖYLE BİR GAZAP NE GÖRÜLDÜ NE DE İŞİTİLDİ
Dönemin tarihini yazan Urfalı Mateos, 1114 depremini şöyle anlatır:
"Vaka şu surette cereyan etti. Mareri ayının 12'sine tesadüf eden pazar günü, Haç Yortusu'nda korkunç bir nişane belirdi. Bunun gibi ilahi gazap ne geçmişte ne de bizim zamanımızda görülmüş, işitilmiş ve ne de kitaplarda okunmuştu. Derin bir uykuya dalmış bulunduğumuz bir sırada aniden müthiş bir gürültü koptu ve bütün dünya sarsıldı. Yeryüzü şiddetle titredi, kayalar yarıldı ve tepeler çatladı. Dağlarla tepeler şiddetle çınladı. Onlar canlı hayvanlar gibi şiddetli ses çıkardılar. Dağların sesi, kulaklarda bir ordunun çıkardığı gürültüyü andırıyordu.
Mahluklar, Allah'ın gazabı altında şaşkın bir vaziyet içine düşmüş olup dalgalı bir deniz gibi titriyorlar ve çalkalanıyorlardı. Çünkü bütün ova ve dağlar bakırdan imiş gibi çınladılar ve ağaçlar gibi sallandılar. İnsanlar ağır hastalar gibi inliyorlardı. Yeryüzünden, dehşete kapılmış ümitsiz bir firari gibi figan ve haykırış sesleri yükseliyordu.
Bu sesler, zelzeleden sonra da geceleyin bir saat kadar işitiliyordu. Bu felaket esnasında herkes kendi hayatından ümidini kesti ve kıyamet gününün geldiğini hissetti. Çünkü tam bir kıyamet gününü andıran bir hâl vardı. Gün pazar, makam 'var' (Ermeni musikisinin sekiz perdesinden biri) ve ay da küçülmekte olduğundan her şey kıyamet gününü andırıyordu. Bundan dolayı herkes yeis içine düşmüş ve ölü haline gelmişti. O gece birçok şehir ve bölgeler harap oldu. Harap olan yerler kâmilen Franklar'a aitti. Diğer bölgelerde ve Müslümanlara ait olan yerlerde hiçbir zarar vukua gelmedi.
Ambraseys'in tespitleriyle 1500-1900 arasında bölgede meydana gelen depremler. (Noktaların büyüklüğü depremin şiddetini göstermektedir.)
O gece Samsat, Adıyaman, Keysun, Araban ve Maraş şehirleri harap oldu. Maraş'ın akıbeti o kadar feci olmuştur ki takriben 40 bin insan telef oldu. Bu, çok nüfuslu bir şehirdi ve bu felaketten hiç kimse kurtulamamıştı. Kozan şehrinde de aynı şey vuku buldu ve sayısız insan öldü. Birçok manastır ve köy harap oldu ve on binlerce erkek ve kadın telef oldu. Karadağ'da bulunan meşhur Basilien Manastırı'nda, aziz Ermeni ruhanileri yeni yapılan bir kiliseyi takdis etmek için toplanmış bulunuyorlardı. Bunlar ayin icra ettikleri sırada kilise onların üzerine yıkıldı ve otuz ruhani ve iki vardabet (üst düzey din adamı) enkaz altında kalarak öldü Onların cesetleri bugüne kadar kalmıştır.
Maraş yakınında bulunup Heusantz (Jesueents) denilen büyük manastırda da aynı şey vuku buldu. Bu manastır yıkıldı ve bütün rahipler enkaz altında kaldı. Zelzele durduktan sonra kar yağmaya başladı ve yeryüzü karla kaplandı. Maşgvor denilen meşhur Ermeni rahibi Grigor orada öldü. Böylelikle birçok Hıristiyan müthiş bir akıbete maruz kaldılar. Bu onların günahları yüzünden olmuştur. Çünkü bunların her biri Allah'ın çizmiş olduğu yolu terk edip yanlış yollara girmiş, mukaddes kitaplarda yazılı olan tembihlerden yüz çevirmiş ve çılgınca hareketlerde bulunmuşlardı. Onlar Hazreti Nuh zamanında, telef oluncaya kadar sırf yiyip içmekle vakit geçiren insanlar gibi hareket ettiler ve işte nihayet Allah'ın gazabına uğradılar ve işledikleri büyük günahlar yüzünden telef oldular."
19 Şubat 2023, Pazar
ERHAN AFYONCU
Tarih boyunca Türkiye’nin en büyük depremleri Antakya’da oldu
Sesli dinlemek için tıklayınız.
00:00
00:00
Tüm Sesli Haberler
Ülkemizde meydana gelen büyük depremden en fazla etkilenen yerlerin başında Antakya geliyor. Antakya, Türkiye tarihinde en çok büyük depremlere maruz kalan bir şehir. Türkiye tarihinde son 2 bin 250 yılda yaşanan 100 büyük depremin en az 15’i Antakya’da meydana geldi
Antakya, MÖ IV. yüzyılda İskender'in komutanlarından Seleukos tarafından Antiochia adıyla kuruldu. Daha sonra Seleukos Krallığı'nın başkenti oldu. Şehir, yol güzergâhları üzerinde olduğu için önemli bir merkez hâline geldi. Hıristiyanlık, Kudüs dışında ilk defa Antakya'da yayıldı. Birinci yüzyılın sonlarına gelindiğinde Roma İmparatorluğu'nun en önemli üçüncü şehriydi. Ancak Antakya kurulduğu zeminden dolayı tarih boyunca hep depremlere maruz kaldı. Halil Sahillioğlu, Ümit Ekin, Mehmet Yusuf Çelik, Gürhan Bahadır, Finkel-Ambraseys, Mehmet Tekin, Selim Kaya-Rahime Kıyılı, Rahime Deniz, Nuh Arslantaş, Alaattin Dolu, Muharrem Kesik, Yahya Avcı'nın Antakya tarihi ve bölgedeki depremlerle ilgili araştırmaları vardır.
18. yüzyılda Antakya.
ŞEHİR HARAP OLDU
Antakya'da tarihte tespit edilen ilk deprem MÖ 148'de meydana geldi. Daha sonra MÖ 130'da bir deprem daha oldu. MÖ 69'daki depremde şehir harabeye döndü. Milattan Sonra 35 ve 115'teki depremler Antakya'ya zarar verdi. 13 Aralık 115 depreminde Roma İmparatoru ve ordusu Antakya'daydılar. Deprem kükreme sesiyle başlamış, ardından yer şiddetle sarsılmış ve ağaçlar sökülmüştü. Tarihçiler muhtemelen abartılı olarak 260 bin kişinin öldüğünü söyler. Artçılar günlerce sürdü. Depremden Suriye'de bulunan Efemiyye (Epemiye), Beyrut gibi yerler de etkilendi. Meydana gelen dalgalar, Lübnan sahillerine zarar verdi.
245, 334, 458 ve 506'da da depremler meydana geldi. II. Seleukos tarafından 236'da nehir yatağı içinde imar edilerek iskâna açılan ada, 458'deki depremde harap oldu ve terk edildi.
Antakya, 525'te meydana gelen yangının izlerini silemeden 526'da meydana gelen depremde yıkıldı ve binlerce insan öldü. 29 Mayıs 526'daki depremde şehirde festivaller olduğundan ziyaretçiler vardı. Ayrıca deprem akşam yemeği saatlerinde yaşandığı için çok fazla can kaybı olmuş, Antakya Patriği Afronius da depremde ölmüştü.
526 depreminin acıları tam olarak ortadan kalkmadan iki yıl sonra 21 Kasım 528'de Antakya tarihinin en şiddetli depremlerinden biri daha meydana geldi. Şehirdeki yapıların çoğu ve surlar yıkıldı. Önceki depremde tamir edilen bütün binalar yerle bir oldu. Deprem, Lazkiye ve Samandağı'nı da etkiledi. Depremden sonra şehir halkı korkularından dağlarda ve çadırlarda yaşamaya başladı. Şehrin nüfusu azaldı. İki deprem Tanrı'nın bir gazabı olarak algılandı ve Tanrı'nın kendisine ait olan şehri koruyacağı ümidiyle şehre Tehoupolis (Tanrı'nın Şehri) adı verildi.
Depremler sonraki yıllarda da durmadan devam etti. 551, 557, 577'de meydana gelen depremlerde şehir harap oldu. 31 Ekim 588'de yaşanan depremde 60 bin kişinin öldüğü söylenir. 22 Şubat (veya Mart) 713'te meydana gelen deprem Antakya, Halep ve Kınnesri'ni de (Kuzey Suriye'de) etkiledi ve birçok yapı yıkıldı.
18. yüzyılda Antakya.
10 BİN KİŞİ ÖLDÜ
Aralık 848 depremi Antakya'da büyük bir tahribata yol açtı ve 20 bin kişi öldü. Deprem Mısır'dan Irak'a kadar geniş bir sahayı etkiledi. 27 Ocak 860'ta meydana gelen deprem Antakya'da binaları, kaleyi ve köprüleri yıktı. 1500 ev ile şehrin surlarındaki burçlardan 90'dan fazlası yıkılmış, çok sayıda insan hayatını kaybetmişti. Depremde Asi Nehri'nin yatağı da değişti. Kel Dağı'ndan bir parça koparak denize düştü. Deprem esnasında ürkütücü sesler duyulmuş ve halk korkuyla evlerinden çıkarak şehirden kaçmıştı. Daha sonra da yakın şehirlere göç ettiler.
956'da Mısır'a kadar olan bölgeyi etkileyen büyük deprem Antakya'da 1500 ev ve şehir burçlarının yıkılmasına sebep oldu. 971 yılında Antakya'da bir deprem daha yaşandı. 977'de meydana gelen deprem şehirde büyük tahribat yaptı ve surların büyük bir bölümü yıkıldı. Mart 1053 depreminde Antakya'da şehrin patriğiyle birlikte 10 bin kişinin öldüğü söylenir. 1074 veya 1075'te meydana gelen depremle şehir bir kez daha sarsıldı.
1082 depreminde Antakya'da surların 86 burcu yıkıldı. Antakya, 6 Ekim 1091'de (veya Eylül 1091) şiddetli bir depremle daha sarsıldı. Şehrin surları tahrip olurken burçlardan yaklaşık 70'i yıkıldı. Çok sayıda insan öldü. Deprem Nusaybin'i de etkiledi.
1912'de Antakya şehir planı.
MEDRESE ÇÖKTÜ
1114'te Maraş'tan Suriye'ye kadar olan sahayı etkileyen deprem Antakya'ya da büyük zarar verdi. 20 Ekim 1138'de Halep'te şiddetli bir deprem meydana geldi ve yaklaşık olarak sekiz ay boyunca sarsıntılar devam etti. Tarihçiler depremi, "Buğdayın elekte birbirini tokuşturduğu gibi yer sarsıldı, taşlar birbirine çarptı ve evler yıkıldı" sözleriyle anlatır. Bu depremin Antakya'ya etkisini tam olarak bilemiyoruz. 6 Eylül 1157'de Şam'dan Antakya'ya kadar uzanan geniş bir bölgede şiddetli bir deprem da yaşandı. Depremden Antakya'nın yanı sıra Nusaybin, Halep, Hama, Şeyzer, Humus, Hısnu'l-Ekrâd, Kefertâb, Maarrütünnuman, Selemiyye, Efâmiye, Trablusşam, Lazkiye ve Şam şehirleri ile çevrelerindeki yerleşim yerleri etkilendi. Lazkiye'de yer yarılmış, su içinde ayakta duran bir heykel açığa çıkmıştı. Tarihçilerin anlattığı bu hadise, tarihin daha önceki devirlerinde bölgede yaşanan şiddetli depremleri gösterir.
Depremin şiddetini Hama'da olan şu hadise gözler önüne serer: "Hama şehrinde küçük çocuklara ders veren bir şeyh, depremden kısa bir süre önce dışarı çıkmış, geriye döndüğünde ise medresenin yerle bir olduğunu görmüştür. Medresede bulunan bütün çocuklar yıkıntılar altında kalarak hayatlarını kaybetmiş, çocukların akıbetini sormaya ise kimse gelmemiştir." Depremden en çok zarar gören şehrin Hama olmasından dolayı deprem "Zelzelet'ü-Hama" olarak adlandırıldı. Artçı depremler 14 ay boyunca devam etti. Hatta bazı tarihçiler yedi yıl boyunca sık sık deprem meydana geldiğini söylerler.
1910'da Antakya.
İSKENDERİYE FENERİ YIKILDI
29 Haziran 1170'de aynı gün art arda üç kez deprem oldu. Öğleden sonra meydana gelen depremde Şam'dan Antakya'ya, oradan da Tarsus, Beyrut, Akka ve Kıbrıs'a kadar uzanan geniş bir bölge büyük bir tahribata uğradı. Antakya'daki büyük Rum Kilisesi ile şehirdeki pek çok kilise ve ev yıkıldı. Akdeniz'de meydana gelen büyük dalgalar, sahil şehirlerinde büyük tahribata yol açtı. İskenderiye Feneri yerle bir oldu.
1302'de Antakya ve Adana'yı etkileyen bir deprem oldu. Antakya'yı etkileyen şiddetli depremlerden biri de Aralık 1387'de meydana geldi. Deprem Halep ve çevresinde hissedildi. 18 Aralık 1403, 20 Şubat 1404 ve 1405'te meydana gelen Halep depremlerinin Antakya'ya etkisini bilmiyoruz. Nisan 1407'de Antakya'da bir deprem daha oldu. Birçok ev yıkılırken, 100'den fazla insan hayatını kaybetti.
29 Aralık 1408 gecesi Antakya'yı da etkileyen ve Halep'ten Trablusşam'a kadar geniş bir bölgede hissedilen şiddetli bir deprem daha yaşandı. Lazkiye, Cebele, Balatnes şehirleri harap oldu. Antakya yakınlarında bulunan Şugr ve Bekâs kaleleri tamamen yıkıldı. Depremde büyük yarıklar oluşmuş, Kusayr Kalesi'nden Selfehum'a kadar geniş bir bölgede her şey altüst olmuştu. Tarihçi Makrîzî, "Bir dağın tepesinde kurulu olan Selfehum şehrinin, dağın tepesinden 1 mil kadar aşağıya göçtüğünü, ancak hiç kimseye herhangi bir şey olmadığını" söyler. Deprem Kıbrıs adasında da etkili oldu ve pek çok bina yıktı. Akdeniz'de depremden dolayı meydana gelen dalgalar yüzünden birçok gemi karaya oturdu.
15 Nisan 1726'da öğlen vakti Halep'te bir deprem meydana geldi. İskenderun halkı arasında paniğe yol açan depremin Antakya'daki etkilerini bilmiyoruz. 25 Eylül 1738'de Amanos (Elma Dağı) bölgesinde yaşanan deprem pek çok yeri harabeye döndürdü. Antakya surlarının bir kısmı ve bazı evler yıkıldı.
30 Ekim 1759'da Şam'da olan ve Antakya'ya hissedilen depremin etkisi hakkında fazla bilgimiz bulunmuyor. Ancak bu depremin ardından 28 Kasım geceleyin olan muhtemelen artçı sarsıntıda Halep fazla etkilenmezken Antakya'da bazı evler yıkıldı ve birkaç kişi öldü. 13 Ekim 1760'ta Antep, Antakya ve Suriye'deki Şeyzer'de hissedilen kuvvetli bir deprem oldu. Antakya'da Cündî Hamamı, dükkân ve evler yıkıldı. Cisr-i Hadid denilen yerdeki palanka bile depremden dolayı yıkılmıştı.
Antakya depremleriyle ilgili bir belge.
ANNE, KIZINI TANIYAMADI
13 Ağustos 1822'de akşam saatlerinde meydana gelen ve 10-12 saniye süren deprem Halep, Antakya, İskenderun, Antep, Kilis, Lazkiye, Trablusşam ve Maarrütünnuman gibi bölgelerde büyük bir yıkıma sebep oldu. 20 bin kişi hayatını kaybettiği söylenir. Tarihçiler, bu depremden dolayı "Baba oğlunu, anne kızını tanıyamayacak derecede kargaşaya sebep olduğunu" söylerler. Binlerce insan hayatını kaybetmiş, binaların yarıdan fazlası yıkılmış, halk şehirden kaçmıştı. Halep'teki Fransız Konsolosluğu tercümanı depremi "... Yeraltından sesler geldi, hemen ardından da herkesi dehşete düşüren bir sarsıntı. Kâğıda döktüğüm ayrıntılar asla gün yüzü göremeyecek; sadece babam ve bazı dostlarım o korkunç felaketler sırasında ne durumda olduğumu bilsinler diye derledim bunları. Ana şoktan sonra çok yüksek duvarlarla çevrili daracık bir avluya çekildik. Yer hiç durmadan 15 dakikada bir hareketleniyordu. Her sarsıntıda duvarlar başımıza doğru eğiliyor ve iç taraflarının yarılıp yarılıp kapandığını görüyorduk. Üstlerinden kopan taşlar ayaklarımıza doğru yuvarlanıyordu" diye anlatır.
13 Ağustos depreminden sonra 5 Ekim'e kadar pek çok artçı deprem olmakla birlikte bunların 16 tanesinin şiddetli olduğuna dair bilgiler vardır. Hatta 12 Şubat 1823'te yazılan konsolosluk raporunda "...Bu ülkede peş peşe meydana gelen depremleri haber verdiğim için üzgünüm. Depremlerin artık olmayacağına dair bir ümidin oluştuğu sırada yeniden başlaması bu bahtsız insanları sarstı ve korumasız bir vaziyette açık havada soğuk geceler geçirmelerine neden oldu. Istırabımız had safhadadır ve kargaşa sürmektedir. Çünkü tam depremler artık sona erdi derken yeni bir dalga geliyor ve eskisinden daha şiddetli oluyordu. Kendi açımdan ifade edecek olursam gelecek kuşağın yere basmakta zorlanacağını söyleyebilirim. O kadar korktum ki damarlarımdan korku fışkıracakmış gibi geliyordu. Bu ülkede yaşadığım müddetçe sağlam taş duvarları olan bir binada bile uyuyabileceğimi zannetmiyorum" denilmekteydi
3 Nisan 1872'de Amik Ovası'nda şiddetli bir deprem daha yaşandı. Ambraseys, depremin büyüklüğünü 7.2 olarak tahmin eder. Antakya, Kumlu, Samandağ, Altınözü etkilendi. Evlerin ve dükkânların çoğu yıkılırken 1000'den fazla insan hayatını kaybetti. Antakya'da kale, belediye binası, İhsaniye (Ağa) Camii, Cami-i Kebir, Antakya Rum Ortodoks Kilisesi (Sen Paulos ve Petros Kilisesi) gibi birçok tarihi yer depremde yıkılmıştı. Birçok köy yok oldu. Şam'a kadar hissedilen depremde Halep'te de evler yıkıldı.
26 Şubat 2023, Pazar
ERHAN AFYONCU
İstanbul’un Bizans dönemi depremleri
İstanbul, son 2 bin 500 yılda büyüklü küçüklü 600’den fazla depremle sarsıldı. Eskiye doğru gittikçe depremlerle ilgili bilgimiz kaynak eksikliğinden dolayı azalıyor. Bizans döneminde özellikle 358, 554, 558, 740, 869, 989, 1296 ve 1343 yıllarındaki depremler İstanbul’a büyük zararlar vermişti
İstanbul, son 2500 yılda 600 civarında depremle sarsıldı. Bunların bir kısmı İstanbul civarındaki faylardan kaynaklanan ve fazla hasara yol açan depremler iken büyük bir kısmı ise Trakya veya İzmit- Düzce bölgelerindeki fayların sebep olduğu ve İstanbul'da daha az tahribat oluşturan depremlerdir.
Eskiye doğru gittikçe depremlerle ilgili bilgimiz kaynak eksikliğinden dolayı azalmaktadır. İstanbul'un Bizans dönemindeki tarihi depremleri hakkında Glanville Downey, Frank Vercleyen, Işın Demirkent, Esin Ozansoy ve Celal Şengör-Okan Tüysüz'ün araştırmaları vardır.
GÜNEŞ KAYBOLDU
İstanbul tarihi boyunca birçok deprem yaşadı. İlk deprem İstanbul'un kuruluşundan 12 yıl sonra, 342'de şehrin doğusunda meydana geldiyse de fazla tesirli olmadı.
16. yüzyılda bir deprem.
24 Ağustos 358: İzmit'i yerle bir eden deprem İstanbul'u da etkiledi. Bu depremi dönemin tarihçileri şöyle anlatır: "24 Ağustos günü şafak vakti birdenbire açık olan gökyüzünü kapkara bulutlar kapladı ve güneş kayboldu. Sisten göz gözü görmez oldu. Sanki Tanrı, gökyüzündeki bütün rüzgârlarını buraya çağırmış, yıldırımlarını insanların üzerine fırlatıyordu. Aniden sallanmaya başladık. Dağlar inledi, sahil boyunca toprak parçalandı. Rüzgâr kasırgaya dönüştü. Parçalanan yerden sular fışkırdı. Birbiri üzerine yıkılan evlerin enkazı altında kalanların çığlıkları her tarafı kapladı. Bir süre sonra hava açtı ve kendini tekrar gösteren güneş, felaketi gözler önüne serdi. Depremden sonra başlayan ve 5 gün devam eden yangın şehre son darbeyi vurdu."
358'deki bu büyük depremden sonra 365, 395, 402, 403, 407, 412, 417, 423, 437, 442 yıllarında meydana gelen depremler İstanbul'u etkiledi.
SURLAR YIKILDI
447: Bu deprem İstanbul'da hasara sebep oldu. Şehri 2 km genişletmek için yapılan yeni surların bir kısmı yıkıldı. Bu durum İstanbul için büyük bir tehlikeydi. Bu yıllarda Avrupa Hun Hükümdarı Attila, Roma ve İstanbul'u tehdit ediyordu. Bu yüzden İstanbullular, gece gündüz çalışarak surları birkaç ayda tamir ettiler.
Sonraki yıllarda İstanbul depremle sallanmaya devam etti. 450, 467 yıllarında meydana gelen depremler İstanbul'u etkiledi.
25 Eylül 477: Depremde birçok kilise, heykel ve ev yıkıldı. Surların bir kısmı çöktü.
487 yılında meydana gelen deprem İstanbul'u etkiledi.
525 veya 526: İstanbul'da büyük bir deprem oldu. Birçok bina, kilise ve Arcadios ve I. Theodosios heykelleri çöktü. İzmit ve İznik de depremden etkilendi.
Ayasofya
532, 533 yıllarında meydana gelen depremler İstanbul'u etkiledi.
16 Ağustos 542: Deprem oldukça şiddetliydi. Birçok ev, surlar ve heykeller yıkıldı. Binlerce insan öldü.
6 Eylül 543, 546, 548 (veya 549) yıllarında meydana gelen depremler İstanbul'u etkiledi.
15 Ağustos 554: Şafak sökmeden önce İstanbul şiddetli bir sarsıntıyla sallandı. Birçok bina, hamam, kilise ve surların bir kısmı yıkıldı. Surlara yakın mahallelerde yıkılan evlerin altında kalan birçok insan öldü. Deprem İzmit'in büyük bir kısmını yıktı.
İstanbul ertesi yıl 555'te de sallandı. Ancak fazla etkilenmedi.
AYASOFYA'NIN KUBBESİ ÇÖKTÜ
14 Aralık 557: Birçok bina ve surların bir kısmı yıkıldı. Bakırköy civarında büyük hasar meydana geldi.
7 Mayıs 558: Depremin İstanbul'da meydana getirdiği hasar çok büyüktü. Ayasofya'nın ana kubbesinin bir kısmı ve doğu yarı kubbesi çöktü. Yüzlerce ev yıkıldı.
580 (veya 581), 10 Mayıs 583, 20 Nisan 611 yıllarında meydana gelen depremler İstanbul'u etkiledi.
26 Ekim 740: Büyük bir deprem oldu. Birçok kilise, manastır, Aya İrini ve diğer binalar hasar gördü. Anıtlar ve heykeller yıkıldı. Asıl tahribat İzmit, İznik ve Karamürsel'deydi. İznik'te tek bir kilise sağlam kalmıştı. Kasım ayında ikinci bir deprem oldu.
742, 780, 790, 796, 860, 862, 866 yıllarında meydana gelen depremler İstanbul'u etkiledi.
Bizans imparatoru ve maiyeti.
40 GÜN 40 GECE SÜRDÜ
9 Ocak 869: Aziz Polyectus Festivali'nde meydana gelen ve tarihçilerin büyük bir deprem diye kaydettikleri sarsıntı 40 gün 40 gece sürdü. Ayasofya hasar gördü. Azize Meryem, Havariler Kiliseleri yıkıldı.
948 yılında meydana gelen depremler İstanbul'u etkiledi.
26 Ekim 989: Deprem, İstanbul, İznik, İzmit, Bursa ve Trakya'yı etkiledi. Deprem İtalya'da bile hissedildi. İstanbul'daki pek çok kilise hasar gördü. Ayasofya'nın batı kubbesi çöktü.
Ocak-Mart 1010: İstanbul'u etkileyen depremde birçok kilisenin kubbesi çöktü.
13 Ağustos 1032, 6 Mart 1033, 18 Aralık 1037, 2 Kasım 1038, Şubat 1041, Haziran 1042, Eylül 1064 ve 1081 yıllarında meydana gelen depremler İstanbul'u etkiledi.
1 Mart 1202: İstanbul'da çok ilginç bir deprem meydana geldi. Depremin şiddetiyle Bizans imparatorunun yatağının önü yarıldı ve bir harem ağası oraya düşerek öldü.
11 Mart 1231: Şiddetli depremde şehir ve surlar zarar gördü.
16 Eylül 1237, Ağustos 1265, 1280, 1289 yıllarında meydana gelen depremler İstanbul'u etkiledi.
Bizans köylüleri.
KORKU DOLU GÜNLER
1 Haziran 1296: Gece vakti, İstanbul'da büyük bir deprem meydana geldi. Tarihçiler İstanbul'da taş üstünde taşın kalmadığını yazarlar. Evler, saraylar, kiliseler, heykeller, surlar yıkıldı. Su baskınları meydana geldi. Artçı sarsıntılar iki ay kadar devam etti ve Bizanslılara korku dolu günler yaşattı.
Ocak 1303 ve 1315'te meydana gelen deprem İstanbul'u etkiledi.
17 Ocak 1332: Deprem birçok ev ve kiliseyle birlikte heykelleri de yerle bir etti.
18 Ekim 1343: Deprem oldukça şiddetliydi.
Büyük tahribat gören şehir surlarında, depremden sonra geniş onarımlara gidildi. Bu depremde Ayasofya da hasar gördü.
6 Kasım 1344'te meydana gelen ve Trakya ile Marmara adasını etkileyen deprem İstanbul'da da hissedildi.
1346: Bütün yıl boyunca yaşanan depremler sonucunda Ayasofya'nın doğu kapısı ve kubbesinin bir kısmı çöktü.
2 Mart 1354: Gelibolu ve Trakya'daki yerler yok oldu. İstanbul'un surları da zarar gördü.
15 Ağustos 1391, 1402 ve 25 Mayıs 1419'da depremler oldu. Bizans döneminde İstanbul'da son deprem ise 1437'de meydaBizans köylüleri. na geldi.
05 Mart 2023, Pazar
ERHAN AFYONCU
Bilim adamları 7.5 saat afet yönetimini konuştu
Afetlere karşı daha iyi hazırlanmak için ülkemizin her alanda önde gelen bilim adamları, Dolmabahçe’de Cumhurbaşkanımız Erdoğan ve siyasetçilerle bir araya geldi. 7.5 saat süren toplantıda bilim adamları çekinmeden afetlerle nasıl mücadele edilmesi gerektiği yönünde fikirlerini açıkladılar. Hatta iktidar eleştirisi bile yaptılar. Toplantıda bilime önem verilmesi, bilim adamlarının desteğinin sağlanması ve afetlerle mücadelede kararlılık vurgusu öne çıktı
Cuma günü Dolmabahçe Ofisi'nde Cumhurbaşkanımız Recep Tayyip Erdoğan'ın başkanlığında, Meclis Başkanı, Cumhurbaşkanı Yardımcısı, bakanlar, rektörler, hukukçular, sosyologlar, jeologlar, sismologlar, psikiyatrlar, mimarlar, doktorlar, orman mühendisleri, maden mühendisleri, iletişimciler, afet yönetimi uzmanları, meteorologlar, tarihçiler, edebiyatçılar, şehir plancıları, inşaat mühendisleri, AFAD, AKUT, YÖK, TÜBİTAK, TOKİ başkanları ve Kandilli Rasathanesi Müdürü'nün de katıldığı Ulusal Risk Kalkanı toplantısı yapıldı.
KAYIT ALTINA ALINDI
Toplantıya Prof. Dr. Mustafa Erdik, Prof. Dr. Naci Görür, Prof. Dr. Okan Tüysüz, Prof. Dr. Şükrü Ersoy, Prof. Dr. Ayşe Nuhoğlu, Prof. Dr. Oğuz Cem Çelik, Prof. Dr. Orhan Şen, Prof. Dr. Refik Korkusuz, Prof. Dr. Serap Şimşek Yavuz, Prof. Dr. Mikdat Kadıoğlu, Prof. Dr. Feridun Emecen, Prof. Dr. Ali Koçak, Prof. Dr. Mustafa Ilıcalı, Prof. Dr. Tuncay Taymaz, Prof. Dr. Mustafa Kumral, Prof. Dr. İbrahim Kalın, Prof. Dr. İskender Pala, Mimar Emre Arolat, Mimar Sinan Genim, Japon uzman Yoshinori Moriwaki, Murat Bardakçı, Ömer Çelik, Ertan Aydın'ın da aralarında olduğu 110 bilim adamı, bürokrat, STK temsilcisi ve siyasetçi katıldı.
Saat 14.30'da başlayan toplantıda bilim adamları sırayla konuştular. Herkesin konuşmuş olmasına özellikle dikkat edildi. Tekrar tekrar "Fikrini söylemeyen kaldı mı?" diye soruldu. Cumhurbaşkanı Erdoğan, başından sonuna kadar toplantıda hazır bulundu. Toplantıda konuşan bütün bilim adamlarını dikkatle dinleyerek notlar aldı. Ayrıca toplantı kayıt altına alındı.
Cumhurbaşkanımız bu kayıtların yetkililer tarafından izlenerek çalışmaların ona göre yapılacağı ve çalışmalara bilim adamlarının desteğinin önemini vurguladı. Bilim adamlarının fikirleri üzerine bakan ve bürokratlara talimatlar verdi.
ŞEHİRLERİMİZ ÇOK BÜYÜK
Toplantıya deprem tarihi üzerine araştırmaları olan bir bilim adamı olarak ben de katıldım. Toplantıda benim dikkat çektiğim hususlar şunlar oldu:
Başımıza gelen afetlerin (deprem, sel, heyelan) ağır sonuçları olmasının tek bir sebebi var. Şehirlerimiz haddinden fazla büyüdü. Nitekim pandemide de bu durumun dezavantajları görüldü. Artık İstanbul da, Sivas da, Erzurum da daha fazla büyümemelidir. Köy ve kasabalarımızın yaşam konforunu artırıp 5-10 bin nüfuslu yerleşim yerleri oluşturarak nüfusu bütün ülkeye yaymalıyız.
Türkiye'de multidisipliner çalışmalar maalesef fazla yok. Deprem üzerine çalışan bilim adamları, eksik tarihi bilgilerden hareketle yorum yapıyorlar. Tarihçiler ile jeolog ve sismologların bir araya gelmesi lazım. Pandemi öncesinde böyle bir sempozyum planlamıştık, ancak salgın engel oldu. Şimdi Milli Savunma Üniversitesi olarak İstanbul Teknik Üniversitesi'yle birlikte tarihçiler ile jeolog ve sismologların bir araya geleceği bilimsel bir toplantı planlıyoruz. Bu şu açılardan önemli: Mesela, Maraş depremi yorumlanırken en son bölgede 1513'te deprem olduğundan hareket ediliyor. Ancak 1513'te Maraş'ta deprem yok. Muhtemelen 1514'te Tarsus-Adana hattında bir deprem var. Onun da Maraş'a etkisini bilmiyoruz. Asıl 1795'te Maraş'ı yerle bir eden büyük bir deprem var. Bu deprem fazla bilinmediği için Maraş depremini yorumlarken kullanılmıyor.
Antakya, Türkiye'nin en fazla depreme maruz kalan şehri. Tarihte 15 büyük depremde yerle bir oldu. Şehrin yeniden inşasında bunun göz önüne alınması lazım.
Deprem üzerine çalışan hocalarımız deprem tarihiyle ilgili ön kabullerini gözden geçirmeliler. İstanbul'da 250 yıllık aralıklarla deprem olduğu fikri yeniden analiz edilmelidir. İstanbul'da 869, 989, 1296, 1509, 1766 ve 1894 yıllarında büyük depremler oldu. 1894 zelzelesi niçin İstanbul depremi kabul edilmiyor? Şehrin altıda birini yıktı. İstanbul'da 22 bin 500 bina hasar gördü. Biz bu depremde hasar alan yerleri ev ev biliyoruz. Örneğin, Cerrahpaşa- Kocamustafapaşa'da 4 bin 926 bina yıkıldı. 1766 depreminde 173 cami yıkılırken 1894 depreminde 472 cami hasar gördü. Bu durum bile 1894 depreminin 1766 depremi kadar İstanbul'a zarar verdiğini gösteriyor. Bu deprem yeniden gözden geçirilmelidir.
İstanbul'daki hastanelerin yüzde 80'e yakını yenilendi. Üniversiteler, karakollar gibi diğer kamu binaları ve kamu lojmanları da gözden geçirilip yenilenmelidir. Eğer bu binalar ayakta kalırsa devlet görevlileri halka daha fazla yardım edebilir.
BİLİM ADAMLARININ GÖRÜŞLERİ
Dolmabahçe'de çok değerli fikirler söylendi. Bilim adamlarımız, özellikle Cumhurbaşkanı Erdoğan nezdinde fikirlerini ifade etmenin önemi üzerinde sık sık durdular. Toplantıya katılan bilim adamlarının dikkat çektiği bazı başlıklar ise şunlar oldu:
Deprem görüntülerini devamlı izleye izleye depremi kanıksayacağız. Depremin nasıl bir felaket olduğunu unutturmayacak insanlı fotoğraflar kullanılmalıdır.
Elimizde aşı olduğu için bölgede salgın açısından şanslıydık. Yerli aşı çalışmaları bu açıdan çok önemlidir.
İnşaatta müteahhit ve mühendis kadar usta ve işçiler de önemlidir. Bu alanda mesleki eğitim çok önemlidir. Mimar Sinan Genim, betonun bu kadar toz olmasının, betonun yanmaması için sulayan işçinin bu işi iyi yapmamasından kaynaklanabileceğinin üzerinde durdu. Sinan Genim, yapılacak köy evlerinin ileride köylünün devamlılığını sağlayabileceği evler olması gerektiğini de söyledi.
İnşaat yaparken zemin meselesi ve denetlenmenin önemi defalarca vurgulandı.
İmar affı çıkarılmamalıdır.
Kentsel dönüşümler parsel değil ada bazında yapılmalıdır.
Coğrafya derslerine ve jeolojiye önem verilmelidir.
Afet yönetiminin planlaması uzmanlar tarafından yapılmalıdır.
Türkiye ciddi bir su krizine doğru gidiyor. Her şeyin bağışı olur, size kimse su bağışlamaz. Son 60 yılda 160 göl ya kurudu veya biz kuruttuk.
Daha büyük ölçekli fay haritaları hazırlanmalıdır.
Şehirlerimiz planlı değil, oluşmuş şehirler. Şehir planlaması çok önemlidir.
Yeni şehirler planlanırken o şehrin ruhuna ve kültürüne önem verilmelidir.
Afetlere karşı eğitime küçük yaşta okullarda başlanmalıdır.
Arama-kurtarma çalışmaları için daha fazla insanımızı eğitmeliyiz.
Sigorta meselesi daha farklı bir şekilde ele alınmalıdır.
ESKİSİ GİBİ OLMAYACAK
Toplantının sonunda konuşan Cumhurbaşkanı Erdoğan, Cumhurbaşkanlığı bünyesinde Afet Yönetimi Politikaları Kurulu oluşturulacağını belirterek, "Gelin hep beraber 'Türkiye için hemen şimdi' diyerek ülkemizi afetlere hazırlıklı, afetlere dirençli bir yer haline getirelim" dedi.
Toplantıda bilime önem verilmesi, bilim adamlarının desteğinin ehemmiyeti, afetler konusunda hiçbir şeyin eskisi gibi olmayacağı ve bu konuda kararlı olunduğu vurgusu öne çıktı.
12 Mart 2023, Pazar
ERHAN AFYONCU
Ezanın Arapça okunması teklifini CHP değil demokrat parti verdi
1950 seçimlerinde Demokrat Parti’nin iktidara gelmesinin hemen ardından ilk gündem maddesini “Arapça ezan okuma yasağının kaldırılması” oluşturdu. Demokrat Parti’nin verdiği kanun teklifini CHP de destekledi. Değişikliği Cumhurbaşkanı Celal Bayar da onaylayınca ezan Arapça okunmaya başladı. Camilerin etrafında toplanan halk sevinçten secdeye kapandı
İkinci Meşrutiyet'ten sonra ibadetin Türkçeleştirilmesi gündeme geldiyse de uygulama alanına inmemişti. Ziya Gökalp, 1918'de yazdığı "Vatan" şiirinde, ezanın ve Kuran'ın Türkçe okunmasını gündeme getirmişti. TDV İslam Ansiklopedisi'nin "Ezan" maddesinde Türkçe ezan meselesi teferruatlı olarak anlatılır.
TÜRKÇE'Sİ KABUL GÖRMEDİ
Cumhuriyet'in ilanından sonra ibadetin Türkçeleştirilmesi için birkaç teşebbüs yapıldı, ancak halktan gelen tepkiler üzerine vazgeçildi. Fakat bu yöndeki çalışmalar devam etti. Özellikle İsmail Hakkı Baltacıoğlu ve Reşit Galip bu konuda faaliyet gösterdiler.
Daha sonraki yıllarda uygun ortam meydana gelince, ibadetin Türkçeleştirilmesine ezandan başlandı. 1932'de Eğitim Bakanı Reşit Galip ile Hasan Cemil Çambel'in yönetimi altında Dolmabahçe Sarayı'nda devrin meşhur dokuz hafızının katılımıyla ezan Türkçeleştirildi. Çeviride tereddüt edilen yerler Atatürk'e sorulmuştu. Türkçe ezanın bestesi için de konservatuvar üyesi İhsan Bey görevlendirilmişti.
1932 yılı ramazanında 29 Ocak 1932'de Türkçe ezan, ilk kez Hafız Rıfat tarafından Fatih Camii minaresinden seslendirildi. Bu bir başlangıçtı. Ardından Türkiye'nin her yerinde Türkçe ezan okutulmasına çalışıldı. Fakat Türkçe ezan kabul görmedi.
Adnan Menderes ve Celal Bayar.
1 Şubat 1933'te Bursa Ulu Cami'de Topal Halil adında halktan biri Arapça ezan okuyunca tutuklanmak istendi, halk ise durumu protesto etti. Bunun üzerine Atatürk bizzat duruma el koydu. Türkçe ezan meselesine karışan 19 kişi Çorum'da yargılandıktan sonra hapis ve sürgün cezasına çarptırıldı. Ezanın Türkçe okunması yönündeki denetimler sıkılaştırıldı.
İsmet Paşa Cumhurbaşkanı olduktan sonra Arapça ezan denetimlerini yakından takip etti. Bu dönemde ezanın Arapça okunması bir suç değildi. Ancak ezanın Türkçe okunması kararına uymayan görevliler, Türk Ceza Kanunu'nun 526. maddesine göre "yetkili mercilerin kamu düzenini sağlamaya yönelik emrine aykırılık" suçunu işlemiş sayılıp cezalandırıldılar. 1941'de 526. maddeye Arapça ezan okuyanların hapis ve para cezası alacağı hükmü eklendi. Arapça ezan okumak artık kanunlara girmiş bir suçtu.
Tokat Milletvekili Ahmet Gürkan.
Bütün cezalara rağmen bu durumu kabullenmeyen din görevlileri pasif direnişe geçerek farklı yöntemler geliştirdiler. Türkçe ezanı çocuklara ve meczuplara okuttular. Ezanın Türkçe'sini yüksek sesle okuduktan sonra alçak sesle Arapça'sını da tekrar ettiler.
İbadetin Türkçeleştirilmesi Cumhuriyet döneminde yapılan inkılaplar içerisinde halkın kabul etmediği ve tepki gösterdiği bir uygulama oldu. Bütün polisiye tedbirlere rağmen birçok yerde Arapça ezanlar okunmaya devam etti. Halk Partisi hükümeti ise bu konuda taviz vermeden Arapça ezan okuyanlara hapis ve para cezaların verdirip, Arapça ezan okuyanların bir kısmını akıl hastanelerine göndertti.
Kanun teklifiyle ilgili gazete haberi.
EZAN ASLİ DİLİNE ÇEVRİLDİ
1950 seçimlerinde Demokrat Parti'nin iktidara gelmesinin hemen ardından ilk gündem maddesini "Arapça ezan okuma yasağının kaldırılması" oluşturdu. 31 Mayıs 1950'de Tokat Milletvekili Ahmet Gürkan, 2 Haziran 1950'de Kayseri Milletvekili İsmail Berkok ve 13 arkadaşı, 14 Haziran 1950'de Başbakan Adnan Menderes hükümetince TBMM'ye bu konuda çeşitli kanun teklifleri sunuldu. Meclis'e sunulan tekliflerin gerekçesinde, ceza kanununa hüküm konulmasının din ve vicdan hürriyetine baskı sayıldığı belirtilmişti.
Halk bu gelişmeler üzerine büyük bir heyecana kapılarak gelişmeler takip etmeye başlandı. Kahvelerde, çay bahçelerinde ezanın asli dilinde okunması meselesi konuşuldu. Sonunda Türkçe ezan meselesi 16 Haziran 1950'de Meclis gündemine geldi. TBMM'de oturum başkanlığı yapan Hulusi Demirel, tasarının Meclis'te gündeme alınmasını da, ivedilikle görüşülmesini de ayrı ayrı oylattı. CHP'liler de tasarının gündeme alınmasını desteklediler. Tasarıyla ilgili konuşan CHP'liler, ezanın Türkçe okunmasının daha doğru olduğunu, ancak bu meseleyi politik bir tartışma konusu yapmayacaklarını söylediler. Daha sonra söz alan Demokrat Partili ve bağımsız milletvekilleri hararetli konuşmalar yaptılar.
Arapça ezan aleyhine cumhurbaşkanına yazılan bir mektup.
Kimse karşı çıkmayınca tasarının kabul edileceği beli olmuştu. Ancak bu defa da ne zaman yürürlüğe gireceği tartışılmaya başlandı. Sonunda bir milletvekili "ceza hükmü kaldırıldığı için daha önce Arapça ezan okuyanların bile suçlu sayılmayacakları"nı ifade edince bu mesele de çözüldü. Ceza Kanunu'nun 526. maddesinde gerekli değişiklikler yapılmasıyla ramazan arifesinde ezanın Arapça okunması serbest bırakılmıştı. Teklif kabul edilince sonuç telsizle Celal Bayar'a bildirildi. Celal Bayar da onaylayınca yasak sona erdi.
Arapça ezanın serbest bırakıldığı her tarafa duyurulamadığı için İstanbul'da bile sabah ezanı bir yerde Türkçe başka bir yerde ise Arapça okunmuştu. Bunun üzerine İstanbul Müftülüğü bekçiler vasıtasıyla müezzinlere duyurdular. Başbakanlık durumu telgrafla vilayetlere bildirmişti. Başbakanlık müsteşarı da yazdığı bir yazıyla Anadolu Ajansı'ndan Arapça ezan ve kametin serbest olduğunu radyo ve ajansta yayınlamasını emretti.
Ramazan ayında minarelerden yükselen ezanlar büyük bir sevinçle karşılandı. Sabah ezanlarını dinlemek için camilerin etrafında toplanan halktan secdeye kapanıp yeri öpenler oldu. Türkiye'nin her tarafında kurbanlar kesildi. Hükümete ve Meclis'e tebrik ve teşekkür telgrafları gönderildi. Rahmetli Adnan Menderes, ezanı asli diline döndürdüğü için ölümünden sonra da halk tarafından unutulmadı. O dönemi yaşayan insanlar, Menderes'i her zaman büyük bir minnet ve şükranla andılar.
İsmet Paşa'nın Arapça ezanla ilgili bir emri.
TÜRKÇE EZAN
TANRI uludur.
Şüphesiz bilirim bildiririm
Tanrı'dan başka yoktur tapacak.
Şüphesiz bilirim bildiririm
Tanrı'nın elçisidir Muhammed.
Haydi namaza.
Haydi felaha.
Tanrı uludur.
Tanrıdan başka yoktur tapacak.
CHP'Lİ VEKİL: Arapça ezan irticadır
Halkın büyük bir kısmının sevinçle karşıladığı ezanın aslına dönmesine bazı eski vekillerden tepkiler gelmişti. 2., 3., 4., 5. ve 6. dönem CHP milletvekili olan biri, Cumhurbaşkanı Celal Bayar'a şu mektubu göndermişti: "Yüksek bir huzura, Ezanın Türkçe okutturulma(ma) sı, aydınlar arasında iyi bir tesir bırakmamıştır. Bu bir gerilemedir. Atatürk'e aziz arkadaşlık yapmış olan büyük varlık buna engel olmalı idi.
Malumuâliniz tekkelerin kapanması bir tedbir-i ihtiyati idi; halbuki ezanın Türkçe okutturulması bir inkılaptı, Atatürk'ün yaptığı bir inkılaptı. Bunu tekrar Arapça'ya çevirmek, bir gerileme yani bir irtica olmaz mı? Din dili diye yeryüzünde bir şey yoktur ve olamaz, din dili sözü çok amiyane ve bilgisizce bir laftır. Özet olarak arz edeyim ki ezanın Türkçe okutturulma(ma)sı işi Demokrat lehine iyi bir hareket olmamıştır.
Sevgi ve saygı besleyenlerin birçoğunu endişeye düşürmüş, soğutmaya hatta yüz çevirmeye sebep olmuş olduğunu derin saygılarımla arz eylerim. Eski Urfa Milletvekili".
19 Mart 2023, Pazar
ERHAN AFYONCU
Türkiye’yi ebedi vatan yapan savaş: Çanakkale
Sesli dinlemek için tıklayınız.
00:00
00:00
Tüm Sesli Haberler
Çanakkale Savaşı’nda yazılan destanı, “Çanakkale savunması ‘üç mucizeler’ savaşıdır: Hâli kurtardı. Mazinin ‘hamaset ve azametini’ geri getirdi. Vatanımızı bir ‘ebedi vatan’ yaptı” diyerek en güzel şekilde Sami Paşazade Sezai tarif etmiştir
Çanakkale, Birinci Dünya Savaşı'nın gidişatını değiştiren önemli bir cepheydi. Çanakkale Savaşı'nın, Türk tarihinin gidişatına da çok önemli tesirleri oldu. 1768 ile 1774 yılları arasındaki Osmanlı-Rus savaşından itibaren sürekli büyük devletler karşısında mağlup olduğumuz için kaybettiğimiz güvenimiz geri geldi ve Çanakkale Zaferi'nden gelen ruh ve liderle, yani Mustafa Kemal Atatürk'le ülkemizi işgal eden düşmanlarımıza karşı Milli Mücadele'de galip geldik.
Çanakkale, sömürgeciler tarafından ezilmiş İslam dünyası için de bir kurtuluş ışığı oldu. Ancak Çanakkale'de üniversite ve lise eğitimi almış birçok Türk genci gönüllü olarak cepheye gidip, şehit olduğu için Cumhuriyet döneminde yetişmiş insan sıkıntısı çekildi.
BALKAN SAVAŞI'NIN UTANCINI SİLDİK
Birinci Dünya Savaşı'ndan üç yıl önce Balkan Savaşı'nda yeni bağımsız olmuş, küçük Balkan devletleri karşısında büyük bir mağlubiyet almıştık. Subay ve askerlerimiz Çanakkale Savaşı'nda şehadet şerbetini içerek Balkan mağlubiyetinin utancını sildiler. Nitekim 1915 Temmuz'unda Çanakkale cephesine giden yazar, şair, ressam ve bestekârlardan oluşan heyet-i edebîye ilginç anlara şahit olmuşlardı.
Heyet mensupları, Çanakkale cephesinde Türk askerinin kahramanlığına ve cesaretine şahit olmuşlardı. Konuştukları birçok asker, Balkan Savaşı'nın utancını silmek ve vatanı kurtarmak için kendisini hiç çekinmeden öne atmıştı. Bir hücum sırasında yaralanan kahraman bir Mehmetçiğimiz yarasının sarılmasını "Ko aksın, Balkan Muharebesi'nin karasını ancak bu kan siler" diyerek reddetmiş ve savaşmaya devam edip biraz sonra şehit olmuştu.
Heyettekiler kendi aralarında sık sık Balkan hezimetinden sonra bu mücadele ruhunun nasıl meydana geldiğini tartışmışlardır.
Çanakkale Savaşı'nda namaz kılan askerler.
ÇANAKKALE'YE DAİR
Yazar Samipaşazâde Sezai, Çanakkale'de yazılan destanı şöyle anlatmıştı:
Müdür Beyefendi, Millî duyguların ve bilimsel düşüncelerin toplayıcısı olan derginizde benim gibi bir değersiz şahsiyet, Çanakkale savunmasıyla ilgili nasıl konuşabilir? Böyle harikulade olaylar kendi kendisini anlatır. O'nu tanımlamak için sarf edilecek kelimeler ve düşünceler daha yükselirken düşer, parlarken söner. Bununla birlikte hiçbir şey söylememek de nasıl mümkün olur ki? Bugün her Türk'ün konuşabilmesi Çanakkale savunması sayesindedir. Bugün her Türk'e büyük milletler arasında "Ben" demek yetkisini veren Çanakkale savunmasıdır.
Geçen Mısır meselesinde İngiltere'deydim. İngiltere hükümeti, galiba tek başına ele geçirmek maksadının Fransa'da oluşturacağı heyecanı önlemek içinİskenderiye'ye sevk edeceği ordusunda bizim askerimizin de müttefik olarak bulunmasını Osmanlı Devleti'ne ısrarla teklif ediyor. Hâlbuki eski yönetim birtakım kişisel maksatlarla bu teklifi kabul etmiyor, Rusya ile Fransa ise şiddetle muhalefet ediyordu. O zaman ünlü Gambita'nın düşüncelerinin tercümanı olan Republic Fransuvez gazetesi, "İngiltere, Mısır'a Türk askeri sevk etmek istiyor. Cihanın birinci askeri olan Türkler, Tellülkebir'i bir Plevne yaparlarsa İngiltere o zaman neye uğradığını anlar" demişti.
Gözümün önünde Fransa, İngiltere'yi Türk askeriyle tehdit ediyordu. Türk'ün hiçbir faziletini kabul etmeyen, her faziletine karşı isyancı ve inkârcı bir tutum takınan Avrupa, onun askerî yüceliğine karşı büyük bir saygıyla eğiliyordu. Hiçbir gün düşünen zihinleri terk etmeyen, feci ve elemli hatırası her sabah uyanan gözlerden bir an bile uzaklaşmaması gereken Balkan yenilgisi, altı Osmanlı asrının birbirini çiğneyerek karanlık ve sonsuz bir çöküşe doğru kaçışıydı ki; o zaman Avrupa'nın hakkımızdaki düşünce ve kanaati tamamen değişmişti.
Bunun için Çanakkale savunması "üç mucizeler" savaşıdır: Hâli kurtardı. Mazinin "hamaset ve azametini" geri getirdi. Vatanımızı bir "ebedî vatan" yaptı. Galibiyet inancıyla kuduran düşmanlarımızın en şiddetli saldırılarıyla Yarımada'nın kaynayan bir volkan olduğu, kendileri açısından kesin başarının artık bir-iki gün alacak bir meseleden ibaret kaldığı, mağlup Boğaziçi'nin ilâhî manzarasını intikam ve zafer bakışlarıyla seyretmek üzere Cook Seyahat Şirketi'nin, İngilizlere bin bilet sattığı sıralardaki duygu ve üzüntüyle, herkes gibi benim de yazdığım şeylerin bir-iki kelimesini burada tekrar edeceğim:
ÇANAKKALE SAVAŞI'NDAN BİR SAHNE
"Asker! Sen bu vatanı ne kadar yükselttin, ne kadar büyüttün!
Çiftçi! Sen tabiatla karşı karşıya gelerek tarlanda çalışırken başının üzerinde dağ zirvelerinin rüzgârı, ayaklarının altından Anadolu nehirleri geçerken, etrafında güneş esiyor gibi ışıklar, parıltılar akıp giderken, tarlada buğday başakları inlerken sen ne kadar suskun, ne kadar itaatli, ne kadar faydalı bir çiftçiydin!
Köylü! Vatan seni yardımına çağırıp da orağı bırakarak silahı eline aldığın zaman, kahramanlık ve büyüklüğünün önünde ne tahtlar, ne taçlar eğilmiştir. Doğuda ve batıda birliklerinle, talih ve büyüklüğün, şan ve şerefin büyülü kapılarını yerinden sökmeye alışmış kollarınla, yeryüzündeki altı asırlık makamından düşmüş olan bu vatanı kıyametler içinde kaldırdın. Daha yükseklere, göklere çıkar. Bu vatanın yeri hilalin yeridir."
Sami Paşazâde Sezai
(Yeni Mecmua, Çanakkale Özel Sayısı, haz. Muzaffer Albayrak-Ayhan Özyurt.)
***
EN ÇOK ŞEHİT VEREN İLLER…
Birinci Dünya Savaşı'nda 600 bin civarında şehidimiz var. Ancak cephede şehit olanların dışında yaralı ve hastalıktan şehit olanların kaydı tam tutulmadığından şehitlerimizin çoğunun nereli olduğunu bilemiyoruz. Şehitlerimizin tamamı hakkında teferruatlı bilgiye sahibi değiliz. Çanakkale cephesinde 105 bin civarında şehidimiz var.
SURİYE DOĞUMLU 613 ŞEHİT
Çanakkale'de en fazla şehit veren iller Bursa, Balıkesir, Konya ve Kastamonu. Elimizdeki bilgilere göre Çanakkale cephesinde en az 613 Suriye doğumlu şehit var. Bunlar Halep, Şam, Deyrizor ve Lazkiyeli. Güneydoğu Anadolu'dan ise Çanakkale cephesinde en az 619 şehit var.
Ayrıca o dönemde ulaşım zor olduğundan askerler kendi bölgelerine yakın cephelerde kullanılıyor. Çoğunlukla Suriye doğumlular Suriye ve Filistin cephelerinde, Güneydoğu doğumlular Doğu Anadolu cephesinde çarpıştılar.
O dönemde Arap, Türk, Kürt etnik kökenlerini öne çıkarmadan Osmanlı bayrağı altında savaştılar. Hatta Osmanlı sınırları dışından gelip savaşanlar da var.
Milli Savunma Bakanlığı'nın yayımladığı 5 ciltlik "Şehitlerimiz" kitabına göre Çanakkale'de en çok şehit veren illerimiz şu şekildedir: Bursa 4092 şehit, Balıkesir 2717 şehit, Konya 2488 şehit, Kastamonu 2425 şehit.
.26 Mart 2023, Pazar
ERHAN AFYONCU
Meclis’imizin dili açıldığından beri Türkçe’dir
Sesli dinlemek için tıklayınız.
00:00
00:00
Tüm Sesli Haberler
Yıllardır Türkiye iki dilli bir yapıya götürülmeye çalışılıyor. Ancak onlarca milletten oluşan Osmanlı İmparatorluğu’nda bile resmi dil Türkçe’ydi. Osmanlı İmparatorluğu anayasasında Türkçe resmi dil olarak yer almış, ilk Meclis’in 1876’da açılmasından itibaren yapılan çalışmalarda Türkçe’den başka dil kullanılmamıştı
1876'da Sultan Abdülaziz darbeyle tahttan indirilerek yerine Beşinci Murad geçirildi. Ancak Beşinci Murad'ın psikolojik rahatsızlığı hükümdarlık yapamayacağını gösterince tahta İkinci Abdülhamid çıkarıldı.
Darbenin başaktörlerinden Midhat Paşa, anayasal bir düzene geçildiği takdirde Avrupalı devletlerin müdahalelerinden kurtulacağımıza inanıyordu. Bir anayasa taslağı da vardı. Mabeyn başkâtibi Küçük Said Paşa ve Meclis-i Vükela, yani Bakanlar Kurulu da birer anayasa taslağı hazırlamışlardı. Tetkik komisyonu kurularak anayasa taslakları üzerinde çalışıldı. Çalışmalar sonunda 119 maddeli bir anayasa ortaya çıktı.
Osmanlı döneminde bir kütüphane.
ANAYASAYA GİRDİ
Anayasa çalışmaları sırasında üzerinde durulan en önemli konulardan biri de resmi dil meselesiydi. Osmanlılar, Türkçe'yi devletin ilk dönemlerinden itibaren "resmi dil" olarak kullandılar. Edebi ve bilimsel eserlerdeki Arapça ve Farsça'nın hâkimiyeti ise Osmanlı döneminde kademe kademe azaldı ve Türkçe bir "bilim dili" oldu.
Rahmetli Ali İhsan Gencer, anayasanın hazırlanması sırasında dil tartışmalarıyla ilgili bir araştırma yapmıştır. Anayasa taslağına, "Osmanlı ülkesinde bulunan milletlerden her biri kendi lisanlarında eğitim öğretimde serbesttir. Fakat devlet hizmetinde istihdam olunmak için devletin resmi dili olan Türkçe'yi bilmek şarttır" ifadesinin konulması düşünülmüştü. Bu madde resmi dil kargaşası yaratacaktı. Durumun farkına varan Eğinli Said Paşa, maddenin bu hâliyle uygun olmadığını söyleyerek değiştirilmesini istedi. Bunun üzerine maddede paşanın istediği değişiklik yapıldı.
Kanun-ı Esasi'nin 18. maddesi, "Devletin resmi dili Türkçe'dir ve Osmanlı fertlerinden her biri devlet hizmetinde istihdam olunmak için resmi dili bilmesi şarttır" şeklindeydi. Bu anayasa maddesiyle devlet görevlerinde Türkçe'den başka dil konuşulmayacağı ve devletin resmi dilinin Türkçe olduğu açıkça ifade edildiği gibi bu durum anayasa teminatı altına da alınmıştı.
İlk Meclis
HİÇBİR ZAMAN DEĞİŞMEYECEK
Seçimler yapılarak 19 Mart 1877'de Meclis çalışmaya başladı. Birinci Meşrutiyet Meclisi çalışmalarını Ayasofya'nın karşısındaki Darülfünun'da, yani dönemin üniversitesinin binasında sürdürdü. İlk parlamentomuzdaki 115 mebusun, yani milletvekilinin 46'sı gayrimüslimdi.
İlk Meclis'te milliyet çatışmaları yaşandı. Devletin resmi dili Türkçe olmasına rağmen Ermeni ve Rumlar kendi dillerinin de resmi dil olarak kullanılması için uğraşarak kendi milletlerinin meselelerini her şeyin üzerine çıkarmaya çalıştılar. Mebus olmak için Türkçe bilmek zorunluydu. Bu şartın değişmesi için, özellikle Arabistan'dan gelen mebuslar teklifte bulundular. Bu talebe karşı dönemin önde gelen devlet adamlarından Ahmed Vefik Paşa, "Gelecek seçime 4 yıl var. Akılları varsa bu süre içinde Türkçe öğrenirler" cevabını vermişti.
İkinci Meşrutiyet Meclisi
1908'de İkinci Meşrutiyet'in ilanından sonra toplanan Meclis'te de farklı milletlerden birçok mebus bulundu. Ancak ikinci Meclis çalışmalarında da Türkçe'den başka dil kullanılmadı. Türkiye Cumhuriyeti döneminde de TBMM'nin dili Türkçe oldu. Türkçe'nin tek resmi dil olmasını değiştirmek için yıllardan beri değişik teşebbüsler var. Ancak ne yaparlarsa yapsınlar, bu ülkenin tek resmi dili Türkçe olacak.
Osman Gazi
OSMANLI, TÜRKÇE'Yİ AYNI ZAMANDA 'BİLİM DİLİ' YAPTI
Osmanlılar'dan önce Türkiye Selçukluları'nın resmi dili Farsça idi. Daha sonra kurulan beyliklerde de bu devam etti. Bunun uzun süre bu şekilde gittiğini görüyoruz. Örneğin, Hamidoğlu Hüseyin Bey'in, 1377'de I. Murad'a Niş'in fethini kutlamak için gönderdiği tebriknâme Farsça'dır. Karamanoğlu Mehmed Bey'in Konya'yı aldığı zaman Türkçe'yi resmî dil ilan etmesi de bir sonuç vermemişti.
Osmanlılar ise Türkçe'yi ilk dönemlerden itibaren resmi dil olarak kabul edip yazışmalarında kullandı. Edebi ve bilimsel eserlerdeki Arapça ve Farsça'nın hâkimiyeti de Osmanlı döneminde kademe kademe azaldı. Osmanlı İmparatorluğu'nda astronomi sahasında yazılmış eserlerin incelenmesi bu durumu açıkça gösterir.
İslam Tarih, Sanat ve Kültür Araştırma Merkezi tarafından hazırlanan Osmanlı Astronomi Literatürü Tarihi'ne göre Osmanlı döneminde yazılmış 2 bin 286 astronomi eserinin 986'sı, yani yüzde 43'ü Arapça, 1058'si ise Türkçe'dir. Türkçe'nin yüzdesi 46'dır. Diğerleri ise Farsça veya üç dilin ikisi veya üçünün ortak olarak yazılmasından ibarettir.
Türkçe'nin Osmanlı döneminde bu sahadaki yükselişi asırlara göre incelendiğinde daha iyi anlaşılır: XV. yüzyılda 35 Arapça, 10 Farsça, 7 Türkçe; XVI. yüzyılda 172 Arapça, 59 Türkçe, 42 Farsça; XVII. yüzyılda 139 Arapça, 41 Türkçe, 1 Farsça; XVIII. yüzyılda 221 Arapça, 101 Türkçe, 2 Farsça; XIX. yüzyılda 137 Arapça, 123 Türkçe; XX. asrın başlarında 41 Arapça, 173 Türkçe.
III. Ahmed'in el yazısıyla Türkçe bir emri.
Bu tasnif yazarlara ve bu yazarların yaşadığı çağlara göre belirlenmiş eserlerdir. Yazarı ve yazıldığı dönemi bilinmeyen 854 eserin ise 554'ü Türkçe, 241'i Arapça, 59'u Farsça'dır. Türkçe XV. yüzyılda astronomi sahasında yazılan eserlerde yüzde 13 oranında iken her asırda oranını artırarak önce XVI. yüzyılda Farsça'yı, imparatorluğun sonuna doğru da Arapça'yı geçerek bu sahada hâkim dil hâline gelmiştir.
Matematik sahasında yazılmış kitaplarda da aynı gelişmeyi görürüz. Osmanlı döneminde yazılmış 1114 matematik eserinin yüzde 48'i Arapça, yüzde 50'si Türkçe'dir. Türkçe XV. yüzyılda matematik sahasında yazılan eserlerde yüzde 18 iken her asırda oranını artırarak önce XVI. yüzyılda Farsça'yı, imparatorluğun sonuna doğru da Arapça'yı geçip bu sahada hâkim dil hâline gelmiştir.
Coğrafya sahasında ise imparatorluğun başından sonuna kadar Türkçe'nin hâkimiyeti vardır. Osmanlılar zamanında yazılmış 1628 coğrafya eserinden 1542'si, yani yüzde 95'i Türkçe'dir. Tarihçilikte de durum coğrafya gibidir. Astronomi ve matematik sahasındaki oranlar küçümsenmemelidir. Çünkü Araplar, bu sahalarda yaptıkları çalışmalarla dünya bilim tarihine damgalarını vurmuşlar ve güçlü bir gelenek meydana getirmişlerdir. Bu yüzden Osmanlı döneminde aynı gelenek devam etmiş, ancak Türkçe her yüzyılda bu bilim dallarında gelişmesini sürdürmüştür.
Osmanlı'dan önceki Türk devletlerinde yazılan bilimsel eserlerde Türkçe çok az kullanılmıştır. Nitekim Osmanlılar'dan çok önce yaşamış iki büyük Türk âlimi, İbn Sina ve Farabi'nin eserlerinin Arapça olduğunu unutmamak gerekir.
.02 Nisan 2023, Pazar
ERHAN AFYONCU
Lale Devri’ndeki eğlence, ramazanın başlamasıyla bir anda sona erdi
Lale Devri denince herkesin aklına çılgın eğlenceler gelir. Eğlencelerin doruğa çıktığı dönem de genellikle bahar aylarında olurdu. 1726 yılının nisan ayında devlet adamları yine eğlenirken bir anda bütün camilerin kandilleri yanıp ramazanın başladığı anlaşılmış, eğlenceye son verilince herkesin hevesi kursağında kalmıştı
Viyana bozgunundan sonra kendisini toparlamaya çalışan Osmanlı İmparatorluğu, Venedik ve Rusya'yı mağlup etmişse de 1715-1718 harplerinde Avusturya'ya yenilerek Sırbistan'ın bir bölümünü kaybetti. Bürokrat kökenli olan Sadrazam Nevşehirli İbrahim Paşa, 1718'de Pasarofça Antlaşması'yla yaklaşık 35 yıldır süren savaş dönemine son verdi. Ancak savaşların bitmesiyle dertler sona ermemişti.
25 Mayıs 1719'da yaşanan deprem İstanbul'un bir kısmını yerle bir etti. Depremin arkasından gelen yangınla da Gedikpaşa'dan Kumkapı'ya uzanan sahil kül oldu. Sadrazam Nevşehirli Damad İbrahim Paşa'nın teşvikiyle Üçüncü Ahmed ve devlet adamları sakin ve huzur içinde olabilmenin yolunu zevke, sefaya dalmakta buldular. Barış, eğlence ve yenileşme dönemi başladı.
İstanbul'da günlük hayat.
EĞLENCENİN MEKÂNI KÂĞITHANE
Lale Devri'nde bütün yapılanlar, meşhur eğlencelerin gölgesinde kalmıştı. Şehrin dört bir yanında yeni saraylar yapılmış, o zamanlar ismi Sâdâbâd olan bugünün Kâğıthane'sinde sıra sıra köşkler inşa ettirilmişti. Sadece Kâğıthane'de inşa edilen Sâdâbâd köşklerinin sayısı 120 idi. Saray bahçelerinde hemen her akşam binbir gece masalları yaşanıyordu. Çengiler ve köçekler en iç gıcıklayıcı rakslarını ederlerken İstanbul'un ileri gelenleri görülmedik eğlenceler buluyor, mesela yavru ayılarla güreş tutuluyor, maymunlar keçilerin üzerine bindiriliyor, üzerlerine mum dikilmiş kaplumbağalar bahçelere salınıyor, günlerce süren helva sohbetlerine dalınıyordu.
Şair Nedim o günleri, "Gidelim servi revânım yürü Sâdâbâd'e" gibisinden mısralarla anlatırken Ebubekir Ağa, "Güzel ammâ ki ne âfet ne güzel" diyen nağmeler terennüm ediyordu. Devlet adamlarını ve zenginleri bir lale merakıdır sarmıştı. Hollanda'dan getirtilen lale soğanlarına keselerle altın ödeniyor, bahçeler bu lalelerle bezeniyordu.
19. yüzyılın sonlarında ramazanda Eminönü.
Bütün bu çılgın eğlencelerin doruğa çıktığı dönem bahar aylarında olurdu. Fakat Lale Devri baharları ramazan ayı ile çakışınca herkesi bir hüzün kaplamış, eğlenceler aksamıştı. Lale Devri'nin isim babası olan Ahmet Refik, "Lale Devri" isimli kitabında ramazan ayında yaşanan hüznü çok iyi anlatır. 1726'dan sonraki birkaç ramazan, baharın en güzel zamanı olan nisan-mayısa denk gelmişti. 1726 baharında ramazanın gelmesine bir-iki gün kalmıştı. Eğlencenin son günleriydi. Üçüncü Ahmed, Beşiktaş'taki yazlık saray yerine Cağaloğlu'ndaki Ferahâbâd Kasrı'na gitmeyi tercih etmişti.
Padişah, Sadrazam Nevşehirli İbrahim Paşa'yla birlikte 26 Nisan 1726 Cuma günü Ferahâbâd Kasrı'na gelmişti. Müneccimlerin yaptığı hesaba göre ramazan, 30 Nisan Salı akşamı başlayacaktı. Padişah ve yanındakiler cumadan itibaren mum ışığında doyasıya eğlenmeye başladılar. 29 Nisan Pazartesi gününe gelindiğinde eğlence devam ediyordu. Eğlenceye Ferahâbâd Kasrı'na pazartesi günü gelen dönemin vezirleri ve bürokratları da katılmıştı. Hiç kimsenin ramazanın o gün başlayacağından haberi yoktu.
Üçüncü Ahmed ve devlet adamları eğlenirlerken birdenbire bütün camilerin kandillerinin yandığı görüldü. Bu ramazanın başladığının habercisiydi. Eğlence bir anda bitmiş, herkesin hevesi kursağında kalmıştı. Kandillerin yanmasıyla ramazanın başlamasından dolayı İstanbul halkı mutlu olurken, Ferahâbâd Kasrı'ndakiler şoke olmuşlardı.
Ramazan hilaliyle ilgili bir belge.
PADİŞAHA SORULMADI
Padişahın emriyle durum araştırılınca kandillerin yanma sebebi anlaşıldı. Osmanlı döneminde ramazanın başlaması için yeni ayın, yani hilalin görülmesi beklenirdi. Ayasofya Camii'nin başkayyumu olan Arnavut Asım Efendi yanına iki kişi alarak yolda rastladığı herkese ramazan hilalinin görüldüğünü söylemişti. Bu haber yayılınca insanlar toplu olarak İstanbul Kadısı'nın önüne gitmişler ve ramazan hilalinin görüldüğüne dair şahitlik etmişlerdi.
III. Ahmed ve Nevşehirli İbrahim Paşa
"Ramazan sabit oldu, kandiller yakılsın, teravih namazı kılınsın" diye her kafadan bir ses çıkıyordu. Durum padişah ve halife olan Üçüncü Ahmed'e bildirilerek ramazanın başladığına dair onayının alınması gerekiyordu. Ancak haberi yayan Ayasofya Camii'nin başkayyumu Asım Efendi, padişaha sormadan kandillerin yakılması emrini verince bütün İstanbul camilerinde kandiller yakılmış, halk da teravih namazı kılmıştı.
HILAL GÖRÜNÜNCE RAMAZAN BAŞLARDI
Osmanlı İmparatorluğu döneminde ramazanın ne zaman başlayıp biteceği şimdiki gibi günler öncesinden belli olmazdı. Astronomi bugünkü kadar gelişmediği için insanlar ramazanın başlangıcını belirlemek için açıklık yerlerde gökyüzünü takip ederek yeni ayın doğuşunu beklerdi. Nesimi Yazıcı, Osmanlı döneminde "Rüy'et-i Hilal" meselesini teferruatlı olarak araştırmıştır.
Ramazan hilalini tespit edebilmek için başta devlet görevlileri olmak üzere insanlar büyük bir çaba içerisine girerler ve bunun için kısa süreli seyahatler gerçekleştirirlerdi. Ramazan veya bayramlar eski bir gelenek olan "Rü'yet-i Hilal"le, yani hilalin görülmesiyle başlardı. Osmanlı döneminde kullanılan hicri takvime göre ayların başlangıcı yeni ayın görülmesiyle olurdu. Ay'ın Dünya'nın çevresinde dolaşmasının 29.5 günde tamamlanmasından dolayı, aylar bazen 29 bazen de 30 güne denk gelmekteydi. Şaban ayının son günlerinde takvimleri hazırlamakla görevli müneccimler, ramazanın başlangıcının ne zaman olacağını yetkililere bildirirdi. Ancak her zaman müneccimlerin dediği tarih esas alınmazdı. Hazret-i Peygamber'in "Hilali görünce oruca başlayın. Onu tekrar görünce bayram yapın. Eğer hava kapalı ise içinde bulunduğunuz ayı 30 güne tamamlayın" şeklindeki hadisinden dolayı Bolu, Bursa, Edirne gibi denizden yüksek yerlere gönderilen devlet görevlilerinin veya halktan bazı insanların hilalin göründüğünü bildirmesiyle ramazan başlardı.
Lale De vri'nde eğlence
Hilali görmek yetmezdi, şahit de istenirdi. Hilali görenler şahitleriyle birlikte mahkemeye giderek durumu bildirirlerdi. Bu konuda iki kişinin şahitliği gerekirdi. Durumun araştırılması sonucunda, mahkemeye gelenlerin dedikleri doğru çıkar da ramazanın başladığına veya bitip de bayram olduğuna karar verilirse, haberi getirenler ve şahitleri yüklü miktarda ödül alırlardı. Ramazanın bitişinde de aynı durum söz konusu olurdu. Ramazanın 29. günü hilal görülmezse ramazan 30 gün kabul edilir, bayram ertesi gün başlardı. Buna "tekmil-i selasin" denirdi. Ramazan ayının başlangıç ve bitişini, Kadir Gecesi'nin ne zaman olduğunu tespit etmek İstanbul Kadısı'nın göreviydi. Kadının görevlendirdiği insanlar özellikle minarelerden hilali gözetlerlerdi. Hilali gördüklerinde şahitleriyle birlikte kadının huzurunda mahkeme kurulurdu. Hilali görenler "Şu saatte gördüm. Bu gece ramazanın başlangıcıdır. Şehadet ederim" dedikten sonra şahitlerin de ifadeleriyle durum kesinleşince ramazan başlardı. Bütün bu işler gizlilik içerisinde yapılır, durumla ilgili bir bilgi dışarıya sızdırılmazdı. Bu sırada ramazanın başladığını halka duyuracak mahyacılar mahkemenin dışında beklerdi. Ramazanın başlangıcı bu şekilde tespit edildikten sonra durum sadaret, yani başbakanlık kanalıyla padişaha bildirilirdi. Padişahın onayından sonra ramazanın başlangıcının hükm-i şeri, yani şeriatın emrettiği gibi tespit edildiği halka duyurulurdu. Cami minarelerinde kandillerin yakılması, durumun halka ilanıydı.
Şaban ayının sonunda havanın kapalı olması yüzünden hilal görülemezse, durum karışırdı. Böyle bir durumda devletin ilan ettiği günde ramazan başlardı. Ramazan ayının başlamasıyla birlikte tüm cami ve mescitler, özellikle de minareler aydınlatılırdı.
09 Nisan 2023, Pazar
ERHAN AFYONCU
İngiltere karıştırmadan önce Filistin’de huzur vardı
Tarih boyunca birçok çatışmaya sahne olan Filistin, 16. yüzyılda Osmanlı hâkimiyetine girdikten sonra bölgede barış hâkim oldu. 19. yüzyıldan itibaren İngiltere başta olmak üzere Batılı güçler bölgeye el atınca ise Filistin ile Ortadoğu’daki diğer bölgelerde kaos başladı
Hazreti Süleyman zamanında altın çağlarını yaşayan Yahudiler, Peygamber'in vefatından sonra iç çekişmeler yüzünden ikiye bölündüler. Güneydeki devleti Asurlular, kuzeydekini ise Babilliler ortadan kaldırdı. Babilliler, Milattan Önce 6. yüzyılda Yahudileri Babil'e sürdüler. Daha sonra Pers Krallığı'nın desteğini alan Yahudiler, Kudüs'e dönüp yıkılmış olan Süleyman Mabedi'ni yeniden ibadete açtılar. Yahudiler, bir müddet sonraysa dünyanın ilk imparatorluğu olan Roma'nın hâkimiyeti altına girdiler.
Romalılar, Milattan Sonra 70'te Yahudileri Kudüs'ten sürüp Süleyman Mabedi'ni yıktılar. Yahudiler, bu sürgünden sonra kendilerini putperest Roma'nın idaresinden kurtaracak ve dünyanın dört bir tarafına dağılmış olan Yahudileri toplayarak "arzı mevud"da, yani vaat edilmiş topraklarda ilahi devleti kuracak olan mesihi beklemeye başladılar.
Dünyanın birçok tarafına yayılmış olan Yahudiler, Hıristiyanlar tarafından büyük eziyetler gördüler. Hıristiyanlar, başlarına gelen her türlü felakette Yahudileri suçlu olarak görür ve cezalandırırlardı. Yahudiler ise başlarına gelen her türlü felaketi, mesihin gelişinin yaklaşması olarak yorumlarlardı. Tarih boyunca birçok Yahudi, kendisinin mesih olduğunu ileri sürerek ortaya çıktı ve taraftar topladı.
Filistin'e giden Yahudiler
YAHUDİLERİN HAMİSİ İNGİLTERE
19. yüzyılda Osmanlı topraklarında nüfuz alanı kurmak isteyen İngiltere, Fransa'nın Katolik, Rusların da Ortodokslar ile işbirliği yaptığı gibi imparatorlukta kendisine yardımcı olacak bir topluluk aradı ve Yahudileri buldu. Yahudileri himaye ve onlar vasıtasıyla Osmanlı topraklarında faaliyet gösterme, zamanla İngiliz dış politikasının unsurlarından biri hâline geldi.
İngiltere'nin ve Avrupa'nın zengin Yahudileri de İngiltere'nin desteğiyle Filistin'i vatan hâline getirmek için harekete geçtiler. Böylece Yahudilerin Filistin'e geri dönüş macerası başladı. Bu konuda Vahdettin Engin, Tufan Buzpınar ve Ahmet Kavas'ın araştırmaları vardır.
Filistin'de nöbet tutan bir Türk askeri.
SİYONİZM HAREKETİNİN DOĞUŞU
19. yüzyılın ikinci yarısında Avrupa'daki milliyetçilik cereyanı "antisemitizm" adı verilen Yahudi düşmanlığını da ön plana çıkarmıştı. Eskiden beri Yahudileri sevmeyen Hıristiyan ülkelerde düşmanlık şiddetlendi. 1881'de Çar II. Aleksandr'ın öldürülmesinden sonra, Yahudi düşmanlığının artmasıyla birlikte Yahudiler, Rusya ve Romanya'dan kitleler halinde başta Amerika olmak üzere dünyanın değişik yerlerine göç etmeye başladılar. Avrupa'nın diğer ülkelerinden de dışlanan Yahudiler, kendilerine sığınacak yer arıyorlardı. 19. yüzyılın sonları ile 20. yüzyılın başlarında Amerika'ya göç eden Yahudilerin sayısı 3 milyon civarındadır.
Avrupa ve Rusya'da ortaya çıkan antisemitizm faaliyetleri Yahudileri çeşitli arayışlara itmişti. "Vaat edilmiş topraklar" olarak kabul ettikleri Filistin'de bir Yahudi devleti kurulmasını hedefleyen "siyonizm" hareketi ortaya çıktı. Yahudiler, 1881'de Odessa'da "Hovevei Tziyon/Sion Âşıkları" adlı bir dernek kurdular. Derneğin amacı, Yahudilerin Filistin ve Kudüs'e yerleşmelerini sağlamaktı. Bu göç sırasında 5 bin kadar Yahudi de Filistin'e gitmişti. Bu yıllarda Filistin'de 430 bin Müslüman, 55 bin Hıristiyan ve 35 bin Yahudi yaşıyordu.
II. Abdülhamid
ABDÜLHAMİD GÖÇÜ YASAKLADI
Bu yıllarda Londra'da İngiltere'nin Ortadoğu'daki çıkarları için bir Yahudi devletinin kurulması fikri gün geçtikçe etkili hâle geliyordu. Ancak hedef alınan Filistin, Osmanlı hâkimiyetindeydi. Başta II. Abdülhamid olmak üzere Osmanlı devlet adamları, muhtemel bir Yahudi göçünün Filistin'de çok kritik dengelere bağlı mevcut durumu bozacağı ve bölgeyi karıştıracağı farkındaydılar.
Sultan Abdülhamid'in 1880'de çıkardığı iradesiyle Yahudilerin Filistin'e göçmen olarak yerleşmelerinin kapısı kapatıldı. Osmanlı vatandaşı olan Yahudilerin de Filistin'den toprak satın almaları yasaklandı. Hac amaçlı olarak Kudüs'ü ziyaret edecek Yahudiler ise Osmanlı konsolosluklarından vize almak, Filistin'e girerken geri döneceklerine dair teminat parası yatırmak ve girişlerinden itibaren 30 gün içinde Filistin'i terk etmek mecburiyetindeydiler.
Osmanlı Devleti, 1882'de yaşadıkları ülkelerden kovulan Yahudilerin Filistin haricinde gösterilecek yerlerde 100-150 haneyi geçmeyecek şekilde yerleşmeleri şartıyla ülkeye kabul edilebilecekleri kararını da aldı. Fakat bu tedbir kesin bir çözüm olmadı. Osmanlı yönetiminin aldığı sıkı tedbirlere rağmen siyonistler, Filistin'e yerleşebilmek için her türlü yöntemi denemeye başladılar. Özellikle mahalli yöneticiler ve bölge halkının bir kısmı, büyük paralar karşılığında hükümetin yasağına rağmen Yahudilere toprak sattılar. II. Abdülhamid, bu gelişmeler üzerine bölgedeki boş devlet arazilerinden bir kısmını şahsi mal varlığı olarak satın aldı.
1895'ten itibaren siyonizmi milletler arası bir politika haline getirmek isteyen Theodor Herzl sahneye çıktı. Herzl, Filistin'de özerk bir Yahudi devleti kurulması için 1896 ile 1902 yılları arasında beş defa İstanbul'a geldi, ancak bütün tekliflerine rağmen bir netice alamadı.
hudilerin her türlü teşebbüslerine rağmen Filistin'e yerleşen Yahudi sayısı Sultan Abdülhamid döneminde birkaç bin kişiyken, 1908'de Meşrutiyet'in ilanından sonra Filistin'e Yahudi göçü bir anda yoğunlaştı. İttihad ve Terakki iktidarı, 1914 Ocak'ında, Yahudilerin Filistin'e yerleşimini önlemek için alınan tedbirleri, işe yaramadıkları gerekçesiyle yürürlükten kaldırdı.
Theodor Herzl
İSRAİL'İN KURULUŞU
Birinci Dünya Savaşı yıllarında İngiltere'nin siyonizm temsilcileriyle yapılan görüşmeler sonucu, 2 Kasım 1917'de Balfour Deklarasyonu yayınlandı. İngiliz Dışişleri Bakanı Arthur Balfour, siyonist liderlerden Rothschild'e gönderdiği mektupla Filistin'de Yahudi devletinin kurulmasına İngiltere'nin destek vereceğini söylemişti. Savaşın sonunda Filistin, İngiltere'nin eline geçti. Yahudilerin Filistin'e yerleşmeleri İngiltere tarafından teşvik edildi.
Milletler Cemiyeti, 1922'de aldığı bir kararla Filistin'deki İngiliz mandasını kabul etti. İngiltere bölgede Arap Devleti'ni kurdurmadığı gibi, Yahudi göçlerine açmak suretiyle Filistin'i Araplardan kopardı. Filistin Arapları, bu tehlikeyi gördükleri için mücadeleye başladılar. Ancak İngiltere ve diğer Batılı devletlerin desteğiyle 1948'de İsrail kuruldu. İsrail'in kuruluş bildirisi, 14 Mayıs 1948'de, ülkenin ilk devlet başkanı olan David Ben Gurion tarafından Theodor Herzl'in büyük boy bir fotoğrafının altında okundu.
FİLİSTİN'İN BARIŞ DOLU YILLARI
TARİH boyunca birçok çatışmaya sahne olan Filistin, 16. yüzyılda Osmanlı hâkimiyetine girdi. Yavuz Sultan Selim, Memlük Hükümdarı Kansu Gavri'yi 1516'da Mercidabık Meydan Muharebesi'nde mağlup edince, Suriye ve Filistin Osmanlı topraklarına katılmıştı. Filistin bölgesi Şam Beylerbeyliği'ne bağlı Kudüs, Gazze ve Nablus şeklinde üç sancak hâlinde teşkilatlandırıldı. Filistin, Osmanlı'nın son dönemlerinde ise önce Sayda Eyaleti'ne, sonra Suriye Vilayeti'ne, ardından da son dönemde kurulan Beyrut Vilayeti'ne bağlıydı. Filistin, Müslümanlar, Hıristiyanlar ve Yahudiler için de büyük önem atfedilen bir bölgeydi. Özellikle Kudüs'teki kutsal yerler paylaşılamıyordu. Hıristiyanlığın çeşitli mezhepleri bile birbirleriyle çatışma hâlindeydiler. Osmanlı İmparatorluğu'nun bölgeyi fethetmesinden itibaren Filistin'de de kendine özgü bir idari yöntem uyguladı. "Pax Ottomanica" adı verilen "Osmanlı barışı" bölgeye hâkim oldu. 19. yüzyılda Batılı güçler bölgeye el atınca Filistin ve Ortadoğu'daki diğer bölgelerde kaos başladı
16 Nisan 2023, Pazar
ERHAN AFYONCU
Depremin yaraları dokuz ayda sarıldı
“Küçük Kıyamet” olarak anılan 1509 depremi, İstanbul’u bir baştan diğer başa yıkmıştı. Depremden sonra harekete geçen devlet, aldığı tedbirlerle İstanbul’daki sivil ve kamu binalarını, vakıf eserlerini, yolları ve köprüleri tamir veya yeniden inşa ederek depremin yaralarını dokuz ayda sardı
10 Eylül 1509'da II. Bayezid'in hükümdarlığı zamanında İstanbul'da meydana gelen deprem, halkın hayatını altüst etmişti. İnsanlar kıyametin geldiğini düşünüyordu. Nitekim bu deprem İstanbul için o kadar yıkıcı olmuştu ki, tarihçilerce "Kıyamet-i Sugra", yani "Küçük Kıyamet" olarak adlandırılmıştı.
YİYECEK SIKINTISI ÇIKTI
Depremin halk üzerindeki en önemli tesiri barınma konusundaydı. 1070 ev yıkılmıştı ama şehirdeki birçok evde de hasar yoktu. Ancak artçı depremlerin 45 gün sürmesi, insanların evlerine uzun müddet girmesini engelledi. Halk korkudan yıkılmamış olan evlere de giremiyordu. Evlerin yanı sıra bekârların ve yolcuların kaldığı hanların önemli bir kısmının yıkılması, burada kalan insanların açıkta kalmalarına sebep olmuştu. Sokaklar, sahiller çadır ve barakalarla dolmuştu. Mevsim yaz olduğu için dışarıda barınma büyük bir sorun olmamıştı. Yaşanan büyük felaket ve devam eden artçı sarsıntılar insanların psikolojik durumlarını sarsmış, korku dolu günler ve geceler geçirmelerine sebep olmuştu. Hayvanlar da ahırlarının yıkılması sonucu insanlar gibi açık arazide kalmışlardı.
İstanbul
Çadırlarda barınan ve korku içerisinde yaşayan İstanbullular, yiyecek ve içecek temini konusunda da zorluk çekiyorlardı. Şehrin su yollarının, yani içme suyu şebekesinin deprem sonucu yıkılması hem şehri su baskınına uğratmış hem de insanların içecek su bulmalarını zorlaştırmıştı.
Şehirdeki gıda depolarının, dükkânların, fırınların ve değirmenlerin yıkılması veya harap olması da yiyecek sıkıntısı doğurmuştu. İnsanların yiyecek temininde en önemli sorun, fırınların hasar görmesi yüzündendi.
İnşaat faaliyetleriyle ilgili bir belge.
Fırınların yıkılması, halkın en önemli yiyecek maddesi olan ekmek teminini zorlaştırmıştı. Bu yüzden fırınların tamir ve inşasına diğer binalardan öncelik verildi. Yollar hasar gördüğü için insan ve hayvanların ulaşımı ile gıda ve diğer ihtiyaç maddelerinin getirilip götürülmesinde aksaklıklar yaşandı.
HER EVDEN VERGİ ALINDI
Depremin ilk korkusu atlatıldıktan sonra Osmanlı İmparatorluğu'ndaki en büyük karar alma mekanizması olan Divân-ı Hümâyun toplandı. Felaketin izlerinin nasıl ortadan kaldırılacağı tartışıldı ve bu yönde kararlar alındı. Bu kararlardan biri 1999'da ülkemizde meydana gelen büyük depremde yaşadığımız ek vergi olayıydı. Her evden 22 akçe ek vergi alınmasına karar verilmişti. Bir diğer karar ise İstanbul'un yeniden imarıydı.
İstanbul'daki durumun tespiti için keşif eminleri ve hassa mimarları görevlendirilerek yıkılan veya hasar gören yerlerin keşfi yaptırıldı. Tamir edilecek büyük yapılar için bina eminleri görevlendirildi. Ardından şehrin imar edilmesi için bütün imparatorluk çapında harekete geçildi. Anadolu ve Rumeli'den binlerce işçi, usta, duvarcı ve marangoz İstanbul'a getirtildi. İmarda kullanılacak malzemenin teminini ise yeniçeri ağası nezaretindeki 11 bin asker sağlıyordu. İstanbul'un çevresindeki Tekirdağ, Gelibolu, Çorlu, Karamürsel, Şile, Yalova, Gemlik, İznik gibi şehirlerden taş, kireç gibi yapı malzemeleri toplandı.
16. yüzyılda İstanbul.
Şehrin imarı için işçi ve malzeme temini zaman aldığından İstanbullular, 1509 kışını derme çatma yerlerde ve büyük zorluklar içerisinde geçirdiler. İstanbul'daki imar faaliyetleri 29 Mart 1510'da başladı ve çok kısa bir süre zarfında 1 Haziran 1510'da bitirildi. Yapılan inşaatların kontrolünü ise Mimar Hayreddin yapmıştı. İyi hazırlık yapıldığı için 2 ay gibi kısa bir zamanda şehrin surları, köprüler, Rumeli ve Anadolu hisarlarının tahrip olan yerleri, Kızkulesi, evler, camiler, medreseler, hanlar, çeşmeler ya yeniden inşa edilmiş veya tamir edilmişti.
AHŞAP-TAŞ YAPI MÜCADELESİ
III. MUSTAFA döneminde meydana gelen 22 Mayıs 1766 depreminin en büyük hasar verdiği yer İstanbul'du. Depremin halk üzerindeki en önemli tesiri barınma konusunda olmuştu. İstanbul'daki evlerin bir kısmı yıkılmış, bir kısmı hasar görmüştü. Ancak bunlar şehirdeki bütün evlerin önemli bir kısmını oluşturmuyordu. Buna rağmen halk uzun müddet çadırlarda barınmıştı. Artçı depremlerin sekiz ay kadar sürmesi ve 22 Mayıs'tan sonra 5 Ağustos'ta şiddetli bir depremin daha yaşanması, insanların evlerine uzun müddet girmesini engellemişti. Mevsimin yaz olması dışarıda barınmayı kolaylaştırmıştı. Sarsıntıların sekiz ay sürmesi ve iki şiddetli depremin iki buçuk ay ara ile arka arkaya yaşanması insanların psikolojik durumlarını sarsmış ve korku dolu günler ve geceler geçirmişlerdi.
II. Bayezid, devlet adamlarıyla.
Depremde yıkılmayan, ancak yıkılma tehlikesi bulunan binalar insanlara korkulu günler yaşatmıştı. Şehirde geniş bir bölgede hasarlar meydana gelmişti. Bilhassa Yedikule ve Edirnekapı civarındaki binalarda yıkılmalar çoktu. Hemen her depremden etkilenen Fatih Camii tamamen harap olmuştu. Caminin kubbesi çökmüş, imaret, hastane ve medrese yıkılmıştı. 173 cami ve hamamda hasar vardı. Şehrin surları da depremden etkilenip yer yer yıkılmalar meydana gelmişti. Surların yıkılması ona bitişik veya yakınında bulunan ev, dükkân, değirmen gibi binaların hasar görmesine sebep olmuştu. Yerebatan Sarnıcı'nın desteklerinden biri çökmüş, şehrin birçok yerinde su yollarında hasarlar oluşmuştu. Vakıf eserlerin veya bunlara gelir getiren yerlerin zarar görmesi buralardan topluma verilen hizmetin aksamasına sebep olmuştu. Hayvanların ahırlarının yıkılması, onların da barınma meselesini ortaya çıkarmıştı. İnsanlar gibi açık arazide kalan hayvanlar için bir diğer sıkıntı da yiyecek temininde yaşanmıştı.
GELENEKSEL METODA DEVAM
Deprem sonrasında imar faaliyetlerine girişildi. Gerekli tamir ve inşaat işlerinin yapılabilmesi için İstanbul'un çevresindeki kaza ve nahiyelerden duvarcı, sıvacı, kireççi gibi inşaat ustaları ve yapı malzemeleri toplandı. Ancak depremin hasarlarının silinmesi zaman aldı. Fatih Camii adeta yeniden yapılarak 5 Mayıs 1771'de tekrar ibadete açıldı.
Lizbon depremi.
Depremden sonra yapılan binalarla ilgili en önemli meselelerden biri de yeniden yapılacak yerlerin devlet tarafından kârgir (tuğla veya taştan yapılma) olarak inşasının istenmesine karşılık ahalinin ahşabı tercih etmesiydi. İstanbul'un daha önceki tarihlerde geçirdiği yangınlar sebebiyle evlerin ahşap olarak yapılması istenmiyordu. İnşaatın daha çabuk tamamlanması ve yeni bir depremde taş binalarda yaşamayı tehlikeli bulduğu için insanlar binalarını ahşaptan yapmak için uğraşmış, devlet tarafından ise yapıların çoğunun kârgir olması, sadece bazı kısımlarının ahşaptan yapılması yönünde emirler çıkmıştır.
1766 depreminden sonra inşaat faaliyetleri üzerine bir araştırma yapan Deniz Mazlum, eserinde 1755 Lizbon depremi ile 1766 İstanbul depremini karşılaştırmıştır. İstanbul'a göre çok çok daha şiddetli bir depreme maruz kalan Lizbon'da yasalar çıkarılıp, inşaat faaliyetlerinde ve şehir planlamasında depremi ve yangınları dikkate alan yeni mimari uygulamalar yapılırken, İstanbul'da inşaata geleneksel metotlarla devam edilmiştir.
23 Nisan 2023, Pazar
ERHAN AFYONCU
Osmanlı’da bayramlaşma muhteşem görüntülere sahne olurdu
Sesli dinlemek için tıklayınız.
00:00
00:00
Tüm Sesli Haberler
Padişahlar, bayramlarda devlet adamlarıyla birlikte camiye gidip bayram namazı kıldıktan sonra bir düzen içerisinde saraya geri dönüş başlardı. Bayram namazı için yapılan bu gidiş ve dönüşe “bayram alayı” denirdi. İstanbullular, muhteşem görüntülere sahne olan bu alayı büyük bir ilgi ve hayranlıkla izlerdi
Osmanlı sarayındaki bayramlaşmanın nasıl yapılacağı "Fatih Kanunnamesi" ile belirlenmişti. Kanunnameye göre padişah bayram günü sabah namazını Hırka-i Saadet Dairesi'nde kılar, daha sonra dairenin önüne taht konulurdu. Padişah tahta oturunca orada bulunan hocalar aşr-ı şerif okurlar, ardından görevliler bunlara hediyelerini verirlerdi.
Mehter çalmaya başlayınca bir taraftan da topluluk hep bir ağızdan "Bu gibi günlere yetişmek her zaman müyesser ola" diye bağırır ve dua ederlerdi.
PADİŞAHIN ELİ-ETEĞİ ÖPÜLÜRDÜ
Osmanlı padişahı ile bayramlaşma hakkı olanlar kanunnamede belirlenmişti. Bu hakkı haiz olan kişiler sabah namazını Ayasofya Camii'nde kıldıktan sonra saraya gidip Divân-ı Hümâyun'da toplanırlardı. Topluluğun geldiği haberi padişaha iletilince o da "arz odası"na geçerdi. Daha sonra da görevlilerin dizildiği yoldan tahtın bulunduğu yere gelirdi.
Burada padişahı karşılayan nakibüleşraf yüzü hükümdara dönük, ayakta ellerini kaldırıp dua ederdi. Nakibüleşraf, ardından padişahın bayramını tebrik edip selam vererek huzurdan çıkardı. Enderun ağaları da bu sırada yüksek sesle "Aleyke avnullah", yani "Allah'ın yardımı üzerine olsun" derlerdi.
Tören sırasında kimin nerede duracağı en ufak teferruata kadar belliydi. Örneğin, padişahın oturduğu tahtın arkasında sağda darüssaade ağası, solda ise silahtar bulunurdu. Buradaki tören sırasında mehter durmadan çalardı. Padişah tahta oturduktan sonra devlet adamları rütbelerine göre sağ taraftan gelerek padişahın eteğini öperlerdi.
III. Selim'in sarayda bayramlaşması.
Veziriazam, kazasker gibi görevliler etek öperken padişah ayağa kalkardı. Bu üst düzey ricalden sonra sıra defterdar, nişancı reisülküttap, defter emini gibi önemli bürokratlarındı. Ancak bunlar öncekiler gibi etek değil tahtın eşiğini öperlerdi. Şeyhülislam ise padişahın önünde eğilir ve elini öperdi. El-etek öpme işlemini bitiren görevliler kendileri için belirlenmiş yere geçerek tören müddetince ayakta dururlardı. Kapıkulu ocaklarının üst düzey subayları da bu bayramlaşmada bulunurdu. Mehter takımı tören süresince çalarak merasime ayrı bir renk katardı.
Saraydaki törenin bitiminden sonra padişah, Topkapı Sarayı'ndaki Hasoda'ya geçerek bayram namazı için üstünü değiştirirdi. Bayram namazı büyük camilerden birinde, genellikle saraya yakın Ayasofya veya Sultanahmet'te kılınırdı. Bayramdan önce padişaha namazı nerede kılacağı sorulur, buna göre hazırlık yapılırdı.
KIYAFETLER GÖZ ALICIYDI
Padişah haremden çıkıp özel olarak süslenmiş atına biner ve Babüsselam Kapısı önünde kendisini bekleyen devlet adamlarıyla birlikte camiye doğru yola çıkardı. Padişahın yakın maiyetini teşkil eden peykler, solaklar ve müteferrikalar bu merasim esnasında göz alıcı kıyafetler giyerlerdi. İstanbullular da bu töreni büyük bir ilgi ve hayranlıkla seyrederlerdi. Rengârenk kıyafetler içerisindeki padişahın maiyetinin geçişini seyreden herkes hayran kalırdı.
Devlet ileri gelenleri rütbelerine göre atlı veya yaya olarak padişahı takip ederlerdi. Camiye gidilip namaz kılındıktan sonra da aynı düzen içerisinde saraya geri dönülürdü. Bayram namazı için yapılan bu gidiş ve dönüşe "bayram alayı" denirdi.
Bayramın ikinci günü padişah Yeni Saray'da, yani Topkapı Sarayı'nda bulunan Gülhane Köşkü'nde bulunurdu. Buraya kaymakam, şeyhülislâm, kaptanpaşa gibi görevliler maiyetleri ile birlikte gelirler ve bayram tebriği için bir tören düzenlenirdi. Bayramın üçüncü günü ise padişahlar Eski Saray'da cirit oyununu seyrederlerdi.
III. Mustafa'nın bayram alayı.
HAREM HALKINA MÜCEVHER ALINIRDI
Bayramlaşmalar yeni saraylar yaptırıldıkça değişik saraylarda gerçekleştirildi. Dolmabahçe'nin yanı sıra Çırağan Sarayı da törenlerin yapıldığı yerlerdendi.
Dolmabahçe yapılırken buraya muhteşem bir bayramlaşma salonu yaptırılmıştı. "Muayede Salonu" adı verilen 2 bin 250 metrekare genişliğindeki bu muhteşem yer, sarayın alt katında bulunurdu. Salonun 56 sütun üzerine oturtulmuş kubbesinin yüksekliği 36 metreydi. Yüzlerce ampul yanan 4.5 tonluk bir avizesi vardı.
Osmanlı'nın son asrında padişahlar, devlet görevlileriyle bu salonda bayramlaşırdı. Bayramlaşma sırasında üst katlarda mızıka çalar, harem kadınları da kafes arkasından töreni takip ederlerdi.
Harem mensuplarıyla bayramlaşma ise sarayın üst katındaki Mavi Salon'da yapılırdı. Bayram sebebiyle harem halkının istediği zincir, küpe ile gerdanlık, broş gibi mücevherat, saraya bu tür şeylerin alındığı kuyumculara bir mektup ile bildirilerek temin edilirdi.
I. Abdülhamid'in bayram alayı.
BAYRAMIN BAŞLAMASI İÇİN HİLALİN GÖRÜLMESİ BEKLENİRDİ
Osmanlı İmparatorluğu'nda ramazan ayındayken bayramın başlaması için şevval ayının girdiğinin işareti olarak hilalin görülmesi beklenirdi. Eğer ramazanın 29'unda hilal görülmezse 30'unda top atılarak ertesi günün bayram olduğu ilan edilirdi. Hilal görülmediği takdirde bu şekilde bayram gününün tespitine "tekmil-i selasin" denirdi.
Kurban Bayramı'nda da ayın durumuna göre zilhicce ayının birinci gününün tespitiyle arife ve bayram günü belli olurdu. Ramazanın başlangıcını, bitişini, Kadir Gecesi'ni ve Kurban Bayramı'nın ne zaman olduğunu belirlemek İstanbul kadısının göreviydi. Kadı bu günleri tespit ettikten sonra saraya bildirir, daha sonra da halka ilan edilirdi. Saraya bu günleri bildiren İstanbul kadısı yüklü bir miktarda bahşiş alırdı.
Arife günü ikindiden itibaren Ramazan Bayramı'nın üçüncü günü, Kurban Bayramı'nın ise dördüncü günü akşamına kadar her gün top atılırdı. Bu toplar genellikle Tersane'den ve Donanma'dan ateşlenirdi. Bazen limanda bulunan başka milletlere ait gemiler de top atarlardı. Ramazan ve Kurban Bayramı öncesi arife gecesi bütün cami ve mescitlerin kandilleri yakılırdı.
30 Nisan 2023, Pazar
ERHAN AFYONCU
İlk seçimi bundan 189 yıl önce yaptık
Sesli dinlemek için tıklayınız.
00:00
00:00
Tüm Sesli Haberler
Osmanlı’da İkinci Mahmud’la birlikte gerçek manada bir Batılılaşma başladı. Bu dönemde kurulan muhtarlık teşkilatı, halkın kendi yöneticilerini seçmesinin de başlangıcını teşkil etti. İlk seçim 1834 yılında Bolu’da yapıldı
Türkiye yeni bir seçim dönemine girdi. Seçimler, halkın iradesinin sandığa yansımasıdır. Milletimiz de kendisine verilen bu yetkiyi iki asırdır kullanarak haklarına sahip çıkmıştır.
KLASİK SİSTEM DEĞİŞTİ
Osmanlı İmparatorluğu sıkıntıya girdiği dönemlerde ıslahat yaparak kendisini toparlamıştı. 17. yüzyıl ıslahatlarında örnek, imparatorluğun kendi geçmişi, özellikle de Kanuni dönemindeki günleri idi. Bu dönemde Avrupa örnek değildi.
II. Mahmud
18. yüzyılda Lale Devri ile birlikte Osmanlı İmparatorluğu ilk defa yüzünü Batı'ya döndü. Avrupa'daki gelişmeler örnek alınmaya başlandı. Ancak bu dönemde de Avrupa tam bir model değildi. 18. yüzyılın sonlarında Avrupa tam olarak örnek alınmaya başlandı. Fakat bu dönemde de gelenekle karışık bir Batılılaşma vardı. İkinci Mahmud dönemiyle birlikte gerçek manada Batılılaşma başladı.
İkinci Mahmud dönemi, Osmanlı tarihinde gelenekten köklü bir kopuşun olduğu ve klasik Osmanlı sisteminin tamamen değiştiği bir dönemdir. Bunda da daha önce reformlara karşı muhalefetin en önemli dayanağı olan Yeniçeri Ocağı'nın 1826'da ortadan kaldırılması etkili olmuştur. Sultan Mahmud'un bu dönemdeki yeniliklerde en önemli destekçisi Serasker Hüsrev Paşa'dır.
Bolu'da muhtarlık seçimini gösteren belge.
BOLU'DA MUHTAR SEÇİMİ
İkinci Mahmud'un getirdiği önemli değişikliklerden biri de seçimdi. Seçimle ilk defa İkinci Mahmud döneminde (1808-1839) tanıştık. İmparatorluğun yapısının baştan ayağa değiştiği bu dönemde kurulmuş olan muhtarlık teşkilatı, halkın kendi yöneticilerini seçmelerinin de başlangıcıydı.
Zaten muhtar kelimesinin sözlük manası da "seçilmiş" demektir. Mehmet Güneş'in "Osmanlı Döneminde Muhtarlık" isimli kitabı bu kurumun tarihini teferruatlı olarak ortaya koymuştur.
Osmanlı yöneticileri asırlarca İstanbul'a göçü engellemek için her şeyi yapmışlar, ama muvaffak olamamışlardı. Sultan Mahmud, İstanbul'a göçü azaltıp güvenlik ve asayişi temin etmek için 1829'da Üsküdar, Eyüp ve Galata kadılıklarında muhtarlık teşkilatını kurdurdu. Ancak ilk muhtarlar seçimle değil tayinle görevlerine başladılar.
1833'te İstanbul dışında Kastamonu-Taşköprü'de ilk taşra muhtarlık teşkilatı kuruldu. Zamanla muhtarlık imparatorluğun her tarafına yayıldı. Mehmet Güneş'in bulduğu belgelere göre, ahalinin katılımıyla muhtar seçimleri ilk defa 1834 yılında Bolu'da yapıldı.
1833'ten sonra muhtarlık teşkilatı yavaş yavaş ülkenin her yerinde uygulanmaya başladı. 1864 Vilayet Nizamnamesi'nden sonra seçimler daha sistematik hâle geldi. Müslüman ve Müslüman olmayanların beraber yaşadığı köylerde her cemaat kendi muhtarını bir yıllığına seçti.
Muhtar seçimlerine, Osmanlı uyruğunda olan ve 18 yaşını doldurmuş erkeklerden yıllık en az 50 kuruş vergi veren kimseler katılabiliyordu. Seçilmek için ise 30 yaş ve 100 kuruş vergi vermek şartı vardı.
Gerçekleşmeyen Tanzimat Abidesi.
VİLAYET MECLİSLERİ KURULDU
Sultan Mahmud'un imparatorluğun klasik yapısını tamamen değiştiren reformlarını, 3 Kasım 1839'da Gülhane'de Mustafa Reşid Paşa tarafından okunan hatt-ı hümayunla Tanzimat reformları takip etti. Ancak mali konularda zorlanılınca yeni bir sistem oluşturulma yoluna gidildi.
Devletin istediği zaman istediği vergiyi salıp, taşra defterdarları veya diğer metotlarla vergi toplama sisteminin yerini mahalli halkın temsilcilerinin de katıldığı "muhassıllık" kurumu almıştı. Belirli miktarda malı, mülkü ve geliri olup vergi verenler bu kurullara seçildiler.
Daha önce bu kurullara "âyan" ve "eşraf" denilen o bölgenin ileri gelenleri alınırdı. Tanzimat'la birlikte artık Hıristiyan ahalinin temsilcileri de alınmıştı. Müslüman temsilciler bu durumu başlangıçta kabul etmek istemedi. Aralarında ihtilaflar çıktı. Ancak zamanla birlikte çalışmaya alıştılar. Bu meclislerin amacı, daha rahat vergi toplamaktı.
Tanzimat'tan sonra eyalet ve sancaklarda meclisler oluşturularak halkın ileri gelenlerinin buraya alınması, halkın yönetime katılması açısından önemli bir adımdı. Bu durum Mutlakiyet'ten Meşrutiyet'e giden yolda önemli bir kilometre taşıydı. Her yıl vilayetlerden meclis üyeleri gelerek meselelerini Şûra-yı Devlet'e bildirirler, taşralıların sıkıntıları burada müzakere edilirdi. İlber Ortaylı Hocamız araştırmalarında ilk meclisimiz üzerinde vilayet meclisleri tecrübesinin üzerinde özellikle durur.
Osmanlı yönetimi taşra idaresinde çıkan sıkıntıları gidermek için 1864'te Vilayet Nizamnamesi'ni çıkardı. Nizamnameye göre Müslüman ve gayrimüslim vilayet meclisi üyeleri cemaatler tarafından seçilmeyecekti. Vilayet yönetiminin gösterdiği adaylar, belli bir miktarda vergi verenler tarafından seçilecekti. 1871 Nizamnamesi ile sistem yaygınlaşıp imparatorluğun sona yıllarına kadar uygulandı.
Osmanlı döneminde seçimler.
PARTİLERLE İLK DEFA 1908 YILINDA TANIŞTIK
Partilerle ilk defa 1908'de İkinci Meşrutiyet döneminde tanıştık. İttihad Terakki ve Ahrar Fırkası'nın girdiği 1909 seçimleri ilk defa iki partinin yarıştığı bir seçimdi. Meşrutiyet'in meydana getirdiği özgürlükle meydanlara çıkan halk, seçimleri büyük coşkuyla yaptı. Seçim günü davul ve zurnayla oy kullanılmış ve gelin alayı gibi sandık alayları düzenlenmişti.
Seçimler eskiden şimdiki gibi bir günde yapılmaz, birkaç ay sürerdi. İmparatorluğun geniş coğrafyası göz önüne alındığında seçimlerin ne kadar zor yapıldığı anlaşılır. 1876'dan 1946'ya kadar ülkemizde milletvekilleri iki dereceli seçimle seçilirlerdi. Bu sisteme göre seçim bölgelerindeki "müntehib- i evvel"ler, yani birinci seçmenler, "müntehib-i sânî"leri, yani ikinci seçmenleri seçerler, onlar da mebusları, yani milletvekillerini tespit ederlerdi.
1877 meclisi.
'BİZ TAŞRALIYIZ, SEÇİMİ DAHA İYİ BİLİRİZ'
1876'da Meşrutiyet'in ilanıyla birlikte seçim hayatımıza tamamen girdi. 19 Mart 1877'de ilk meclisimiz Osmanlı Meclis-i Mebusan'ı toplandı. Bu meclis imparatorluğun her tarafından mebusların katıldığı renkli bir meclisti. Mebusların önemli bir kısmı daha önce vilayet meclislerinde seçimle görev yapmış kişilerdi. İstanbul ise ilk defa seçimle tanışmıştı. Taşranın seçim tecrübesi daha fazlaydı. Nitekim mecliste taşradan gelen mebuslar, kendilerinin Tanzimat'ın başlangıcından beri seçim usulünü bildiklerini, İstanbul'un ise ilk defa seçim gördüğünü ifade ettiler.
Edirne Mebusu Rasim Bey, bir oturumda "Biz taşralıyız. Bu işi elbette daha iyi biliriz. Biz Tanzimat'ın başından beri bu işin içindeyiz. İstanbul daha bu sene seçime girdi" demişti.
07 Mayıs 2023, Pazar
ERHAN AFYONCU
Parti bolluğu 114 yıl önce de vardı
Sesli dinlemek için tıklayınız.
00:00
00:00
Tüm Sesli Haberler
Günümüzde partilerin bolluğu konuşuluyor. 1908’de II. Meşrutiyet’in ilanından sonra partilerin kurulması, seçim propagandaları ve parlamentonun açılması halkın hayatına değişiklik getirmişti. Meşrutiyet’in ilanından sonra birçok parti kurulmuş, ancak çoğu varlığını devam ettirememişti
Osmanlı Devleti 1876'da ilan edilen Anayasa ile Meşrutiyet yönetimini benimsemişti. Aynı yıl yapılan seçimlerle siyasi tarihimizde ilk defa bir meclis oluşturuldu. Bu sırada ülkemizde siyasi parti yoktu. Milletvekilleri seçim bölgelerinden aldıkları oylara göre seçilip İstanbul'a geldiler. Partilerle 1908'de II. Meşrutiyet'in ilanından sonra tanıştık. Bu dönemdeki partiler ve seçimlerle ilgili Tarık Zafer Tunaya, Fevzi Demir ve Nil Türker Tekin'in çalışmalarına bakılabilir.
Beyoğlu'nda sandık alayı.
İLK SİYASİ TEŞEBBÜS
23 Temmuz 1908'de II. Meşrutiyet'in ilanıyla siyasi hayatımızda yepyeni bir sayfa açılmıştı. II. Meşrutiyet'in ilanının ardından çok sayıda siyasi parti ve dernek kuruldu. Bu arada birçok gazete ve dergi yayınlandı. Meşrutiyet'in ilk günleri, her kafadan bir sesin çıktığı anarşik bir ortam içinde geçti. Seçimler ve partilerin hayatımıza girmesi, günümüzde şikâyetçi olduğumuz anlamsız ve kısır siyasi çekişmeyi de beraberinde getirdi.
İttihad ve Terakki Cemiyeti, Meşrutiyet'i getiren örgüt olduğu için büyük bir prestije sahipti. İttihadcı olmak vatanseverlik, karşı çıkmak ise ihanet olarak nitelendiriliyordu. Buna rağmen İttihadcılara karşı muhalefet örgütlenmeye başladı. Meşrutiyet'in ilanı üzerine birçok siyasi sürgün İstanbul'a gelerek faaliyetlere başladı. 12 Ağustos 1908'de Sultanahmet Meydanı'nda bir miting düzenledikten sonra siyasi bir örgüt olmayı kararlaştırdılar. Avnullah El-Kazimî'nin başkanlığında "Fedakâran-ı Millet Cemiyeti" adıyla bir örgüt kuruldu.
Cemiyet, Meşrutiyet'e saygılı olmak şartıyla hanedanın hukukunu korumayı, Meşrutiyet'i korumak için her türlü fedakârlığı yapmayı, Osmanlı topraklarındaki halklar arasında birliği sağlamayı, ülkeye ve millete hizmet edeceklere yardımda bulunmayı amaçlamıştı. Cemiyet seçimlere ilgi göstermemiş, bu yüzden de mecliste temsilcisi olmamıştı.
Fedakâran-ı Millet Cemiyeti kendisini siyasi fırka olarak nitelendirmişse de siyasetten çok üyelerine yardımla uğraşmıştı. Türkiye'deki siyasi partilerin tarihini yazan Tarık Zafer Tunaya, cemiyeti "hayır cemiyeti ile siyasi parti" arasında gidip gelen bir örgüt olarak nitelendirir. 31 Mart Vakası'ndan sonra cemiyet sona ermiştir.
14 Eylül 1908'de liberalizmin Türkiye'deki öncüsü Prens Sabahaddin'in hamiliğini yaptığı Ahrar Partisi kuruldu. Ahrar Fırkası, İttihad ve Terakki 1913'te partileşeceği için ülkemizin ilk partisidir. Ahrar kelimesi "Hürler/Özgürler" demektir. İttihad ve Terakki'ye muhalif olan Yeni Gazete, Serbestî, Sada-yı Millet ve İkdam gibi gazeteler Ahrar Fırkası'na yoğun ilgi gösterip partinin adeta sözcülüğünü yaptılar. Partinin başkanı yoktu. Sadrazam Kâmil Paşa'nın partinin başkanı olduğu söylenir. Halk ise partinin başkanı olarak Prens Sabahaddin'i görüyordu. Maddi sıkıntı çeken parti, İstanbul dışında fazla örgütlenemedi.
Prens Sabahaddin
İKİ PARTİLİ İLK SEÇİM
İttihad ve Terakki Cemiyeti ile Ahrar Fırkası'nın girdiği 1909 seçimleri ilk defa iki partinin yarıştığı bir seçimdi. Meşrutiyet'in meydana getirdiği özgürlükle meydanlara çıkan halk, seçimleri büyük coşkuyla yaptı. Seçim günü davul ve zurnayla oy kullanılmış ve gelin alayı gibi sandık alayları düzenlenmişti.
Partilerin seçim programları olmadığından "mebus", yani milletvekili adayları kendi programlarını hazırlayarak seçim çalışmalarına başlamışlardı. Seçim propagandası için en önemli araç gazetelerdi. Basın zaten partilere göre bölünmüştü. Basın özgürlüğü vs. söz konusu değildi. İstanbul basınından Tanin ve Şûray-ı Ümmet gazeteleri İttihad ve Terakki'yi gözü kapalı desteklerken Serbestî, İkdam, Sabah gibi İttihadcılara muhalif gazeteler de Ahrar Fırkası'nı aynı şekilde destekliyorlardı. Aynı durum taşra gazeteleri için de söz konusuydu. Anadolu ve Rumeli'deki birçok şehirde gazeteler destekledikleri partilerin propagandasını gözleri kapalı yapıyorlardı.
Seçim sandığı ve görevliler.
PROPAGANDA METOTLARI
Gazetelerde yayınlanan ateşli makalelerle taraflar birbirlerini kıyasıya eleştirip kendi partilerinin faziletlerini anlata anlata bitiremiyorlardı. Günümüzde olduğu gibi o zaman da sloganlar seçimlerin ayrılmaz bir parçasıydı. İttihadcıların sloganı "Yaşasın hürriyet, yaşasın millet, yaşasın vatan"dı.
Seçimlerdeki propaganda metotlarından biri de yakın zamana kadar çok yoğun olarak kullanılan kahve konuşmalarıydı. Parti temsilcileri, ikinci seçmenler ve mebus adayları kahvelere giderek halka nutuk atıp, "..ceğiz, ...cağız" diye oy isterlerdi. İstanbul'daki en meşhur siyaset yerlerinden biri Şehzadebaşı'ndaki Fevziye Kıraathanesi idi.
Bir diğer propaganda şekli de seçim broşürleriydi. Adaylar bastırdıkları broşür ve el ilanlarıyla kendi propagandalarını yapıyorlardı. Ayrıca günümüzde liderlerin il ili dolaşıp seçim mitingleri yaptıkları gibi o zaman da merkezdeki partililer taşraya seçim gezileri düzenliyorlardı.
Halk seçimleri kutluyor.
PEŞ PEŞE PARTİ KURULDU
İttihad ve Terakki her ne kadar bütün milletvekilliklerini kazandıysa da, Meşrutiyet'e taraftar olan herkes İttihadcı değildi. Bu yüzden peş peşe yeni siyasi partiler kuruldu. Bunlar arasında, seçimlere katılan Ahrar Partisi'nin yanında Osmanlı Demokrat Partisi, İttihad-ı Muhammedi Partisi, Islahat-ı Esasiye-i Osmaniye Partisi, Ahali Partisi, Mutedil Hürriyetperveran Partisi, Osmanlı Sosyalist Partisi, Fedakâran-ı Millet Cemiyeti, Heyet-i Müttefika-i Osmaniye gibi partiler bulunuyordu. II. Meşrutiyet'ten sonra kurulan partiler arasında gerek ismi gerekse savunduğu fikirler itibarıyla en dikkat çeken partilerden biri Osmanlı Demokrat Partisi idi. Parti kurucuları arasında İttihad ve Terakki Cemiyeti'nin kurulmasına önayak olanlar vardı.
Birçok parti kurulmasına rağmen bunların hiçbiri varlığını sürdüremedi. Muhalif partilerden birçoğu aralarında birleşerek 8 Kasım 1911'de Hürriyet ve İtilaf Partisi çatısı altında toplandılar. Böylece iki partili bir sistem meydana geldi.
Partiler propagandalarını yaparken özellikle basını kullanıyorlardı. Her partinin bir veya birden fazla gazetesi vardı. Gazetelerde yayınlanan ateşli makalelerde iktidar şiddetle eleştirilirken, iktidar yanlısı basın da muhalefete aynı sertlikte cevap veriyordu. Bütün partilerin toplumsal yönleri zayıftı ve çoğunun halkla fazla bir bağlantısı yoktu.
Partilerin programlarında "Meşrutiyet'in devamı, vatanın yükselmesi, halka adil davranılması, cehalet ve sefaletin bertaraf edilmesi" zikrediliyor, "hürriyet" ve "eşitliğe" sık sık vurgu yapılıyordu. Dönemin en önemli meselesi azınlıklar olduğu için bütün partilerin gündeminde bu konu vardı. Osmanlı kimliği öne çıkarılarak ülkenin bölünmesinin önüne geçilmek isteniyordu.
SEÇİMLER ÜÇ AY SÜRDÜ
1876'dan 1946'ya kadar ülkemizde milletvekilleri iki dereceli seçimle belirlenirdi. Bu sisteme göre seçim bölgelerindeki "müntehib-i evvel"ler, yani birinci seçmenler "müntehib-i sânî"leri, yani ikinci seçmenleri seçerler, onlar da mebusları, yani milletvekillerini tespit ederlerdi. 1909 seçimleri de bu sistemle yapıldı. Seçimler eskiden şimdiki gibi bir günde yapılmaz, iki-üç ay sürerdi. 1908 Eylül'ünde başlayan seçimler aralıkta da sürdü. Trabzon'dan seçilen mebuslar başkente geldiğinde İstanbul seçimleri yapılmamıştı bile. 10 milletvekili çıkaracak İstanbul seçimleri 11 Aralık'ta yapıldı.
14 Mayıs 2023, Pazar
ERHAN AFYONCU
Türkiye’yi parçalamak için 100 plan
Sesli dinlemek için tıklayınız.
00:00
00:00
Tüm Sesli Haberler
Avrupa’ya ayak basıp, asimile olmayan ve Hristiyan dünyasına hâlâ unutamadıkları bir korku yaşatan tek topluluk Türkler’dir. XIV. Louis, II. Katerina, V. Pius, Erasmus, Bacon ve Leibniz gibi krallar, çariçeler, papalar ve aydınlar, Türk korkusunu yenmek ve Türkiye’yi parçalamak için yüzlerce plan proje hazırlamışlardı.
Tarihçi Albert Sorel, "Şark Meselesi (Doğu Sorunu) Türklerin Avrupa'ya girmesiyle başladı" der. Türkler'in Avrupa'daki algılanmalarıyla ilgili 3 ciltlik önemli bir eser hazırlayan Carl Gölner ise Osmanlı Devleti'ni şöyle anlatır: "Akka Savaşı (1291) ve klasik Haçlı seferlerinin başarısızlığa uğraması üzerinden 50 yıl geçmemişti ki, Osmanlılar Avrupa'nın eşiğinde duruyordu ve Müslüman dünyanın en önemli siyasî ve askerî gücü olarak tarihe geçtikleri hâkimiyet sistemini kurdular. Türkler böylece nefes kesen bir dinamizmle, büyük halifelere lâyık olan ve Avrupa devlet sistemini temelden sarsan yeni bir fetih dalgası oluşturdu. Türkler İslâm'ı yüzyıllar içinde canlandırdı."
Jan Jansson'un "Osmanlı İmparatorluğu" haritası.
TÜRKİYE'Yİ NASIL PARÇALARIZ
Avrupa'ya ayak basıp, asimile olmayan tek topluluk Türk milletidir. Avrupalılar, Türk korkusuyla ilk olarak 1600 yıl önce Avrupa Hunları'nın hâlâ unutamadıkları hükümdarı Atilla vasıtasıyla tanıştılar. Daha sonra Selçuklular'ın Anadolu'yu fethedip, Bizans'ı sıkıştırmaları üzerine Papa'nın kışkırtmasıyla 1095'ten itibaren Haçlı Seferleri başladı. Avrupa asırlarca Türkler'i Avrupa ve Anadolu'dan atmak için uğraştı.
Osmanlılar'ın Balkanlar'da hızlıca ilerlemeleri Avrupa'da korkuya sebep olmuştu. Papasından krallarına, filozoflarından bilim adamlarına birçok kişi Türkler'i önce Avrupa'dan, daha sonra da Anadolu topraklarından atarak Asya'ya göndermeyi planladılar. Bu planların ikinci bir hedefi de Kutsal Topraklar'a hâkim olmaktı. Bu planların pek çoğu kâğıt üzerinde kalsa da bazıları başarısız Haçlı Seferleri'ne dönüştü. Hayata geçirilmeye çalışılan projelerin önündeki en büyük engellerden biri Hristiyan krallar arasındaki çekişmeydi. Bu yüzden papalar Türkler'e karşı birlik sağlamak için uğraşıp, durdular. 1571 İnebahtı Deniz Savaşı'nda Osmanlı'nın aldığı mağlubiyet, "Yenilmez Türk" algısını yıktı ve bu tarihten sonra Osmanlı topraklarının paylaşılmasıyla ilgili pek çok proje gündeme geldi.
Erasmus.
ERASMUS, BACON VE LEIBNIZ
Avrupalı aydınların çoğu koyu bir Türk düşmanıydılar. Birçok Avrupalı aydın Osmanlı İmparatorluğu'nu nasıl yıkmak gerektiğine dair eserler kaleme almışlardı. Bunun yanı sıra bazı aydınların eserlerinde Osmanlı idare tarzı örnek olarak da gösterilir.
"Deliliğe Methiye" isimli kitabı ile büyük şöhret kazanan Avrupa'nın ünlü düşünürlerinden Erasmus, "Utilissima Consultatio de Belloo Turcis Inferendo .." isimli eserinde karanlık kökenli barbarlar olarak nitelediği Türkler'in, Hristiyanlar arasındaki görüş farklılıkları sebebiyle Avrupa'nın önemli bir bölümünü fethetmiş olduklarını söyledikten sonra, artık esaret altında bulunan din kardeşlerinin kurtarılması gerektiğini belirtir. Erasmus, dini savaşı haklı bulmamakla birlikte, Hristiyanlığın varlığını sürdürebilmesi için Türkler'in yok edilmesi gerektiğini söyler: 'Türkler, gecmişleri karanlık barbar insanlardır. Hristiyanların varlıklarını sürdürmeleri için Türkleri yok etmek gerekir'.
Avrupa'nın bir diğer ünlü düşünür ve bilim adamı Francis Bacon, 1622'de yazdığı ve 1629'da Londra'da yayınlanan "An Advertisement Touching An Holly Warre" isimli eserinde Türkler'e karşı savaş açılmasının tabiat kanunları, beşeri kanunlar ve kutsal kanunlar bakımından doğru olduğunu ileri sürmektedir.
Leibniz.
Ünlü Alman filozof Gottfried Wilhelm Leibniz 1672'de Fransa Kralı 14. Louis'e sunduğu "Memoire de Leibnitz a Louis 14, sur la conquete de l'Egypte, publie avec une preface..." isimli eserinde Güneş Kral'a "Osmanlı İmparatorluğu'nun dağılması için şartların çok uygun olduğunu, sadece Mısır'ın değil bütün Doğu'nun isyan için korkmadan arkasına düşeceği bir kurtarıcıyı beklediğini" söylüyordu.
Leibniz, 14. Louis'i savaşa ikna etmek için çok cazip fikirler ileri sürmüştü: "Fransa Hollanda ile savaşırsa ancak parasını ödeyerek müttefik bulabilir. Hâlbuki Türkler'e karşı savaşırsa majestelerine birçok yardım gelecektir. Papa, İtalya prensleri, Sicilya, İspanya size destek vereceklerdir. Mısır savaşından beklenen başarı kazanıldığında, Doğu ticaretinin deniz ve kara yolları ele geçecektir. Hristiyanlar'ın başkomutanlığı ve Türk İmparatorluğu'nun ortadan kaldırılması şerefi Fransa Kralı'nın olacaktır. Doğu imparatoru ünvanı, dünyanın hakemi ve Hristiyan dünyasının yöneticisi olacak olan kral şan ve şerefle anılacaktır". Leibniz'in asıl amacı, Fransa Kralı XIV. Louis'yi Hollanda seferine çıkmaktan alıkoymak ve Mısır'ı işgâl ettirmeye yöneliktir.
Volney.
Bir başka filozof Kont de Volney (1757-1820) ise Osmanlı Devleti'nin eninde sonunda yıkılacağını düşünmüş ve bu hususla ilgili görüşlerini, Avusturya-Rus Savaşı sırasında 1788'de kaleme almıştır. Volney'e göre gelecek Ruslar'ındır. "Türkiye'yi savunamayacağımıza göre tedbiri elden bırakmamak, zaman kazanmak ve bir sistem oluşturmak durumundayız" demektedir.
***
MUTLAKA OKUNMASI GEREKEN BİR KİTAP
Romen diplomat ve tarihçi Trandafir G. Djuvara (1856-1935), Romen hariciyesinde üst düzey görevler yaptı. 1883- 1884 yıllarında İstanbul'da Romanya elçiliği başkatibi olarak bulunurken, ailevi sebeplerle Romanya'ya dönmüş, 1896 yılında "dünyanın en güzel yeri" olarak nitelediği İstanbul 'a elçi olarak tayin edilip, dört yıl süreyle 1900 yılına kadar görev yaptı. Daha sonra 1909-1920 yıllarında Brüksel'de, 1920-1925 yıllarında ise Atina'da Romanya büyükelçiliğinde bulunmuştur.
Alberoni'nin projesi.
1914'te Paris'te "Cent Projects de Partage de la Turqie (1281-1913)" ismiyle yayınladığı eserinde, 1281'den 1913'e kadar Batılılar'ın Türkiye'yi paylaşmak için dair yapılan planları bir araya getirdi. Eserin Yakup Üstün tarafından yapılan Türkçe'ye kısmi çevirisi 1979 yılında Damla Yayınları arasında Türkiye'yi Parçalamak İçin 100 Plan: Haçlı Taassubu-Türkiye Düşmanlığı' ismiyle çıktı. Bu tercüme Emir Şakip arslan'ın özetleyerek çevirdiği Arapça metinden Fransızca'sıyla karşılaştırılarak yapılmıştır. 1980'lerde öğrenciyken kitabı ilk gördüğümde komplo kitabı zannetmiştim. Ancak alıp okuyunca büyük gayretlerle hazırlanmış önemli bir kitap olduğunu anladım. Yıllar sonra rahmetli Halil İnalcık'la yaptığımız bir sohbette hocamız bu kitaptan sitayişle bahsetti.
1999'da Gündoğan Yayınevi, Pulat Tacar tarafından yapılan yeni bir çevirisini "Türkiye'nin Paylaşılması Hakkında Yüz Proje (1281-1913)" ismiyle yayınladı. 2017'de ise Türkiye İş Bankası Kültür yayınları Tacar'ın çevirisini haritaları ve bazı eklerle birlikte "Türk İmparatorluğu'nun Paylaşılması Hakkında Yüz Proje, 1281-1913" adıyla neşretti. Ancak bu çeviride eserin orijinalindeki "Türkiye" isminin "Türk İmparatorluğu" olarak değiştirilmesi yanlıştır. Yeni çevirilerde düzeltilmelidir. Türkler'i Avrupa'dan atmak için yüzlerce plan ve proje yapılmıştır. Bu projelerin çoğu tarihin tozlu raflarında kaldı. Ancak bu projelerin ilk sistemli derlemesini, Djuvara'nın araştırmasıyla ortaya çıktı. Trandafir G. Djuvara, kütüphane ve arşivlerde araştırmalar yaparak bunlardan 100 tanesini bir araya getirmiştir. Djuvara, eserinde 1281-1913 arasında Türklerin topraklarının paylaşılmasıyla ilgili 100 projeyi ayrıntılı bir şekilde izah etmektedir. "Türk İmparatorluğu'nun Paylaşılması Hakkında Yüz Proje" isimli eser tarih boyunca çeşitli aydınların, din veya devlet adamlarının Türkiye Selçuklu, Memlük ve Osmanlı Devleti'nin parçalanmasını öngören projeleri anlatıyor. Bu eser Batılılar'ın Türkler'e ve Türkiye'ye bakışı hakkında son derece önemli bir incelemedir.
Trandafir G. Djuvara
Djuvara, eserinde kral, asilzade, politikacı, diplomat, asker, din adamı, filozof, bilim adamlarının yanısıra daha az tanınmış bazı kişilerin de Türkiye'yi parçalama planlarına yer vermiştir. Türkiye'yle ilgili plan proje hazırlayanlara baktığımızda X. Leon, V. Pius, VIII. Clement gibi papalar, I. Fransuva, I. Maksimilyen, XIV. Louis, I. Petro, II. Katerina, II. Joseph, Napolyon, I. Aleksandr, I. Nikola gibi krallar, Sully, Talleyrand, Metternich, Garibaldi gibi devlet adamları ve Erasmus, Leibniz, Fransis Bacon, Volney gibi filozofları görüyoruz.
Bu planlar farklı ülkelerde ve farklı zamanlarda yapılmıştır. Planları hazırlayanlar, Fransız, İtalyan, Alman, Avusturyalı, Yunan, Rus, Macar, Bulgar, Polonyalı, Ermeni, Hollandalı, Romanyalı, İspanyol'dur. En çok plan hazırlayanların başında 36 proje ile Fransızlar ve 14 proje ile Almanlar gelmektedir. Eser sayesinde hangi dönemde Türkiye hakkında hangi görüşlerin ortaya çıktığını rahatlıkla takip edebiliyoruz. Türkiye'nin paylaşılmasıyla ilgili projelerin incelenmesi, günümüzde Batı'yla geliştireceğimiz ilişkilerde bize önemli veriler sağlıyor.
21 Mayıs 2023, Pazar
ERHAN AFYONCU
Batı’nın bizi Anadolu’dan atma planını 104 yıl önce parçaladık
Sesli dinlemek için tıklayınız.
00:00
00:00
Tüm Sesli Haberler
Atatürk’ün 19 Mayıs 1919’da Samsun’a çıkmasıyla Milli Mücadele liderini buldu. Türk milleti, yıkılmış imparatorluğun enkazından çıkarak Atatürk’ün liderliğinde Batı’nın Türk milletini Anadolu’dan atma planlarını parçaladı
Yunanistan, Sırbistan, Karadağ, Bulgaristan gibi ülkeler 19. yüzyılda İngiltere, Fransa ve Rusya'nın Osmanlı İmparatorluğu'na siyasi veya askeri baskısı sonucu birer birer imparatorluktan koparıldı.
Devletin günden güne kötüye giden gidişatı, devlet adamlarını ve aydınları mevcut müesseselerde "ıslahat" fikrinden "yenileşme" fikrine sevk etti. Bu yenileşmede model Avrupa idi. II. Mahmud'un reformlarıyla Osmanlı İmparatorluğu'nun yalnız askeri değil, idari, iktisadi ve sosyal yapısı tamamen değişti. Sultanın reformları, oğlu Abdülmecid'in Tanzimat uygulamalarıyla devam etti. "Osmanlıcılık" fikri etrafında Osmanlı topraklarındaki bütün milletlerin bir arada tutulmasına çalışıldı.
AVRUPALILAR SÖZÜNÜ TUTMADI
23 Aralık 1876'da anayasanın yürürlüğe girmesiyle Birinci Meşrutiyet devri başladı. Anayasanın ilanı, Avrupalıların isteklerine karşı bir kalkan olarak düşünülmüştü. Ancak Avrupalı devletlerin amacı, Osmanlı İmparatorluğu'nda daha fazla hürriyet ve demokrasinin olması değil, kendi çıkarlarını koruyup geliştirmek olduğu için Batılı müdahalesi sona ermedi.
İngiliz-Fransız-Türk dostluğunu gösteren bir resim.
Kırım Savaşı'ndan sonra 1856'da imzalanan Paris Antlaşması'nda imparatorluğun toprak bütünlüğü Avrupalı devletlerin güvencesi altına alınmıştı. Avrupalılar günümüzde nasıl sözlerini tutmuyorlarsa o dönemde ataları da aynı şeyi yaptılar. 1877-1878 Savaşı'nda Osmanlı'yı Rusya karşısında yalnız bıraktılar. Bu savaşta Osmanlı Devleti büyük bir mağlubiyet aldı, Rus orduları Yeşilköy'e kadar geldi.
II. Abdülhamid, 33 yıllık hükümdarlığında izlediği siyasetle devleti ayakta tuttu. Sultanı tahttan indiren İttihatçılar iyi niyetliydiler, ancak genç ve tecrübesizdiler. Osmanlı kimliği ve mecliste bütün milletleri temsil ettirerek imparatorluğu bir arada tutacaklarını zannettiler. Ancak kısa bir süre sonra yanıldıkları ortaya çıktı. Osmanlı'nın varlık sebebi olan Rumeli kaybedildi. İttihatçılar, siyasi hatalarına rağmen millete yeni bir ruh vermişti. Bu ruhla Birinci Cihan Harbi'ne girildi.
BÜYÜK ZAFERLER KAZANDIK
İttihatçılar, Ağustos 1914'te başlayan Birinci Dünya Savaşı'na 1914 Kasım'ında Almanya'nın yanında İngiltere, Fransa ve Rusya'ya karşı cihat ilan ederek girdi.
Balkan Savaşı'nda darmadağın olan Osmanlı ordusu, dünya savaşında kendisinden beklenilmeyen başarılara imza attı. Mehmetçikler, Balkan Savaşı'nın utancını silmek ve vatanı kurtarmak için kendisini hiç çekinmeden öne atarak şehadet şerbetini içtiler.
Sami Yetik'in İstiklal Savaşı'yla ilgili bir tablosu.
Osmanlı ordusu sadece Kudüs'ü savunmak için 31 Ekim- 8 Kasım 1917 tarihleri arasında yaptığı 9 gün süren muharebelerde 25 bin kayıp vermişti. Birçok cephede mağlup olmamıza rağmen Çanakkale ve Kûtülamâre'de büyük zaferler kazandık. Çanakkale Savaşları, tarihin gidişatını değiştiren savaşlardan biridir. Çanakkale savaşlarının neticesinde müttefiklerinden yardım alamayan Çarlık Rusyası çöktü. İngiliz Deniz Kuvvetleri Bakanı olan Winston Churchill görevinden istifa etti.
Çanakkale Savaşları'nın, Türk tarihinin gidişatına da önemli tesirleri oldu. 1768 ile 1774 yılları arasındaki Osmanlı-Rus Savaşı'ndan itibaren sürekli büyük devletler karşısında mağlup olduğumuz için kaybettiğimiz güvenimiz geri geldi. Çanakkale, sömürgeciler tarafından ezilmiş İslam dünyası için de bir kurtuluş ışığı oldu.
İMPARATORLUK PARÇALANDI
Birinci Dünya Savaşı'nın başında İngiltere- Rusya ve Fransa arasında yapılan gizli görüşmeler sonucunda Osmanlı İmparatorluğu paylaşılmıştı. Savaşı kaybedince bu antlaşma yürürlüğe girdi. İmparatorluk paylaşıldı. 1908'de 5 milyon kilometrekare olan imparatorluk 1918'de 200-300 bin kilometrekareye düşmüştü.
MİLLİ MÜCADELE BAŞLADI
Birinci Dünya Savaşı'nda büyük bir mağlubiyete uğrayan Osmanlı İmparatorluğu, 30 Ekim 1918'de Mondros Ateşkes Antlaşması ile teslim oldu ve topraklarımız işgal altına girdi. Birinci Dünya Savaşı'nda büyük bir mağlubiyet alınmasına rağmen tarih boyunca esareti kabul etmeyen Türk milleti, mücadele edecek azmi ve kararlılığı bularak kendisine giydirilmek istenilen esaret gömleğini yırtmak ve vatanını savunmak amacıyla Anadolu'da ardı ardına kongreler yapıp, Müdafaa-i Hukuk ve Redd-i İlhak cemiyetleri kurarak mücadeleye başladı.
19 Mayıs 1919'da Mustafa Kemal Paşa'nın Samsun'a ayak basmasıyla birlikte de Türk milleti, Milli Mücadele'de kendisini zafere götürecek liderini bulmuştu. Çanakkale zaferinden gelen ruh ve liderle, yani Mustafa Kemal Atatürk'le ülkemizi işgal eden düşmanlarımıza karşı İstiklal Harbi mücadelesini verdik.
HESAPLAŞMA SÜRÜYOR
Atatürk hem cephelerde hem de diplomaside başarılı olarak adım adım Milli Mücadele'yi başarıya götürdü. Milli Mücadele'nin sonunda 26 Ağustos 1922'de başlayan Büyük Taarruz, Türk tarihinin son asırlarındaki en önemli taarruzudur.
İmparatorluğun son dönemindeki askeri başarılarımıza bakarsak bunların savunma savaşları olduğunu görürüz. Plevne, Şıpka, Yanya savunmaları gibi. Sarıkamış ve Kanal harekâtı gibi taarruzları ise kaybetmiştik.
9 Eylül'de Yunan ordusunun Ege'ye dökülmesiyle neticelenen Büyük Taarruz'da ise büyük bir zafer kazanılıp, Şark Meselesi'nde Avrupa'nın son noktayı koyması önlendi. Günümüzde ise bu hesaplaşma tüm hızıyla devam ediyor. Türk milleti 10 asırdır olduğu gibi yine tarihe damgasını vuracaktır.
BANDIRMA VAPURU'NDAKİ KAHRAMANLAR
Atatürk, Milli Mücadele'nin ateşini yakmak için 19 Mayıs'ta Samsun yolculuğuna çıkarken maiyetinde 22'si subay, 25'i er ve erbaş olmak üzere toplam 47 kişi vardı. Mustafa Kemal Paşa'nın yanındaki kurmay kadrosunun önemli bir kısmı, Cumhuriyet'in ilanından sonra da Atatürk'ün çevresinde ve devletin önemli makamlarında bulunmaya devam etmiştir.
Korgeneral ve Vali Kâzım Dirik, Milletvekili ve Varşova Elçisi Dr. İbrahim Tali Öngören, Büyükelçi Hüsrev Gerede, Korgeneral ve Kırklareli Milletvekili Kemal Doğan, Atatürk'ün yaveri ve milletvekili Cevad Abbas Gürer, Tokat Milletvekili Mustafa Sabri Süsoy ve Tümgeneral Arif Hikmet Gerçekçi vapurdaki yolculardandı.
28 Mayıs 2023, Pazar
ERHAN AFYONCU
Son hücum
Sesli dinlemek için tıklayınız.
00:00
00:00
Tüm Sesli Haberler
53 günlük İstanbul kuşatma esnasında Osmanlı ordusu zaman zaman çok zor durumlara düşmüştü. Ancak II. Mehmed o zamana kadar hiçbir İslâm hükümdarının alamadığı bu şehri almaya kararlıydı. Sonuna kadar iradesini sürdürme kararlılığını gösterdi ve Fatih Sultan Mehmed oldu
İstanbul 6 Nisan 1453'te başlayan kuşatma süresince yapılan bütün hücumlara rağmen düşmemişti. Şehir düşmemişti ama dört burç yıkılmış, birçok tabya yerle bir edilmiş ve surların büyük bir bölümü de harabe olmuştu. Surların önemli bir kısmı fıçı, çuval gibi malzemelerle doldurulmuştu. Geceyi gündüze çeviren top ateşleri sürekli devam ediyordu. Şehrin yiyecek teminini tamamen kesilmişti. Galata tarafındaki toplar Haliç'teki gemilere ateş açarak, panik yaratıyorlardı. II. Mehmed, Galata'dan Küngoz Kapısı'na doğru, fıçılardan üzerinde beş kişinin rahatlıkla şehre doğru ilerleyebildiği bir köprü yaptırmıştı. Şehir kendisini bekleyen sona doğru ilerliyordu
24 Mayıs'ta karadan ve denizden aynı anda yapılacak son hücumun tarihi olarak 29 Mayıs'ta belirlendi. Ancak İtalya'dan bir donanma ve Macaristan'dan bir ordunun İstanbul'a yardıma geldiği dedikodusu Osmanlı ordugâhında yayıldı. Yapılan toplantıda Veziriazam Çandarlı Halil Paşa ve onunla hareket eden birkaç vezir kuşatmayı kaldırıp, Bizans'ı vergiye bağlama fikrini ileri sürdü. Ancak Zağanos Paşa yayılan dedikodunun boş ve kötü niyetli bir uydurma olduğunu söyledi ve sonuna kadar devam edilmesi gerektiğini söyledi. Zafer kazanılmak üzereydi. Toplantıdan kuşatmaya devam kararı çıktı.
II. Mehmed, şehri teslim ederse imparatora maiyeti ve hazineleriyle serbest geçiş teklif etti. Halka dokunulmayacaktı. İmparator, teslim teklifini reddedip, haraç vermek şartıyla kuşatmanın kaldırılmasını teklif etti.
Fatih İstanbul'a giriyor.
BÜYÜK FETHE DOĞRU
Artık şehrin kaderi belli olmuştu. II. Mehmed 27 Mayıs akşamı, gece boyunca ve ertesi gün saldırının durdurulmasını ve ordunun dinlenmesini emretti. Osmanlı karargâhında bir uçtan diğerine meşaleler ve nöbetçi ateşleri yandı. 28 Mayıs, oruçla, yedi kez alınan abdestle, vakit namazları ve nafile namazlarla geçirildi. Yapılacak son taarruz için herkes hazırlanmaya başlamıştı.
Siperin önündeki hendek tamamen doldurulmuş ve kara surları yalnızca piyadelerin değil, süvarilerin bile girebilecekleri üç yerden harap edilmişti. 28 Mayıs'ta toplar eskisinden daha yoğun ateş etmeye başladı. Türk tellallar, herkesin kendisine tahsis edilen yerde ertesi sabah yapılacak büyük taarruza hazır olmalarını duyurdu. Genç hükümdar taarruz hazırlıklarının denetlemek üzere atı üzerinde Türk safları arasında gezindi.
Genç padişah akşamleyin hem ordunun hem donanmanın bütün komutanlarını toplayarak, büyük taarruz için konuşup, onları cesaretlendirdi. Dinleyenler, sultanın konuşmasını tek ağızdan tekbir getirerek karşıladı: "Lâ İlahe İlallah Muhammedün Resulullah." Bu tekbir tıpkı gök gürültüsü, yaklaşan bir fırtına gibi surlarda yankılandı. Şehirde ise "Tanrım tehditlerini bizim üzerimizde gerçekleştirme; bizi düşmanın elinden kurtar" feryatları yükseldi.
İmparator Konstantin, etrafına topladığı Bizanslılar'a cesaret veren bir konuşma yaparak, Tanrı'nın yanlarında olduğunu söyledi. Dinleyenler cesurca dayanacaklarına söz verip, gözyaşlarıyla dağıldılar. İmparator, Ayasofya Kilisesi'ne gidip maiyetiyle birlikte kutsal ekmeği kabul etti. Etrafındakilerle vedalaşırken gözyaşlarını tutamadı, ancak kendini toparlayıp kiliseden ayrıldı. Blakernai Sarayı'na giderek, orada olanlarla da vedalaştı. Gece yarısı kara surlarını incelemek üzere at üzerinde saraydan ayrıldı. Savunmacılar surlarda ve burçlarda yerlerinde idi. Kapılar kilitlenmişti. Bizanslılar topların sesini, arabaların gıcırtılarını ve merdivenlerin yerleştirilme gürültülerini dinleyerek 28 Mayıs gecesini geçirdi.
Fatih Ayasofya'da.
GÜN AĞARMADAN HÜCUM BAŞLADI
Osmanlı ordugâhında taarruz iyi planlanmıştı: Kaptanıderya Hamza Bey, Marmara Denizi boyunca uzanan deniz surlarını taciz edecek, karaya adam çıkartacak ve merdivenlerle surlara tırmanmaya çalışacaktı. Zağanos Paşa, limanın iç kısmında bulunan 70 kadar gemiyi kullanarak Haliç boyunca uzanan surlara saldıracaktı. Karaca Bey, kara surlarının harabe haline dönmüş kuzey tarafına saldıracaktı. İshak Paşa ve Mahmud Paşa ise haftalardır süren bombardımanın daha az zarar verdiği güney bölümüne saldıracaklardı. Veziriazam Çandarlı Halil Paşa ve Saruca Paşa, padişahın iki tarafında bulunarak, Giustiniani'nin savunduğu Topkapı-Edirnekapı surlarına taarruz edeceklerdi.
Şafak sökmeden üç saat önce Türk karargâhında hareket başladı. On binlerce asker Bizans'a son darbeyi vurmak üzere harekete geçti. Surların önündeki hendekler dolduruluyor, toplar ateşe hazırlanıyor, kılıçlar temizleniyordu. Surların üzerinde endişe dolu gözlerle onları izleyen Bizanslılar'ın yapacak bir şeyleri yoktu.
Sabahleyin gün ağarmadan genç padişahın emriyle "Allah Allah" diyerek saldıran askerlerin sesleriyle son hücum başladı. Taarruz başladığında gün daha ağarmamıştı, yıldızlar hâlâ parlıyordu.
Hiç durmadan çalan mehter askeri coşturuyordu. Bizanslılar bu seslere karşılık vermek için şehirdeki bütün kiliselerin çanlarını çalmaya başladı. Gerek surlara gerekse şehrin farklı noktalarına, birlikleri dualarıyla cesaretlendirecek papazlar yerleştirilmişti.
Günlerden, İstanbul'da birçok kutsal eşyanın yanında onun da eşyalarının barındığı Azize Theodosia günüydü. Ve sabahın erken saatleri olmasına rağmen, kiliseler tıklım tıklım insan doluydu. Tanrı'nın korumasını hiçbir zaman esirgemeyeceğini düşünüyorlardı. İstanbul halkı meleklerin ve azizlerin koruyuculuğuna kendilerini teslim etmişlerdi. Ayasofya'ya doluşan halk eski bir kehanetin gerçekleşmesini bekliyordu. Düşman buraya geldiğinde karşısında melekleri bulacak, onlar da kılıçlarını çekerek, kâfirleri cehenneme göndereceklerdi.
Osmanlı askerleri şehre dur-durak bilmeden saldırıyorlardı. İddia edilenin aksine Batı'dan İstanbul'a büyük bir yardım gelmemişti. Ancak Osmanlı ordusunda Slavlar'dan Macarlar'a, Almanlar'dan İtalyanlar'a birçok milletten insan vardı. Hatta ganimet almak umuduyla şehre saldıran bu Hristiyanlar içinde Rum kökenli olanlar da bulunuyordu. Osmanlı ordusunun en seçkin birlikleri, surlara saldıran askerlerin arkasında düşmanın yorulmasını ve sıranın kendilerine gelmesini bekliyorlardı. Saatler süren çatışmaların ardından II. Mehmed son darbeyi vurmak üzere yeniçerileri savaşa soktu.
Şehre her taraftan saldırılıyordu. Ancak asıl savaş Topkapı-Edirnekapı arasındaki surlarda oluyordu. Topların yanısıra kazılan lağımların patlatılmasıyla surlarda 100 metreye ulaşan gedikler oluşmuştu. Bizanslılar açılan gedikleri doldurmaya çalışmış, ayrıca kazıklar çakmıştı. Türk askerleri gediklere hücum edip, kazıkları temizleyerek geçecekleri yolları açmıştı.
Bir gülle parçası şehrin en büyük savunucularından olan Cenevizli Giustiniani'yi yaraladı. Adamlarının komutanlarını alarak Haliç'teki gemilerine gitmeleri, Bizanslılar'ın son direncini de kırdı. Bu yüzden müdafilerin saflarında büyük bir boşluk açıldı ve genel bir karmaşa meydana geldi. Topların kulak yırtıcı sesi ve yeniçerilerin sinir bozucu savaş naraları altında hiçbir emir duyulmadı. Bir kez geri püskürtülen Türkler, alçak dış surlarla birkaç yerinden büyük hasar almış yüksek iç surlar arasındaki boşluğu derhal doldurdu. Bazıları, Giustiniani'nin yaralandığı, terkedilmiş burçlara çıkmayı başardı.
Son hücum.
SURLARDA TÜRK BAYRAKLARI
Topkapı civarındaki surlara çıkan Türk askerlerini gören Bizanslılar şehre kaçmaya başladı. İstanbul "Şehir düştü, şehir düştü" sesleriyle çalkalanmaya başladı. Surlarda dalgalanan Bizans kartalı ve Aziz Markos'un aslanı bulunan bayrakların yerini Türk sancakları almıştı. Şehrin savunması çökmüştü. Binlerce Türk askeri içeriye girmeye başladı. Bizanslılar evlerine, ailelerinin yanına giderken, bir kısım ahali ile yabancılar Haliç'teki gemilere kaçtı.
Bizans imparatoru bir kısım adamlarıyla kaçarken, yolda ganimet arayan Osmanlı askerlerine rastladı. Sayıca az olan Osmanlı askerleri şehid olurken, yaralı olan bir tanesi üzerine saldıran imparatoru öldürdü. Fatih'in arattığı cesedi ölüler arasında bulundu.
Çatışmalar devam ederken, şehre giren yeniçeriler genelde ahşap evlerin bulunduğu dar sokaklardan geçerek merkeze; dikilitaşların bulunduğu Hipodrom'a ve Ayasofya Kilisesi'ne doğru ilerleyen süvari birlikleri oluşturdu. Şehrin içlerine doğru her taraftan akan Osmanlı askerleri birçok esir alarak Aksaray'da birleşti ve Ayasofya'ya doğru ilerledi. Öğlen olduğunda şehir tamamen Türkler'in eline geçmişti. Şehir fethedilmişti. Artık II. Mehmed İslâm Dünyası'nın en şanlı hükümdarı ve Fatih'iydi.
Ayasofya.
AYASOFYA'DA İLK NAMAZ
İstanbul tamamen ele geçirilin ce artık Fatih ünvanını kazanmış olan İkinci Mehmed, askerleri ve devlet adamlarıyla birlikte şehre girdi. Genç sultan çevreyi seyrederek Ayasofya'ya kadar atı üzerinde ilerledi. Ayasofya'nın önünde atından indi ve içeriye girdi. Ayasofya'nın içine girdiğinde burada bir askerin duvarlardaki mermerlere zarar verdiğini gördü. Duruma müdahale edip askeri sert bir şekilde cezalandırdı ve Ayasofya'nın yağmasını yasakladığını ilan etti. Daha sonra Ayasofya'nın içini gezdi. Ayasofya'nın kubbesine çıkıp şehri seyreden padişahın şu mısraları söylediği duyulmuştu: "Kisra'nın sarayında örümcek perdedârlık ediyor, Efrasiyab'ın kalesinde baykuş nevbet vuruyor." Ardından Ayasofya içinde fetih ezanı okuttu ve mabedin "apsis" kısmına geçerek burada şükür namazı kıldı. Fatih'in Ayasofya'da şükür namazı kılması Hristiyanlar arasında büyük bir acı olarak kaydedildi. Sultanın emri üzerine üç gün içinde Ayasofya Cuma namazı kılınacak hâle getirildi. Cuma namazı vakti geldiğinde şehrin fatihleri akın akın Ayasofya'ya geldi. Binlerce kişi Ayasofya'yı doldurdu. Bu sırada hafızlar aşr-ı şerif okuyor, müezzinler de tekbir getiriyordu. Ardından müezzinler ezan okudu. Bu sırada Fatih de Ayasofya'ya girdi. Tekrar Ayasofya'yı gezip kubbesinin büyüklüğü karşısında Hâfız'ın şu beytini söyledi: "Şükür Allah'a! Ne dilediysem ondan, Her isteğim yerine geldi, mutlu oldum."
Evliya Çelebi, Cuma namazında hutbeyi bizzat Fatih'in okuduğunu kaydeder ve yapılanları şöyle anlatır: "Bütün Müslüman gaziler hazır olup, selalar okunup, müezzinler Ahzab Suresi'nin 'Şüphesiz Allah ve melekleri' âyetini okuyunca Akşemseddin ve Sivasî Kara Şemseddin kalkıp Sultan Mehmed'in koltuğuna girdi. Akşemseddin imamesini Fatih'in başına giydirip, imamesi üzerine bir turna teli sokup eline bir kılıç verdi. Sağ tarafında Akşemseddin, sol tarafında Kara Şemseddin olduğu halde tazimle Mehmed Han'ı minbere çıkarıp davudî bir sesle 'Elhamdü lillâhi Rabbi'l-âlemin' deyince bütün Müslüman gaziler feryat etti. Sultan, âdet olduğu gibi hutbeyi eda ettikten sonra Akşemseddin Sultan Mehmed Han'dan izin alıp imamlık yaptı." Akşemseddin'in kıldırdığı Cuma namazından sonra Osmanoğulları'nın devletinin daim olması ve Fatih Sultan Mehmed'in zaferlerinin devamı için dualar edildi. Artık İstanbul bir İslam şehri, Ayasofya da bir İslam mabedi olmuştu.
.04 Haziran 2023, Pazar
ERHAN AFYONCU
Türk milliyetçiliğinin doğuşu
Osmanlı’nın son yıllarında imparatorluğu parçalanmaktan kurtarmaya çalışan aydınlar, sırasıyla “Osmanlıcılık”, “İslamcılık”, “Türkçülük” fikirlerine sarıldılar. Azınlıkların “Osmanlıcılık” ve “İslamcılık”a itibar etmeyip imparatorluktan ayrılmalarıyla Türkçülük tek düstur oldu
Tarih kitaplarını incelediğimizde Osmanlı'nın, Orta Asya'dan geldiklerinin ve Türklüklerinin farkında oldukları görülür. Bu kitaplarda Osmanlı hanedanı Oğuz Han'a bağlanır. Osmanlı bir millet ismi değildir. Osmanlı adı Selçuklu, Karahanlı, Gazneli isimleri gibi bir hanedanın adıdır. Selçuklular, Karahanlılar, Gazneliler gibi Osmanlılar da bir Türk devletidir. Ancak hiç unutulmaması gereken husus, Osmanlılar'ın bir imparatorluk olduğudur. Ayrıca günümüzdeki milliyetçilik anlayışı, 1789 Fransız İhtilali'nden sonra yayılan bir akımdır.
Mustafa Celaleddin Paşa'nın 1869 tarihli "Les Turcs Anciens et Modernes" (Eski ve Modern Türkler) kitabı, Türklerin tarihine dair ilk kitaplardandı ve etkileri oldu. Ahmed Vefik Paşa ve Şıpka kahramanı Süleyman Paşa, eserleriyle Türkçülüğün öncülerinden oldular. 19. yüzyılın ilk yarısında Macaristan'da "Turancılık" akımı ortaya çıktı. Ali Suavi, 1868'de İstanbul'da neşredilmeye başlanan Terakki Gazetesi başlığının sonuna "Türk gazetesi" ibaresini ekledi.
Eski Türkler
1893'te Thomsen tarafından Orhon Yazıtları'nın okunması, Osmanlı entelektüelleri arasında ciddi bir etkiye sebep oldu. Rusya'da esaret altında yaşayan Türklerin faaliyetleri, Osmanlı entelektüellerini etkileyen diğer bir husustu. Gaspıralı İsmail Bey'in Bahçesaray'da Kırım Türkçesi ile 1883'ten itibaren yayımladığı Tercüman Gazetesi, bütün Türk dünyasında etkili oldu. Ahmed Midhat Efendi'nin de dil ve edebiyat alanında Türkçülüğe katkıları oldu.
İsmail Gaspıralı
Milliyetçilik ve Türkçülük tarihiyle ilgili Azmi Özcan, Bahattin Çatma, Betül Batır, Cevat Özyurt, Çağrı D. Çolak, Emre Yıldırım, Erol Güngör, İlber Ortaylı, Kudret Bülbül- Cemal Fedayi, M. Cengiz Yıldız, M. Şükrü Hanioğlu, Necmeddin Hacıeminoğlu, Arslan Tekin, Nejla Günay, Ufuk Şimşek, Yaşar Semiz, Kenan Özkan, Yavuz Çilliler, Yıldırım Torun ve Yusuf Ziya İrbeç gibi araştırmacıların çalışmalarına bakılabilir.
TÜRKÇÜ DERGİLER ÇOĞALDI
Türkçülüğün siyasi bir ideolojiye dönüşmesi, Jön Türklerin yurtdışında çıkardıkları dergiler vesilesiyle oldu. Şûrâ-yı Ümmet, Türkçülüğe hizmet eden bir yayın organı haline geldi. Diğer yandan Anadolu dergisinde de siyasi Türkçülükle ilgili yazılar kaleme alındı. 1903'te doğrudan siyasi Türkçülüğün yayılmasına hizmet etmek üzere Kahire'de Türk Dergisi neşredilmeye başlandı. Türklerin diğer milletlerden üstün olduğuna dair yazılar yazıldı. Bu durum Osmanlı entelektüelleri arasında ciddi tartışmaların yaşanmasına sebep oldu.
1905'te radikal Türkçüler dergiden tasfiye edilerek İslamiyet ile Türkçülüğün sentezi yapılmaya çalışıldı. Buna mukabil Hüseyin Âlî Bey, derginin yönetimini 1907'de radikal görüşe sahip olanlara bırakmak zorunda kaldı. Bu durum siyasi Türkçülüğün yayılmasında etkili oldu. Yusuf Akçura'nın "Üç Tarz-ı Siyâset" yazısı 1904'te Türk dergisinde yayınlandı. Burada Osmanlıcılık, İslamcılık ve Türkçülük işlendi ve Türkçülüğün önemine vurgu yapıldı. Ali Kemal ve Ahmed Ferid'in (Tek) Yusuf Akçura'yı eleştirmeleri, siyasi Türkçülüğün entelektüeller arasındaki en önemli tartışmalardan biri hâline gelmesini sağladı.
Ahmed Midhat Efendi
1905 Rus İhtilali'nden sonra Azerbaycan ve Tatar Türkleri arasında yayın faaliyetlerinin hızlanması, Osmanlı siyasi Türkçülüğünün de yayılmasında etkili oldu. Osmanlı Terakki ve İttihat Cemiyeti'nin gizli muhaberatında "Adriyatik Denizi'nden Çin hududuna kadar olan memleketler baştan aşağı yalnız bir dine inanan değil, bir lisan ile de konuşan Türk cinsi ile meşguldür. Afrika ve Hindistan hariç tutulursa yalnız Türk cinsinden olanlar ittihat etseler dünyanın en şevketli hükümetini teşkile muktedir olurlar" gibi Rusya Türklerinin fikirleriyle benzer ifadelere yer verilmekteydi. Cemiyet 1907'de Osmanlı Hürriyet Cemiyeti'yle birleştikten sonra Osmanlıcılık fikrine geri dönüldü.
Aralık 1908'de Yusuf Akçura, Veled Çelebi, Ahmed Midhat, Mehmed Emin, Necib Âsım, Ahmed Ferid gibi isimlerin öncülüğünde Türk Derneği kuruldu ve siyasi Türkçülük bu dernek etrafında şekillendi. 1911'de Türk Yurdu Cemiyeti kuruldu ve Türk Yurdu Dergisi yayın hayatına başladı. Cemiyetin üyeleri 1912'de kurulan Türk Ocağı'nda toplandılar. Türkçüler, Türk Yurdu Dergisi'nin yanında 1913'te çıkarılan Halka Doğru, Türk Sözü gibi dergilerde yazılar yazdılar.
Yusuf Akçura
ÜÇ TARZ-I SİYASET
İttihat ve Terakki Merkez-i Umumisi'nde görev yapan Ziya Gökalp, Hüseyinzâde Ali gibi isimler, cemiyetin Türkçülükle ilgili politikalarında tesirli oldular. Başta Genç Kalemler Dergisi olmak üzere bazı mecralar edebiyatta da Türkçülüğün ön plana çıkmasını sağladı. Ziya Gökalp'in kadroya dâhil olmasıyla dergi adeta Türkçülerin sözcüsü konumuna yükseldi. Ömer Seyfettin ve Mehmed Emin (Yurdakul) gibi isimler, dilin sadeleştirilmesi ve edebiyatın millileştirilmesinde önemli vazifeler üstlendiler. Mehmed Emin ilk defa Türk milletine kendi adı ve diliyle şiirler yazarak Türkçülüğün önemli bir ismi haline geldi.
Yusuf Akçura'nın 1904'te çıkan "Üç Tarz-ı Siyaset" isimli yazısı, Türkçülüğün siyasallaşması için çok önemliydi. Ziya Gökalp, 1910'dan sonra Türkçülük ve Turancılık fikir akımlarını sistemleştirerek bugün bile etkisini hissettiğimiz bir ülkü haline getirdi. Gökalp'e göre Türk milletinin faaliyetlerinin temelinde ahlak bulunmaktaydı. Türk milletinin yapması gereken, yüksek faziletlerini eyleme dönüştürmekti.
Ziya Gökalp'e göre milliyetçilik, kültürel uyanışla başlar, daha sonra siyasileşir ve milli iktisat programlarıyla tamamlanırdı. Gökalp'e göre Alman milliyetçiliği soya, Fransız milliyetçiliği vatan ve kültüre, İngiliz milliyetçiliği iktisat ve emeğe, İtalyan milliyetçiliği faşizme dayanmaktaydı. Türkçülükte ise ülke ve dil ön plandaydı. Bir süre sonra Türkçüler arasında görüş ayrılıkları baş gösterd. Türkçülerden bir kısmı seküler bir milliyetçiliği savunurken diğer kısmı ise manevi değerler ve tarihin, milliyetçiliğin temel unsuru olduğunu vurguladılar.
Yusuf Akçura, Üç Tarz-ı Siyaset adlı eserinde Osmanlıcılık, İslamcılık ve milliyetçiliği ele aldı. Ona göre Osmanlıcılık ve İslamcılık şartlardan dolayı tatbik edilemezdi. Akçura, İslam anlayışının milliyetçilik anlayışının oluşmasında önemli katkıları olabileceğini savunuyordu. Türkçülüğün önemli isimlerinden Ahmet Ağaoğlu ise milliyetçiliğin toplumdaki sınıfları birleştirme avantajına sahip olduğuna vurgu yapmaktaydı.
Mehmed Emin Yurdakul
RUSYA'DAN GELENLER ETKİLEDİ
Türkçülük bazı yazarların eleştirilerine de konu oldu. 1912'de Ali Kemal, Peyam Gazetesi'nde "Atâlet-i Fikriye" adlı makalesinde Türkçüleri eleştirdi. Ona göre 1912'ye kadar iyi kötü Osmanlılık ve Osmanlılar sayesinde gelinmişti. Sadece Türklerin ön plana çıkarılması devletin güçlenmesinden ziyade çökmesine sebep olacaktı. Türk Yurdu Dergisi'nde Ali Kemal'e cevap veren Yusuf Akçura ise Osmanlıcılık diye bir şeyin kalmadığını, Türkçüler emellerinden vazgeçseler bile henüz bağımsızlığını ilan etmemiş olan azınlıkların milliyetçilik yapmaya devam edeceklerini ifade ediyordu.
Osmanlı topraklarında Türkçülüğün giderek daha fazla yayılmasında özellikle Rusya'dan gerek göç gerekse hac vesilesiyle İstanbul'a gelen Türk aydınların önemli etkisi vardı. İstanbul'a gelen aydınlar, Osmanlı fikir ve devlet adamlarıyla görüşüp, İstanbul matbuatını yakından tanıyarak Osmanlı Türkleri ile ilgili yazılar kaleme aldılar. Yazılarında Türk kültürü, dil birliği gibi meselelere kafa yordular.
Yusuf Akçura, İsmail Gaspıralı, Şihabüddin Mercanî, Kayyum Nasırî, Kazanlı Halim Sabit ve Ali Hüseyinzâde gibi aydınlar "Türk'ün iki kolunu birbirine tanıtmak" için yazılar kaleme aldılar. 1907'den itibaren Rusya'nın baskılarının artması, 1908'de II. Meşrutiyet'in ilan edilmesi, Türk aydınlarının İstanbul'a ilgisini daha da artırdı. Ahmet Ağaoğlu, Ayaz İshaki gibi önemli isimler İstanbul'a gelip, Osmanlı başkentindeki gazete ve dergilerde yazılar kaleme aldılar.
Ziya Gökalp
TÜRKÇÜLÜK, SİYASİ HÜVİYETE DÖNÜŞTÜ
Türkçülük fikrinin siyasi bir hâl alması, İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin politikalarını şekillendirmeye başlamasıyla oldu. 1908 yılına kadar Osmanlıcılık çizgisine daha yakın duran cemiyet, Meşrutiyet'in ilanından sonra Türkçülük politikalarını ön plana çıkardı.
Hüseyin Cahit Yalçın, II. Meşrutiyet'in ilanından sonra yaşananları şöyle izah etmişti: "Meşrutiyet'in biz Türklerde ve Türk gazeteciliğinde ilk yarattığı sonuç Türklüğü boğmak ve Osmanlılığı yaratmak olmuştu. 'Osmanlı' sözü hiçbir zaman, Meşrutiyet'ten sonraki kadar değer bulmamıştı. Abdülhamid zamanında Türk sözünü ağza alma imkânı vardı. Üstelik Araplardan yararlanacağımız birçok bilimlerin bulunduğunu ileri sürenlere karşı, her şeyimizde Arap egemenliği altında kalmanın verdiği bir başkaldırı duygusu ile Türkçe'yi ve Türklüğü savunmaktan geri durmamıştım. Ama Meşrutiyet gelir gelmez olaylar bizi Türk olduğumuzu unutmuş görünmeye başladı."
1912'de patlak veren Balkan Savaşı'ndan sonra Rumeli topraklarının elden çıkması, Osmanlıcılık fikrinin kesin olarak başarısız olduğunu ortaya koydu. Yine Balkan Savaşı'nda Müslüman Arnavutların bağımsızlıklarını ilan etmesi İslamcılık düşüncesini sarstı. Bu durum cemiyetin giderek daha fazla Türkçü bir politika izlemesine sebep oldu. Özellikle eğitimde Türklük bilincinin kazandırılması konusunda reformlar yapıldı. Milli iktisat politikaları oluşturuldu.
Türkiye Cumhuriyeti'nin kurulmasından sonra tarihi gelişmelere ve dönemin fikri yapısına uygun olarak Türkçülük tek düstur oldu.
11 Haziran 2023, Pazar
ERHAN AFYONCU
Tarihimizin en uzun süreli yüksek enflasyonu
Sesli dinlemek için tıklayınız.
00:00
00:00
Tüm Sesli Haberler
Tarihimiz boyunca yaşadığımız en uzun süren yüksek enflasyon I. Dünya Savaşı yıllarında ve sonrasındaki mütareke döneminde meydana geldi. 1914-1920 yılları arasındaki altı yıllık sürede bazı kalemlerdeki enflasyon yüzde 1767 olmuş, yıllık yüzde 300’e yaklaşmıştı
Bir süredir unuttuğumuz enflasyon yeniden hayatımıza girdi. Enflasyon canavarı 1971'den 2004'e kadar hep yıllık yüzde 10'un çok üzerine çıkarak hepimizi fakirleştirdi. Bu tarihten itibaren yüzde 10'un altına indi. Tam unutmuştuk ki 2017'de tekrar hortladı.
Tarihimiz boyunca enflasyonun her türlü yükseklik rekorlarını altüst ettiği dönem I. Dünya Savaşı yılları oldu. Savaş yıllarında enflasyon oranları yüzde 250'yi geçmişti. Dönemin enflasyonunu hesaplayan Osmanlı Devleti İstatistik İdaresi, halka yansıyan enflasyonu ölçmüştü. Ancak o dönemde günümüzde olduğu gibi halkın bütün kesimlerinin kullanmadığı ürünlere göre değil, ağırlıklı gıda maddelerine göre enflasyon rakamı ortaya çıkarılmıştı. Vahdettin Engin, bu dönemdeki enflasyonu şöyle anlatır:
Ekmekçi
GIDA, GİYİM VE DİĞER HARCAMALAR
Dönemin TÜİK'i "Osmanlı Devleti İstatistik İdaresi"nin 2 Kasım 1921 tarihinde hazırladığı bir raporda 1914-1921 yılları arasında gerçekleşen enflasyon rakamları hesaplanmıştı. Ayrıca 1914-1920 yılları arasındaki enflasyona dair bir rapor da hazırlanmıştı. Raporda altı yıllık sürede bazı kalemlerde enflasyonun yüzde 1700'ü geçmesi, halkın enflasyondan ne zor duruma düştüğünü açıkça ortaya koyuyordu.
Osmanlı Devleti İstatistik İdaresi anne, baba ve iki çocuktan oluşan dört kişilik bir Osmanlı ailesini temel alarak raporunu hazırlamıştı.
Dört kişilik bir ailenin yedi yıllık bir sürede gıda, ısınma ve aydınlanma, kira, giyim ve diğer muhtelif harcamalarında meydana gelen fiyat artışlarından ne ölçüde etkilendiğini gösteriyordu.
Savaş yıllarında halka duyuru yapılıyor.
Raporda, I. Dünya Savaşı ve arkasından gelen mütareke dönemi, yani 1914-1921 yılları arası esas alınmıştı. Savaş ortamında çok büyük bir enflasyon yaşanırken, mütareke döneminde ise fiyatlarda kısmi bir düşüş meydana gelmişti.
İstatistikte gıda harcamaları diliminde ekmek, un, et, yağ, zeytinyağı, şeker, pirinç, beyaz peynir, kuru sebze, yaş sebze ve kahve gibi temel gıda maddeleri yer alıyorken; ısınma ve aydınlanma diliminde ise odun, kömür ve petrol fiyatları bulunuyordu.
Ev kirası ve giyim masraflarındaki artışlar da istatistikte ele alınmıştı. Giyim harcamaları sütununda ayrıca geniş denebilecek tarzda bir izahatta bulunularak anne, baba ile kız ve erkek çocuğun bir yıllık kıyafet ihtiyaçlarının neler olduğu ve fiyatları sıralanmıştı. Diğer muhtelif masraflar diliminde ise ulaşım, sağlık, eğitim, temizlik ve sigara gibi harcamalar değerlendirilmişti.
Kapalıçarşı'da alışveriş yapan kadınlar.
SÜPÜRGE TOHUMUNDAN EKMEK
Rakamların gösterdiğine göre, 1914 yılı başında 225 kuruş olan dört kişilik bir ailenin toplam gıda harcaması 1920 yılının ilk aylarında 3 bin 48 kuruşa yükseldi ve bu dönemde gıda maddelerinde enflasyon oranı yüzde 1255 oldu.
Benzer şekilde, diğer dilimlerde de yüksek artışlar yaşandı. Aynı dönem için ısınma ve aydınlanmada enflasyon yüzde 1073, ev kirasında yüzde 1767, giyimde yüzde 847, diğer muhtelif harcamalarda ise yüzde 475 olmuştu.
Bütün hepsinin toplamı bir değerlendirmeye tabi tutulduğunda, 1914 yılı başında zaruri ihtiyaçları için ayda 500 kuruş harcamakta olan dört kişilik bir ailenin 1920'nin ilk aylarında 6 bin 138 kuruş harcamak zorunda kaldığı ve bunun da yüzde 1127'lik bir enflasyon oranına tekabül ettiği görülüyor.
1917'de kullanılan bir para.
1920 yılının ikinci döneminde, yılın ilk dönemine göre fiyatlarda az da olsa bir düşüş gözleniyor. Bunun en önemli sebebi, I. Dünya Savaşı'nın bitmesi dolayısıyla fiyatlara nispeten denge gelmiş olmasıdır. İleriki aylarda da fiyatlardaki düşüş devam etti. Dolayısıyla 1920'den sonra enflasyon bir gerileme süreci içine girdi.
1914 fiyatlarını 1920'nin sonundaki fiyatlarla kıyasladığımızda, 1920 yılının ikinci yarısında enflasyonun, bütün dilimlerin toplamında, 1914 yılı fiyatlarına göre yüzde 1005 olduğu görülüyordu.
Dolayısıyla 1920'nin ilk aylarında yüzde 1127 olan enflasyonun aynı yılın sonunda 122 puan gerilediği anlaşılıyor.
Bozuk para yerine kullanılan pullar.
Benzer şekilde 1920 sonu ile 1921 başı arasındaki sürede enflasyon yüzde 1005'ten yüzde 902'ye geriledi. 1921 yılı Temmuz ve Ağustos aylarında ise enflasyon 1914'e göre yüzde 817 oldu. Bu rakam da 1920 yılından sonra fiyatların tedricen düştüğünü gösteriyor. 1921 yılı Eylül ve Ekim aylarında enflasyon 1914'e nispetle yüzde 835 olarak gerçekleşti. Bu durumda Temmuz 1921-Eylül 1921 arasındaki fiyatlarda hafif bir artış olduğu anlaşılıyor.
Özellikle savaşın devam ettiği yıllarda enflasyonun etkisi çok yıkıcıydı. En önemli gıda maddesi olarak ekmeğin okkası 1.25 kuruştan 16 kuruşa kadar çıkmıştı ki, bu durum, daha önceki yıllarda ekmekteki çok az bir artıştan bile etkilenen halkın alım gücünü kat kat aşmıştı.
Diğer gıda maddelerinin fiyatlarında da benzer yükselişlerin meydana gelişi birçok sosyal felakete yol açtı. Özellikle dar ve orta gelirli insanlar buna direnemedi. İnsanlar süpürge tohumundan yapılmış ekmeği arar duruma geldiler.
İstatistik cetveli.
DÖRT KİŞİLİK BİR AİLENİN HARCAMASI
Osmanlı Devleti İstatistik İdaresi'nin hazırladığı rapora göre, dört kişilik bir ailenin aylık ekmek ihtiyacı 77 kilo olarak öngörülürken, diğer gıda maddelerinin aylık tüketim miktarı ise şöyleydi: Un 2.5 kilo, et 7.5 kilo, yağ 2.5 kilo, zeytinyağı 2.5 kilo, şeker 3.5 kilo, pirinç 5 kilo, beyaz peynir 1 kilo 250 gram, kuru sebze 20 kilo, yaş sebze 20 kilo, kahve 650 gram. Isınma ve aydınlanmada ise aylık olarak 106 kilo odun, 48 kilo kömür ve 5 kilo petrol tüketileceği hesaplanmıştı.
Giyim hanesinde her aile ferdi için senede bir çift ayakkabı, yine senede bir defa pençe, bir takım elbise, sadece baba için iki senede bir palto, yılda bir adet fes, anne ve baba için dört adet çorap, iç çamaşırı için patiska ve ikişer adet fanila kullanılması öngörülmüştü.
Diğer muhtelif masraflar dilimine gelince; ayda iki defa tıraş olma, bir defa hamamda yıkanma ihtiyacı yanında, sağlık, eğitim, ulaşım, temizlik ve tütün giderleri için belirli miktarlar ayrılmıştı.
18 Haziran 2023, Pazar
ERHAN AFYONCU
Tarihimizin en büyük sel felaketi 115 yıl önce Tokat’ta yaşandı
Sesli dinlemek için tıklayınız.
00:00
00:00
Tüm Sesli Haberler
12 Haziran 1908’de Tokat’ta meydana gelen ve suların 3.5 metreye kadar yükseldiği sel, tarihimizin en büyük felaketlerinden biriydi. Yüzlerce binanın harap olduğu ve yüzlerce insanın öldüğü sel felaketinde bazıları can kaybını abartarak 3 bin 500’e kadar çkı artır
Her yıl özellikle yaz aylarında ülkemizin dört bir tarafından sel haberleri gelir. Bunun en önemli sebebi ise bilinçsiz yapılaşma ve dere yataklarının tahrip edilmesi. Ülkemizin her tarafında dere yataklarına veya yakınlarına kurulan evler selden nasibini alıyor. Şehirlerimizde suyun tahliye olacağı sistemler düzgün kurulmadığı ve bakımı yapılmadığı için başkentimiz Ankara bile selle boğuşuyor.
1920'lerin sonunda Tokat.
DEHŞETLİ BİR YAĞMUR
Tokat bir vadide kurulduğu için tarih boyunca birçok kez sel felaketiyle karşılaşmış bir şehirdir. Baha Öztunç, Nurca Boşdurmaz ve İsmet Üzen'in araştırmalarından Tokat'ın uğradığı sel felaketlerini teferruatıyla öğreniyoruz.
1862'de Tokat'ta derelerin taşması sonucu meydana gelen felakette 322 ev ve birçok cami zarar görmüş, birçok hayvan telef olmuş ve bir kişi boğulmuştu. Bu felaketten sonra fazla bir tedbir alınmayınca 46 yıl sonra aynı yerlerde sel felaketi tekrar yaşandı.
1908'deki sel, tarihimizin en büyük felaketlerinden biriydi. 12 Haziran 1908 Perşembe günü Behzat Deresi'nin taşması sonucu çevresindeki 9 mahalle ve bazı bağlar selden perişan oldu. Binalar, denizin ortasında kalmış gibiydi. Suyun yüksekliği 3.5 metreyi bulmuştu. Tokat mutasarrıfı Celal Bey, meydana gelen dehşeti tasvir etmenin mümkün olmadığını söyleyerek 1908'deki seli telgrafla şöyle haber vermişti:
Tokat mutasarrıfı Celal Bey'in telgrafı.
"...saat dokuza doğru dolu ile karışık ve çok şiddetli bir şekilde yağan yağmur neticesinde o güne kadar değil orada, belki de başka hiçbir yerde şahit olunmamış derecede büyük bir sel meydana gelmiştir. Sel, dere boyunu istila ederek hükümet binasını, daire-yi askeriyeyi, hükümet binasının arka kısmındaki evleri ve hapishaneyi tamamen istila etmiştir. Kendisiyle birlikte hükümet memurları, askerler ve halk canlarını sular içerisinde yüzerek güçlükle kurtarabilmişlerdir. Hapishanede bazı can kayıpları olmakla birlikte kurtulabilenlerden bir haylisi de kaçmıştır.
Hükümet binasının, adliye binasının ve daire-yi askeriyenin bazı kısımları yıkılmıştır. Ayrıca dere üzerindeki köprüler de yıkılmıştır, yine dere boyunda bulunan evlerden birçoğu sel sularıyla yerlerinden sökülerek götürülmüş, birçoğu da hasara uğramıştır. Telgrafhane ve sırasındaki evlerin tamamı yıkılmıştır. Meydanda ve kışla önündeki namazgâhta çadıra çıkmış olan redif askerleri de sel içinde kalmıştır. Orada bulunan belediye memurları, polisler ve halk nizamiye askerlerini tahliye ederek kurtarmışlardır."
1920'lerin sonunda Tokat.
DESTANLARA KONU OLDU
Tokat telgraf başmemuru Şevket Efendi, Telgrafhane yıkılmadan felaketi Sivas'a haber vermiş, bina sallanırken kendisini sel sularına bırakıp zorlukla kıyıya ulaşmıştı. 6'sı cami, 6'sı han ve otel, 4'ü mektep, 2'si medrese, 2'si hamam olmak üzere 469 bina ya tamamen ya da kısmen harap olmuştu.
Tokat hükümet konağı, telgrafhane, hastane, kadın ve erkek hapishanesi gibi birçok kamu binası hasar görmüştü. Nüfus idaresi mahzenindeki evrak kullanılamaz hale gelmişti. Su yolları ve köprüler de kullanılamaz durumdaydı.
İlk tespitlerde halktan 208, askerden de 17 kişi olmak üzere 225 kişi boğulmuştu. Tokat tarihçisi Halis Cinlioğlu selden ölenlerin sayısını 500, Ferit Acunsal 520 olarak verir. Sel felaketi üzerine yazılan destanlarda ise insan kaybı aşırı abartılarak 2 bin olarak gösterilir. Tokat sel felaketi 19 Temmuz 1908 tarihli New York Times'a bile haber olmuş, gazetede selde 2 bin kişinin vefat ettiği belirtilmiştir. Tokatlılar unutmadıkları bu seli "büyük sel" olarak hâlâ hatırlarlar.
Kemal Aşk
ŞEHRİ KURTARAN ADAM
Tokat'ta sonraki yıllarda da sel baskınları oldu. 19 Haziran 1949'da büyük bir sel cereyan etti. Öğleden sonra şiddetlenen yağmur, akşam saatlerine doğru büyük bir felakete dönüştü. Kesintisiz iki saat yağan şiddetli yağmurlar, Tokat'taki Behzat Deresi'nin taşmasına sebep olmuş, yıkılan ev ve dükkânlarla şehir adeta enkaza dönmüştü.
446 ev, 122 dükkân kısmen hasara uğramış, 41 ev ve 5 dükkân oturulamayacak vaziyette olduğundan tahliye edilmişti. Yollar molozlarla doluydu. Ölü ve kayıp sayısı 22'ydi. 400'den fazla hayvan telef olmuştu. Elektrik sistemi ve su tesisatı zarar görmüştü. Geçen yıllarda alınan bazı tedbirler ve Çay Deresi'nin önceden taşması sayesinde Tokatlıların kaçması felaketin derecesini azaltmıştı.
1955'te Tokat'a selle mücadele için gelen Kemal Aşk isimli mühendis, derelerde ıslah çalışmaları, ıslah barajları ve teraslandırmalar yaptı. Büyük gayret ve çalışmalarının sonucunda Tokat'ta sel baskınları sona erdi. Kemal Aşk da "Tokat'ı selden kurtaran adam" olarak tarihe geçti. Yaptıkları "Tokat'ı sel almıyor" isimli bir belgesele de konu oldu.
Behzat Camii'ndeki seli anlatan kitabe.
'DONAN KİŞİLER HAMAMDA CANLANDI'
Tokat tarihiyle ilgili önemli kitaplar kaleme alan ve sel zamanında çocuk olan Halis Cinlioğlu, seli şöyle anlatır:
"Perşembe günü saat 16.30'da yağan şiddetli yağmur ve doludan sonra mühim bir sel gelmiş, ırmak boyundaki mahallelerde sular yer yer 2-3-3.5 metreye yükselmiştir. Yan derelerden gelen ve yan sokakları birer harabeye çeviren seller, tehlikeyi ve felaketi bir kat daha arttırmıştır. Irmak üzerindeki ağaç köprülerin önüne sürüklediği enkazı yığarak setler vücuda getiren sel, köprülerin yıkılmasıyla tahribini genişletmiştir. Behzat Camii'nin kuzeyinde ırmak üzerinde bulunan postane binasını bir süre olduğu gibi sürüklemiş, sonra darmadağın etmiştir.
Uzun zamandır sel görmedikleri için çarşıda, sokakta, hapishanede, evlerde ne kadar adam bulduysa almış götürmüştür. Şimdi lisenin bulunduğu yerde çadıra çıkmış askerlerin de zayiatı çok olmuştur. 1000'e yakın dükkân yıkılmış, 500'den fazla kişi ölmüştür. Bazı yerlerde ölüm 1000, hatta 2000 gösterildiyse de doğru değildir. Sel hakkında bir Ermeni vatandaş tarafından yazılmış destan da vardır."
YOLLAR CENAZE DOLDU
Tokat'ın önemli tüccarlarından Hacı İbrahim Yoğurtçuoğlu ise hatıralarında seli şöyle anlatır: "Belediye dairesine gittim. Yemek zamanı imiş. Sandık emini de olmadığından iki telgraf vermek üzere telgrafhaneye gittim. Telgrafı verdim. Müdürün yanına gittim. Müdür dondurma ısmarladı. Büyük belediyeye geldiğimi de söylemiştim. Aynı zamanda hava da çok bulutlandı. 'Müsaade buyurursanız gideyim, yarın belediyeye tekrar gelirim. Yağmur yağar, şemsiyem de yok ıslanmayalım' dedim.
'Dur' diye çok ısrar etti. Durmadım, telgrafhaneden çıktım. Yolda pek az ıslandım. Meydana geldim, yağmur şiddetlendi. Behzat'ta yangın var diye herkes o tarafa dumana bakıyordu. Ben de baktım, şimdi geldim, böyle bir şey yoktu. Meğerse yukarıdan sel gelmiş, binalar yıkıldıkça onların dumanı imiş. Bir dakika sonra Meydan Cami-i Şerifi selin ortasında kaldı. Adamlar balık gibi su içerisinde gidiyor; memleket bir uğultu içerisinde, kimse yanaşamıyor.
Namazgâhta redif askerleri var, bir dakika sürmeden duvarı yıktı, ora da havuz gibi doldu. Atlarla duvar kenarından urganlar atarak çok asker kurtuldu. Bir saat sonra yollara omca (ağaç kütüğü) gibi cenazeleri düzmeye başladılar. Birçok adam da selden çıkarıldı. Bazıları kıştan donar gibi donmuş bulunduğundan bütün hamamları açtırdılar ve birçok insan hamamlarda canlandı. Büyük küçük 3500 kişi telef olmuştur."
25 Haziran 2023, Pazar
ERHAN AFYONCU
Rusya’da 325 sene sonra aynı isyan senaryosu
Sesli dinlemek için tıklayınız.
00:00
00:00
Tüm Sesli Haberler
Gün geçmiyor ki Putin-Petro benzetmesi olmasın. Talihin cilvesine bakın ki Putin de örnek aldığı Çar Petro ile aynı kaderi paylaşıyor. 1698’de dönemin en önemli askeri gücü olan Strelitzler, Putin’e karşı ayaklanan Wagner gibi Çar Petro’yu tahttan indirmek için isyan ettiler. İsyan, Strelitzlerin tarihten silinmesiyle neticelendi
Petro, 10 yaşındayken 1682'de tahta çıktı. Ancak üvey ablası Sofiya'nın, o dönemin sürekli ordusu olan Strelitzleri ayaklandırmasıyla tahtı hem bedenen hem de aklen sakat olan kardeşi İvan ile paylaşmak zorunda kaldı. İvan birinci çar, Petro ikinci çar, Sofiya da naibe ilan edildi. Ülkeyi idare eden Sofiya, Petro ve annesi Nataliya'yı başkent yakınlarındaki bir köye sürdü.
Petro bu dönemde Latince, Almanca, Felemenkçe öğrendi. Sürekli okudu. Rusya'ya gelen Avrupalılarla yakınlık kurarak medeniyetleri hakkında bilgi sahibi oldu. En büyük tutkusu denizcilikti. Çocukluğunda kayıklardan oluşan bir filo kurmuş, bunlara Peresvavl Gölü üzerinde manevralar yaptırırdı.
1689'da Petro'dan tamamen kurtulmak isteyen Sofiya ve yandaşlarının hazırladığı komplonun başarısız olmasıyla tahtı üzerindeki gölge kalktı. Petro iktidara hâkim olup ablasının naibeliğine son verdi. Strelitzlerin kendi iktidarını sınırlandırmasını önlemek için siyasi nüfuzlarını azalttı. Moskova'daki garnizonların bir kısmını Kiev ve başka şehirlere nakletti.
BİNLERCE İSYANCI ÖLDÜRÜLDÜ
Petro, 1697'de 270 kişilik bir toplulukla kendisini gizleyerek Avrupa'ya gitti. Hollanda'yı ve İngiltere'yi gezdi. Amsterdam ve Zaandam tersanelerinde birkaç ay kaldı. Buralarda bir işçi gibi çalıştı. Avrupa'da kaldığı sürece gördüğü her şeyi inceledi. Örnek modeller hazırlattı. Cevdet Paşa, onun Avrupa'da kalmasını "Büyük Petro Avrupa'yı gören, orada yaşayan, ilim ve fenni orada öğrenen bir adamdı. Bizimkilerin böyle bir gezme ve görme imkânı olmadığı için tecrübesizliklerimiz oldu" sözleriyle değerlendirir.
Sofiya 1698'de, Petro Avrupa seyahatindeyken kardeşini tahttan indirmek içim Strelitzleri harekete geçirdi. Durumu haber alan Petro, Rusya'ya döndü. Strelitzlerin binlercesi öldürüldü, binlercesi de sınırdışı edildi. Asi askerlere, halkın gözü önünde ağır işkenceler yapıldı. Petro, 1702'de İsveç'e karşı başlayan Kuzey Savaşı'nda Strelitzleri tekrar canlandırdı. 1711'de Prut Savaşı'nda da Strelitzler rol aldı. Ancak 1720'den itibaren Strelitzler, Rus ordusunun içine katılarak tarihten tamamen kaldırıldı.
REFORMLARLA ÜLKEYİ DEĞİŞTİRDİ
Petro, Strelitzleri ortadan kaldırdıktan sonra reformlara başladı. Avrupalı gibi giyinmeye zorladığı Rus asillerinin sakallarını kestirtti. Sakalını kesmeyenlerinkini kendi eliyle kesti. Petro'dan önce düzenli bir Rus ordusu yoktu. Soyluların beslediği askerler, Kazaklar, Strelitz muhafızları ve ordunun yarısını meydana getiren yabancı paralı askerler Rus ordusunu oluşturuyordu.
Rusya'nın ilk milli ordusu onun zamanında kuruldu. Askerliği zorunlu hale getirerek paralı askerlere olan ihtiyacın ortadan kalkmasını sağladı. Ateşli silahların kullanılmasını yaygınlaştırdı, askeri eğitime önem verdi. Kara ordusunda ve donanmada ağır silahları kullanacak insanların eğitimi için akademiler kurdu.
Rusya'nın Baltık Denizi'nde ve Karadeniz'de limanı olmadığı için donanması da yoktu. İlk Rus donanmasını kurdu ve ülkesinin denizlerde de bir güç olarak boy göstermesini sağladı.
Viyana bozgun yıllarında Osmanlı'ya karşı kurulan Haçlı ittifakına katılıp Azak'ı işgal etti. Defalarca mağlup olduğu İsveç Kralı Demirbaş Şarl'ı Poltava Savaşı'nda yendi. 1711'de Prut Savaşı'nda Osmanlı ordusuna mağlup oldu. Ancak Baltacı Mehmed Paşa, eline geçen Rus ordusunu yok etme fırsatını kullanamadı. Petro 1716'da ikinci kez Avrupa'ya seyahat etti. 1725'te öldüğünde arkasında çok farklı bir Rusya bırakmıştı.
YENİÇERİLERE BENZİYORLARDI
Rusça "okçu, silahdar" demek olan Strelitzler (streltsy) uzun süre Rus ordusunun en önemli askerleriydiler. Bu askeri grup 16. yüzyılın ortalarında Rus Çarı Korkunç İvan tarafından kuruldu. Kelime manası "okçu" demek olsa da tüfeği de yoğun olarak kullanıyorlardı. Hem piyade hem de süvariydiler.
Kendilerine mahsus üniformaları vardı. Rus Çarı'nın yakın korumasıydılar. İşlev olarak Osmanlı Devleti'ndeki yeniçerilere benziyorlardı. İlk defa 1552'de Kazan kuşatmasında görüldüler. Baltıklar'daki savaşlarda ve Türk hanlıklarına karşı askeri faaliyetlerde rol oynadılar. Askerlerin önemli bir kısmı Moskova'da bulunduğundan zamanla siyasi hadiselerde ana aktör haline geldiler. Başlangıçta halktan seçiliyorlardı. Daha sonra babadan oğula geçen ve ömür boyu süren bir askeri kast haline geldi. Strelitz komutanları, asil ailelerden oluşur ve devlet tarafından atanırlardı. Savaş dışında asayişi sağlar, yangınlarda itfaiyecilik yaparlardı.
Yeniçeriler gibi ticaret ve zanaatla uğraştılar. Bunun sebebi, devlet maaş ödemede sıkıntı çekiği için başka işler yapmalarına izin verilmesinden dolayıydı. Rus yönetimi ayrıca maaş yerine Strelitzlere toprak da vermişti. Bu tür faaliyetler Strelitzlerin askeri fonksiyonlarını zayıflattı.
16. yüzyılın sonlarında 20 bin olan Strelitzlerin sayısı 1681'de 55 bine ulaşmıştı. Bunların 22 bin 500'ü Moskova'da bulunurken, kalanları sınır boyları ve kasabalarda garnizonlar halindeydiler.
Strelitzler, yeniçeriler gibi birçok isyanda rol oynadılar. Rus Çarı Petro ve kardeşi V. İvan'ın 1680'lerdeki veraset mücadelesinde önemli aktör oldular.
AHMED CEVDET PAŞA'NIN GÖZÜNDEN STRELİTZLER
Tarihçi Ahmed Cevdet Paşa, eserinde Strelitzlerden şöyle bahseder: "Rusya, güçlü ve meşhur bir devlet değil iken şimdilerde yeryüzünün dokuz parçasından bir parçasına malik olmuş bir devlettir. Bu eserin mimarı da Büyük Petro'dur. Astrahan Eyaleti'ni zapt eden Ruslar, Kafkas diyarına taarruz etmek istemişlerdir. Ancak o zamanlar devlette intizam olmadığından ve eski askeri grupları olan İsterlic (Strelitz) ocağı ara sıra fitne çıkardıklarından amaçlarına ulaşamamışlardır. Yeniçeri, Devlet-i Âliyye'nin (Osmanlı Devleti) kalbinde bir seretân (kanser) illetine benzerdi. Strelitz askeri ise Rusya'nın omzunda bir ur idi."
02 Temmuz 2023, Pazar
ERHAN AFYONCU
Hac yolculuğu eskiden dokuz ay sürerdi
Sesli dinlemek için tıklayınız.
00:00
00:00
Tüm Sesli Haberler
Günümüzde hacca havayoluyla çok rahat bir şekilde gidiliyor. Osmanlı döneminde hacca, kara veya denizyolu ile gidilirdi. Hac yolculuğu büyük kervanlarla oldukça meşakkatli ve tehlikeler altında dokuz ay sürerdi
Yavuz Sultan Selim'in 1516-1517'de Suriye ve Mısır'ı fethiyle birlikte Hicaz bölgesi de Osmanlı hâkimiyeti altına girdi. "Hadimü'l-Haremeyni'ş-Şerifeyn", yani Mekke ve Medine'nin hizmetkârı unvanını alan Osmanlı padişahları bütün İslam dünyasını ilgilendiren hac organizasyonunu da yüklendiler.
HAREKET MERKEZİ ÜSKÜDAR'DI
İstanbul'dan hacca, kara veya denizyolu ile gidilirdi. Hac yolculuğu o dönemlerde oldukça meşakkatli ve uzun sürmekteydi. İstanbul'dan hacca gidiş-dönüş yaklaşık dokuz ay sürüp bir sürü tehlike altında gerçekleşirdi. Hacılar bazen müstakil yolculuk yapsalar da genellikle büyük kervanlarla ulaşım sağlanırdı.
Üsküdar'dan törenle hareket eden hac kervanları, yaklaşık iki ayda Kahire veya Şam'a varırlardı. Bu iki şehirde hazırlanan, 40-50 bin kişiden oluşan hac kervanları "Emir-i Hac" adı verilen görevlinin idaresinde ve askeri birliklerin koruması altında Haremeyn'e hareket ederdi. Suraiya Faroqhi, "Hacılar ve Sultanlar" isimli kitabında Osmanlı döneminde hac yolculuğunu ve Haremeyn'in idaresini teferruatlı olarak anlatır.
Hac kervanı.
EN ÖNEMLİ KONU GÜVENLİKTİ
Osmanlı padişahlarının en önemli görevlerinden biri, yolculuk esnasında hacıların güvenliğini sağlamaktı. Kervanların yol boyunca güvenliğini sağlamak için askeri tedbirler yeterli olmadığından, bedevilere hac kervanlarına saldırmamaları için "surre" adı verilen para dağıtılırdı. Çölde eşkıyalık yapan bedevilere hediyeler verilmek suretiyle, fazla bir kuvvet bulundurulmadan hac yolu emniyeti ve Osmanlı İmparatorluğu'nun o topraklardaki meşruiyeti sağlanmıştır.
Yolculuk esnasındaki en önemli meselelerden biri de kervanlara yeterli sayıda deve temin edebilmekti. Çeşitli Arap kabilelerinden develer kiralanır veya satın alınırdı. Üçüncü Murad zamanında Şam kervanının deve ihtiyacını karşılamak için bir vakıf bile kurulmuştu. Her hacı adayı kendi ihtiyacını kendisi karşılamakla yükümlüyken, fakir olanlara devlet yardım ederdi.
Kervanda görevli asker ve memurların da ihtiyaçları devlet hazinesinden karşılanırdı. Fakir hacılara her mola yerinde padişah adına sıcak yemek verilir, nakit ihtiyacı olanlara para dağıtılırdı. Güçsüz hacıları taşımak için deve tahsis edilirdi. Fakir hacıların ihtiyaçlarını karşılamak için kurulmuş vakıflar vardı. Fakir hacılar önceleri devlet eliyle Haremeyn'deki hanlara yerleştirilirdi. İkinci Abdülhamid döneminde ise Mekke'de bulunan fakir hacılar için büyük bir misafirhane inşa ettirildi.
19. yüzyılda Kâbe ve çevresi.
KERVANLAR RENKLİ OLURDU
Hacdan dönüş yolculukları da kervanla olurdu. Dönüş yolculuğu için gerekli olan yiyecek, mola yerlerini korumak için yapılmış kalelerde saklanırdı. Hac kervanları çok renkli olurdu. Kervanla beraber giden kahveci, şerbetçi esnafı hacı kafilesinin önüne geçerek, çalı çırpı ile ateş yakıp seyyar dükkânlarını açarlardı. Hacı kervanındaki ehl-i keyifler, at, katır ve develerinden inerek, kahve ve şerbetlerini içerlerdi.
Hacı adaylarının hac görevlerini rahatça yerine getirdiklerine dair İstanbul'a müjdeciler gelir, ayrıca Mekke şerifi de durumu beyan eden bir mektubu padişaha gönderirdi. Hacıların karşılanışları da yolculuğa çıkışları gibi büyük törenlerle olurdu.
Hacılar
YOLLAR TEHLİKELERLE DOLUYDU
İstanbul ve Anadolu'dan hacca gelen güzergâhların dışında birkaç anayol daha vardı. Suraiya Faroqhi, bu güzergâhları detaylı olarak anlatır.
İranlıların Basra üzerinden hacca gelmeleri daha kolayken, Osmanlılar güvenlik sebebiyle zaman zaman bu yolu kapatırlardı. Böyle durumlarda İranlılar, Şam, Kahire ve Yemen güzergâhlarını kullanırlardı. İranlı hacıların zaman zaman casusluk faaliyetlerine karışmış olmalarına rağmen hukukları korunurdu. Örneğin, 1694'te İran'dan gelen hacılara eziyet eden ve fazla ücret alan Hac Emiri Assaf Paşa idam edilmiş ve aldığı fazla para da İranlı hacılara geri verilmişti. İranlıların hac yolculuğu Mekke'den sonra Necef'te Hazreti Ali'nin, Kerbela'da Hazreti Hüseyin'in mezarlarını ziyaretle tamamlanırdı. Hacca Yemen üzerinden de gelinirdi. Hindistan'dan gelen hacılar, o bölgelerde hâkim olan Portekizlilere para vererek yol izni alırlardı. Kuzey Afrikalı hacılar ise ya gemiyle Mısır'a gelip burada Kahire kervanına katılırlar ya da Kuzey Afrika'yı batıdan doğuya aşan bir kervanla Kahire'ye gelip bir süre dinlendikten sonra hac kervanına dâhil olurlardı. Denizyolu özellikle Malta korsanlarının saldırılarıyla karşılaşıldığı için tehlikeli idi. Bu yüzden hacılar, korsan saldırılarına karşı daha güvenli olan Hıristiyan gemilerini kullanırlardı.
18. yüzyılın sonlarında Medine.
HİCAZ DEMİRYOLU'NA SALDIRILAR
Orta Asya'dan gelen hacılar ise Hazar Denizi kıyılarına gelip Astarhan'da mola verdikten sonra Kırım'a giderek buradaki limanlardan İstanbul'a geçerlerdi. Rusların 1557'de Astarhan'ı işgalleriyle Orta Asya'dan hacca giden Müslümanlar zor durumda kalmış, bunun üzerine Osmanlılar, 1569'da Don-Volga kanalı projesini devreye sokarak hac yolunu yeniden açmaya çalışmışlardı. Ancak bu teşebbüsün başarısız olmasıyla bu tarihten sonra bu bölgeden hac yolculukları oldukça zor koşullarda gerçekleşti. 19. yüzyılın ikinci yarısında Süveyş Kanalı'nın açılması ve buharlı gemilerin devreye girmesiyle hac yolculuğu önceki yıllara nazaran oldukça kolaylaştı. Kızıldeniz'den Cidde'ye giden hacılar burada birkaç gün dinlendikten sonra kervanlarla Mekke'ye hareket ederlerdi. II. Abdülhamid döneminde askeri nakliyat ve hac yolculuğunu kolaylaştırmak için Hicaz Demiryolu yapılmışsa da bu demiryolu imparatorluğun dağılma sürecine girmesi yüzünden hacılar için istenilen ölçüde kullanılamadı. Bedeviler, Osmanlı İmparatorluğu'nun bölgedeki siyasi ve askeri etkinliğinin artmaması ve hac ulaşımından elde ettikleri gelirleri kaybetmemek için Hicaz Demiryolu'na devamlı saldırılar düzenleyerek bu teşebbüsü engellemeye çalışmışlardı.
ULAŞIM KOLAYLAŞTIKÇA HACI SAYISI DA ARTTI
19. yüzyıldan önce ne kadar insanın hacca gittiğini tam olarak tespit etmek zor. Ancak 80-100 bin kişi civarındaki insanın hacda bulunduğu anlaşılmakta. Özellikle "Hacc-ı Ekber" (Arafat'a çıkılan günün cumaya rastladığı yıllardaki hac) yıllarında hacı sayısı daha fazla olmuştur. Hacc-ı Ekber olan 1865'te hacı sayısı 150 binken, diğer bir Hacc-ı Ekber olan 1893'te ise 300 bine ulaşmıştı. 19. yüzyılın sonlarında buharlı gemilerin kullanılması ve Süveyş Kanalı'nın devreye girmesiyle hac seyahatinin kısalması sebebiyle hacı sayısı oldukça artmıştı.
09 Temmuz 2023, Pazar
ERHAN AFYONCU
Fransa’nın kanlı tarihi
Sesli dinlemek için tıklayınız.
00:00
00:00
Tüm Sesli Haberler
Fransa tarihi, katliamlarla dolu, kanlı bir tarihtir. Tarih boyunca farklı milletler, farklı dinler ve mezheplere karşı büyük katliamlar yapılmış, insanlar kadın, çocuk denmeden yakılarak öldürülmüştür. Özgürlükle özdeşleştirilmiş Fransız İhtilali bile yüz binlerce insanın en vahşi şekillerde öldürüldüğü kan ve gözyaşı devrimidir
Fransa'nın bulunduğu Galya Yarımadası, insanlık tarihinin en eski yerleşim bölgelerinden biri olmakla birlikte, azınlıkların en çok ezildiği ülkelerden biri oldu. Bu ayrımcılık politikası bazen katliamlara dönüşürken bazen de toplumsal olaylara ve iç karışıklıklara sebep oldu.
DİRİ DİRİ YAKILDILAR
Fransa, Orta Çağ'da bugünkü çekirdek topraklarına ulaştı ve 8. yüzyılda milli bir devlet olan Frank Krallığı'na dönüştü. Frank krallarından Kısa Pepin, Akitinya Krallığı'na bağlı Clermont Kalesi'ni kuşattı. Şehri ele geçiren Kısa Pepin, kalenin komutanı Kont Bladinus'u zincirlere vurdururken, şehirde bulunan halkı büyük küçük ayırt etmeksizin diri diri yaktırdı.
1022'de bu kez dini sebeplerden dolayı, Orleans'ta birçok kimse yakıldı. Kraliçe Arlesli Konstance'ye yakın bazı din adamları, çileciliğe dayalı bir mistisizmi benimsemediklerinden dolayı tahkikata alınmışlardı. Olayın dini olduğu kadar aynı zamanda siyasi yönü de vardı. Kral II. Robert, Orleans'taki din adamlarının kralın en büyük rakibi olan Blois Kontu'na yardım ettiklerini düşünüyordu. II. Robert'in emriyle, Orleans'ta tüm heretik ilan edilenler önce bir binaya kitlenmiş, sonra da hepsi yakılmıştı. Bu olay kilisenin onayıyla ilk büyük katliamdı.
Kısa Pepin.
HAÇLI KATLİAMLARI
1095'te Clermont Konsili sonrasında Papa II. Urbanus tarafından Haçlı seferi kararı alınınca ilk hedef Rouen şehrinde bulunan Yahudiler oldu. 1096 Eylül'ünde Rouen'de toplanan bir Haçlı birliği, şehirdeki Yahudileri Rouen Sinagogu'nda toplayıp katletti. 1142'de VII. Louis'e bağlı Fransız ordusu, Kutsal Roma Germen İmparatorluğu askerlerine destek verdikleri gerekçesiyle Vitry-en-Perthois'teki 1300 kişiyi kiliseye doldurarak canlı canlı yaktı.
Haçlı seferlerinin önemli figürlerinden Blois Kontu Theobald da Hz. İsa'nın kanının intikamını almak iddiasıyla kendi şehrinde bulunan 17'si kadın toplam 31 Yahudi'yi bir evde toplamış ve bu insanları diri diri yakmıştı. 1192'de ise Fransa Kralı II. Philip'in emriyle bu kez Bray-Sur-Seine'deki Yahudiler öldürüldü.
1209'da ise Papa II. Innocentius'un emriyle sapkın oldukları düşünülen, Güney Fransa'daki Katharlar'a yönelik bir Haçlı seferi düzenlendi. VIII. Louis, önderliğindeki Haçlı birliği, Langedoc bölgesi denilen Güney Fransa'ya doğru ilerleyip binlerce kişiyi katletti.
10 Haziran 1219'da ise o zamana kadar görülmemiş boyutta bir katliam Marmande şehrinde gerçekleştirildi. Daha sonra kraliyet tahtına oturacak olan VIII. Louis, Güneybatı Fransa'da yer alan Marmande şehrini tamamen yakıp 5 bin kişiyi öldürttü.
Yahudi ve heretiklere yönelik katliamlar Orta Çağ boyunca devam etti. 1234'te Moissac'da, 1240'ta Carcassonne'de, 1251'de Dijon'da, 1288'de Troyes'da, 1320'de Touluse'da birçok Yahudi ve heretik katledildi.
Katharlar'ın yakılması.
KÖYLÜLER İSYAN ETTİ
1358'de mevcut feodal sisteme karşı ilk büyük başkaldırı köylüler tarafından gerçekleştirildi. Kuzey Fransa'da yer alan Oise Vadisi'nde köylüler, soylu sınıfa karşı ayaklanıp birçok asilzadeyi öldürdüler. Ayaklanmayı başlatanlar sıradan insanlar olduğundan asilzadeler onları küçümsemek için Fransız taşrasında sıradan insanların ismi olan Jacque ile isyancıları andılar. Bu isyana Guillaume Cale isimli zengin bir köylü liderlik etmiş ve bu yüzden Jean Le Bel'in kroniğinde "Jacque Bonhomme" (Jacquesler'in Sevdiği Adam) lakabıyla anılmıştı.
Fransız soylu sınıfı bu başkaldırıya çok sert karşılık verdi. Fransız soyluları Navarra Kralı önderliğinde bir ordu kurarak Guillaume Cale komutasındaki köylü ordusuyla karşı karşıya geldiler. Asilzade ordusu 10 Haziran 1358'de Mello Muharebesi'nde köylü ordusunu büyük bir mağlubiyete uğrattı. Mello Muharebesi'ndeki yenilgiden sonra dağılan köylü birliklerinden intikam almak isteyen asilzadeler, paralı askerlerden de destek alarak birçok köyü yağmaladılar ve çoğu herhangi bir olaya karışmayan yaklaşık 20 bin Fransız köylüsü öldürüldü.
St. Barthelemy katliamı.
MEZHEP SAVAŞLARI
16. yüzyılda reform hareketlerinin ortaya çıkmasıyla beraber Fransa'da yeniden dini katliamlar başlamıştı. Katolik inancında reform yanlısı mistik-çileci bir grup olan Valdoculuk özellikle Güney Fransa'da kendine taraftar bulmuştu. 1545'te Fransa Kralı 1. Fransuva'nın emriyle Valdocular'ın yoğun olarak yaşadığı Merindol şehrinde, Papalık ve Provans bölgesi askerleri tarafından yüzlerce insanın öldürüldüğü büyük bir katliam gerçekleşti.
Fransız Protestanları olan Huguenotlar büyük bir dini baskı gördüklerinden, kralın çevresine yönelik bir komplo gerçekleştirmeyi planladılar. Jean du Barry ve Conde Prensi Louis'in önderliğindeki Huguenotlar'ın bu eyleminin temel amacı, Fransa'nın 15 yaşındaki ve tecrübesiz kralı II. Fransuva'nın çevresindeki radikal Katolik ve karşı reformcu grubu ortadan kaldırmaktı. Kralın Amboise Şatosu'na gerçekleştirdiği bir ziyaret sırasında bir karışıklık çıkarılmış, ancak olayın sezilmesiyle suikast girişimi başarısız olmuştu. Olaya karıştığı düşünülen birçok Huguenot sorguya çekilip yaklaşık 1500 kişi toplu olarak öldürüldü.
Katoliklerin önde gelenlerinden Duc de Guise'nin emriyle 1562'de Vassy'de büyük bir katliam gerçekleşti. Katoliklerin bu baskılarına karşılık vermek isteyen Huguenotlar ise 1562'de Mornas'ta 200 Katolik askerini öldürdüler. 1567'de ise Nimes şehrindeki Katolikler, Protestanlar tarafından katledildi. Ancak bu intikam hareketlerine rağmen, Katolikler ülkenin birçok noktasında Huguenotlara baskı uygulayıp öldürmeye devam ettiler.
Protestan-Katolik çatışmasında, en büyük katliam ise Paris'teki St. Barthelemy günü gerçekleşti. St. Barthelemy yortusuna tesadüf eden 23-24 Ağustos 1572 tarihinde Paris'te Navarra Kontu ve Protestan bir hükümdar olan IV. Henri'nin (daha sonra Fransa kralı oldu) düğünü için Paris'e gelen Huguenotlar, Kral IX. Charles'ın annesi Catherine de Medici'nin emriyle büyük bir katliama maruz kaldılar. Bu katliam mezhep savaşları döneminin en kanlı olayı olduğu gibi, Protestanların birçok önderinin öldürülmesine ve Huguenotların köşelerine çekilmesine sebep oldu.
Robespierre'in giyotinle idamı.
FRANSIZ İHTİLALİ'NDE YÜZ BİNLERCE İNSAN ÖLDÜRÜLDÜ
Fransız İhtilali özgürlükle özdeşleştirilmiş bir devrim olarak gösterilir. Ancak ihtilal döneminde yüz binlerce Fransız, "Cumhuriyet düşmanı" diye en vahşi şekillerde öldürüldü. Kan ve gözyaşı devrimi olan Fransız İhtilali sırasında Cumhuriyet düşmanı diye Fransızlar katledildi, katliamdan kaçanlar İngiltere, Avusturya, Rusya, Amerika, Prusya ve Osmanlı Devleti'ne sığındılar.
1792'de Fransız meclis üyesi Joseph Ignace Guillotin'in bizzat tasarladığı giyotin, farklı gruplardan birçok insanın toplu şekilde öldürülmesini sağlayan bir ölüm makinesi oldu. Ancak giyotinle idam dışında da bu süreçte büyük katliamlar yaşandı. Bunlardan en önemlilerinden biri 1792'de Eylül katliamlarıydı. 1792'de Prusya'nın Fransa'ya saldırması ve sınırdaki Verdun Kalesi'nin düşüşü, Cumhuriyetçilerde büyük bir endişeye sebep olmuştu. Bu olumsuz ortamın oluşturduğu endişe ve kıtlık korkusu Paris'e yayılmıştı. Cumhuriyete biat etmemiş aristokratlar ve ruhban sınıfın ülke içinde kargaşa ve korku oluşturacağı hakkında dedikodular dolaşıyordu. Mevcut parlamento, yasama çalışmalarını henüz bitirdiğinden ve yeni meclis olan ulusal Konvansiyon henüz ilk oturumunu yapmadığından, şehirdeki gerçek güç radikal sol grupların kontrolündeki Paris Komünü'nün eline geçmişti. Eski rejim yanlıları hapishaneye gönderilmeye başlandı.
Hapishanelerdeki aristokrat kökenli mahkûmlar ve rahipler, çoğunlukla basit dövüş silahlarıyla öldürüldüler. Katliamların en ünlü kurbanı ise tutuklu olan ve kısa bir süre sonra idam edilecek olan eski Kraliçe Marie Antoinette'in arkadaşı olan Prenses de Lamballe idi. Saldırganlar, Lamballe'nin kafasını keserek bir mızrağa koydular ve Temple Hapishanesi'nin dışındaki bir geçit töreninde, eski kraliçeye gösterdiler.
Vendee katliamı.
1793'te ise eski rejime dönülmesini savunan ve Fransız İhtilali'ne karşı olan İngiltere'nin desteklediği Kraliyet ve Katolik Ordusu (Vendee Ordusu) mensuplarını mağlup eden Cumhuriyetçi Ordu, General Sepher önderliğinde Avranches şehrine girdi. Kamu düzeni sağlandı. Ancak büyük bir katliam başladı. Vendee bölgesinde ihtilal yılları boyunca kadın ve çocuk ayırt etmeden 200 binden fazla insan öldürüldü. Bir bölge insanına karşı yapılan bu toplu kıyım Avrupa'da işlenen ilk "genosit", yani soykırım olarak tarihe geçti.
Fransız İhtilali ile başlayan toplu öldürmeler 1794'ten sonra şekil değiştirdi. Başlangıçta kraliyetçi isyancıları ortadan kaldırmaya yönelik bu operasyonlar zamanla Cumhuriyetçilerin kendi iç hesaplaşmasına döndü ve Robespierre yanlıları, Dağlılar (Montanagradlar), Thermidorianlar, Jakobenler birbirleriyle mücadele ettiler.
Fransa 1789'da 28 milyon nüfusuyla Avrupa ülkeleri içinde en kalabalık nüfusa sahip ülkeydi. İhtilalcilerin bazılarına göre nüfusun bir kısmını tüketici olduğunu düşündükleri din adamları, soylular, tüccarlar ve bankacılar meydana getiriyordu. Önce bunlardan başlanarak çok sayıda insan Cumhuriyeti asla sevmeyecekleri için öldürülmeliydiler. Bir milyondan fazla insan ihtilal sırasında öldürüldü.
16 Temmuz 2023, Pazar
ERHAN AFYONCU
Padişah, kararlı tutumuyla darbe teşebbüslerini önledi
Sesli dinlemek için tıklayınız.
00:00
00:00
Tüm Sesli Haberler
İsyan ve darbeleri önlemenin en önemli hususlarından biri, isyanı bastıracak olanların tereddüt etmeden hızla karar vermeleridir. Tereddüt ederek karar vermekte geciken sultanlar tahttan indirilmiştir. Osmanlı’nın son büyük zaferlerini kazanan I. Mahmud, isyanlar büyümeden ve toplumsal bir katılım olmadan askeri ayaklanmaları bastırıp tahtını korumuştu
Osmanlı isyanları ve darbelerinin tarihi, Fatih'in ilk hükümdarlığında 1446 yılındaki "Buçuktepe İsyanı" ile başlar ve imparatorluğun son dönemlerine kadar gelir. Neredeyse Fatih Sultan Mehmed'den sonra isyanla yüzleşmeyen Osmanlı padişahı yok gibidir. 36 Osmanlı padişahından 12'si darbeyle tahtını kaybetmiştir.
İsyan ve darbeleri önlemenin en önemli hususlarından biri, isyanı bastıracak olanların hızla karar vermeleri gerektiğiydi. Özellikle isyan çıktıktan sonra devlet adamlarının isyanı bastırmada geç kalmaları genelde isyanları başarıya ulaştırıyordu. Uzun tartışmalar ve nasıl hareket edileceğine hemen karar verip asiler üzerine gidilmediğinde, bu bir zafiyet olarak algılanmaktaydı. Harekete geçilmeyen her dakika baştakilerin aleyhine, asilerin ise lehineydi.
Karar vermekte geciken sultanların da sonu tahttan indirilmekti. Örneğin, II. Osman, Sultan İbrahim, II. Mustafa, III. Ahmed ve III. Selim, asilerin üzerine hemen gidilmesine izin vermedikleri için tahtı kaybetmişlerdi. Buna karşılık Kanuni ve I. Mahmud örneklerinde olduğu gibi isyan büyümeden ve toplumsal bir katılım olmadan bastırmayı bilen hükümdarlar tahtlarını koruyabilmişlerdir.
Patrona ve asiler öldürülüyor.
İSYANCILARI ÖLDÜRTTÜ
İsyanla tahta çıkan padişahlar, iktidarlarının ilk dönemlerinde kendisini başa getirenler karşısında hareketsiz ve etkisiz kalmaktaydı. Fakat iktidar ortak kabul etmediğinden yeni sultan ilk fırsatta kendisini tahta çıkaranların tahakkümünden kurtulmak için kolları sıvamaktaydı.
1730'da Lale Devri'ni sona erdiren isyandan sonra devlet yönetiminde etkili olan Patrona Halil'in etkisi uzun sürmedi. Birinci Mahmud, darbeciler olduğu müddetçe iktidarını kuramayacağının farkındaydı. Asilerin hareketinden rahatsızlık duyan Birinci Mahmud, Patrona Halil ve arkadaşlarını sarayda, isyandan iki ay sonra 25 Kasım 1730'da tertip ettiği bir tuzakla öldürttü.
Patrona ekibi ortadan kaldırıldıktan sonra, asilerden kurtulmayı başaranlar intikam almak için gizliden gizliye hazırlık yaptılar. Ancak yeni sadrazam Kabakulak İbrahim Paşa, asilerin her hareketini adamları sayesinde haber alıyordu. Sadrazam, 27 Mart 1731'de hemen Yeniçeri Ağası Abdullah Paşa ve diğer ağaları konağına çağırdı. Hızlı bir şekilde önlem almalarını ve sabaha kadar bütün şehri gezip teftiş etmelerini emretti. Fakat sadrazamın bu uyarısını dikkate alan olmadı ve emrettiği tedbirler de alınmadı.
I. Mahmud
HALK, ASİLERİ TEPELEDİ
Sadrazamın konağındaki toplantıdan haberdar olan asiler ise hemen toplanıp Ağakapısı'nı bastılar. Daha sonra Cebehane'yi basıp silahlara el koydular. Adeta Patrona isyanının başındaki manzara tekrar yaşanıyordu.
İsyanın giderek yayılması üzerine Birinci Mahmud, bütün devlet ricalini Topkapı Sarayı'na davet etti. Sadrazam daha önceki isyanda bu tür gecikmelerin nasıl sonuçlandığını gayet iyi bildiğinden vakit kaybedilmeden Sancak-ı Şerif'in çıkarılmasında ısrar etti. Saraydaki askerler de silahlandırıldı ve sabah olur olmaz Etmeydanı'ndaki asilerin ortadan kaldırılması kararlaştırıldı. Sabahın ilk ışıkları ile Sancak-ı Şerif dışarı çıkarılıp bütün halk sancağın altına çağrıldı. Patrona İsyanı'nın tam aksine, bu ilânı duyan şehir halkı ellerine geçirdikleri silahlarla sancak altına akın etti.
Sancak-ı Şerif önde, sadrazam, saray askerleri ve İstanbul halkı arkada Etmeydanı'nda doğru yürümeye başladılar. Asiler halkın üzerine ateş açtılar fakat halk dağılmayınca bu defa da Sancak-ı Şerif'e ateş ettiler. Bunun üzerine halk galeyana geldi. Asilerden kaçabilenler kaçtı, kaçamayanlar ise halk tarafından linç edildi.
Ağustos 1731'de asiler tekrar isyan çıkarmak için hazırlığa başladı. Fakat bu teşebbüs kısa sürede öğrenilip elebaşları yakalandığı için isyan büyümeden önlendi. Başarısız isyan girişiminden sonra yapılan takibat sonucu yüzlerce kişi cezalandırıldı.
Osmanlı-Rus Savaşı'ndan bir sahne.
BAŞLAMADAN SONA ERDİ
1736-1739 yılları arasındaki Avusturya ve Rusya ile olan savaşlarda zafer kazanılıp Belgrad yeniden fethedilmişti. Barış antlaşmaları imzalandıktan sonra terhis olan askerlerin büyük bir kısmı İstanbul'a akın etti. Ayrıca savaşta zarar görenler de şehre göçtüğünden İstanbul'daki nüfusta büyük bir artış yaşandı.
Göç yüzünden 1739 kışında İstanbul'un gıda ihtiyacını karşılamakta sıkıntılar yaşandı. Alınan tedbirlere rağmen her geçen gün sıkıntının artması, gıda ürünlerinin büyük bir kısmının karaborsaya düşmesi üzerine şehirde kundaklamalar hızla çoğaldı. Sıkıntının giderilememesi üzerine 6 Haziran 1740'ta İstanbul'da büyük bir isyan başladı.
İsyan ilk olarak Sipahi Çarşısı'nda ortaya çıktı. Sayıları oldukça az olan asiler, çarşıdaki dükkânları yağmalayıp esnafa zorla kepenk kapattırdılar. Birinci Mahmud, isyan çıktığında Hünkâr İskelesi'nde gezideydi. Sadrazam Hacı İvaz Mehmed Paşa ise Sadabad'daydı. Bu yüzden isyana hemen müdahale edilememişti.
İstanbul'da bulunan Vezir Ahmed Paşa, isyanı haber alır almaz durumu hemen sadrazama bildirdi ve emrindeki askerleri silahlandırarak asilerin üzerine gitti. Halk devletin yanına çekildi. Atmeydanı'na yaklaştıklarında şehir halkı ve askerler tarafından etrafı sarılan asilerin fazla seçenekleri yoktu. Başta direnmeye çalıştılarsa da kalabalık karşısında daha fazla tutunamadılar ve içlerinden birkaç kişinin öldürülmesi üzerine dağıldılar.
Saraya dönen Birinci Mahmud, devlet adamlarıyla durumu görüştü. Asilerin şehrin muhtelif yerlerine çıkarılacak devriyelerle ortadan kaldırılmasını kararlaştırdı. Bu karar üzerine 6 Haziran 1740 gecesi baskınlar düzenlenerek, asilerin bir kısmı tutuklanırken bir kısmı da öldürüldü. Böylece bir isyan daha başlarken bitirilmişti.
I. Mahmud
OSMANLI'NIN EN BAŞARILI PADİŞAHLARINDAN: I. MAHMUD
Edirne'de doğan Birinci Mahmud'un ilk yılları da Edirne'de geçti. Eğitimine, 18 Mayıs 1702'de Edirne Sarayı'nda Harem Ağası Nezir Ağa nezareti altında yapılan ve İkinci Mustafa'nın da katıldığı törenle ilk dersi Şeyhülislâm Feyzullah Efendi'den alarak başladı. Daha sonra eğitimini Feyzullah Efendi'nin oğlu İbrahim Efendi sürdürdü.
1703'te yedi yaşındayken babası İkinci Mustafa tahttan indirilince İstanbul'da sarayda hapis hayatı başladı. Şimşirlikte geçen 27 yıllık hapis hayatında kuyumculukla uğraştı. Amcası Üçüncü Ahmed'in Patrona isyanı sonucu 1730'da tahttan indirilmesiyle Edirne'de tahta çıktı.
I. Mahmud'un tuğrası.
Zayıf ve kısa boylu olan Birinci Mahmud, iyilik yapmaktan hoşlanan, hayırsever ve devlet işleriyle yakından ilgilenen bir padişahtı. Divan toplantılarına katılarak halkın şikâyetlerini dinlerdi. Cirit oynamaktan, ata binmekten ve yüzmeden hoşlanırdı. Asayişi bozmak isteyenlere karşı çok sert hareket etmişti. Kuyumculuk, şiir ve musikiyle uğraşmıştı. Şiirde "Sebkatî" mahlasını kullanmıştı. Arapça şiirleri de vardı. Çiçeği çok seven Birinci Mahmud lale yetiştirmekle uğraşmıştı. Ayrıca satranç meraklısıydı.
Döneminde Avusturya ve Rusya ile 1736-1739 yılları arasındaki savaştan Osmanlı İmparatorluğu galip çıkarak 1718'de kaybettiği Belgrad ve Şebeş'i geri aldı. Bu Osmanlı'nın tek başına kazandığı son büyük zaferdi. 1746'da bir antlaşma yapılarak 23 senedir devam eden İran harpleri sona erdirildi.
Fazla bilinmeyen I. Mahmud, Osmanlı tarihinin en başarılı padişahlarından biridir.
23 Temmuz 2023, Pazar
ERHAN AFYONCU
100. yılında Lozan’ın gizli maddeleri
Sesli dinlemek için tıklayınız.
00:00
00:00
Tüm Sesli Haberler
Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluşunun temel antlaşması olan Lozan Antlaşması 100 yaşında. On yıllardır “Lozan’ın gizli maddeleri 100. yılda açıklanacak; Lozan 2023’te yürürlükten kalkacak” palavralarını dinledik. 100. yıla geldik. Lozan efsaneleri çöktü
Türk ordusu 9 Eylül'de Yunan'ı denize dökerek İzmir'i kurtardı. 12 Ekim'de Mudanya Ateşkes Antlaşması'nın imzalanmasından sonra sıra barış görüşmelerinin nerede gerçekleştirileceğine gelmişti. TBMM, Türk heyetiyle iletişimi kolaylaştırmak için İzmir'i önerdi. İngiltere, teklifi reddederek İsviçre'nin Lozan kenti ile Ankara arasındaki iletişimin kolaylaştırılacağı güvencesini verdi. Lozan Antlaşması konusundaki en önemli kitap olan Sevtap Demirci'nin "Belgelerle Lozan" kitabına göre Lozan Antlaşması şöyle imzalandı:
Lozan Antlaşması imzalanıyor.
İNGİLTERE'NİN STRATEJİSİ
Görüşmelerin birinci kısmı, 20 Kasım 1922'de başladı. Konferansta bir tarafta Türkiye, diğer tarafta ise İngiltere, Fransa, İtalya, Japonya, Yunanistan, Sırp-Hırvat-Sloven Devleti ve Romanya vardı. Ayrıca gözlemci ve kendilerini ilgilendiren konular için de ABD, Sovyet Rusya, Bulgaristan, Belçika ve Portekiz katılmıştı.
Türkiye, başından itibaren görüşmelerin "eşitlik temelinde" gerçekleşmesi gerektiğini vurguladı. Öyle ki, oturma düzeninde Türk heyetinin küçük devletlerle aynı masada olması itiraza yol açtı. Krizin aşılması için oturma düzeninde değişiklik yapıldı. Yine açılış esnasında İngiltere Dışişleri Bakanı ve Lozan temsilcisi Lord Curzon'un programda olmamasına rağmen bir konuşma yapacağının öğrenilmesi krize sebep oldu. İsmet Paşa, Lord Curzon'un konuşmasından sonra inisiyatif alarak hızlıca sahneye çıktı ve Türkiye'nin yeni konumuna dikkat çeken bir konuşma yaptı.
İsviçre hükümeti başkanlık hakkından feragat edince başkanlığın, konferansı tertip eden İngiltere, Fransa ve İtalya arasında dönüşümlü yürütülmesine karar verildi. Türk heyeti buna itiraz etse de bir netice alamadı. İsmet Paşa, Lord Curzon için bir İngiliz gazeteciye, "...Bir asker olan beni, en büyük devlet adamlarınızdan biriyle, bir Bismarck'la mücadele etmeye gönderdiler" demişti.
Tartışılacak konularla ilgili üç ana komisyon ve alt komisyonlar kuruldu. Ana komisyonlardan ilki toprak sorunlarıyla, ikincisi kapitülasyonlar ve azınlıklarla, üçüncüsü ise iktisadi ve mali konularla ilgiliydi. Lord Curzon başında olduğu toprak meseleleri komisyonunun önce toplanması gerektiğini, diğer komisyonların toplanması için toprak meseleleriyle ilgili ilerleme kaydetmek gerektiğini savundu. Böylece konferansın gündeminin belirlenmesinde önemli bir adım attı.
Lord Curzon, Musul meselesini İngiltere lehine sonuçlandırmak için konferansı yavaşlatma ve diğer konuları içinden çıkılamaz hale getirme stratejisini devreye soktu. Curzon, İngiltere için pek de önemli olmayan bazı konularda müttefiklerin isteklerini dillendirdi ve Türk heyetinin asla kabul etmeyeceği önerilerde bulundu. Böylece dünya kamuoyuna Türklerin meselelere inatçı bir tavırla yaklaştığı, konferansta Türkler yüzünden ilerleme kaydedilemediği mesajını vermeye çalışıyordu.
Türk heyeti.
MUSUL MESELESİ
Başlarda Türk heyeti Ankara ile iletişimde büyük problemler yaşadı. Türk tarafının telgraf yazışmaları müttefiklerin eline geçti. Lord Curzon'un kullandığı taktiklerden biri de doğrudan İngiltere'nin çıkarlarını ilgilendiren konuları konferansın gündeminden çıkarıp ikili görüşmelerde çözüme kavuşturma talebiydi. Mesela, normal şartlarda görüşmeler 22 Kasım 1922'de Musul meselesiyle başlayacakken tartışmalar Trakya sınırından başlatıldı. Böylece müttefikler ve Balkan devletlerini kenetleyebileceği ve Türkleri köşeye sıkıştırabileceği bir ortam oluşturdu.
Musul meselesinin iki taraf arasında büyük problemlere, hatta konferansın sona ermesine sebep olacağına inanılmaktaydı. Curzon, Musul tartışmalarının başlayacağı 23 Ocak 1923'e kadar Musul'la ilgili notalar yazdı ve aldığı cevaplara göre devam eden azınlıklar ile kapitülasyon konularında Türkiye'ye zorluklar çıkardı.
2 Aralık'ta komisyonda kapitülasyonlar tartışmaya açıldı. Adli, iktisadi kapitülasyonlar ile tabiiyet ve tarihi eserlerin görüşüleceği üç alt komisyon oluşturuldu. Türk heyetinin geri adım atmadığı bu konular Temmuz 1923'e kadar sonuca bağlanamadı. Görüşmelerin önemli bir konusu azınlıklardı. Türk heyeti azınlıkların durumunu gözetip haklarını arama bahanesiyle ihdas edilecek her türlü kurumu reddetti.
Curzon, 4 Aralık'ta Boğazlar konusunu gündeme getirdi. İngilizler Boğazlar'dan geçişin serbest olmasını isterlerken Rusya kapalı kalması taraftarıydı. Rus temsilci Çiçerin'in konuşmasından sonra ayağa kalkan Curzon, "Esas olarak Türk çıkarlarını korumaya yönelik bu programın Rusya tarafından öne sürülmesi dikkat çekicidir. Önerilerini dinlerken, Bay Çiçerin'in rolleri şaşırdığını ve İsmet Paşa'nın kalpağını giydiğini sandım" demişti. Curzon, Türk heyetinin Sovyet desteğinden yararlanarak bazı meselelerin Türkiye lehine çözülmesinin önüne geçmek istiyordu. Boğazlar Sorunu'nu öne alarak daha başta Türk-Rus ilişkisinin zayıflatmaya çalışmıştı. Boğazlar sorunu 1 Şubat 1923'te Rusya'nın istemediği şekilde çözüldü.
Musul konusunda Türkiye de İngiltere de kendi tezlerinden taviz vermiyordu. Curzon'un önündeki en büyük engel, konferans Musul meselesi vesilesiyle dağılır ve barış yapılamazsa İngiltere'nin petrol için barıştan vazgeçtiği yönünde bir algı oluşabileceğiydi. Bu yüzden atacağı adımları, konferansın devamını düşünerek atmalıydı. Bu sırada Sömürge Bakanlığı'ndan Musul meselesinin Milletler Cemiyeti'ne havale edilmesi önerisi geldi. İsmet Paşa, Musul'un Türkiye'nin bir parçası olduğunu, meselenin Milletler Cemiyeti'ne intikal etmesinin doğru olmadığını savundu.
Dokuz haftadır ana ve alt komisyonlarda muhtelif konuların tartışıldığı Lozan Konferansı, 27 Ocak 1923'te dağıldı. Trakya sınırı, adli kapitülasyonlar, iktisadi ve mali meseleler ile Musul meselesi çözülememişti.
Lord Curzon, Lozan'dan ayrılmadan Türk heyetini köşeye sıkıştırmak için Musul meselesinin Milletler Cemiyeti'ne havalesi yerine 1 yıl boyunca Türklerle konunun müzakere edilebileceği maddesini ekledi. Diğer taraftan Fransa ile İtalya'yı ilgilendiren adli ve iktisadi konularda sert bir tavır sergiledi. Lord Curzon hamlesini Türk heyetinin Musul'la ilgili öneri kabul edip mali konulardan taviz vermeyeceği üzerine kurmuştu. Öyle de oldu. Türk heyeti Musul teklifini kabul ederken iktisadi ve adli konuların Türkiye'nin bağımsızlığına aykırı olduğunu ifade etti.
Lozan
BAĞIMSIZLIĞIN BELGESİ
Fransa ve İtalya ile görüşmelere bir süre devam edildikten sonra Türk heyeti, durumu müzakere için 7 Şubat'ta Ankara'ya doğru yola çıktı. İsmet Paşa, Eskişehir'de Atatürk'le durumu görüştü. Daha sonra TBMM'de Lozan'daki durumu anlatan İsmet Paşa, iki tarafın da küçük tavizler vermesiyle Türkiye'nin lehine bir antlaşma zemininin olduğunu ifade etti. Lozan'daki taslak TBMM'nin önüne geldiğinde Meclis'teki muhalifler böyle bir antlaşmanın Misak-ı Milli'den taviz vermek olduğu söylediler. Mustafa Kemal'in müdahalelerine rağmen Meclis'teki muhalefet devam etti. İsmet Paşa'ya da ordudaki görevine dönme çağrısı yaptılar. Mustafa Kemal'in dik duruşu karşısında muhalefet yumuşadı.
Hükümet 6 Mart'ta antlaşmada Türkiye'nin bağımsızlığına halel getiren bazı maddeler olduğundan kabul edilemez olduğu, ısrarcı olunursa sonuçlarının olacağı yönünde bir bildiri yayımladı.
23 Nisan 1923'te Lozan'da konferansın ikinci devresi başladı. Bu defa İngiltere'yi Sir Horace Rumbold temsil ediyordu. Konferansta iktisadi konular büyük tartışmalara sebep oldu. Irak sınırının belirlenmesi konusunda ilerleme kaydedilemedi. Bunun için meselenin daha sonra yapılacak görüşmelere bırakılması kararı alındı. Azınlıklar ve kapitülasyonlarla ilgili meseleler Türk heyetinin istediği şekilde neticelendi. Görüşmeler 17 Temmuz 1923'te bitirildi. Heyetlerin hükümetlerinden yetki almaları için antlaşmanın 24 Temmuz'da imzalanmasına karar verildi. İsmet Paşa, hükümetten yetki alamayınca doğrudan Mustafa Kemal Paşa'ya başvurdu. Atatürk de TBMM başkanı ve başkumandan sıfatıyla İsmet Paşa'ya yetki verdi. İsmet Paşa, 100 yıl önce 24 Temmuz'da Lozan Antlaşması'nı imzaladı. Lozan Antlaşması, bağımsız Türkiye Cumhuriyeti'nin başta I. Dünya Savaşı'nın galipleri olmak üzere başlıca dünya devletlerince onaylandığını gösteren milletlerarası bir belgedir.
Lozan Antlaşması.
TELGRAFLARI OKUYUP ARGÜMAN GELİŞTİRDİLER
Lozan'da Türk heyeti, Ankara ile iletişimde büyük problemler yaşadı. Hatta Dışişleri Bakanı sıfatıyla heyete başkanlık eden İsmet Paşa ile Başbakan Rauf Bey arasında bu meseleden dolayı gerginlik oldu. Rauf Bey zorlukları aşmak için Köstence hattını öneriyordu. İsmet Paşa ise daha güvenilir ve hızlı olduğu gerekçesiyle Doğu hattının kullanılması konusunda ısrar ediyordu. İsmet Paşa, oturumlardan önce daha hızlı haber almak için doğrudan Mustafa Kemal'e telgraf çekmeye başladı. Bu durum, başbakanın devre dışı kalması demekti.
Türk heyetinin kullandığı Doğu hattı, İngiltere'nin denetimi altındaydı. İngiliz istihbaratı, heyet ile Ankara arasında gidip gelen telgrafları ele geçirebiliyordu. Böylece oturum başlamadan Türk heyetinin tavrı değerlendiriliyor, heyeti köşeye sıkıştırmak üzere argümanlar geliştiriliyordu. Türk heyetinin hangi şartlarda masadan kalkacağını, hangi şartlarda direnç gösterse de sonunda yumuşayacağını bilmek, İngilizlere önemli fırsatlar sunmuştu. Görüşmelerle ilgili yapılan araştırmalar, İngilizlerin Türk heyetinin önerilerine karşı kapsamlı cevaplar hazırladıklarını göstermektedir. Lozan'daki görüşmelerin ikinci kısmında İngiliz başmüzakereci Rumbold, "Önemli anlarda gizli kaynaklardan elde ettiğimiz bilgi paha biçilemez değerdeydi ve bizi, rakibinin elini bilen bir briç oyuncusu konumuna sokuyordu" demişti. Durumun farkına varılınca telgraf hattı değiştirildi.
30 Temmuz 2023, Pazar
ERHAN AFYONCU
Osmanlı ordularının Avrupa’da üstünlüğü nasıl sona erdi?
Sesli dinlemek için tıklayınız.
00:00
00:00
Tüm Sesli Haberler
İstanbul’un fethinden sonra başlayan Osmanlı ordusunun Avrupa orduları karşısındaki üstünlüğü, 17. yüzyıldan itibaren zayıfladı. Avrupalılar kale sistemini değiştirip Osmanlı ordusunun karşısında meydan muharebesine çıkmayarak Türk ordusunun yapısının değişmesine sebep oldu. Osmanlı ordusunun yapısının değişmesi ise Viyana Kuşatması ve sonrasındaki meydan muharebelerinde ardı ardına mağlubiyetlere yol açtı
Bir devletin tarih sahnesinde hem var olabilmesi hem de önemli rol oynayabilmesi için en önemli faktör kendi silah sanayiini oluşturmasıdır. Osmanlılar top ve tüfeği icat etmediler ama ateşli silahları geliştirip öncü rol oynayarak Doğu ve Batı ordularına karşı büyük bir üstünlük kurdular. Fatih döneminden itibaren ateşli silahlar Osmanlı ordusunun vazgeçilmez parçaları oldu.
Fatih, İstanbul kuşatmasında ve sonrasında topları etkin bir silah olarak kullanarak yeni bir savaş konsepti geliştirip harp tarihinin gidişatını değiştirdi. Fatih'ten sonra gelen yönetimler de topları geliştirirken tüfeği de etkin olarak kullandılar. Osmanlı tüfeği, kendisine has bir şekil kazanarak savaşlarda sonucu belirleyen bir silah haline geldi.
Osmanlılar, kendi silah sanayiilerini kurdukları için tarihe damgalarını vurmuşlardı. Osmanlı İmparatorluğu 16. yüzyılda kendi ürettiği ateşli silahlarla savaş arabalarını, süvarileri ve piyadeyi koordineli kullandığı için Doğu ve Batı ordularına karşı büyük bir üstünlük kurdu. Bu konuda Gabor Agoston, Veysel Göğer ve Feridun Emecen-Erhan Afyoncu'nun araştırmalarına bakılabilir.
Fatih ve ordusu.
YENİ SAVUNMA SİSTEMİ
Top, Fatih Sultan Mehmed'in İstanbul kuşatmasında etkili bir şekilde kullanmasıyla önemli bir savaş aracı oldu. Böylece Ortaçağ kalelerinin fonksiyonu sona erdi. Yeni bir savunma sistemi olarak "trace italiennebastion fort" ortaya çıktı. Kalelerin şekli ve savunma sistemi değişti.
Avrupalılar, Osmanlı ilerleyişini durdurmak için ise ilk kez 15. yüzyılda Kuzey İtalya'da uygulanan "trace italienne" adındaki modern sur tekniğinden faydalandılar ve Macaristan'daki kalelerde bu tahkimat biçimini uyguladılar. Yıldız şeklinde, alçak ancak kalın duvar tekniğinin uygulandığı bu tahkimatlarda, en dış hatlarda çitler ve hendeklerden yararlanılıyor, "bastiyon" adı verilen dışa doğru çıkıntılı burçlar vasıtasıyla kaledekiler, kuşatma ordusuna karşı çapraz top ateşiyle karşılık verme imkânı yakalıyorlardı.
Osmanlılar, topçularının kalın surlar karşısında etkisi azalınca lağımcı sınıfını geliştirdiler ve kalelerin altına tüneller kazıp patlatarak surları yıkma yoluna gittiler.
Tüfek kullanan yeniçeriler.
KALELER OSMANLI'YI ENGELLEDİ
Osmanlı ordusu düşmanı meydan muharebelerinde bulup yok etme üzerine kurgulanmıştı. 1444 Varna, 1448 II. Kosova, 1473 Otlukbeli, 1514 Çaldıran, 1516 Mercidabık, 1517 Ridaniye, 1526 Mohaç, düşman ordularının mağlup edilerek devletlerin tarihe gömüldüğü savaşlar oldu.
1514 Çaldıran, 1526 Mohaç savaşlarından sonra Doğu'da ve Batı'da hiçbir devlet Osmanlı ordularının karşısına çıkmadı. Meydan muharebesinde Osmanlı ordusuyla karşılaşmaktan kaçtılar.
Safevi Devleti, meydan muharebesine çıkmayıp Osmanlı ordusunu İran içlerine çekerek yıpratma savaşına girdi. Avusturya ise meydan savaşlarındaki üstünlüğünden dolayı Osmanlı ordularının karşısına çıkmayıp, sınırlarını küçük, orta ve büyük çaplı birçok kale yaparak koruma yoluna gitti. Bu kaleler Dalmaçya'dan başlayarak Hırvatistan ve Batı Macaristan'a, oradan Kuzey Tuna'daki dağ şehirlerinden geçerek Transilvanya'ya kadar uzanmakta ve Osmanlılara karşı bir nevi askeri sınır, engel oluşturmaktaydı.
1532'de Güns, 1566'da Sigetvar, 1594'te Yanık, 1663'te ise Uyvar kaleleri Osmanlı ordularının Viyana'ya yürüyüşünü engelledi. Viyana'nın surları ve tahkimatı zayıfken Osmanlı ordularının bu kalelerle uğraşarak zaman kaybetmeleri yüzünden büyük fırsatlar kaçırıldı.
İkinci Viyana Kuşatması.
TOP-TÜFEK KULLANIMI ARTTI
Avrupa ordularında 16. ve 17. yüzyıllarda giderek tüfek kullanımında artış yaşandı. Mesela, 16. yüzyılın ilk yarısında birliklerinin yalnızca onda biri tüfek kullanan Avusturya ordusunda 17. yüzyılın ikinci yarısına gelindiğinde bu rakam yüzde 50'yi aşmıştı. Avrupa ordularında top ve tüfek kullanımındaki bu artış Osmanlı ordusunu olumsuz etkiledi ve ordunun sayısal ağırlığını teşkil eden tımarlı sipahi birliklerinden vazgeçilerek tüfekli piyade sayısı artırıldı. Bu durum hem tımar sisteminin bozulmasına hem de maliyenin nakit açığıyla karşılaşmasına sebep oldu.
Avrupalılar, topların menzillerini uzatarak üretimde belirli bir standardı yakaladılar. Aynı modeldeki toplar, aynı çapta ve ağırlıkta oldu. Bu da Avrupa ordularına bir üstünlük sağladı.
Osmanlı orduları, bazı zamanlarda istediği neticeyi alamamasına rağmen 1683'te İkinci Viyana Kuşatması'na kadar üstünlüğünü korudu. Ancak Viyana Kuşatması'nda ve sonrasında büyük mağlubiyetler aldı. Viyana Kuşatması'nda Avrupa'nın dört büyük devletine karşı birçok cephede savaş vermek zorunda kalınması mağlubiyetlerin asıl sebebidir. Ancak bir diğer önemli sebep ise Osmanlı ordusunun 16. yüzyıldan itibaren Avusturya'ya karşı çıktığı seferlerde devamlı olarak kale kuşatmasıyla uğraşması ve meydan muharebesinde karşılarına çıkılmaması sonucunda ordunun askeri yapısının değişmesidir.
Alaman Dağı (Kahlenberg) Savaşı.
BATI DÜZENLİ BİRLİĞE GEÇTİ
16. yüzyılın sonlarından itibaren Avrupa'da meydana gelen ve "askeri devrim" diye nitelendirilen gelişmeler sonucunda ordu yapısı değişen Avusturya, 1596'da yapılan Haçova (Mezökeresztes) Meydan Muharebesi'ni kazanmak üzereyken disiplinlerini kaybetmeleri sebebiyle yenilmişti. 1593-1596 yılları arasındaki 13 yıl savaşlarında dikdörtgen hâlinde oluşturulmuş ve "kontra marş" taktiğini izleyen tüfekli Avusturya piyadeleri karşısında Osmanlı tımarlı sipahileri fazla dayanamamışlardı.
17. yüzyıl ortalarında Mareşal Montecuccoli, Avusturya ordusunu paralı askeri sistemden düzenli birliklere geçirterek askerin disiplin gücünün artmasını sağladı. Nitekim yeni askeri gelişmeleri takip eden ve meydan muharebeleri konusunda tecrübeli komutanlara sahip Avusturya ordusu, 1664'te Sengotar'da kendisinden daha büyük Osmanlı kuvvetini mağlup etti. Aslında bu savaş gelecekteki olayların bir habercisiydi, ancak Osmanlı yönetimi olanları iyi değerlendirilemedi.
Macar tarihçi Gabor Agoston bu dönemde meydana gelen ve tarih kitaplarımızda pek zikredilmeyen mağlup olduğumuz meydan muharebelerine dikkati çeker. Kale kuşatmalarında uzmanlaşan Osmanlı ordusu, 30 yıl savaşları döneminde askeri sahada büyük gelişme sağlayan Avusturya karşısında 1683-1699 yılları arasında yaptığı 15 meydan muharebesinin 12'sinde mağlup oldu. Sadece iki muharebeyi Osmanlılar kazanırken, bir savaşta ise iki taraf birbirine karşı üstünlük kuramadı. (1683 Alaman Dağı (Kahlenberg) ve Ciğerdelen (Parkany), 1684 Vac, Erd ve Obuda, 1685 Tat, 1686 Zenta, 1687 Nagyharsany ve Batoçina, 1690 Zernyest, 1691 Salankamen, 1694 Petervaradin, 1695 Lugos/Buldur, 1696 Heteny/II.Buldur, 1697 Zenta).
Düşman orduları karşısında alınan bu mağlubiyetler, Viyana'nın fethini engellerken Osmanlı Macaristanı'nın önemli bir kısmının kaybedilmesine ve 1699'da Karlofça Antlaşması'nın imzalanmasına sebep oldu. Artık Osmanlı ordularının ezici üstünlük dönemi sona ermişti.
06 Ağustos 2023, Pazar
ERHAN AFYONCU
Ömrünü Mekke ve Medine tarihine hasretmişti
Geçen hafta kaybettiğimiz Mustafa Sabri Küçükaşcı, Türkiye’nin önde gelen İslam tarihçilerindendi. Küçükaşcı, Haremeyn’in tarihini Cahiliye döneminden alıp Osmanlı dönemine kadar getiren önemli eserlere imza atmıştı
30 yıla yakın dostluğumuz olan Mustafa Sabri Küçükaşcı, Türkiye'nin önde gelen tarihçilerindendi. Küçükaşcı, Türkiye'de çok az kişinin çalıştığı İslam tarihi alanında araştırmalar yaptı. İslamiyet'in en kutsal yerleri olan Haremeyn üzerine kitaplar kaleme aldı.
İnsan olarak kelimelerin anlatmaya yetmeyeceği bir dost idi. Kimseyi kırmaz, hep olumlu düşünürdü. Peygamber âşığıydı. Peygamber sevgisinin Türk milletinin hayatında çok önemli bir yeri olduğuna inanırdı. Hayatı boyunca hep Türk milletinin daha ileri gitmesi için çalıştı. Rahmetli Haluk Dursun'un "Devletler erkân ile milletler ise edeple ayakta durur" sözünü sık sık tekrarlar, "1071'den sonra biz burada İslamiyet'in bir anlamda yeni bir yaşanma şeklini; bir adap ve erkânını ortaya koymuş milletiz" derdi. Allah rahmet eylesin, mekânı cennet olsun.
Mustafa Sabri Küçükaşcı, öğrencileriyle.
HAREMEYN'LE İLGİLİ İKİ ÖNEMLİ KİTAP
Rahmetli Mustafa Sabri Küçükaşcı, hayatının önemli kısmını Mekke ve Medine tarihine hasretti. Bu alana niçin yöneldiğini şöyle anlatırdı: "Merhum Ali Ulvi Kurucu, benim yakın akrabam ve manevi büyüğüm, yetişmemde büyük katkısı olmuş bir kişi. Ben Konya'da ilk defa gördüğüm zaman 'Medine-i Münevvere'de olmak bize çok dost kazandırıyor' sözünü duymuştum. Sonraki dönemlerde de her görüştüğüm zaman mutlaka bu sözün bir fırsatta tekrarlanmış olması benim zihnimi uzunca süre meşgul etti. Fakülte yıllarından itibaren yetişmemde büyük katkısı olan ve her iki tezimde de danışmanlık yapan Mustafa Fayda Hocamın da teşvikleriyle Haremeyn Tarihi'ni çalışmaya karar verdim."
Mustafa Hoca'nın "Cahiliye'den Emevilerin Sonuna Kadar Haremeyn" ve "Abbasiler'den Osmanlılar'a Mekke-Medine Tarihi" isimli kitapları Türkiye'de bu alanda yapılmış en önemli araştırmalardır. Bu iki eseriyle Haremeyn'in tarihini Cahiliye döneminden alıp Osmanlı dönemine kadar getirdi. Daha sonra Haremeyn'in Osmanlı dönemiyle ilgili araştırmalar da yaptı. Hz. Peygamber'in soyundan gelenleri ifade eden "seyyid" ve "şerif" terimleri üzerine yaptığı araştırmalarla bu terimlerin tarihi süreçte kullanımlarını inceleyip yeni bilgiler ortaya çıkardı.
TÜRKLERİN PEYGAMBER SEVGİSİ
Mustafa Sabri Küçükaşcı, "Türklerin dini hayatına baktığımız zaman Kuran-ı Kerim'e çok hürmet ederiz, Kâbe'ye hürmet ederiz, Peygamber Efendimize çok hürmet ederiz" derdi. Küçükaşcı, Türk milletinin peygamber sevgisini bir konuşmasında şöyle anlatmıştı: "Hz. Mevlana deyince aşk kelimesini bir araya getiriyoruz. Aslında ilahi aşk. Türk milletinde Peygamber sevgisi, İslamiyet'i kabul etmiş olan milletler içerisinde en üst seviyeye ulaşmıştır. Peygamber sevgisinin en üst seviyeye ulaşmasında ve bunun kalıcı olmasında Hz. Mevlana gibi mutasavvıfların büyük katkısı olmuştur.
Türk kültür tarihi ile ilgili iki kaynağımız bulunmaktadır. Yusuf Has Hacib'in Kutadgu Bilig ve Kaşgarlı Mahmud'un Divan-u Lugat'i.
Bu iki eser aslında bizim Müslüman olduktan sonra İslamiyet'i ne kadar iyi özümsediğimizi göstermesi bakımından önemlidir. Yusuf Has Hacib, Kutadgu Bilig'de hükümdara şu öğütleri de verir: 'Hizmetkârlardan başka ve beyin adamları dışında münasebette bulunacak kimseler şunlardır. Bunlardan biri, Hz. Peygamber'in neslidir. Bunlara hürmet edersen devlet ve saadete kavuşursun. Bunları pek çok ve gönülden sev. Onlara iyi bak ve yardımda bulun. Bunlar ehlibeyttir. Peygamber'in uluğudur. Ey kardeş sen de onları sevgili Peygamber için sev. Ağızlarından yakışıksız bir söz çıkmadıkça, onların içini dışını, aslını ve esasını araştırma'.
Hz. Mevlana'nın içerisine baktığımız zaman, Peygamber'i sevmeyi, Ehl-i Beyt'i sevmeyi ve onlar vasıtasıyla Peygamber'in sünneti üzerinde yaşamayı öğrenmiş bulunuyoruz."
EYÜP SULTAN'A KOMŞU OLDU
Bütün yüreği Peygamber sevgisiyle dolu olan Küçükaşcı Hocamız, Cumhurbaşkanımızın onayıyla Eyüp Sultan'a defnedildi. Mustafa Sabri Hoca, Eyüp Sultan'a çok önem verir ve şöyle derdi: "Peygamber Efendimiz, sürekli öğreten birisi ve bunların sonraki nesillere aktarılmasını tavsiye ederdi. Ashabın Kufe'ye, Şam'a gitmesi, Ebû Eyyûb El-Ensarî'nin ta İstanbul'a kadar gelmesi, Hala Sultan'ın Kıbrıs'a gitmesi bundandır. Çünkü bir hadis-i şerifte 'Ashabımdan birisi gittiği yerde şehit olursa, hayatını kaybederse kıyamet gününde benim sancağımın altına, onun sancağı altına geleceklerdir' deniyor.
Mekke
Ebû Eyyûb El-Ensarî'ye Peygamberimizin sancak bağladığı, yani sancaktar, kumandan olarak görevlendirdiği tarihte yok; ama biz kıyamet gününde onun bayrağı altında toplanacağımızı düşünerek onu aynı zamanda hem mihmandar-ı nebi hem de bayraktar-ı nebi, sancaktar- ı nebi olarak isimlendirmişiz. Bu, Hz. Peygamber'le, onun hayatı ve onun sünnetiyle bütünleşmek ve onun üzerine yoğunlaşmak anlamına geliyor. Şunu söyleyelim ki Hz. Peygamber'e salât-ü selâm getirmek, aslında Hz. Peygamber'le bütünleşmek demektir.
Osmanlı medeniyetinin, İstanbul'un Türkleşip İslamlaşmasının içinin doldurulmasının merkezinde sürekli olarak Halid bin Zeyd (Eyüp Sultan) yer almıştır. Burada aslolan Halid bin Zeyd değildir. Aslolan Hz. Peygamber'in kendisidir. Yani Hz. Peygamber'in kendisi Halid bin Zeyd'e en azından şunu göstermiştir hayatında. Bütün İslam medeniyetinin temeli de buna dayanmaktadır. Çünkü Müslüman'ın hayatında iman, düşünce ve eylem birlikteliği söz konusudur. Halid bin Zeyd Osmanlılara, yani İstanbul'u fethedenlere ve onların yolundan gidenlere iman, düşünce ve eylemi bir arada nasıl gerçekleştireceklerinin öncüsü olmuştur. Mesela cihat ruhunun oluşmasında, 'İlâ-yı Kelimetullah' aşkının oluşmasında İstanbul'un fethinden sonra o kadar çok etkisi olmuştur ki Osmanlılar taklid-i seyf (kılıç kuşanma) merasimlerini burada (Eyüp Sultan Camii) yapmıştır.
Medine
Kılıç kuşanma merasiminin ilk defa ne zaman başladığı konusunda farklı görüşler var. Ama Akşemseddin'in Fatih'e kılıç kuşandırdığı biliniyor. Daha sonraki dönemde her zaman olmasa da Hz. Peygamber'in soyundan gelmiş olan nakibüleşraflar kuşandırıyor. Kuşanılan kılıç da Topkapı Sarayı'nda Hz. Peygamber dönemine ait olduğu tahmin edilen kılıçtı. Patrona Halil isyanına kadar Ukab adını verdiğimiz Sancak-ı Şerif'in Eyüp Sultan'da muhafaza edilmiş olması, padişahların İstanbul'dan ayrılırken ve dönerken mutlaka Eyüp Sultan'ı ziyaret etmiş olmaları hep bu anlayışın oluşmasında birinci derecede katkıda bulunmuştur..
Osmanlılar'ın meşruiyetlerinin bir simgesi olarak Halid bin Zeyd görülmüştür ve Osmanlılar bütün işlerini ona göre yapmışlardır. Mesela, Osmanlılar'ın en büyük hizmetlerinden birisi Haremeyn'e hizmet etmektir. Haremeyn'e gönderilen surrelerin içerisinde mutlaka Kâbe örtüsü yer almaktadır. Dönüşte Kâbe örtüsü Topkapı Sarayı'na götürülmeden önce Eyüp Sultan'ı ziyaret ettirilip sonra götürülmektedir. Hatta son surre ulaşamamış, Kâbe örtüsü hazırlanmış, fakat gönderilememiş. Şu anda Eyüp Sultan Türbesi'nin perdeleri olarak kullanılmaktadır."
ÖNDE GELEN İSLAM TARİHÇİLERİNDENDİ
Mustafa Sabri Küçükaşcı, 22 Aralık 1963'te Konya'da doğdu. Babası Hacıveyiszade Mustafa Efendi'nin torunu Ahmet Ziya Bey, annesi Konya'nın ilk sakinlerinden Atçekenlerden Sevim Hanım'dır. İlkokul eğitimini Meram'da tamamlayan Küçükaşcı, Konya'nın meşhur kıraat hocalarından İsmail Ketenci Hoca Efendi'den Kuran-ı Kerim dersleri almaya başladı ve 1977'de başladığı hıfzını 1979'da tamamladı.
Konya İmam Hatip Lisesi'nden 1985'te mezun olduktan sonra girdiği Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi'ni 1990'da bitirdi. Haziran 1991'de Sosyal Bilimler Enstitüsü'ne araştırma görevlisi olarak atandı. Aynı yıl kasım ayında araştırma yapmak ve Arapça bilgisini geliştirmek amacıyla Medine-i Münevvere'ye gitti. 1993'te Mustafa Fayda yönetiminde "Emevîler Döneminde Medine" adlı tezle yüksek lisansını bitirdi. 1 Kasım 1996'da Marmara Üniversitesi Atatürk Eğitim Fakültesi Tarih Eğitimi Bölümü'ne öğretim görevlisi olarak tayin oldu. 1999'da aynı üniversitede Mustafa Fayda Hoca'nın danışmanlığında "Cahiliye'den Emevîler'in Sonuna Kadar Haremeyn" adlı tezle doktor oldu.
2002'de Marmara Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü Ortaçağ Tarihi Anabilim Dalı'na yardımcı doçent olarak atandı. 2007'de doçent, 2013'te profesör oldu. Tarih Bölümü'nde Ortaçağ alanında birçok ders vererek yüzlerce öğrenci yetiştirdi.
2010-2013 yılları arasında Fen-Edebiyat Fakültesi dekan yardımcılığı, 2013-2015 yılları arasında İstanbul Türbeler Müzesi Müdürü olarak görev yapan Küçükaşcı, 2015-2019 yılları arasında Topkapı Sarayı Müzesi Başkanlığı'nda bulundu. Rahmetli Haluk Dursun'la halef selef oldu. 2022'de emekli olunca Fatih Sultan Mehmet Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Bilim Tarihi Bölümü'nde göreve başladı.
Küçükaşcı, ilk dönem İslam tarihi ve medeniyeti, Ortaçağ'da şehir, Arap kaynaklarında Türk imajı ve Haremeyn tarihi üzerine çok sayıda makale, tebliğ ve kitap kaleme aldı. 1996'dan vefatına kadar Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi'nde müellif-redaktör olarak görev yapan Küçükaşcı 76 ansiklopedi maddesi yayımlandı.
Türk Tarih Kurumu asli üyesi olan Küçükaşcı, 30 Temmuz 2023'te vefat etti.
.13 Ağustos 2023, Pazar
ERHAN AFYONCU
İstanbul’un su sıkıntısı hiç bitmedi
İstanbul, dünyanın en güzel şehri. En büyük eksiği ise içinden büyük bir nehrin geçmemesi. İstanbul, tarih boyunca hem bir su şehri hem de su sıkıntısının ciddi olarak yaşandığı bir şehir oldu
İstanbul'da su kavramı; mesireleri, kasırları, hasbahçeleri, doğal güzellikleri ve sanatı olduğu kadar her dönemde su sorununu da çağrıştırırdı. Günümüzde çoğu kurumuş olan dereler, ırmaklar, pınarlar, her biri bir başka özelliğe ve tada sahip ünlü kaynak suları, sanat eseri çeşmeler, fıskiyeler, sebiller İstanbul'da suyun bir yüzü ise su sıkıntısı da diğer yüzüydü.
İLK TESİSLER ROMA DÖNEMİNDE
Şehre düzenli su sağlamak için yapılan ilk tesisler Roma dönemine aittir. Valens (Bozdoğan) Kemeri'nin, İmparator Hadrianus döneminde (117-138) Trakya bölgesinden kanallar, kemerler, su tesisleri ile getirilen suların şehre ulaşım ve dağıtımı için yapıldığı tahmin edilmektedir. Roma döneminde ve erken Bizans döneminde şehrin su ihtiyacı asıl sarnıçlarla sağlanıyor, Valens Kemeri ve diğer tesisler, şehir dışından, özellikle de suyun bol olduğu Trakya kesiminden toplanan suların şehir içindeki sarnıçlara aktarılmasında kullanılıyordu. Bozdoğan Kemeri'nin yanında Romalılar döneminden günümüze kadar ulaşan bir başka su kemeri de Mazul Kemeri'dir.
Kemerburgaz Su Kemeri
Roma döneminden başlayarak, özellikle Bizans döneminde, şehrin su ihtiyacının giderilmesi açısından sarnıçlar büyük önem taşıyordu. Su, açık ve kapalı sarnıçlarda toplanıp buralardan şehre dağıtılıyordu. En önemli kapalı sarnıçlar, Yerebatan ve Binbirdirek'ti. Pınarlar, kuyular, ayazmalar, çeşmeler halkın su ihtiyacını sağladığı yerlerdi. Evlere kadar ulaşan bir su şebekesi söz konusu değildi. Roma döneminin su tesisleri Bizans döneminde tamir edilmiş, bu dönemde daha çok sarnıçlar yapılmıştı.
Valens döneminde (364-378) Belgrad Ormanı'nda bir bent inşa ettirilerek, Kâğıthane deresinin bazı kollarının suları da ızgaralarda ve havuzlarda toplanarak kemerlerle şehre nakledildi. Daha sonra Halkalı suları denen suların ve Kâğıthane Vadisi'ndeki, sonradan Kırkçeşme denilen suların şehre nakli için yapılan tesisler Bizans döneminde tamir edilip genişletildi.
II. Teodosios (408-450) ve Markianos (450-457) dönemlerinde Trakya kesiminde çeşitli su tesisleri yapılıp bunlar şehre su sağlamada kullanıldı. 7. ve 8. yüzyıllarda ise çeşitli hücumlar ve depremler sebebiyle bu su tesislerinin sur dışında kalan bölümleri tahrip olmuştu. 10. yüzyıldan sonra şehre su sağlayan sistem çökmeye başladı ve 1204'teki Latin istilasından sonra bu sistem tümüyle zarar gördü. Bunların yerine sarnıçlar devreye girdi.
HER TÜRLÜ FEDAKÂRLIK YAPILDI
Fatih, fetihten sonra şehre su getiren su yollarının tamiri işini ele alıp su sıkıntısının giderilmesi için araştırmalar yaptırttı. 15. yüzyılın ortalarında İstanbul'un su durumu hiç de parlak değildi. Bu yüzden yıkılmış su kemerleri, kaybolmuş su yolları bulunup tamir edildi. Şehre su getirilerek saraylara, hamamlara, mahallelere dağıtıldı. Bittikten sonra onarılan ve devreye giren su dağıtım ağları, Fatih ve Turunçlu su yollarıydı. Yine Fatih döneminde İstanbul'un kuzeybatısında Avasköy-Davutpaşa ve Çiços Çiftliği'nin çevrelediği alandaki zengin su kaynaklarından da şehre su getirilmeye başlandı.
Fatih'ten sonra da şehre su getirilmesine önem verildi. II. Bayezid ve Yavuz zamanlarında Halkalı su yollarına ekler yapıldı. Kanuni döneminde İstanbul nüfusunun hızla artması beraberinde büyük bir su sıkıntısını da getirdi. Önceki dönemlerden kalan su kanalları ve sarnıçlar ihtiyacı karşılayamaz hâle geldi. Üstüne üstlük 1563 yılındaki selde Moğlova Su Kemeri'nin yıkılması sıkıntıları bir kat daha artırdı. Şehir içindeki su kaynaklarının çoğu da kullanılamaz hale geldi. Bunun üzerine şehirde büyük bir su sıkıntısı başgösterdi. Temiz su karaborsaya düştü ve halk ancak kendisine yetebilecek kadar suyu, iki üç katı para ödeyerek alabildi.
Su terazisi
Kanuni, devlet adamlarını da yanına alarak yıkılan su kemerlerini gezdi. Burada Hassa Mimarbaşı Sinan'a gerektiği kadar para harcayarak bu kemerlerin tamir edilmesini emretti. Bu toplantıdan sonra şehrin farklı bölgelerinde su kaynağı arayan görevliler, Kâğıthane'de daha önce Bizanslılar tarafından da kullanılmış olan bir kaynak buldular. Kâğıthane'deki bu suyu İstanbul'a getirme işi Hassa Mimarbaşı Sinan'a verildi. Kanuni, Kırkçeşme tesislerinin yapımına hız kesmeden devam ettirdi. Zamanına göre dev bir proje sayılabilecek olan Kırkçeşme tesisleri 7-9 yıl arasında bitirildi, böylece şehrin dönem dönem artan su sıkıntısına bir süre için çözüm bulundu.
Peçuylu İbrahim yaşanan sıkıntıyı, "Büyük hayır işlerinden biri de Kırkçeşme suyudur. Bu sular İstanbul'a akıtılmadan önce herkes bir yudum suya muhtaç olup büyük sıkıntı çekerlermiş. Bu hayratı yapmakla kazandığı sevap, herhalde padişahın iyilikleri yazılan defterlerin başlığı olur. Bunun için harcadığı para da mübarek camiinkinden pek az değildir" şeklinde tasvir eder.
Osmanlı döneminde su tesislerinin ve kente su sağlanabilmesinin önemi, Kanuni döneminden itibaren varlığı bilinen su nâzırlığı rütbesinden de anlaşılmaktadır. Mimarbaşılıktan önceki bir rütbe olarak görülen ve gerek Mimar Sinan gerekse Davud Ağa gibi mimarların bir dönem yüklendikleri su nâzırlığı şehrin su ihtiyacının karşılanması, su iletme ve dağıtma tesislerinin yapılmasıyla ilgili her türlü işi içeriyordu. O dönemlerde, şehirdeki kuyu, sarnıç yerel drenaj tesisleriyle birlikte şehrin su ihtiyacına cevap veriyordu. Halk, suyunu mahalle çeşmelerinden veya kendi kuyularından karşılardı. Evlerin içinde su tesisatı yoktu.
İstanbul su yolları.
VAKIF SULARI YAYGINLAŞTI
Osmanlı Devleti'nde, İslam dinine bağlı olarak su tesisleri yaptırıp vakfetmek büyük sevap sayıldığından su tesisleri vakıflar aracılığıyla da gelişmişti. Padişahların, devlet büyüklerinin, zenginlerin su vakıfları, çeşmeleri, sebilleri şehrin dört bir yanına dağılmıştır. Bir başka uygulama da mevcut su hatlarına, vatandaşların kendi buldukları, arsalarından, mülklerinden çıkan suları katmaları olmuştur. Bu sulara "katma" adı verilmiş; suyun katılması izne bağlanmış, bulunan suyun bir kısmının genel isale hatlarına, geri kalanın suyun sahibi isterse vakıf çeşmeye, isterse de kendi bağına, evine bağlanabilmesi esası getirilmiştir.
Kanuni döneminde yapılan büyük su tesisleri son derece gelişmişti ve büyük bölümü bugüne kadar gelebildi. İstanbul'un su ihtiyacının giderilmesinde önemli tesislerden biri olan bentlerin en eskisi Karanlık Bent, Belgrad Ormanı'nda Kâğıthane deresinin kollarından biri üzerine 1620'de yapıldı. Bunu 1723-1724'te yapılan Büyük Bent ve diğer bentler izledi. I. Mahmud döneminde Belgrad Ormanı'ndan Beyoğlu bölgesine su getirtildi. III. Selim, III. Mustafa ve II. Mahmud dönemlerinde de yeni su tesisleri kurulmuş, II. Abdülhamid ise Hamidiye su yolunu yaptırtmıştır.
Belgrad Ormanları'nda su bendi.
TERKOS GÖLÜ'NDEN SU GETİRTİLDİ
Tanzimat'tan sonra, 19. yüzyılın ortalarından itibaren İstanbul'da bazı kısmi imar hareketleri ve modern şehircilik anlayışının ilk belirtileri ortaya çıktığı zaman su tesislerinin yetersizliği görülmüş, bunun üzerine şehre 40 kilometre uzaklıkta bulunan Terkos Gölü'nden su getirilmesi düşünülmüştü. Bu çerçevede Terkos Su Şirketi kurulmuş, 1880'lerde Terkos Gölü'nde çeşitli arıtma tesisleri yapılmış ve bu tesisler şehrin su ihtiyacını karşılamaya başlamıştı. Cumhuriyet döneminde yabancı sermayeli Terkos Su Şirketi devlet tarafından satın alınıp 1933'ten itibaren İstanbul Sular İdaresi'ne bu konuda imtiyaz verildi.
FATİH DÖNEMİNDE YAPILAN ÇALIŞMALAR
II. Mehmed, İstanbul'un fethinden sonra şehri mamur bir yer hâline getirmek için ülkenin farklı yerlerinden insanları İstanbul'a göç ettirdi. Nüfusun çoğalması şehirde su sıkıntısını artırdı. Tursun Bey, "Tarih-i Ebu'l-Feth" isimli eserinde Fatih döneminde nüfusun çoğalmasıyla birlikte artan su ihtiyacını gidermek için yapılan çalışmaları özetle şöyle anlatır: "Çeşitli yiyecekler, sayısız gemi ile denizden ve arabalarla karadan büyük şehir ve köylerden akıp geldi. Padişah su sıkıntısının giderilmesi için araştırma yapılmasını emretti. Meğer İstanbul'un mamur olduğu dönemlerde altı yedi günlük yoldan su getirilmiş. Eski su yolları bulundu ki, dağların ciğerlerini delip getirmişler ve zemine muvazi derelerden taklar ve kemerler vasıtası ile bir nehir akıtmışlar. Ama bu eserler zamanla harap oldular. Padişah bunların imarı için bilgin mühendis ve ustalar getirip göçmüş takları ve kaybolmuş yolları tamir ile yeniletti. Bu arada yol üzerinde nice sular bulunup ana suya katılıp bir nehir gibi bütün yaylak suyunu getirip şehre akıttı... Suyu saraya, hamamlara ve mahallelere taksim etti..."
.27 Ağustos 2023, Pazar
ERHAN AFYONCU
Büyük devletler asilerin liderini hep yok etmiştir
Rusya’da Putin’e karşı isyan eden Wagner’in lideri Prigojin’in ölümü tartışılıyor. Osmanlı İmparatorluğu’nda da devlete karşı isyan eden liderler bir süre sonra ortadan kaldırıldılar. 1730’da isyan ederek III. Ahmed’i tahttan indiren Patrona Halil, iki ay sonra I. Mahmud tarafından bütün ekibiyle birlikte katledilmişti
Patrona isyanından sonra 2 Ekim 1730'da tahta geçen yeni padişah I. Mahmud, hemen fesadın kaynağı olan ve iktidarını gölgeleyen asileri ortadan kaldırmak için kolları sıvadı. İlk olarak, zorbalardan canları yanan devlet ricalini etrafında topladı. Ardından Bursa'da ikamet eden Kaplan Giray, Kırım hanlığına getirildi. Daha sonra yeniçeri ocağının önde gelen ağaları kazanıldı. Artık yapılan toplantılarda Patrona Halil ve ekibinin nasıl tasfiye edileceği tartışılıyordu. Fakat Patrona ve ekibi de bu arada boş durmuyordu.
İSTANBUL'U YAKMA PLANI
Patrona ve diğer asi liderler, kendi aralarında toplantılar yapmaya başladılar. Bu toplantılarda, "Bizler âleme alıp verdik ve her birimiz dahi Karun kadar zengin olduk. Lakin bizim henüz hükm-ü hükümet elimizde değildir ve onlara varıp söylemeyince hiç kimseye mansıp veremeyiz. Biz bu devlete kendimiz sahip olalım" dediler ve "Muslu Beşe'yi yeniçeri ağası, Kara Ali'yi kul kethüdası ve Patrona Halil Paşa'yı kapudanpaşa ederiz ve eğer bu işe razı olmazsa padişahı tahtından ederiz" şeklinde bir karar aldılar. Ayrıca I. Mahmud, sancakı şerif'i çıkarıp kendilerine direnirse İstanbul'da yangınlar çıkarmayı, bu arada kendini kurtarmak isteyen halkı kılıç zoruyla saflarına katmayı planladılar.
Patrona, Kırım Hanı Kaplan Giray'la da irtibata geçmekte gecikmedi. Neredeyse her gün Kaplan Giray'ın yanına giden Patrona, Muslu ve Kara Ali, ona, "Sultan Mahmud Han'dan rica edin, bu veziri azleylesin. Söyle ağalar dahi istemeyiz derler ve elbette bu olmalıdır. İlla olmazsa bu defa iş başka olur" diyerek sadrazamın azledilmesini, aksi takdirde işlerin başka türlü gelişeceğini söylüyorlardı.
Patrona ve yandaşları öldürülüyor.
SARAYIN CASUSLARI
I. Mahmud, asilerin arasına soktuğu adamları vasıtasıyla toplantılarda alınan kararları öğreniyordu. Artık padişah harekete geçmek zorundaydı, aksi takdirde tahtı ve canı tehlikedeydi. Sarayda yapılan toplantılarda asilerin nasıl ortadan kaldırılacağı tartışılıyor ve harekât planları hazırlanıyordu. Padişah elini güçlendirmek için Rumeli Beylerbeyi Abdullah Paşa ve eski kaptanıderyalardan Canım Hoca Mehmed Paşa'yı İstanbul'a getirtti. Beşir Ağa'nın yardımları ve aracılığıyla Mısır'ın eski beylerbeyi İbrahim Ağa da padişah ekibine dâhil edildi.
İbrahim Ağa'nın dâhil olması önemli bir adımdı. Çünkü paşa, özellikle Mısır'daki görevi sırasında buradaki isyanları hızlı bir şekilde bastırmasını bilmiş, asileri tedip konusunda tecrübeli bir devlet adamıydı. Patrona ve adamlarını ortadan kaldırmak için özel bir ekip oluşturuldu. Ekipte eski Kırım hanlarından Devlet Giray'ın adamlarından Pehlivan Halil Ağa, yine serdengeçti ağalarından Deli Hasan, serhad ağalarından Haseki Abdurrahman Ağa ve diğer önemli kişiler bulunuyordu.
Patrona Halil
Özel ekip, Pehlivan Halil Ağa'nın evinde bir araya geldiler. Pehlivan Halil Ağa, Patrona ve diğer asi liderlerin yalnız gezmediğini, bu yüzden onları tenha bir yerde ortadan kaldırmanın mümkün olmadığını ve ocak halkından güvenilir kişilerin de ekibe dâhil edilmesini istedi. Ayrıca ekibi genişletmek için paranın da gerekli olduğunu belirtti. Bunun üzerine Halil Ağa'ya 5 bin altın verildi. Birkaç gün daha gizli toplantılar tertip ettiler. Sonunda Patrona ile diğer asi liderleri ortadan kaldırmak için bir plan hazırlandı. Bu plana göre, Patrona Halil ve adamları, sadrazamın konağına İran harplerini görüşmek üzere çağrılacak ve burada defterleri dürülecekti. Ancak Patrona'yı sadrazamın konağına getirmek kolay olmadı. Sonunda Patrona toplantıya yanındaki yüzlerce adamıyla birlikte geldi. Bu yüzden plan ertelendi ve ikinci plana geçildi.
25 Kasım 1730'da sadrazamın konağında ikinci bir toplantı daha düzenlendi. Bu toplantıda Pehlivan Halil Ağa adamlarını odanın muhtelif yerlerine yerleştirdi. Ancak Patrona bu toplantıya da adamlarıyla birlikte geldiği için katledilemedi ve sadece hilat giymek üzere Topkapı Sarayı'na gitmeye ikna edildi. Pehlivan Halil Ağa da 33 adamıyla birlikte Soğukçeşme'den Topkapı Sarayı'na girip sofa bekçisinin odasında asileri beklemeye başladı.
I. Mahmud
KILIÇTAN GEÇİRİLDİLER
Plan gizli tutulmasına rağmen İstanbul Kadı Naibi Kudsîzâde, bir yolla bunu öğrenmişti. Patrona'ya, daha Topkapı Sarayı'nın birinci avlusundayken, "Benim devletlü Ağa Efendim Sultanım, mektubum size ulaştığında katiyen ama katiyen Saray-ı Hümâyûn'a gitmeyiniz. Yine bir bahane ile geri kalın. Zira meşveretler başkadır. Bugün hepinizi kılıca yem edecekler" yazılı gizli bir mektubu adamlarından biriyle ulaştırmayı başardı. Patrona, kâğıdı okumadan cebine koydu. Yanında bulunan İbrahim Efendi okumak için ısrar etmesine rağmen o buna izin vermemiş ve "Ne olacak, herhalde Kudsîzâde de bir memuriyet istiyor. Hele öncelikle şu işleri halledelim, sonra o da olur" diyerek geçiştirmişti. Böylece Patrona'nın kâğıdı okutmaması büyük bir felaketi engellemişti.
Patrona Halil ve diğer asiler sarayın birinci avlusuna kadar atlarıyla geldiler. Daha sonra teşrifat gereği atlarından indiler. Patrona ile diğer asi liderler içeri girdiler, askerleri ise birinci avluda bıraktılar. Sadrazam, şeyhülislâm, Kırım Hanı Kaplan Giray, Canım Hoca, Rumeli Beylerbeyi Muhsinzâde Abdullah Paşa, Hafız Ahmed Paşa, önde gelen ulema, Yeniçeri Ağası Kel Mehmed Ağa, kul kethüdası, sekbanbaşı, Patrona Halil, Muslu ve Urlu Mustafa Ağa, Revan Köşkü'ne geçtiler. Diğer ocak ağaları ise Arslanhane'de beklemeye başladılar. I. Mahmud da Harem'den Sofa Köşkü'ne geçti ve Kaplan Giray ile şeyhülislâmı huzuruna çağırdı. Sadrazam, Pehlivan Halil Ağa'ya Patrona ve diğer asi liderlerini öldürmeleri için işaret verdi. İşaret üzerine Pehlivan Halil ve adamları saklandıkları odalardan çıktılar ve bir anda Revan Köşkü'ne doldular. Pehlivan Halil Ağa, Patrona'nın yanına gelip, "Nice oldu ol kâfir Patrona, gâvur Patrona" dedi. Ne olduğunu şaşıran Patrona da "Ne yabana söyler bu adam" dedi. Tuzağa düşürüldüğünü anlayan Patrona hemen palasını çıkardı ve kendini savunmaya çalıştı. Pehlivan Halil Ağa, Patrona'nın palasına sol kolunu siper etti ve diğer elindeki kılıçla Patrona'yı yere düşürdü. Bu arada Muslu ve Yeniçeri Ağası Kel Mehmed Ağa da katledildiler.
Patrona isyanı.
CESETLERİ TEŞHİR EDİLDİ
Urlu Mustafa Ağa ise yaşlı olduğu için katledilmedi ve Bostancılar Odası'na gönderildi. Asi liderler katledilirken devlet adamları da pencerelerden yaşananları seyrediyorlardı. Sarayın kapıları kapatıldı ve Orta Kapı'da bulunan diğer asiler de daha önce sarayın muhtelif yerlerine saklanan cebeci, topçu ve donanma askeri tarafından birer birer kılıçtan geçirildiler. 18 asi katledilmişti. Saraydan silah sesleri duyan dışarıdaki asiler ise çoktan kendilerini kurtarmak için uzaklaşmışlardı.
Saraydaki asiler temizlendikten sonra İstanbul sokaklarında tellallar dolaştırıldı ve "Padişah hazretleri isyan eden asi zorbaları tamamen kılıçlara yem etti. Her kim dükkânını kapatırsa, aman verilmeden dükkânı önüne asılacaktır. Eğer asilerden çarşı pazarda veya mahalleler arasında birisi varsa hepsini tutup Ağakapısı'na getirmek padişahın emridir" ilanı duyuruldu. Diğerlerine ibret olsun diye Patrona Halil, Muslu ve diğer asi liderlerin cansız bedenleri, Patrona isyanında katledilen Sadrazam İbrahim Paşa ve iki damadının cesetleri gibi, öküz arabalarına konularak Bâb-ı Hümâyûn önüne getirildi ve orada diğer katledilenlerle beraber teşhir edildi. Akşam olduğunda sokaklara devriyeler tayin edildi ve yakalanan asiler hemen katledildi.
PADİŞAHTAN AFFEDİLDİKLERİNE DAİR BELGE ALDILAR
III. AHMED'I tahttan indiren asiler, tam manası ile idareyi ellerine aldıktan sonra İstanbul'da daha önce görülmedik zulümlere başladılar. Asayişsizliklerin giderek çoğalması üzerine asilere ve reislerine tepkiler her geçen gün biraz daha artıyordu. I. Mahmud, payitahtta bir an önce asayişi temin etmek için bu defa şeyhülislamı Etmeydanı'ndaki asilerin liderlerine gönderdi. Asiler, şeyhülislama, "Padişahımızın bizim bütün suçlarımızı affeylediğine dair senet vermesini isteriz" dediler. Şeyhülislam da "Şimdi henüz bir söz söylediniz, bu sözünüz yolundadır. Bilin ve rahat olun ki, padişahımıza rica edelim suçunuzu affetsin. Bundan sonra kimsenin dükkânına, evine ve çoluk çocuğuna el uzatılırsa fetva gereğince hepinizi kılıçtan geçirmek üzere taahhüt eder misiniz?" diye sordu ve onlar da bu şartları kabul ettiklerini belirttiler.
Bunun üzerine, asi liderlerin, İstanbul ulemasının, sadrazamın ve önde gelen devlet ricalinin imzası bulunan bir hüccet hazırlandı. Daha sonra bu hüccet I. Mahmud'a götürüldü ve o da "Ellerine verilen hüccet-i şeriye gereği amel oluna" şeklinde bir hattı hümâyûn yazdı. Daha sonra İstanbul sokaklarında tellallar "Serdengeçti ağalarından bir kimse, sizi haksız yere döverse, zorla dükkândan, evden ve elinizden bir şey alırsa veya kendisi için akçe talep ederse asla bir şey vermeyiniz" şeklinde alınan kararları halka duyurdular.
03 Eylül 2023, Pazar
ERHAN AFYONCU
İstanbul depremleri 250 yılda bir olmuyor
Sesli dinlemek için tıklayınız.
00:00
00:00
Tüm Sesli Haberler
“Eli kulağında” denilen İstanbul depremine karşı kentsel dönüşüm çalışmaları sürüyor. İstanbul’u etkileyen büyük depremlerin 250 yıllık arayla olduğu söyleniyor. Fakat İstanbul’u yıkan son dört büyük deprem farklı zaman aralıklarında oldu. 1894’teki deprem İstanbul’un altıda birini yıkmıştı. Ancak uzmanlar tarafından İstanbul depremi olarak kabul edilmiyor.
Osmanlı döneminde İstanbul'da meydana gelen depremlerle ilgili araştırmalar son yıllarda arttı. İstanbul depremleriyle ilgili Mustafa Cezar, Kevork Pamukçiyan, Caroline Finkel-Nicholas Ambraseys, Erhan Afyoncu-Zekai Mete, Deniz Mazlum, Orhan Sakin, Recep Karacakaya, Mehmet Yıldız, Bülent Terekli, Fatma Ürekli, Feriha Öztin ve Sema Küçükalioğlu Özkılıç'ın araştırmaları vardır.
KÜÇÜK KIYAMET
16 Ocak 1489: Türkler, İstanbul'u fethettikten sonra ilk deprem 1489'da oldu. Tarih kitaplarında depremde bazı bina ve minarelerin yıkıldığı yazıyor. Ancak tarihçilerin üzerinde fazla durmaması nedeniyle çok şiddetli bir deprem olmadığını tahmin ediyoruz.
10 Eylül 1509: Gece saat dörtte İstanbul büyük bir depremle sallandı. 1296 yılındaki depremden sonra en büyük zelzeleydi. Zelzele, Bolu'dan Edirne'ye kadar olan sahada kendini hissettirmişti. Dönemin yerli ve yabancı kaynaklarına göre 5 ile 13 bin arasında kişi ölmüş, 10 binden fazla kişi de yaralanmıştı. Depremin gece meydana gelmesinden dolayı ölü sayısı fazlaydı. En büyük hasar camilerdeydi. 109 cami yıkılırken, ayakta kalanların ise hemen hemen hepsinin minaresi hasar almıştı. Yıkılan 1070 evin yanı sıra İstanbul'un surları da büyük hasar görmüş, burçlardan 49'u ise ya yıkılmış veya ağır hasar görmüştü.
Fatih ve Bayezid camilerinde hasar çoktu. İki caminin de kubbeleri ve sütunları tahrip olmuştu. Ayrıca bu camilerin yanlarında bulunan medrese ve hastanelerin de bazı yerleri yıkılmıştı. Ayasofya Camii'nin ise fetihten sonra yapılan minaresi yıkılmış, duvarları süsleyen mozaikleri kapatmak için yapılan sıvalar bile dökülmüştü. İstanbul'da bulunan kaleler de depremden zarar görmüştü. Rumelihisarı, Anadoluhisarı, Anadolu Kavağı'ndaki Yoros Kalesi ile Kızkulesi'nde de hasar vardı. Bu deprem İstanbul için o kadar yıkıcı olmuştu ki, tarihçilerce "Kıyamet-i Sugra", yani "Küçük Kıyamet" olarak adlandırılmıştı.
10 Mayıs 1556: Gece vakti meydana geldi. Birçok İstanbul depreminde olduğu gibi bu depremde de Fatih Camii büyük zarar gördü. Ayrıca Ayasofya Camii ile surlarda da hasar oluştu. Bazı evler zarar görürken bacalar yıkıldı. Depremde asıl etkilenen yerlerden biri Aydıncık'tı (Edincik). Deprem Bursa ve Isparta'dan da hissedilmiş, Bursa'da bazı camilere zarar vermişti.
21 Haziran 1648: Gece vakti meydana gelen depremde bazı evlerin çatı ve duvarları yıkıldı. Tarih kitaplarının İstanbul'da fazla bir hasardan bahsetmemelerinden dolayı depremin merkez üssünün İstanbul'dan uzakta olduğu düşünülüyor.
11 Temmuz 1690: Akşam vakti meydana gelen deprem çok şiddetli olmadığı için hasar fazla değildi. Büyükçekmece'deki bir caminin minaresi, şehir surlarının bazı yerleri ve bazı evler yıkılmıştı.
25 Mayıs 1719: Sabah ezanı sırasında meydana gelen deprem oldukça şiddetliydi. Deprem en çok İzmit, Sapanca, Orhangazi, Karamürsel ve Yalova'da hasara yol açmıştı. Zelzele Bursa ve Düzce'yi de etkilemişti. Dönemin kaynakları İzmit'in hemen hemen tamamının yok olduğunu ve 4 bin kişinin öldüğünü yazar. Deprem sabah namazı vaktinde olduğu için camilere giden insanlar, yıkılan camilerin altında kalmıştı. Birçok bina da denize gömülmüştü. Deprem, İstanbul'da İzmit kadar olmasa da hasara yol açmıştı. Sarayda hasar oluşmuş, 40 cami ile surlardaki 27 burç ve surların önemli bir kısmı yıkılmıştı.
29 Temmuz 1752: Akşamleyin iftardan sonra meydana gelen deprem İstanbul'dan Bulgaristan'a kadar olan bölgeyi etkiledi. Edirne ve civarında hasar çokken, İstanbul yıkılan birkaç evin dışında bu depremde fazla zarar görmemişti.
2 Eylül 1754: Gece vakti meydana gelen depremde surlar ve burçlar yıkıldı. Yedikule'nin bazı kuleleri çöktü. Fatih ve Bayezid camilerinin kubbeleri yıkıldı. Bazı camilerin minareleri devrildi. Topkapı Sarayı, Galata Kulesi ve Ayasofya'da hasar oluştu. Bazı hanlar çöktü. Dönemin tarihçileri ölü sayısını 50-60 olarak verirler. Depremin asıl etkilediği yer İzmit ve civarı idi. Bursa, İznik ve Karadeniz Ereğlisi de depremden etkilenmişti.
İstanbul surları.
SURLAR YIKILDI
22 Mayıs 1766: 22 Mayıs Perşembe günü, güneş doğduktan yarım saat sonra vuku bulan deprem Kurban Bayramı'nın üçüncü gününe rastlamıştı. Deprem sırasında korkunç gürültüler işitilmiş ve bu gürültüleri yaklaşık iki dakika süren bir sarsıntı takip etmişti. Bir süre sonra ise daha düşük şiddette bir deprem daha olmuştu. Bu depremin artçısı olan sarsıntılar sekiz ay kadar devam etti.
İstanbul'da özellikle Yedikule ve Edirnekapı civarındaki binalarda yıkılmalar çoktu. Hemen her depremden etkilenen Fatih Camii'nin kubbesi çökmüş, imaret, hastane ve medrese yıkılmıştı. 173 cami ve hamam hasar görmüştü. Topkapı Sarayı ve Eski Saray da hasar gören yapılar arasındaydı. Tarihçiler depremde 4-5 bin kişinin vefat ettiğini söylüyorlar.
Şehrin surları da depremden etkilenip yer yer yıkılmıştı. Surların yıkılması, ona bitişik veya yakınında bulunan ev, dükkân, değirmen gibi binaların hasar görmesine sebep olmuştu. Birçok han da depremden etkilenerek hasar görmüştü. Kapalıçarşı, Esir Pazarı ve Örücüler Çarşısı da hasar görmüş, bunların mahzenlerinde çökmeler meydana gelmişti. Yerebatan Sarnıcı'nın desteklerinden birisi çökmüş, şehrin birçok yerinde su yollarında hasarlar oluşmuştu. Çatalca, Kumburgaz, Büyük ve Küçükçekmece bölgelerinde de ciddi hasarlar meydana gelmişti.
Bu deprem, İzmit'ten Tekirdağ'a ve Marmara Denizi'nin güneyinde büyük bir bölgede tesirini gösterdi. Çorlu, Lüleburgaz gibi şehirler de depremden etkilenmişti. Deprem, İstanbul'un doğusunda da etkisini göstermiş, İzmit Körfezi'nde çok sayıda köy ve kasaba harap olmuştu. Tekirdağ'ın ötesinde ise fazla hasar yoktu.
5 Ağustos 1766: Üç ay sonra İstanbul'u da etkileyen ikinci bir deprem daha meydana geldi. Depremin asıl etkilediği alan Tekirdağ-Gaziköy- Gelibolu bölgesindeydi. Çanakkale, Bozcaada ve Midilli de depremden ciddi hasar aldı. İstanbul'da bazı çarşı ve hanlar yıkıldı. Kocamustafapaşa bölgesinde ölen ve yaralananlar oldu. Deprem Edirne, Bursa, İzmit, Yalova ve Karamürsel'i de etkiledi.
27 Ekim 1802: İstanbul'da etkisi çok az olan depremde Kapalıçarşı'daki bazı kemerler ve eski evler yıkıldı.
28 Şubat 1855: Sabahleyin saat 09.15'te olan ve Bursa'yı yıkan bu depremin İstanbul'da etkisi azdı. Bazı surlar yıkılırken, Davud Paşa Camii'nin son cemaat yerindeki iki kubbesi çöktü. Bâbıâli'deki Hazine-i Evrak ve diğer bazı binalarla birlikte Fatih, Bayezid, Saraçhane, Samatya, Yenibahçe, Galata, Unkapanı gibi yerlerde bazı yapılarda çok büyük olmayan hasarlar vardı.
1894 depremi.
SON BÜYÜK DEPREM
10 Temmuz 1894 (1310 Zelzelesi): İstanbul, öğleden sonra saat 12.00'yi 19 dakika geçe ezan okunurken şiddetli bir depremle sarsıldı. 18 saniye süren ve birbirini takip eden üç dalga halinde etkisini hissettiren deprem, Adapazarı, İzmit, Gebze, Kartal, Adalar, Üsküdar, İstanbul, Büyükçekmece, Küçükçekmece, Çatalca, Marmara Denizi'nin bir kısmı, Bozburun, Yalova, Karamürsel ve Sapanca'yı etkiledi.
Depremde 161 kişi vefat ederken 378 kişi yaralandı. Depremin gündüz vakti meydana gelmesi ve süresinin çok uzun olmaması can kaybını azaltmıştı. İstanbul'daki evlerin altıda biri depremden zarar görmüştü. Zelzelede hasar gören 20 bin 959 sivil yapının 20 bin 300'ü İstanbul'daydı. Bunların 10 bin 171'i ağır hasarlıydı. Yıkılan veya ağır hasarlı binaların 4 bin 926'sı Cerrahpaşa bölgesindeydi. İstanbul'da zarar gören 20 bin 300 yapıdan 12 bin 762'si ise Suriçi'nde yani bugünkü Fatih ilçesindeydi. Kamu ve vakıf binalarıyla birlikte depremde hasar gören yapı sayısı 22 bin 500'dü.
1894 depreminde hasar görmüş bir cami.
Depremde hasar gören yapıların 472'si cami ve mescit; 97'si dergâh, tekke, zaviye ve hankâh; 37'si kilise, manastır ve sinagog; 54'ü türbe; 139'u medrese; 17'si muvakkithane; 144'ü mektep; 101'i karakol, polis merkezi, jandarma ve zabıta dairesi; 34'ü askeri yapı; 47'si devlet dairesi; 20'si imaret; 12'si hastane; 22'si çeşme, şadırvan, sebil; 14'ü kütüphane; 21'i hamam; 4'ü elçilik binası; 171'i işyeri; 65'i han; 22'si fırın; 15'i fabrika, 10'u da oteldi.
Diğer bölgelerde ise hasar İstanbul'a göre azdı. İzmit Sancağı'nda (İzmit, Adapazarı, Karamürsel, Geyve, Kandıra) ikinci derece hasarlı bina sayısı 600, Bursa'da ise 49'du.
9 Ağustos 1912: Osmanlı döneminde İstanbul'u etkileyen son büyük deprem, Şarköy-Mürefte'de geceleyin saat 01.19'da meydana gelen 7.3 büyüklüğündeki depremdi. 50 saniye kadar sürmüş, 4 Kasım'a kadar 288 artçı deprem olmuştu. Depremde Mürefte'de 707, Şarköy'de 183, Gelibolu'da 33, Çanakkale'de 3, Limni'de 1, Erdek'te 1, Tekirdağ'da 110 kişi vefat etmişti. Daha sonra bölgeye giden doktorlar toplam kaybı 1115 olarak verirler. Şarköy-Mürefte'de evlerin yüzde 83'ü yıkılmıştı. Gelibolu'da ise 6 bin 699 evden 2890'ı harap olmuştu.
Edirne vilayetinin güneyinde büyük hasara yol açan deprem, İstanbul'da bazı evlerin bacasının yıkılmasına, duvarların çatlamasına, telgraf direklerinin devrilmesine sebep oldu. Edirnekapı, Saraçhane ve Yedikule'deki bazı dükkânlar ve debbağhaneler yıkıldı. Çatalca ve Büyükçekmece'de bazı bina ve köprülerde hasarlar yaşandı. Beyazıt Yangın Kulesi ile Fatih Camii'nin yanında bulunan Tabhane Medresesi'nde de hasar oluştu. Bazı kamu binalarında da çatlaklar meydana geldi.
1894 depremi.
1894 ZELZELESİ İNCELENMELİ
İstanbul'u etkileyen büyük depremlerin 250 yılda bir olduğu devamlı olarak tekrarlanıp duruluyor. Ancak İstanbul'u harabeye çeviren son dört büyük deprem (1296, 1509, 1766 ve 1894) çok farklı zaman aralıklarında (213, 257, 128 yıl arayla) oldu. İstanbul depremlerine bir zaman aralığı koymanın doğru olup olmadığı tekrar tartışılmalıdır.
İstanbul'un son büyük zelzelesi olan ve 129 yıl önce meydana gelen, ancak uzmanların İstanbul depremi olarak kabul etmedikleri 1894 depremi İstanbul'un altıda birini yıkmıştı. 1766 depreminde 173 cami hasar alırken, 1894'te 472 cami hasar görmüştü. Ayrıca bu depremin İzmit'teki etkisi çok büyük değildi. 1894'te İstanbul'da çok büyük hasar olup İzmit'te hasar daha azken (üstelik binalar ikinci derecede hasarlıyken) bu zelzelenin niçin İstanbul depremi sayılmadığı meselesi tartışılmalıdır. 1894 zelzelesinin deprem uzmanları tarafından tekrar tekrar incelenmesi gerekiyor.
10 Eylül 2023, Pazar
ERHAN AFYONCU
İstanbul’un selinden Kanuni bile canını zor kurtarmıştı
Sesli dinlemek için tıklayınız.
00:00
00:00
Tüm Sesli Haberler
İstanbul tarih boyunca sellerle boğuştu. 460 yıl önce 1563’te İstanbul’da ava çıkan Kanuni Sultan Süleyman, yağmurun aniden bastırıp sele dönüşmesiyle boğulmaktan zor kurtulmuştu
Ülkemizin birçok yeri sel felaketleriyle boğuşuyor. İstanbul ve Anadolu'nun çeşitli yerlerinde tarih boyunca sel felaketleri eksik olmadı. Osmanlı döneminde İstanbul'da meydana gelen ilk büyük sel felaketi Kanuni döneminde 24 Ağustos 1553'te meydana geldi. Gece yarısı Kâğıthane'de meydana gelen sel yüzünden yerleşim yerleri, bostanlar harap oldu. Sel o kadar şiddetliydi ki büyük ağaçları söküp Boğaz'a sürüklemişti. Dönemin tarihçileri Galata önlerinin direkler, ağaçlar, ot arabalarıyla dolduğunu, ihtiyacı olanın aldığını yazar.
İstanbul, tarihindeki en büyük sel felaketlerinden biriyle ise 1563'te karşılaştı. 1563 seli şehri adeta savaş alanına çevirmiş, İstanbul harabeye dönmüştü. Mustafa Cezar ve Uğur Demir bu seli anlatır.
Kanuni yaşlılık günlerinde.
ASKERİN SIRTINA ÇIKTI
1563'te Kanuni 43 yıldır tahttaydı ve 69 yaşına gelmişti. Dönemine göre oldukça uzun bir ömür süren sultan yaşlanmış ve oğullarıyla olan mücadelelerinden dolayı yıpranmıştı. Kanuni Sultan Süleyman, ömrünün sonbaharındayken dertlerinden uzaklaşmak için 1563'ün Eylül'ünde o zamanlar ormanlık bir alan olan Yeşilköy taraflarında avlanmaya çıkmıştı. Ava çıktığında hava açıkken, 20 Eylül'e doğru gökyüzünü kara bulutlar kapladı. Gök gürültüsünden yer gök inledi.
Kanuni, başlangıçta havaya aldırmadan ava devam etti, ancak yağan yağmur değil sanki afetti. Kanuni ve yanındaki adamları can havliyle kendilerini yakınlarda bulunan İskender Çelebi Sarayı'na attılar. Bu durum kaderin acı bir cilvesiydi. Osmanlı tarihinin en büyük defterdarlarından (maliye bakanı) İskender Çelebi, 1535'te Veziriazam Makbul/Maktul İbrahim Paşa'nın ayak oyunlarıyla Kanuni Sultan Süleyman tarafından öldürtülmüştü.
İskender Çelebi Sarayı'na sığınan Kanuni ve adamları yağmurdan korunmuştu ama yağmur şiddetini artırıp sele dönüştüğü için civardaki dereler taşmaya ve önüne geleni sürüklemeye başlamıştı. İskender Çelebi Sarayı'nın yanındaki Halkalı Deresi taşarak saraya doğru aktı. Sarayın bahçeleri sel sularıyla dolduktan sonra saray aniden suyla doldu. Saraydakiler sel sularına kapıldılar. Kanuni, iç oğlanlarından güçlü ve uzun boylu bir askerin sırtına çıkarılarak çatı altındaki yüksekçe bir bölmeye götürülüp boğulmaktan zor kurtarıldı. Şiddetli yağmur sabahın erken saatlerine kadar devam etti. Kanuni sığındığı bölmede sabaha kadar bekledi. Sabah olduğunda ise hava hiçbir şey olmamışçasına güneş açmıştı.
Su kemerleri.
SU SIKINTISI BAŞ GÖSTERDİ
Sel İstanbul'u adeta savaş alanına çevirmişti. Özellikle dere yatakları ile Boğaz'a yakın yerlerde büyük tahribata yol açmıştı. Sokaklarda ve derelerin yakınlarında yağmura yakalananlardan onlarca insan boğularak can vermişti. Su kanallarının içi tamamen kumla kapandığı için kullanılamaz hâle gelmişti. Yetmişe yakın ev de yıldırım düşmesi yüzünden yanmıştı.
Kâğıthane bölgesi derenin getirdiği ağaçlar ve çamur nedeniyle tamamen sular altında kalmış, asırlık çınarlar bile çöp ve çamur yığınları altında kaybolmuştu. Yüksek bir yerde olmasına rağmen Eyüp Sultan Türbesi'nin içi de sel sularıyla dolup bir metre yükselmişti.
Selden en büyük zararı Haliç kıyıları, Galata sırtları ve Boğaz'a yakın yerler görmüştü. Haliç ve Galata kıyılarındaki saraylar yıkılmıştı. Kâğıthane bölgesi derenin getirdiği ağaçlar ve çamur nedeniyle tamamen sular altında kalmış, asırlık çınarlar bile çöp ve çamur yığınları altında kaybolmuştu. Sarayburnu'nun insanın gözünü alarak akan mavi suyunun rengi değişmişti. Sarayburnu'nda denizin bulanıklığı bir hafta sürdü. Silivri, Küçük ve Büyükçekmece ile Harami Deresi'ndeki köprüler tamamen yıkıldığından insanlar gemi ve kayıklarla taşındı.
16. yüzyıl ortalarında İstanbul.
İstanbul'un su ihtiyacını karşılayan Mağlova Kemeri, sel sularının tazyikine dayanamayarak büyük bir gürültüyle parçalanmıştı. Su kemerleri ya tahrip olduğu veya tamamen yıkıldığı için şehirde su sıkıntısı çekiliyordu. Evlerin bahçelerinde bulunan kuyulardan su yerine çamur çıkıyordu. Felaketin ardından su olmaması yüzünden salgın bir hastalığın yaşanması bir an meselesiydi.
Şehir içindeki su kaynaklarının çoğu da kullanılamaz hale gelmişti. Bunun üzerine şehirde büyük bir su sıkıntısı baş gösterdi. Temiz su karaborsaya düştü ve halk ancak kendisine yetebilecek kadar suyu, iki-üç katı para ödeyerek alabildi.
Bu durum üzerine Kanuni Sultan Süleyman, devlet adamlarını da yanına alarak 21 Eylül 1563'te yıkılan su kemerlerini gezdi. Mimar Sinan'a gerektiği kadar para harcayarak ve istediği kadar adam alarak su kemerlerinin tamirini emretti. Kanuni'nin isteği ve takibi sonucunda su kemerleri kısa sürede yeniden yapılarak İstanbul'un su meselesi geçici olarak halledildi.
Kanuni avlanıyor.
ÖNÜNE ÇIKAN HER ŞEYİ YUTAN EJDERHAYA BENZETİLDİ
1563 seli Mustafa Selaniki'nin Mehmet İpşirli Hocamız tarafından yayınlanan "Selaniki Tarihi" isimli eserinde teferruatlı olarak anlatılır. Şeyh Derviş Muhammed Eş-Şirvani oğlu Abdullatif Eflatun tarafından mesnevi nazım biçimi ile Farsça yazılan kısa bir mesnevide de 1563 seli hakkında bilgi vardır. Eser, Rahman Moshtagh Mehr ve Nihat Değirmenci tarafından "Kanuni Döneminde Yazılan ve İstanbul'daki Sel Felaketini Anlatan Bir Mesnevi" ismiyle yayınlanmıştır.
Mesnevi'de 1563 seli "Selaniki Tarihi"ne benzer bir şekilde beş başlık altında tasvirlerle anlatılmıştır. Kanuni'nin İskender Çelebi'nin bahçesine sığınması konusuna ayrılan başlıkta padişahın selden kurtuluşunda farklı bilgiler verilir. Mustafa Selaniki tarihinde Kanuni'nin bir iç oğlanın sırtında kurtulduğu anlatılırken, Mesnevi'de ise Kanuni'nin bir gemi yanaştırılmasını emrettiği ve gemiye ulaşmak için suyu at sırtında aştığı anlatılır. Mesnevi'de birçok teferruatlı tasvir ve benzetmeyle sel felaketi ele alınmıştır.
Sel, elleri ve pençesi sürüklediği ağaçlardan oluşan bir ejderhaya benzetilir ve önüne çıkan her şeyi yuttuğu ifade edilir. İlk başlıkta Allah'a övgü ve Allah'ın gökyüzünden yağmur yağdırması işlenir. İkinci başlıkta Hz. Nuh zamanında meydana gelen tufanda Hz. Nuh'un gemi yapması anlatılır. Üçüncü başlıkta, Kanuni'nin ava çıkması, yağmur emarelerinin belirmesi ve padişahın İskender Çelebi'nin bahçesine sığınması konu edilir. Dördüncü başlıkta, padişahın sel sonrasında Allah'a duası dile getirilir. Beşinci başlıkta, hayvanların suda boğulması anlatılır ve son kısımda ise padişahın tahta oturması, sel sonrası faaliyetleri ve selden zarara gören halkın yaralarının sarılması için verdiği emirlerden bahsedilir.
17 Eylül 2023, Pazar
ERHAN AFYONCU
Tarihi kayıtlara göre... Kerkük bir Türkmen şehridir
Sesli dinlemek için tıklayınız.
00:00
00:00
Tüm Sesli Haberler
Irak Kerkük’teki merkezi ordu binasının Kürt siyasi partisi KDP’ye verilmesi kararı üzerine başlayan protesto gösterilerinin ardından geri adım atıldı. Kerkük, 1000 yıldır Irak coğrafyasında bulunan Türkmenlerin siyasi ve kültürel merkezidir. 1548’de Kerkük Sancağı’nın yüzde 90’ı Türkmen’di. 1910’larda ise Kerkük şehrinin yüzde 92’si Türkmenlerden oluşuyordu. İngilizler, Kerkük’ten “Türkmen şehri” diye bahsederlerken “Şehirde Kürt yoktu” derler ve Kerkük’ü “Irak’taki Türk şehirlerinin en büyüğü” olarak zikrederler
Kerkük, 1000 yıldır Türklerin yaşadığı bir şehirdir. 1907'de bölgede İngiltere adına siyasi ve askeri amaçlarla incelemelerde bulunan Ely Bannister Soane, Kerkük'ün "başlı başına bir Türkmen şehri" görünümü arz ettiğini ve Türkmenleri ile meşhur olduğunu özellikle vurgular. Genellikle Bayat boyuna mensup olan Kerkük Türkmenleri merkezin dışında Altunköprü, Tuzhurmatu, Tazehurmatu, Dakuk ve Kifri gibi yerleşim yerlerinde yaşamaktaydı. Kerkük'ün demografik yapısıyla ilgili Abdülhalik Bakır, Ahmet Gündüz, Ali Güler, Bilge Yasemin Alabaş, Emruhan Yalçın, Mehmet Akif Erdoğru, Haşim Nahit, Mahir Nakip, Metin Kopar, Remzi Kılıç, Sinan Maruf, Vehbi Günay- Saad F. Oumar ve Yücel Güçlü gibi araştırmacıların çalışmalarına bakılabilir. Osmanlı dönemi Irak tarihi uzmanlarından Davut Hut'un "İngiliz Raporlarına Göre Kerkük Türkmenleri" ve "Türk Dünyasının Irak'taki Kadim Şehri Kerkük ve Türkmenleri" isimli makaleleri ise çok önemli araştırmalardır.
Kanuni döneminde Kerkük.
OSMANLI 400 YIL HÜKMETTİ
Kerkük ve civarı Hz. Ömer devrinde 642'de fethedildi. Emeviler ve Abbasiler devrinde Türkler bölgeye yerleştirildi. Büyük Selçuklular'la bölgede Türk hâkimiyeti başladı. Daha sonraki yıllarda Begteginliler, Karakoyunlular, Akkoyunlular ve Safeviler, Kerkük'e hâkim oldular. Yavuz devrinde Bıyıklı Mehmed Paşa Mayıs 1516'da Safevilerle giriştiği mücadeleyi kazandı ve başta Kerkük olmak üzere birçok yeri fethetti. Bu tarihten sonra Safeviler ile Osmanlılar arasında sık sık el değiştiren şehir, 1534'teki Irakeyn Seferi ile kesin olarak Osmanlılar'ın eline geçti. 1918'deki İngiliz işgaline kadar 400 yıl boyunca Osmanlı idaresi altında kaldı.
Kerkük'e dair en eski kayıtlar 1548 yılına aittir. 1548'de Kerkük Sancağı'nın 7 bin 320 kişilik nüfusunun 6 bin 690'ı Müslüman'dı. Müslüman nüfusun da 6 bin 558'i Türk, 54'ü Kürt, 33'ü Arap, diğerleri ise farklı etnik kökenlere ait Müslümanlardı. 18. yüzyıl sonları ile 19. yüzyıl başlarında şehre gelen seyyahlar burada biraz abartılı olarak 6 bin hanenin olduğunu, bunlardan sadece 300'ü Yahudi, 160'ı Hıristiyan, geri kalanının ise Türklerden oluştuğunu ifade ederler.
Şehirde çoğunluğu oluşturan Türkler, merkez ve yakın köylerde yoğunlaşmışken Araplar güney ve güneybatı kısmında, Kürtler ise şehrin kuzey mahallelerinde ikamet ediyorlardı. İngiliz seyyah J. Shiel, 1836'da Kerkük'ü ziyaret etmişti. Şehirle ilgili bilgiler veren J. Shiel şehrin sakinlerinin Araplar ve Türklerden oluştuğunu, az sayıda Hıristiyan ve Musevi bulunduğunu belirterek "Şehirde Kürt yoktu" demektedir. 1881-1883 nüfus sayımında 22 bin 694 olan Kerkük nüfusunun 22 bin 8'i Müslüman, 441'i Yahudi, 243'ü Katolik, 2'si Ortodoks'tu. Şemseddin Sami, 1890'da şehrin nüfusunu 30 bin olarak verir.
Kerkük Belediyesi.
AKINCILARIN TORUNLARI
1907'de Kerkük'ü "Türkmen şehri" olarak tanımlayan İngiliz Ely Bannister Soane, şehrin güney ve batısında Arapların, doğusunda ise Hamavend Kürt bölgesinin olduğunun altını çizer. Bölgeyle ilgili genel bir değerlendirme yapan Soane, "...Kerkük, Yahudi, Arap, Süryani, Ermeni, Keldani, Türk-Türkmen ve Kürtlerden oluşmakta ve her türlü fanatizmden uzak bulunmaktadır. (Bunun sebebi) buranın, bütün unsurları düzen içinde idare etmek için yeterli ve sağlam askeri gücü bulunan Türk bir valinin idaresi altında olmasıdır..." demektedir.
1910'da Süleymaniye ve Kerkük bölgesiyle ilgili hazırladığı diğer bir raporda "... İki şehir arasını birbirine bağlayan köylerle birlikte Kerkük ve Altunköprü tamamen Türkmenler ile meskûndur ki bunlar, Abbasi devletinin Türk komutanları ve 11. yüzyıl Selçuklu idarecilerinin soyundan geldiklerini" iddia ettiklerini ifade etmekteydi. İngiltere adına Kuzey Irak'ı dolaşan Konsolos Wilkie Young da 1910'da hükümete sunduğu raporunda benzer ifadeleri kullanır. Belgelerden hareket eden Davut Hut, 1910'da Kerkük'te 36 bin 870 Türkmen bulunduğunu ve nüfusun yüzde 92'lik bir kısmının Türkmenlerden oluştuğunu söyler. Wilkie Young'un Kürtlerin ikamet ettikleri yerleri sayarken Kerkük'ten bahsetmemesi, şehrin dışında Talabanilerden 2 bin, Berzencilerden ise 300 kişinin bulunduğunu ifade etmesi önemlidir. Kürtlerin bölgedeki bu durumları 1915 tarihli bir İngiliz raporunda da tekrarlanır.
1910 yılına ait İngiliz Kuzey Irak etnik haritası.
1920'lere gelindiğinde bölgede görev yapan C. J. Edmonds, şehrin nüfusunun 25 bin civarında olduğunu ve çoğunluğu Türkmenlerin oluşturduğunu ifade eder. Yine aynı dönemde işgal döneminde bölge memurlarından William Rupert Hay da benzer bilgileri verir. "Kürtlerin Lavrence'ı" olarak anılan Binbaşı Noel de işgalden sonra Kerkük'e atanan ve şehrin demografik yapısı hakkında bilgi veren isimlerdendir. Kasım 1919'da Londra'da "Kürdistan'ın geleceği"nin konuşulduğu toplantıda söz alan Noel, Kerkük ve Kifri gibi "Türk şehirleri"nin de Mezopotamya sınırlarına dahil edilmesi gerektiğini savunurken Kerkük'ün Türkmen şehri olduğunu kabul ediyordu. İşgal yıllarında Musul'da görev alan F. W. Chardin, 1925 tarihli bir makalesinde Kerkük'ün "Osmanlı'dan önceki Orta Asyalı (Turani) akıncıların torunları olan Türkmenler ile meskûn" olduğunu ifade ederek şehrin Osmanlı öncesi Türklüğüne vurgu yapmaktaydı.
İngilizler tarafından hazırlanan ve Kerkük'ün de içinde bulunduğu 1910 ve 1924 tarihli etnik unsurları gösteren haritalarda da şehrin çoğunlukla Türklerden oluştuğunu açıkça teyit eder. Buna rağmen Musul sorununda ellerini güçlendirmek isteyen İngilizler, Sömürge Bakanlığı'na Musul ile ilgili hazırlattırdığı haritada Kerkük'te çoğunluğu Kürtlerin oluşturduğunu iddia ettiler. Ancak bu iddiaları hem hazırladıkları diğer haritalarla hem de diğer raporlarla çelişir.
Bölgede günümüze kadar süren karışıklığın mimarı olan Gertrude Bell, 1921'de Faysal'ın kral seçilmesinden sonra "...Kerkük halkı olumlu oy vermediler. Kerkük'ün şehir merkezi Türkmenlerden, köyleri ise Kürtlerden oluşmaktadır. Her iki grup da Arap idaresini istememektedir. Kerkük, Türk yönetimini istemektedir. Kürtler, İngiliz karşıtı değiller, korumamız altında devlet istiyorlar... Kerkük'ün sakinleri büyük oranda Selçuklular zamanında yerleşen Türklerin torunlarıdır" derken, Kerkük'te bulunan Reader Bullard, 1961 yılında bile şehir için "Irak'taki Türk şehirlerinin en büyüğü" demekteydi.
1924 yılına ait İngiliz Kuzey Irak etnik haritası.
NÜFUS YAPISI DEĞİŞTİRİLDİ
Kerkük'ün demografik yapısı 1918'den sonra Türkler aleyhine hızla değiştirildi. Araplaştırma ve Kürtleştirme politikaları, 1924, 1946 ve 1959 katliamları, 1980'de önemli bazı isimlerin idam edilmesi, suikastlar, kamulaştırma ve baskı, sürgün politikaları Türkmenlerin vatanlarını bırakarak Türkiye'ye sığınmalarına sebep oldu.
Sünni olan Kerkük Arapları daha çok şehrin batısında ve güneyindeki kırsal alanda aşiret hayatı yaşarlardı. Şehrin kuzey mahallelerinde ve kırsal kesimde Kürt Talabanî ve Berzenci aşiretleri bulunmaktaydı. İngiliz mandasındaki kraliyet devrinde kırsal kesimdeki Kürtler, Kerkük'ün çevresindeki tarım alanlarına yerleşmeye başladılar. Petrol endüstrisinde yaşanan gelişmelerle birlikte 1940'tan 1960'lara kadar bölgeye Kürt ve Arap göçü yaşandı. Şehrin dışında yeni yerleşim yerleri kuruldu. İngiliz mandasındaki kraliyet devrinde, 1958 ve 1968 ihtilallerinden sonra şehirde Araplaştırma siyaseti güdüldü. Bu uygulamaların sonucunda 1977'de şehir nüfusunun yüzde 45'i Arap oldu. Bu uygulama 1979'dan itibaren devlet politikasına dönüştü. Baas rejimi Türkmenleri ve Kürtleri Arap olarak yazılmaya zorladı.
1991'deki Körfez Savaşı ve 2003 Amerika işgali sırasında Kerkük'ün nüfus ve tapu kayıtları siyasi amaçları gerçekleştirmek üzere tahrip edildi. Amerikan işgalinden sonra Süleymaniye ve çevresinden çok sayıda Kürt, Kerkük'e yerleştirildi. Türkmen ve Arapları sindirmek için bombalama ve suikastların yanı sıra yerel yönetim de Kürtlere teslim edildi. 2003'ten önce 800 bin olan Kerkük nüfusu dışarıdan gelip yerleşenlerin etkisiyle 2017'de kadar 1.5 milyonu geçti.
KERKÜK'ÜN TÜRK BELEDİYE BAŞKANLARI
Kerkük, 1918'de İngilizler tarafından işgal edildikten sonra da Türk ailelerin etkinlikleri şehirde bir süre devam etti. Fettah Paşa, Abdülmecid Yakubi ve İzzet Paşa Kerküki gibi isimler İngilizlerin işgalinden sonra valilik, belediye başkanlığı ve bakanlık gibi görevler üstlendiler. 1875'ten 2003 yılına kadarki süreçte Kerkük belediye başkanlığı yapan 34 belediye başkanından 22'si (Kırdar, Neftçi, Arslan, Salihi aileleri) Türkmen, 8'i Arap, 4'ü ise (Talabani ve Berzenci aileleri) Kürt'tür.
24 Eylül 2023, Pazar
ERHAN AFYONCU
Karabağ 1500 yıllık Türk yurdudur
Sesli dinlemek için tıklayınız.
00:00
00:00
Tüm Sesli Haberler
Karabağ’a 6. yüzyıldan itibaren Hazarlar, Selçuklular, İldenizliler, İlhanlılar, Karakoyunlular, Timurlular, Akkoyunlular, Safeviler, Avşarlar, Kaçarlar ve Azerbaycan Türkleri hâkim oldu. Ruslar, 19. yüzyılda Ermenileri bölgeye yerleştirene kadar Karabağ’da Ermeni yok denecek kadar azdı. Bölge tamamen Türk yurduydu. Azerbaycanlı kardeşlerimizin kahramanlıkları sayesinde Karabağ tekrar Türk kimliğine kavuştu
Tarihçi Barthold'a göre "Karabağ" ismi Türkçe "kara" (yoğun, sık, çokluk, verimli) ve Farsça "bağ" kelimelerinin birleşmesiyle (yoğun bağlık, bahçelik yer) oluşmuştur. Karabağ, 6. yüzyılda Hazarlar'ın bölgeye gitmesiyle Türk tarihi içerisindeki yerini almaya başladı. 11. yüzyılda Büyük Selçuklular'ın bir parçası oldu. Kaçar, Karamanlı, Otuziki, Yirmidört, Baharlı aşiretleri başta olmak üzere Türkmenler bölgeye yerleştiler. Bölge tamamen bir Türk yurdu oldu. Karabağ hakkında Mustafa Aydın, Hüsameddin Mehmedov, Gülşen Seyhan Alışık, Zabil Bayramlı ve Bilal Bayramlı'nın araştırmaları vardır.
Şuşa
OSMANLI TOPRAĞI OLDU
Sultan Alparslan, Gürcistan seferinden dönerken burayı kışlak olarak kullandı. Büyük Selçuklular'dan sonra bölgeye Irak Selçukluları, İldenizliler, İlhanlılar, Karakoyunlular, Timurlular, Akkoyunlular ve Safeviler hâkim oldu.
1578 Osmanlı-Safevi savaşları esnasında Karabağ, Osmanlı toprağı oldu. Karabağ, Osmanlı idaresi altında iken Gence Eyaleti'nin içerisinde idi ve "Vilayet-i Gence Karabağ" olarak isimlendiriliyordu. Safeviler 1603'teki bölgeyi tekrar ele geçirdi ve 18. yüzyıla kadar ellerinde tuttular.
1722-1724 yılları arasında Rusların güneye inmesi üzerine harekete geçen Osmanlılar, Azerbaycan'ı ele geçirdi. 1724'te yapılan antlaşmayla ise Karabağ, Osmanlı toprakları içerisinde kaldı. Ancak 1736'da yapılan antlaşmayla tekrar İran'a bırakıldı.
Penah Ali Han
KARABAĞ HANLIĞI KURULDU
Karabağ'ı Osmanlılardan geri alan Nadir Şah kendisine itaat etmeyen Cevanşir aşireti reisi Penah Ali'yi Horasan'a sürdü, ancak Nadir Şah'ın ölümünden sonra (1747) Karabağ'a dönen Penah Ali burada Karabağ Hanlığı'nı kurdu. Penah Ali Han, Türkistan'dan gelen Cevanşir aşiretinin Behmenli koluna mensup Sarıcalı oymağındandı.
Penah Ali Han, 1748-1750 yıllarında Bayat, Şahbulak, Eskeran ve Şuşa (Penahâbâd) kalelerini yaptırdı. 1755'te Şuşa'ya hücum eden Avşar Feth Ali Han'a yenilen Penah Ali Han ona tabi oldu. Daha sonra Kerim Han Zend'le birlikte hareket ederek Feth Ali Han'ı yenilgiye uğrattı. Ancak arkasında güçlü bir hanlık bırakmak istemeyen Kerim Han, Penah Ali ve oğlu İbrahim'i Şiraz'a götürmüştü. Babasının 1759'da Şiraz'da ölmesinden sonra Karabağ'a dönen İbrahim, kardeşiyle giriştiği mücadelede başarılı oldu ve 1763'te Karabağ Hanlığı'nın başına geçti.
Ruslar, 18. yüzyılın son çeyreğinde Kafkasya'yı işgale başladılar. 1783 yılında Gürcistan'ı ele geçirdiler. I. Aleksandr zamanında Ruslar 1802 yılında Bakü ve Karabağ'ın kendilerine tabi olmasını istedi, ancak kabul edilmedi. Bunun üzerine Ruslar, 1804 yılında Gence'yi işgal etti. Mayıs 1805'te Kürekçay'da imzalanan antlaşmayla İbrahim Han, Ruslara tabi oldu.
İbrahim Han, General Tsitsianov'un Şubat 1806'da Bakü'de öldürülmesi üzerine Rusları Karabağ'dan çıkarmayı planladıysa da Rusların bundan haberdar olması üzerine 10 Haziran 1806'da ailesiyle birlikte katledildi. İran-Rusya savaşları (1804- 1813) akabinde yapılan Gülistan Antlaşması ile Karabağ, Ruslara bırakıldı ve 1822 yılında Hanlık lağvedildi. Karabağ Hanlığı'nın varlığı bölgenin mamur olmasında etkili olmuştu. Kaleler, camiler, imaretler hanlık topraklarını süslemişti. Hanlık dönemi öncesi Karabağ'ın etnik yapısını araştıran Geybullayev'e göre Karabağ'da sadece birkaç köyde Ermeniler yaşıyordu ve Nadir Şah döneminde dışarıdan getirilen Ermeniler, Alban halkının başına getirilmişti.
Şuşa'da Han Sarayı.
RUSLAR, ERMENİLERİ YERLEŞTİRDİ
Ruslara göre 1810'daki bölgede 25 bin kişi yapıyordu. 1823 yılında Rusların verdiği sayı bu sefer 90 bindi ve bunun üçte biri Ermeni olarak gösterilmişti. Ruslar, 1806- 1812 Osmanlı-Rus ve 1804-1813 Rus-İran savaşları sırasında bölgeye çok sayıda Ermeni yerleştirmişti. 1828 yılında İran ve Rusya arasında imzalanan Türkmençay Antlaşması'na göre Azerbaycan, kuzey ve güney olmak üzere ikiye ayrıldı. Kuzey Rusya'da, güney İran'da kaldı. Antlaşmanın 15. maddesi ise İran'da yaşayan Ermenilerin Rusya tarafına yerleştirilmesine izin veriyordu. 1828-1830 yılları arasında 40 bin İran, 84 bin Osmanlı Ermenisi Azerbaycan'a yerleştirildi. Bu sayı 19. yüzyılın sonunda bir milyona ulaşacaktı.
Karabağ için zor günler Birinci Dünya Savaşı'nın sonlarına doğru başladı. 1917 Bolşevik İhtilali akabinde Ermeniler, Karabağ üzerinde hak iddia etmeye başladı. Ruslardan kalan silah ve mühimmatı ele geçiren Ermenilere karşı savunmasız durumda kalan Azerbaycan Türkleri, Osmanlı Devleti'nden yardım istediler. Bu gelişme üzerine Enver Paşa'nın emriyle Kafkas İslam Ordusu teşkil edildi. Nuri Paşa komutasındaki Kafkas İslam Ordusu, Ermeni çetelerini ezip Bakü'ye doğru yürüyüşe geçti. 21 Temmuz 1918'de Şemahi'yi ele geçirdi.
Şark Orduları Grubu Komutanı Halil Paşa ve harekâtı yöneten Nuri Paşa, 16 Eylül'de Bakü'ye girdi. 6 Ekim 1918'de Derbend ele geçirildi. Cemil Cahid Bey komutasında 9. ve 106. Kafkas alayları Karabağ'a gönderildi. Nuri Paşa komutasındaki Kafkas İslam Ordusu 8 Ekim 1918'de Şuşa'ya kadar hâkimiyet kurdu. Karabağ'ın tamamen düşmesi an meselesiyken 30 Ekim 1918'de Mondros Mütarekesi imzalandı. Ateşkesin 11. ve 15. maddelerine göre Türk kuvvetleri Kafkaslar'dan tamamen çekilecek ve Osmanlı hükümeti Bakü'nün işgaline itiraz etmeyecekti. İngilizlerin eline geçen Karabağ, 1919'da Azerbaycan'a dâhil edildi. Ancak 1920'de Ruslar tarafından işgal edildi.
Antiterör Operasyonu'yla Karabağ'daki Ermeni teröristler pes etti.
AZERBAYCAN'IN BÜYÜK ZAFERİ
Ermeni Sovyet politikacı Anastas Mikoyan, Lenin'e sunduğu 20 Mayıs 1920 tarihli raporda Ermenilerin Karabağ'la herhangi bir bağının bulunmadığı ve buranın Bakü'den koparılmaması gerektiğini ifade ediyordu. 24 Temmuz 1923'te Dağlık Karabağ Özerk Bölgesi ilan edildi. Azerbaycan'ın idaresi altında oluşturulan bölge Cevanşir, Şuşa, Cebrail, Zengezur ve Kubatlı'nın bir kısmını kapsıyordu.
Ermenilerin Karabağ'a yönelik faaliyetleri 1970'li yılların sonuna doğru giderek arttı. Azerbaycan ise Karabağ'ın Azerbaycan'ın ayrılmaz parçası olduğunu ilan etti. 1987'nin son aylarında Karabağ'da yaşayan Azerbaycan Türkleri, Ermeniler tarafından göçe zorlanmaya başladı. Ermeniler 21 Şubat 1988'de Karabağ'ın Ermenistan'a ait olduğunu ilân ettiler ve 24 Şubat'tan itibaren de bu bölgedeki Türkleri baskı altına aldılar. Aynı yılın haziranında Ermeni Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti, Dağlık Karabağ'ı Azerbaycan Yüksek Sovyeti'nden istediyse de teklif reddedildi. Bu teklifi Moskova da kabul etmedi. Ermeniler, 1989'da Karabağ ile yapılan ulaşımı engelleyip yollara mayınlar döşeyerek kontrolü ellerine geçirmeye başladı. Bunun üzerine 1990'da Azerbaycan Halk Cephesi Milli Savunma Komitesi kurarken, Yüksek Sovyet Prezidyumu Karabağ'ın Azerbaycan'ın olduğunu tekrar teyit etti. Ancak Sovyetler'in dağılmasının ardından 1992 yılında Ruslardan destek alan Ermeniler Şuşa, Hocalı ve diğer yerleri katliamlar yaparak ele geçirdiler. Karabağ ve civarında yaşayan Azerbaycan Türklerinin büyük kısmı mülteci durumuna düştüğü gibi binlerce Türk de Ermeniler tarafından vahşice öldürüldü.
27 Eylül-10 Kasım 2020 tarihleri arasında Azerbaycanlı kardeşlerimiz Türkiye'nin de destek verdiği "44 Günlük Vatan Muharebeleri"nde büyük kahramanlıklar göstererek Karabağ'ın önemli bir kısmını ve Ermenilerin işgal ettiği diğer Azerbaycan topraklarını kurtardılar. 19 Eylül 2023'te başlayan "Antiterör Operasyonu"nda ise Azerbaycan 24 saat bile olmadan Karabağ'daki teröristleri pes ettirdi. Türklüğün mührünü tekrar vurdular. Karabağ Azerbaycan'dır.
44 Günlük Vatan Muharebeleri sonunda Karabağ, Azerbaycan'ın oldu.
01 Ekim 2023, Pazar
ERHAN AFYONCU
Ortadoğu fatihi Yavuz 503 yıl önce vefat etti
Sesli dinlemek için tıklayınız.
00:00
00:00
Tüm Sesli Haberler
Dünyanın en büyük cihangirlerinden Yavuz Sultan Selim, 503 yıl önce 21 Eylül’ü 22 Eylül’e bağlayan gece vefat etti. Yavuz’u en iyi Şeyhülislam İbn Kemal’in, “Az zamanda çok işler başarmıştı. Onun gölgesi bütün cihanı kaplamıştı. Sultan Selim devrinin güneşi idi. İkindi gölgesi uzar ama zamanı kısadır. Öldü Sultan Selim, eyvah göçüp gitti. Artık ona hem kılıç, hem kalem ağlasın” mısraları anlatır.
Yavuz, İran ve Mısır'a yaptığı iki seferiyle imparatorluğun doğu ve güneyini emniyet altına almıştı. Batı'ya sefere çıkmak istiyordu. Ancak bu seferin kuvvetli bir donanma olmadan gerçekleşemeyeceğini biliyordu. İstanbul'daki tersaneyi büyütüp yeni gemiler yapılması için emir verdi. İstanbul'a gelen Venedik ve İspanya elçilerine iyi muamele edildi. Macaristan'la ateşkes uzatıldı.
Yavuz Sultan Selim, Mısır seferinde.
YAVUZ'UN BÜYÜK ÖNGÖRÜSÜ
Hedef Rodos'tu, ancak Yavuz hazırlıkları yeterli görmüyordu. Hasan Can, oğlu Hoca Sadeddin Efendi'ye meseleyi şöyle anlattı:
"Seferin yaklaştığını işittik. Lakin padişahın hâlinden buna dair bir şey hissetmezdik. Bir gün Eyyüb'ül-Ensari'nin ziyaretine gitti. Eyüp'te Fatiha okurken kaptan paşanın kadırgasının Eyüp'e doğru geldiğini gördü ve 'Henüz sefer kararlaştırılmamışken bunu kimin emriyle denize indirdiler' diye kızdı. Kaptanıderya Cafer Paşa'nın idamını emretti. Ancak Veziriazam Piri Paşa devreye girerek yeni inşa olunan geminin denenmesi için denize çıkarılması gerektiğini söyleyerek kaptan paşayı affettirdi.
Yavuz, bu sefer vezirlerine dönüp, 'Ben cihangirliğe alışmış bir padişahım. Siz beni bir kale fethine götürmek istersiniz. Kale almanın birinci şartı baruttur. Kaç aylık barutunuz var?' diye sordu. Vezirler zahire miktarını söyledilerse de barutun ne kadar olduğunu ancak ertesi gün söyleyebildiler. Dört aylık barut vardı. Yavuz, bu cevap üzerine vezirlerine kızgın bir şekilde bakarak 'Ceddim (Fatih) zamanındaki utanç unutulmamış iken onu iki kat mı yapmak istersiniz? Bizzat gitmemi düşünüyorsunuz. Gidip de eli boş dönecek olursam hiçbiriniz sağ kalmaz. Rodos'un zaptına dört aylık barut yetişir mi? Siz Rodos'u dört ayda değil altı ayda dahi alamazsınız. Belki sekiz veya dokuz ayda alınabilir' buyurdular. Daha sonra, 'Bize sefer yok, meğer sefer ahrete ola' dediler".
Nitekim Yavuz'un tahmini çıktı. Oğlu Kanuni, Rodos'u 9 aylık kuşatmayla fethedecekti.
Yavuz ölüm döşeğinde.
HASTALIĞI İYİCE ARTTI
Yavuz ömrünün son günlerinde Edirne'ye gitmişti. Buraya gitmeden önce sırtında çıkan "şirpençe" denilen bir çıbandan muzdaripti. Bu çıbanı hamamda sıktırıp ovdurtması ve ardından Edirne'ye atla gitmeye çalışması hastalığını iyice artırdı. Padişahın hastalığı artınca Çorlu yakınlarında babası ile savaştığı yerde 40 gün konaklandı. Yavuz'un hastalığı günden güne iyice ağırlaştı.
Sultanın hastalığı boyunca yanında gece gündüz musahibi Hasan Can vardı. Büyük hükümdarın son günlerinde ikisinin aralarında şu konuşma cereyan etmişti:
Yavuz, musahibine "Hasan Can bu ne hâldir?" diye sorunca, Hasan Can, "Sultanım Cenab-ı Hakk'a teveccüh edip Allah'la beraber olacak zamandır" cevabını verdi. Yavuz, "Bizi bunca zamandan beri kiminle bilirdin? Cenabı Hakk'a teveccühümüzde kusur mu gördün?" deyince Hasan Can, "Haşa ki bir zaman zikri Rahman'dan şaştığınızı görmedim. Lâkin bu zaman başka zamana benzemediğinden ihtiyareten cesaret eyledim" dedi.
Yavuz, bu cevaptan sonra Hasan Can'a "Sure-i Yasin tilavet eyle" dedi ve onunla birlikte okumaya başladı. Yasin Suresi'nin ikinci okunuşu sırasında "Selam" ayetine gelindiği zaman Yavuz Sultan Selim ruhunu teslim etmişti. Tarih 1520 yılının 21 Eylül'ünü 22 Eylül'e bağlayan geceydi. Doktorları tarihi kayıtlara göre yaptıkları incelemeler sonucunda Yavuz'un ölüm sebebinin "şarbon çıbanı" veya "diyabetin vücuttaki tahribatının neticesi olduğu" tahmin ediliyor.
Ölümü tek oğlu olmasına rağmen asker arasında karışıklık çıkmaması için, önceki hükümdarlarda olduğu gibi yeni padişah gelene kadar saklandı.
Yavuz'un sandukası.
KANUNİ'YE MUHTEŞEM MİRAS
Osmanlı padişahları içerisinde en şanslı olarak tahta çıkan kişi Kanuni Sultan Süleyman'dır. Tek erkek çocuk olması yüzünden kardeşleriyle mücadele etmek zorunda kalmadan, babasının kısa sürede oldukça kuvvetlendirdiği ve zenginleştirdiği Avrupa'nın en büyük devletinin başına geçmiştir.
Kanuni tahta çıktığında Osmanlı İmparatorluğu arazi, nüfus ve bütçe açısından Avrupa'daki devletlerin her birinden daha büyüktü. 1525-1526 yılı Osmanlı bütçesinde, devletin gelirleri 9.5 milyon duka altınıyken, aynı yıllarda İspanya'nın gelirleri 9 milyon, Fransa'nınki 5 milyon, Venedik'inki 4 milyon altındı.
Yavuz'un tahta çıktığı sırada Osmanlı İmparatorluğu için büyük bir tehlike olan Safeviler, onun hükümdarlığında sindirilmişti. Yine Mısır ve Suriye alınarak Hint ticaret yolu Osmanlı denetimi altına sokulmuştu.
Yavuz Sultan Selim'in doğu ve güneydeki tehlikeleri ortadan kaldırması, Kanuni devrinde Avrupa'ya karşı rahat hareket edilebilmesini sağladı. Bu sayede de Osmanlılar Avrupa'nın bugüne kadar gelen siyasi çehresinin oluşmasında önemli rol oynayabildiler.
Yavuz Sultan Selim, ömrünün son yıllarında tersaneleri genişletip sayılarını artırarak Osmanlı deniz kuvvetlerini güçlendirdi. Avrupalılarla yapılan mücadelenin sadece kara kuvvetleriyle başarılamayacağını anlamıştı. Denizcilik sahasında yaptığı hazırlıklar Kanuni devrinde denizlerde Avrupalı devletlere karşı kazanılan başarıların altyapısını hazırladı.
Yavuz'un türbesi.
OSMANLI TARİHİNİN EN BÜYÜK MAREŞALİ
Yavuz Sultan Selim, ortadan uzun boylu, kırmızı ve yuvarlak yüzlü, koç burunlu, çatık kaşlı, sert bakışlı, sakalı tıraşlı, bıyıklı, asabi mizaçlı bir hükümdardı.
Çok cesur ve sertti. Gerçek bir harp dehası olan Yavuz Sultan Selim, Osmanlı tarihinin en büyük mareşali idi.
Devlet hazinesinin dolu olmasını ister, israf ve ihtişamdan hoşlanmazdı. Hesap yapmadan, bilgi toplamadan ve tedbirini almadan sefere çıkmazdı. Meraklı bir hükümdardı. Mısır'dayken Nil'in kaynağını ve piramitleri araştırtmıştı. Okumayı severdi.
Vassaf tarihini ve diğer tarih kitaplarını tetkik etmişti. Arapça ve Farsça'ya hâkim olan Yavuz Sultan Selim iyi bir şairdi. Farsça bir divanı vardır.
Şam'da Muhyiddin Arabi için bir cami, imaret ve türbe yaptırttı. Konya'daki Mevlana Dergâhı'na da su tesisi inşa ettirtmişti. Oğlu Kanuni ise İstanbul'da babası adına bir cami ve türbe inşa ettirtti. Yavuz'u en iyi İbn Kemal'in şu mısraları anlatır:
Az müddetde çağ iş etmişdi (Az zamanda çok işler başarmıştı.)
Sâyesi olmuş idi âlem-gîr (Onun gölgesi bütün cihanı kaplamıştı.)
Şems-i asr idi asırda şemsün (Sultan Selim, devrinin güneşi idi.)
Zılli memdûd olur, zamânı kasîr (İkindi gölgesi uzar ama zamanı kısadır.)
Öldi Sultân Selîm hayf u dirîğ (Öldü Sultan Selim, eyvah göçüp gitti.)
Hem kalem ağlasun anı hem tîğ (Artık ona hem kılıç, hem kalem ağlasın.)
YAVUZ SULTAN SELİM
Doğumu: Amasya 1470
Ölümü: Çorlu 21-22 Eylül 1520
Tahta çıkışı: 24 Nisan 1512
Tahttan inişi: 21-22 Eylül 1520
Babası: İkinci Bâyezid
Annesi: Ayşe Hatun
Eşleri: Hafsa Hatun, Ayşe Hatun
Oğulları: Şehzâde Süleyman, Şehzâde Orhan, Şehzâde Musa, Şehzâde Korkut, Şehzâde Salih
Kızları: Beyhan Sultan, Hatice Sultan, Hafsa Sultan, Fatma Sultan, Şah Sultan, Hanım Hatun Sultan, Gevherhan Sultan, Kamerşah
.08 Ekim 2023, Pazar
ERHAN AFYONCU
ABD senatosu 193 yıl önce Türkiye’ye savaş gemisi verilmesine engel olmuştu
Sesli dinlemek için tıklayınız.
00:00
00:00
Tüm Sesli Haberler
İlk ABD gemisi 1800’de İstanbul’a geldi. İki ülke arasındaki diplomatik ilişkiler ise Osmanlı yönetiminin, David Offley’in İzmir konsolosluğunu 1823’te resmen tanımasıyla 200 yıl önce başladı. 1830’da imzalanan ilk antlaşmamızdaki “ABD’nin Türkiye’ye savaş gemileri inşa etmesine dair madde” ise senato tarafından onaylanmamıştı
ABD ile 223 yıl önce tanışmış, ilk resmi ilişkilerimiz ise 1823'te başlamıştı. Türk tarihçiliğinin en önemli isimlerinden rahmetli Akdes Nimet Kurat, "Türk-Amerikan Münasebetlerine Kısa Bir Bakış (1800-1959)" isimli kitabında anlatır.
18. yüzyılın sonlarında İstanbul.
İLK TEMASLAR BAŞLIYOR
Amerika 18. yüzyılın sonlarında Osmanlı İmparatorluğu'nun Kuzey Afrika'daki vilayetleriyle temas kurdu. Rahatça ticaret yapmak için bir haraç vermeye de mecbur oldu. Başka bir yazımızda bu hikâyeyi teferruatlıca anlatacağız.
İlk ABD gemisi 1797'de İzmir'e geldi. Amerika'nın Londra Elçisi Rufus King, Londra'daki Osmanlı Elçisi Yusuf Agâh Efendi ile temasa geçerek iki ülke arasındaki resmi münasebetleri başlattı. Bu temas sonucunda ABD'nin Lizbon Elçisi William Smith, 1797'de İstanbul elçisi olarak tayin edildi, ancak elçi İstanbul'a gelemediği için resmi ilişki kurulamadı.
1800'de "George Washington" gemisi, Cezayir Dayısı Mustafa Paşa'ya yıllık vergisini getirince, dayı geminin padişaha hediyeler götürmek için İstanbul'a gitmesini istedi. Kaptan gönüllü olmasa da Cezayir Dayısı'nın zorlamasıyla padişaha gidecek aslan, kaplan gibi hediyeler ve Cezayir temsilcilerini alarak yola çıktı. İstanbul'a gelerek Yedikule açıklarında demir atan gemiye hisar muhafızı tarafından kuzu ve çiçek gönderildi. Kuzu barışı, çiçek ise hoş geldiniz mesajını ihtiva ediyordu.
Üçüncü Selim
'BAYRAKLARIMIZ BENZİYOR'
1800'de İstanbul'a gelen ABD gemisini gören hükümdarı Üçüncü Selim'in, "Bu memleketin (ABD) bayrağındaki yıldızlar, Amerika kanunları, dini ve müesseseleri ile Türklerinki arasında yakınlık olduğunu göstermektedir. Zira Türkiye'nin bayrağında da gökyüzü cisimleri (ay ve yıldız) bulunmaktadır" dediği rivayet edilir.
ABD gemisine herkes ilgi gösterdi. Kaptanıderya Küçük Hüseyin Paşa, Amerikan gemisini himayesi altına aldı ve İstanbul'da kolaylıklar temin etti. Geminin güzelliği ve askerlerinin disiplini hayranlık uyandırmıştı. Kaptanıderya Küçük Hüseyin Paşa, Kaptan William Bainbridge'ye iki ülke arasında resmi ilişkilerin kurulmasının lüzumunu anlattı; ama ABD'li kaptan yetkisi olmadığını söyleyerek teklifi reddetti. İstanbul'da 52 gün kalan ABD gemisi, 1800 Aralık'ında şehirden ayrıldı. Amerikalı kaptanın mecburi İstanbul seyahati bir netice vermese de bu iki devlet arasındaki ilk temastı.
İkinci Mahmud saltanat kayığında.
1802'de Pensilvanyalı William Stewart, İzmir'e konsolos tayin edilmek istendi ama iki devlet arasında resmi bir ilişki olmadığı için Osmanlı yönetimi kabul etmedi. 1811'de "Woodman and Offley" şirketinin İzmir'e gönderdiği Pensilvanyalı David Offley, Amerika lehine gelişmeler elde edince ABD tarafından İzmir'e konsolos tayin edildi; ama Osmanlı yönetimi tarafından resmen tanınmadı.
Amerikan yönetimi 1817'de Türkiye ile temas kurmak istedi ancak bir netice alınamadı. 1820'de New York'lu bir tüccar olan Luther Bradish İstanbul'a gönderildi. Bu sırada çıkan Yunan isyanından dolayı ortalık karışıktı. Ancak ABD'li tüccar ticaret imkânlarını inceledi. Osmanlı yönetimi, David Offley'in İzmir konsolosluğunu ancak 1823'te resmen tanıdı. 30 yıldan fazla İzmir'de kalan David Offley, iki devletin ilişkilerinin gelişmesinde önemli rolü oldu.
Tarihi Hindi Garbi'den Amerika ile ilgili bir resim.
GİZLİ MADDE REDDEDİLDİ
Kaptanıderya Hüsrev Paşa da bu yıllarda Amerika ile ilişki kurulmasını istiyordu. Amerikan hükümeti bu durumdan haberdar olunca Akdeniz filosu komutanı Amiral John Rodgers'ı Türk amiraliyle görüşmesi için gönderdi. Amiral Rodgers, 27 Mart 1825'te Boston'dan hareket etti. Altı gemilik filoyu ABD Cumhurbaşkanı da uğurlamaya gelmişti.
ABD filosu 20 Ağustos'ta İzmir Limanı'na girdi. O sırada büyük bir yangın çıkmıştı. ABD filosunun söndürmeye yardım etmesi İzmirlilerin sempatisini kazanmalarına yol açtı. O sırada Türk donanması, Yunan isyanını bastırmakla meşgul olduğundan temas kurulamadı ve ABD filosu kışı geçirmek için Portekiz açıklarında Minorka Adası'na gitti.
ABD filosu, 1826 Temmuz'unda tekrar İzmir'e geldi. Daha sonra Türk ve ABD gemileri Midilli Adası'nda buluştular. 6 Temmuz'da Hüsrev Paşa tarafından gemide kabul edilen Amerikalılar, kaptanıderyanın nezaket ve zekâsından dolayı hayretler içinde kalmışlardı. Hüsrev Paşa da Amerikalıların amiral gemisi North Carolina'yı ziyaret etti. Hüsrev Paşa, ABD gemisinin İngiliz, Rus ve Fransız gemilerinden daha iyi olduğunu görmüştü. 1827'de Osmanlı donanması, İngiliz-Fransız ve Rus gemileri tarafından yok edilince yeni donanma inşası için ABD'den istifade düşünüldü.
1828'de İzmir Konsolosu David Offley, antlaşma için İstanbul'a geldi ama başarılı olamadı. 1830'da ise ABD hükümeti New York'lu bir tüccar olan Charles Rhind'i İstanbul'a gönderdi. Uzun müzakerelerden sonra 7 Mayıs 1830'da "Ticaret ve Dostluk Antlaşması" imzalandı. Antlaşmanın bir de gizli maddesi vardı. Bu maddeye göre Türkiye'ye savaş gemileri inşa edilecekti. Ancak açık maddeler onaylanırken, gizli madde ABD senatosunda az bir farkla reddedildi. 15 Nisan 1831'de David Porter, İstanbul'a maslahatgüzar olarak tayin edildi. Böylece ABD ile resmi münasebetler kuruldu.
ABD Maslahatgüzarı David Porter
İLK ABD'Lİ DİPLOMATI ESİR ETMİŞTİK
Amerika'nın İstanbul'daki ilk diplomatik temsilcisi David Porter, 1780'de Boston'da doğdu. Denizci olup ABD donanmasında hizmet etti. David Porter, ABD'nin Akdeniz filosunda hizmet ederken 1803'te Osmanlı'nın Kuzey Afrika eyaletlerinden Trablusgarb'daki denizcilere esir düştü.
David Porter, esaretten sonra ABD donanmasında hizmete devam etti. 1812-1815 İngiliz Savaşı'nda önemli hizmetleri oldu. İspanya-Amerika savaşında haksızlığa uğrayınca Meksika donanmasına girdi. Ancak Meksika-ABD savaşı başlayınca ülkesine döndü. Tersane müdürlüğü yaptı. Daha sonra Başkan Jackson tarafından 1830'da Cezayir'e konsolos olarak görevlendirildi. Ancak Cezayir işgal edilince işsiz kaldı. 1831'de İstanbul'a maslahatgüzar olarak tayin edildi. Porter, 11 Ağustos 1831'de İstanbul'a geldi. 1843'te ölene kadar burada ABD'nin temsilcisi olarak kaldı.
.15 Ekim 2023, Pazar
ERHAN AFYONCU
Gazze’de mağlup olunca Filistin’i kaybettik
Sesli dinlemek için tıklayınız.
00:00
00:00
Tüm Sesli Haberler
Osmanlı ordusu 26 Mart-7 Kasım 1917 tarihleri arasında Gazze önlerinde İngilizlerle üç muharebe yaptı. Birinci ve İkinci Gazze muharebelerini kazanmamıza karşılık Üçüncü Gazze Muharebesi’ni kaybettik. Gazze’nin düşmesi, Kudüs’ün ve Filistin’in bir kısmının işgal edilmesiyle sonuçlandı
Gazze, acımasız bir şekilde masum insanlar dikkate alınmadan bombalanıyor, suyu ve elektriği kesilerek yıllardır maruz kaldığı insanlık dışı uygulamalara yenileri ekleniyor. Gazze önemli konumu sebebiyle tarih boyunca ele geçirilmeye çalışılan ve savaşla anılan bir bölge oldu. Haçlı seferlerinden Napolyon'a kadar pek çok askeri harekâta tanıklık etti. Napolyon, Mısır seferi sırasında burayı "Asya'nın kapısı" olarak nitelemişti.
Gazze muharebelerinde Türk süvarileri.
I. GAZZE MUHAREBESİ
1917'ye girildiğinde Birinci Dünya Savaşı'nda bütün cephelerde savaş bütün hızıyla sürüyordu. Ancak Osmanlı kuvvetleri güney cephesinde birçok yeri kaybederek çekilmeye başlamıştı. 11 Mart 1917'de Bağdat düşmüştü.
İngilizlerin hedefi Kudüs'tü. Osmanlı ordusu ise Gazze-Birüssebi hattını tutarak İngilizleri durdurmaya çalışıyordu. Çatışmalar Gazze'de yoğunlaştı. Cemal Kemal ve Tuncay Yılmazer, makalelerinde Gazze'deki muharebeleri teferruatlı olarak anlatırlar.
Filistin önlerine gelen İngilizler, hem dini hem de tarihi açıdan son derece önemli topraklara geldiklerinin farkındaydılar. Askerlerin hatıralarında hem İncil'e hem de özellikle Arslan Yürekli Richard'ın III. Haçlı Seferi'ne atıflar görülür. Tıpkı Çanakkale seferindeki gibi Haçlı seferi metaforu kullanılmıştı. Bazı askerlere göre bu harekât X. Haçlı Seferi'ydi.
İngilizler, 26 Mart 1917'de taarruza başlayarak Gazze'yi kuşattılar. Ancak I. Gazze Muharebesi'nde mağlup olan İngilizler, Osmanlı'nın iki katı zayiat vererek çekildiler.
Allenby, Kudüs'e giriyor.
II. GAZZE MUHAREBESİ
4. Ordu Komutanı Cemal Paşa, ilk muharebede olduğu gibi Gazze-Birüssebi hattının mutlaka elde bulundurulmasına karar vermişti. İngiliz ordusu, 17 Nisan 1917'de karadan ve denizden taarruz başlattı. Ancak 17-20 Nisan 1917 tarihleri arasındaki İkinci Gazze Harekâtı'nda da ilk muharebede olduğu gibi Gazze'yi ele geçirmeyi başaramayıp büyük kayıplar vererek çekildiler.
Birüssebi
III. GAZZE MUHAREBESİ
Osmanlı birlikleri asker sayısı ve teçhizat olarak düşman karşısında zayıftı. İlerleyen düşman karşısında Enver Paşa, elindeki birlikleri nerelere teksif edeceğine de bir türlü karar veremiyordu. Güney cephesi bir bir düşerken hâlâ Avrupa cephesinde Osmanlı birlikleri vardı. Ayrıca Osmanlı ordusundaki Alman komutanlar ile Türk komutanlar arasında görüş ayrılıkları bulunuyordu.
Başkomutan Vekili Enver Paşa ile Bahriye Nazırı ve 4. Ordu Komutanı Cemal Paşa, İkinci Gazze Muharebesi'nden sonra, Filistin Cephesi'nde İngilizlere karşı uygulanacak harekât tarzları üzerinde anlaşamıyordu. Enver Paşa, karşı taarruzla, İngilizlerin her türlü desteğini sağladıkları Mısır'la irtibatlarının kesilerek Akdeniz'e dökülmesini, Cemal Paşa ise müdafaada kalarak düşmanın muharebe gücünün zayıflatılmasını düşünüyordu.
Enver Paşa, orduların son durumunu görüşmek üzere, komutanlarının katılımıyla 24 Haziran 1917'de Halep'te bir toplantı yaptı. Toplantıda Enver Paşa, müdafaanın tertiplenmesini uygun görmekle birlikte, İngilizlerin sağ kanadının gerilerine bir taarruz yapılması düşüncesinden de vazgeçmemişti.
Türk askerleri Kudüs'ten çekiliyor.
Osmanlı ordusu, Gazze'deki iki muharebeyi kazanarak İngilizleri durdurmuştu. Bunun üzerine İngilizler, Batı cephesinde mücadele eden önemli bir komutanları olan Edmund Allenby'yi gönderdiler. İngiliz Başbakan Llyod George, Noel'e kadar Kudüs'ün alınması emrini vermişti. Osmanlı yönetimi ise 1917 Ağustos'unda bölgedeki Osmanlı ordularını Alman taburlarıyla takviye ederek Yıldırım Orduları Grubu'nu kurdu. Başına da Batı cephesinde mücadele etmiş Erich von Falkenhayn'ı geçirdi. Filistin cephesinde Mustafa Kemal Atatürk, Fevzi Çakmak, İsmet İnönü, Refet Bele, Ali Fuat Cebesoy, Fahrettin Altay gibi birçok önemli komutanımız da bulunuyordu. Çanakkale'de mücadele etmiş birçok birlik de bu cephedeydi. Türk tarafında net bir plan söz konusu değildi ve İkinci Gazze Muharebesi'nin bitiş tarihi olan 20 Nisan 1917'den itibaren aylar geçtiği hâlde komutanlar arasında tartışmalar sürmüş, uygun hareket tarzı seçilerek karar verilememiş, muharebe gücü üstünlüğü zamanla İngilizlerin lehine gelişmişti.
Falkenhayn
YAHUDİ TUGAYI İNGİLİZLERLE
İngilizler, birliklerini takviye ederek Filistin cephesinde dört kat kuvvet üstünlüğüne ulaşmışlardı. Osmanlı yönetimi ise Avrupa cephesindeki birliklerini getirmediği gibi bölgedeki birliklerin bir kısmını da Irak'a kaydırarak Filistin Cephesi'nde Osmanlı ordusunun zayıflamasına neden olmuştu.
İngiltere, Yahudi lobisini kazanarak ABD'nin daha fazla desteğini sağlamak amacıyla, Üçüncü Gazze Harekâtı'na başlarken 2 Kasım'da Balfour Deklarasyonu'nu yayımladı. Bir Yahudi tugayı ise İngilizlerle birlikte Türklere karşı savaşmak üzere önce Mısır'a, sonra Filistin Cephesi'ne gönderilmişti.
Gazze-Birüssebi hattındaki Osmanlı birliklerinden sorumlu Von Kress Paşa, düşman saldırısını ağırlıklı olarak Gazze'ye bekliyordu. Ancak yanılacaktı. Gazze'ye kıyasla Birüssebi savunması zayıftı.
10 Ekim'de İngiliz istihbaratı iyi hazırlanmış bir mizansenle Türk hatlarının yakınlarında keşif yaparken içerisinde Gazze saldırısına dair planların olduğu özel mektuplarının da yer aldığı bir çantayı Türk devriyelerden kaçarken düşürdü. 27 Ekim'de Gazze önlerinde topçular ile İngiliz ve Fransız donanmasına bağlı gemiler çok şiddetli bir bombardıman başlattılar. Gazze'nin yoğun bombardımana tutulmasındaki amaç Türk mevzilerine zarar vermekten ziyade Birüssebi önlerine kaydırılan birliklerin hareketlerini maskelemekti.
Birüssebi garnizonu kendisinden yaklaşık 10 kat büyük bir kuvvete fazla direnemedi. Biz taarruzu Gazze'de beklerken İngilizler, 31 Ekim 1917'de Birüssebi'yi almışlardı. İngilizler, önemli bir köprübaşı elde ederken Gazze-Birüssebi hattı çöktü.
Osmanlı kuvvetlerinin Birüssebi'yi geri almak için yaptıkları taarruzlar bir netice vermedi. İngilizler, karadan ve denizden yoğun bombardımana tuttukları Gazze'yi harabeye çevirdiler. Refet Bele Paşa, çekilmektense şehit olmayı yeğlemekteydi. Ancak savunma imkânı kalmayınca 6-7 Kasım 1917 gecesi Gazze'den çekildik.
Cemal Paşa
İNGİLİZLER İŞGAL ETTİ
Birinci ve İkinci Gazze muharebelerinde Filistin'i başarıyla savunan 4. Ordu Komutanı Cemal Paşa'nın görevden alınarak cephe sorumluluğunun yeni kurulan Yıldırım Ordular Grubu Komutanlığı'na atanan Mareşal Falkenhayn'a verilmesinden sonra yapılan Üçüncü Gazze Muharebesi'nde, İngiliz Ordusu, Birüssebi ve Gazze'yi ele geçirip hem sahil boyunca hem de Telüsşeria'da Filistin Cephesi'ni yardı. Böylece hem Cemal Paşa'nın hem de Mustafa Kemal Paşa'nın Alman komutanlar hakkındaki öngörüleri kanıtlanmıştı. Osmanlı birliklerinin çok önemli bir harp prensibi olan emir ve komuta birliğini sağlayamaması, Gazze'nin kaybının önemli sebeplerinden biriydi.
Düşman, Gazze-Birüssebi hattını ele geçirerek Filistin'e giriş kapısını açmıştı. Gazze'nin kaybı, Kudüs'ün ve Filistin'in bir kısmının İngiliz işgaline girmesine sebep olacaktı.
ERHAN AFYONCU
22 Ekim 2023, Pazar
ERHAN AFYONCU
Filistin’de satılan toprak yüzde 1 bile değildi
Hayatı boyunca konuyla ilgili bir tane bile belge görmemiş kim varsa “Filistinliler, Yahudilere toprak sattı” diye konuşuyor. Yahudiler, Filistin’de Osmanlı yönetiminin bütün yasaklamalarına rağmen, 19. yüzyılın sonlarında hileli yollarla bir miktar toprak satın aldılar. Ancak 1900’de Yahudilerin elindeki 218 bin 170 dönümlük toprak, Filistin’in bütün yüzölçümünün sadece yüzde 0.73’üydü
Filistin toprakları en uzun soluklu barış dönemini Osmanlı Devleti zamanında yaşadı. Hıristiyanlar için kutsal olan bölge, Haçlı seferlerine rağmen kısa bir süre haricinde Avrupalılar tarafından ele geçirilememiştir.
İngiltere 19. yüzyılın ortalarına doğru Osmanlı topraklarındaki Yahudileri himayeyi ve onlar vasıtasıyla Osmanlı topraklarında faaliyet göstermeyi dış politikasının unsurlarından biri hâline getirdi. İngiltere'nin ve Avrupa'nın zengin Yahudileri de İngiltere'nin desteğiyle Filistin'i vatan hâline getirmek için harekete geçtiler. Filistin'e Yahudi göçü ve toprak satışları hakkında Işıl Işık Bostancı, Brahim Bouazi, Stein, Vahdettin Engin, Kenneth W. Stein ve Ahmet Kavas'ın araştırmaları vardır.
Kudüs İstasyonu'nun açılışı.
YAHUDİ GÖÇÜ BAŞLADI
1881'de Rus Çarı İkinci Aleksandr'ın öldürülmesi üzerine Yahudi düşmanlığı iyice arttı. Yahudiler kitleler halinde Rusya'dan göç ettiler. Ayrıca Yahudiler "Sion Âşıkları" adlı bir dernek kurdular ve Siyonizm ortaya çıktı. Derneğin amacı, Yahudilerin Filistin ve Kudüs'e yerleşmelerini sağlamaktı.
Yahudi göçlerinin bir kısmı Osmanlı topraklarınaydı. Osmanlı yönetimi, 1882'de Yahudilerin Filistin haricinde gösterilecek yerlerde 100-150 haneyi geçmeyecek şekilde yerleşmeleri şartıyla ülkeye kabul edilebilecekleri kararını aldı. Fakat bu tedbir kesin bir çözüm olmadı. Yahudiler, çeşitli yollarla Filistin'e gitmeyi sürdürdüler.
Osmanlı yönetimi, Yahudilerin bölgeye yerleşmelerinin yaratacağı riskleri gördüğü için toprak satışını ve Filistin'e yerleşmelerini yasakladı. Osmanlı Devleti, Filistin'de toprak satışına katı şekilde karşıydı.
II. Abdülhamid
Keyfi satışların önüne geçmek için de her türlü tedbiri denedi. Ancak özellikle mahalli yöneticilerin bir kısmı büyük paralar karşılığında hükümetin yasağına rağmen Yahudilerin bazı toprakları satın almasına göz yumdu.
Devletine bağlı mahalli yöneticiler ise tespit edebildikleri usulsüzlükleri İstanbul'a bildirdiler. İkinci Abdülhamid, bu gelişmeler üzerine bölgedeki boş devlet arazilerinden bir kısmını satın alıp çiftlik-i hümayunlar oluşturdu. Ayrıca göçebe hayat süren Arap ve Türkmen aşiretlerinin Filistin'e yerleştirilmesine çalışıldı.
Osmanlı Devleti her şeye rağmen bu satışların önüne geçmeye kararlıydı. Bu vesileyle öne sürülen tezler de önemliydi. Dahiliye Nezareti'nin, yani İçişleri Bakanlığı'nın 25 Şubat 1893 tarihli bir belgesinde konu şöyle ele alınmıştı:
Yafa'da karaya çıkanlar.
MİLLETLERARASI SORUN ÇIKAR
"Filistin'de toprak satın almak isteyen Yahudilerin gayesi, Beni İsrail döneminde mamur hâlde bulunan ve Tevrat'ta ismi geçen bazı yerlerin mamuriyeti sabıkasını iade etmekti. Şimdiye kadar Kudüs havalisine gelen Yahudi göçmenlerin miktarı, yerli Yahudilerin on misline çıkmıştı. Fakat bunlar temizliğe dikkat etmediklerinden bölgedeki sağlık şartlarının bozulmasına sebep olabilirlerdi.
Ayrıca, gittikleri yerlerde yerli sanayi ve ticareti ele geçirdiklerinden, şu hâlleriyle ve para kullanmayı bilmeleri sayesinde buraları kısa müddet içinde tamamen kendi tasarrufları altına alıp asli unsur olan yerli halkın dağılmasına sebep olabileceklerdir. Ayrıca Yahudiler sahip oldukları mülkleri kendi dinlerinden olmayan hiçbir kimseye satmamaktadırlar.
Bu hâlleriyle bundan sonra da arazi satın almaları serbest bırakılacak olursa bunun getireceği sakıncaların önüne geçilemez. Ayrıca, milletlerarası yeni bir sorun çıkarmanın gereği de yoktur."
Yahudilerin toprak satın almasıyla ilgili bir belge.
1945'TE BİLE YÜZDE 5'Tİ
Osmanlı yönetiminin bütün engelleme çabalarına karşı Yahudiler, şirket, dernek, vakıf ve konsolosluklar yoluyla az miktarda toprak satın aldılar. Toprak satışları, yabancıların hülle yapması, bazı memurların rüşvet alması ve evrakta sahtecilik yapmaları yüzünden gerçekleşti.
1882 yılında Yahudilerin kırsal yerleşim merkezlerinin sayısı 6, tasarruflarında olan arazi miktarı 22 bin 530 dönüm ve kırsal nüfusları 480 iken, 1900'de yılında kırsal yerleşim merkezlerinin sayısı 22'ye, tasarruflarında olan arazi miktarı 218 bin 170 dönüme ve kırsal nüfusları 5 bin 210'a yükselmişti.
Filistin topraklarının yüzde 80'i devlet arazisi, yüzde 20 kadarı da özel mülk olan arazilerdi. Osmanlı yönetimi, yabancı Yahudilere devlet arazisi satışında bulunmamış ve bu tür satışı da yasaklamıştı. Yabancı Yahudilere direkt veya dolaylı olarak yapılan satışlar, özel mülk arazilerde gerçekleşti. Toprak satın alındıktan sonra bazı usulsüzlüklerle yabancı Yahudiler, Osmanlı tebaası olarak gösterilmişti. Hileli satışlar tespit edildiği anda ise devlet tarafından iptal edildi. İptal edilmeyen, usulsüz olarak gerçekleşen veya gözden kaçan satışlar, 1900'de Filistin topraklarının sadece yüzde 0.73'üydü.
Filistin'de Yahudilerin sahip oldukları toprak miktarı İngiliz işgali döneminde İngiltere'nin çeşitli hileleriyle bir miktar arttı. Ancak 1945'te bile Filistin'de Yahudiler'in elindeki toprak miktarı sadece yüzde 5 civarındaydı.
Filistin'de bir Türk askeri.
OSMANLI YÖNETİMİNDE 401 YIL HUZUR İÇİNDE YAŞANDI
TARIH boyunca birçok çatışmaya sahne olan Filistin 16. yüzyılda Osmanlı hâkimiyetine girdi. Yavuz Sultan Selim, Memlük hükümdarı Kansu Gavri'yi 1516'da Mercidabık Meydan Muharebesi'nde mağlup edince, Suriye ve Filistin, Osmanlı topraklarına katılmıştı. Yavuz Sultan Selim, 29 Aralık 1516'da Kudüs'e girdi. Filistin bölgesi Şam Beylerbeyliği'ne bağlı Kudüs, Gazze ve Nablus şeklinde üç sancak hâlinde teşkilatlandırıldı. Filistin, Osmanlı'nın son dönemlerinde ise önce Sayda Eyaleti'ne, sonra Suriye Vilayeti'ne, ardından da son dönemde kurulan Beyrut Vilayeti'ne bağlıydı. Osmanlılar, Filistin'de 401 yıl hüküm sürdüler. Filistin, Müslümanlar, Hıristiyanlar ve Yahudiler için de büyük önem atfedilen bir bölgeydi. Özellikle Kudüs'teki kutsal yerler paylaşılamıyordu. Hıristiyanlığın çeşitli mezhepleri bile birbirleriyle çatışma hâlindeydiler. Osmanlı İmparatorluğu, bölgeyi fethetmesinden itibaren Filistin'de de kendine özgü bir idari yöntem uyguladı. Osmanlı düzeni bölgeye hâkim oldu. 19. yüzyılda Batılı güçler bölgeye el atınca Filistin'de ve Ortadoğu'daki diğer bölgelerde günümüze kadar süren ve bitmeyen kaos başladı.
.29 Ekim 2023, Pazar
ERHAN AFYONCU
100 yıl önce Cumhuriyet böyle kabul edildi
29 Ekim 1923 Pazartesi günü Meclis’te Anayasa’nın birinci maddesi, “Hâkimiyet kayıtsız şartsız milletindir. İdare şekli halkın kaderini bizzat ve bilfiil idare etmesi esasına dayalıdır. Türkiye Devleti’nin yönetim şekli Cumhuriyet’tir” şeklinde değiştirildi. Bu kararla devletin idare biçimi değiştirilerek Cumhuriyet idaresine geçilmişti
Osmanlı'nın son döneminde çöken devlete çare bulmak için yönetim şeklinin değişmesi yönünde fikirler ortaya çıktı. Bunlar arasında meşrutiyet en kabul edileniydi. Subaylar, üniversite öğrencileri yaptıkları toplantılarda meşrutiyet idaresini İkinci Abdülhamid'e nasıl kabul ettireceklerini tartışıyorlardı.
O dönemde genç bir subay olan Mustafa Kemal, 1906'da Beyrut'ta arkadaşlarıyla birlikte yaptığı toplantılardan birinde "Dava yıkılmak üzere bulunan bir imparatorluktan bir Türk devleti çıkarmaktır" demişti. İttihad Terakki Cemiyeti'nin meşrutiyetin ilanını için Rumeli'de uğraştığı günlerde 1907'de Karaferye'de görüştüğü sınıf arkadaşı Ali Fuat Cebesoy'a ise fikirlerini şöyle ifade etmişti: "Meşrutiyet köhneleşmiş insicamını kaybetmiş olan Osmanlı İmparatorluğu'nun gövdesi üzerine değil, aksine Türk çoğunluğunun yaşadığı kısım üzerine oturtulmak, düşmanlarının, yani büyük devletlerin yapacağı bir tasfiye yerine ihtilal idaresi kendi başına bir Türk devleti kurmalıdır."
ATATÜRK 1919'DA KARAR VERDİ
İttihad Terakki Cemiyeti, 1908'de meşruti yönetimi tekrar yürürlüğe soktu. 1909'da İkinci Abdülhamid'i tahttan indirdi. Yönetimi ele aldıklarında imparatorluk 5 milyon kilometrekareden fazlaydı. İttihadçılar, vatanseverdiler, iyi niyetliydiler. Çöken imparatorluğu kurtarmak istiyorlardı. Ancak genç ve tecrübesizdiler. Bu yüzden 10 yıl olmadan imparatorluk toprakları inanılmayacak ölçüde küçüldü.
İttihad Terakki Cemiyeti, 1908'de meşruti yönetimi tekrar yürürlüğe soktu. 1909'da İkinci Abdülhamid'i tahttan indirdi. Yönetimi ele aldıklarında imparatorluk 5 milyon kilometrekareden fazlaydı. İttihadçılar, vatanseverdiler, iyi niyetliydiler. Çöken imparatorluğu kurtarmak istiyorlardı. Ancak genç ve tecrübesizdiler. Bu yüzden 10 yıl olmadan imparatorluk toprakları inanılmayacak ölçüde küçüldü.
Milli Mücadele'nin başarıya ulaşmasından sonra 1 Kasım 1922'de saltanat kaldırıldı. Devleti Meclis yönetiyordu, ancak hükümet şekli tartışılmaya başlamıştı. Mustafa Kemal Atatürk, Cumhuriyet'in ilanından çok önce Cumhuriyet fikrini benimsemişti. Nitekim Erzurum Kongresi'nden üç gün önce 20 Temmuz 1919'da yanında bulunan Mazhar Müfit'in (Kansu), "Milli Mücadele'nin muvaffakiyete ulaştığı takdirde hükümet şekli olarak ne düşünüyorsunuz?" şeklindeki sorusuna, "Şekl-i hükümet zamanı geldiğinde Cumhuriyet olacaktır" cevabını vermişti. Ancak Milli Mücadele'nin yeni başladığı bir dönemde bu fikrini açıkça ifade etmesinin sıkıntı yaratacağını bildiğinden dolayı Mazhar Müfit'e konuştuklarından kimseye bahsetmemesini söylemişti. Mazhar Müfit, Atatürk'le aralarındaki bu konuşmayı "Erzurum'dan Ölümüne Kadar Atatürk'le Beraber" isimli eserinde anlatır.
Türkiye Büyük Millet Meclisi Anayasa Komisyonu'nun Anayasa'nın 6 maddesinin değişmesi maksadıyla hazırladığı tasarı, 29 Ekim 1923 Pazartesi günü Meclis'te kabul edildi. Anayasa'nın birinci maddesi, "Hâkimiyet kayıtsız şartsız milletindir. İdare şekli halkın kaderini bizzat ve bilfiil idare etmesi esasına dayalıdır. Türkiye Devleti'nin yönetim şekli Cumhuriyet'tir" şeklinde değiştirilmişti. Bu kararla yeni bir devlet kurulmamış, mevcut devletin idare biçimi değiştirilmişti. Nitekim 1071'den sonra Anadolu'da kurulan Türkiye Selçukluları, Osmanlı İmparatorluğu ve Türkiye Cumhuriyeti birbirlerinin değişerek devamıdır. Anadolu'da kurduğumuz devletin adı Türkiye Devleti'dir.
Anayasa değişikliği oylamasının ardından reisicumhur, yani cumhurbaşkanı seçimine geçildi. Mustafa Kemal Paşa, Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk reisicumhuru oldu.
CUMHURİYET'İN BELGESİ
TEŞKILÂT-I Esasiye Kanunu'nun Bazı Maddelerinin Düzenlenmesine Dair Kanun Birinci Madde: Hâkimiyet, kayıtsız şartsız milletindir. İdare usulü halkın kendi kaderini bizzat kendisinin idare etmesi esasına dayanır. Türkiye Devleti'nin hükümet şekli cumhuriyettir.
İkinci Madde: Türkiye Devleti'nin dini İslam'dır. Resmî dili Türkçe'dir.
Üçüncü Madde: Türkiye Devleti Büyük Millet Meclisi tarafından idare edilir. Meclis, hükümetin bölümlere ayırdığı idare şubelerini icra vekilleri vasıtasıyla idare eder.
Dördüncü Madde: Türkiye reisicumhuru Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından ve kendi üyeleri arasından bir seçim dönemi için seçilir. Reislik görevi yeni reisicumhurun seçilmesine kadar devam eder. Tekrar seçilebilmesi mümkündür.
Beşinci Madde: Türkiye reisicumhuru devletin reisidir. Bu sıfatla gerek gördükçe Meclis'e ve bakanlar kuruluna başkanlık eder.
Altıncı Madde: Başvekil, reisicumhur tarafından Meclis'in onayına sunulur. Meclis toplantı halinde değil ise bu onayın gerçekleşmesi için Meclis'in toplanması beklenir. 29 Ekim 1923.
(Murat Bardakçı, Osmanlı İmparatorluğu'nun Çöküş ve Türkiye Cumhuriyeti'nin Kuruluş Belgeleri)
05 Kasım 2023, Pazar
ERHAN AFYONCU
Hazreti Muhammed’in dedesi de Gazze’de yatıyor
Sesli dinlemek için tıklayınız.
00:00
00:00
Tüm Sesli Haberler
Gazze, İslam tarihinde hep önemli bir yer oldu. Peygamberimizin büyük dedesi Abdümenaf oğlu Haşim’in Gazze’de vefat etmesi ve mezarının burada bulunmasından dolayı özel önem verilen bir şehirdi. Ayrıca İslam tarihinin en önemli isimlerinden İmam Şâfii 767’de Gazze’de doğmuştu
Gazze, Bizans hâkimiyetinde iken önemli bir ticaret merkezi ve bu arada Mekke'den gelen tüccarların da uğrak noktası idi. Mekkeli tüccar kafileleriyle Suriye'ye ticarete giden Peygamberimizin büyük dedesi Abdümenaf oğlu Haşim, Gazze'de vefat etmiştir. Mezarının burada yer alması sebebiyle şehre "Gazzetü Haşim" denildi.
Gazze'de daha sonra Hazreti Haşim'in mezarının bulunduğu yere Memlükler döneminde bir cami ve türbe yaptırıldı. Seyyid Haşim Camii denilen mescit Osmanlı döneminde Sultan Abdülmecid tarafından büyük bir tamirattan geçirildi. Daha sonraki dönemlerde de değişik tarihlerde caminin yeni tamiratları yapıldı.
Yavuz Sultan Selim, Mısır seferinde.
Hz. Ebubekir'in zamanında 634'te Gazze fethedildi. İmam Şâfii 767'de Gazze'de doğdu. Bölge Haçlı seferleri sırasında 1149'da Kudüs Kralı III. Baldwin tarafından işgal edildi. Selahaddin Eyyubi, Haçlıları mağlup ettikten sonra Gazze'yi tekrar İslam hâkimiyetine soktu. Moğollar 1258 yılında Bağdat'ı işgal ettikten sonra Gazze'ye ulaştı. Moğollar'ı mağlup eden Memlükler 1187'de Gazze'yi tekrar hâkimiyetlerine aldılar. Bundan sonra Memlük Devleti'nin bir parçası olan Gazze, Kahire'nin kapısı ve karakolu sayılıyordu. Gazze hakkında geniş bilgiyi Mustafa Bilge'nin İslam Ansiklopedisi'ndeki maddesinde buluyoruz. Ayrıca bölge hakkında Amnon Cohen'in araştırmalarına da bakılabilir.
19. yüzyılda Gazze.
OSMANLI YÖNETİMİNDE GELİŞTİ
Yavuz Sultan Selim'in Mısır seferi sırasında Tomanbay, Osmanlı ordusunu Gazze'de durdurmak istediyse de başaramadı ve Gazze 1516'da Osmanlılar'ın eline geçti. Filistin bölgesi Şam Beylerbeyliği'ne bağlı Kudüs, Gazze ve Nablus şeklinde üç sancak hâlinde teşkilatlandırıldı. Gazze sancağı, Remle nahiyesiyle birlikte Yafa'nın kuzeyine, yani bugünkü Tel Aviv'e kadar uzanan sahadan oluşuyordu.
Gazze, Osmanlı döneminde hızla gelişti. 1525'te 5 bin 586 olan Gazze'nin nüfusu 1530'ların sonuna doğru ara 8 bin 789'a ulaştı. 1548'de 13 bin 964, 1596'da 11 bin 390 oldu. 1649'da bölgeye gelen Evliya Çelebi ve 1659'da Gazze'ye gelen Sayda'daki Fransız konsolosu Chevalier d'Arvieux, Gazze'nin zenginliğini anlatırlar.
Hazreti Haşim Camii ve Türbesi.
Evliya Çelebi, Gazze'yi "Düz geniş bir ovada toplam 6 mahalle ve tamamı 1300 haneli şehirdir. Bütün yapıları kârgir taş bina ve yüzeyleri tamamen toprak, kireç ve cibiz ile örtülü büyük saraylar ve evler ile bezenmiş, çeşit çeşit yapılar ile süslenmiş bağlı ve bahçeli eski bir şehir ve büyük yerleşim yeridir. Suyunun ve havasının tatlılığından halkı gayet beyaz yüzlü, siyah kaşlı ve bazıları kara yağız, düzgün vücutlu, sağlıklı, cömert, kerem sahibi, garipleri sever, sakin yapılı yumuşak huylu insanlardır. Bütün halkı işleri ve kazançları ile geçinirler" diye anlatır.
Fransız seyyah, bölge halkının Rumca, Türkçe ve Arapça konuştuğunu söyler.
İngiliz işgal kuvvetleri Gazze'de.
18. yüzyılda Bedevi Araplar bölgede asayişi bozdu ve halkın bir kısmı Nablus tarafına göç etti. Osmanlı yönetimi bölgeyi canlandırmak için 1742'de Gazze'yi Şam Eyaleti'nden ayırıp havas-ı hümâyûnunun arasına kattı. Bölgede malikâne sistemi uygulandı. Yüzyıl sonuna kadar sancak Şam Eyaleti'nden ayrı kaldı. Ancak güvenlik, iaşe ve mali konularda Şam Eyaleti'yle birçok bağlantısı vardı.
Hac yolları üzerinde olan Gazze, 1869'da Süveyş Kanalı'nın açılmasıyla önemini kısmen yitirdi. Filistin, Osmanlı'nın son dönemlerinde ise önce Sayda Eyaleti'ne, sonra Suriye Vilayeti'ne, ardından da son dönemde kurulan Beyrut Vilayeti'ne bağlandı.
Seyyid Haşim Camii ile ilgili Servet-i Fünun'da bir haber.
KAOS VE GÖZYAŞI DÖNEMİ
Gazze'nin ve Filistin'in dört asırlık huzur dönemi, 1917'de İngiliz işgaline girmesiyle sona erdi. Gazze'nin nüfusu 1912'de 40 bin civarında iken İngiliz işgalinde 1922'de 17 bin 500'e düştü. 1945'te 34 bine yükseldi. Ancak 30 yıl sonra bile Osmanlı dönemindeki durumuna ulaşamamıştı.
1948'de İsrail'in kurulmasının ardından Filistin'e çok sayıda Yahudi göçmenin gelmesiyle bölgedeki demografik durum altüst oldu. Vatanlarından sürülen Filistinlilerin sığındıkları yerlerden biri de Gazze oldu. Gazze'nin nüfusu 1965'te 150 bine ulaştı. Gazze, 1948'de Mısır'a bağlandı.
Hazreti Haşim Camii ve Türbesi'nin tamirine dair belgeler.
Şam'da toplanan Filistinliler, Kudüs şehri merkez olmak üzere bir Filistin devletinin kurulduğunu ve Gazze'nin geçici merkez kabul edildiğini açıkladılar. 1954 yılı başlarında Cemal Abdünnâsır, Gazzeli gençleri teşkilatlandırarak Fedâyîn Örgütü'nü kurdu 1956'da Abdünnâsır'ın Süveyş Kanalı'nı millileştirmesi üzerine Mısır'a savaş açan İngiltere ile Fransa'nın yanında yer alan İsrailliler, Gazze'ye girip Fedâyîn Örgütü'nü dağıttılar.
Gazze, 1967 Savaşı'nda tekrar İsrail işgali altında girdi. İsrail'in işgaliyle Gazze'nin nüfusu 1967'de 118 bine geriledi. 13 Eylül 1993'te imzalanan Oslo Antlaşması uyarınca Gazze, Filistin Ulusal Yönetimi'nin bir parçası oldu. Ancak uygulanan ablukayla bir türlü huzur bulamadı.
Günümüzde ise İsrail'in çoluk çocuk demeden bölgeye başlattığı saldırılarla Gazze'de büyük bir insanlık dramı ve soykırım yaşanıyor. Maalesef tarihin en karanlık sayfalarından birinin yazılmasını dünyanın büyük bir bölümü görmezden geliyor.
12 Kasım 2023, Pazar
ERHAN AFYONCU
Son dünya düzenini Osmanlı kurdu
Sesli dinlemek için tıklayınız.
00:00
00:00
Tüm Sesli Haberler
1991 yılında Sovyetler Birliği'nin çöküşünden sonra ABD, kurmak istediği yeni uluslararası sisteme "Yeni Dünya Düzeni" adını verdi. Amerika'nın "tarihin sonu" teziyle de "liberal demokrasi"nin insanlığın ulaşabileceği en iyi sosyal ve siyasi sistem olduğu iddia edildi. Ancak son 30 yılda düzen yerine kaos, huzur yerine kan ve gözyaşı gördük.
Balkanlar, Ortadoğu, Kafkaslar dediğimizde aklımıza hep olumsuz şeyler gelir. Bu bölgeler dünyanın en problemli yerleridir. Ancak bu coğrafya aynı zamanda Osmanlı İmparatorluğu'nun asırlarca hüküm sürdüğü topraklardı. Roma İmparatorluğu'ndan sonra bu topraklarda kaosun sona erdiği, düzen ve barışın hüküm sürdüğü dönem Osmanlı zamanıydı.
Avrupalı bir elçi, III. Murad'ın huzurunda.
HUZUR VE ADALET GELDİ
Osmanlı Beyliği, kurulduktan kısa bir süre sonra Balkanlar'a geçti. Osmanlılar, XIV. yüzyılın ortalarında Rumeli fetihlerine başladığında, Balkanlar birçok devletçikler ve feodal senyörlükler hâlinde parçalanmış durumdaydı. Balkanlar, Osmanlı fetihleri sonucu parçalanmışlıktan kurtulup büyük bir imparatorluğun parçası hâline gelince ekonomik açıdan çok gelişme gösterdi. Bulgaristan, Sırbistan ve Yunanistan'da birçok şehir, huzur ortamına kavuşmaları sebebiyle büyüyüp gelişti.
Fatih ve Rum patriği.
Fatih'in İstanbul'u fethinden sonra Osmanlılar'ın durdurulamaması nedeniyle Avrupa'daki birçok ülkede, "Acaba bu yıl Türkler ülkemize gelirler mi?" diye düşünülüyordu. Türk ilerleyişinin bir türlü durdurulamaması ve savaşlarda ardı ardına başarısız olunması Avrupa'da "Türklerin yenilmez" olduğu anlayışını doğurdu. Osmanlılar yaydıkları korku yanında bazı Hıristiyanlar için de "ümit" anlamı taşıyordu. Vergi yükünden ezilen veya dini anlayışını tam olarak yaşayamayan bazı Hıristiyanlar, krallık ve prenslik idaresi altında olmaktansa Türk idaresinde yaşamayı tercih ediyorlardı.
Yavuz Sultan Selim ile birlikte XVI. yüzyılın ilk çeyreğinde Ortadoğu, Osmanlı hâkimiyetine geçti. Osmanlı düzeni bu bölgede de kuruldu. Osmanlı fethiyle, büyük bir imparatorluğun parçası olan Ortadoğu'da da Balkanlar'da olduğu gibi huzur ortamı hâkim oldu ve bölge ekonomik açıdan gelişti.
Osmanlılar, Kanuni döneminde Avrupa siyasetine dâhil olurken bir taraftan da Kafkaslar'a hâkim olmaya başladı. Osmanlı İmparatorluğu, XVI. yüzyılın sonlarındaki İran savaşlarıyla birlikte Kafkaslar'da yayıldı. Balkanlar ve Ortadoğu'daki huzur ortamı burada da sağlandı.
1821'de Atina.
KİMLİKLER KORUNDU
Osmanlı İmparatorluğu, fethettiği bölgelerdeki halkları asimile etmek için bir çaba içerisine girmediği gibi, tam tersine hâkimiyeti altındaki topraklarda yaşayan insanların, dinlerini, dillerini, mezheplerini ve etnik kimliklerini korumalarına izin verdi.
XIX. yüzyıla kadar Avrupa'da Hıristiyanların dışında başka dinden insanların parmakla sayılacak kadar az olduğunu unutmamak gerekir. XV. yüzyılın sonlarından itibaren İspanya'dan sadece Müslümanlar değil, Yahudiler de sürülmüş, kalanlar zorla Hıristiyan yapılmışlardı.
Hıristiyanlar bile, eğer Katolik değillerse baskıyla mezhep değiştirmeye zorlanmışlardı. Protestan ve Ortodokslar, Osmanlı topraklarında Avrupa'da görülmeyen bir şekilde rahatça dini hayatlarını yaşamışlardı. Osmanlı İmparatorluğu'nun zayıflamasıyla birlikte çekildiği ülkelerde, örneğin Yunanistan, Bulgaristan, Sırbistan'da yaşayan halklar, Türk fethinden önceki kimliklerini muhafaza ediyorlardı.
Avrupalı gözüyle Osmanlı haritası.
İNSANİ SİYASET UYGULANDI
İmparatorluk topraklarında yaşayan halkları asimile etmemek, reelpolitik açısından bir hata gibi görünebilir. Nitekim asırlarca Osmanlı hâkimiyetinde bulunmasına rağmen Türkçe'nin dayatılmadığı Kuzey Afrika'da ve Ortadoğu'daki çeşitli ülkelerde, 50-100 yıl süren İngiliz ve Fransız işgalleri döneminde İngilizce ve Fransızca resmi dil oldu. Ancak atalarımızın uyguladıkları siyaset reelpolitik açısından hatalı görünse bile insani idi.
Batı'da "insan hakları" diye bir kavramın konu bile edilmediği bir dönemde biz uygulamasını yapmıştık. Osmanlılar, kendi ırk ve dinlerinden olmayan insanlara da insan gibi muamele ederek, dünya tarihinde şerefli bir yer aldı.
İki dünya savaşının ardından imzalanan antlaşmalar ve Birleşmiş Milletler, dünyada ve bölgemizde barış ve huzurun tesisi için yeterli olmadı.
Altı asır süren Osmanlı İmparatorluğu, son dünya düzeniydi ve yenisi de kurulamadı.
Kudüs rahiplerine verilen imtiyazlarla ilgili bir belge.
İMPARATORLUĞUN TASFİYESİ SÜRÜYOR
100 yıl önce Osmanlı İmparatorluğu çöktü. Osmanlı İmparatorluğu, I. Dünya Savaşı'nda mağlup olunca, paramparça oldu. Toprakları sömürgeciler tarafından paylaşıldı. Ancak Osmanlı bir iki anlaşmayla bir anda ortadan kalkacak devlet değildi. Topraklar o dönemde paylaşıldı, ama o dönemde bazı şeyler halının altına süpürülmüştü. Bunlar 1990'lardan sora tekrar su yüzüne çıktı. Ortadoğu, Kafkaslar ve Balkanlar'da son 30 yılda yaşanan gelişmeler, I. Dünya Savaşı'nın devamı olan hadiselerdir. İmparatorluğun tasfiyesi devam ediyor.
19 Kasım 2023, Pazar
ERHAN AFYONCU
Gazze’nin mutlu yılları
Sesli dinlemek için tıklayınız.
00:00
00:00
Tüm Sesli Haberler
Gazze 400 yıl Osmanlı hakimiyetinde kaldı. Bu yıllar Gazze’nin huzurlu yılları idi. 374 yıl önce 1649’da Gazze’yi ziyaret eden Evliya Çelebi ‘Gayet mamur şenlikli yerdir, büyük âlim ve salihleri, çok sayıda muhteşem sipahileri, tüccarları ve sanat sahipleri vardır’ şeklinde tasvir eder
Yavuz Sultan Selim, Memlük hükümdarı Kansu Gavri'yi 1516'da Mercidabık meydan Muharebesi'nde mağlup edince, Suriye ve Filistin Osmanlı topraklarına katıldı. Gazze, Şam Beylerbeyliği'ne bağlı bir sancak hâlinde teşkilatlandırıldı. Osmanlı düzeni bölgeye hakim oldu. Osmanlılar, Gazze'de 400 yıl hüküm sürdüler. Müslümanlar, Yahudiler ve Hristiyanlar Gazze'de Türk bayrağı altındayken huzur ve adalet içerisinde yaşadılar.
Gazze
374 YIL ÖNCE GAZZE
1649 yılında Gazze'yi ziyaret eden Evliya Çelebi, bölgeyi şöyle anlatır: 'Bu Gazze evliyâ ve enbiya nazargâhı olduğundan hâlâ mamurdur. Nice yüz devletten devlete geçmiştir. Sonunda Osmanlılardan I. Selim Han, Mısır meliklerinden ve Çerkeslerden Sultan Gavrî elinden 1516 tarihinde fethetmiştir. Şam Eyaleti'nde sancakbeyi tahtıdır. Sancakbeyinin padişah tarafından hassı 508.338 akçedir. Zeamet 7 ve timar 107'dir. Kanun üzere cebelüleri ile toplam 1150 asker olup paşası ve alaybeyisi sancağı altında sefer giderler.
300 akçelik kazadır. Bakımlı ve şenlikli köylerinden her sene adalet üzere kadıya 4 bin kuruş ve paşasına 80 bin kuruş hasıl olur. Adı geçen sancak gayetle mamur şenlikli vilâyettir. Dört mezhepten bütün ilimleri öğrenmiş şeyhülislâmları, nakibüleşrafı, şehrinin ileri gelenleri, büyük âlim ve salihleri, bol ve muhteşem sipahi taifesi, ticaret ehli, zengin ehli hizmetleri ve sanat sahipleri vardır.
Evliya Çelebi
Şehir naibi, şehir subaşısı, şehir muhtesibi ve şehir bacdarı vardır. Zira bu şehir kaydı hayat kaydı ile Hüseyin Paşa'nın, Selim Han'dan beri miras mülk ocaklıkları olduğundan bütün muhtesib bacdarının gelirleri paşanın hassıdır.
Gazze Kalesi'nin şekli: Eski zamanda yapılan kalesini Buhtunnasr harap etmiştir. Deniz kıyısından doğuya doğru bir saat uzaklıkta kumluk içinde dörtgen şekilli bir küçücük taş bina güzel bir kaledir. Duvarının boyu 20 mimar arşınıdır. Burçları ve kıbleye doğru açılan bir demir kapısı vardır.
Bu kalenin dizdarı ve kale neferatları daima mevcut olup bekçilik ederler. Zira gayet tehlikeli Çöl Arapları serhaddi olduğundan düşmanı çoktur. Kale içinde bütün Gazze âyanının ve köylerin halkının değerli eşyaları saklanır.
Osmanlı döneminde bir kervan.
Kale içinde hepsi temiz toprak ile örtülü bağsız ve bahçesiz ufak tefek neferat haneleri vardır. Bir camii, buğday ambarları, cebehane mahzenleri, yetecek kadar cebehanesi ve çok güzel şahî topları vardır. Bu kalenin kıblesi tarafında şehrin varoşu vardır. Kale kapısı önünde yol aşırı bir mescidi var, üç vakit namaz kılınır ve kalabalık cemaatli mescittir.
Gazze Şehri'nin anlatılması: Düz geniş bir ovada toplam 6 mahalle ve tamamı 1.300 haneli şehirdir. Bütün yapıları kârgir taş bina ve yüzeyleri tamamen toprak, kireç ve cibiz ile örtülü büyük saraylar ve evler ile bezenmiş, çeşit çeşit yapılar ile süslenmiş bağlı ve bahçeli eski bir şehir ve büyük yerleşim yeridir.
Evvela Hüseyin Paşa Sarayı'nın övülmesinde dil yetersiz kalır ki her gece 100-200 atlı konuk eksik değildir.
Gazze'de bir sebil.
GAZZE'NİN HER YERİ ESERLERLE SÜSLÜYDÜ
Evliya Çelebi, Gazze'deki camileri, tekkeleri, sebilleri, hamamları, çarşıları şöyle anlatır:
'Gazze camilerinin anlatılması: Tamamı 70 mihraptır. 11'i Cuma namazı kılınır nur dolu camilerdir. Evvela çarşı içinde kalabalık cemaate sahiptir. Vilâyetin valisi Hüseyin Paşa Camii, yeni yapı güzel bir camidir. Bütün Mısır, Şam ve Kudüs mimarlarının birbirleriyle yarışıp ustalıklarını göstererek inşa ettikleri benzersiz bir camidir ki hendese ilmi sahibi olan kimseler insaf gözüyle baktıklarında ağızlarını kapatıp hayretler içinde kalırlar. Marifetli usta bu camiye 3 kat şerefeli uzun bir minare yapmış ki Mısır, Şam, Irakı Arap ve Irakı Acem'de benzeri yoktur. Sonra, Sinan Paşa Camii, Yemen Fatihi Sinan Paşa'nındır ama o kadar geniş değildir. Bu camilerden başka geri kalanı mescidlerdir.
Darülhadisler, Kur'an dârülkurraları ve sıbyan mektepleri vardır.
1839'da Gazze.
Derviş tekkelerinin anlatılması: Tamamı 7 tekkedir. Şehrin kıblesinde Şeyh Şâvân Tekkesi, cennet bağı gibi bir tekkedir. Şehrin ortasında Abdüllâzim Tekkesi. Ona yakın Ali Mergân Tekkesi, büyük ziyaret yeridir.
Tüccar hanları ve gelen-giden yolcuları ağırlayan kervansarayları vardır.
Susamışların sebillerinin anlatılması: Tamamı 200 sebilhanedir. Bu şehir çöllük yerde kurulduğundan akar ırmakları yoktur. Bir âbıhayat su kuyusu var, bütün askere yeter, şehir içindeki bütün sebillerin hayat suyunu develer ile bu kuyudan taşırlar.
Gönül alan hamamların anlatılması: Birçok hamamı vardır. Ama Paşa Hamamı ve Üşkür Hamamı ferah, hoş havalı ve güzel yapılı aydınlık bir hamamdır.
Bedesten çarşısının anlatılması: Tamamı 600 dükkândır. Gerçi işlek şehir değildir ama Sultan Çarşısı'nda bütün değerli şeyler kolayca bulunur. Saraçhanesi ve gazazhanesi mahbupları ile gayet süslü, dükkânları kârgir yapı güzellikler yurdudur.
Âyanı, ileri gelenleri samur, sof, çuka ferace ve atlas kabalar giyerler. Orta hâlli olanlar londura çuka ve beyaz sadeler giyerler. Sanat ehli ve fukaralarının hepsi alaca kereke aba giyerler. Suyunun ve havasının tatlılığından halkı gayet beyaz yüzlü, siyah kaşlı ve bazıları kara yağız, düzgün vücutlu, sağlıklı, cömert, kerem sahibi, garipleri sever, sakin yapılı yumuşak huylu insanlardır. Bütün halkı işleri ve kazançları ile geçinirler. Dördüncü iklimin ortasında olup havası ılımandır.
Beyaz deve dişi buğdayı, arpası, nohudu, pamuğu, ipeği vardır. Alaca sof kerekesi, Gazze yağlıkları, peşkirleri, peştamalları ve siyah poşuları güzel olur.
7 bin bağdır. Zeytini, dutu, limonu, turuncu, narı, inciri, sulu üzümü, kavunu, karpuzu ve hurması cihanı tutmuştur ama zeytinyağı Mısır'a nice bin deve yükü gidip Mısır'ı doyum eder, güzel yağdır'.
(Günümüzün Türkçesiyle Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, 3. Kitap, haz. Seyit Ali Kahraman, Yeditepe Yayınevi, İstanbul 2022).
26 Kasım 2023, Pazar
ERHAN AFYONCU
Avrupa’nın Yahudi katliamları
Araplar gibi Sami soyuna mensup bir halk olan Yahudiler, aslen Ortadoğulu bir kavimdir. Bugün kurdukları devlet, Filistinlilere karşı hiçbir insan hakkına riayet etmeden katliamlar yaparken en büyük desteği de Batılı devletlerden alıyor. İsrail'in Gazze'de yaptığı katliamlara ses çıkarmayan, hatta teşvik eden Avrupa'nın tarihi ise Hitler'in dışında da bir antisemitizm, yani Yahudi düşmanlığı ve katliamlar tarihidir
Avrupalıların Yahudilere karşı ilk katliam ve sürgünleri Roma İmparatorluğu zamanında başladı. Romalı Praetor Gnaeus Cornelius Scipio Hispanus, Roma'daki Yahudileri MÖ 139'da sürdü. Pompeius, MÖ 64'te Suriye'yi, MÖ 63'te ise bugünkü Filistin'i ele geçirdi. Yahudilerin bir kısmı imparatorluğun başka bölgelerine sürüldüler.
KUDÜS'TEN SÜRÜLDÜLER
Romalılar, Yahudilere karşı baskıcı bir siyaset uyguladılar. İmparator Tiberius, 19'da Yahudileri bir kez daha Roma'dan kovdu. Romalılar, 62'de Yahudilere karşı ayaklandılar. Bölgeye gönderilen Vespasina isyanı bastırdı. Romalılar, Yahudilerin "İkinci Tapınağı"nı (Hirodes Tapınağı) 70'te ortadan kaldırdı. Bu olaydan sonra Yahudiler, Filistin'den sürüldü, birçoğu da Romalılar tarafından köleleştirildi.
Sürgündeki Yahudiler 115- 117'deki Kitos Savaşları'nda Mezopotamya, Mısır, Libya ve Kıbrıs'ta, Romalılara karşı ayaklandılar, ancak General Quietus isyanı bastırdı. Yahudiler Simon Bar Kohba önderliğinde Filistin'de 132'de ayaklanarak bölgede bir devlet kurdular. İmparator Hadrianus'un emriyle Filistin'e intikal eden Sextus Julius Severus isyanı bastırdı. İsyanın bastırılmasından sonra İmparator Hadrianus, Yahudileri takibata alıp Kudüs'e girmelerini yasakladı. Kudüs'e de Jüpiter'in onuruna bir pagan tapınağı inşa ettirdi.
Strasbourg katliamı.
ZORLA HIRİSTİYANLAŞTIRILDILAR
Hıristiyanlık döneminde Hz. İsa'nın ölümünden Yahudileri sorumlu tutan bir anlayış da olduğu için Yahudilere yönelik düşmanlık arttı. Hem Antakya hem de İstanbul Patriği olarak görev yapan, doğu ve batı kilise babası olarak kabul edilen Ioannis Hrisostomos, Antakya'daki görevi sırasında, Yahudi karşıtı sekiz vaazıyla ünlenmişti. Bu vaazlar dinleyicileri tarafından harfi harfine not edilip daha sonra elden ele dolaştı. 415-419 arasında Bizans topraklarında gerilim daha artmış ve Hatay yakınlarındaki Inmestar'da Hıristiyanlar Yahudiler'e saldırmıştı.
Bizans'ta meşhur kanun kodeksi olan "Corpus Juris Civilis" hazırlanırken, Yahudilere karşı bazı önlemler alınmış, onların hiçbir onurdan yararlanamayacağı belirtilmiş ve en önemli Yahudi duaları yasaklanmıştı. 598'de ise Palermo piskoposu, bütün sinagogların ve Yahudi mallarının kiliselere bağlanmasını emretti. Aynı dönemde Katolik kilisesi bünyesinde toplanan I. Clermont Konsili'nde Yahudilerin her türlü kamu görevine girmesi yasaklandı.
Torquemada
Frank Kralı Clothair döneminde 614-615'te toplanan Paris Konsili'nde, kamu görevinde bulunan Yahudilerin zorunlu olarak Hıristiyanlığa geçirilmesi kararlaştırıldı. Frank Kralı Dagobert ülkesindeki Yahudilerin sürülmesi emrini verdiği gibi Bizans İmparatoru Jüstinyen'e de bu konuda tavsiyede bulundu. Heraklios, Yahudilere zorunlu vaftiz kararı vermiş, aynı uygulamaya bir başka Bizans İmparatoru III. Leo da gitmişti. 874'te Bizans İmparatoru Vasil, Yahudilerin zorla vaftiz edilmesinin emretmişti.
Papa VII. Leo (937), Mainz başpiskoposuna, vaftizi reddetmeye devam etmeleri halinde Yahudileri piskoposluk bölgesinden kovmasını tavsiye etmişti. 876'da Galya Başpiskoposu Ansegise, Yahudileri Sens'ten kovdu. 899'da Fransa Kralı III. Şarl, Narbonne'daki kilisenin kârı için, Yahudilerin sahip olduğu ve onda birlik kilise vergisi ödemeye tabi olan tüm mülklere el koydu. Venedikliler, 945'te kendi gemilerini Yahudilerin kullanmalarını yasakladı. 1010'da Fransa'nın Limoges şehrinin Piskoposu Alduin, piskoposluk bölgesindeki Yahudilere vaftiz ve sürgün arasında bir seçim yapmalarını teklif etti. Bir ay boyunca Yahudileri ikna etmek için uğraştılarsa da pek başarılı olamadılar; çünkü Yahudilerden sadece 3-4 kişi inancından vazgeçmişti, geri kalanlardan bir kısmı başka şehirlere kaçtı, bir kısmı ise intihar etti.
1338 Deggendorf katliamı.
HER YERDE KATLİAM YAPTILAR
Haçlı seferleri, Müslümanların yanı sıra Yahudi ve Ortodokslara yönelik de büyük katliamlara sahne oldu. Haçlı seferleri sonrasında da katliamlar devam etti. Kilise, Hıristiyanların faizle alışveriş yapmasını yasakladığından Yahudiler tefeciliğe yönelmişti. Yahudilerin kötülüklerin kaynağı olduğu düşüncesiyle halkta ve asilzadelerde büyük bir Yahudi karşıtlığı oluştu. Rindfleisch adındaki bir Alman şövalyesi, 1298'de Güney ve Orta Almanya'da binlerce Yahudi'nin katledilmesini emretti. Katliamın arka planında Mainz (1281, 1283), Münih (1285), Oberwesel'de (1287) bir dizi kan davası ve 1290'da Paris'te "ev sahibine saygısızlık" suçlaması vardı. 20 Nisan 1298'de küçük bir Frankonya kasabası olan Roettingen'de 21 Yahudi, "ev sahibine saygısızlık" iddiasıyla Rindfleisch liderliğindeki bir topluluk tarafından saldırıya uğrayıp katledildi. Rindfleisch daha sonra yağmaya aç bir kitleyi de peşine takarak kasaba kasaba dolaşıp herkesi Yahudileri yok etmeye teşvik etti. Katliamlar Almanya'nın her köşesine yayıldı. Frankonya, Swabia, Hessen, Thüringen ve son olarak Heilbronn'u sardı. Avusturya İmparatoru I. Albert, Yahudilerin korunacağını duyurduysa da imparatorun bu uyarısı pek dikkate alınmadı ve Yahudiler, Gotha (1303), Renchen (1301) ve Weissensee'de (1303) katledilmeye devam edildiler. 1349'da Strasbourg'da ve Zürih'te, 1370'te Brüksel'de Yahudi katliamları gerçekleşti. Macar Kralı Büyük Layoş, 1360'da Yahudileri kovduğu zaman Osmanlı topraklarına sığındılar.
VEBANIN SUÇLUSU GÖSTERİLDİLER
14. yüzyılda Avrupa'daki büyük veba salgını sırasında Yahudiler, vebanın suçlusu olarak gösterildi ve yok edilirlerse vebanın da biteceğine inanıldı. 1348 baharında Güney Fransa'da ilk Yahudi katliamları başladı. Yahudiler ahşap evlere doldurularak yakıldı. Bavyera'da 12 bin, Erfurt'ta 3 bin Yahudi öldürüldü, Strasbourg'da ise 2 bin Yahudi diri diri yakıldı. Avrupa'nın hemen her tarafında bu tür katliamlar oldu. Yahudiler kimi zaman cellatlarının eline geçmemek için kendilerini yaktılar. Bazı yerlerde Yahudiler yakılmadan önce kazıklatıldı, bazı yerlerde ise fıçılara konularak nehirlere atıldı.
1420-1421 yıllarında Dük V. Albert'in emriyle Avusturya'daki Yahudilere yönelik bir baskı başladı. İlk başta sürgün, zorla din değiştirme ve hapis cezalarından oluşan zulüm, 200'den fazla Yahudi'nin idam edilmesiyle sonuçlandı. 1405'te Viyana'nın Yahudi mahallesindeki sinagog yakıldı. Bazı Yahudiler yurtdışına kaçarken bazıları intihar etti. Yaklaşık 1500 kişilik Viyana Yahudi cemaatinin varlığı fiilen sona erdi ve mallarına el konuldu. Bu olaylar "Viyana Gesera Katliamları" olarak anılır.
1391'de Aragon Krallığı'ndaki Yahudilerin birçoğu öldürüldü veya zorla din değiştirmeye mecbur bırakıldı. En büyük zulüm ise Valencia'da gerçekleşti.
OSMANLI'YA SIĞINDILAR
1480'den sonra İspanya'da Yahudilere karşı engizisyonun büyük baskısı başladı. Çeteler, Yahudilere saldırdı. 1483'te engizisyon yargıcı Torquemada'nın emriyle binlerce Yahudi öldürüldü. Bu baskılar üzerine Yahudiler, İspanya'yı terk etmeye başladılar. İspanya'da baskı altında Katolikliği kabul eden ve Maranos olarak isimlendirilen Yahudiler, Osmanlı topraklarına sığındıklarında kendi dinlerine döndüler. Yahudilere yönelik baskılar, 1492'de Gırnata'nın düşmesi ve Reconquista ile birlikte İspanya'da arttı. İspanya'da bulunan birçok Yahudi ya öldürüldü ya da din değiştirmek zorunda kaldı. Kaçabilenler Kuzey Afrika'daki Müslüman emirliklere ve II. Bayezid'in izniyle Osmanlı topraklarına sığındılar.
IV. Paul, 1555'te papa olunca Yahudilere karşı engizisyon aracılığıyla giriştiği zulüm ve katliamlar başladı. Ankona'daki Yahudilerin bir kısmı katledildi ve mallarına el konuldu. Yahudilerin şehir merkezlerinde ticaret yapmaları birçok yerde engellenmekteydi. Nitekim Venedikliler şehir merkezinden Yahudileri çıkardıkları ve onları belirli saatlerde şehre sokmadıkları için Yahudilerin yaşadığı dış mahallelerde "getto" kavramı oluştu. 1648'de Kazak lider Bogdan Hemilnitsky, Lehistan'a karşı isyan ederken Yahudileri katletti. Bölgedeki 40 bin Yahudi'nin yarısı katledilmişti.
Yahudilere karşı katliamlar 19. yüzyılda da devam etti. Bu katliamların en önemlilerinden biri 2 Ağustos 1819'da başlayan Hep-Hep ayaklanmalarıdır. Alman Konfederasyonu'na bağlı Bavyera Krallığı'nda başlayan Aşkenaz Yahudilerine yönelik bu katliamlarda pek çok Yahudi öldürülüp evleri kundaklandı. Saldırılar sırasında Würzburg Sinagogu yakıldı, ancak ordunun müdahalesiyle 8 Ağustos'ta ayaklanma bastırıldı.
1881'de Rus Çarı II. Aleksandr'ın öldürülmesi üzerine Yahudi düşmanlığı iyice arttı. Rusya'da ve Polonya'da Yahudiler katledilmeye (pogrom) başladılar. Yahudiler kitleler halinde Rusya'dan göç ettiler. 1903-1906 arasında da Rusya'da Yahudiler katledildi. 1917'de Bolşevik Devrimi sırasında katliamlar devam etti. En büyük katliamı ise Hitler döneminde Almanlar yaptı. 1933-1945 arasında milyonlarca Yahudi öldürüldü.
HAÇLI SEFERLERİ'NDE YOK EDİLDİLER
1095'teki Clermont Konsili'nde Haçlı Seferleri kararının alınmasıyla Yahudilerin günlük hayatı tamamen zora girdi. 1096'da ilk katliam Worms'da gerçekleşti. Kont Emicho komutasındaki Haçlıların Worms'a varmalarından kısa bir süre sonra, Yahudilerin bir Hıristiyan'ı canlı canlı kaynattıkları ve cesedini kasabanın kuyularını zehirlemek için kullandıkları söylentisi yayıldı. Yahudilere karşı vahşi bir saldırı başlatıldı.
Zorla vaftiz edilen birkaç kişi dışında 1000'e yakın Yahudi, Worms'ta öldürüldü. Haçlılar, Moselle, Köln ve Metz şehirlerindeki Yahudileri de öldürdüler. Yahudiler Kudüs'e varana kadar, Haçlıların geçtiği her şehirde saldırıya maruz kaldılar. Haçlılar Kudüs'e ulaştıklarında buradaki Yahudileri de katlettiler.
Yahudiler, 1103'te Kutsal Roma Germen İmparatoru IV. Henry'den güvence talep ettiler. İmparator bu güvenceyi verdiyse de Papalık, böyle bir teminatta bulunmadı. Nitekim 1144'teki II. Haçlı Seferi'nde de Haçlılar karşılarına çıkan Yahudilere saldırdılar. Ancak asıl büyük katliamlar Kral Aslan Yürekli Richard zamanında III. Haçlı seferi arifesinde İngiltere'de oldu. 6 Şubat 1190'da Norwich'te toplanan halk galeyana geldi ve şehirdeki Yahudiler katledildi. Benzeri bir katliam Norwich'e çok yakın olan King Lynn'de de gerçekleşti.
03 Aralık 2023, Pazar
ERHAN AFYONCU
Dünyanın en muhteşem askeri müzesi
Harbiye Askeri Müzesi, muhteşem tarihimizi sergileyen bir müze. Askeri Müze’de en eskisi 12. yüzyıla kadar inen 50 bin silah ve obje bulunuyor. Selahaddin Eyyubî’nin babası Necmeddin Eyyub’dan Evrenos Gazi’ye, Fatih’ten Atatürk’e, Kanunî’den Mahmud Şevket Paşa’ya kadar tarihimizin birçok önemli devlet adamı ve komutanına ait eserler Askeri Müze’mizde bir arada sergileniyor
İstanbul Harbiye'de Milli Savunma Bakanlığı'na (MSB) bağlı Askeri Müze'yi, tarih meraklısı herkesin mutlaka görmesi gerekiyor. Milli Savunma Bakanlığı'nın hiçbir şeyi esirgemeden tarihimiz ile milletimizi buluşturduğu bu müzede haftanın 6 günü muhteşem mehter konserleri de veriliyor.
ATATÜRK BU BİNADA OKUDU
Bugün MSB'ye bağlı Askeri Müze ve Kültür Sitesi olarak kullanılan Harbiye binası, 1864 yılında inşa edildi. 1936 yılına kadar Harp Okulu olarak kullanılan binada 1899-1905 yılları arasında Mustafa Kemal Atatürk de okudu.
Jean Weinberg'in Atatürk tablosu.
1966'da Harp Okulu binasının, tarihi ve mimari karakteri bozulmayacak şekilde restore edilerek bir askeri müze haline getirilmesi planlandı. 1985'te restorasyon çalışmaları biten bölümler, 1993'te Kültür Sitesi'nin de dâhil olduğu diğer bölümlerle birlikte bugünkü haliyle "Askeri Müze ve Kültür Sitesi Komutanlığı" olarak hizmete açıldı.
15. YÜZYILA KADAR UZANIYOR
Koleksiyonlarının zenginliği ve çeşitliliği açısından dünyanın önde gelen müzelerinden biri olan Askeri Müze'nin kuruluşu 15. yüzyıla kadar uzanıyor. 1453'te İstanbul'un Türkler tarafından fethinden sonra, Topkapı Sarayı sınırları içindeki Aya İrini Kilisesi, değerli silahların, savaş araç ve gereçlerinin toplandığı "Cebehane" olarak düzenlendi. Modern anlamda Türk müzeciliğinin temeli Tophane Müşiri Damat Ahmed Fethi Paşa'nın gayretleriyle 1846 yılında atıldı.
100. Yıl Sergisi.
Aya İrini'deki revakların araları camekânlarla kapatılarak sergileme mekânları haline getirildi. Bu mekânların bir bölümünde eski harp silah araç ve gereçlerinden oluşan koleksiyonlar, diğer bölümlerde arkeolojik eser koleksiyonları sergilendi. Daha sonra sayısı artan arkeolojik eserler Çinili Köşk'e taşındı ve bugünkü İstanbul Arkeoloji Müzeleri'nin temeli atıldı. Askeri Müze'nin ilk müdürü olan Ahmed Muhtar Paşa, silah koleksiyonlarını zenginleştirdi.
Askeri Müze'deki objeler, II. Dünya Savaşı'nın Türkiye'ye de sıçrayabileceği endişesiyle önce Ankara'ya, sonra da Niğde'ye nakledildi. İstanbul'a getirildikten sonra Maçka Silahhanesi'nde depolanan eserler, 1959'dan itibaren eski Harbiye Mektebi Jimnastikhanesi binasında sergilendi. Binanın Askeri Müze koleksiyonları için yetersiz kalması üzerine 1966 yılında eski Harbiye Mektebi binasının Askeri Müze olarak kullanılmasına karar verildi. 1993'te Askeri Müze bugünkü binasında hizmete açıldı.
Orhan Gazi'nin miğferi.
Müzecilik faaliyetlerinin yanı sıra dünyanın en eski bandosu olan mehter de Askeri Müze'nin bünyesinde bulunuyor. Mehter müzenin kapalı olduğu pazartesi hariç haftanın 6 günü saat 15.00-15.30 arasında ziyaretçilere konserler veriyor. Yine Askeri Müze'de yerli, yabancı, sivil ve askeri her türlü kültür ve sanat faaliyetlerine açık "Kültür Sitesi" kompleksi de bulunuyor.
Fatih dönemine ait top.
50 BİN SİLAH VE OBJE
Yıllar önce Polonya'da bir müzeyi gezerken bize rehberlik eden müze uzmanı, 16. yüzyıla ait bir silahı özellikle orijinal olduğunu defalarca vurgulayarak anlatmıştı. Ben de İstanbul'daki Askeri Müze'de böyle orijinal 50 bin eser olduğunu söyleyince Polonyalı uzmanın nutku tutulmuştu. Askeri Müze'de 50 bin civarında tarihi silah ve objeler var. Yaklaşık yüzde 9'u sergileniyor.
Tarihimizin değişik dönemlerine ait kılıç, mızrak, kama, hançer, top, tüfek, tabanca, kalkan, zırh, dizçek, kolçak, madalya, elbiseler, bayrak ve sancaklar müzenin envanterinde kayıtlı. Silahların çoğu Osmanlı dönemine ait. Cumhuriyet dönemine ait objeler de mevcut. Ayrıca 14. ve 15. yüzyıla ait Haçlı kılıçları var. Memlükler'in Haçlılar'dan ele geçirdikleri silahları Yavuz Sultan Selim Mısır'ı fethedince İstanbul'a getirmiş.
Askeri Müze'miz Avrupa topları açısından da çok zengin. Venedik, Alman, Fransız ve İngiliz topları müzede bulunuyor. Ayrıca Memlükler'e ait toplar da var. Memlükler'e ait birçok muhteşem silahlar da müzede görülebiliyor.
Evrenos Gazi'ye ait Kuran-ı Kerim
NECMEDDİN EYYUB'UN KILICI
Müzedeki en eski obje Selahaddin Eyyubî'nin babası Necmeddin Eyyub'a ait 12. yüzyılda imal edilmiş bir kılıç. Orhan Gazi'nin miğferi, Gazi Köse Mihal'e ait kılıç, I. Kosova Meydan Muharebesi'nde Osmanlı ordusu tarafından kullanılan sancak, Evrenos Gazi'nin zırhı, Fatih dönemine ait tunç top, Yavuz adına yapılmış at alın zırhı, Kanunî adına yapılmış kılıç, 1526 Mohaç Meydan Muharebesi'nde kullanılan kös, Sokullu Mehmed Paşa'ya ait miğfer, Mahmud Şevket Paşa'nın arabası, Mustafa Kemal Atatürk'e ait fildişi baston gibi tarihimizin değişik dönemlerine, önemli devlet adamlarımız ve komutanlarımıza ait silah ve objeleri burada görebilirsiniz.
Kanunî'nin kılıcı.
Necmeddin Eyyub'un kılıcı.
Çanakkale, Kutülamare, Milli Mücadele dönemine ait birçok önemli silah, eşya ve sancak da müzede sergileniyor.
Müzede tarihimizdeki birçok önemli hadise ve şahsiyete ait önemli tablolar da bulunuyor. Mesela, 100. Yıl Sergisi'nde görebileceğiniz Jean Weinberg'in fotoğraf üzerine yağlı boya Atatürk tablosu gibi. Askeri Müze'de ayrıca önemli yazma eserler de var. 1289'da Mehmed bin Mehmed bin Nihal isimli bir hattat tarafından yazılmış Gazi Evrenos Bey'e ait Kuran-ı Kerim'i müzede görebilirsiniz.
CUMHURİYET'İN 100. YIL SERGİSİ
Cumhuriyetimizin 100. yılını çeşitli etkinliklerle kutluyoruz. Milli Savunma Bakanlığı Yönetim Hizmetleri Genel Müdürü Ali Köse Bey, ekibiyle birlikte gece gündüz çalışarak önemli bir sergi hazırladı. "Cumhuriyet'in 100. Yılı Sergisi", Milli Savunma Bakanı'mız Yaşar Güler tarafından Askeri Müze'de cuma günü açıldı.
100. Yıl Sergisi.
Askeri Müze ve Kültür Sitesi Komutanlığı Şehid Hasan Rıza Sergi Salonu'nda açılan sergide, devletimizin kurucusu ve ilk Cumhurbaşkanımız Mustafa Kemal Atatürk olmak üzere Milli Mücadele'ye katılmış ve Cumhuriyet'in ilanında görev almış komutanlardan Askeri Müze koleksiyonunda şahsi eşyaları bulunan 12 komutanın objeleri sergileniyor. Ayrıca Cumhuriyet'in ilk yıllarında savunma sanayiinde gerek devlet eliyle gerekse özel girişimlerle gerçekleştirilen atılımlar, bilgi panoları, fotoğraflar ve dönemden objelerle anlatılıyor.
Yedi ay süreyle açık kalacak olan sergide, Mustafa Kemal Atatürk'ün tabancası, mühürleri, bastonu, şapkası ve yeleği, mareşal rütbeli pelerini, İzmir'in işgalden kurtarılışından sonra halkın Mustafa Kemal Atatürk'e hediye ettiği hatıra sancağı ile komutanlara ait kılıç, tabanca, madalya, apolet gibi objeler görülebilir.
Mahmud Şevket Paşa'nın arabası.
Ayrıca, İmalat-ı Harbiye'de ve Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk özel silah fabrikalarını kuran Şakir Zümre ile Nuri Killigil'in fabrikalarında üretilmiş silahlar ve TBMM tarafından çıkarılan ilk madalya olan İstiklal Madalyası örnekleri sergilenen eserler arasında yer alıyor. Objelerin yanı sıra Cumhuriyet'in ilanı ve Cumhuriyet Bayramı kutlamalarını yansıtan belge ve fotoğraflar da sergiyi zenginleştiriyor.
Cumhuriyet'in 100. Yılı Sergisi, Askeri Müze'nin kapalı olduğu pazartesi günleri hariç haftanın 6 günü gezilebilir. İstanbullulara ve İstanbul'u ziyarete gelenlere "Cumhuriyet'in 100. Yılı Sergisi"ni gezmeyi tavsiye ediyorum.
10 Aralık 2023, Pazar
ERHAN AFYONCU
Hayal satan kadın simyacının sonu idam sehpası oldu
Sesli dinlemek için tıklayınız.
00:00
00:00
Tüm Sesli Haberler
Hayaller satılarak dolandırılan insanlar hiç bitmiyor. Böyle dolandırıcılıklar bana tarihte insanlığın binlerce yıldır başka maddeleri altına çevirme çalışmalarını ve bu yüzden Dördüncü Murad döneminde asılan bir kadın simyacıyı hatırlattı
Bakır, kurşun gibi metalleri genellikle altına dönüştürmeye çalışan "simya" tarih boyunca hep gözde bir yalancı bilim oldu. Kralların, sultanların saraylarında simyacılar çalıştı. Simyacılar kitaplar yazıp geliştirdikleri formülleri gizli sembollerle ifade ettiler.
Simyacıların metalleri altına dönüştürmek için kullandıkları maddeye "simyacı taşı" veya "felsefe taşı" denirdi. Bu taş dokunduğu her maddeyi altına çevirdiği gibi, felsefe taşından elde edilecek iksir de içen insanlara ölümsüzlük getirecekti.
Simya alanında İslam dunyasında da önemli çalışmalar yapıldı. Ebubekir Razi'nin çalışmaları Avrupa dillerine çevrildi. Ancak 17. yüzyıldan sonra simya araştırmaları azaldı. Bilimin gelişmesiyle birlikte bu yolla altın yapılamayacağı anlaşılınca simyacılar tarih sahnesinden çekildiler. Simyacılar araştırmalarıyla altın yapamadılar, ancak kimya ilminin gelişmesini sağladılar.
Altın yapmaya çalışanlar.
SADECE RENGİNİ DEĞİŞTİRDİ
Dünyanın nadir rastlanılan kadın simyacılarından biri ise Dördüncü Murad döneminde faaliyet gösteren Maanoğlu Fahreddin'in kızıydı.
Dördüncü Murad döneminde Lübnan'da isyan eden Dürzi emirlerinden Maanoğlu Fahreddin idam edilmiş, hayatta kalan oğulları ise Enderun'a alınmıştı. Maanoğlu Fahreddin'in ailesinden yakalanamayan bir kişi vardı, o da kızıydı. Maanoğlu'nun kızı, erkek kılığında kaçarak Diyarbakır'a gitmişti. Diyarbakır'da Rumiye Şeyhi'nin yanına sığınan kız bakırı gümüş, gümüşü de altına dönüştürüyordu. Bu yaptıklarıyla herkesi kendisine hayran bırakmıştı. Ancak kimse değişenin madde mi yoksa sadece renk mi olduğuna bakmamıştı.
Bir süre sonra, 1638'de Bağdat seferine çıkan Dördüncü Murad, Halep'te konakladı. Rumiye Şeyhi, Halep'e padişahın yanına giderek birçok hediyeyle birlikte Maanoğlu'nun kızının yaptığı altın külçelerini de "Hünkârım sana hazine lazımdır. Bu bilgi, evliya sanatıdır, ancak bu kız bir yolla ona ulaşmış. Sultanım dilerse yapar" diyerek Dördüncü Murad'a sundu.
19. yüzyılda Diyarbakır.
Sultan, Rumiye Şeyhi gibi bölgenin saygın bir isminin söylediklerine itibar etti. Halep'ten Diyarbakır'a geçince kızı yanına getirtip altın yapması için 100 altın verdi. Kıza da ihtiyaçları için bol miktarda para verildi. Bağdat seferine devam eden Dördüncü Murad işini sağlama almak için madenlerden anlayan bir kapıcıbaşıyı kızın yanına bırakmıştı.
Padişah ayrıldıktan sonra Maanoğlu'nun kızı gününü gün etmeye, kendisine verilen paraları eğlencelerde harcamaya başladı. Kapıcıbaşı, "Bir şeyler yap, ondan sonra eğlen" deyince, kız daha önce Rumiye Şeyhi'ne yaptığı gibi sarartılmış madenleri ona verdi. Ancak kapıcıbaşı bunların sahte olduğunu söyleyince Maanoğlu'nun kızı, "Zamanla daha iyilerini yaparım" dedi.
Aradan zaman geçti, ancak altın ortaya çıkmadı. Kapıcıbaşı, bunun üzerine hünkara bir mektup yazarak kızın sahtekar olduğunu haber verdi. Maanoğlu'nun kızı ise bu arada gününü gün etmeye devam ediyordu. Beş ay sonra Diyarbakır'a dönen Dördüncü Murad, Maanoğlu'nun kızını ibret-i alem için Diyarbakır meydanında astırdı. Kendisine bir sahtekar getirdiği için Rumiye Şeyhi'ni de öldürttü.
Dördüncü Murad
SULTAN MURAD'IN KORKUSUNDAN ÜLKEDE SİMYACI KALMADI
Dördüncü Murad, Bağdat seferinden İstanbul'a döndüğünde bu sefer Afrikalı bir simyacıyla karşılaşmıştı. "Ben iksir fennini bilirim, altın yaparım" diyen adamın ihtiyaçları karşılandı. Günlerce çalışan Afrikalı simyacı, padişahın huzurunda bir gösteri yapıp uzun uğraşlar sonucunda elde ettiği maddeyi Dördüncü Murad'a sundu. Sultan, bir elinde saf altın, diğer elinde simyacının verdiği maddeyi tutarak ikisini tarttı. Sonucu beğenmeyince simyacının kellesi uçurulup vücudu denize atıldı. Dördüncü Murad'ın, vaatlerini gerçekleştiremeyen simyacılara karşı sert tavrı yüzünden imparatorlukta simyacı kalmadı.
***
RUS HARİTALARINDA OSMANLI DEVLETİ
Osmanlı Devleti, Rusya İmparatorluğu tarihinde her zaman önemli bir yer tutmuştur. Bundan yüzden Rusya'da Osmanlı Devleti birkaç asır boyunca aralıksız olarak coğrafi, siyasi ve askeri açılardan araştırıldı. Bu süreçte hem muazzam birikim oluştu hem de Osmanlı Devleti ve burada yaşayan halklarla ilgili telif ve çeviri eserler ortaya çıktı. Osmanlı Devleti'nin araştırılmasına Rusya askeri müesseseleri de önemli katkıda bulundular.
Osmanlı ile yapılan savaşlar, düşmanın askeri, ekonomik ve coğrafi alanlarda iyi tanınmasını gerektiriyordu. Bu yüzden Genelkurmay Başkanlığı'na bağlı subaylar, askeri istihbaratçılar ve deniz subayları, Osmanlı ile ilgili onemli veriler topladılar. Bunun da neticesinde bu komşu devletin bir nevi portresi ortaya çıktı, coğrafyası çizildi.
Rusya'da jeodezi ve haritacılık bilim dalları geliştikçe Rusya İmparatorluğu'nun askeri müesseselerinin ihtiyaç duyduğu teferruatlı Osmanlı haritaları yapılmaya başlandı. Yaklaşık 300 yıllık Osmanlı haritaları hazırlama sürecinde Rusya Askeri ve Denizcilik bakanlıklarında Osmanlı'ya ait eşi benzeri olmayan, nadir tarihi haritalar içeren harita arşivi oluştu. Bununla birlikte bu önemli tarihi ve kültürel kaynaklar, değil Türkiye'de Rusya'da bile fazla bilinmemekte ve az araştırılmaktadır.
200 HARİTA VE ŞEHİR PLANI
İlyas Kemaloğlu ile Mihail Bashanov'un hazırladığı "Tarihi Rus Haritalarında Osmanlı Devleti" adlı çalışmada (Türk Dünyası Belediyeler Birliği, İstanbul 2023) ilk kez Osmanlı'ya dair yaklaşık 200 harita ve şehir planı bir araya getirildi. Yayına konu olan haritalar bugün Rusya Devlet Askeri Deniz Filosu Arşivi, Rusya Devlet Tarih Müzesi, Rusya Devlet Askeri Tarih Arşivi, Rusya Devlet Eski El Yazmaları Arşivi, Rusya Devlet Kütüphanesi, Rusya Milli Kütüphanesi gibi arşiv, kütüphane ve müzelerde saklanmaktadır.
Bu önemli kitapta en erkeni 17. yüzyılın sonu ile tarihlendirilen Osmanlı Devleti'nin genel coğrafya haritaları, Osmanlı'nın çeşitli bölgelerinin haritası, Türk şehir, liman ve kalelerin planları yer almaktadır. Erken tarihli haritaların büyük bir kısmı, el yazması halinde olup, Osmanlı'da görev yapan Rus yetkililerin jeodezi, topografya ve hidrografi alanlarında yaptıkları çalışmalar sonucunda ortaya çıkmıştır.
Söz konusu haritaların büyük bir kısmı yayımlanmamıştır. Daha geç tarihteki haritalar ise basılı olsa da "gizli" ibaresine sahip olduklarından dolayı bunlar da araştırmacılar tarafından pek bilinmemektedir. Dolayısıyla bu harita ve planların yayımlanması, hem genel olarak Osmanlı tarihi araştırmalarına hem de Türkiye'de haritacılık alanındaki boşluğun doldurulmasına önemli katkıda bulunacaktır.
COĞRAFYA BÖLÜMÜ AÇILDI
Haritaların yanı sıra bu kitapta ayrıca Rusya'da haritacılık biliminin gelişimi, Osmanlı'ya dair harita çalışmalarının seyri ve haritaların çizildiği dönemdeki (yaklaşık olarak 1700-1917) Osmanlı-Rus münasebetleri anlatılmıştır.
Rusya'da haritacılık Çar I. Petro döneminde gelişmeye başladı. Onun döneminde genel olarak askeri alanda önemli mesafeler katedildi. Çar bu durumu "Karanlıktan aydınlığa askeriye sayesinde çıktık. Bizi eskiden ciddiye almıyorlardı, şimdi ise saygı duyuyorlar" diye ifade eder. 1725'te kurulan Rusya Bilimler Akademisi'nin nezdinde daha 1737'de "Coğrafya" departmanı açıldı. Uzun yıl boyunca da bu departmanın başında bugün adı Rusya'nın en büyük üniversitesine (Moskova Devlet Üniversitesi) verilen M.V. Lomonosov bulunuyordu. II. Katerina döneminde ise haritacılık ilmi hüviyet kazandı. Önemli Avrupalı haritacılar Rusya'ya davet edildiği gibi yurtdışından harita ve bu alanda kullanılan aletlerin satın alınması için büyük bütçeler de ayırıldı. Bu süreçte artık Rusya'nın kendisinde de profesyonel haritacılar yetişti.
Rusların Osmanlı topraklarına dair ilk harita yapma denemesi I. Petro'nun Azak kuşatması sırasında gerçekleşti. Osmanlı Devleti'ne dair Rus haritacılığı daha çok askeri haritacılıktı. Bu yöndeki Rus haritacılığının gelişmesinin en önemli sebebi şüphesiz iki ülke arasındaki savaşlar ve bu savaşlara yapılan hazırlıklardır. Dolayısıyla hem barış zamanında Ruslar, Osmanlı topraklarını haritalandırırken savaş zamanında da uzmanlar Osmanlı haritalarını çıkarmakla meşgul oldular.
ELÇİLERİN EVLERİ DE YER ALDI
Rus topograflar zaman zaman resmi izinler çerçevesinde bu tür faaliyetlerde bulunurken zaman zaman da bu çalışmaları gizli yürüttüler. İşin ilginç tarafı, Rusların yaptığı bazı haritalar daha sonra Osmanlı yetkililerince de Türkçe'ye tercüme edilerek kullanıldı. Yine zamanla Rus topograflar Osmanlı'nın komşu ülkeleriyle aralarındaki sınır belirleme komisyonlarında da görev alıp sınır haritalarını çıkardılar.
19. yüzyılda ise artık yayınevleri de Osmanlı'ya dair haritalar basmaya başladı. Bunun sebebi yine savaşlara bağlı olarak sıradan insanların da Osmanlı'yı merak etmeye başlaması ve genel olarak 19. yüzyılda Doğu'ya olan ilginin artmasıdır. İstanbul ve Çanakkale boğazları ile İstanbul şehrinin harita ve planları da çoğunlukla bu dönemde yapıldı.
Yine Rus topograflar, şehir planlarının çizimine de önem verdiler. Söz konusu haritalarla planlar farklı konularda da önemli bilgi vermektedir. Planlarda yabancı elçilerin evlerinin bulunduğu yer, ayrı semtlerdeki askeri teçhizatların miktarı vs. hakkında da bilgi bulmak mümkündür.
Bu eser Rus arşivlerinin Türk tarihi hakkındaki önemini bir kez daha açıkça göstermiştir. Daha önce yine Rus arşivlerini kullanarak Ermeni meselesi ve II. Abdülhamid'le ilgili kitaplar yayınlayan İlyas Kemaloğlu ve Mihail Bashanov ile eseri yayınlayan Türk Dünyası Belediyeler Birliği'ni bu önemli haritaları içeren kitabı bize kazandırdıkları için tebrik ediyoruz.
17 Aralık 2023, Pazar
ERHAN AFYONCU
Gayrimüslimler, Türk hâkimiyeti altında asırlarca huzur içinde yaşadı
Türklerin gayrimüslimlere davranışı çağına göre çok ileri ve kendi döneminde mevcut olmayan bir anlayıştı. Onlarca millet, din ve mezhepten insanların kendi inanç ve dillerini koruyarak Osmanlı hâkimiyeti altında yaşamaları, insanlık tarihine Türk milletinin bıraktığı en önemli izlerden biri oldu
150 yıl önce Madrid'de, Paris'te, Berlin'de farklı dinlerden insanlar hemen hemen hiç yoktu. Hıristiyan hâkimiyetindeki Yahudiler de son derece zor şartlar altında dışlanarak yaşarlardı. Halbuki 900 yıl önce de, 500 yıl önce de, 150 yıl önce de Türkiye'de farklı millet, din ve mezhepten insanlar Türk hâkimiyeti altında yaşadılar.
Batı'nın insan hakları edebiyatı yaptığı günümüzde ise Müslümanlara karşı uyguladığı ayrımcılık ve düşmanlık iyice su yüzüne çıktı. Yükselen İslamofobi, Müslümanların hak ve özgürlüklerine karşı büyük bir sorun haline geldi.
İNANÇLARA KARIŞILMADI
Osmanlı Beyliği, Hıristiyanların yoğun olarak bulunduğu bölgelerde kurulup genişlemişti. Osmanlılar, bu yüzden beyliğin ilk dönemlerinden itibaren gayrimüslimlerle ilişki içindeydiler. Osmanlı İmparatorluğu'nda en büyük gayrimüslim topluluk Ortodokslardı. Gregoryen Ermeniler, Yahudiler ve Katolikler diğer gayrimüslim topluluklardı.
Osmanlı topraklarında bir kilisede ayin.
Fatih, fetihten sonra İstanbul zorla aldığı bir şehir olmasına rağmen Hıristiyanların burada yaşamasına müsaade ettiği gibi, kaçanların geri dönmesi için de çaba sarf etti. Bizanslı birçok Rum da gerek Müslümanlığı kabul etsin gerekse etmesin Osmanlı Devleti'nin hizmetine alındı.
Osmanlılar, kendi idareleri altına giren Hıristiyanlar ve Yahudilerin özel vergileri ödemeleri şartıyla inançlarına karışmadı. Kendi dini liderlerini seçmelerine, kutsal mekânlarını ziyaret etmelerine, ibadetlerini sürdürmelerine müsaade etti.
Bir yer fethedildiğinde genellikle o şehrin en büyük kilisesi camiye çevrilirken, diğer ibadet yerlerine dokunulmuyor, ancak yeni kilise inşasına da izin verilmiyordu. Osmanlı yönetiminde gayrimüslimler, Müslümanlardan farklı olarak "cizye" adlı bir vergi verirlerdi. Başka dinlerden olan kişilere baskı yapan ve ibadet yerlerine zarar veren Müslümanlar cezalandırılırdı.
Osmanlılar, idareleri altında bulunan gayrimüslimleri Müslümanlaştırma siyaseti takip etmediler. Bu durum kimsenin din değiştirmeye zorlanamayacağı yönündeki klasik İslam anlayışına dayanmaktaydı. Bu yüzden imparatorluk döneminde Boşnak ve Arnavutlar dışında büyük oranda Müslümanlaşan topluluk yoktur.
AVRUPA'DA MÜSAMAHA YOKTU
Osmanlı İmparatorluğu'nda Müslüman olmayanlar din değiştirmeye zorlanmadan devletin tespit ettiği kanunlar çerçevesinde ibadetlerini yerine getirip yaşama hakkına sahiplerken, aynı durum Avrupa'da yoktu. İspanya'da 1492'de Gırnata'nın düşüşünden sonra bir müddet Müslümanlara karışılmamış, ancak daha sonra zorla Hıristiyanlaştırma faaliyeti başlamıştı. Hıristiyan olmayı kabul etmeyenler ya öldürülmüş ya da Osmanlı gemileri tarafından İspanya'dan alınarak Afrika'ya götürülmüşlerdi. Avrupa'da başka dinlere karşı müsamahasızlık yalnız Müslümanlar için değil Yahudiler ve diğer Hıristiyan mezhepleri için de mevcuttu.
1908'de İkinci Meşrutiyet döneminin başlaması, imparatorluğun parçalanmasını önlemek ve başka dinlere mensup farklı milletlerle bir arada yaşamak için son bir çabaydı. Ancak İngiltere, Fransa ve Rusya gibi dönemin büyük devletlerinin müdahaleleriyle bu mümkün olmadı.
Birinci Dünya Savaşı sonunda Osmanlı İmparatorluğu'nun sona ermesiyle birlikte 600 yıllık dönemde onlarca millet, din ve mezhebin kendi inanç ve dillerini koruyarak Türk hâkimiyeti altında yaşamaları, insanlık tarihinde Türk milletinin bıraktığı en önemli izlerden biri oldu. Osmanlı İmparatorluğu'nun gayrimüslimlere davranışı, çağına göre çok ileri ve kendi döneminde mevcut olmayan bir anlayıştı.
Bir Yahudi cenazesi.
HUKUKİ STATÜLERİ BELLİYDİ
İslamıyet'ın doğuşundan itibaren Müslümanlar ile gayrimüslimlerin milletlerarası ilişkileri ve Müslümanlarla birlikte yaşayanların hukuki statüleri belirlenmişti.
İslamiyet'te Kuran-ı Kerim'in getirdiği mesajı kabul edenler Müslim, İslam dinini kabul etmeyenler de gayrimüslim olarak adlandırılır. Bunun dışında İslamiyet'te insanlar arasında ırk, renk, dil ve ülke esasına dayanan bir ayrım yoktur.
Klasik İslam hukuk doktrininde gayrimüslimler, ehl-i kitap sahibi olanlar, yani semavi kitap sahibi olanlar; semavi kitap sahibi olup olmadıklarında şüphe bulunanlar ve diğer inanç sahipleri olmak üzere üçe ayrılmıştır. Müslüman hukukçular, Hıristiyan ve Yahudileri ehl-i kitap saymışlardır.
Fatih ve Rum patriği.
FATİH'İN VERDİĞİ HAKLAR
Fatih Sultan Mehmed'in, İstanbul'un fethinden sonra Galatalılar'a verdiği ahitname şöyleydi:
"Ben, Sultan Murad Han oğlu yüce padişah ve büyük hükümdar Sultan Mehmed Han'ım... Yeri ve gökyüzünü yaratan, her canlıyı besleyen Allah'a ve Hz. Peygamber'in temiz ve aydınlık ruhuna, Kuran'a, yüz yirmi dört bin peygambere, dedem ve babamın ruhuna, kendi başıma ve oğullarımın başlarına ve kuşandığım kılıca yemin ederim:
Fatih'in Bosna ahitnamesi.
Galata halkının kendi inanç, gelenek ve göreneklerinin gereği olarak şimdiye kadar nasıl davranıyorlarsa yine aynı şekilde hareket etmelerini kabul ettim. Kendi canları, servetleri, kazançları, malları, yine kendilerinin olsun.
Kiliselerini alıp mescide çevirmeyeyim! Ancak onlar da yeni kilise yapmasınlar!
Ortodoks Rum din adamları.
Bunu böyle bilip sözüme güvensinler!
Haziran 1453 -İstanbul."
Fatih, Bosna rahiplerine verdiği ahitnamede ise Hıristiyanlara şu hakları tanımıştı:
"Ben ki Sultan Mehmed Han'ım... Buyurdum ki: Bosna rahiplerine ve kiliselerine kimse karışmasın. Bölgede kalanlar güven içinde yaşasın ve buraları terk edenler korkusuzca ülkemize geri dönüp kiliselerine yerleşsin. Ne ben, ne vezirlerim, ne de halkımdan bir kimse bunları incitmeyeceksiniz.
1478-Draç Kalesi."
24 Aralık 2023, Pazar
ERHAN AFYONCU
Fenerbahçe, Galatasaray’a ilk golünü attığı maçta şampiyon oldu
Bugün ezeli rekabette Fenerbahçe ile Galatasaray önemli bir derbi oynayacaklar. Galatasaray ile Fenerbahçe ilk defa 114 yıl önce karşı karşıya geldiler. İki takım arasındaki ilk 7 maçı Galatasaray gol yemeden galip bitirdi. 4 Ocak 1914’te oynanan maçı ise Fenerbahçe 4-2 kazandı. Galatasaray’a ilk golünü atan ve ilk galibiyetini alan Fenerbahçe, 1913-1914 sezonunu da şampiyon olarak bitirdi
19. yüzyılda Londra kulüp kaptan ve temsilcilerinin bir barda toplanarak Football Association'ı kurmalarından sonra futbolun ilk kuralları olan Cambridge Kuralları tespit edildi. Futbol 19. yüzyılın son çeyreğinde de Türkiye'ye geldi.
Futbol kulüpleri, İkinci Abdülhamid döneminde kurulmuş olmasına rağmen aralarında ciddi manada rekabet II. Meşrutiyet döneminde başladı. İstanbul Ligi'ne 1906'dan beri katılan Galatasaray, ilk şampiyonluğunu 1908-1909 sezonunda elde etti. 1909-1910 sezonundan itibaren Fenerbahçe de İstanbul Ligi'nde yer almaya başladı.
1913-1914 şampiyonu Fenerbahçe.
GALATASARAY AVRUPA'DA
Fenerbahçe–Galatasaray kulüpleri arasındaki ezeli rekabet ilk defa 17 Ocak 1909 tarihinde Galatasaray Lisesi öğrencilerinin takımı ile yeni kurulmuş bir semt takımı arasındaki maçla başladı. Bu özel maçı Galatasaray 2-0 kazandı. Fenerbahçe ise bu ligde ilk 1911-1912 sezonunda şampiyon oldu. Galatasaray bu sezon Avrupa seyahatine çıkmıştı.
Galatasaray ile Fenerbahçe arasında daha sonra oynanan 6 maçı da Galatasaray gol yemeden kazandı. Bu maçların tarih ve skorları şöyledir: 9 Ocak 1911: 3-0; 12 Şubat 1911: 7-0; 16 Nisan 1912: 1-0; 4 Mayıs 1913: 6-0; 25 Mayıs 1913: 1-0; 26 Ekim 1913: 3-0.
Fenerbahçe, Galatasaray'ı yenmeyi bırakın gol bile atamıyordu. 1913-1914 sezonu, çekişmeli Galatasaray-Fenerbahçe maçlarından birine daha sahne oldu. Maç 4 Ocak 1914 Pazar günü oynandı ve Fenerbahçe'nin 4-2 galibiyetiyle sonuçlandı. Bu netice aynı zamanda Fenerbahçe'nin 1913-1914 sezonunu şampiyon olarak bitirdiği anlamına geliyordu. Çünkü Fenerbahçe, sonraki maçlarını kaybetse bile şampiyonluğu garantilemişti. Diğer taraftan bu maç, Fenerbahçe'nin Galatasaray'a ilk golünü atmasına ve ilk galibiyeti almasına da sahne olmuştu.
1910-1911 şampiyonu Galatasaray.
HEYECAN 1 AY ÖNCEDEN BAŞLADI
İki takım arasındaki rekabet giderek kızıştığından bu maça verilen önem de bir hayli fazlaydı. Nitekim gazete haberlerinden anlaşıldığına göre Galatasaray-Fenerbahçe maçının heyecanı daha bir ay öncesinden başlamış, maçın oynanacağı günün, tarihi bir gün olacağı taraflarca ifade edilmişti. Müsabaka bu derece önemli olunca gazete sütunlarında da geniş yer buluyordu. Tasvir-i Efkâr Gazetesi bu maça dair şunları yazmıştı:
"İki tarafın tarihçe-i mesaisi- Önceki günkü durum- Oyun başladı- Oyun esnasında- Fenerbahçe hakkıyla kazandı. Niçin?"
İki tarafın tarihçe-i mesaisi: "Bir aydan beri spor camiasının büyük bir heyecanla bekledikleri gün gelmişti. Galatasaray ve Fenerbahçe kulüpleri arasında pazar günü İttihad Çayırı'nda futbol müsabakası icra olunacaktı. Her iki kulüp mensupları ve taraftarları o günün tarihi bir gün olduğunu iddia ediyordu. Gerçekten Galatasaray kulübünün şanlı bir mazisi vardı: Altı-yedi seneden beri İstanbul'da daima (...........) etmişler ve hatta Budapeşte'ye kadar seyahat bile yaparak bazı yerlerde mağlup düşmüş, bazılarında galip gelmişlerdi.
Fenerbahçe daha yeni olmakla beraber üç seneden beri gösterdiği azim ve sebat sayesinde kendisine pek mühim bir mevki temin edebilmiş ve iki sene evvel İstanbul şampiyonluğunu da kazanmıştı. Fakat geçen ve bu sene bazı vesilelerle hocaları olduğuna şüphe olmayan Galatasaray kulübüyle birkaç defa yaptığı maçlarda muvaffak olamamıştı. Bu başarısızlık nedeniyle kulübün genç futbolcuları hiç gevşemeden çalışıyorlardı. 1913-1914 şampiyonluğu için takip eden müsabakalarda adeta yorulmaksızın kazanıyorlar ve birinciliği hakkıyla ümit ediyorlardı. Ve onların azim ve ümitlerini artıran talihleri de başarılarına zemin hazırlıyordu. Bir ay önce esasen üstün olduğu Strugglers kulübünü, eksik kadro olarak karşılarına çıkması üzerine yirmi dakikada altı gol yaparak kaçırmışlardı. Diğer kulüpleri de bu surette mağlup etmişlerdi."
İngiltere'de bir maç.
MADALYA VERİLMELİ
Önceki günkü durum: "Bundan dolayı Galatasaray karşısına her zamandan ziyade bir güvenle çıkıyorlardı. Talih bu defa yine kendilerinin yanında yer almıştı. Sanki Galatasaray oyuncularının bütünü mevkiinde hazır bulunmuyorlardı. Saat üçe geldiği halde Adnan Bey daha gelmemişti. Yerine başkasını ikame etmek lazım geliyordu. Galatasaray üçüncü timinden Namık Efendi'yi almışlardı. Kendi takımında iyi bir oyuncu olan bu genç böyle önemli bir müsabakaya dâhil olamazdı, olunca herhalde şaşalardı. Nasıl ki öyle oldu.
Karşısında bulunan Nuri Bey kadar koşamıyor, cüssesi ufak olduğu için müsademeden çekiniyor, binaenaleyh topu daima kaçırıyor, hasmına kaptırıyordu. Adnan Bey'in yerine her vakit hücum hattında bulunan Galip Bey ikame edildi. Fakat hücum hattında soğukkanlı bir oyun sahibi olan ve merkez hücumcusuna üstadane paslar veren bu oyuncu orada vazifesini ifa edemiyordu. Çünkü sürati noksan idi.
Fenerbahçe'den Nuri Bey'le Miço kendisini geçiyor, topu Galatasaray kalesine sürüklüyordu. Galatasaray o gün yine bir oyuncu daha almıştı: Hafız, zannedersem Süleymaniye kulübünde oynuyor. Fakat böyle önemli bir maça iştirak edebilmek için bir iki sene idman yapmaya, oyunun inceliklerine vâkıf olmaya muhtaçtır.
Yeni bir oyuncu daha vardı: Nuri Bey. Oldukça eski oyuncudur. Balkan muharebesinde Galatasaray Sultanisi'nin o 12 meşhur gönüllülerinden biriydi. Ayağından yaralanmıştı. İyileştikten sonra bugün yine askerlik hizmetine devam ediyor. Vücudu sağlam, hareketleri seri, oyunu mahir olan bu oyuncu Galatasaray Kulübü'nün hücum hattının sağ tarafında parlak surette vazifesini yaptı."
Oyun başladı: "Oyunun daha başlangıcında büyük bir faaliyet göründü. Top ayaktan ayağa, baştan başa dolaştıktan sonra Fenerbahçe kalesine doğru gitti. Sabri Bey'in şanlı bir havalesi topu Fenerbahçe hücumcularına ulaştırdı. Sol kanatta Hikmet Bey'in iyi bir pası, merkez hücumcusu Kâmil Bey'in kuvvetli bir "şutu" topu Galatasaray kalesine ithal etti. Fener'in taraftarları şiddetli surette alkışladılar. Fenerbahçe Kulübü'nün, üç seneden beri Galatasaray'a ilk golü yapılıyordu. Bu şeref de Kâmil Bey'e teveccüh etmişti. Kulübü kendisine güzel bir madalya verecektir."
Tasvir-i Efkâr'da maç haberi.
ÜÇ-DÖRT BİN SEYİRCİ
Oyun esnasında: "Oyun kızıştı. Galatasaray hücumcuları faaliyetlerini artırdılar. Haf bekler de atıldı, nihayet merkez hücumcu "Oberle" topu müdafaalarından kurtardı. Üstadane bir gol yaptı. O derece şiddetli idi ki top kalecinin eline geldiği hâlde tutamadı. Oyun devam etti. Üç çeyrek saat bittikten sonra beş dakika aralık verildi. Bu esnada Galatasaray, topu oyuncularından birine düşürdü. Galip Bey yine hücum hattına geçti. Sağ haf bek Hüseyin Bey müdafaaya geçti. Bu da bir hata idi. Çünkü mevkiinde pek iyi çalışan bu oyuncu bek olamazdı. Çünkü biraz ağırdı. Bu yer daha ziyade sürat ve cevvaliyet ister.
Bu ikinci parti, birincisi gibi yine pek güzel geçti. Galatasaray noksanına rağmen yine üstadane çalışıyor. Fenerbahçe rakibinin daha zayıf bulunmasından dolayı ziyade bir gayret ve istekle çalışıyordu. Seyre gelen o üç-dört bin seyircinin alkış ve teşvikleri arasında futbolcular koşuyorlar, çarpışıyorlar, didişiyorlardı."
MEVKİİNİ TERK EDEN ASKER
Fenerbahçe hakkıyla kazandı: Niçin? "Galatasaray kalecisinin güzel müdafaası pek çok golleri kurtardı. Fakat karşı tarafın kalecisi de pek iyi bir kaleci olduğunu ispat eyledi. Fenerbahçe beki Galip Bey üç-dört defa kendisini yere atmakla birkaç gol kurtardı. Bu müdafaa tarzı yasak değildir. Bir de çelme atmanın diğer bir nevidir. Hata addedilmediği gibi herhalde tehlikeyi de bertaraf eder. Oyun bittiği zaman Fenerbahçe'nin dört golüne karşı Galatasaray iki gol yapmış bulunuyordu. Fenerbahçe o gün hakkıyla kazanmıştı. Çünkü onların o azim ve metanetine karşı Galatasaray yamalı bir takım ile maça çıkmıştı.
Özellikle Adnan Bey'in müsabaka günü çayırda bulunmaması tehlike zamanında mevkiini terk eden askerin hareketine benziyor. Bu hâl futbolculuğa hiç de yakışmaz. Hatta diyebilirim ki Galatasaray'ın mağlubiyeti Adnan Bey'in ispat-ı vücut etmemesinden neşet etmiştir. Çünkü kendisi gayet iyi müdafaa yaptığı gibi Ahmed Cevad Bey de kendisiyle pek iyi uyum sağlıyordu. Bu maçta Ahmed Cevad Bey pek yalnız kaldığı için her vakitki şevk ve hevesi ve ne de faaliyeti ibraz edemedi.
Merkez savunmacı Celal Bey her tarafa koşmak ve birçok yerde arz-ı vücut etmek mecburiyetinde kaldığı için ileri gidemiyor ve hücum hattına lâzım geldiği derecede yardım etmeye muvaffak olamıyordu. Fenerbahçe Kulübü, Galatasaray'a karşı kazandığı maçtan sonra bu senenin İstanbul şampiyonu olacağına şüphe yoktur. Çünkü Galatasaray'la ikiüç hafta sonra yapacakları müsabakada mağlup olsalar da yine sonuca tesir etmeyecektir.
31 Aralık 2023, Pazar
ERHAN AFYONCU
Atatürk 150 yıllık çöküşe son verdi
Osmanlı’nın son 150 yılı büyük mücadelelerle ve toprak kayıplarıyla geçti. Yapılan reformlara rağmen kötü gidişat durdurulamadı. Mustafa Kemal Atatürk’ün liderliğindeki Milli Mücadele, Türk milletini tekrar ayağa kaldırdı ve milletimiz esaret altına girmedi. Atatürk, kazandığı zaferlerle Türk tarihinin en büyük kahramanlarından ve en saygın ortak değerlerinden biri oldu
1768-1774 Osmanlı-Rus Savaşı, Türkleri Avrupa'dan atma projesi olan Şark Meselesi'nde en önemli dönüm noktasıdır. Osmanlı İmparatorluğu, bu savaşta, tarihinde ilk defa tek bir devlet karşısında büyük bir hezimete uğradı. Daha sonraki yıllarda yapılan reformlara rağmen kötü gidişat durdurulamadı.
AVRUPALI SÖZÜNÜ TUTMADI
19. yüzyılda devletin günden güne kötüye giden gidişatı devlet adamlarını ve aydınları mevcut müesseselerde ıslahat fikrinden yenileşme fikrine sevk etti. Bu yenileşmede model Avrupa idi. II. Mahmud'un reformlarıyla Osmanlı İmparatorluğu'nun yalnız askeri değil, idari, iktisadi ve sosyal yapısı tamamen değişti. Sultan'ın reformları oğlu Abdülmecid'in Tanzimat uygulamalarıyla devam etti. Osmanlıcılık fikri etrafında Osmanlı topraklarındaki bütün milletlerin bir arada tutulmasına çalışıldı.
Mustafa Kemal ve arkadaşları halkı selamlıyor.
Kırım Savaşı'ndan sonra imzalanan 1856 Paris Antlaşması'nda imparatorluğun toprak bütünlüğü Avrupalı devletlerin güvencesi altına alınmıştı. Avrupalılar günümüzde nasıl sözlerini tutmuyorlarsa o dönemde ataları da aynı şeyi yaptılar.
23 Aralık 1876'da Anayasa'nın yürürlüğe girmesiyle I. Meşrutiyet devri başladı. Anayasa'nın ilanı Avrupalıların isteklerine karşı bir kalkan olarak düşünülmüştü. Ancak Avrupalı devletlerin amacı, Osmanlı İmparatorluğu'nda daha fazla hürriyet ve demokrasinin olması değil, kendi çıkarlarını koruyup geliştirmek olduğu için Batılı müdahalesi sona ermedi.
1877-1878 Savaşı'nda Avrupalılar, Osmanlı'yı Rusya karşısında yalnız bıraktılar. Bu savaşta Osmanlı Devleti büyük bir mağlubiyet aldı, Rus orduları Yeşilköy'e kadar geldi. 93 Harbi, Osmanlı'nın omurgasını kıran savaştır. Bundan sonra imparatorluğun mevcut hâliyle hayatta kalma şansı kalmamıştı.
19. yüzyılda Yunanistan, Sırbistan, Karadağ ve Bulgaristan gibi ülkeler, İngiltere, Fransa ve Rusya'nın Osmanlı İmparatorluğu'na siyasi veya askeri baskısı sonucu birer birer imparatorluktan koparılmıştı.
İMPARATORLUK PARÇALANDI
II. Abdülhamid, 33 yıllık hükümdarlığında izlediği siyasetle devleti ayakta tutmaya çalıştı. Sultan'ı tahttan indiren İttihadçılar iyi niyetliydiler, millete yeniden bir ruh ve heyecan verdiler. Ancak genç ve tecrübesizdiler. Osmanlı kimliği ve Meclis'te bütün milletleri temsil ettirerek imparatorluğu bir arada tutacaklarını zannettiler. Ancak kısa bir süre sonra yanıldıkları ortaya çıktı. Osmanlı'nın varlık sebebi olan Rumeli kaybedildi.
İttihadçılar, Ağustos 1914'te başlayan I. Dünya Savaşı'na 1914 Kasım'ında Almanya'nın yanında İngiltere, Fransa ve Rusya'ya karşı cihat ilan ederek girdiler. Balkan Savaşı'nda darmadağın olan Osmanlı ordusu, dünya savaşında kendisinden beklenilmeyen başarılara imza attı. Mehmetçikler, Balkan Savaşı'nın utancını silmek ve vatanı kurtarmak için kendisini hiç çekinmeden öne atarak şehadet şerbetini içtiler. Birçok cephede mağlup olmamıza rağmen Çanakkale ve Kûtülamâre'de büyük zaferler kazandık.
Çanakkale Savaşları'nın, Türk tarihinin gidişatına da önemli tesirleri oldu. 1768-1774 Osmanlı-Rus Savaşı'ndan itibaren sürekli büyük devletler karşısında mağlup olduğumuz için kaybettiğimiz güvenimiz geri geldi. Çanakkale, sömürgeciler tarafından ezilmiş İslam dünyası için de bir kurtuluş ışığı oldu.
Sami Yetik'in İstiklal Sava-Savaşı'yla ilgili bir tablosu.
MİLLİ MÜCADELE BAŞLADI
I. Dünya Savaşı'nda büyük bir mağlubiyete uğrayan Osmanlı İmparatorluğu, 30 Ekim 1918'de Mondros Ateşkes Antlaşması ile teslim oldu ve topraklarımız işgal altına girdi. I. Dünya Savaşı'nın başında İngiltere-Rusya ve Fransa arasında yapılan gizli görüşmeler sonucunda Osmanlı İmparatorluğu paylaşılmıştı. Savaşı kaybedince imparatorluğu paylaşma planı fiiliyata döküldü.
1908'de 5 milyon kilometrekarelik büyüklüğe sahip olan imparatorluk 1918'de 200-300 bin kilometrekareye düşmüştü. Dünya Savaşı'nda alınan büyük mağlubiyete rağmen tarih boyunca esareti kabul etmeyen Türk milleti, mücadele edecek azmi ve kararlılığı bularak kendisine giydirilmek istenilen esaret gömleğini yırtmak ve vatanını savunmak amacıyla Anadolu'da ardı ardına kongreler yapıp Müdafaa-i Hukuk ve Redd-i İlhak cemiyetleri kurarak mücadeleye başladı.
19 Mayıs 1919'da Mustafa Kemal Paşa'nın Samsun'a ayak basmasıyla birlikte de Türk milleti Milli Mücadele'de kendisini zafere götürecek liderini bulmuştu. Çanakkale Zaferi'nden gelen ruh ve liderle, yani Mustafa Kemal Atatürk'le ülkemizi işgal eden düşmanlarımıza karşı İstiklal Harbi mücadelesini verdik. Atatürk hem cephelerde hem de diplomaside başarılı olarak adım adım Milli Mücadele'yi zafere taşıdı. Milli Mücadele'nin sonunda 26 Ağustos 1922'de başlayan Büyük Taarruz, Türk tarihinin son asırlarındaki en önemli taarruzudur. 9 Eylül'de Yunan ordusunun Ege'ye dökülmesiyle sona eren Büyük Taarruz'da büyük bir zafer kazanılıp Şark Meselesi'nde Avrupa'nın son noktayı koyması önlendi.
Kazanılan büyük zaferle Batı'nın Türk milletini Anadolu'dan atma planlarını parçaladık. Mustafa Kemal Atatürk'ün liderliğindeki Milli Mücadele, Türk milletini tekrar ayağa kaldırdı ve milletimiz esaret altına girmedi. Esaret altına girmeyince de beyinler sömürgeleşmedi. Mustafa Kemal Atatürk, kazandığı zaferlerle Türk tarihinin en büyük kahramanlarından ve en saygın ortak değerlerinden biri oldu.
MİLLİ MÜCADELE'NİN SESİ: İRADE-İ MİLLİYE
Mustafa Kemal Paşa ve arkadaşları, Sivas Kongresi, 4 Eylül 1919 tarihindeki çalışmalarına başlamadan önce Milli Mücadele'nin esaslarının kamuoyuna anlatılacağı bir gazetenin yayımlanmasını düşündü. Kongre'nin 11 Eylül 1919 tarihinde yapılan sekizinci genel oturumunda bir gazete yayımlanması kararı alındı. Gazete, Milli Mücadele'nin sesini ve ülkenin içinde bulunduğu durumu tüm Anadolu'ya ve dünyaya doğru bir biçimde duyurma amacı taşıyordu. Kongre'nin bitiminden üç gün sonra, 14 Eylül 1919 tarihinde Demircizâde Selahaddin'in sahipliği ve sorumlu müdürlüğünde "İrade-i Milliye" adıyla gazetenin ilk sayısı yayımlandı. Yayımlanmış tüm sayıları ne yazık ki elde olmayan gazetenin mevcut olan en son sayısı Ocak 1922 tarihli 254. nüshadır.
BELGE NİTELİĞİNDE
Atatürk, Sivas'tan ayrılırken İrade-i Milliye'yi Ankara'ya götürmek istedi, ancak Sivaslılar gazetenin Sivas'ta kalmasını istediklerinden, gazetenin yayını Sivas'ta devam etti. Gazete, yayın hayatı boyunca Milli Mücadele'ye destek vermiş olsa da başlangıç dönemindeki resmi ve ulusal niteliğini kaybederek zamanla yerel bir gazete hüviyetine dönüştü. Yayımlanan ilk sayıları açısından İrade-i Milliye Gazetesi, Milli Mücadele ve Türkiye tarihi açısından büyük bir önem arz etmekte olup o dönemin aydınlatılmasında önemli bir belge olma niteliğine sahiptir. Zira gazeteler, yayımlandıkları dönemi yansıtan önemli veri kaynaklarıdır.
YENİ HARFLERLE ÇIKTI
Gazete logosunun altında "Metâlib ve âmâli milliyenin müdâfiidir" (Milletin arzu ve isteklerinin savunucusudur) ifadesi yer alır. Gazete "Haftada iki defa yayımlanır" ifadesiyle yayın periyodunu ilan etmiş olsa da çeşitli sebeplerle aksamalar olmuş ve çoğunlukla haftada ancak bir sayı yayımlanabilmişti. Gazete, 30x50 cm boyutunda ve 4 sayfa olarak hazırlanarak Sivas Vilayet Matbaası'nda dizilip basılmıştı. İlk nüshası bin adet basılan gazete gelen talepler üzerine baskı sayısını artırdı. Sözlük ve eski Türkçe alanında Türkiye'nin en önemli isimlerinden biri olan Recep Toparlı, Arap harfleriyle yayımlanmış olan gazeteyi yeni harflerle çıkardı. "Milli Mücadele Dönemi'nde İrade-i Milliye Gazetesi" ismiyle yayımlanan çalışmada yer alan ilk 20 sayı, Mustafa Kemal Paşa'nın yönetim ve denetiminde, Milli Mücadele'nin bir nevi resmi yayın organı olarak neşredildi. Bunların ilk 16'sı Atatürk'ün Sivas'ta bulunduğu ve Milli Mücadele'yi yönettiği sürede; 17-20. sayılar ise Ankara'da Hâkimiyet-i Milliye'nin Milli Mücadele adına bir nevi resmi nitelik kazanmasına kadar geçen sürede yayımlanmıştır. Bu dönem, bir bakıma Sivas Kongresi kararıyla Heyet-i Temsiliye'nin adına yayımlanan gazetenin, Milli Mücadele'nin sesi olduğu dönemdir.
KELİMELER AÇIKLANDI
Recep Toparlı Hocamız, gazeteyi yayımlarken Arap harfli metinlerle ilgili olarak tespit ettiği yanlış yazımları, okunamayan veya okunuşundan emin olamadığımız kelimeleri, kelimelerdeki eksik ve fazla yazılışları vb. dipnotlarda göstermiş. Gazete metinlerini Latin harflerine aktarırken Arap harfli metinlere, günümüz Türkçesine aktarırken Latin harfli metinlere bağlı kalmış. Açıklanması gereken bazı kelime ve tabirleri aynen alarak çalışmanın sonuna eklediği "Lügatçe" kısmında açıklamalarını yapmış. Bu kitapta gazetenin orijinalini, metinlerin çeviri yazılarını ve sadeleştirilmiş hallerini bir arada buluyoruz. Milli Mücadele'nin sesi olan "İrade-i Milliye" ile ilgili bu neşri yapan Recep Toparlı Hocamızı ve Sivas Belediyesi'ni tebrik ediyoruz.
XXXXXXXXXXX
7 Ocak 2024, Pazar
ERHAN AFYONCU
Filistin’i kana boyayan mektup: Balfour Deklarasyonu
Sesli dinlemek için tıklayınız.
00:00
00:00
Tüm Sesli Haberler
İngiltere Dışişleri Bakanı Balfour tarafından 1917’de Rothschild’a yazılan ve Filistin’de Yahudi devleti kurulmasını vaat eden mektup, Balfour Deklarasyonu olarak anıldı. Filistin topraklarına bu mektuptan sonra kan ve gözyaşı hâkim oldu
19. yüzyılda Osmanlı topraklarında nüfuz alanı kurmak isteyen İngiltere, Fransa'nın Katolik, Rusların da Ortodokslar ile işbirliği yapması gibi imparatorlukta kendisine yardımcı olacak bir topluluk aradı ve Yahudilerle işbirliğine başladı. Yahudiler, böylece Filistin'e geri dönüş yolunda önemli bir müttefik buldular. İsrail'in kurulmasında bir mihenk taşı olan "Balfour Deklarasyonu" hakkında ayrıntılı bilgi İsmail Ediz ve Jonathan Schneer'in araştırmalarında bulunur.
1901'de Kudüs.
İNGİLTERE VE SİYONİZM
İngiltere'de, Filistin'de bir Yahudi devleti kurma fikri ilk defa 1915'te Başbakan Herbert Asquith kabinesinin Yahudi üyesi olan Herbert Samuel tarafından ortaya atıldı. Samuel, Yahudi devleti fikrini ortaya atarken Filistin'in İngiltere için önemine vurgu yapmıştı. Samuel, Haim Weizmann ve Maliye Bakanı Lloyd George, Ocak 1915'te siyonizm üzerine bir muhtıra yayınladı. Ancak bu dönemde İngiltere'deki genel hava bölgede uluslararası bir yönetim olması gerektiği yönündeydi.
Savaştaki yenilgiler ve ekonomik durum İngiltere'de kabine değişikliğine neden oldu ve Aralık 1916'da Lloyd George yönetimindeki savaş kabinesinin ana problemlerinden biri Filistin oldu. Başbakan Herbert Asquith'in görevden ayrılması ve Lloyd George'un başbakanlığa gelmesi siyonizm için dönüm noktası oldu.
Siyonistlerin ve İngiltere'nin çıkarları ortak noktada buluşuyordu. İngiltere açısından Filistin; Süveyş, Mısır ve Hindistan'ın güvenliği için önemliydi. Filistin'de Alman nüfuzundan endişe duyuluyordu.
Yeni başbakan, Filistin'in kendi çıkarları için İngiltere hâkimiyetinde olması gerektiğini Fransızlara kabul ettirmek istiyordu. Lord Curzon liderliğinde toplanan ve İngiltere'nin kontrol bölgelerinin belirleneceği bir komite de Filistin'i imparatorluğun geleceği için hayati olarak görüyordu. Başbakandan farklı olarak Curzon, Filistin'in İngiltere tarafından doğrudan yönetilmesini savunuyordu.
Kabine ortağı Muhafazakâr Parti lideri Bonar Law ve savaş kabinesi dışında da kalsa Winston Churchill gibi yetkililer de Filistin'i İngiliz İmparatorluğu'nun çıkarları açısından önemli buluyorlardı. Üst düzey askeri yetkililer ise Filistin'i Fransız bölgesi ile İngiliz bölgesi arasında tampon bir bölge olarak görüyorlar ve başka bir güç tarafından yönetilmesinin devletlerinin çıkarları açısından yanlış olduğunu düşünüyorlardı.
Ağlama Duvarı önünde Yahudiler.
ÜÇ DEVLETİN ÇEKİŞMESİ
İngiltere çıkarlarının farkındaydı ancak daha önce yaptığı antlaşmalar ve uyguladığı politikalar bu hedeflere ulaşması için aynı zamanda bir engel teşkil ediyordu. Bunlardan en önemlileri Araplara verilen sözler ve Fransa ile yapılan Sykes-Picot Antlaşması idi.
Savaşta İngiltere lehine yaşanan gelişmeler ve ekonomide çıkan fırsatlarla Ocak 1917'den itibaren siyonizm ve Filistin konuları Londra'da tartışılmaya başlandı. Yeni ekonomik ve askeri koşullardaki ilk hedef, Sykes-Picot'ta yapılacak değişiklikle bölgenin İngiltere'nin kontrolüne alınmasıydı. Bunun için de siyonizm kullanılacaktı. Lloyd George ve Balfour sık sık bir araya gelerek politikanın içeriğini tartıştılar.
25 Nisan'daki kabine toplantısında Filistin'in mevcut durumunun İngiltere yararına olmadığı kabine üyeleri tarafından şiddetle eleştirildi. 1 Mayıs'ta Curzon'un komitesinin Filistin'e ve 17 Mayıs'ta Sykes'ın Ortadoğu'ya dair sunduğu raporlar büyük ölçüde İngiltere'nin Filistin politikasını belirledi. Curzon, Filistin'de bir Yahudi devleti kurulmasını istemiyor sadece İngilizlerin çıkarına önem veriyordu.
Balfour'un mektubu.
Ancak Yahudilerin desteğini almak isteyen diğer devletler gibi İngiltere'nin de somut bir adım atması gerekiyordu. Nitekim Almanya da Yahudilerin desteğini almak için fırsat kolluyordu. Siyonist örgütlenmenin merkezi yönetimi Berlin'deydi. Siyonist liderlerin bir kısmı Almanya'nın kazanmasını istiyordu.
Savaşın etkisiyle 1916 yılına gelindiğinde müttefik ekonomileri dibe vurmak üzereydi. İngiltere, savaşı kazanmak için Amerika ve siyonizmin desteğine ihtiyaç duyuyordu.
1917'de Amerika'nın savaşa girmesi ve müttefiklere kredi sağlamasıyla ekonomik problemler azaldı. Yapılan görüşmelerde gündeme gelen taleplerden bazıları da siyonistlere aitti ve Filistin'de bir Yahudi devleti kurulmasını içeriyordu.
31 Ekim 1917'deki kabine toplantısında Balfour, Yahudi devleti kurma yolunda atılacak adımın Amerika'daki Yahudilerin desteğini alma noktasında önemli olduğunu ifade etti. Diğer taraftan Weizmann, Yahudi sermayesini İngiliz yayılmacılığının hizmetine sokmaya çalışıyordu.
Balfour
100 YILDIR GÖZYAŞI VAR
1917 Ağustos'undan itibaren İngiliz kabinesinde deklarasyon hususu sürekli olarak tartışıldı. Siyonistler bir an önce açıklanması için baskı yaparken İngiliz siyasetçiler ise temkinli olmayı tercih ediyorlardı. 4 Ekim'deki kabine toplantısında Balfour, politikacıları ikna etmek için üç argüman ileri sürmüştü:
1- Almanların, siyonistlerin desteğini almak için çabaları.
2- Siyonizmin İngiltere'deki bazı zengin Yahudilerin desteğini almasa da Rusya ve Amerika dâhil olmak üzere Yahudilerin çoğunluğu tarafından desteklenmesi.
3- Siyonizmin Yahudilerin yoğun ulusal fikirlerine dayanması.
Konuşmasının sonunda deklarasyonun taslağını okuyan Balfour, Amerika'nın bunu destekleyeceğini ifade etti. Teklife karşı çıkanlar da oldu. Mesela Lord Curzon, Filistin'de yaşayan Yahudilerin durumunun iyileştirilmesinin onlara geniş topraklar verilmesinden daha iyi bir seçim olacağını söylemişti. Konu 31 Ekim'de kabineye tekrar geldi. Lord Curzon bu sefer de detaylı bir muhtırayla Filistin'i Yahudi devletine dönüştürme fikrine karşı çıktı.
Rothschild
Bu sırada Filistin toprakları İngiltere tarafından işgal ediliyordu. Kudüs'te İngiliz-Fransız ortak yönetimi kurulmasına dair Fransız hükümetinin baskısına rağmen Sykes, buranın İngiliz kontrolünde olmasını ve sıkıyönetim ilan edilmesini talep etti. Askeri operasyonun başarılı olması, Amerika ve kabine desteğinin sağlanmasından sonra geriye deklarasyonun ilanı kalıyordu. Savaş bakanlığında bildiri üzerine yapılan çalışmalar sırasında sunulan taslak metinlere Weizmann, Sokolov ve Rothschild gibi siyonist liderler tarafından müdahale edilmişti.
Siyonist Dernekleri Federasyonu adına Lord Rothschild'a İngiliz Dışişleri Bakanı Balfour tarafından yazılan 2 Kasım 1917 tarihli mektup Balfour Bildirisi olarak bilinecek ve Filistin toprakları bu mektupta vaat edilenlerden sonra tekrar eskisi gibi olmayacaktı. Balfour'un mektubunda Yahudiler için milli bir yur kurulmasının İngiltere tarafından olumlu karşılandığı ve İngiltere'nin elinden geleni yapacağı ifade ediliyordu.
Her ne kadar mektupta Filistin'de yaşayan ve Yahudi olmayan toplulukların haklarına zarar gelmeyeceği hususu vurgulansa da böyle olmadı. Bölge 100 yıldır kan ve gözyaşından kurtulamadı.
.14 Ocak 2024, Pazar
ERHAN AFYONCU
Kahramanlar can verir yurdu yaşatmak için
Sesli dinlemek için tıklayınız.
00:00
00:00
Tüm Sesli Haberler
Atalarımız tarih boyunca vatan ve devletleri için “Ölürsem şehit, kalırsam gazi” anlayışıyla hareket ettiler. Şimdi torunları da aynı anlayışla hiçbir engelden yılmadan en zor şartlar altında kahramanca çarpışıp şehadet şerbetini içiyor, Türk milletinin güvenliğini sağlamak için mücadeleye devam ediyorlar
Avrupa'ya ayak basıp asimile olmayan tek topluluk Türk milletidir. Hıristiyanlar asırlarca Türkleri Avrupa ve Anadolu'dan atmak için uğraştı. Batılıların tam işlerini bitirdik dedikleri her seferinde Türk milleti şehadet şerbetini içerek dimdik karşılarına dikildi. Bu topraklar Hititler'i, Urartular'ı, Frigler'i, Lidyalılar'ı ve Romalılar'ı tarihin tozlu sayfalarına karıştırdı. Ancak büyük Türk milleti, 1000 yıldır her felaketi büyük fedakârlıklarla savuşturup her türlü zorlukla kahramanca mücadele ederek kanlarıyla Türkiye yaptığı Anadolu'da var olmayı başardı.
Kutülamare zaferini kazanan Mehmetçikler.
BEDENLERİ TAZE, YÜZLERİ NURLU
Türkler, tarih boyunca vatan ve devletleri için "Ölürsem şehit, kalırsam gazi" anlayışıyla hareket ettiler. Atalarımız fethettikleri ülkelerin her karış toprağını binlerce şehidin kanıyla sulamadan terk etmediler. Osmanlı döneminde akıncılar, yatakta ölmeyi ayıp sayar, şehit düşmeyi arzularlardı. 15. yüzyıl yazarlarından Suzi Çelebi, Mihaloğlu Ali Bey'in gazalarını anlattığı gazavatnamesinde bu anlayıştan şöyle bahseder:
"Yatakta can çekişerek ölmek çok kederli bir hâldir. Kılıç sebebiyle yaralanmak ise hoş bir neşedir. Her varlığın sonu yokluk olduğu için, bugün şehit olmanın zamanı ve adımıdır. Rıdvan Cenneti, şehit için süslendi. Huri ve gılmanlar şehit için giyinip kuşandı. Şehide ödediği kan pahası/diyeti karşılığında verilen cennet değil midir? Allah'ın huzurunda kendisine bahşedilen ikram, kendisine cennet değil midir? Şehidin türbesinin ışığı, aydır. Şehidin kabrine her an nur iner."
17. yüzyıl yazarlarından Cafer Iyani, Macaristan serhaddindeki gazaları anlattığı "Tevârih-i Cedîd-i Vilâyet-i Üngürüs" isimli eserinde atalarımızın şehadet kültürüyle ilgili şu hadiseyi anlatır: "1586'da Budin'de naiplik yaparken Peşte kalesinin tamiri gerekmişti. Bu esnada kalenin temeli içerisinde şehitlerin uzun yıllardır saklı kalmış kabirleri ortaya çıktı. Nurlu vücutları keşfedildiğinde o cennetliklerin tertemiz bedenleri ve mübarek başlarından sanki o anda şehit olmuşlar gibi kanları akıyordu. Kiminin başındaki kılıç yarası kan ve toprak ile karışmış, mübarek bedenleri taptaze ve yüzleri nurluydu."
Balkan şehitleri için dikilen anıt.
'BUGÜN BİZİM BAYRAMIMIZ'
Türk askerleri, muharebe sahalarında düşmana hücum ederken ve kuşatma altındaki kalelere hücumlarda "Allah Allah" sedalarıyla savaşırlar, şehadet şerbeti içmekten çekinmezlerdi. Ölüme gönderilen gaziler "Canımız başımız din-i İslam uğruna fedadır" diye görevlerine giderlerdi. 17. yüzyılda kaleme alınan Tiryaki Hasan Paşa Gazavatnamesi'nde serhadlerde yaşayan gaza ve şehadet kültürüyle ilgili birçok bilgi vardır. Eserde, şehit düşenler, "Şehitlik şerbeti nasip oldu. Pek çok cesur gaziye şehitlik müyesser oldu" diye zikredilir. Gazavatnamede gazilerin şehadete bakışı şöyle anlatılır:
"O gece gaziler şehitlik şerbetine talip oldular. Birbirleri ile şakalaşarak 'Acaba sabahleyin zafer güneşi hangi tarafın askerine doğar' diye sabaha kadar münacaat ettiler.
Gaziler, kâfirlerin çokluğundan üşenmeyiniz? İnşallahu Teâlâ fırsat bizimdir. Her ne zaman ki, kâfirler din-i İslam üzerine fitne ateşi yaksalar, Hak Sübhânehu ve Teâlâ Hazretleri, lütfu kerem ile o fitne ateşlerini söndürür. Şimdi ey gaziler göreyim sizi, din-i İslam uğruna merdane deruni kâfirler ile vuruşalım. Ölenlerimiz şehit, kalanlarımız gazi ve saiddir.
Gaziler, gayret-i İslam için, can ve başlarını fisebilillah feda edüp dediler. 'Bugün bizim Kerbelâ'mızdır. Bugün doğduk, bugün ölelim, bugün bizim ulu bayramımızdır' dediler. Gaziler bu hâl ile hazır oldular."
Türk ordusu Viyana önlerinde.
DÖVÜŞE DÖVÜŞE ŞEHİT OLDULAR
Asrın sonunda da Türk askerinin şehitliğe bakışı aynıdır. II. Viyana Kuşatması sırasında öncü Osmanlı askerleri Viyana'ya yardıma gelen düşman ordusu ortasında kalmıştı. Kuşatmayı anlatan Vekayiname'de hadiseden şöyle bahsedilir: "Böylece 5 ya da 6 bin asker, savaşı peşin peşin kaybetmiş bir hâlde 80 bin gâvurla karşı karşıya geldi. Ancak onlar için başka bir çıkar yol da kalmamıştı. Bahtlarının kapanmış olduğunu bildikleri hâlde, kadere boyun eğip atlara bindiler. At üzerinde savaş meclisi kurup şu karara vardılar: 'Üç yanımızdan düşman ve dördüncü yanımızdan da suyla çevrilmişiz. Bizim için artık hiçbir kurtuluş umudu kalmamıştır. Ölenimiz şehit, sağ kalanımız gazi olur. O hâlde, bırakalım da dünyada ve ahirette adımız şanla şerefle anılsın!'
Düşmanla çarpışma kararını bu şekilde verdiler. Kral Tökeli İmre, 'Henüz her şey kaybedilmiş değildir. Sabırlı olun ve geri çekilmek için bir yol bulun' diye haber yolladı. Fakat Hüseyin Paşa onun sözünü dinlemeyip sadece, 'Yüce Allah, hak dinimizi bu gâvurların yardımına muhtaç etmesin' diye düşüncesini açıkladı. Sonra da emrindeki İslam askeri ve Alp Giray Sultan'ın Tatarlarıyla hiç duraksamadan din düşmanlarının üstüne saldırdı. Hepsi hak dini uğruna dövüşe dövüşe şehit oldu." Şehitlerin naaşlarının düşman elinde kalmamasına çok önem verilirdi. Meydan muharebeleri ve kale kuşatmaları sırasında şehit düşen askerlerin naaşları aranıp bulunularak defnin yapılacağı yere getirilirdi. Kuşatma sırasında şehit düşenler, metrislere defnedilir; kale düşünce gömüldükleri yerden çıkarılarak kilimlerle defnedilecekleri yere getirilirdi. Cenazeleri bulunan ve bulunmayan bütün şehitlerin cenaze namazı kılınırdı. Şehitler büyük bir yer kazılıp birlikte defnedilirdi. Daha sonra şehitler için hocalara üç gün üç gece Kuran-ı Kerim okutulurdu.
Rahmetli Nihal Atsız'ın dediği gibi: "İnsan büyür beşikte / Mezarda yatmak için / Kahramanlar can verir / Yurdu yaşatmak için."
Mehmetçik, Çanakkale'de siperlerde.
ŞEHADETE KOŞTULAR
Birinci Dünya Savaşı'nda yüz binlerce Mehmetçik tarihe geçecek kahramanlıklar gösterip şehadet şerbetini içerek Türk milletini yok olmaktan kurtardı ve Milli Mücadele ruhunu oluşturdu.
1915 Haziran'ının sonlarına doğru yazar, şair, ressam ve bestekârlar Çanakkale'yi ziyaret etti. Heyet mensupları, Çanakkale cephesinde Türk askerinin kahramanlığına ve cesaretine şahit olmuşlardı. Konuştukları birçok asker, Balkan Savaşı'nın utancını silmek ve vatanı kurtarmak için kendisini hiç çekinmeden öne atmıştı. Bir hücum sırasında yaralanan kahraman bir Mehmetçiğimiz tedavisini 'Ko aksın, Balkan Muharebesi'nin karasını ancak bu kan siler' diyerek reddetmiş ve savaşmaya devam ederek biraz sonra şehit olmuştu.
25 Nisan 1915 günü Arıburnu cephesinde düşmanı karşılayan 27. Alay'ın kumandanı Yarbay Şefik Bey, muharebe raporunda bir başka kahramanlığı şöyle anlatır: "Kanlısırt üzerinde bulunan toplarımızı geri almak için taarruza geçen askerimiz şiddetli ateş karşısında pek cesurane ilerlemeye çalışıyordu. Avcı hattı düşmanın elinde bulunan toplarımıza yaklaşmıştı. Topların kurtarılması hakkında sık sık teşvik edici emirler veriyordum. Düşman topları vermemek ve Kanlısırt'ı bırakmamak için pek inatçı mukavemetle kalmayarak karşı hücumlar da yapıyordu. Askerlerimizin ilerlediği yerlerde telef olmuş ve ağır yaralı olduğundan yerlerde kalmış birçok düşman cesedi ve eri bulunuyordu. Muharebe öyle kızgın bir devrede idi ki; değil düşmanın ağır yaralanmış veya henüz hayatta bulunan askerlerine yardım etmek, yardıma muhtaç yaralılarımıza bile bakmak kimsenin hatırına gelmiyordu. Çünkü muharebenin bu safhası düşman eline esir düşen toplarımızın kurtarılması namına cidden şiddet kazanmış, her iki taraf yakından inatçı bir mücadeleye tutuşmuştu.
Bu kızgın müsademeyi görüp de katılmayı arzu etmemek mümkün değildi. Bu cümleden olarak yegâne ihtiyat kuvvetim olarak Göktepe'nin batısında yani Adanabayırı'nın bu hizadaki doğu gerisinde bulundurduğum bölüğün (1. Tabur 3. Bölük) takım kumandanlarından Teğmen Emin Efendi, harbe katılmak için bölük kumandanına yaptığı müracaatında bölük kumandanından, 'Bizden başka ihtiyatta kuvvet yoktur, kumandan bizi göndermez' şeklinde açık ve kesin cevabı alır.
Bu olumsuz cevaba rağmen Emin Efendi, askerlerimizin Kanlısırt'ta topların başında pek kızgın ve yakından devam eden muharebesi karşısında daha fazla dayanamayarak, bölük kumandanının muharebeyi seyretmekle meşgul bulunduğu bir sırada, gizlice ve emirsiz takımını alır ve hızla takımıyla beraber toplarımızın başında cereyan eden muharebeye girişip şehadet rütbesine ulaşır." (Çanakkale Savaşı, Ed. Muzaffer Albayrak, Yeditepe Yayınevi)
21 Ocak 2024, Pazar
ERHAN AFYONCU
Osmanlı’yı en çok uğraştıran bölge Yemen olmuştu
Sesli dinlemek için tıklayınız.
00:00
00:00
Tüm Sesli Haberler
Yemen, hâkimiyetimiz altında kaldığı dönemde Osmanlı Devleti’ne sık sık isyan eden ve bu yüzden defalarca yeniden fethedilen bir bölge olmuştu. Haremeyn’in güvenliği için de önemli olan Yemen’i son kurşunumuza kadar savunmuştuk
Yemen'deki gelişmeler bana kesintilerle birkaç asır süren zorlu Yemen hâkimiyetimizi hatırlattı. Yemen, Osmanlı Devleti'nin en zor hâkim olduğu, devamlı isyanlarla mücadele ettiği ve defalarca yeniden fethettiği bir bölgeydi.
Hulusi Yavuz, İdris Bostan, Ahmet Önal ve İhsan Süreyya Sırma, eserlerinde Yemen'deki hâkimiyetimizi teferruatıyla anlatırlar.
San'a
PADİŞAH ADINA HUTBE OKUNDU
15. yüzyılın sonlarında Ümit Burnu'nu dolaşan Portekizliler, Yemen ve civarını tehdit etmeye başladılar. Yemenliler, Portekizlilere karşı koyamayınca Memlük Devleti'nden yardım istediler. Memlükler, Portekizlilerin ilerleyişini durduramadılar. Osmanlı Devleti, kendisinden yardım istenince Selman Reis'i bölgeye gönderdi.
Yavuz'un Memlük Devleti'ni ortadan kaldırması üzerine Yemen'de hutbe Osmanlı padişahı adına okundu. Ancak daha sonra bölge hâkimiyetimizden çıktı. Hadım Süleyman Paşa, 1538'de Yemen'i bizzat Osmanlı Devleti'ne bağladı. Bir süre sonra Yemen Eyaleti kuruldu.
Yemen daha rahat yönetilebilmesi için San'a ve Yemen diye iki beylerbeyliğe ayrıldı. Ancak iki beylerbeyinin çekişmesini fırsat bilen İmam Mutahhar isyan etti.
Yemen'deki isyan, Osmanlı yönetimini uzun süre uğraştırdı. Sonunda Özdemiroğlu Osman Paşa, Behram Paşa ve Koca Sinan Paşa'nın gayretleriyle isyan bastırılarak 220 civarında kale ele geçirildi. Sinan Paşa, "Yemen fatihi" olarak anıldı.
Sinan Paşa'nın Yemen'de bir kaleyi fethi.
ZEYDİLER EGEMEN OLDU
Üçüncü Murad tahta çıktıktan birkaç yıl sonra Manisa'da şehzade iken yanında bulunan Hasan Paşa'yı bir türlü karışıklıkların bitmediği Yemen'e vali tayin etti.
Hasan Paşa'nın 1580-1604 yılları arasındaki yaklaşık 25 yıllık valiliği Yemen'i gerçek manada bir Osmanlı toprağı yaptı. Hasan Paşa, Yemen'deyken Doğu Afrika sahillerine kadar geniş bir alanda faaliyet göstermişti. Hasan Paşa, tarihe Yemenli Hasan Paşa olarak geçti.
İmam Kasım'ın 1598'den başlayıp 1635'e kadar süren ayaklanması sonucunda bölgede Zeydi şeyhleri hâkim konuma geldi. Osmanlı ordusunun 1635'te bölgenin önemli kısmından çekilmesinin ardından Yemen'de Kasımiler dönemi başladı.
Osmanlı Devleti'nin Yemen'de kurduğu sistem Kasımiler döneminde de devam etti. Yemen'de kalan Osmanlı idarecileri ve askerleri de yeni yönetimde görev aldı. Yemen'de Osmanlı idaresinin yeniden kurulması için 17. yüzyılın sonlarında birkaç teşebbüs olduysa da neticelendirilmedi.
Osmanlı subayları Yemenlilerle.
KAVALALI DÖNEMİ
Kavalalı Mehmed Ali Paşa'ya isyan eden Türkçe Bilmez adlı bir bey, Cidde'den topladığı askerlerle 1833'te Yemen'e girip bazı şehirleri ele geçirdi, ancak orada tutunamadı. Kavalalı, 1835'te Emin Bey'in komutasında Yemen'e kuvvet sevk edip Lühayye ve Hudeyde'yi aldı.
Kavalalı İbrahim Paşa da Tihame'yi zaptetti. Mısır kuvvetlerinin Asir'i boşaltırken yönetimi bıraktığı Şerif Hüseyin b. Ali, İmam Muhammed bin Yahyâ'ya yenilince Hudeyde idarecisi olan yeğeni tarafından kurtarıldı.
İngiltere, 1820'de Muha'yı denizden bombaladı. Daha sonra Aden'i işgale çalıştı. Osmanlı Devleti, 1849'da İngiliz tehdidi üzerine harekete geçip Yemen'in bir kısmına hâkim oldu. Bölgeye atanan valiler, Hudeyde ve Asir civarında baş gösteren ayaklanmalarla uğraştılar. Bölgede karışıklık bitmiyordu. Ahmed Muhtar Paşa, 1872'de San'a'yı aldı.
19. yüzyıl, Avrupalıların Yemen'le ilgilendikleri bir dönemdi. Arapça bilen casus ve misyonerler bölgede faaliyet göstererek halkı Osmanlı'dan soğutmaya çalıştılar. Özellikle İngiltere, Zeydi imamlarla iyi geçinerek, onlara para ve hediyeler göndererek bölgeye yavaş yavaş yerleşti. Osmanlı yönetimi, İngiliz yayılmasını engellemeye çalıştıysa da başarılı olamadı.
Ahmed Muhtar Paşa
İSYAN SONA ERDİ
1889'da çıkan isyan zorlukla bastırıldı. 1895'te yeni bir isyan daha çıktı. İki yıl sonra bastırıldı. İmam Yahya 1902'de isyan ederek halifeliğini ilan etti. Bu Osmanlı'nın karşılaştığı en büyük isyanlardan biriydi. İmam Yahya bir türlü ele geçirilemedi.
1906'da İstanbul'dan gönderilen "İmam Yahya'nın 20 gün içinde mutlaka yakalanması" yönündeki telgrafa sinirlenen Ahmed Feyzi Paşa, "Sizin İmam Yahya dediğiniz Kasımpaşa imamı değil ki kulağından yakalayıp getireyim" diye sert bir cevap vermişti.
1911'de İmam Yahya ile yapılan antlaşma, Yemen'de senelerce süren isyanı sona erdirdi. San'a dahil Zeydiler'in yaşadığı dağlık bölgelerin yönetimi İmam Yahya'ya bırakıldı. İmam Yahya ise "emirü'l mü'minîn" olma iddiasından ve zekât toplamaktan vazgeçti.
Yemen'deki durum Birinci Dünya Savaşı yıllarında devam etti. İmam Yahya, Yemen'deki Osmanlı ordusunun ihtiyaçlarının karşılanmasında yardımcı oldu. Osmanlı birliklerinin gerek Asir'deki Seyyid İdrisi güçlerine gerekse İngilizlerin Aden'deki üssüne karşı giriştiği harekâta destek verdi.
Mondros Mütarekesi gereği Osmanlı askerlerinin İngilizlere teslim olması sırasında onlara sahip çıktı. Osmanlıların Yemen'deki silah ve cephaneleri gerektiğinde İngilizlere karşı direnişte kullanılmak üzere İmam Yahya'ya bırakıldı.
İmam Yahya
SON ANA KADAR SAVAŞTIK
Son Yemen Valisi Mahmud Nedim Bey'le birlikte temsili de olsa San'a'da 10 civarında asker ve memur görev başında kaldı. Nihayet Yemen, Lozan Antlaşması sonucunda hukuken Osmanlı toprağı olmaktan çıktı ve Mahmud Nedim Bey, Mayıs 1924'te Yemen'den ayrıldı.
Osmanlılar fethettikleri yerleri birer vatan parçası olarak görmüşler, bu yüzden de her karış toprağını binlerce şehidin kanıyla yıkamadan terk etmemişlerdi. Ayrıca Yemen, Haremeyn'in güvenliği için son derece önemliydi. Yemen'in kaybedilmesi kesinleşmişken bile son kurşununa kadar savaşmamızın sebepleri bunlardı.
ÜLKEDE ZEYDİLİK HÂKİM
Yemenlilerin önemli bir kısmı Zeydi oldukları ve Osmanlı hilafetini kabul etmedikleri için sık sık isyan çıkmıştı. Yemen şeyhleri, imam unvanıyla kabileleri yönetirlerdi. Şeyhler vergi toplar, halkı istedikleri gibi çalıştırırlardı. Zeydiler, kendi imamlarına sıkı bir şekilde bağlı oldukları için onun her dediğini yaparlardı. Bu yüzden de Osmanlı Devleti, bölgede istediği şekilde bir hâkimiyet kuramamıştı.
28 Ocak 2024, Pazar
ERHAN AFYONCU
Amerikan İç Savaşı
Sesli dinlemek için tıklayınız.
00:00
00:00
Tüm Sesli Haberler
ABD, 1861-1865 yılları arasında Kuzey-Güney diye ikiye bölündü ve büyük bir iç savaş yaşadı. Savaşın sonunda Kuzey’in galip gelmesiyle mesele neticelenmiş gibi gözükse de Kuzey-Güney bölünmesi tamamen bitmedi. Nitekim 2021’deki Kongre baskınında bu konu gündeme geldi. Günümüzde de Teksas Valisi Greg Abbott’a destek veren eyaletlerin çoğunun iç savaştaki Güney, yani Konfederasyon eyaletleri olduğunu görüyoruz
1783'te bağımsız olan Amerika'nın iç siyasetinde zamanla bir bölünme yaşandı. Tarıma dayalı ekonomiyi benimseyen Güneyliler köleliğin devam etmesi isterken, sanayi ve ticaret ağırlıklı bir modele bağlı kalan Kuzeyliler köleliğin kalkmasından yanaydılar.
Gettysburg Savaşı.
ÜLKE İKİYE BÖLÜNDÜ
1860 seçimlerini Cumhuriyetçi Parti'nin adayı kölelik karşıtı Abraham Lincoln kazanınca Güney Carolina, Federal hükümetten ayrıldı. Bir buçuk ay sonra 1861 Şubat'ında altı güneyli eyalet olan Güney Carolina, Florida, Louisiana, Alabama, Missouri ve Georgia, Montgomery'de "Amerika Konfedere Devletleri" adında yeni bir devlet kurdu. Kısa bir süre sonra bu eyaletlere Teksas da katıldı ve "Yediler" adı verilen bir birlik oluştu. Daha sonra Virginia, Arkansas, Kuzey Carolina ve Tennessee de bu birliğe katıldı. Başkenti Richmond olan Konfederasyon'un başkanlığına Jefferson Davis seçildi.
Lincoln, başkanlık yeminini ettikten sonra oldubittiyi tanımayacağını ve ülkenin birliğini sağlayana kadar savaşacağını söyledi. "Konfederasyon" olarak bilinen Güneyliler ile "Federasyon" olarak tanımlanan Kuzeyliler arasındaki Amerikan İç Savaşı, Konfederasyon ordusunun Sumter Kalesi'ni 12 Nisan 1861'de topa tutmasıyla başladı.
Kuzeylilerin oluşturduğu Federasyon'a bağlı 23, Güneylilerin meydana getirdiği Konfederasyon'a bağlı ise 11 eyalet vardı. Kuzey'in 22 milyona karşı 9 milyon kişi gibi önemli bir nüfus üstünlüğü mevcuttu. Endüstriyel gelişmişlik açısından ise Federasyon'un Konfederasyon'a karşı ezici bir üstünlüğü bulunmaktaydı. Güney'in en büyük avantajı ise dünya pamuk üretimindeki yeriydi. Güney'deki pamuk üretiminin durması demek, aynı zamanda başta İngiltere olmak üzere dünyada tekstil sektörünün durması demekti.
Bütün dezavantajlarına rağmen Konfederasyon birlikleri kendi topraklarında çarpışma avantajını elinde bulunduruyordu. Ayrıca ölüm kalım mücadelesine girişmelerinden dolayı Güneyli askerlerin moral motivasyonu daha üst düzeydeydi. Bunun yanında Güneyli askerlerin birçoğu günlük hayatlarında da kovboy yaşantısı sürdürdükleri için Kuzeylilere göre silahla çok daha haşır neşirdiler. Nitekim savaşta tahmin edilenden daha fazla direnç göstermeleri, Kuzeylilere göre çok daha vasıflı subaylara sahip olmaları ve savaşçı karakterleriyle ilgiliydi.
Amerikalıların "Civil War", yani "İç Savaş" olarak adlandırdıkları mücadele genel olarak Mississippi Nehri'nin oluşturduğu vadide ve Atlantik kıyısında geçti. Konfederasyon güçleri Sumter Kalesi'ni ele geçirince Lincoln seferberlik ilan ederek 75 bin askeri silah altına aldı. Lincoln'ün hedefi, savaşı olabildiğince kısa sürede bitirmekti. Bu yüzden Federasyon Ordusu, Konfederasyon'un merkezi Richmond'un üzerine yürüdü. Esasen Washington ile Richmond arasındaki çok uzak bir mesafe yoktu. Federasyon güçleri Bull Run mevkiinde Konfederasyon birlikleriyle karşı karşıya geldi. Güneyliler, 1861 Temmuz'unda yapılan bu savaşta galip gelip Richmond Yolu'nu Kuzeylilere kapattılar.
Lincoln, bu mağlubiyetten sonra Winfield Scott'ın yerine başkomutanlığa McClellan'ı getirdi. Konfederasyon Ordusu'nun başkomutanlığını ise bizzat başkan Jefferson Davis üstlenmişti.
Abraham Lincoln
DENİZ KUVVETLERİ ÜSTÜNLÜĞÜ
Kuzeyliler bu mağlubiyetten sonra strateji değişikliğine giderek Konfederasyon'u tek hamlede yere indirmek yerine Güney'i kademeli bir kıskaç altına almayı tercih ettiler. Scott'ın bu planına "Anakonda Planı" dendi. Deniz kuvvetleri bakımından üstünlüğe sahip olan Federasyon, Kaptan Farragut'un donanmasıyla 1862'de New Orleans'ı ele geçirip Güney'i abluka altına aldı. Federasyon'un kara kuvvetleri de 1862'de önceki yıla göre daha başarılı oldu. Ancak McClellan, aşırı ihtiyatlı olması sebebiyle düşmana öldürücü darbeyi vuracak hamleyi yapmaya cesaret edemiyordu. Halbuki Robert Lee kendisinden üstün olan düşman birliklerinden korkmamış ve ikinci kez Bull Run'da Kuzeylileri püskürtmeyi başarmıştı.
Lincoln belki Jefferson Davis kadar askeri meziyetlere sahip değildi, ancak ona göre çok daha iyi bir idareciydi. Nitekim komuta yapısındaki aksamanın farkına varınca McClellan'ı 1863 Mart'ında görevden alıp yerine Henry Walleck'i getirdi. 1863 Mayıs'ında Vicksburg'u almaya çalışan Kuzeylileri, Chancellorsville'de yenen Lee kuşatmayı tam olarak kaldırmak için bir kez daha Federasyon birliklerinin üstüne yürüdü. Savaşın kaderini 1-3 Temmuz 1863'te Gettysburg mevkiinde meydana gelen muharebe tayin etti. Çok kanlı bir muharebenin sonucunda Konfederasyon Ordusu mağlup oldu. Gettysburg'dan sonra Konfederasyon çözülmeye başladı. Nitekim Konfederasyon Ordusu'nun yenilmesinin ardından Güneylilerin önemli kalelerinden Vicksburg, General Grant tarafından ele geçirildi.
Lincoln başkomutanlığı 1864'te General Grant'a verdi. Grant ve Sherman ikilisi savaşta çok etkili oldular. Konfederasyon Ordusu, başkent Richmond'un banliyösü konumundaki Petersburg mevkiinde kıskaca alındı. General Sherman ise Konfederasyon'un elinde kalan son güçlü orduyu mağlup ederek Georgia'ya girdi. Daha sonra Güney'in önemli kentlerinden Atlanta'yı ele geçirdi.
1865'e gelindiğinde savaşı Federasyon'un kazanacağı belli olmuştu. Jefferson Davis, 6 Şubat'ta başkomutanlık yetkisini Robert Lee'ye devretti. Konfederasyon Ordusu tükenmişti. Grant, aylarca süren kuşatmanın sonunda 3 Nisan 1865'te Richmond'u ele geçirdi. Artık direnmenin manasız olduğunu gören Robert Lee, altı gün sonra Grant'a teslim oldu. Sherman ise hemen hemen aynı zamanda General Johnston önderliğindeki Güney'in diğer ordusuna boyun eğdirince savaş sona erdi. Lakin Lee'nin teslim olmasından sadece beş gün sonra Lincoln suikasta kurban gidince Kuzey'in zaferine gölge düştü.
Jefferson Davis
TOPYEKÛN SAVAŞLARDAN BİRİ
Amerikan İç Savaşı, tarihteki topyekûn savaşlardan biriydi. Savaşa, Federasyon Ordusu'ndan 2 milyon, Konfederasyon Ordusu'ndan ise 1 milyon asker katılmıştı. 600 binden fazla asker ve 50 binden fazla sivil çarpışmalarda can vermişti. Ayrıca o zamana kadar yapılan hiçbir savaşta lojistik ve halk desteği hiç bu kadar öne çıkmamıştı. Amerika bu savaşla ortak değerler uğruna birçok şeyin feda edilebileceğini anladı.
Amerikalılar, bu savaşla beraber ulus olma sürecinde önemli bir adım attılar. Ortak bir milli bilinç edinilmesi Amerika'nın ilerleyişini kolaylaştırdı. Savaş başladığında bütün Avrupalı büyük güçlerin gerisinde olan ABD, savaştan edindiği tecrübeler sayesinde 50-60 yıl içerisinde bir süper güce dönüşüverdi.
Sumter Kalesi bombardımanı.
TEKSAS VALİSİ'NE DESTEK VERENLER
Teksas dahil 13 Konfederasyoncu eyaletin 11'i Biden'a karşı çıktı. Kentucky ve Kuzey Carolina, İç Savaş'ta Konfederasyoncu eyaletlerdendi. Ancak günümüzde bu eyaletlerin valilileri Demokrat Partili olduklarından, Teksas Valisi Abbott'a destek mektubunu imzalamadılar. Kuzeybatıda Kanada sınırında olan ve İç Savaş'ta Birlik yanlısı olan Vermont, Cumhuriyetçi bir vali tarafından yönetildiği hâlde bildiriyi imzalamadı. Toplamda, Teksas'la beraber 26 eyalet Biden'a karşı çıktı. Biden'a destek veren ise 24 (1'i Cumhuriyetçi) eyalet bulunuyor.
.04 Şubat 2024, Pazar
ERHAN AFYONCU
İstanbul’un son büyük depreminde kentin 6’da biri yıkıma uğradı
130 yıl önce 1894’te İstanbul’da büyük bir deprem meydana geldi. İstanbul’un yaşadığı bu son büyük depremde şehrin altıda biri hasar gördü. Yeni yayınlanan Muhiddin Atayiğit’in hatıraları 1894 depreminde özellikle adalarda meydana gelen hadiseler ve yıkımla ilgili yeni bilgileri ortaya çıkardı
İstanbul, 10 Temmuz 1894'te öğleden sonra saat 12'yi 19 dakika geçe ezan okunurken şiddetli bir depremle sarsıldı. İstanbul'un son büyük zelzelesi olan ve 130 yıl önce meydana gelen, ancak uzmanların İstanbul depremi olarak kabul etmedikleri 1894 depremi, İstanbul'un altıda birinde hasara sebep olmuştu. Kamu ve vakıf binalarıyla birlikte depremde hasar gören yapı sayısı 22 bin 500'dü.
İstanbul'la ilgili en çok tarihi kaynağa sahip olduğumuz zelzele, 1894 depremidir. Sema Küçükalioğlu Özkılıç'ın "1894 Depremi ve İstanbul" isimli eseri, arşiv kaynaklarına dayalı bu konuda yapılmış en önemli araştırmadır.
1894 depremi hakkında daha önce bilinmeyen yeni bir hatırat geçtiğimiz günlerde yayınlandı. Mehmet Korkmaz'ın "Bahriye Mektebi'nde Bir Jön Türk, Muhiddin Atayiğit'in II. Abdülhamid Dönemi Bahriye Mektebi Hatıraları (1892-1898)" isimli eserinde 1894 depreminde Heybeliada'da yaşananlar şöyle anlatılıyor:
CAMİNİN MİNARESİ TUZ BUZ OLDU
1310 senesi Haziran'ının 28'inci Salı günü (10 Temmuz 1894) birinci dersten çıkmış, öğle yemeklerimizi yemiş ve kahve ocaklarına dolmuştuk....
O zamanlar bizler Büyükada'ya uğradıktan sonra son olarak Heybeliada'ya gelerek iskelemizde geceleyin Şahin vapurunun önümüzden geçerken rıhtım kenarında suların aksi tarafa akışını görmekle pek eğlenirdik. Rıhtım her sınıftan efendilerle dolmuştu. Öğle vakti olduğundan müezzin efendi minarede ezanı bitirmek üzereydi. Ezanın sonunda "Allahü Ekber, Allahü Ekber, lâilâhe illâllah" derken o ana kadar asla işitmediğim birtakım sesler ve gürültüler, pek korkunç harıltılar ve homurtular bütün talebeyi dehşete saldı. Ne olduğunu, ne olduğumuzu veya olacağımızı asla anlayamamıştık. Alık alık birbirimizin yüzüne ve toz duman içinde kalan etrafımıza bakıyorduk.
Gözlerim daha evvel görülmeyen, havsalamızın idrak edemediği müthiş bir kuvvetle mektep camiinin minaresinin şerefiyesinin yukarısının kopup devrilmesine kaydı. Minare, tuz buz olup taşları etrafa savruldu. Dehşet! Genç ve çevik müezzinimiz bu dehşetli hâl karşısında hemen bir hamlede şerefiye kapısından içeri girerek gözden kayboldu. Meğerse yıldırım gibi bir süratle aşağıya inmiş ve hatta bir mucize olarak yaralanmadan, berelenmeden ölümden kurtulmuştu...
1894 depremi.
Deprem anında ben büyük bir korkuyla yere yattım. Rıhtım birçok yerinden yarılmış ve patlamıştı. Sular fışkırıyordu. Her tarafta aynı korkunç manzaralar görülüyordu. Büyükada ve Maltepe cihetleri toz duman içindeydi. Kulak tırmalayan gürültüler, yürekleri titretici hayretler devam ediyordu. Zemin de devamlı sallanıyor, âdeta titriyordu...
'KARDEŞİMİ ARAMAYA BAŞLADIM'
İstisnasız bütün talebeyi korku ve dehşet istila etmişti. Herkes bağrışıyor ve bulunduğu yeri emin görmeyerek koşuyor ve kaçıyordu. Birbirine çatanlar, yerlere yuvarlananlar, yaralananlar. "Ölüyorum" diye bağıranlar. Herkes çılgına dönmüştü. Bir hercümerç ki tasvir ve tasavvuru muhal. Sanki kıyamet kopuyordu. Talebeden bir kısmı denize atlamış ve Büyükada'ya doğru yüzüyordu. Diğer bir talebe grubu mektebin beş çifte talim filikasına doluşmuş, kürek çekerek denize açılıp kaçıyorlardı. Herkes avazı çıktığı kadar, göğsünün, boğazının kudreti yettiği kadar bağırıyor ve haykırıyordu...
Bahriye Mektebi yöneticileri ve hocaları.
Bu sırada "İmdat" diye bağıran bir ses duydum. Yeminler vererek kendisine yardıma koşulmasını istiyordu. Bu kişi Bahriye İkinci Sınıfından Nazmi Efendi olup sesi caminin yanından geliyordu. Gayri ihtiyari hiçbir şey düşünmeyerek o tarafa koştuğumda gayet feci ve müthiş bir manzarayla karşılaştım. Caminin İmamı İsmail Efendi enkaz altında inliyordu. Yanı başında mektebin daimî tamirat amelesinden sıvacı Ahmed usta perişan bir hâlde uzanmış kalmıştı. Biraz ötesinde ada jandarmalarının "baba" dedikleri uzun boylu, gür sakallı ihtiyar bir jandarma çavuşu minareden savrulan taşların altında ezilmişti... Parçalanmış cesetleri görünce ne olduğumu ne olacağımı düşünmeden ve korkmadan taşların ve enkazın altından bunları çıkararak bir tarafa koyduk. Bu sırada kulağıma başka bir ses geldi: "Nureddin ölmüş!.."
Yaralıları bırakarak olanca kuvvetle yine rıhtıma koştum. "Nureddin, Nureddin" diye yine haykıra haykıra şuursuz koşmaya, dolaşmaya, uçmaya başladım. Şiddetli zelzele durmuştu... Muhakemesiz, şuursuz, tıpkı bir deli gibi muttasıl dört tarafa koşuyordum. Nihayet, "Ağabeyciğim" diye bir ses duydum. Nureddin ölmemiş. Ağlaşarak birbirimize sarıldık. Meğerse zelzelenin şiddetiyle kahve ocağından fırlayan talebeler kahvede sıkışıp kalmışlar.
Bahriye Mektebi'nin idadiye dördüncü sınıfının büyük ve en kuvvetli bir talebesi olan Seyfeddin Efendi'nin yanına sokulan kardeşim onun kuvveti ve himmeti sayesinde kapıdan çıkmaya yol bulmuş. Fakat o sırada üzerlerine baca yıkılarak Seyfeddin'in diğer tarafında bulunan yine sınıf arkadaşımız Beylerbeyili Salih Efendi bu enkaz altında kalarak ölmüş. Diğer bazı ufak tefek yaralananlarla beraber Nureddin de kurtulmuş. Ölen Salih Efendi'yi Nureddin sanmışlar...
Bahriye Mektebi öğrencileri.
HER TARAFTA ÖLÜM KORKUSU
Etrafımız bir harabeye dönmüştü. Dershaneler, yatakhaneler, koğuşlar, kâmilen çatlamıştı. Mektebin duvarları sallanıyor, aralarındaki taşlar dökülüyordu. Her taraftan âdeta ölüm korkusu geliyordu. Mektebin arka kapısında manzara daha tahammülsüz, daha gönül yıkıcı idi. Heybeliada'da yaralanan ne kadar insan varsa hepsini Bahriye Mektebi'nin hastanesine taşıyorlardı. Divan taburu olduğumuz meydana hemen çadırlar kuruldu ve yerlere yataklar serildi. Her taraf gelen sivil, asker, kadın, erkek, İslam, Hristiyan yaralılarla doldu. İnleyen, ağlayan yaralıların, ölenlerin başında feryad ü figan eden kadın erkek, çocuk bir sürü yabancılar da mektebin içinde bulunuyordu.
Mektep Nazırımız Mehmed Raşid Bey geldi. Talebenin mektepte kalması, bu çatlak duvarlar ve binalar arasında bulunması imkânı yoktu. Derhal bunu takdir etti ve talebenin evlerine gönderilmesini emretti. Hepimiz mektep kıyafetindeydik. Yani sırtımızda eski elbiselerimiz vardı. Ayaklarımızda eski kunduralar bulunuyordu. Eşyalarımız koğuşlardaki dolaplarımızda kalmıştı. Buna da bir çare buldular. Beş kişiyi geçmemek ve gayet yavaş yürüyüp hiçbir sarsıntıya meydan vermemek üzere kısım kısım bizi koğuşlara sokarak eşyalarımızı almamıza izin verdiler.
İşte o gün mektep müdürümüzün ve idare âmirimiz olan müdürümüz Saadeddin Bey'in kıymeti hepimizin gözünde bir kat daha arttı. O, vaziyetten pek müteessir olmasına rağmen hiç durmuyordu... Herkese emirler veriyor ve talebenin sükûnetle ve izdihamsız koğuşlara girip çıkmasına olanca dikkati sarf ediyordu. Oradan yaralıların başına yetişiyor, cenazeleri hamama taşıtıyor, velhâsıl devamlı koşuyor, çalışıyor ve çalıştırıyordu...
1894 depreminde yıkılmış bir cami.
İSTANBUL HARAP OLDU
Vapura binip Heybeliada'nın batı burnuna geldiğimiz zaman İstanbul görünmeye başladı. Burgazada ve Kınalıada'da yangın zuhur etmişti. Anadolu yakasının muhtelif yerlerinde ise yangının alev ve dumanları yükselmişti... Galata Köprüsü'ne geldiğimiz zaman âdeta şaşırdık. İstanbul'u süsleyen o narin minarelerin birçoğu yıkılmıştı. Her taraf haraptı. Bütün halk büyük bir korku ve dehşet içindeydi. Herkesin benzi uçuk ve sarı, hareketleri gayet mütereddit ve korkak. Aynı korku içinde ve birçok ihtiyatlarla evimize geldiğimiz zaman ailemiz bizi gözyaşlarıyla karşıladılar...
Ailelerimiz Heybeliada'dan bir haber alamamışlardı. Heybeliada'nın kâmilen batıp denizlere gömüldüğüne ve arzdan kaybolduğuna hükmedilerek İstanbul halkı daha büyük bir telaşa düşmüştü. Bu korkunç haber şehrin her tarafında yayılmıştı...
Bu büyük zelzelede İstanbul'un Kapalıçarşı'sı da pek büyük hasara uğramıştı. Yıkılan dükkânların enkazı altından pek çok ceset çıkarılıp toplandı ve kapalı arabalarla taşındı. Velhâsıl İstanbul geçen asırlarda gördüğü felâketlerden birini daha görmüş oldu ve yaşadı. Maddi hasar ve zayiat milyonları geçmiş olduğu gibi insanca telefat da binleri pek aşmıştı. O zelzelede harap olup tamir edilemeden kalmış ve hâlâ tamir olunamamış öylece bırakılmış birçok binalar, bilhassa camiler, mescitler ve medreseler vardır.
İTALYANLARA KARŞI MÜCADELE EDEN TEK BAHRİYELİ SUBAY
MUHİDDİN Atayiğit, 1878 yılında İstanbul'da doğdu. 1892- 1898 yılları arasında Heybeliada Bahriye Mektebi'nde eğitim gördü. Öğrenciliği sırasında Jön Türk hareketi içinde yer aldı. Donanmanın çeşitli gemilerinde görev yaptı. İtalyanların Trablusgarp'a yönelik taarruzları başlayınca gönüllü olarak Derne'deki ordugâha giderek Binbaşı Enver Bey'in ve Binbaşı Mustafa Kemal Bey'in emri altında İtalyanlara karşı mücadele eden subaylar arasındaki tek bahriyeli oldu. Balkan Harbi'nde "İclaliye" korvetinde ikinci kaptan olarak vazifelendirildi. Birinci Dünya Harbi başladığında Bahriye Nazırı Cemal Paşa'nın maiyetine 4. Ordu Kumandanlığı'na atanarak Şam'a gitti.
Mondros Mütarekesi sonrası Türk topraklarının işgali karşısında Milli Müdafaa Cemiyeti'nin kurulmasıyla başlatılan direniş hareketlerinin içinde yer aldı. Muavenet-i Bahriye Grubu vasıtasıyla Anadolu'ya silah ve mühimmat sevkiyatında çalıştı. Cumhuriyet'in ilanından sonra Ankara'da yeni teşkil edilen Bahriye Sevkiyat İdaresi Müdürlüğü'nü kurmak üzere Ankara çağrıldı. 1926 yılında yarbay rütbesinden emekli oldu. 1935 yılında Kuleli Askerî Lisesi'nde tarih muallimi olarak derslere girdi. Bu sırada hatıralarını yazdı. 28 Kasım 1962'de vefat etti. Çamlıca'da Şeyh Selami Efendi Türbesi haziresine defnedildi.
11 Şubat 2024, Pazar
ERHAN AFYONCU
Osmanlı İmparatorluğu nüfusu artmayınca çökmüştü
Sesli dinlemek için tıklayınız.
00:00
00:00
Tüm Sesli Haberler
Türkiye’nin açıklanan yeni nüfusu, artık genç nüfusa sahip olmadığımızı ve nüfus artış hızımızın durma noktasına geldiğini gösterdi. Osmanlı İmparatorluğu’nun son asırlarında da nüfusumuz artmamış, bu yüzden savaşları ve bir imparatorluğu kaybetmiştik
Osmanlı İmparatorluğu'nun Avrupa'dan teknolojik olarak geri kalması ve bu yüzden savaşlarda mağlup olup topraklarımızı kaybettiğimiz hep anlatılır. Ancak üzerinde fazlaca durulmayan önemli bir husus ise Osmanlı Devleti'nin özellikle Rusya'ya karşı savaşları kaybetmesinde teknolojik geriliği kadar nüfus olarak da Ruslardan geri kalmasının önemli bir rolü olduğudur.
Anadolulu Türk köylüleri.
DENGE 17. YÜZYILDA BOZULDU
Osmanlı Beyliği'nin bir imparatorluğa dönüşmesinde nüfusunun da önemli bir rolü vardı. Bu dönemde Avrupa'daki birçok devletten daha fazla nüfusa sahip olan Osmanlı İmparatorluğu, 10 milyon kilometrekarelik bir coğrafyaya hükmetmişti. Ancak 17. yüzyıldan itibaren nüfus dengesi Osmanlı'nın aleyhine dönecekti.
Osmanlı İmparatorluğu'nun nüfusu 17-18. yüzyıllarda fazla artmazken, Avrupa'nın nüfusu 100 milyondan 190 milyona çıkarak iki misline yakın artış göstermişti. Tarihçi Charles Issawi, 17. yüzyılın başlarında Osmanlı nüfusu Avrupa'nın altıda biriyken, iki asır sonra 18. yüzyılın sonlarında onda birine gerilediğini söyler.
Plevne'den dönenler.
AVRUPA'DA NÜFUS HIZLA ARTTI
16. ve 17. yüzyılda Avrupa'nın nüfus oranlarında büyük değişimlere sebep olan en önemli etkenlerden biri vebanın kıtada etkili olmasıydı. 18. yüzyılın ortalarından itibaren ise daha çok ve daha farklı gıdaların ekilmesi, taşımacılığın gelişmesi, daha fazla toprakla tarım yapılması, salgın hastalıkların azalması, daha gelişmiş halk sağlığı önlemleri ve savaşların şeklinin değişmesi sonucu ölüm oranları hızla azaldı.
1750-1850 yılları arasında Avrupa ülkelerindeki ortalama insan ömrü arttı. Fransa'da 28'den 34'e, İngiltere'de 37'den 40'a, İsveç'te ise 37'den 43'e yükseldi. Avrupa'daki nüfus oranlarının 18. yüzyılda artmasında, sömürgelerden getirilen ve yeni ele geçirilen bölgelerdeki nüfusun da önemli bir katkısı oldu.
Avrupa'nın nüfusundaki artış sayesinde yavaş yavaş gelişmekte olan sanayi kollarına ucuz iş gücü temin edilebildi. Ayrıca savaşlarda asker teminindeki zorluklar aşıldı ve orduların büyüklüğü arttı.
93 Harbi muhacirleri.
RUS ORDUSU 5 MİSLİ FAZLAYDI
17. yüzyılın sonlarından itibaren Çar Petro ile Avrupa sahnesine çıkan Rusya'nın nüfusu hızla arttı ve bu artış Rusya'ya Osmanlı karşısında büyük bir üstünlük sağladı. Rusya'nın nüfusu 1500'lü yıllarda 6 milyon iken 1600'lerde 13 milyona, 1700'lerde 15 milyona, 1800'lerde 40 milyona, 1871'de ise 90 milyona ulaşmıştı.
1700'lü yıllarda Rusya 32 bin asker çıkarırken, artan nüfusu ve askere alma sisteminin gelişmesiyle birlikte 1871'de 750 bin askerlik bir gücü olmuştu.
Osmanlı ordusu ise aynı dönemde yaklaşık 150 bin askerden ancak 300 bin kişilik bir güce ulaşmıştı.
1877-1878, yani 93 Harbi'ne girerken askeri teknolojik üstünlüğü bir tarafa nüfus fazlalığı da Ruslardan yanaydı. 1711'de Prut Savaşı sırasında nüfusu Osmanlı'dan daha az olan Ruslar, bu dönemde 100 milyona yaklaşan nüfuslarıyla Osmanlı'dan üç-dört misli daha kalabalıklardı. Bu yüzden daha fazla asker çıkarabildiler. Osmanlı'nın omurgasını kıran 93 Harbi'nde Rus orduları Yeşilköy'e kadar geldiler.
Birinci Dünya Savaşı başladığında ise Rusya'nın nüfusu 175 milyona yaklaşmıştı ve Ruslar bu savaşta 12 milyon kişilik bir ordu çıkarmışlardı. Osmanlı İmparatorluğu'nun nüfusu ise 22 milyondu ve tarihinin en büyük ordusunu çıkarmasına rağmen Türk ordusunun sayısı sadece 2 milyon 750 bindi.
İmparatorluğun son iki asrında Osmanlı nüfusu hemen hemen aynı kalırken Rusya'nın nüfusu 10 misli artmış, ordu büyüklükleri karşılaştırıldığında da Rus ordusu Türk ordusunun beş misline yakın bir büyüklüğe ulaşmıştı. Artmayan nüfusumuz bize milyonlarca kilometre karelik bir imparatorluğu kaybettirmişti.
Tahrir defteri.
OSMANLI'DA NÜFUS SAYIMLARI
Osmanlı döneminde vergi nüfusu sayımına "tahrir" denirdi. Tahrir yapılmasına karar verildiğinde bu işten anlayan güvenilir bir "tahrir emini" tayin edilirdi. Arazi tahriri için gönderilen memurlar bir emin ile bir kâtipten mürekkepti. Tahrir eminliği son derece önemli bir görev olduğu için üst düzey devlet memurları görevlendirilirdi. Tahrir eminine "ilyazıcı", "muharrir-i memleket", "defter emini" de denirdi. Tahrir emini ve kâtibe, tahrir esnasında bölgedeki bütün devlet görevlileri yardım ederdi. Tahrir emini bölgeden gerekli vesikaları topladıktan sonra, bunları merkezden getirdiği eski sayım defteriyle karşılaştırıp her şeyi yerli yerinde teftiş ederek uygun bulduklarını ve meydana çıkan fazlalıkları yeni deftere kaydederdi. Vergi nüfusuyla gelirlerin tamamının deftere geçmesine dikkat edilirdi. Bir keçinin bile sayım harici kalması, devletin vergi gelir kaybına uğramasına sebep olacağı için sayım memurları çok dikkatli hareket ederlerdi. Aşiretler, yaylaklara çıkarken ırmak geçitlerinde durdurulup bütün koyun ve keçileri teker teker sayılırdı. Tahrir işlemi bölgenin büyüklüğüne göre değişmekle birlikte yaklaşık iki yıl sürerdi. Emin, tahriri yapıp gerekli vesikaları topladıktan sonra hazırladığı defter müsveddesini merkeze getirirdi. Merkezde hazırlanan müsveddeler iki nüsha hâlinde temize çekilerek "icmal", yani özet ve "mufassal", yani teferruatlı defterler hazırlanırdı. Daha sonra padişah tuğrasını taşıyan bir defter, ait olduğu beylerbeyliğe gönderilir, diğeri İstanbul'da Defterhâne-i Âmire, yani defter-i hakanîde saklanırdı.
Nüfus defteri.
II. Mahmud 1826'da yeniçeri ocağını kaldırınca askere alınacak nüfusu ve vergi mükelleflerini tespit için 1831'de ülkedeki erkek nüfusu saydırdı. Nüfus sayımları zaman içerisinde geliştirilerek devam etti. 19. yüzyılın sonlarına doğru yapılan sayımlardan itibaren kadınlar ve çocuklar da nüfus defterlerine kaydedilmeye başlandı.
Cumhuriyet Gazetesi'nde yayınlanan çok çocuklu aileler.
CUMHURİYETİN İLK YILLARINDA ÇOK ÇOCUK TEŞVİK EDİLDİ
Cumhurbaşkanımız Recep Tayyip Erdoğan, yıllardan beri genç nüfusumuzu korumak ve daha güçlü bir Türkiye için ailelerin en az üç çocuk yapması gerektiğini söylüyor. Bir tarihçinin perspektifiyle, yani yaklaşık 2000 yıllık süreçten baktığımızda Türkiye'nin geleceği için en önemli meselenin genç nüfus olduğu çok açıktır. Genç nüfusun olmaması en başta işgücü sıkıntısına yol açacaktır. Tedbir almakta geç kalınmamalı, bu durum hayati bir devlet meselesi olarak ele alınmalıdır. Bizim çocukluğumuz, gençliğimiz nüfus planlanması propagandası altında geçti. Bu propaganda sonucunda Türkiye'nin nüfus artış hızı azaldı. Hâlbuki cumhuriyetimizin ilk yıllarında nüfus planlaması yerine nüfus artışını teşvik etmiştik. Balkan Savaşı, Trablusgarp Savaşı, Birinci Dünya Savaşı ve İstiklal Savaşı derken nüfusumuz oldukça azalmıştı. Bu yüzden cumhuriyet kurulduktan sonra hızla önlemler alınıp nüfus artışı teşvik edilmişti. Cumhuriyetin ilk dönemlerinde, nüfus artışını teşvikte gazetelerimizin önemli rolü olmuştu. Başta Cumhuriyet Gazetesi olmak üzere gazeteler, çok çocuklu ailelerin fotoğraflarını gazetelerde yayınlayıp Avrupa'daki nüfus artışını örnek göstererek Türkiye'nin nüfusunun artması için propaganda faaliyetleri yapmışlardı. Cumhuriyetin ilk yıllarında nüfus artışını teşvik edici politikaların uygulanmasıyla istenilen netice kısa sürede alınmıştı. 1927 yılında 13.6 milyon olan nüfus, 1940 yılında 17.8 milyona ulaşmıştı.
18 Şubat 2024, Pazar
ERHAN AFYONCU
Yabancıların Türkiye’de maden sevdası 163 yıl önce başladı
Sesli dinlemek için tıklayınız.
00:00
00:00
Tüm Sesli Haberler
Osmanlı İmparatorluğu’nda 19. yüzyılda madenlerin verimliliğinin artırılması ve iyi işletilmeleri için Fransız maden nizamnameleri esas alınarak 1861, 1869, 1887 ve 1906’da dört defa nizamname çıkarıldı. 1861 Nizamnamesi’yle ilk defa yabancılara maden işletme imtiyazı verilirken, 1869 Nizamnamesi’nde de ilk defa madenlerin güvenliği ve sağlık koşulları üzerinde duruldu
Medeniyetlerin gelişimi, madenlerin bulunup işlenmesiyle olmuştur. Osmanlı İmparatorluğu'nda madenciliğe çok önem verilirdi. Bazı seferler, önemli maden yataklarının ele geçirilmesi için yapılmıştı. Osmanlı döneminde madencilikle ilgili Ahmet Refik, Fahrettin Tızlak, Mustafa Altunbay, Rhoads Murphey, Robert Anhegger, Özkan Keskin ve Donald Quataert'in araştırmaları vardır.
Bir kömür madeni.
MODERNLEŞTİRME ÇALIŞMALARI
Sanayi Devrimi'nden sonra 19. yüzyılda maden çıkarma teknolojisinde hızlı gelişmeler yaşandı. Bu teknolojik gelişmeler Osmanlılar tarafından takip edilmeye çalışılmasına rağmen maden çıkarma büyük oranda "el emeği"ne bağlı kaldı. Bu durum da üretimin düşük, maliyetin de hayli yüksek olmasına yol açtı. 19. yüzyıldaki sermaye sıkıntısından dolayı Osmanlı topraklarındaki maden ocaklarının bazıları atıl hale gelip üretim oldukça düştü.
1842 yılında "Ma'adin-i Hümâyûn Meclisi" kuruldu. Meclisin görevi, ülke topraklarındaki maden ocaklarının çağın şartlarına uygun şekilde işletilmesi için yeni düzenlemeler üzerinde çalışmaktı. Eylül 1856'da madenlerle ilgili Hazine-i Hassa, Meclis-i Vâlâ, Maliye ve Evkaf-ı Hümayun Nezareti'nden temsilcilerin katıldığı bir toplantı yapıldı. Bütün maden ocakları için geçerli olacak bir nizamnamenin hazırlanması ve Rumeli coğrafyasındaki madenler için bir şirket kurularak hisselerinin vatandaşlara satılması kararlaştırıldı.
Bu görüşlerin uygulanabilirliğiyle ilgili Ma'adin-i Hümâyûn Meclisi'nden görüş istendi. Meclis, görüşlerinin yanında 1857 yılında imparatorluk coğrafyasında bulunan maden ocaklarının bulundukları yerler, cinsleri ve genel durumlarıyla ilgili bir döküm yaptı. Ma'adin-i Hümâyûn Meclisi'nin hazırladığı verilere göre Nisan 1857'de Osmanlı coğrafyasında 72 adet maden yatağı vardı. Maden ocaklarının işletme imtiyazını alan kişiler genellikle gayrimüslimlerdi. 19. yüzyılda kömür madenleri ön plana çıktı.
19. yüzyıldan itibaren madenlerin verimini artırmak amacıyla Avrupa'dan madencilik alanında uzman isimler istihdam edildi. Aynı zamanda maden üretim esaslarını belirlendiği nizamnamelerle madenciliğin hukuki altyapısı oluşturuldu.
Sultan Abdülaziz
İLK MADEN NİZAMNAMESİ
Maden ocaklarıyla ilgili alınan kararlar 5 Ekim 1856'da padişah tarafından onaylansa da ilk nizamname Sultan Abdülaziz döneminde 1861'de ortaya çıktı. Bu metin 1810 yılında yayınlanan Fransız Maden Nizamnamesi'nin tercümesinden hareketle hazırlanmıştı.
Buna göre bir kişi, ruhsat almadan kendi arazisinde maden araması yapabilecekti. Haricindeki durumlarda ise maden araması için devletten ruhsat alma zorunluluğu getirdi. Ruhsat talebinde bulunan kişilerin maden sahası, madenin cinsi ve keşif kazıları esnasında oluşabilecek zararları tazmin edeceklerini dilekçelerinde belirtmesi gerekiyordu. Arama ruhsatı süresi iki yıldı.
Nizamnameye göre Osmanlı vatandaşı tek başına ya da ortaklık yoluyla imtiyaz alabilecekti. Bu nizamnameyle ilk defa yabancılara maden ihalelerine hissedar olarak katılma imkânı verildi. Bu tarihten önce bazı özel imtiyazların haricinde genel olarak devlet, yabancılara maden imtiyazı vermemekteydi.
1726 yılına ait Slovakya Banska Stiavnica'daki madenlerin planı.
DOKTOR VE ECZANE ZORUNLU
1869'da yeni bir nizamname hazırlandı. Özellikle 1867'de yabancıların Osmanlı coğrafyasında toprak satın almaya başlamasıyla yeni bir nizamnameye ihtiyaç duyulmuştu. Bu nizamname ilkine göre daha hacimlidir. Nizamnamede maden imtiyazı 10 yıldan 99 yıla çıkarılmıştı.
1869 Nizamnamesi'nde ilk defa madenlerin güvenliği ve sağlık koşulları üzerinde durulmuştur. Buna göre madenlerde bir doktor ve eczane bulundurulması zorunlu hâle getirildi. Kazazede ailelere mahkemenin öngördüğü tazminatın ödenmesi kararlaştırıldı. Kazayı zamanında haber vermeyenlere ve meydana gelen kazalarda ihmali bulunanlara para cezaları verilmesi nizamnamede yer aldı.
Üçüncü Maden Nizamnamesi, 1887'de uygulamaya girdi. Maden alanındaki son düzenleme 1906 Maden Nizamnamesi'dir. Bu nizamnamede yabancı müteşebbislerin imtiyaz başvurularındaki süre şikâyetlerini kaldıran adımlar atıldı. Bürokratik işlemler 1 yılla sınırlandırıldı. 1887 Nizamnamesi'nde olduğu gibi madende çalıştırılacak mühendis ve ustabaşıların haricinde işçilerin bölgede yaşayanlardan seçilmesi kararlaştırıldı.
Madenlerle ilgili bir belge.
MADENCİLERİN İNCİTİLMEMESİ İÇİN EMİRLER YAZILDI
Osmanlılar ilk fetihlerle birlikte özellikle Balkan topraklarında önemli maden ocaklarını ele geçirip burada çalışan gayrimüslim madencilerin şartlarını iyileştirerek üretimin devam etmesini sağladılar. Zamanla sınırların genişlemesi ve yeni açılan ocaklarla birlikte temel madenler hususunda genellikle dışarıya bağımlı olunmadı.
Padişah değişikliğinden sonra yapılan ilk işlerden biri, maden üretiminin artırılması ve madencilerin incitilmemesi hususunda ilgili yerlerin idarecilerine emirler yazılması oldu. Diğer yandan maden ocaklarının işletilmesi, madenciler ve maden ocaklarıyla ilgili hizmette bulunan reaya ile ilgili sık sık kanunnameler kaleme yayınlandı.
Maden ocakları eşkıyalar tarafından sık sık saldırılan yerlerdendi. Üretim güvenliğini sağlamak isteyen devlet, maden ocaklarını ve çalışanlarını korumak için çeşitli önlemler de aldı. Celali isyanlarının yaşandığı dönemlerde hem Rumeli'de hem de Anadolu'da eşkıyaların saldırı noktaları maden ocakları olmaktaydı. Devlet madenlerin korunması için muhafızlar tayin etmiş, bazen de derbentçi, martolos, yaya ve yörükleri buraların korunması için görevlendirmişti.
OSMANLI, MADENLERİ FARKLI SİSTEMLERLE İŞLETTİ
15-18. yüzyıllarda üretim kapasiteleri ve gelirlerine göre devletin uygun gördüğü şartlar altında düzenlenen maden mukataaları genellikle emanet, iltizam-malikâne ve ihale sistemleriyle işletildiler. Osmanlı madenlerinde devlet mülkiyeti esastı. Ancak bir kişi, mülkünde herhangi bir maden bulması durumunda izin alıp ürünün beşte birini devlete vererek madeni işletebilirdi. Bir veya birbirine yakın birkaç maden ocağı birleştirilerek mali birimleri ifade eden "mukataa"ya dönüştürülür, emanet veya iltizam usulüyle idare edilirdi. Devlet bir işletmeyi belirli şartlarla müteşebbislere devrediyorsa bu uygulamaya "iltizam", memurlar aracılığıyla idare ediyorsa "emanet usulü" denirdi. Maden ocaklarının idaresinde genellikle emanet usulü tercih edilirdi.
Emanet, başında devletçe atanan ve belirli bir maaşı olan bir "emin"in bulunduğu işletim sistemi idi. Bu usulde devlet bir memura sermaye vererek "emin" olarak bir yıllığına maden ocağına gönderirdi. Emin, madendeki gelir-gider kontrolü, harcamaların kontrolü ve çalışanların huzurunun sağlanmasıyla ilgileniyordu. Eminin görevi maden ocağında olabildiğince fazla maden üretilmesini sağlamaktı. Cevherin işletilmesi için gerekli olan odun, kütük, kömür gibi malzemeleri tedarik eder, paraya ihtiyacı olan madencilere avans ödemeleri yapardı. Görev sonunda ise madencilerden bu ürünü devlet adına satın alır, ürünü devletin uygun gördüğü yere naklettirirdi.
HALKA KÖTÜ DAVRANINCA AZLEDİLDİ
İkinci işletme tarzı olan "iltizam" ve "malikâne"de ise madenlerin maliye tarafından tespit edilen yıllık gelirinin asgari ve azami değerleri esas alınarak açık artırma usulüne göre peşin alınacak bir meblağla mültezime devrediliyordu. Devlet burada verilen taahhütlerin yerine getirilip getirilmediğine çok dikkat etmekteydi. Mültezimler tek kişi olabildiği gibi birden fazla da olabiliyordu. Mültezim, çalışanların ücretlerini ve diğer masrafları kendisi karşılardı.17. yüzyılın sonlarına gelindiğinde devlet ekonomisinde görülen buhran nedeniyle Osmanlı idaresi iltizamları kayd-ı hayat şartıyla vermeye başladı. Bu usule malikâne denildi Mesela Selanik'te bulunan Sidrekapsi Madeni 18. yüzyıl başında malikâne olarak Çavuşzade ailesine verilmişti. Bu aile tarafından yüzyılın son çeyreğine kadar 55 bin kuruşluk ödemeyle mukataa idare edilmişti. Ancak madende çalışan halka kötü davranmaları nedeniyle Çavuşzade ailesine mensup mültezim azledilmişti. Maden işletmesinde üçüncü yol olan "ihale" ise 18. yüzyıl ortalarından itibaren yaygınlık kazanmış ve sonraki yüzyılda da varlığını devam ettirmiştir. İhale sistemi, maden şirketleri veya ruhsat alan kişilere maden araştırması için devlet topraklarının uzun süreli imtiyazla kiraya verilmesidir.
SIKI BİR DENETİM ŞART
Erzincan İliç'teki maden kazasında büyük bir ihmalin olduğu anlaşılıyor. İş sahiplerinin daha fazla kazanmak için iş sağlığı ve güvenliğini ihmal etme ihtimalleri her zaman olabilir. Bazı ihmallerde "Bize bir şey olmaz" diye görmezden gelebilirler. Onların zapturapt altına alınması için devletin denetimi esastır. Nitekim depremlerde yıkılan binalarda müteahhitler kadar orayı yeterince denetlemeyen devlet görevlilerinin de suçu vardır. Erzincan'da da madeni denetleyen yetkililerin tamamından bu işin hesabının sorulması gerekir. Türkiye'de birçok işteki sıkıntıların sebebi denetimlerin iyi yapılmamasıdır.
25 Şubat 2024, Pazar
ERHAN AFYONCU
Altın madeni işletmeye kalkan eşkıyanın sonu kötü oldu
Sesli dinlemek için tıklayınız.
00:00
00:00
Tüm Sesli Haberler
Tarih boyunca hep önemli bir maden olan altın, çatışmalara da yol açtı. Altın madenleri eşkıya tarafından sık sık saldırılan yerlerdendi. Osmanlı İmparatorluğu’nda 18. yüzyılın ortalarında bir eşkıya grubu altın madeni işletip kalpazanlık yapmaya başlayınca devlet tarafından tepelenmişti
Altın, tarih boyunca para olarak kullanılması, servet, itibar ve iktidarla bir tutulması nedeniyle hep ilgi odağı oldu. Bu yüzden tarihin her döneminde altın çatışmalara yol açtı oldu. Mesela, Romalılar Helenistik dünyadan veya Kartaca'dan altınları yağmaladılar. Diğer taraftan bugünkü Romanya topraklarını işgal ederek madenlerden altın çıkarmaya başlamışlardı. İspanyollar, yeni dünya, yani Amerika'nın keşfinden sonra tonlarca altın ve gümüşü Avrupa'ya taşıdılar. Amerika'dan Avrupa'ya akan altın ve gümüş, eski dünyadaki bütün ekonomik dengeleri altüst etti.
İspanyollar ve Amerika'da bir altın madeni.
OSMANLI'DA İLK ALTIN PARA
Roma, altını para birimi olarak kullanırken İran uzun bir süre gümüşü para birimi olarak kullandı. Selçuklular, Anadolu'da altın dinar ve gümüş dirhem darbını sürdürdüler. Moğollar da altın para darp ettiler. Ancak Fatih devrine gelene kadar Osmanlılar ve Anadolu beylikleri altın para bastırmadı. Osmanlılar altın parayı ilk defa Fatih Sultan Mehmed devrinde bastırdı.
Osmanlılar altını hem para piyasasında hem de sınai alanında kullandılar. Kuyumculuk, yaldızlama, sırmakeşlik ve dokumacılık altının kullanıldığı bazı sanayi dallarıydı. Devlet yönetimi, altın madenini para olarak tutma politikasını esas aldığından esnaf da ihtiyacı olduğunda tedavüldeki altın parayı kendi işlerinde kullanmaktaydı.
Dolayısıyla devlet bu faaliyetler üzerinde kontrol gücünü kullanırdı. Mesela, Kanuni 1552'de Halep, Antep ve Birecik'te altınlı kumaş dokunmasını yasaklamıştı. Yine İstanbul, Bursa ve Selanik dışındaki simkeşhaneler de kapatılmıştı. Osmanlılar'da altının kullanıldığı en önemli alanlardan biri de yaldız (tılâ) işi idi. Tarihçi Gelibolulu Mustafa Âlî'ye göre bu iş için bir Mısır hazinesi kadar altın harcanıyordu. 17. yüzyılda devlet, iktisaden zor duruma düştüğü için altının eşya, sırma ve simlemede kullanılmasına karşı çıkmıştı.
III. Murad'ın altın parası.
MADEN OCAKLARI AÇILDI
Osmanlı Devleti'nde Rumeli ve Anadolu'daki darphanelerde yerli ve yabancı altın paralar, altın eşyalar, kumaşlar gibi ürünlerden altın ayrıştırılarak para darbında kullanılabiliyordu. Bunun dışında Rumeli'de nehirlerin getirdiği altın tozundan da faydalanılıyordu. Ancak bunun miktarı yüksek değildi. Osmanlı döneminde altın ve altın madenleriyle ilgili Halil Sahillioğlu, Yavuz Erler-Selçuk Özkan, Togay Birbudak ve Mustafa Altunbay'ın araştırmaları vardır.
Osmanlılar, Anadolu'da ve Rumeli'de pek çok yerde altın çıkarmaktaydı. Bosna, Kral Pavli, Köstendil, Alacahisar, Semendire, Vulçıtrın, Selanik ve Sofya sancakları Rumeli'deki kıymetli maden ocaklarının bulunduğu yerlerdi. Osmanlılar maden bulunan yerlerin halkını "madenci, kömürcü, tomrukçu, nakliyeci" statüsünde kabul ederek vergiden muaf tutardı.
Çıkarılan madenin hangi darphaneye götürüleceği kanunnâmelerde belirtilmişti. Elde edilen ve çarklarda yıkanan maden (simli kurşun) ergitilerek kurşunu ayrılırdı. Geri kalan gümüşte altın varsa Rumeli'de "tizab" denilen nitrik asitle muamele edilerek meydana çıkarılırdı.
Madende çalışma sitemine dair düzenlemeler yapılıyordu. Mesela, 1479'da Kral Pavli vilayetindeki altın ve gümüş madenleri Dubrovnikli bir mültezime üç yıllığına iltizama verilmişti. Verilen iltizam beratında bu madenin ihyası için orada geçerli ücretlerde 200 işçi çalıştırılması gerektiği de ifade edilmişti. Ayrıca işçileri bulma konusunda bölgenin idarecileri de yardımcı olacaktı. Bu şartlar altında işletmeci elde edilen gümüş ve altını geçerli narh üzerinde darphaneye, kurşunu ise dilediğine satabiliyordu.
Anadolu'nun muhtelif yerlerinde de altın çıkarılmaktaydı. Gümüşhane, Erzurum, Espiye, Ardanuç, Balya, Kızılkaya, Keban, Ergani gibi yerler bunlardan bazılarıydı. Mesela 1750-1752 yıllarında Espiye'den 3 bin 805 kg altın, Keban'dan 229 kg altın, Ergani'den 815.5 kg altın elde edilmişti.
Altın madeni haritası.
KALPAZANLIK YAPTI
Altın madeni her zaman devletin resmi yoldan verdiği görevlilerce işletilmiyordu. İlginç bir şekilde bir eşkıya grubu altın madenini işletebiliyordu. Tomak (Tekkeköy) denilen yerdeki maden de bunlardan biriydi. Eşkıya Küçük Ali'nin işlettiği bu yerden elde edilen maden işletilmiş ve Kırım yöresinde piyasaya sürülmüştü. Buradan elde ettiği gelirle gücünü artıran Küçük Ali, bölgedeki hâkimiyetini kuvvetlendirmişti. Samsun-Erzurum arasında hâkim olduğu yerlerde halka zulmetmişti. Hatta Kelkit Vadisi'nde kendisine müstahkem yerler de yaptırmıştı.
Devlete ait madenlerde çalışan Rum ve Ermeni madencileri silah zoruyla kaçıran Küçük Ali, bunları Samsun kırsalında yer alan Tekkeköy mıntıkasında kendi adına çalıştırdı. Küçük Ali'nin Osmanlı parasını taklit edecek teknik bilgiyi elde edecek kadar zeki olduğu anlaşılıyor. Zira elde ettiği parayı Kırım yöresinde kullanmıştı.
Buna mukabil bu durum çok uzun sürmedi. Kırımlı tüccarların İstanbul'a bildirmesinden sonra Küçük Ali'nin kalpazanlığı ortaya çıktı. Osmanlı idaresinin müdahalesiyle Küçük Ali'nin yasadışı madenciliği son buldu. 1762 yılında harekete geçen Osmanlı kuvvetleri, Küçük Ali'yi Kelkit Vadisi üzerinde inşa ettirdiği kule ve kale şeklindeki istihkamlarda kuşatma altına alarak ele geçirip öldürdüler. Maden böylece devletin kontrolüne girdi. Trabzon vilayetine bağlanan maden, 1856 yılına kadar işletildi.
Niksar
HALKA ZULMETTİ, TOPLADIĞI PARALARLA KALE YAPTIRDI
18. yüzyıl "Âyanlar Çağı"dır. Bu âyanlardan biri olan Küçük Ali, zulmü ve işlettiği altın madeniyle tarihe geçmişti. Ali Ağa, Aybastı-Niksar-Sivas-Kelkit- Erzurum havalisinde faaliyet gösteren bir eşkıyaydı. Buket Çelik'in Küçük Ali'nin eşkıyalığı üzerine bir araştırması vardır.
Aslen Canikli olan Küçük Ali, yaptığı eşkıyalık büyük rahatsızlık meydana getirince kardeşi Mehmet ile birlikte Canik'ten ayrıldılar. Küçük Ali, 1740'larda Niksar'a, kardeşi Mehmet de Aybastı'ya yerleşti. İki kardeş gittikleri bölgelerde rahat durmayıp eşkıyalığa devam ettiler. Küçük Ali Ağa 1748 yılında etrafında topladığı 40-50 kişilik tüfekçiyle gezerek insanlara zulmetmekteydi. Küçük Ali'nin yaptığı eşkıyalıkla ilgili İstanbul'a 1750'li yıllarda şikâyetler gelmeye başladı. Bölgenin ileri gelenleri ve halktan diğerlerinin şikâyetinde Ali Ağa'nın âyanlık iddiasında bulunduğu da ifade ediliyordu.
1753 yılında İpsalalı Osman tarafından yapılan şikâyete göre Küçük Ali, Keş Deresi eşkıyasıyla birlikte Osman'ın babası Ahmet'in Niksar'daki evini basmış, darp etmiş, ailesine saldırıp iğfal ettikten sonra babasını öldürmüştü. Ayrıca evdeki 500 kuruş değerindeki eşyayı ve hayvanları da yağmalamıştı.
ÂYAN TAYİN EDİLDİ
1755 yılında Küçük Ali artık 500-600 kişilik bir grupla eşkıyalık yapmaktaydı. Ali Ağa sadece etrafındaki eşkıya sayısını çoğaltmamış, Niksar'da kendisine bir konak yaptırarak onu kale gibi tahkim etmişti. Ayrıca yoldaşlarından Kara Güdük, Kel Bodur, Köle Mehmet ve Ağca Hasan isimli kişileri de kendi tüfekçilerine bölükbaşı tayin etmişti. Etrafına topladığı eşkıyayla büyük miktarda paralar elde etmişti.
Şikâyetler üzerine devlet yönetimi, mahalli idarecilere Küçük Ali'yi sorgulamalarını, eğer olay çözülmezse Sivas tarafına gönderilmesini emretti. 1757 yılına gelindiğinde Küçük Ali Ağa'nın suçlamalardan beraat ettiği ve âyan olarak tayin edildiği görülür. Hatta Küçük Ali Ağa ve annesi Ayşe Hatun'a göre haksızlığa uğrayan Ali Ağa'dır.
Niksar halkının mücadelesi sonunda şehirden kaçan Ali Ağa hakkındaki şikâyetler gittiği yerde de devam etti. 1761 yılına gelindiğinde bu sefer Karahisar-ı Şarki sancağının Mesudiye, Aybastı, Koyulhisar, Gölköy ve İskefsir (Reşadiye) kazalarından ve kazalara bağlı köylerden şikâyetler gelmeye başladı. Küçük Ali, kendisinin Sivas valisi tarafından mübaşir tayin edildiğini söyleyerek çeşitli bahanelerle bölgeden para topluyordu. Yaptıklarına karşı gelenleri ise Sivas Kalesi'ne hapsediyordu. 1762 yılına gelindiğinde ise halktan salyane adıyla zorla para toplayıp vermeyenleri ise on iki boyunduruklu zincire vurduruyordu.
Ayrıca bu hadiselerde Niksar kadısı Mehmed Feyzi Efendi ile birlik olduğu da şikâyetlerde ifade ediliyordu.
Niksar sakinlerinin şikâyetiyle Sivas'ta yargılanması istense de sonuç alınamadı. 1762'de çıkarılan emirle harekete geçen Sivas Valisi Çeteci Abdullah, eşkıyayı mahkemeye getirdi. Ancak eşkıya firar etti. Keş Deresi'ne kaçan eşkıya tekrar insanlara zulmetmeye başlamışlardı. Niksarlılar'ın şikâyetleri neticesinde Sivas valisine tekrar emir gönderildi.
ÖLÜMDEN KAÇAMADI
Küçük Ali 1762 yılının sonlarına doğru Karahisar-ı Şarki'de etkinliklerini iyice artırdı. Hatta bölgeyi kendi adamları arasında taksim etmişti. Buna göre, İskefsir (Reşadiye) kazasını bölükbaşılarından Topal Bekir oğlu Kör Osman; Milas kazasını Paşa Hüseyin, amcası Hacı Halil, Serdar oğlu Bekir, Rüstem oğlu Ali ve Kel Mehmet; Koyulhisar kazasını İbrahim; Aybastı kazasını bölükbaşısı Ağacık Mehmet ve Arpacı oğlu İbrahim; Karakuş kazasını ise bölükbaşılarından Bacaksız Hüseyin ele geçirmişti.
Niksar'a kışlamak için gelen konargöçerlere saldırıp, kadınlara tecavüz etmeleri, altı kişiyi öldürüp 15 bin kuruşluk hayvan ve eşya yağmalamaları Küçük Ali ve yanındakilerin son eşkıyalığı oldu. Şeyhülislam Dürrizade Mustafa Efendi tarafından yakalanmaları için fetva da verilen Küçük Ali ve avanesi 1763 yılında yakalanıp öldürüldü.
03 Mart 2024, Pazar
ERHAN AFYONCU
Fatih Sultan Mehmed: Bir cihan hükümdarının çocukluğu
Fatih Sultan Mehmed, çocukluğunda iyi bir eğitim almış ve büyük sultanın Avrupa’ya ilgisi o dönemde başlamıştı. Manisa Sarayı’ndaki hocaları, şehzadeye Roma ve Batı tarihleri ile eski Yunan filozoflarının hayatlarıyla ilgili kitapları okutmuşlardı
Osmanlı tarihinin en büyük hükümdarı Fatih Sultan Mehmed, 30 Mart 1432 Pazar günü, seher vakti Edirne Sarayı'nda dünyaya geldi. İkinci Murad'ın dördüncü oğluydu. Annesi Hüma Hatun'dur.
Şehzade başlangıçta dikbaşlı ve sert olmasına rağmen zamanla hocalarının yardımıyla çok iyi bir eğitim gördü. Molla Gürani gibi devrinin önemli âlimleri tarafından yetiştirildi.
Şehzâde Mehmed, 1443 yılında Osmanlı geleneklerine göre devlet yönetimini öğrensin diye Manisa'ya vali olarak gönderildi. Kasapzâde Mahmud ve Nişancı İbrahim isimli iki lalası vardı.
Fatih'in tahta çıkışı.
Fatih'in Batı kültürüne olan ilgisi daha şehzade iken Manisa Sarayı'nda başladı. İtalyan hümanist Ciriaco d'Ancona (Anconalı Ciriaco/Cyriacus) ve saraydaki diğer İtalyanlar, şehzadeye Roma ve Batı tarihleri ile eski Yunan filozoflarının hayatlarıyla ilgili kitapları okutmuşlardı. Anconalı Ciriaco, sultana Eski Yunan felsefesinin tarihini yazan Yunanlı Diyojen (Diogenes) Laertius'u, Herodot'u, Romalı tarihçi Titus Livius'u (Livy), Romalı tarihçi Quintus Curtius Rufus'u, Büyük İskender'in, papaların, imparatorların, Fransa krallarının ve Lombardlar'ın vekayinamelerini okumuştu.
12 YAŞINDA TAHTA GEÇTİ
II. Murad, 1444 yılında devamlı mücadeleyle geçen yılların yıpratması ve büyük oğlu Alaeddin'in ölümünün verdiği üzüntüyle tahttan ayrılarak, yerine hayattaki tek oğlu Şehzâde Mehmed'i geçirdi. Tahttan ayrılmadan önce gerek Karamanlılar'a, gerekse Haçlılara bazı tavizler vererek barışı sağlamıştı. Ancak tahta geçen II. Mehmed'in henüz 12 yaşında olması büyük bir buhrana sebep oldu.
Fatih'in ilk hükümdarlık döneminde Veziriazam Çandarlı Halil Paşa ile kul asıllı vezirleri arasında şiddetli bir çekişme meydana geldi. Bu sırada Avrupa'daki Osmanlı topraklarına çeşitli taarruzlar başlamış ve Haçlı ordusu Tuna'yı aşmıştı. II. Mehmed'in istememesine rağmen, Çandarlı'nın baskısıyla gönderilen Kasapzâde Mehmed Bey'in ısrarlarıyla, II. Murad, Bursa'dan gelerek ordunun başına geçti. Çandarlı ve II. Murad, genç padişahı ordunun başına geçme arzusundan zorla alıkoyabildiler.
Fatih'in kılıcı.
Fatih'in babasına mektup yazarak, "Hükümdarsan gel ordunun başına geç, eğer ben hükümdarsam o zaman emrediyorum gel ordunun başkomutanlığını yap" sözünü söylediği daha sonraki tarihçiler tarafından aktarılır. Ancak bu sözlere dönemin kaynaklarında rastlanmaz. Osmanlı tarihçiliğinin en büyük isimlerinden Halil İnalcık'ın 1444 Buhranı üzerine yaptığı araştırmalar da Fatih'in babasını çağırmak istemediğini ortaya çıkarmıştır.
İSTANBUL'UN KAPILARI AÇILDI
II. Murad idaresindeki Osmanlı ordusu, 10 Kasım 1444'te Varna Meydan Muharebesi'nde Haçlı kuvvetlerini büyük bir mağlubiyete uğrattı. Varna Savaşı, Türk tarihinin en büyük zaferlerinden biri ve tam anlamıyla bir imha muharebesiydi. Düşman ordusunun büyük bir bölümü yok edildi. Varna, İstanbul'un Katoliklerin mi yoksa Türklerin mi olacağının belirlendiği bir muharebeydi. Bu zaferle İstanbul'un kapıları Türklere açıldı.
Varna'da babasının kazandığı büyük zafer, II. Mehmed'in hükümdarlığını gölgeliyordu. Veziriazam Çandarlı Halil Paşa, padişah II. Mehmed olmasına rağmen Manisa Sarayı'nı devletin merkezi olarak görüyordu. Bu yüzden genç sultanın kazanacağı Varna'dan daha büyük bir zafer, hükümdarlığı üzerindeki gölgeyi kaldırabilirdi. Bu başarı da ancak İstanbul'un fethi olabilirdi. II. Mehmed, Zağanos Paşa'nın etkisiyle İstanbul'un fethini otoritesini kurabileceği tek hadise olarak görmeye başlamıştı. Ancak Balkanlar'ın tekrar karışması ve Çandarlı Halil Paşa'nın desteğiyle çıkan yeniçeri ayaklanması sonucunda tahtı babasına bırakmak zorunda kaldı. II. Murad'ın tekrar tahta çıkmasıyla, II. Mehmed İstanbul'un fethi teşebbüsünü bir süre için erteledi.
Fatih'in çocukluk defterinden bir sayfa.
İki yıllık bir hükümdarlık döneminin ardından Çandarlı Halil Paşa'nın aleyhine tertiplediği hadiseler sonucu çıkan yeniçeri isyanı yüzünden 1446'da tahtı babasına bırakmak zorunda kaldı. Bu olay onu çok etkilemişti. Halil İnalcık Hocamız, 1444-1446 yılları arasındaki bu buhranlı yılların II. Mehmed'in hayat ve faaliyetlerinin yönünü çizdiğini belirtir.
Şehzade Mehmed, babasının 1451'deki ölümüne kadar 5 yıl Manisa Sancakbeyliği yaptı. Ancak Manisa'da padişah gibi hareket edip kendi adına para bastırdı ve Ege sahillerindeki düşman topraklarına akınlar düzenletti.
'TÖVBE ET, VADEN YAKIN'
İkinci Murad, 1448'de II. Kosova Savaşı'nı kazanarak Balkanlar'da Osmanlı hâkimiyetini pekiştirmişti. Sultan bir gün Edirne'de bugünkü Sarayiçi'nde dolaşmaya çıkmıştı. Dolaştıktan sonra saraya dönerken köprü başında oturan Hacı İsa Dede isimli bir derviş, "Hey Sultan Murad Han, günahlarına tövbe eyle. Zira, vaden yakındır" dedi.
Sultan Murad dervişin bu sözlerini duyunca yanında olan Sarıca Paşa'ya dönerek, "Sen şahit ol. Ben günahlarıma tövbe ettim" dedi ve sonra yine İshak Paşa'ya, "Şu derviş kimdir, bilir misin?" diye sordu. Paşa, "Sultanım, bu derviş Bursa'da Emir Sultan müritlerindendir" diye cevap verdi.
Manisa Sarayı
İkinci Murad sarayına girdikten sonra baş ağrısına tutuldu. Üç gün yattıktan sonra dördüncü gün 2 Şubat 1451'de kulağına "Rabbine dön!" sesi erişti ve Hakk'ın rahmetine kavuştu. Bursa'da kendi yaptırdığı camideki türbesine gömüldü.
Şehzade Mehmed, 18 Şubat 1451'de tahta ikinci defa çıktığında ise henüz 19 yaşındaydı. II. Mehmed, tahta çıkınca gerek Anadolu'daki beylikler gerekse Balkan devletleri ve Bizans, harekete geçerek Osmanlı Devleti'nden tavizler koparmaya çalıştılar. Genç sultanın İstanbul'un fethini gerçekleştirmesi için düşmanların sayısının azaltılması gerekiyordu. II. Mehmed, Sırplara bazı tavizler vererek babası zamanındaki barış antlaşmasını yeniledi. Venedik, Macaristan ve Rodos'la da antlaşmalar imzalandı. Artık İstanbul'u fethetmek için harekete geçebilirdi.
Fatih'in tuğrası.
FATİH'İN AĞABEYİNİN ÖLÜMÜ
II. Murad'ın büyük oğlu Amasya Sancakbeyi Alaeddin Ali, esrarengiz bir biçimde öldü. Devrin kaynakları bu konuda fazla bir ayrıntı vermez. Bizanslı tarihçi Halkondil, şehzadenin, Orhan Gazi'nin oğlu Alaeddin Paşa gibi bir av sırasında attan düşerek öldüğünü belirtir. Ancak bazı kitaplarda Alaeddin'in, Dayı Karaca Bey tarafından öldürüldüğüne dair bilgilere rastlanır. Sebebi konusunda bir bilgi yoktur.
Amasyalı Hüseyin Hüsameddin, şehzadeyi tahta çıkmasını istemeyen devşirmelerin iki oğluyla birlikte öldürttüğünü ileri sürse de bunu destekleyecek bir delil göstermez. Büyük oğlunun ölümü II. Murad'ı büyük bir üzüntüye soktu. Nitekim bu hadiseden sonra tahttan çekildi. Şehzadenin ölümünden birkaç yıl sonra II. Murad'ın hazırlattığı vasiyetnamede, "Vefatımda beni Bursa'ya, oğlum Alaeddin'in yanına gömünüz. Mezarımın üstüne muhteşem türbe yaptırmayınız. Vücudumu doğrudan doğruya toprağa gömünüz ki, Cenab-ı Hakk'ın rahmeti üstüme yağsın..." diye vasiyet etmişti. Sultanın öldüğünde Bursa'da oğlunun kabrinin yanına defnedilmesini vasiyet etmesi, evladının acısını unutmadığını gösterir.
10 Mart 2024, Pazar
ERHAN AFYONCU
Ramazan gelmeden fiyatlar kontrol altına alınırdı
Sesli dinlemek için tıklayınız.
00:00
00:00
Tüm Sesli Haberler
Osmanlı döneminde ramazanda halkın sıkıntı çekmemesi için gıdaların satılacağı fiyatlar devlet tarafından belirlenir ve bu fiyatların üzerinde satış yapılmaması için görevliler teftişlerde bulunurlardı. Osmanlı padişahları da durumu yakından görmek için kılık değiştirerek halkın içinde dolaşırlardı
Osmanlı İmparatorluğu'nda ramazan ayı yaklaştığında en başta devlet hazırlıklara başlardı. Bütün devlet daireleri kendilerine düşen işleri yerine getirmek için koşuştururlardı.
İmparatorluğun başkentinde ramazan ayında yaşanacak bir sıkıntı aynı zamanda halife de olan Osmanlı padişahının otoritesini zedeleyebileceği için her şeye dikkat edilirdi.
Ramazan geldiğinde en başta padişah bizzat yazdığı emirlerle, yani hatt-ı hümayunlarıyla yapılması gerekenler konusunda sadrazama emir verirdi.
Bu hazırlıklar ramazandan önceki şaban ayında yapılırdı.
Küçüksu Mesiresi'nde eğlenen kadınlar.
YİYECEKLERE ZAM YAPILMAZDI
Ramazanda halkın sıkıntıya uğramaması için devletin üzerinde durduğu en önemli mesele yiyecek sıkıntısı çekilmemesi ve gıda fiyatlarının artmaması idi.
Ramazan ayı dolayısıyla gıdaların satılacağı fiyatlar devlet tarafından belirlenir ve bu fiyatların üzerinde satış yapılmaması için görevliler teftişlerde bulunurlardı.
Devlet tarafından tespit edilmiş gıda fiyatları bir liste hâlinde bastırılarak dağıtılırdı.
Üzerinde en çok durulan iki yiyecek vardı: "Ekmek ve et." Ramazan dolayısıyla çıkarılacak ekmek, simit ve çöreğin ne şekilde ve içine neler konularak pişirileceği devlet tarafından kararlaştırılarak fırıncılara duyurulurdu.
Ramazanda satılacak ekmek numunesi padişaha gösterilerek onayı alınır, daha sonra fırıncılardan ekmeğin belirlenen numuneye göre hazırlanması istenirdi. Aynı zamanda satılacağı fiyat da şaban ayının son günlerinde fırıncılara ilan edilirdi.
Önemli bir diğer gıda maddesi olan etin üzerinde de sıkı sıkı durulurdu. Osmanlı döneminde en çok tüketilen et, koyun eti idi. Sığır eti lezzetli olmadığı için kullanılmazdı. Tavuk da kısmen kullanılırdı.
Halkın ramazanda artan et ihtiyacının karşılanması ve et sıkıntısı çekilmemesi için özellikle Trakya'dan İstanbul'a koyun getirtilirdi. Yiyeceklerle ilgili zam yapılması gereken bir durum varsa, uygulanmaz, zam ramazan ayından sonraya ertelenirdi.
Osmanlı döneminde bir iftar.
PADİŞAH TEBDİL-İ KIYAFET GEZERDİ
Osmanlı padişahları, halkın durumunu yakından ve aracısız görmek için "tebdil gezileri", yani kılık değiştirerek padişahlıklarını gizleyip halkın içinde geziler yaparlardı.
Birinci Abdülhamid, sık sık tebdil gezen padişahlardandı. Sultan, ramazan geldiğinde bu gezilere daha fazla önem verirdi. İlki arife günü olmak üzere ramazanda üç gün genelde ulema kılığına girerek halkın içinde dolaşırdı.
Sabah namazıyla saraydan çıkan padişah, ikindi vaktine kadar gezer ve özellikle halkın temel ihtiyaç maddeleri olan et, ekmek ve yağın fiyatlarını kontrol ederdi.
Birinci Abdülhamid, halkın temel ihtiyaç maddelerini teminde güçlük çekmemesi için özellikle ramazandan önce sadrazama arka arkaya emirler gönderirdi.
Mahyaları yakılmış bir cami.
YOKSUL SOFRALARI ŞENLENDİRİLİRDİ
İstanbul'da Fatih ve Bayezid camilerinin avlusunda kurulan tezgâhlarda yiyecek satılırdı.
Evler baştan aşağı temizlenirken, bir taraftan da ramazan hazırlığı için alışverişler yapılırdı.
Zenginler, yoksulların ihtiyaçlarını da görürdü.
Medrese öğrencilerine ve tekkelere de, "Ramazaniye" diye anılan yiyecek gönderilirdi.
Ramazan, bereket ayı olarak görüldüğünden yoksul sofralarının şenlenmesine çok önem verilirdi.
Ramazan tembihnamesi.
RAMAZAN EMİRLERİNE UYMAYANLAR EN AĞIR ŞEKİLDE CEZALANDIRILIRDI
Şaban ayının sonlarında "Ramazan Tembihnamesi" adı altında halka yönelik bir dizi emir yayınlanırdı. Halkın dini emirlere daha sıkı sarılıp ibadetle meşgul olması ve edepli olması istenirdi.
İkinci Mahmud döneminden itibaren ramazan tembihnameleri Osmanlı Devleti'nin resmi gazetesi olan Takvim-i Vekayi'de ilân edildi ve ayrıca broşür olarak bastırılıp halka dağıtıldı.
İmam ve vaizler camilerde, bekçiler ve tellallar mahallelerde, işletmeciler tarafından da hanlarda duyuru yapılırdı. Tembihnamelerde, ramazan dönemini ilgilendiren düzenlemelerin yanı sıra şehir hayatıyla ilgili düzenlemeler de yer alırdı.
Tembihlere uymayanlara ağır cezalar verilirdi. Güvenlik güçlerine de ramazanda halkın ilan edilen kurallara uyup uymadığına dikkat etmesi ve gereğini yapması emri verilirdi.
GİYİM KUŞAM ÖNEMLİYDİ
Ramazanın gelmesinden istifade ederek halkın dini duygularını istismar eden dilenciler de devletin dikkat ettiği konulardan biriydi.
Ramazanın yaklaşması sebebiyle cami kapılarında halkı rahatsız eden dilencilerin polis, jandarma ve zabıta vasıtasıyla gerekli tedbirlerin alınarak uzaklaştırılmaları ramazan tembihnamelerinde yer alırdı.
Ramazan tembihnamelerinde en çok üzerinde durulan konu, kadınların giyim kuşamlarıydı. Yine yaz aylarına rastlayan ramazanlarda kadınların mesire yerlerine gitmeleri de problem olarak görülürdü. Bu yüzden mesireler, kadın ve erkekler için ikiye ayrılır veya ayrı ayrı günler tahsis edilirdi.
KADINLARA CAMİ AYRILIRDI
Ramazanda sokağa çıkan kadınların akşam ezanı okunmadan önce evlerine dönmeleri gerekiyordu. Kadınlara özellikle Bayezid Meydanı, Şehzadebaşı ve Üsküdar caddelerinde akşam ezanından sonra dolaşmamaları için tembihat yapılırdı.
Kadınlar ise özellikle ramazan ayında, on beş alayı denilen, padişahın Topkapı Sarayı'ndaki iftara gidiş töreni, Kadir Gecesi, teravih namazları gibi etkinliklere katılmayı çok arzu ederlerdi. Ramazan ayında gezme hürriyetleri artan kadınlar, cami ziyaretlerine giderlerdi.
Gündüzleri kadınlara vaaz ve hatim dinlemeleri için birkaç cami tahsis edilirdi. Buralara erkekler giremezdi. Ayrıca bazı camilerde de kadınlara mahsus yerler olurdu.
17 Mart 2024, Pazar
ERHAN AFYONCU
Çanakkale’ye koşan Rumelili gönüllüler
Sesli dinlemek için tıklayınız.
00:00
00:00
Tüm Sesli Haberler
Osmanlı Devleti, Rumeli topraklarını 93 Harbi ve Balkan Savaşları’nda kaybetti. Ancak Osmanlı Devleti, I. Dünya Savaşı’na girince Rumeli Müslümanları, başka devletlerin vatandaşları olmalarına rağmen gönüllü olarak Osmanlı ordusuna katılıp Türkiye’nin müdafaası için cepheden cepheye koşarak şehit ve gazi oldular
Almanya ve Avusturya-Macaristan'la müttefik olarak I. Dünya Savaşı'na katılan Osmanlı İmparatorluğu, 14 Kasım 1914'te "cihad-ı ekber" çağrısında bulundu. Hem cihat fetvası hem de savaşın başlamasından sonra Çanakkale Cephesi'nin açılarak İstanbul'un tehlikeye düştüğü haberleri 93 Harbi ve Balkan Savaşları'nda sonra kaybedilen Rumeli topraklarındaki Müslümanları derinden etkiledi.
Cihan Harbi esnasında Osmanlı sınırları dışında kalan yaklaşık 50 bin Rumeli Müslümanı gönüllü olarak Osmanlı ordusuna katıldı. Muzaffer Albayrak ve Hasip Saygılı'nın I. Dünya Savaşı'nda Osmanlı ordusunda savaşan gönüllü Rumeli Müslümanları üzerine araştırmaları vardır.
Ressam Sami Yetik'in "Anafartalar Muharebesi" tablosu.
HEMEN HAREKETE GEÇTİLER
Rumeli'de bulunan Müslümanları cihattan haberdar etmek için hazırlanan cihat fetvası ve beyannameler, çeşitli yollarla bulundukları ülkelere gönderildi. Osmanlı diplomatlarının yanı sıra bölgedeki müftülük ve hocalar da cihat çağrısını Türk, Arnavut, Boşnak, Goralı ve diğer Müslüman topluluklara ulaştırdılar.
Sırbistan, Karadağ, Yunanistan ve Romanya, İtilaf Devletleri safında olduklarından düşman ülke idiler. Sadece Bulgaristan müttefikti. Rumeli'de Müslümanlar cihat ilanından haberdar olur olmaz cihada katılmak üzere gönüllü olarak İstanbul'a gitmenin yollarını aramaya başladılar. Müslüman gönüllüler kendilerine en yakın Osmanlı konsolosluklarına müracaat ederek yolculuk için pasaport tedarik etmeye çalıştıkları gibi, ferdi olarak ve kendi imkânlarıyla cihada koşanlar da vardı.
Bununla birlikte her gönüllü doğrudan askere alınmadı. Gönüllülerde hem yaş hem de fiziki olarak uygunluk arandı. İlk dönemlerde 20 yaşından küçük olan gençler askere alınmazken daha sonra bu sınır 18 yaşına indirildi. Orduya katılacak gönüllülere, ilk olarak belli merkezlerde eğitilip daha sonra ihtiyaç duyulan yerlerde istihdam edilecekleri ve kendilerinin özel bir görev bölgesi talebinde bulunmamaları duyuruldu.
Fatih Camii'nde "Cihad-ı Ekber" ilanı.
ŞEVKLE CİHADA KATILDILAR
Çanakkale Muharebeleri başlayıp da İstanbul tehdit altına girince Rumeli Müslümanları bu cephede yer almak üzere daha bir şevkle cihada koştular. Sırp hükümeti idaresinde bulunan Kosovalılar, kendilerini engellemeye kalktığı takdirde Sırp ordusuna karşı mücadele etmeyi bile göze almışlardı. Gönüllü başvuruları iyice artarken bu kez gönüllülerin sevkiyatı meselesi gündeme geldi.
Konsolosluklar tarafından kabul edilen ya da gayri resmi olarak toplanan gönüllülerin sevkiyatı bulundukları bölgenin şartlarına göre değişmekteydi. Romanya'da bulunan Müslüman ahaliden Osmanlı ordusuna katılacak gönüllüler, Bulgaristan'a geçerek buradan trenle İstanbul'a sevk edildi. Yol masrafları devlet tarafından karşılandı. Ancak ilerleyen dönemde savaşın getirdiği mali buhran sebebiyle devlet, gönüllülerin yol masraflarını karşılayamaz hâle geldi. Devlet durumu olanların yol masraflarını kendilerinin karşılamasını isterken, durumu olmayanların masraflarını karşılamaya çalıştı.
Yeni Pazar, İpek, Prizren, Priştine, Üsküp, Sancak, Saraybosna, Mostar, Kalkandelen gibi Rumeli'nin muhtelif bölgelerinden gelen gönüllüler savaştan sonra memleketlerine döndükleri zaman Çanakkale'de gösterilen kahramanlık ve yaşanan acıları da beraberlerinde götürdüler.
Dramalı gönüllüler.
HALK YOĞUN İLGİ GÖSTERDİ
"Cihad-ı ekber"in karşılık bulduğu Bulgaristan, Müslüman ahalinin yoğun olarak bulunduğu bir ülkeydi. Bulgaristan her ne kadar Osmanlı İmparatorluğu ile müttefik olsa da başlarda Osmanlı ordusu adına asker toplama faaliyetlerini yavaşlattı. Müslüman ahalinin gösterdiği ilgiden rahatsızlık duydu. Ancak Balkanlar'dan gelecek gönüllüler için Bulgaristan en önemli geçiş güzergâhıydı.
Osmanlı yönetimi, Sofya Büyükelçisi Fethi Okyar'a Bulgar makamlarına müracaat edip meseleyi halletmesi söyledi. Bulgaristan, bir süre sonra Osmanlı ordusuna gönüllü sevkiyatı esnasında zorluk çıkarmayı terk etti.
Batı Trakya'dan gönüllü olarak orduya katılacak gençlerin Dedeağaç'a kadar olan yol masrafları başlangıçta bölgedeki ahali tarafından karşılandı. Bulgaristan'ın Yunanistan hâkimiyetinde olan bazı Müslüman bölgelerini ele geçirmesinden sonra tekrar gönüllüler toplandı. Gümülcine, Dubçıne, Serez, Kavala, Drama gibi Türklerin yaşadığı yerlerden çok sayıda gönüllü nefer İstanbul'a veya doğrudan cephelere gönderildi.
Osmanlı İmparatorluğu ile aynı safta bulunan Avusturya-Macaristan, kendi hâkimiyetinde bulunan topraklardaki Müslümanlardan bölgedeki Osmanlı ordusu için gönüllü topladı. Türk birlikleri Avrupa cephelerine gönderilince, Galiçya, Makedonya ve Romanya cephelerinde savaşan Osmanlı kuvvetlerine Rumeli'deki Müslümanlardan gönüllüler katıldı. Galiçya cephesinde bulunan 15. Kolordu'ya 4 bine yakın Müslüman katılmıştı. Bu gönüllüler Türk birliklerinin anavatana dönüşlerinde onlarla beraber gelerek diğer cephelerde savaştılar.
Avusturya ordusuna yardımcı olmak üzere İstanbul'dan Bosna'ya tersine bir gönüllü hareketi de oldu. 1915 yılı Aralık ayında, İstanbul'daki Avusturya-Macaristan Sefareti ile Teşkilat-ı Mahsusa'nın ortak hareketi neticesinde, İstanbul'daki Bosna muhacirlerinden ve Arnavutlardan oluşan 700 kişilik bir birlik, Sırplara karşı savaşmak üzere Bosna'ya gönderildi.
Cihad-ı ekber fetvası.
MİLLİ MÜCADELE'DE DE SAVAŞTILAR
I. Dünya Savaşı esnasında Rumeli coğrafyasından Osmanlı ordusuna gönüllü katılanlar 50 binin üzerindeydi. Romanya, Bulgaristan, Makedonya, Arnavutluk, Sırbistan, Bosna-Hersek Kosova ve Yunanistan'dan gönüllü olarak Osmanlı ordusuna katılan Müslüman askerler, her cephede savaştılar.
Rumeli'de yaşayan Türk, Boşnak, Arnavut ve diğer Müslüman topluluklar, zorla koparılmış olsalar da hâlâ devletleri bildikleri Osmanlı Devleti'ne ve halifeye hizmet etmek, din kardeşlerine yardımda bulunmak üzere gönüllü olarak cihada koşmuşlardı.
Bu uğurda bir kısmı şehit düştü, bir kısmı esir oldu, hayatta kalabilenlerden bazıları Türkiye'de kalıp yerleşti, bir kısmı ise gazilik payesiyle işgal altındaki vatanlarına geri döndüler.
Rumeli gönüllülerinin bir kısmı ise Milli Mücadele'ye de iştirak ederek Anadolu'nun işgalden kurtulması için mücadele ettiler.
Cihat beyannamesi.
ZORUNLU ASKERLİK BAŞLADI
Dünya savaşına doğru 12 Mayıs 1914'te "Mükellefiyet-i Askeriye Kanun-ı Muvakkatı" adıyla geçici bir askere alma kanunu çıkarıldı. Bu kanunla ülkemizde zorunlu askerlik başladı. Kanunun birinci maddesine göre "Osmanlı hanedanının üyeleri dışında kalan tüm tebaa için askerlik hizmeti zorunlu kılınmıştı". 18 ile 45 yaş arasındaki her erkek askerlik yapmakla mükellefti.
Cihan Harbi esnasında askerlik yükümlülüğü devletin ihtiyacına göre çıkarılan kanunlarla değişti. 1916 yılında askerlik mükellefiyeti 50 yaşına kadar uzatıldı. Daha önceki uygulamalara göre Osmanlı ülkesine gelen muhacirlerin askerlik mükellefiyeti 6 yıl ertelenirken 1916'da muhacirlerin ülkeye girişlerinden üç ay sonra askere alınabilecekleri belirtildi.
I. Dünya Savaşı'nda Osmanlı ordusuna seferberlik emrinin gereği dışında imparatorluğun yakın zamanda kaybettiği topraklardan çok sayıda gönüllü katılım oldu. Romanya, Bulgaristan, Arnavutluk, Kosova, Makedonya gibi Rumeli'nin birçok yerinden Osmanlı ordusunda savaşmak için gönüllüler toplandı.
24 Mart 2024, Pazar
ERHAN AFYONCU
Karadeniz’i Kıpçaklar ve Çepniler Türkleştirdi
Sesli dinlemek için tıklayınız.
00:00
00:00
Tüm Sesli Haberler
Dün toprağa verdiğimiz Hanefi Bostan Hocamız, Türkiye’nin önde gelen Osmanlı tarihçilerindendi. Tek başına “Karadeniz Araştırmaları Enstitüsü” gibi çalışarak Karadeniz’in Türklüğüne yönelik uydurma iddiaları arşivlere dayanan çalışmalarıyla çürütmüştü
1984 yılında Marmara Üniversitesi Atatürk Eğitim Fakültesi'ne öğrenci olarak gelince genç idealist bir asistanla tanıştım. Hanefi Bostan isimli bu genç araştırma görevlisi bir taraftan yüksek lisansını hazırlarken bir taraftan da öğrencilerine kol kanat geriyordu.
Osmanlı Arşivi'ne Hanefi Hocamın rehberliğinde girdim. Birlikte yıllarca Osmanlı Arşivi'nde araştırmalar yaptık. Kendisinden birçok şey öğrendim. Çok sıkı çalışan ve ciddi araştırmalar yapan gerçek bir bilim adamıydı.
Ömrünü Türklük ideallerine adamış bir Türk milliyetçisi idi. Yorulmak bilmez, inandığı yolda bütün zorluklara rağmen pes etmeden sonuna kadar giderdi.
Bütün amacı, daha önce kaybettiğimiz Hakkı Dursun Yıldız, Coşkun Alptekin, Durmuş Hocaoğlu, Haluk Dursun, Acar Sevim ve Mustafa Sabri Küçükaşçı hocalarımız gibi muhteşem bir maziden gelen Türk milletini muhteşem bir atiye kavuşturmaktı.
Her zaman Türk milletinin daha ileri gitmesi için çalıştı. Bunun için de insan yetiştirmeye hep önem verdi.
19. yüzyılda Trabzon.
ŞEHZADE SANCAĞI TRABZON
Hanefi Bostan, başta Trabzon olmak üzere Karadeniz tarihiyle ilgili orijinal çalışmalar yaptı. Özellikle Karadeniz'in Türklüğüne yönelik uydurma iddiaları arşivlere dayanan çalışmalarıyla çürüttü.
Trabzon Sancağı, Osmanlı döneminde bugünkü Trabzon, Giresun, Rize, Artvin ve Gümüşhane'den oluşuyordu. 1461'de Fatih Sultan Mehmed tarafından fethedildi. Şehzade Abdullah ve Şehzade Selim (Yavuz Sultan Selim) Trabzon'da sancakbeyi olarak görev yaptı. Yavuz zamanında Trabzon bir kültür merkezi hâline geldi.
Fetihten sonra Trabzon'da iç ve dış iskân hareketleri oldu. Bölgedeki Rumların bir kısmı başka yerlere iskân edilirken, başka yerlerden getirilen 6 bin civarında Türk de Trabzon'a yerleştirildi.
Sürgün yoluyla Trabzon şehrine ilk iskân edilen Müslüman Türkler, Çepniler'in hâkimiyet sahasından getirilmişti. Bölgeye Türk iskânı sonraki yıllarda da devam etti. Yavuz'un hükümdarlığında Dulkadirli Türkmenleri, Trabzon bölgesine yerleştiler.
Bölgede Akkoyunlu ve Karaman Türkmenlerinin de izleri vardır. Yapılan iskânlar neticesinde 1583'e gelindiğinde Trabzon Sancağı'nda Müslüman nüfus yüzde 40'a ulaşmıştı. Bölgede 1923'e kadar kalan Rumlar ise 1923-1924 yıllarında "mübadele" sırasında Yunanistan'a gönderildiler.
Hanefi Bostan, meslektaşlarıyla beraber.
KIPÇAK VE ÇEPNİ BOYLARI
Karadeniz, Kıpçak ve Çepni boylarının yoğun olarak yerleştikleri bir bölge idi. Kıpçakların bir kısmı Trabzon'daki Kommenos Hanedanı'na paralı askerlik yapmış ve Hristiyanlaşmışlardı.
Hanefi Bostan Hocamız, Karadeniz'in Anadolu sahillerinde yer alan sancaklarda yaşayan Türkmenler ve Karadeniz bölgesinde önemli bir varlığı söz konusu olan 24 Oğuz boyundan Çepniler üzerine önemli araştırmalar yaptı.
Çepniler, Karadeniz'e o kadar yoğun yerleşmişlerdi ki, Giresun'un ismi Osmanlı döneminde "Vilayet-i Çepni" idi.
Hocamız Karadeniz bölgesindeki nüfusun etnik yapısı ve nüfusun değişmesinde etkili olan faktörler üzerine arşivlere dayalı araştırmalar yaptı. Bölge Müslüman nüfusunun değişmesinde ihtidanın (din değiştirmenin) önemli bir rolünün olmadığını, aksine dışa ve içe yönelik iskân, sürgün ve göçlerin etkili olduğunu gösterdi.
HANEFİ HOCA, AKADEMİSYENLİĞİNİN YANI SIRA İLK MEMUR SENDİKACILARINDANDI
Hanefi Bostan, 1958 yılında Trabzon'un Çaykara ilçesinde doğdu. İlkokulu Çaykara'da, ortaokulu İstanbul Kartal'da, liseyi ise parasız devlet yatılısı olarak Boyabat İmam Hatip Lisesi'nde tamamladı. 1982 yılında Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi'nden mezun oldu. 31 Aralık 1982'de Marmara Üniversitesi Atatürk Eğitim Fakültesi Sosyal Bilimler Eğitimi Bölümü Tarih Anabilim Dalı'nda Araştırma Görevlisi olarak göreve başladı.
1986'da "Said Halim Paşa'nın Hayatı" başlıklı teziyle yüksek lisansını, 1993'te "XV-XVI. Asırlarda Trabzon Sancağında Sosyal ve İktisadi Hayat" adlı teziyle doktorasını tamamladı.
1992 yılında öğretim görevlisi kadrosuna tayin edildi. 1996 yılında da Yardımcı Doçent olarak atandı. 2001 yılında Marmara Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi'nin Tarih Bölümü Yeniçağ Tarihi Anabilim Dalı'na kadrosuyla birlikte nakledildi.
2005 yılında, "XV-XVI. Asırlarda Trabzon Sancağında Sosyal ve İktisadi Hayat" isimli kitabıyla Milliyet Gazetesi'nin "Örsan Öymen-Kent Tarihi Ödülü"nü aldı. 2018'de doçent, 2024'te profesör oldu.
Hanefi Bostan, akademisyenliğini yanı sıra Türkiye'nin ilk memur sendikacılarındandı. 1990 yılında Türkiye Kamu Çalışanları Vakfı İstanbul Şubesi'nin kurucu başkanı, 1992 yılında Türk Eğitim-Sen İstanbul Kurucu Şube Başkanı ve Türkiye Kamu-Sen İstanbul İl Başkanı oldu. 30 yıldan fazla sendikacılık yaptı. 22 Mart 2024'te İstanbul'da vefat etti.
Araştırmaları başta Karadeniz olmak üzere İstanbul ve Niksar üzerine yoğunlaşmıştı. Hanefi Bostan'ın şehir ve demografi tarihi ile Osmanlı kent ve kırsalında sosyal ve iktisadî hayata dair çok sayıda ulusal ve uluslararası tebliğ, makale ve ansiklopedi maddesinin yanında "XV- XVI. Asırlarda Trabzon Sancağında Sosyal ve İktisadi Hayat, Karadeniz'de Nüfus Hareketleri ve Nüfusun Etnik Yapısı, Bir İslamcı Düşünür ve Sadrazam Said Halim Paşa, Pendik Belediyesi Yayınları, Harşit Vadisi'nin İdarî, Sosyal ve İktisadî Tarihi (XV-XVII. Yüzyıllar), Rize'nin Sosyal Tarihi (Fetihten 18. Yüzyıla) ve Barma Yaylası Tarihi ve Yayla Şenlikleri" isimli kitapları vardır.
31 Mart 2024, Pazar
ERHAN AFYONCU
Belediye teşkilatımızı ancak 108 yılda kurabildik
Bugünkü belediyelerimizin kurulma teşebbüsleri 170 yıl önce başladı. Ancak sistemi planlı, programlı kuramadığımız, ayrıca mali kaynak ve yetişmiş insan eksikliği çektiğimiz için belediye teşkilatının işleyişinde sıkıntılar çıktı ve bu yüzden birçok defa yeni düzenlemelere gdi ildi. Belediye teşkilatları defalarca kuruldu, lağvedildi, birleştirildi, yeniden kuruldu. Bu süreç bir asırdan fazla sürdü
Osmanlı şehirlerinde 19. yüzyılın ilk çeyreğine kadar yargı, kolluk ve belediye hizmetleri kadılar tarafından yerine getirildi. II. Mahmud, 1826'da Yeniçeri Ocağı'nı ortadan kaldırdıktan sonra İhtisab Nezareti'ni kurarak İstanbul ve diğer şehirlerde güvenlik işleri, esnafın teftişi ve vergi toplanması gibi görevleri bu nezarete devretti. Osmanlı döneminde belediyelerle ilgili geniş bilgi için Osman Nuri Ergin, Tarkan Oktay ve İlber Ortaylı hocamızın araştırmalarına bakılabilir.
ŞEHREMANETİ KURULDU
İhtisab Nezareti 1851'de kaldırıldıysa da bir süre sonra tekrar kuruldu. Şehirlerin idaresinde yetersiz kalan İhtisab Nezareti, 16 Ağustos 1855'te tekrar lağvedildi ve İstanbul Şehremaneti kuruldu. İstanbul başta olmak üzere şehirlerin asayiş, imar, su, kanalizasyon, sağlık, temizlik, aydınlatma gibi sorunlarının çözümlenmesi için belediye örgütlenmesine ihtiyaç olduğu düşünülmüştü. Şehremaneti, şehirde zaruri ihtiyaç maddelerinin sağlanmasına ve bulundurulmasına dikkat edecek, narh koyacak ve uygulatacak, yol ve kaldırım yaptırıp onaracak, temizlik işlerini, esnafın kontrolünü üstlenecekti. Ayrıca, vergileri toplayıp hazineye teslim edecekti.
Beyoğlu Belediyesi
Şehremanetinin karar ve yürütme organları, şehremini ve şehir meclisinden oluşmaktaydı. Şehremini, Bâbıâli'nin, yani hükümetin seçimi ve padişahın iradesiyle tayin ediliyordu. Şehremini, şehir meclisine başkanlık ederek alınan kararları uygulayacak, yardımcıları ile birlikte çarşı, pazar ve sokakları teftiş edecekti. Amasya Mutasarrıfı Salih Paşa ilk şehremini olarak atandı.
Şehremanetinin karar ve istişare organı olan şehir meclisi, "İstanbul'da oturan her sınıf tebâ-yı Osmanî'den ve esnafın muteber ve mutemedinden tayin edilecek" üyelerden oluşacaktı. Şehir meclisi, yol ve kaldırım yapımına, temizlik düzenine ilişkin hizmetleri düzenleyecek ve bunlar için nizamnâme taslakları hazırlayarak Bâbıâli'ye sunacaktı. Bunlar padişahın onayıyla yürürlüğe girecekti.
ALTINCI BELEDİYE DAİRESİ
Şehremanetinin gelir kaynakları yetersizdi. Bu yüzden şehremaneti, ilk yıllarında istenen başarıyı sergileyemedi. 1856'da belediye örgütünün yeniden kurulması için öneri ve projeleri görüşüp uygulamaya koymak üzere "İntizam-ı Şehir Komisyonu" kuruldu. Komisyon, Bâbıâli'ye, İstanbul'un istenen düzeye çıkması için, kaldırım ve kanalizasyonun yapılması, sokakların temizliğinin sağlanması, cadde ve meydanların aydınlatılması ve yolların genişletilmesini öneren bir mazbata sundu. Komisyon bu işlerin yapılabilmesi için, belediyeye ayrılacak gelir kaynaklarını da belirtmişti.
Belediye hizmetleri için şehir halkından bazı yeni vergiler alınması ve bazı kaynakların belediyeye tahsisi gerekliydi. İstanbul sınırları içindeki alan 14 belediye dairesine ayrılacaktı. Komisyon bunun için bir nizamnâme hazırlayarak Bâbıâli'ye sundu. Hükümet, İstanbul'u 14 daireye ayırmakla beraber, "Altıncı Belediye Dairesi" olarak adlandırılan Beyoğlu- Galata semti haricinde yeni bir belediye teşkilatı oluşturamadı. Bu numaralandırmanın ilham kaynağı Paris'ti. O tarihte Fransa başkentinin en seçkin ve en modern semti Altıncı Bölge'ydi.
Server Paşa
Altıncı Belediye Dairesi'nin başarısı, İstanbul'un diğer semtlerinde de yeni bir uygulamaya geçilmesi için etkili oldu. 1867-1868 yıllarında, İstanbul'un 14 belediye dairesine ayrılarak, bu semtlerde de Altıncı Daire örneğinin uygulanmasına karar verildi. 6 Ekim 1868'de yürürlüğe giren nizamnâme ile şehremaneti teşkilatı yeniden düzenlendi ve Server Paşa yeni şehremini olarak tayin edildi. Şehremaneti, Dahiliye Nezareti, yani İçişleri Bakanlığı'na bağlandı.
İstanbul'da yeni kurulacak 14 belediye dairesi, şehremanetinin birer şubesi olacaktı. Ancak 14 belediye dairesinin sınırları gerçekçi bir biçimde saptanmamış, halkın gelir durumu, nüfus yoğunluğu, coğrafya ve mesafeler göz önüne alınmamıştı.
EMEKLİLİK HEDİYESİ OLDU
Nizamnâmeye göre, şehremanetinin yanında karar ve danışma organı olarak bir şehir meclisi oluşturulacaktı. Ayrıca 14 belediye dairesinin her birinde, bir reis ve 8-12 üyeden meydana gelen bir daire meclisi bulunacaktı. Şehremaneti bünyesinde ise 57 kişilik bir belediye genel meclisi olacaktı. Bu meclis yılın belirli zamanlarında toplanıp, bütçe, gelir-gider ve genel politikaya ilişkin konuları tartışıp denetleyecek bir organ olarak düşünülmüştü.
II. Abdülhamid döneminde İstanbul.
Belediye dairelerinin reisleri, Bâbıâli tarafından, daire meclisi üyeleri ise halk tarafından seçilecekti. Ancak belediye seçimleri yapılmadığı için daire meclisleri de kurulamadı.
1868 Nizamnâmesi belediyecilik açısından önemli bir aşamaydı. Ancak İstanbul'da istenilen biçimde uygulanamadı.
Belediye daireleri, yıllar geçtiği hâlde kurulamıyor, şehremaneti kendisine ayrılan gelirleri de toplayamıyordu. Şehremanetini meydana getiren 14 daire kurulamadığı hâlde başlarına birer reis tayin edilmişti.
Bazı emekli yüksek memurlar adeta bir emeklilik hediyesi olarak bu dairelerin reisliğine tayin edilmişlerdi. Sadece altı belediye dairesi kurulabilmişti.
TEŞKİLATIN YAPISI YENİLENDİ
Bu durum 1877 Dersaadet Belediye Kanunu çıkana kadar devam etti. İlk Osmanlı Mebusan Meclisi, İstanbul belediyesi ve vilayet belediyeleri için kanun çıkardı. 1877'de toplanan Osmanlı parlamentosunun hazırladığı ilk kanunlar "Dersaadet ve vilayet belediye kanunları"ydı. Altıncı Daire'nin özel statüsü 1877 kanunuyla sona erdi. İstanbul önce 14, sonra 20, daha sonra ise tekrar 10 belediye dairesine ayrıldı. Kanunda öngörülen belediye seçimleri ise II. Meşrutiyet'e kadar yapılamadı.
1895 tarihli İstanbul planı.
II. Abdülhamid döneminde İstanbul Şehremaneti ve taşra belediye teşkilatlarının yapısında, önemli yenilikler görüldü. Bazı görev ve hizmetler, merkezi hükümetten belediyelere devrediliyor, belediye teşkilatlarında belirli bir uzmanlaşma başlıyordu. II. Abdülhamid'in tahta çıkışının 25. yılında imparatorluğun birçok taşra sancak merkezinde benzer mimari tipte belediye binalarının inşası tamamlamıştı.
1877'den itibaren yaklaşık otuz yıl boyunca kurulamayan 20 belediye dairesi, 1908'de yapılan belediye meclis üyesi seçimleriyle hızlı bir şekilde hayata geçirildi. Şehremanetinin kurumsal yapısı da yeniden düzenlendi. İstanbul'daki belediye modeli hukuki olarak eski, ancak uygulama bakımından yeniydi. Yeni problemler ortaya çıktı.
Şehremaneti ile belediye daireleri arasındaki anlaşmazlıklar yanında, dairelerin kendi aralarında da anlaşmazlıklar ortaya çıktı. Koordinasyon tam olarak kurulamadı. Nezaretlerle yerel hizmetlerin uygulanmasında çatışmalar yaşandı. Bunun üzerine yeni belediyecilik modeli aranmaya başlandı.
BİLİMSEL HARİTA HAZIRLANDI
1912'deki kanun değişikliği ile 20 belediye dairesi kaldırılarak 9 belediye şubesi oluşturuldu. Başlarına maaşlı birer müdür tayin edildi. Ayrıca, valiyle şehremininin yetkilerinin çatışmaması için iki görev aynı kişiye, yani valilik vekâleten şehreminine verildi. İstanbul şehremaneti, bu döneminde şehircilik açısından bazı atılımlar yaptı. 1912-1914 yıllarında şehremini olan Topuzlu Cemil Paşa, Balkan Savaşı yüzünden büyük devletlerin dış kredi kaynaklarını kestirdiği Osmanlı maliyesinin kredi ihtiyacını belediye olarak karşıladı.
Cemil Topuzlu
Nitekim bu kapsamda bir milyon altın dış borç alındı. Belediye bu paranın bir kısmıyla maliyenin elinde bulunan ve kendine gelir getirebilecek tesisleri satın alarak hükümete acil ödemeler için para sağladı. Geri kalan parayla da park yapıldı, bazı yollar genişletildi, çöp arabaları alındı. İstanbul'un ilk bilimsel haritası 1912- 1914 döneminde hazırlatıldı. Fakat para olmadığı için yatırımların arkası gelmedi ve hizmetler durakladı.
18 Aralık 1922'de "Teşkilat-ı Belediye Kanun-ı Muvakkatı" çıkarıldı. Ancak belediyelere yine bütüncül bir hizmet olanağı verilememişti. Vakıflar, nafia nezareti, liman reisliği gibi örgütler belediyenin hizmet alanına el atmışlardı ve belediye onlarla koordinasyon içinde değildi. Bu süreç 1930'a kadar devam etti.
Cumhuriyetin ilk yıllarında İstanbul şehreminliği ile valilik iki istisna dışında ayrı kişilere verildi. 1930'da Fransız Belediye Kanunu'ndan esinlenilen 1580 sayılı belediye kanununun kabulüyle İstanbul valiliği ve belediyesi birleştirildi. 1877 tarihli kanun yürürlükten kalktı. Bundan sonra İstanbul valileri aynı zamanda belediye başkanı oldular. 1955 senesinde kabul edilen bir kanunla İstanbul'da vilayet ve belediyenin birleşik idaresine son verildi. Ancak bu sürecin işlemesi için bir geçiş dönemi öngörüldü. Dolayısıyla bir süre daha valiler belediye başkanlığı yaptıktan sonra 1958'den itibaren valilik ve belediye başkanlığı birbirinden ayrıldı. İstanbul belediye başkanlığı için ilk seçim ise 17 Kasım 1963'te yapıldı.
BELEDİYECİLİK, TİCARETİN YAPILDIĞI YERLERDE GELİŞTİ
Osmanlı taşra şehirlerinde belediye teşkilatı, 1864 tarihli vilayet nizamnâmesiyle oluşturulmaya başlandı. Bu nizamnameye göre, liva ve kaza merkezlerinde üyeleri seçimle belirlenecek belediye meclisleri oluşturulacaktı. Midhat Paşa gibi bazı valiler, bu meclisleri kurdurup görevlerini yapmalarına önayak olmuşlardı. Osmanlı belediyeleri, gelirleri az, personeli ya yok ya da çok yetersiz, denetim yetkisi ve kapasitesi bakımından hayli etkisiz idiler. Taşrada ilk belediye hareketleri, ticari faaliyetlerin arttığı yerlerde görüldü. Bağdat, Beyrut gibi liman şehirler, bu alanda öncü oldular.
07 Nisan 2024, Pazar
ERHAN AFYONCU
Fatih, başarısız kişileri cezalandırıp yeni hamlelerle İstanbul’u fethetti
Sesli dinlemek için tıklayınız.
00:00
00:00
Tüm Sesli Haberler
İstanbul’un fethi sırasında kuşatma süreci oldukça zorlu ve çetin geçmişti. Osmanlı devlet adamlarının arasında kuşatmaya karşı çıkanlar vardı. Kuşatma sırasında meydana gelen başarısızlıklarda ordu ikiye bölünüp panik havası oluşmuş ve çözülme başlamıştı. Fetih, İkinci Mehmed’in başarısız olanları zamanında cezalandırıp yeni hamleler yapmasıyla mümkün olmuştu
İkinci Mehmed, İstanbul'un fethi için çok iyi hazırlık yapmıştı. Kuşatma sırasında gerek şehri daha iyi sıkıştırmak, gerekse İstanbul'a yardım gelmesini engellemek için donanmanın oynayacağı büyük rolün farkına varmış ve birçok yeni gemi inşa ettirmişti. Kaptanıderya Baltaoğlu Süleyman Bey, savaş ve nakliye gemilerinden oluşan irili ufaklı sayısı 400'e varan Osmanlı donanmasıyla kuşatmaya katıldı. Baltaoğlu komutasındaki Osmanlı donanması, dışarıdan yardım gelmesini engellemek ve Haliç'e girmekle görevlendirildi. 9 Nisan'da Osmanlı donanması Haliç'e gerilen zinciri geçmeye teşebbüs etti, ancak başarısız oldu. Baltaoğlu, 18 Nisan'da başta Büyükada olmak üzere bütün adaları fethetti.
Fatih, İstanbul'a giriyor.
MORAL BOZAN MAĞLUBİYET
20 Nisan 1453 sabahı İstanbul'a yiyecek ve yardım getiren üç Ceneviz ve bir Bizans gemisi şehrin önlerinde göründü. İyice yaklaştıkları bir sırada rüzgâr ansızın durdu. Gemiler denizin ortasında kalakalınca Osmanlı donanması dört gemiyi kuşattı. Yedikule önlerindeki mücadele saatlerce sürdü. Rüzgârın çıkmasıyla birlikte kürekli Osmanlı gemilerini kolayca yaran yüksek bordolu Ceneviz gemileri Haliç'e girdi. İkinci Mehmed, Osmanlı donanması ile düşman gemilerinin mücadelesini Zeytinburnu önlerinde atının üzerinde takip etmişti. Düşman donanmasının kuşatmayı yarması üzerine çok sinirlenip atını denize sürdü.
Mücadelede Baltaoğlu Süleyman Bey de yaralanmıştı. Baltaoğlu'nun bütün gayretlerine rağmen düşman gemilerinin İstanbul'a yardım ulaştırması Osmanlı ordusunda morallerin bozulmasına yol açtı. Bu durum Bizanslılar arasında büyük bir sevinç, Osmanlı ordusunda ise büyük bir hüsran duygusu doğurdu. Osmanlı ordusu arasında bölünmeye sebep oldu.
Dönemin kaynaklarının ifadesiyle asker "fırka fırka" (parça parça) olup, bu olay ehl-i İslam arasında bıkkınlık ve perişanlık duygusunun yayılmasına sebep oldu. Veziriazam Çandarlı Halil Paşa'nın başını çektiği fethe muhalif grup, kuşatmanın derhal kaldırılması gerektiğini daha yüksek sesle dile getirmeye başladı.
Fatih atını denize sürüyor.
BAŞARIZ OLANLAR AZLEDİLDİ
Orduda muhasarayı başarısızlığa uğratabilecek büyük bir moral bozukluğu oluşmuştu. Fatih bu yeni gelişme karşısında ne yapacağına dair tereddüde düştü. Nasıl hareket etmesi gerektiğine dair hocası Akşemseddin'in fikirlerini sordu. Sultana bir mektup yazan Akşemseddin asla tereddüt etmemesi, tereddüt ederse askerin moralinin daha da bozulacağını ve düşman donanmasının geçmesinde kusuru bulunanların vakit geçirilmeden cezalandırılmasını söyledi. Akşemseddin'in uyarılarından sonra genç sultan, düşman gemilerinin İstanbul'a ulaşmasında ihmali olanları sert bir şekilde cezalandırmaya başladı.
İkinci Mehmed, ertesi gün surların önündeki karargâhından ayrılarak donanmanın bulunduğu Beşiktaş'a geldi. Donanma komutanına karşı öfkeyle doluydu. Kaptanıderyayı çağırıp, "İslam dinine ihanet ettin ve efendin olan bana ihanet ettin, emrinde onca gemi varken, denizin orta yerinde kalakalmış dört Hıristiyan gemisiyle savaşmak çok kolayken onları neden ele geçiremedin? Onları ele geçiremezsen, Haliç'teki donanmayı zaptetmeyi nasıl umarsın?" diye bağırdı.
Baltaoğlu, sultana "Sultanım, basiret gözünüzle bakarsanız, kalbiniz olup biteni tasdik edecektir. Yalvarırım bana karşı öfkeye kapılmayın. Gördüğünüz üzere sadece benim kadırgamda, Hıristiyanlarla çarpışırken 115 Müslüman şehit düştü" dedi. Ancak Fatih başarısızlığı affetmedi. Tarihçi Dukas'a göre Baltaoğlu dört kişi tarafından padişahın önünde yere yatırıldı. İkinci Mehmed, elindeki altın asayla Süleyman Bey'e 101 defa vurdu.
İkinci Mehmed, Kaptanıderya Baltaoğlu Süleyman Bey'in idam emrini verdiyse de bazı devlet adamlarının araya girmesiyle idamdan vazgeçti ve görevinden azletti. Yeni kaptanıderya olarak da Çelebi Mehmed dönemi denizcilerinden şehit Çavlı Bey'in oğlu Hamza Bey'i tayin etti.
Deniz savaşı.
ASKERİN MANEVİYATI YÜKSELDİ
Baltaoğlu'nun azlinin ardından başarısızlığın izlerini silecek ve askerin maneviyatını yükseltecek tedbirler alındı. Çok önceden hazırlanmış plan hemen uygulamaya konuldu. Donanmaya ait bir kısım gemiler karadan çekilerek Haliç'e indirildi. 70 kadar geminin Haliç'te ansızın görülmesi önceki başarısızlığın üstünü örttüğü gibi, askerin maneviyatını da yükseltti. Bizans'ta ise büyük bir şaşkınlık ve hayal kırıklığına yol açtı.
Gemilerin Haliç'e indirilmesi harekâtını başarıyla icra eden Hamza Bey, kuşatma sırasında Marmara surlarını baskı altında tuttu. Son hücumda Haliç'teki zinciri geçip askerleriyle birlikte şehre girmeyi başardı.
İkinci Mehmed, büyük olumsuz gelişmelere yol açabilecek ve ordunun motivasyonunu bozacak durum karşısında çok hızlı karar vererek başarısız olanları cezalandırıp, yeni hamleler yaparak Osmanlı ordusundaki moral bozukluğunu gidermişti. Hem ihmali olanların hızlıca cezalandırılması hem de kuşatmaya muhalif olanların baskı altına alınarak yeni planların hayata geçirilmesi Osmanlı ordusunda moralin düzelmesini ve motivasyonun artmasını sağladı. Fethin kapılarını açtı.
Zonaro'nun fırçasından Fatih'in atını denize sürmesi.
'ŞİMDİ YUMUŞAKLIK VE MERHAMET ZAMANI DEĞİL'
Akşemseddin, manevi kişiliğiyle fetih fikrinin oluşumunda ve hayata geçirilmesinde etkili olan şahsiyetlerin başında gelir. Onun Fatih'e yol göstericiliğini ve fetihteki rolünü yansıtan olaylardan biri de 20-21 Nisan 1453'te sultana yazdığı mektuptur.
Ordunun ruh hâlini ve olumsuzlukları vaktinde teşhis eden Akşemseddin, Sultan II. Mehmed'e sert ifadelerle dolu bir mektup yazarak, sert tedbirler almaktan kaçınmamasını istedi. İstanbul kuşatmasının dönüm noktası olan mektupta Akşemseddin şunları yazmıştı:
"Şerefli zatınıza arzım şudur ki, bu hadise gemi ehlinden oldu. Kalbime büyük kırıklık ve üzüntü getirdi. Bir fırsat görünüyordu. Fakat bu hadise o fırsatı ortadan kaldırdı. Yeni gelişmeler oldu. Birincisi, kâfirler rahatladı, sevince boğuldu, moral buldu. İkincisi, sizin görüşünüzün eksik, hükmünüzün ve kararlarınızın isabetsiz, sözünüzün tesirsiz olduğu görüşü kuvvet kazandı. Üçüncüsü, dualarımızın kabul olmadığı, müjdemizin geçersiz olduğu ifade edilir oldu. Bu bakımdan bu hadise, bunun gibi pek çok mahzurlar doğurdu.
Şimdi yumuşaklık ve merhamet gerekmez. Bu hususta kusuru görülenler, fethe muhalif olanlar tespit edilip bunlar görevden azil dahil gereken en şiddetli cezayla cezalandırılmalıdır. Eğer bunlar yapılmazsa kaleye yeni bir hücuma kalkışıldığında, hendeklerin doldurulmasına karar verildiğinde gevşeklik gösterilecektir. Bilirsiniz, bunlar zordan anlayan Müslüman'dır. Allah için canını, başını ortaya koyan azdır. Meğer bir ganimet göreler, canlarını dünya için ateşe atarlar. Şimdi sizin yapmanız gereken bütün gücünüzle, fiilen, emirle, hükümlerinizle, sözünüzle işe sarılmanız, gayret göstermenizdir. Bu tür görevler, gerektiğinde merhameti ve yumuşaklığı az, şiddet kullanabilecek, zora başvurabilecek kimselere verilmelidir. Bu hem geçmişteki uygulamalara hem de dine uygundur. Allah şöyle buyuruyor: 'Ey şanlı Peygamber! Kâfirlerle, münafıklarla sonuna kadar savaş ve onlara karşı sert ol, yumuşak davranma. Onların varacakları yer cehennemdir ki, orası varılacak ne kötü yerdir.'
Akşemseddin'in mektubu.
'İŞLERİNİ SIKI TUT'
Bir acayip hâl oldu. Üzgün bir hâlde otururken, sâdâtın büyüğü Câfer-i Sâdık'ın işareti üzerine Kuran-ı Kerim üzerinde mütalaada bulunurken şu ayete rastladım: 'Allah münafıklara ve kâfirlere ebedi olarak cehennem ateşini vaat etti. O, onlara yeter. Allah onları rahmetinin sahasından uzaklaştırdı. Onlar için devamlı azap vardır.' Bu ayete göre, bu işte gayret sarf etmeyenler de senin emrine uymayanlar da Müslüman değildir. Bunlar münafık hükmünde olup kâfirlerle cehennemde beraber olacaklardır.
İşlerini daha sıkı tutmandan ve sert davranmandan başka çare olmadığı anlaşıldı. Sonuçta, Allah'ın yardımıyla biz buradan utanan ve gücenen değil, ferahlayan, mansur (yardım edilen) ve muzaffer olarak dönen oluruz. Şimdi, 'Kul tedbiri alır, takdiri Allah'a bırakır' hükmü her zaman geçerlidir. Neticede başarı Allah'tandır. Ama elden gelen bütün gayret sarf edilmelidir. Allah Resulü ve ashabının sünneti de budur. Hüzünlü bir hâlde iken biraz Kuran okuyup yattığımda, birtakım lütuflara, müjdelere mazhar oldum ve teselli buldum. Bu söylediklerim sana boş söz gibi gelmesin. Gereğini yapasın. Söylediklerim tamamen sizi sevdiğimizdendir."
14 Nisan 2024, Pazar
ERHAN AFYONCU
Çakma Napolyon aslından hiç ders almıyor
Sesli dinlemek için tıklayınız.
00:00
00:00
Tüm Sesli Haberler
Napolyon, dünya harp tarihinin en önemli komutanlarından biridir. Ancak mağlup bir komutandır. Avrupa’ya verdiği zararın yanı sıra kendi ülkesine de büyük kayıplar verdirdi. Almanya’yı Avrupa’nın en büyük gücü yaptı. Napolyon olmaya kalkan Macron’un tarihi biraz okumasında fayda var. Aslının yaptıkları ortadayken kimbilir çakması dünyaya ve ülkesine ne zararlar verdirir
Napolyon Bonapart dünya harp tarihinin en bilinen isimlerinden biridir. 1796'dan itibaren dünya harp sahnesinde önemli bir yere sahip olan Napolyon, 1797'de Avrupa harp sahnesine çıktı ve 1815'te Waterloo'da müttefik birlikler tarafından mağlup edilinceye kadar dünya savaş sahnesinin merkezindeki isim oldu.
Dünya harp teknolojisine getirdiği yenilikler ile 1800'de Marengo'da, 1805'te Austerlitz'de ve Ulm'de, 1806'da Jena'da, 1809'da Wagram'da elde ettiği galibiyetler, Napolyon'un Avrupa harp tarihinde büyük bir övgüyle anılmasını sağladı. O, Fransız milli kimliğinde de "Avrupa'yı işgal eden büyük Fransız" olarak önemli bir yer edinir. Nitekim eski askerler ve Fransız gazilerinin onuruna oluşturulan Paris'teki Les Invalides semtinde kendisi için antik çağdakilere benzer bir anıt mezar inşa edilmiş ve yapının tam ortasına Napolyon'un lahdi konulmuştu.
NAPOLYON'UN VASİYETNAMESİ
Napolyon'un bu kadar ön plana çıkartılmasında kendisinin St. Helena Adası'nda tutsakken kaleme aldığı 15 Nisan 1821 tarihli vasiyetnamesinin büyük etkisi vardır. Bu vasiyetnamede Napolyon, Fransız milletinin bir parçası olduğunu söylemiş ve oğlundan bir Fransız prensi olduğunu hiçbir zaman unutmamasını ve gelecekte Fransa'yla hiçbir şekilde savaşmamasını istemiştir.
Napolyon'un vasiyetnamesi bir propaganda makinesi gibi kullanıldı. O vasiyetnamesinde Fransız İhtilali'nin gerçek ruhunu kendisinin yansıttığını, hak eden herkesin vatandaşlık bazlı liyakat sistemi sayesinde müdür, bakan hatta kral bile olabileceğini söylemişti. Getirdiği kanunlar, bu eşitliğe ve ülkede bir orta sınıfın oluşmasına katkı sağladığı için Napolyon'un mirası ülke genelinde olumlu bir şekilde yankı buldu.
Nitekim amcası Napolyon kadar askeri ve idari yeteneklere sahip bulunmayan yeğen Louis Bonapart, sırf akrabalık nedeniyle 1848'de Fransa'da yaşanan büyük siyasal kriz ortamında büyük bir oy oranıyla cumhurbaşkanı seçilip 1852'de kendini Fransa İmparatoru ilan etti. Ancak Prusya karşısında ülkesini bir felakete sürükledi.
Napolyon, Rusya'dan dönerken.
TOPRAKLARINI KAYBETTİ
Bütün parlaklığına rağmen tarihsel mirası dikkatli şekilde incelendiğinde ünlü komutanın hem Fransa'nın güç kaybetmesine neden olduğu hem de Avrupa'yı kan gölüne döndürdüğü ortaya çıkar. Öncelikle 1815'te savaş bittiğinde Fransa 700 milyon frank gibi devasa tazminat ödemeye mecbur bırakılmıştı.
Fransa'nın sınırları 1 Ocak 1790'daki konumuna geri dönmüş ve Napolyon öncesi kazanımlar da kaybedilmişti. Ancak Fransa'nın asıl kayıpları Kıta Avrupası dışında gerçekleşen toprak kayıplarıydı. Napolyon 1803'te 2 milyon 140 bin kilometrekarelik Louisiana topraklarını, Amerika Birleşik Devletleri'ne satmıştı. Karayipler'de bulunan Saint Lucia, Tobago, Britanya tarafından ilhak edildi, Seyşel Adaları da İngiltere'nin kontrolüne geçti.
Napolyon'un Avrupa genelindeki iddiası halkların özgürleştirilmesiydi, ancak işgal ettiği yerlere kendi kardeşlerini kral olarak tayin edip buralarda kukla rejimler kurdu. Amacı da bu ülkelerin mali ve manevi kaynaklarını Fransa'ya aktarmaktı. Ancak aktarım sırasında bu ülkelerdeki zenginliklerin, doğal ve tarihi mirasların bir kısmı kaybolurken, ülkelerindeki mali ve maddi objeleri kaybeden toplumlar Fransa'ya karşı bilendi.
O döneme kadar şehir devletleri içinde kavgayla uğraşan İtalyanların milli devlet anlayışının doğmasında Fransa'nın kukla yönetiminin büyük tesiri vardı. İspanyol milliyetçiliğinin uyanışında da yine Napolyon dönemindeki yönetim anlayışı etkiliydi.
Fransa bu dönemde çok büyük bir coğrafyayı birleştirmesine rağmen, kıta genelindeki ekonomik sorunlara çare bulunamadı. Batı Avrupa'nın Fransa çatısı altında birleşmesi, doğal bir ortak pazara, üretim ve dağıtımın gelişmesine imkân sağlamadığı gibi kıta ablukasının etkisiyle Avrupa'daki ekonomik canlılık zayıfladı.
Napolyon
DIŞ TİCARET ÇÖKTÜ
Napolyon'un savaşlarının bir olumsuz etkisi de "demografi", yani nüfus üzerineydi. Sanayi inkılabıyla beraber hızlı nüfus artışının görüldüğü Batı toplumlarında bu dönemde nüfus artış hızı yavaşladı. 1800 yılında 29 milyon olan Fransa nüfusu 15 yıllık süreç içerisinde yüzde 5.8 artışla 30.7 milyona çıktı.
Halbuki bir sonraki 15 yılı kapsayan 1815-1830 arası dönemde nüfus artış hızı yüzde 8.5 olarak gerçekleşmişti. Demografinin yavaşlaması, ekonomik çarkların da ilerleyişini durdurdu. Ülkenin sürekli savaş halinde olması, sermayenin yatırım yapmamasına, yabancı müteşebbislerin ise ülkeden tamamen uzak durmasına sebep oldu.
Finansmanın kıtlığı, sermayeyi büyüyemez hâle getirdi. Ancak bu dönemde askeri ihtiyaçlar doğrultusunda, harp sanayiini besleyen belirli endüstriler harekete geçmişti. Deniz savaşlarının ticaret için yarattığı engeller, tipik örneği şeker pancarı üretimi olan alternatif ekonomik faaliyetlerin gelişmesine olanak sağladı. Ancak deniz savaşının genel sonucu olarak Atlantik limanları büyük zarar gördüğü için Fransız dış ticareti çöktü.
Ticaretteki azalma, İngiltere'den teknoloji transferini engelleyip ülke sanayii için arz sıkıntılarına yol açtı. Mesela, tekstil sanayiinin temel hammaddesi olan pamuk Fransa'da, İngiltere'ye göre dört kat daha pahalıydı.
Napolyon'un mezarı.
2.5 MİLYON KİŞİ ÖLDÜ
Savaşın en büyük maliyeti ise Fransa'da yaşanan insan gücüydü. Fransa'nın 1792-1815 yılları arasında tam olarak ne kadar asker kaybettiği hâlâ tartışmalı bir konudur. Bu savaşlar sırasında 3 milyon Fransız karada ve denizde olmak üzere farklı cephelerde savaştı. Çatışmalarda ölen insan sayısının 600 bin ile 1 milyon 300 bin arasında olduğu düşünülüyor. Ancak genel kanaat bu sayının 900 bin civarında olduğudur.
Ölen 900 bin kişiden ise 600 bini Napolyon'un Fransa'nın başında olduğu dönemde kaybedildi. Savaşta ölenlerin dışında açlık, yoksulluk, kayıp, kötü muamele, salgın hastalık, esaret, iklim şartları, hijyen eksikliği, bakımsızlık gibi farklı sebeplerle gerçekleşen zayiatın sayısı ise çok daha fazlaydı. Bu 3 milyon askerden yaklaşık 2 milyonu zaman içinde savaşamaz hale gelmişti.
Bu büyük kayba en net örneklerden biri 1812'de gerçekleşen Rusya seferiydi. Fransızlar yaklaşık 500 bin kişilik "Grand Armee", yani Büyük Ordu ile başladıkları bu seferden dönerken Napolyon'un yanında sadece birkaç bin kişi kalmıştı. Napolyon'un karşısındaki ittifak güçlerinin de en az Fransız ordusu kadar ölüm ve zayiatı vardı ki bu dönemde sivil kayıplarla beraber tüm Avrupa'da ölen insan sayısının 2.5 milyon kişi olduğu tahmin ediliyor.
Napolyon sürgüne gönderiliyor.
ALMANYA DOĞDU
Napolyon'un bozguna uğraması, Fransa'yı stratejik anlamda da zayıflatmıştı. Okyanuslarda ve Amerika, Okyanusya gibi yeni dünya kıtalarında İngiltere'yle mücadele eden Fransa, Napolyon'dan sonra bu iddiasını kaybetti. Avrupa'da ise o tarihe kadar tartışmasız en büyük kara kuvveti olan Fransa, büyük ölçüde pasifize oldu.
Savaştan sonra işgal bölgelerine taksim edilen Fransa'nın siyasi gücünü dengelemek için bugünkü Belçika ile Hollanda toprakları birleştirilip Netherlands (Alçak Rakımlı Ülke) adı altında bir tampon devlet kuruldu. Belçika bu devletten bir süre sonra ayrılsa da Belçika'nın bağımsızlığını ve toprak bütünlüğü Britanya garanti ettiği için, daha evvel Fransa'nın sınırlarında yaşayan Valon (etnik Fransız grup) nüfus, anavatanın dışında kaldı.
Bu süreçte bir Alman devleti olan Prusya, büyük bir yükseliş gerçekleştirdi ve 19. yüzyılın son çeyreğinde Kıta Avrupası'nın en güçlü devleti Fransa yerine Almanya oldu.
KITA ABLUKASINA OSMANLI DÂHİL EDİLMEDİ
"Kıta ablukası" anlamına gelen "Blocus Continental", Fransa'nın 1806'da Prusyalıları Jena'da mağlup etmesinden hemen sonra hayata geçmiş bir uygulamaydı. Fransızlar bu zaferden sonra Berlin'e girince 21 Kasım 1806'da Berlin Kararnamesi ile Fransa'nın ya da müttefiklerinin topraklarında bulunan tüm İngiliz tebaası savaş esiri olarak tutuklanacak ve tüm İngiliz mallarına el konulacaktı. Kararnameye aykırı hareket ettiği belirlenen ve İngiltere'nin ya da sömürgelerinin bir limanından kıtanın bir limanına yanaşan her gemi, İngiliz malıymış gibi muamele görecek ve dolayısıyla tüm yüküyle birlikte müsadereye tabi tutulacaktı.
Fransa bu blokajı Britanya'ya iktisaden nefes aldırmamak için uygulamış ancak ticaretin durması sebebiyle özellikle Fransa ile müttefik veya müttefik olmak zorunda kalan ülkelerde ekonomi büyük bir darboğaza girmişti. Napolyon, 1807'de Milano Fermanı'nı ilan ederek kıta ablukasının kapsamını bütün Avrupa'ya genişletti.
Napolyon'un bu ambargo uygulamasına direnen Portekiz ise savaş boyunca Britanya'nın soluk borusu gibi bir rol üstlendi. Napolyon, Osmanlı İmparatorluğu'nu bu ambargo sistemine dâhil etmemişti. Kıta ablukası, savaşın ilk başlarında fazla zarar görmeyen İngiliz ekonomisini özellikle 1810-1812 arası çok olumsuz etkiledi ve Britanya'da işsizlik oranları ile enflasyon arttı. 1810'da yüzde 2.86 olan enflasyon yüzde 13.57'ye çıktı.
21 Nisan 2024, Pazar
ERHAN AFYONCU
Osmanlı adalet, liyakat, denetim ve istişareyle yönetilirdi
Osmanlı İmparatorluğu, 16. yüzyılın sonlarına kadar çok iyi işleyen ve temeli adalet olan bir devlet sistemi kurmuştu. Sistemin düzgün işlemesinin sebebi iyi yönetimdi. İyi yönetim de adalet, liyakat, istişare ve denetim sayesinde gerçekleşmişti
10 milyon kilometrekarelik bir cihan imparatorluğu olan Osmanlı, mutlak padişah otoritesine dayanan bir devletti ve hükümdarın iktidarını ülkedeki beylerin sınırlayamayacağı bir yapı kurulmuştu. Ancak hükümdar da her istediğini yapamazdı. Devlet teamülleri, bürokratlar, âlimler ve hukuk, padişahın otoritesini sınırlardı.
18. yüzyılın ikinci yarısında Türkiye'ye gelen Fransız Elçisi Choiseul-Gouffier, ülkenin yönetim sistemi hakkında şu analizi yapmıştı: "Burası Fransa gibi değildir. Fransa'da kral yegâne karar sahibidir. Türkiye'de ise bir iş için ulemayı, hukukşinasları, mevkii iktidarda olan ve evvelce mevkii iktidarda bulunmuş kimseleri ikna etmek lazımdır."
Osmanlı yönetim anlayışı hakkında Mehmet Öz, Ali Akyıldız ve Coşkun Yılmaz'ın araştırmalarından teferruatlı bilgiler öğrenilebilir.
Fatih, âlimlerle sohbette.
HER ŞEYİN BAŞI ADALET
Osmanlı döneminde sistemin temelinin adalet olduğuna inanılırdı. Adalet, devletin bekasının temel şartıydı. Siyasetname yazarları, "Mülk küfür ile payidar olur, ancak zulüm ile asla" sözünü sık sık rapor sundukları padişah ve devlet adamlarına hatırlatırlardı. Osmanlı anlayışına göre, devletin meşruiyeti adaletle hükmedilen bir halka bağlıydı.
Adalet dağıtıcısı olan kadılar, yani hâkimler hiçbir yere bağlı olmadan bağımsız olarak görev yaparlardı. Padişahlar bile mahkemelere ve hâkimlere karışamazlardı. Mahkemeler gerektiğinde padişah karşısında bile Osmanlı vatandaşlarının haklarını korurdu. Kanunlar padişahın da üstündeydi. Nitekim Şeyhülislam Ebussuud Efendi, padişahın emirlerinin kanuna aykırı olması durumunda bunlara, "Nâ-meşrû nesneye emri sultânî olmaz" diyerek karşı çıkmıştı.
Adalet sadece yargının vereceği kararlar değildi. Önemli olan halkta adalet duygusunun tesis edilmesiydi. Yapılan işlerin adaletli olmadığı duygusu devlet ve toplum düzenini zedelerdi.
Divan-ı Hümayun.
LİYAKAT ÖN PLANDA TUTULDU
Devlet kadrolarında görev yapmanın en önemli şartı liyakatti. Eğer bir kişinin kabiliyeti varsa çobanlıktan, padişahtan sonra devletin en üst makamı olan veziriazamlığa kadar yükselebilirdi. Devlet kadrolarının dağıtımında da liyakate ve kıdeme önem verilirdi. "Meritokrasi", yani her bireyin kabiliyet ve hizmetine göre devlet kadrolarında yükselmesi Osmanlı sisteminin esasını oluşturuyordu. Liyakatli bürokratlar, padişah ve veziriazamın hata yapmasını önlerlerdi. Kanuni'nin veziriazamı Lütfi Paşa, "veziriazamın hata yapması hâlinde, bürokratların kanun budur diyecek tecrübeli ve kanunşinâs kimselerden olması gerektiğini" söyler.
16. yüzyıl sonlarına kadar bürokratların tayinlerinde hiyerarşideki durumlarına dikkat edilmiş, düşük derecedeki görevlerden üst düzey memuriyetlere atama yapılmamıştır. Bu dönemde yapılan atamalarda hiyerarşi ve liyakat ön plandadır. Bir memuriyete getirilenler, üst düzey bir göreve tayin edilmedikleri takdirde, makamlarında yıllarca kalmışlar, veziriazam değişikliklerinden etkilenmemişlerdir.
1590'lardan sonra bu durum tam tersine döndü. Birçok devlet görevlisi bu yıllarda sık sık meydana gelen veziriazam değişikliklerine paralel olarak 6 aydan daha az süre görev yaptılar. Veziriazam olanlar, memuriyetlere kendi çevresindeki bürokratları getirdiler. Ayrıca devlet ricaline ve padişaha verilen hediyeler, göreve gelmede etkili olan bir unsur hâline geldi. Bu durumun bir neticesi olarak da liyakat rafa kalktı.
Devlet adamları denetimde.
İSTİŞARE TEMEL İLKELERDENDİ
İstişare, devlet yönetiminde de riayet edilmesi gereken temel ilkelerdendir. İstişare, Nizamülmülk'ün siyasetnamesinde üzerinde en çok durulan konulardandır. Nizamülmülk'e göre "Yalnız başına bir kişinin devlet işleri için izlediği siyaset bir insan kuvvetinde, iki kişininki ise iki insan kudretindedir", "Devlet işlerinde takip edilecek siyaset, cihan görmüş kişiler ve âlimlerle istişare edilmelidir. Hz. Muhammed dahi istişareye ihtiyaç duyduktan sonra diğer insanların istişare etmemesi söz konusu bile olamaz" der. Meşveret ilahi bir emir olarak sunulduğundan dolayı, bu usul hükümdar için bir tercih değil zorunluluk olarak ortaya çıkar.
"Bilenlerle bilmeyenlerin bir olmayacağı" ilkesiyle gerekliliği savunulan istişare, Osmanlı siyaset düşüncesinde de ülkeyi en iyi şekilde yönetmenin temel ilkeleri arasında değerlendirilir. İstişare, başta padişah ve vezirler olmak üzere herkes için gerekli olarak görülür, "Meşveret eden pişman olmaz" denirdi.
Hem barış hem de savaş zamanında farklı kesimlerden ilgili kimselerin bir araya gelmesiyle devletin izleyeceği politika tespit edilmeye çalışılırdı. Meydan muharebelerinden önce yapılan savaş meclislerinde akıncı beyleri ve tecrübeli askerler, ömürleri serhadlerde geçtiği için en çok sözü dinlenen kişiler olurdu.
Meşveret sünnet olarak görülür, danışılacak kişilerin "rey ve tedbir" sahibi olmalarına dikkat edilirdi. İstişare toplantısına çağrılacak kişiler padişah veya veziriazam tarafından tespit edilirdi. Çok farklı kesimlerden ve farklı statülerden insanların bulunduğu toplantılarda sağlıklı fikir beyan etmek kolay bir şey değildi. Özellikle alt statüdeki görevlilerin, padişahın ve devlet büyüklerinin düşüncesine aykırı fikir beyan etmeleri her zaman mümkün olmuyordu.
Sadrazam ve şeyhülislam gibi devlet büyükleri meşveret toplantısını açtıktan sonra toplantıda statü ve rütbenin önemli olmadığını, herkesin kendi görüşünü çekinmeden açıkça söylemesi gerektiğini, mecliste susup alınan kararlara dışarıda muhalif konuşanların cezalandırılacağını, ayrıca doğru bildiğini söylemeyenlerin ahirette sorumlu olacağını toplantıya katılanlara söylerlerdi.
Osmanlı bürokratları.
PADİŞAH DA DENETİM YAPARDI
Osmanlı sisteminin en önemli sigortalarından biri de denetimdi. Memleketin hâlinden haberdar olunması ve görevlilerin işlerinde gevşeklik göstermemesi için "murakabe", yani denetim Osmanlı siyasi düşüncesinde önem verilen, kurumlaştırılması istenen bir ilkedir. Murakabe, Osmanlı yönetiminde adaletin sağlanmasının temel esaslarındandır. Murakabeyle, devlet görevlilerinin ve halkın ne durumda olduğu Osmanlı yönetimi tarafından sağlıklı bir şekilde öğrenilirdi.
Osmanlı padişahları, halkın durumunu yakından ve aracısız görmek için "tebdil-i kıyafet", yani kılık değiştirip, padişahlıklarını gizleyip halkın içinde geziler yaparlardı. Ayrıca olup bitenleri birkaç kaynaktan araştırmak da hadiseleri tam olarak anlamak için en önemli husustu. Nitekim Koçi Bey, IV. Murad'a şu tavsiyede bulunmuştu:
"Benim devletli hünkârım, bir reayaya sormanız lazım gelse buyurursunuz ki: 'Beylerbeyiniz size zulmeder mi? Kadılarınız size zulmeder mi? Zulmün sebebi nedir?' Bir hoşça haber aldıktan sonra veziriazam kulunuza emredersiniz ki, güvenilir adamı bir gönderip, gör, gerçekten şikâyet ettikleri doğruysa beylerbeyinin hakkından gelinmesi için ferman- ı şerif buyurursunuz. Adalet böylece olur. Ayda bir kere ava gidip yoldaki yolculardan rastgeldiğinize sorarsınız, dünya ahvalini bir hoşça öğrenirsiniz."
Günümüzde de ciddi problem olan fiyat artışlarının önüne denetimle geçilmeye çalışılırdı. Devlet yetkilileri gerekli kanunları çıkarıp, halkın temel gıda maddelerini satanları iyi bir kontrol altında tutup, suçluları cezalandırarak bu problemi çözmeye çalışmışlardı. Osmanlı yöneticileri halkın mağdur olmaması için esnaf teşkilatını, hammadde temininden başlayarak imalat ve satış aşamalarının tamamını denetim altında tutmaya çalışırlardı.
Piyasada satılan malların devletin belirlediği fiyatın üzerinde satılıp satılmadığının denetlenmesi padişahın vekili olan veziriazamların en önemli göreviydi. Veziriazamın bırakın görevini aksatmasını, fiyat denetimini ihmal ettiği yönünde bir dedikodu çıkması bile azline sebep olurdu. Esnaf denetimini zaman zaman bizzat padişahların yaptığı da olurdu. Padişahlar, tebdil-i kıyafet ederek, yani başka bir kılığa girerek gizlice fırınları ve diğer gıda maddelerini satan esnafları denetlerlerdi.
DÜZEN 17. YÜZYILDA BOZULDU
17. yüzyılda devlet ve toplum düzeni bozuldu. Osmanlı devlet düzenindeki bozuklukların düzeltilmesi için rapor kaleme alan yazarlar, meselelerin temel sebepleri olarak adaletin aksaması, denetimin olmaması, rüşvet, adam kayırma, memuriyetlerin hak etmeyenlere verilmesi, harem ve padişah musahiplerinin sözüyle hareket edilmesi ve devlet işlerinde müşavereye önem verilmemesini öne çıkardılar.
EMANETİN EHLİNE VERİLMEMESİ SIKINTILARA YOL AÇTI
OSMANLI döneminde saltanatın devamı ile liyakat arasında kuvvetli bir bağ kurulmuştur. Padişahın yapması gereken en önemli icraat her işi ehline vermektir. Tahta yeni çıkan padişahlar, başarılı olabilmeleri ve görevleri ehline verebilmeleri için mevcut üst düzey yöneticileri araştırmalı ve görevleri "tedbir" ve "tedarik" sahiplerine vermeliydiler.
17. yüzyıl yazarları, insanların kendi yerini ve haddini bilmemesinin, tamahkârlık, helal-haram bilmemenin yaygınlaştığını, faziletli olma, kanaatkârlık gibi özelliklere sahip kişilere itibar edilmediğini söylerler. Görevlere liyakatli kimselerin yerine liyakatsizlerin, dürüst ve insaflı kişilerin yerine insanları küçümseyen, cahil, merhametsiz kişilerin seçilmelerine sebep olmak, müsamaha etmek, insanlara zulmetmeye izin vermek olduğundan, sultanların sorumluluklarının üzerinde dururlar.
Köprülü Mehmed Paşa gibi işin ehli devlet adamlarının istihdam edilmesi devleti büyük badirelerden kurtarmıştır. "Emanetin ehline teslim edilmemesi" ise 17. yüzyıldan itibaren birçok sıkıntılara yol açmış ve devleti uçurumun kenarına kadar götürmüştür.
.28 Nisan 2024, Pazar
ERHAN AFYONCU
Fatih’in Ayasofya’daki ilk namazı Hıristiyanları perişan etmişti
Sesli dinlemek için tıklayınız.
00:00
00:00
Tüm Sesli Haberler
Ayasofya’da ilk namaz, 571 yıl önce 29 Mayıs 1453’te şehrin fethedildiği gün Fatih Sultan Mehmed tarafından kılındı. Fatih’in Ayasofya’da şükür namazı kılması Hıristiyanlar arasında büyük bir acı olarak kaydedildi. Hıristiyan tarihçiler bu anı “büyük felaket” olarak görüp ağıtlar yakarak anlatırlar
İstanbul 29 Mayıs 1453 Salı günü fethedildi. Fetihle birlikte Fatih unvanını kazanan İkinci Mehmed, şehre askerleri ve devlet adamlarıyla beraber aynı gün girdi. Genç sultan çevreyi seyrederek Ayasofya'ya kadar atı üzerinde ilerledi. Ayasofya'nın önünde atından indi ve içeriye girdi. Ayasofya'nın içine girdiğinde burada bir askerin duvarlardaki mermerlere zarar verdiğini görüp duruma müdahale etti.
Askere neden böyle yaptığını sordu. Asker de "Din için" cevabını verdi. Fatih, askeri sert bir şekilde cezalandırdı ve Ayasofya'nın yağmasını yasakladığını ilan etti.
Daha sonra Ayasofya'nın içini gezdi, kubbesine çıktı. Ayasofya'nın kubbesinden şehri seyreden padişahın şu mısraları söylediği duyulmuştu: "Kisranın sarayında örümcek perdedârlık ediyor / Efrasiyab'ın kalesinde baykuş nevbet vuruyor."
Fatih, kubbeden indikten sonra Ayasofya içinde fetih ezanı okuttu ve kendisi mabedin "apsis" kısmına geçerek burada şükür namazı kıldı. Evliyâ Çelebi ise Ayasofya'daki ilk fetih ezanını bizzat Fatih'in okuduğunu ve mihraba sancak dikildiğini rivayet eder.
Ayasofya
HIRİSTİYANLAR AĞIT YAKTI
Hıristiyan tarihçiler bu anı ağıtlar yakarak anlatır. Bizanslı tarihçi Dukas, Fatih'in namazını şöyle anlatır: "Vah, ne felaket, yazık, ne tüyler ürpertici inanılmaz şey! Bize ne oldu? Vay vay, ne görüyoruz? Kutsal Sunak yerinde Türk; havarilerin ve din şehitlerin kalıntıları üzerinde yapılmış bu mihrabın üstünde bir dinsiz. Güneş, dehşete kapılıp kork! Ve Tanrı'nın kuzusu (Hz. İsa) nerededir?
Oğul ve Baba'nın Hikmeti (Hz. İsa), bu mihrabın üzerinde (dinsel törende, komünyonda, sembolik olarak) kurban edilen ve yenilen ve hiçbir zaman zeval bulmayacak olan, nerededir? Gerçekten bizler sahtekâr(lar güruhu) sayılıyoruz. Bizim tapınmamız, uluslarca, hiç değerinde sayılıyor.
Bizim günahlarımız sebebine Kutsal Hikmet'in Bilgeliği adına inşa edilmiş tapınak (Ayasofya: Kutsal Bilgelik) adına Büyük Kilise ve Yeni Sion denen tapınak, bugün barbarların sunağı oldu ve (Hz.) Muhammed'in evi hâline döndü."
Fatih, cuma namazı için mabedin bir cami olarak hazırlanmasını emretti. Aslında Fatih Sultan Mehmed, bugünkü İstanbul sınırları içinde bir camide ilk defa cuma namazını Üsküdar'da kılmıştı. 1452 yılında Anadoluhisarı'nın içinde bir cami yaptırdı ve buradaki camide cuma namazını da eda etti.
Sultanın emri üzerine üç gün içinde Ayasofya'nın cuma namazı kılınacak hâle getirilmesi için yoğun bir çalışma başlatıldı. Bunun için ustalar geceli gündüzlü yoğun şekilde çalışmaya başladılar. Mihrap tarafındaki fresklerin üstleri mermerlerle kapatıldı, bir mihrap hazırlandı. Ayrıca Fatih'in namaz kılacağı yere geçici bir hünkar mahfili yapıldı. Mabedin diğer kısımlarındaki tasvirlerin üzerleri de namaz kılmaya mâni olmayacak şekilde mermerlerle kapatıldı. Bu yoğun çalışma sonunda Ayasofya, cuma namazı için hazır hâle getirildi.
Ayasofya'da namaz kılan Müslümanlar.
İLK CUMA NAMAZI KILINDI
Cuma namazı vakti geldiğinde şehrin fatihleri akın akın Ayasofya'ya geldiler. Binlerce kişi Ayasofya'yı tamamen doldurdu. Bu sırada hafızlar aşr-ı şerif okuyor, müezzinler de tekbir getiriyordu. Ardından müezzinler ezan okudu.
Bu sırada Fatih de Ayasofya'ya girdi. Bir müddet tekrar Ayasofya'yı gezdi ve kubbesinin büyüklüğü karşısında Hâfız'ın şu beytini okudu: "Şukr-i hodâ ki herçi taleb kerdem ez hodâ / Ber muntehâ-yi himmet-i hod kâmrân şodem (Şükür Allah'a! Ne dilediysem ondan / Her isteğim yerine geldi, mutlu oldum)."
Gelibolulu Mustafa Âli ve Solakzâde gibi tarihçiler hutbeyi okuyan ve namazı kıldıran kişinin Akşemseddin olduğunu söylerler. Evliya Çelebi ise hutbeyi bizzat Fatih'in okuduğunu kaydeder ve yapılanları şöyle anlatır:
"Bütün Müslüman gaziler hazır olup, selalar okunup müezzinler 'Şüphesiz Allah ve melekleri' âyetini okuyunca Akşemseddin ve Kara Şemseddin Hazretleri kalkıp Sultan Mehmed'in koltuğuna girdi. Akşemseddin imamesini Fatih'in başına giydirip, imamesi üzerine bir ablak turna teli sokup eline bir kılıç verdi.
Sağ tarafında Akşemseddin, sol tarafında Kara Şemseddin olduğu hâlde tazimle Mehmed Han'ı minbere çıkarıp davudî bir sesle 'Elhamdülillâhi Rabbi'l-âlemîn' deyince bütün Müslüman gaziler feryat ettiler. Sultan, âdet olduğu gibi hutbeyi eda ettikten sonra teberrüken Akşemseddin Hazretleri, Sultan Mehmed Han'dan izin alıp imamlık yaptı."
Akşemseddin'in kıldırdığı cuma namazından sonra Osmanoğulları'nın devletinin daim olması ve Fatih Sultan Mehmed'in zaferlerinin devamı için dualar edildi.
Fatih, Ayasofya'ya giriyor.
MİNARELERİNDEN 5 ASIRDIR EZAN OKUNUYOR
29 Mayıs 1453- İstanbul fethedildi ve Ayasofya camiye çevrildi. Fatih, Ayasofya'da ilk namazı kıldı.
1 Haziran 1453- Ayasofya'da ilk cuma namazı Akşemseddin tarafından kıldırıldı.
Ekim 1453- İlk Ramazan Bayramı namazı kılındı.
Aralık 1453- İlk Kurban Bayramı namazı kılındı.
1453- Ayasofya Külliyesi'nin ilk yapılarından olan medrese ve ilk minare inşa edildi.
1481-1512- İkinci minare II. Bayezid devrinde yapıldı.
1566-1574- II. Selim devrinde yeni bir minare inşa edildi.
1574-1595- III. Murad devrinde iki minare, minber, kürsü ve mahfil yapıldı.
1651- Teknecizâde İbrahim Efendi hattı ile yazılı büyük levhalar Ayasofya'ya asıldı.
1740- I. Mahmud tarafından avluda eşsiz bir şadırvan yaptırıldı.
1809- II. Mahmud devrinde cami geniş bir tamirattan geçirildi.
1849- Padişahın camiye gelişte istirahat etmesi ve kabul yapabilmesi için hünkâr kasrı, hünkâr mahfili, muvakkithane yaptırılıp avlu duvarları da yenilendi. Kazasker Mustafa İzzet Efendi'ye ait hatlar asıldı. Caminin büyük tamiratı bitti.
1861-1876- Sultan Abdülaziz döneminde, cami, su yolları, şadırvan ve sultan türbelerinin tamiri yapıldı. Medrese yıktırılıp tekrar inşa edildi.
1894- İstanbul'da meydana gelen depremde Ayasofya da büyük zarar gördü. Cami, II. Abdülhamid tarafından tamir ettirildi.
12 Haziran 1914- Fetih kutlamaları kapsamında Ayasofya'da çok kalabalık bir cemaatle cuma namazı eda edildi.
1915'te Ayasofya'da zafer için dua ediliyor.
1919- İstanbul işgal edilince Binbaşı Tevfik Bey ve bir grup asker Ayasofya'yı korumakla görevlendirildi.
3 Şubat 1928- İlk Türkçe hutbe Ayasofya Camii'nde okundu.
27 Ağustos 1934- İstanbul Asar-ı Atika Müzesi'nde Ayasofya'nın müzeye dönüştürülmesiyle ilgili toplantı yapıldı.
24 Kasım 1934- Bakanlar Kurulu kararıyla Ayasofya, cami statüsünden çıkarılarak Müzeler Genel Müdürlüğü'ne bağlandı.
1935- Ayasofya'nın müzeye dönüştürülmesi kararından sonra medrese yıktırıldı ve Ayasofya'da bulunan ve camiye ait olan çeşitli eşyalar, halılar, levhalar içeriden çıkarıldı. Kazasker Mustafa İzzet Efendi'ye ait büyük levhalar kapılardan dışarı çıkarılamadığı için mecburen içeride bırakıldı. Daha sonra tekrar yerlerine asıldı.
1 Şubat 1935- Ayasofya müze olarak ziyarete açıldı.
1965- Ayasofya'nın tekrar cami olması için binlerce imzalık dilekçeler Meclis'e gönderildi.
6 Mayıs 1965- Senatör Ömer Lütfi Bozcalı, Cumhuriyet Senatosu'nda yaptığı konuşmada Ayasofya Camii'nin yeniden ibadete açılması gerektiğini söyledi.
1966- Meclis'te Diyanet İşleri'nin bütçesi görüşülürken Ayasofya'nın tekrar cami olarak hizmet vermesi istendi.
1979- Ayasofya'nın cami olarak hizmet vermesi için kanun tasarısı verildi.
8 Ağustos 1980- Ayasofya'nın hünkâr kasrı ibadete açıldı.
14 Eylül 1980- İbadete açılan hünkâr kasrı, 12 Eylül yönetimi tarafından restorasyon gerekçesiyle tekrar kapandı.
10 Şubat 1991- Hünkâr kasrı tekrar ibadete açıldı.
2006-2012- Rahmetli Haluk Dursun'un başkanlık ve müdürlüğü döneminde Ayasofya'nın Osmanlı kimliği ve Osmanlı külliyesi vasfı ortaya çıkarıldı.
29 Mayıs 2020- Fethin 567. yılı münasebetiyle gerçekleştirilen fetih kutlamalarında Ayasofya'da "Fetih Suresi" okundu.
10 Temmuz 2020- Danıştay 10. Dairesi, 24 Kasım 1934 tarihli Ayasofya'yı müzeye çeviren kararnameyi iptal etti. Kararın açıklanmasından sonra Cumhurbaşkanımız Recep Tayyip Erdoğan'ın imzaladığı kararnameyle Ayasofya, Fatih Sultan Mehmed'in vakıf amacı doğrultusunda hizmet vermesi için Diyanet İşleri Başkanlığı'na devredildi.
24 Temmuz 2020- Ayasofya Camii'nde 86 yıl sonra tekrar namaz kılınmaya başlandı.
05 Mayıs 2024, Pazar
ERHAN AFYONCU
Osmanlı bozulan düzeni bürokratlarıyla düzeltti
Osmanlı İmparatorluğu, 16. yüzyılın sonlarında büyük bir buhrana girdi. Devlet ve toplum düzenindeki bozuklukların düzeltilmesi için rapor kaleme alan yazarlar, buhranın sebeplerini adaletin aksaması, rüşvet, adam kayırma, memuriyetlerin hak etmeyenlere verilmesi, harem ve padişah musahiplerinin sözüyle hareket etme ve devlet işlerinde istişareye önem vermeme olarak gösterdiler
Osmanlı İmparatorluğu, 16. yüzyılın sonlarında kargaşa ve buhran dönemine girdi. Devlet ve toplum düzeni bozuldu. Osmanlı devlet ve toplum düzeninde ortaya çıkan bozukluk ve aksaklıkların sebeplerini ve bunların düzeltilmesi için izlenecek yolu belirlemek için ulema ile bürokratlar ıslahat risaleleri kaleme aldılar. Bu konuda Mehmet Öz ve Coşkun Yılmaz'ın araştırmalarından teferruatlı bilgi öğrenilebilir.
Osmanlı düzeninin bozulmasının sebeplerini çözmeye çalışan Osmanlı yazarları, ilk belirtileri Kanuni döneminde bulmuşlardı. Ancak asıl problemlerin III. Murad devrinde başladığını kabul ederler. En çok tekrarlanan hadise, III. Murad devrindeki sünnet düğününde gösterileri beğenilen oyuncuların Yeniçeri Ocağı'na kanunlara aykırı bir şekilde alınmalarıdır.
Raporları kaleme alanlara göre, III. Murad devrinden itibaren adalet bir yana bırakılmış, vezirler ve beyler birbirine düşmüş, kul taifesinin içine ecnebi (devşirme olmayanlar) karıştırılmış ve makam sahipleri geleceğe dönük hiçbir ciddi tedbir almaz, günübirlik menfaatlerinden başka bir şey düşünmez hale gelmiştir.
Yeniçeriler
DÜZEN NİÇİN BOZULDU?
Mehmet Öz tarafından ıslahat layihaları üzerinde yapılan inceleme sonucunda Osmanlı İmparatorluğu'ndaki bozulmanın sebepleri ile düzeltilmesi için nelerin yapılması gerektiği şu şekilde tespit edilmiştir:
Balık baştan kokar: Bu sözden maksat, bozulmanın en üstte başladığıdır. Bazı yazarlar padişahı ima ederken, çoğunluğu veziriazamı sorumlu tutarlar.
Daire-i adliye ve kanun-ı kadim: Osmanlı devlet yönetiminin teorik temellerinden biri "daire-i adliye", yani adalet dairesidir. Bu kaidenin ana temeli halka iyi davranılmazsa vergi gelirlerinin azalması sonucunda devletin zayıflayacağıdır. Yazarlar, adalette ihmal olduğunu belirtirler. Osmanlı yönetiminin ana kaidelerinden biri de "kanun-ı kadim", yani eskiden beri uygulanmakta olan kanunlara riayettir. Hemen hemen bütün layihalarda kanun-ı kadime uyulmamasının düzenin bozulmasına sebep olduğu ileri sürülür. İmparatorluğun iki önemli müessesesi olan devşirme ve timar sistemine adam alınırken kanunlara uyulmamasının bu iki kurumu bozduğu iddia edilir.
1582 yılındaki sünnet şenliğinden bir sahne.
Rüşvet ve mansıpları ehline vermemek: Kanunlara uyulmaması rüşvete bağlanır. Rüşvet ve adam kayırma yüzünden memuriyetler hak edene verilmemiştir. Özellikle Osmanlı askeri ve idari mekanizmasının ana unsuru olan timar sistemindeki rüşvete dikkat çekilir. Timarlar savaşa gidecek olanlara değil de devlet ileri gelenlerinin çevresindeki insanlara verilmiştir. Bu da Osmanlı ordusunda timarlı sipahi sayısının azalmasına sebep olmuştur.
Saltanatın devamıyla liyakat arasında kuvvetli bir bağ kurulmuştur. Padişahın yapması gereken en önemli icraat her işi ehline vermektir. Görevlere liyakatlilerin yerine liyakatsizlerin, dürüst ve insaflı kişilerin yerine insanları küçümseyen, cahil, merhametsiz kişilerin seçilmelerine sebep olmak, müsamaha etmek, insanlara zulmetmeye izin vermek olduğundan sultanların sorumlulukları açıktır.
Erkân-ı erbaa ve toplum hiyerarşisinde bozulma: Osmanlı İmparatorluğu statükocu bir devletti. Herkesin kendi yerini bilmesi gerekirdi. Sınıflar arasındaki geçişler, ilim tahsili dışında fazla istenilmezdi. Timar sistemine ve kapıkulu ocaklarına dışarıdan kanunlara göre girmemesi gereken kişilerin rüşvet ve iltimasla alınması toplum düzenini bozmuştur.
III. Murad
Hazinenin dengesi: Islahat layihası yazarlarının hemen hepsi hazinenin gelirlerinin artırılmasının üzerinde durmuşlardır. Bunun için çeşitli öneriler getirirler. Bunlardan en başta geleni ise devlet kadrolarındaki şişkinliklerin azaltılmasıdır.
Ahlaki çürüme: Toplumun bütün kesimlerinde görülen ahlaki çürümenin üzerinde genişçe durulur. Ahlaki çürüme, rüşvet ve adam kayırma ile ilişkilendirilir. Yazarlar insanların kendi yerini ve haddini bilmemesinin, tamahkârlığın, helal-haram bilmemenin yaygınlaştığını, faziletli olma, kanaatkârlık gibi özelliklere sahip kişilere itibar edilmediğini söylerler.
Layiha yazarları, "ihtilâl-i nizâm-ı âlem"in, yani Osmanlı devlet düzenindeki çözülmenin temel sebepleri olarak adaletin aksaması, rüşvet, adam kayırma, memuriyetlerin hak etmeyenlere verilmemesi, harem ve padişah musahiplerinin sözüyle hareket etme ve devlet işlerinde müşavereye önem vermemeyi öne çıkarırlar.
Yavuz devlet adamlarıyla.
ÇAREYİ GEÇMİŞTE ARADILAR
Mehmet Öz, ıslahat layihası yazarlarının devletin düzelmesi için yapılması gereken asıl iş olarak "kanun-ı kadime riayet", yani eskiden beri uygulanan kanunlara uyulmasını istediklerini belirtir.
Padişah devlet işleriyle bizzat ilgilenmeli, dürüst ve ne yapacağını bilen bir veziriazam bulup ona rahat çalışma şartları içerisinde tayin etmelidir. Veziriazamlar da kanunları uygulamak için her işe layık olanı getirmelidir.
Timarlar, eyaletlerdeki ve merkezdeki yöneticilerin ellerinden kurtarılıp layık olanlara verilmelidir.
Bu işler yapılırken hiç kimse kayırılmamalı, kanunlara uymamakta ısrar edenler "siyaset kılıcı"yla, yani ölüm cezasıyla korkutulmalıdır. Öz, yazarların teklif ettikleri ıslahatın mahiyetinin idari ve gelenekçi, yönteminin ise idariinzibati ve cebri olduğunu söyler.
16. yüzyıl sonu ile 17. yüzyılın ilk yarısındaki ıslahat önerileri gelenekçidir ve geçmişe dönülmesi ön plandadır. 18. yüzyıldaki düzen değişikliği, yani "Nizâm-ı Cedid" fikri yoktur.
Kanun-ı kadimin ihyası vardır. Avrupa'daki gelişmeler, model olmak bir tarafa bazı askeri uygulamalar dışında dikkate dahi alınmamıştır. Bu dönemde gözler Avrupa'da değil, geçmiştedir.
Osmanlı bürokratları.
SEBEP İLE NETİCE KARIŞTI
Osmanlı devlet düzenindeki bozuklukların düzeltilmesi için rapor kaleme alan yazarlar incelendiğinde devlet kademelerinde görevliler oldukları görülür. Osmanlı sistemi içerisinde yetiştikleri için farklı bir dünya görüşüne sahip değillerdi. Bu yüzden değişen dünya şartlarının analizini yapamadılar, Osmanlı askeri gücünün zirvede olduğu klasik döneme tekrar dönülmesini önerdiler. Osmanlı mali-askeri ve idari örgütlenmesinin belkemiği olan timar sisteminin değişen dünya şartlarına uygun olmadığını anlayamadılar ve bu sistemin tekrar ihya edilmesinde ısrar ettiler.
Hasan Kafî'nin bazı istisnai görüşleri dışında, dış dünyayı dikkate alan yoktur. Bunda Osmanlı İmparatorluğu'nun haşmetinin kendi gözlerini kamaştırması rol oynamıştır. Kendini aşırı büyük görme, Avrupa'dan, o zamanın bakış açısıyla kâfirlerden alınıp uygulanacak bir şey aramayı ihtiyaç olarak görmemeye sebebiyet verdi.
Osmanlı bürokrasisi ise ıslahat raporu yazanların düşüncelerinden farklı hareket etti. 16. yüzyılın sonlarından itibaren değişen dünya şartlarına ayak uydurmaya çalıştı, zamanın şartlarına uymayan müessese ve idari usulleri tadil ve ikmal etti. Gerektiğinde de değiştirdi. Askeri ve sivil bürokrasi 17. yüzyılda, hayatın pratiklerinden hareketle devletin yeni şartlara uyumunu gerçekleştirerek devleti içine girdiği buhrandan çıkardı. 17. yüzyılın ortalarına gelindiğinde imparatorluğun klasik şeklinden tamamen farklı yeni bir devlet yapısı ortaya çıkmıştı.
ÇÖZÜM YOLLARI İÇİN RAPORLAR HAZIRLANDI
Devlet düzenindeki aksaklıkları ve çözüm yollarını göstermek için çeşitli devlet adamları raporlar kaleme aldılar. Bunlara genellikle "ıslahat layihası" denir. Ayrıca nasihatname veya siyasetname kitapları olarak da bilinir.
Devlet düzenindeki bu tür aksaklıklara dair ilk kitaplara 16. yüzyılın başlarından itibaren rastlarız. Şehzâde Korkud'un risalesi bu alandaki ilklerdendir. Bu yüzyılın en ünlü eseri Gelibolulu Mustafa Âli'nin Nushatü's-Selâtin'idir (Sultanlara Nasihatler). Ayrıca bu asırda Kitab u Mesâlihi'l-Müslimîn ve Menâfi'i'l- Mü'mînîn (Müslümanların İşleri ve Müminlerin Çıkarları) isimli eser de kaleme alınmıştır.
17. yüzyılda bu tür risaleler artar. En ünlüsü Koçi Bey'in IV. Murad ve Sultan İbrahim'e sunduğu risalelerdir. Bunun dışında yazarı belli olmayan Kitâb-ı Müstetâb (Güzel Kitap) ve Hırzü'l-Mülûk (Hükümdarların Tılsımı) isimli risaleler, Veysi'nin Habnâmesi, Hasan Kâfî el-Akhisarî'nin Usûlü'l- Hikem fî Nizâmi'l-Âlem'i (Âlemin Nizamını Sağlayan Hikmetli Usuller), Kâtip Çelebi'nin Düsturü'l- Amel li-Islahi'l-Halel'i (Bozuklukların Düzeltilmesinde Tutulacak Yollar) devrin diğer önemli ıslahat layihalarıdır.
.12 Mayıs 2024, Pazar
ERHAN AFYONCU
543 senelik muamma Fatih zehirlendi mi?
Sesli dinlemek için tıklayınız.
00:00
00:00
Tüm Sesli Haberler
1481 Mayıs’ında İtalya’da “Büyük Kartal Öldü” haykırışları yükseldi. İstanbul’un fatihi son seferinde Gebze’de Hünkâr Çayırı’nda 3 Mayıs 1481’de 49 yaşında vefat etmişti. Fatih’in bir hastalık nedeniyle mi yoksa zehirlenme sonucu mu öldüğü hâlâ bir muammadır
Fatih ömrünün son yıllarında İtalya ve Rodos üzerine iki ordu göndermiş, bunlardan Rodos'a giden başarısız olmuş, diğeri ise Otranto'yu alarak İtalya'nın fethi için bir köprübaşı meydana getirmişti. Fatih bu şartlar altında 1481 yılı Mayıs'ında yeni bir sefere çıktığı sırada, Gebze'de Hünkâr Çayırı'nda (Tekfur Çayırı) öldü.
Ordunun gideceği yön tam olarak ortaya çıkmadığı için, son seferinin nereye olduğu polemik konusu olmuştur. Bu seferin İtalya veya Rodos üzerine olduğunu ileri sürenler var. Ancak ordu Anadolu tarafında bulunduğu için bu seferin İtalya'ya olamayacağı açıkça bellidir.
Fatih'in türbesi.
NİKRİS HASTALIĞINA TUTULDU
II. Mehmed'in ölümünden önce ortaya çıkan yeni bir mesele, Osmanlı Devleti'nin önceliklerini değiştirmişti. Fatih'in, Müslüman hacıların rahatı için hac su yollarını tamir ettirmek istemesinden dolayı Memlük Devleti ile Osmanlılar arasında bir gerginlik oluşmuştu. Memlükler onun bu hareketini hükümranlık haklarına aykırı bularak kabul etmediler.
Çekişmenin asıl sebebi ise Maraş ve Elbistan civarlarında bulunan Dulkadir Beyliği'nin hangi devlete tabi olacağı meselesiydi. Fatih bu yüzden ölümünden önce Memlük Devleti üzerine sefere çıkmış, ancak meseleyi çözmek torunu Yavuz Sultan Selim'e kalmıştır.
Fatih bu yüzden ölümünden önce Memlük Devleti üzerine sefere çıkmıştı. Ancak Fatih, Gebze'de Hünkâr Çayırı'nda 3 Mayıs 1481'de vefat etti. Fatih'in bir hastalık nedeniyle mi yoksa zehirlenme sonucu mu öldüğü belli değildir.
Hemen hemen bütün Osmanlı padişahlarında görülen nikris hastalığından muzdarip olan Fatih son seferi sırasında Gebze yakınlarında yatağa düşünce başhekimi Lari müdahale etmişti. Ancak başarılı olamayınca eski başhekim Yakup Paşa tedaviyle görevlendirildi. Yakup Paşa, Lari'nin ilacını tasvip etmeyip müdahale etmek istememişse de diğer tabipler çaresiz kalınca hastalarını tedavide kullandığı şurubunu (şarab-ı fariğ) vererek padişahın sancısını azaltma yoluna gitti. Fakat şurup tesirini gösterememiş ve Fatih kısa bir komadan sonra 31 Mayıs 1481 Perşembe günü ikindi vakti ölmüştür.
Fatih
TARİHÇİLER HÂLÂ TARTIŞIYOR
Fatih'in 1481 yılı Mayıs'ında yeni bir sefere çıktığı sırada Gebze'de Hünkâr Çayırı (Tekfur Çayırı) isimli yerdeki ölümü gerek akademik gerekse popüler düzeydeki tarihçiler arasında bir tartışma konusu olmuştur.
Fatih'in ölüm sebebiyle ilgili genel kanaat, önceleri nikris (damla=gut) hastalığı idi. Ancak Franz Babinger, "Âşıkpaşazâde Tarihi"ndeki manzum bir parça ve Venedik arşivinde bulduğu bir belgeye istinaden yazdığı bir makalede Fatih'in zehirlenmiş olabileceği iddiasını ortaya attı. Daha sonra Fatih'in zehirlenerek öldürüldüğü fikrini ileri süren yazarlar da Babinger'in bu makalesinden hareket ettiler. Bu hususta Şehabeddin Tekindağ'dan Süheyl Ünver'e kadar birçok akademisyen araştırma yapmıştır.
Fatih'i kimin zehirlettiği konusunda üç iddia vardır. Birincisi Amasya Valisi Şehzâde Bâyezid'in, Veziriazam Karamanî Mehmed Paşa'nın, kardeşi Cem Sultan lehindeki teşebbüsleri yüzünden başhekim Acem Lari'yi kullanarak babasını zehirlettiği şeklindedir. Fatih'in hayatının son günlerinde oynadığı rol, Acem Lari'den şüphelenilmesine yol açmıştı. Acem Lari, dört yıl sonra 1485'te Edirne'de öldüğünde, Edirneliler arasında hekimin İkinci Bayezid tarafından zorla verdirilen aşırı dozda afyon yüzünden öldüğü dedikodusu dolaşıyordu.
Bu konudaki ikinci iddiaya göre Memlük Sultanı Kayıtbay, Acem Lari'yi kullanarak sultanı zehirletmiştir. Memlükler'in daha önce de Fatih'e suikast teşebbüsleri olmuştu.
Fatih Atmeydanı'nda.
DEFALARCA ZEHİRLEME TEŞEBBÜSÜ
Zehirlenme konusunda üçüncü ve en kuvvetli iddia ise 30 yıl Fatih'in yanında çalışıp onun itimadını kazanan ve vezir rütbesiyle önemli görevlerde bulunmuş Yahudi mühtedisi eski hekimbaşı Yakup Paşa'nın (Maestro Lacopo), Fatih'e karşı 10'dan fazla başarısız suikastta bulunan Venedikliler tarafından satın alınarak zehirleme hadisesinin gerçekleştirildiği şeklindedir.
Venedik, 1456 ile 1479 yılları arasında 12 defa Fatih'i zehirleme teşebbüsünde bulunmuştu. Arnavut Paul isimli berber, Trogirli bir denizci, Vlaco isimli bir Yahudi hekim, Floransalı Francesco Baroncello, Krakowlu bir Polonyalı ve Katolanyalı bir maceraperestin isimleri bu suikast teşebbüslerinde geçer. Ancak bu teşebbüsler, çoğu zaman sadece plan aşamasında kalmıştı.
15. yüzyılda Avrupa'da zulüm gören Yahudiler, Osmanlı topraklarına sığınıyorlardı. Avrupa'da papanın bile güvenmediği Yahudi hekimler, Osmanlı sarayında büyük itibar görüyorlardı. Papa Beşinci Nikola'nın Yahudi hekimlerin verdikleri ilaçlarla İtalyanların Hıristiyan ruhunun zedeleneceğini söylemesi doktorları iş yapamaz duruma getirmişti.
Bu şartlar altında İtalya Gaeta'dan Edirne'ye gelen Yahudi hekim Maestro Jacopo, Müslüman olup Yakup ismini almıştı. İkinci Murad zamanında sarayda hekim olarak çalışmaya başlayan Yakup Paşa, Fatih zamanında da görevine devam etti. Zamanla Fatih'in güvendiği kişilerden biri oldu.
1468'de İtalya'ya bir ziyaret yaparak Arapça'dan Latince'ye çevrilmiş bazı tıp kitaplarını inceledi. Sonraki yıllarda Osmanlı ilerleyişini durduramayan Venedik, Fatih'i zehirletmeye karar verdi. Dikkat çekmemek için Floransalı Lando Degli Albizzi, İstanbul'a gönderildi. Degli, İstanbul'daki Floransa konsolosu vasıtasıyla Yakup Paşa ile irtibata geçti. Yakup Paşa, teklifi uzun uzun düşündükten sonra peşin olarak 10 bin altın ve 1472 Mart'ından aynı yılın Mayıs'ına kadar sultanı öldürdüğü takdirde Venedik'e kabul ve İstanbul'da kalan mallarına karşılık 25 bin altın daha istemişti.
Venedik yönetimi bu isteği kabul etmesine rağmen Yakup Paşa'nın herhangi bir zehirleme teşebbüsüne girip girmediğini bilmiyoruz. Ancak 1481'de Fatih'in ölümünden sonra isyan eden asker, birçok devlet adamıyla birlikte Yakup Paşa'yı da öldürmüştür.
Gebze Hünkâr Çayırı.
ESRAR DEVAM EDİYOR
Dönemin Türk kaynakları incelendiğinde Âşıkpaşazâde Tarihi'ndeki bir manzum parça dışında hasta olması sebebiyle Hünkâr Çayırı'na kadar arabayla gidebilen Fatih'in zehirlenmesinden ima suretiyle dahi olsa bahseden hiçbir bilgi yoktur.
Bazı tarihçilerin Fatih'in zehirlendiği manasını çıkardıkları Âşıkpaşazâde Tarihi'ndeki şiirden Fatih'e şüpheli bir ilaç verilmiş olabileceğine dair bir ima sezmek mümkünse de bu tedavinin iyi yapılamaması yüzünden padişahın çektiği çileye ait bir şikâyet de olabilir.
Bütün araştırmalara rağmen Fatih'in ölümündeki esrar henüz çözülmüş değildir. Daha önce II. Mehmed'e karşı sayısız suikast teşebbüsünde bulunan Venediklilerin Fatih'in ölümünde bir rollerinin olması kuvvetli bir ihtimaldir.
Fatih'in elbisesi.
BANA KIYDI TABİPLER
Bazı tarihçilerin Fatih'in zehirlendiği manasını çıkardıkları Âşıkpaşazâde Tarihi'ndeki şiir şöyledir:
Tabibler şerbeti kim verdi Hana
O Han içdi şarabı kana kana
Ciğerin doğradı şerbet o Hanın
Hemin-dem zari etdi yana yana
Dedi niçün bana kıydı tabibler
Boyadılar ciğeri canı kana
İsabet etmedi tabib şarabı
Timarları kamu vardı ziyane
Tabibler Hana çok taksirlik etdi
Budur doğru kavl düşme gümâna
Dua et Aşıkî bu han hakkında
Ki nur u rahmete canı boyane
19 Mayıs 2024, Pazar
ERHAN AFYONCU
Osmanlı’nın tarikatlarla ilgili kırmızı çizgileri
Sesli dinlemek için tıklayınız.
00:00
00:00
Tüm Sesli Haberler
Osmanlı İmparatorluğu’nda sosyal hayatın önemli bir unsuru olan tarikatlar, devlet tarafından himaye edilmişti. Ancak tarikat şeyhlerinin devlet idaresi ve idarecileri aleyhindeki söz ve fiilleri, mensuplarının artmasıyla potansiyel bir tehlikeye dönüşmeleri ve marjinal dini yorumlarla halkın inancına tesir etmeleri durumunda fiilleri yapanlar ağır şekilde cezalandırılmıştı
Osmanlı İmparatorluğu'nda sosyal hayatın önemli bir unsuru olan tarikatlar, devlet tarafından hem himaye edilmiş hem de yeri geldiğinde hizaya getirilmişti. Osmanlı'nın kuruluşundan 30 Kasım 1925'te tekke ve zaviyelerin kapatılmasına kadar devlet, tarikatlara çeşitli vesilelerle yardımlar yaptı. Esasen vakıflar şeklinde örgütlenmiş olan tarikatlar, doğrudan devletin parasıyla faaliyet yürütmüyorlardı. Fakat yüzlerce örnekten bildiğimiz üzere çoğu zaman devletin yardımlarına ihtiyaç duyuyorlardı. Söz konusu yardımlar, bir arazinin vakfa dönüştürülmesi veya temlik edilmesinden vergi muafiyeti, tekke ve müştemilatının tamiri, devlete ait bir gelirden para tahsisi, kurban bağışı, hediyeler gönderilmesi ve yiyecek yardımına kadar uzanan bir yelpazede her devirde yapıldı.
Tarikatlar, Osmanlı döneminde fetihlerde ve İslamiyet'in yayılmasında önemli rol oynadılar. Şeyhlerin halktan sultanlara kadar uzanan geniş bir tesir halkaları olurdu. III. Selim gibi tarikatlara intisap eden padişahlar da vardı. Padişahlar ve sadrazamların itibar ettiği şeyhler, devlet üzerinde etkili olup birçok atamaya da karışmışlardır.
Devletin ve padişahların tarikatlara bu müspet yaklaşımı ise üç durumda tamamen ortadan kalkmaktaydı. Birincisi, marjinal dini söylem ve faaliyetler; ikincisi, devlet idaresi ve idarecileri aleyhindeki söz ve fiiller; üçüncüsü, mensuplarının ve güçlerinin artmasıyla ortaya çıkabilecek muhtemel tehlikeler. Söz konusu bu üç durum, devlette bir reaksiyon ortaya çıkarıyor ve bu fiilleri yapanların sürgün veya ölüm cezasına çarptırılmasıyla neticeleniyordu.
Tarikatlarla ilgili Ahmet Yaşar Ocak, Reşat Öngeren, Necdet Yılmaz ve Ramazan Muslu'nun çalışmalarına bakılabilir.
Çeşitli tarikatlara mensup derviş ve şeyhler.
MARJİNAL DİNİ SÖYLEMLER
16. yüzyılın meşhur mutasavvıfları Oğlan Şeyh İsmail Maşukî, Muhyiddin Karamanî ve Hamza Bâlî dinî meselelerdeki aykırı düşünceleri sebebiyle idam edildiler. Devlet, toplumda kargaşaya, infiale ve dini hayatta bir bozulmaya yol açacaklarını düşündüğü bu mutasavvıfları idam ederek cezalandırdı. Bu isimlerden Muhyiddin Karamanî ve İsmail Maşukî'ye isnat edilen suçlara dair mahkeme kayıtları bugün elimizdedir.
Söz konusu kayıtlarda, Karamanî ve Maşukî; bütün eşyaya uluhiyet atfetmeyenleri kâfirlikle itham etmek, haramları helal saymak, öldükten sonra dirilmeyi inkâr etmek, tenasühe (ruhun başka bir bedene geçmesi) inanmak, zinayı helal saymak, kabir azabını inkâr gibi dini meselelere dair suçlarla yargılanmış ve idam edilmişlerdi.
Dolayısıyla devletin buradaki tavrı, marjinal dini hareketlerle mücadele kapsamındaydı. Bu yaklaşım, her zaman idamla neticelenmemekle birlikte, imparatorluğun yıkılışına kadar devam etti. 17. yüzyılda Melâmiyye-i Bayrâmiyye'ye mensup olan Sütçü Beşir Ağa (öl. 1663) dini söylemleri sebebiyle idam edildi.
1752 yılının başlarında, Malatya'da Kalenderiliğe mensup oldukları ve yeni bir mezhep kurmaya çalıştıkları iddiasıyla 53 kişi idam edildi ve başları İstanbul'a getirilerek ibret taşında halka teşhir edildi.
IV. Murad
DEVLETE TEHDİT OLMAK
Diğer kırmızı çizgi ise devlet işlerine müdahale idi. Bir tarikat şeyh veya müntesibi devlet idaresi ve idarecileri aleyhinde söz ve fiillerde bulunduğunda cezalandırılması mukadderdi. 17. yüzyıl mutasavvıflarından Bayramiyye tarikatına mensup Kayserili Abdurrahim Efendi, bu duruma örnektir. Meşhur asi Abaza Mehmed Paşa'nın isyanı esnasında yanında bulunan Abdurrahim Efendi, bu yüzden "Abaza Şeyhi" olarak anılır.
Şeyh Efendi, 1637'de asilere verdiği destek sebebiyle Kayseri'den getirtilerek İstanbul'da zorunlu ikamet ettirildi. Bir asiyle birlikte hareket etmek suçundan sürgünle kurtulan Abdurrahim Efendi, bu kez İstanbul'da yeniçeriler arasında fitne çıkaracak sözler söylemesi sebebiyle IV. Murad tarafından idam ettirildi.
Abaza Şeyhi'nin idamında mensuplarının kalabalıklığından dolayı devlet aleyhinde bir harekete kalkışmasından çekinilmesinin de etkisi olmuştu. Nakşî tarikatına mensup Urmiye Şeyhi Mahmud Efendi de etrafına topladığı insan kitlesiyle devlete karşı bir "huruç" hareketinde bulunmasından korkulduğu için 1637'de idam edildi.
IV. Murad'ın idam ettirdiği bir diğer şeyh de Sakarya Şeyhi diye bilinen Şeyh Ahmed'dir. Şeyh Ahmed'in müritlerinin halka zarar verip eşkıyalık yapmaları şeyhi idama götüren sebeptir.
IV. Murad, Konya Mevlevihanesi Şeyhi Ebubekir Çelebi'yi Mevlevihane'ye sağlanan imkânları şahsı için kullandığı gerekçesiyle idam cezasına çarptırmış, devlet adamlarının tavassutuyla bu ceza sürgüne çevrilmişti.
Mevlevîler
SÜRGÜNE GÖNDERİLDİLER
1588-1606 yıllarında Sokollu Mehmed Paşa Tekkesi postnişini olan İştibli Emir Abdülkerim Efendi, devlet adamları hakkında söylediği sözlerden dolayı iki defa sürgüne gönderildi. 17. yüzyılın önemli mutasavvıflarından Niyazi-i Mısrî, vaazlarında devlet idarecileri aleyhinde eleştirilerde bulununca birkaç defa sürgün edildi.
Halvetiyye tarikatının Şabaniyye kolu şeyhlerinden Pir Mehmed Nasuhî Efendi, 1688'de Üsküdar'da kendi zaviyesini kurup çevrede etkili olmuştu. Ancak tıpkı Niyazi-i Mısrî gibi Üsküdarlı Şeyh Nasuhî de vaazları sebebiyle 1714'te Kastamonu'ya sürgüne gönderildi. Tarihçi Ahmet Önal'ın tespit ettiği sürgün emrinde, Şeyh Mehmed Nasuhî Efendi, "ayet ve hadisler dışında meclistekilere faydası olmayacak vaazlar vermekle" suçlanmıştır. Öyle anlaşılıyor ki Nasuhî Efendi günlük meselelere, yani siyasete ve hâliyle devlet idaresine karışmış, "üzerine vazife olmayan" sözler söylemiş ve bu yüzden Kastamonu'ya sürgün edilmişti.
17. yüzyılın önemli şeyhlerinden Atpazarî Osman Fazlı Efendi, Edirne'de IV. Mehmed'in huzurunda devlet adamlarını tenkit ederek başa gelen felaketlerin sebebinin onların kanuna uymayan hareket ve kötü idareleri olduğunu söyledi. Sultan da kendisine hak verdi. Ancak bir fırsatını bulan devlet adamları, memleketi Şumnu'ya sürdürttüler. Birkaç ay sonra yeni sadrazam geri çağırttı.
Viyana bozgun yıllarında artan başarısızlıklar üzerine şeyh, "Malım olsa Hindistan'a hicret ederdim. Zira gayreti olmayan bir sultanın yanında vakit zayi etmekte fayda yoktur" diyerek IV. Mehmed'e karşı eleştirilerini sertleştirdi. 1687'de asker ve halkın ayaklanmasıyla sultan tahttan indirildi. Osman Fazlı Efendi, İstanbul'da etkili olmaya devam etti. Ancak sonraki yıllarda Sadrazam Fazıl Mustafa Paşa seferdeyken, İstanbul'dan aldığı bazı haberler üzerine birkaç hocayı başka yerlere sürgüne gönderttiği gibi, Osman Fazlı Efendi'yi de eşkıyaya yardım ettiği gerekçesiyle Kıbrıs'a sürdü.
17. yüzyılın ilk yarısında Bursa'da yaşayan Semerkandiyye tarikatına mensup bulunan Kösec Ömerzâde Hasan Efendi birtakım yanlış fetvalarından dolayı ulema tarafından muhakeme edilip vaazdan men edildi ve sürüldü. Karabaş Velî Efendi, 1679'da dinî söylemlerinden dolayı Limni Adası'na sürgüne gönderildi. Mevlevî Bostan Mustafa Çelebi, halkın şikâyeti üzerine 1704'te, III. Ahmed tarafından meşihatı kaldırılarak Kıbrıs'a sürgün edildi.
MÜSAMAHA GÖSTERİLMEDİ
Devlet idari meselelere karışan tarikat mensuplarına asla müsamaha göstermiyordu. Söz konusu tavır, gayrimüslim cemaatler için de geçerliydi. Bu durumun ilginç bir örneği "Sabataycılık" veya "Dönmelik" denilen grubun kurucusu Sabatay Sevi'dir. Birtakım dikkat çekici hareketlerle Yahudiler arasında taraftar toplayan Sabatay Sevi de mesihliğini ilan edip Osmanlı topraklarını krallarına paylaştırana kadar Yahudilerin kendi meselesi olarak görülmüş, fakat Osmanlı idaresine karşı bir tehdit olmaya başlayınca tutuklanarak yargılanmıştır.
Sadî Şeyhi
İLGİNÇ BİR SÜRGÜN
Nakşibendî- Müceddidî şeyhi olan Murad Buharî, 1681 yılında İstanbul'a geldi. Kısa sürede İstanbul uleması ve devlet ricali arasında etkili oldu. Eyüp'teki konağının ziyaretçileri her geçen gün arttı. 1686-1708 yılları arasında Şam'da yaşadı. 1708'de İstanbul'a dönünce kısa sürede halk ve özellikle sarayda şöhreti arttı. Müritlerinin sayısının fazlalığı devrin sadrazamı Çorlulu Ali Paşa'yı rahatsız etti ve paşa ilginç bir çare buldu. Hem halk hem de saray çevrelerince sevildiği için Murad Buharî'yi hacca göndereceği bahanesiyle gemiyle İstanbul'dan uzaklaştırdı. Halk arasında da "Şeyh efendi hacca gitmek istiyor" söylentilerini yaydırdı.
Gemiyle yola çıkan Buharî, sürüldüğünü ancak Alanya'da anladı. Alanya'da karaya çıkarıldı, Konya ve Kütahya üzerinden Bursa'ya gönderildi ve burada gözetim altında tutuldu. Bursa'da sürgün hayatı yaşayan Buharî, ancak 1720 yılında affedilip İstanbul'a dönebildi.
Kadirî Şeyhi
NİYAZİ-İ MISRÎ
17. yüzyılın meşhur mutasavvıfı ve Halvetiyye tarikatının Mısriyye kolunun kurucusu Niyazi-i Mısrî, Mısır başta olmak üzere Osmanlı coğrafyasının çeşitli bölgelerine seyahatler yapmış ve Ümmî Sinan'a intisap etmişti.
1656'da şeyhi tarafından hırka giydirilerek icazet verilen Niyazi-i Mısrî, bu tarihten itibaren şeyh oldu. Müntesiplerinin sayısı giderek artan Niyazi-i Mısrî, 1673'te Edirne'ye davet edildiğinde vaazlarında devlet idarecileri aleyhinde eleştirilerde bulunmuş ve Lehistan Seferi'ne katılmak üzere etrafına toplanan kalabalık devleti endişeye düşürmüştü.
Eleştirileri ve müntesiplerinin hızla artması Niyazi-i Mısrî'nin Rodos'a sürülmesine sebep oldu. Yaklaşık 9 ay sürgün hayatı yaşayan Mısrî, affedilerek döndükten sonra da eleştirilerini sürdürdü. Bu yüzden 1676'da bu kez 15 yıldan fazla kalacağı Limni'ye sürgün edildi. Sürgünde kaleme aldığı Hatırat'ında bile muhalif tavrını devam ettiren Şeyh Niyazi, satır aralarına Osmanlı hanedanı aleyhinde sözler kaydederken, Kırım hanlarını övmekteydi. 1691'de Bursa'ya dönen Niyazi-i Mısrî, Avusturya Seferi'ne iştirak etmemesi yönündeki emirlere rağmen müritleriyle Edirne'ye gelmiş ve bu hareketi yüzünden 1693'te yaklaşık bir yıl sonra vefat edeceği Limni'ye tekrar sürülmüştü.
26 Mayıs 2024, Pazar
ERHAN AFYONCU
Bizanslılar fethin ilahi işaretlerini görmüşlerdi
Bizans kaynakları, İstanbul kuşatması sırasında birçok olağanüstü olay anlatırlar: Hz. Meryem’in mucizeler yarattığına inanılan resmi, bir ayin sırasında yere düşmüş ve zorlukla kaldırılabilmişti. Bir defasında da ilahilerle caddelerden geçen halk, korkunç bir fırtınaya yakalanmıştı. Midyelerin içinden kan akmış ve ay tuhaf biçimler almıştı. Bu garip olaylar, savunmacıları psikolojik olarak yıpratmıştı
Bizans kaynakları, İstanbul kuşatması sırasında birçok olağanüstü olay anlatırlar: Hz. Meryem'in mucizeler yarattığına inanılan resmi, bir ayin sırasında yere düşmüş ve zorlukla kaldırılabilmişti. Bir defasında da ilahilerle caddelerden geçen halk, korkunç bir fırtınaya yakalanmıştı. Midyelerin içinden kan akmış ve ay tuhaf biçimler almıştı. Bu garip olaylar, savunmacıları psikolojik olarak yıpratmıştı.
İkinci Mehmed, 5 Nisan'da Bayrampaşa Vadisi'nin sol tarafında Maltepe'de otağını kurup ordusunu kuşatma vaziyetine soktu. Surları teftiş ettirip 70-80 bin kişilik birliklerini önceden hazırladığı plana göre yerleştirdi.
BİZANS'IN HAZIRLIKLARI
10 bin civarında askere ve savaş sırasında müdafaaya yardımcı olabilecek 30-35 bin kişilik şehir halkına sahip Bizans, Osmanlı ordusu gelmeden önce hazırlıklarını tamamlamıştı.
Bizans İmparatoru Konstantin, Aleksios Disipates, Metohites, Filantrohos Paleologos gibi Bizanslılar ve İspanyol Don Francisco de Toledo ile birlikte karargâhını Topkapı ile Edirnekapı arasında mevzilenen Fatih'in otağ-ı hümayununun karşısına kurmuştu. Şehrin savunmasında en önemli isimlerden Cenevizli Giovanni Giustiniani Longo ilk başta surların sağ tarafındayken, Osmanlıların asıl saldırı silahlarını Topkapı-Edirnekapı arasına yerleştirdiğini görünce bu bölgede mevzilendi.
Harp Meclisi'nde kimin nereyi savunacağı belirlenmişti. Şehrin müdafaasında en önemli rolü Venedik ve Cenevizliler oynuyordu. Kara surlarındaki dört önemli kapı, Venedikli dört komutana verilmişti.
İstanbul kuşatması.
Yedikule'yi müdafaa eden Catarino Contarini'nin yanında Bizanslı Ioannes Kantakuzen ve Andronikos Kantakuzen vardı. Yedikule'den Silivrikapı'ya kadar olan bölgede Cenevizli Maurizio Cattaneo, Mevlevihanekapı'da Cenevizli Paolo, Antonio ve Troilo Bocchiardi kardeşler bulunuyordu. Silivrikapı'da ise Venedikli Nicolo Mocenigo, Battista Gritti-Nikolas Gudello ve kayınpederi Dimitrios Paleologos konuşlanmıştı.
Odunkapı'da ve "Anemas Kulesi"nde Paleolog Manuel'in yanında Cenevizli Girolamo ve Lionardo di Langasco, Tekfur Sarayı'nı Venedik Elçisi Giralomo Minotto ile Vicenzalı Giovanni Giorgi; Tekfur Sarayı Kapısı'nı 29 Nisan'da Haliç'teki donanmada görevlendirilene kadar önce Venedikli Dolfin, onun ardından Venedikli Giovanni Loredan; Eğrikapı'yı Alman Johann Grant, Bizanslı Manuel Goudelli, Bizanslı Teodoros Karistenos, Cenevizli Leonardo de Langasco ve Gerolamo Italiono; Eğrikapı'dan Haliç'teki Tahtakapı'ya kadar olan bölgeyi de Venedikli Teodor Caristino ile Sakızlı Piskopos Leonardo ve Langosco kardeşler koruyordu. Edirnekapı'da Venedikli Fabruzzi Corner ve Bizanslı Leontaris Brienno konuşlanmıştı.
Tahtakapı'yı Manuel Paleologos korurken, Topkapı'nın sol tarafındaki sur ve kapılarda Theophilos Palaeologos (Ayakapı'daki kulede) mevzilenmişti. Marmara sahillerinden Yedikule'ye kadar olan bölgede Venedikli Filippo Contarini ve Cenevizli Manuel (Yedikule) vardı. Deniz tarafında Dimitri Kantakuzenos yer alırken Samatya'ya kadar "dış limandaki" surlar Giacomo Contarini'nin komutası altında idi.
İmparatorluk saraylarından biri olan Bukoleon Limanı'ndan Kumkapı'ya kadar Aragon Krallığı'ndan Yüzbaşı Pier Zulian kumandasındaki Katalanlar yerleşmişti.
Şehzade Orhan ve yanındaki Türk birliği Eleutheros Limanı'nı, Bahçekapı civarında Giritli denizciler, Venedikli Gabriel Trevisano, Giorgi di Hicolo ile birlikte Sarayburnu'ndaki Kinegion Kalesi'nden Fener Kapısı'na kadar, Fener Kapısı'nı Bizanslı Alessio Disipato, Fener Kapısı'ndan İmparatorluk Kapısı'na kadar olan bölgeyi Venedikli Ludovico ve Antonio Bembo, İmparatorluk Kapısı'nı Grandük Lukas Notaras, İmparatorluk Kapısı'ndan aşağıdaki bölgeleri de Giovanni Vlaco, Metokhites Paleologos, Flantropeno koruyordu.
Papanın temsilcisi Kardinal İsidor Sarayburnu'nda yer alırken, Haliç suru ve kapıları Gabriel Trevisano ile Grandük Lukas Notaras kuvvetlerince koruma altına alınmıştı. Haliç'teki bütün deniz güçleri ise Venedikli Kaptan Aloise Diedo kumandasındaydı
Latin patriği ise Midilli metropoliti ve adamlarıyla birlikte Kinegesion (Ayvansaray) ve Aya Dimitri Kilisesi'ne kadar burçların üzerine dizilmiş hâlde görülüyordu. Dimitri Paleologos ve Nikola Goudelli ise 1000 kişilik seyyar kuvvetlere kumanda ediyordu.
Bizans süvarileri.
KUŞATMA BAŞLIYOR
Osmanlı hükümdarı 6 Nisan'da İslami geleneklere uygun şekilde imparatordan şehrin teslimini istedi, ancak bu kabul edilmedi. 6 Nisan gecesinden itibaren surlar top ateşiyle dövülmeye başlandı. Surlarda yıkılan yerler, müdafiler tarafından hemen dolduruluyordu. Kuşatma başlamıştı. 9 Nisan'da Baltaoğlu Süleyman Bey idaresindeki Osmanlı donanması, Haliç'e gerilen zinciri geçmeye teşebbüs etti, ancak başarısız oldu.
İkinci Mehmed kuşatma sırasında komutanlarıyla surları gezip kara ve deniz birliklerini denetliyordu. 11 Nisan'da toplar, Silivrikapı-Topkapı arasındaki zayıf sayılan surların önünde dört ayrı mevkiye yerleştirildi. Osmanlılar, Bizanslıların toparlanmasına fırsat vermemek için kuşatma boyunca surları bitmek tükenmek bilmeyen yoğun topçu ateşiyle dövdüler. Müdafiler açılan gedikleri kapatıyor, surların yıkılan kısımlarını fıçılar, toprak ve diğer malzemelerle dolduruyorlardı.
18 Nisan'da günlerdir devam eden top atışları sonucunda tahrip edilen Bayrampaşa Deresi yönünde dış surlara yönelik ilk hücum gerçekleştirildi, ancak başarısız olundu.
ŞEHİRDE KITLIK BAŞ GÖSTERDİ
Kuşatma başladıktan sonra İstanbul halkı ve ordusu şehri savunmak için büyük bir fedakârlıkla çalıştı. Surlarda açılan gedikleri hemen doldurdular, tünelleri bir bir çökerttiler. Büyük çaplı hücumları bile geri püskürtmeyi başardılar. Hatta bir defa da olsa Osmanlı ordusuna saldırmayı denediler. Mayıs ayı geldiğinde İstanbul'da kıtlık baş göstermeye başladı. Yiyecekler karaborsaya düştü, fiyatlar aşırı arttı.
Askerler ailelerine yiyecek bulmak için yerlerini terk edince Bizans idarecileri asker ailelerine ekmek dağıttı. Maaşlarını alamayan askerlerin bir kısmı görevlerini bırakarak başka işler yapmaya başladılar. İmparator askerlere maaş ödemek istiyordu, ancak hazinede para yoktu. Vergiler artırılmak istendi, ancak şehrin zenginleri paralarını sakladılar. Bunun üzerine kiliselerdeki para ve kıymetli eşyalara el konulup maaşlar ödendi.
Fatih Sultan Mehmed
OLAĞANÜSTÜ HADİSELER
Bizans kaynakları İstanbul kuşatması sırasında birçok olağanüstü olay anlatırlar: Meryem Ana'nın mucizeler yarattığına inanılan resmi, bir ayin sırasında yere düşmüş ve zorlukla kaldırılabilmişti. Bir defasında ise ilahiler söyleyerek caddelerden geçen halk, korkunç bir fırtınaya yakalanmış ve dağılmak zorunda kalmışlardı. Bir gün şafak söktükten sonra, günün ilk saatlerinde şehrin üzerine yoğun bir sis bulutu çökerek, bahar mevsiminde açık gökyüzünü kaplamıştı. Şehrin yakınında beliren büyük bir ejderhanın hayvanları yediği de rivayet ediliyordu. Midyelerin içinden kan akmış ve ay, açıklanamayan tuhaf biçimler almıştı.
Bu garip olay ve rivayetler savunmacıları psikolojik olarak yıprattıysa da halk yine de şehirlerinin hâlâ Tanrı'nın ve Hz. Meryem'in sürekli koruması altında bulunduğuna, İstanbul'un kurtulacağına inanıyordu. Her an düşme ihtimali bulunan şehirde Hıristiyanlar'ın hafızalarında canlanan, "Gökyüzünden bir şövalye inecek ve Konstantin Sütunu'na gelip, kendisine bir melek tarafından getirilen topuzla düşmanları İran Dağları'na kadar kovalayıp yok edecek" şeklinde eski bir rivayet vardır.
Kuşatma uzadıkça İstanbul'un gücü tükendi. Yerli ve dışarıdan gelen kumandanlar arasında çekişme ve çatışma arttı. Savunmacılar yorgun düştü. Ancak imparator, son ana kadar mücadele etti. Halkını ve şehrini savunmak için erdemli bir tercihte bulunarak olağanüstü gayret gösterdi. Son hücumda İstanbul sokaklarını elinde kılıcıyla savunurken öldü.
Batılı gözüyle İstanbul kuşatması.
OSMANLI ORDUSU İSTANBUL ÖNLERİNDE
II. Mehmed, İstanbul önlerine geldikten sonra önceden hazırladığı plan doğrultusunda 70-80 bin kişilik ordusunu konuşlandırdı. Fatih, veziriazamı Çandarlı Halil Paşa'yla birlikte Edirnekapı-Topkapı hattının karşısında yer aldı. Maltepe'ye otağını kurdu. Sultanın yanında yeniçeriler ve kapıkulu sipahileri vardı. En büyüğü Topkapı'nın karşısına olmak üzere toplar ağırlıklı olarak İmparatorluk Sarayı, Yedikule ve Silivrikapı karşısına 14 batarya hâlinde yerleştirildi. Zağanos Paşa komutasındaki birlikler Beyoğlu ile Kasımpaşa sırtlarına yerleşerek Ceneviz kolonisi olan Galata'yı kontrol altına aldı. Buradaki birlikler Kâğıthane kıyılarını ve kara surlarının başladığı güney sahillerini de baskı altında tutacaklardı. Rumeli Beylerbeyi Dayı Karaca Paşa, Rumeli askerleriyle sol tarafta, Haliç'ten Edirnekapı'ya kadar olan kara surlarını kuşattı. Anadolu Beylerbeyi İshak Paşa ile Mahmud Paşa, Anadolu askerleriyle Mevlevikapı'dan Marmara sahiline kadar uzanan kısımda konuşlandı. Baltaoğlu Süleyman Bey komutasındaki Osmanlı donanması, dışarıdan yardım gelmesini engellemek ve Haliç'e girmekle görevlendirildi.
02 Haziran 2024, Pazar
ERHAN AFYONCU
‘114 yıl önce’ zamanında tedbir alınmayınca sokak köpekleri çok acı şekilde itlaf oldu
Sesli dinlemek için tıklayınız.
00:00
00:00
Tüm Sesli Haberler
Gündemden hiç düşmeyen sokak köpekleri, aslında 19. yüzyıl ve 20. yüzyılın başlarında da toplumu ikiye bölen, dönemin gazetelerinde çeşitli tartışmalara sebep olan meselelerden biriydi. Sokak köpeklerinin sayılarının aşırı artması sonucu kuduz başta olmak üzere birçok hastalık ve trafik meseleleri ortaya çıktı. 1910’da Hayırsızada’ya sürülen 50 bine yakın köpek sıcaktan, susuzluktan ve açlıktan öldü
Osmanlı toplumunda sokak köpeklerine karşı bir hassasiyet olduğu özellikle Batılı seyyahların dikkatini çekmiş, bu konuyu sıklıkla işlemişlerdir. Sokak köpeklerinin beslenmesi sevap olarak telakki edilmişti. Osmanlı döneminde hayvanlar, "dilsüz canavar" olarak kabul edilip, hakları devlet eliyle korunur, eziyet edenlere falaka cezası bile verilirdi. Osmanlı döneminde sokak köpekleri üzerine Kemalettin Kuzucu'nun Osmanlı arşiv belgeleri ve Batılı kaynaklara dayanan Kapı yayınları tarafından yayınlanmış 'İstanbul'un Sokak Köpekleri' isimli önemli bir araştırması vardır.
16. yüzyılda bir sokak köpeği.
GAZETELERDE SOKAK KÖPEKLERİ TARTIŞMALARI
19. yüzyıldan sonra şehirlerin hızla büyümesi, mahallenin sınırlarını belirsizleştirmiş, köpeklerin yaşam alanları daralmaya başladı. Böylece sokak köpekleriyle ilgili kamuoyu yavaş yavaş ikiye bölünmeye başlamış, köpeklerin şehirde ciddi bir tehdit olduğu sıklıkla dillendirilmiştir. 1909'ada kadar köpeklerin sayısının 150 bine kadar çıktığı ifade edildi. Hatta Avusturyalı bir müteşebbisin kendi ülkesindeki eldiven fabrikası için ücreti mukabilinde köpeklere talip olduğu bilgisi verildi. Bu haber Türk basınında da kullanıldı ve yorum yapılmayarak belediyenin uygun bir karara varacağı söylendi. Bu tarihlerde 'İkdam' gazetesinde 'Sokak Köpeklerinin Kaldırılması' başlıklı haberde "İstanbul şehrini şark şehirlerinden en elim ve en fenası haline getiren bir şey varsa o da sokak köpekleridir" şeklinde haber yapıldı. Köpeklerin trafik sorunlarına sebep olmasının yanında halkın sağlığını da tehdit ettiği ifade edildi.
Köpeklerle ilgili bir karikatür.
24 Eylül 1909'da Abdullah Cevdet konuyla ilgili bir risale kaleme aldı. Ona göre sokak köpekleriyle dolu olan, geceleri köpek seslerinden uyunamayan bir şehrin insanlarının "uygar milletlerin karşısına çıkması" söz konusu olamazdı. Abdullah Cevdet, koyunlarla köpekleri de kıyaslamaktaydı. Buna göre koyunların kesilip bir ticari bir gelir sağlanmasına rağmen sokaklarda hastalık yayan, insanlara saldıran köpeklerin neden korunduğu sorgulanmaktadır. Önde gelen isimler başıboş köpeklerin şehirde yarattığı problemlerle ilgili yazılar kaleme almışlardır. Ebüzziya Tevfik, insan sağlığını tehdit etmesine rağmen köpeklerin savunulmasının garipliğine dikkat çemişti. İnsanları korumak için şehirlerin köpeksizleştirilme teşebbüsleriyle ilgili İslam tarihinden örnekler vererek düşüncelerini temellendirmeye çalışmıştı. Bununla birlikte köpeklerin sürgün edilmesi kararını sert bir şekilde eleştirilerde oldu. Mesela, Nisan 1909'da 'İnsaf' gazetesinde Selavi Bey, sokak köpeklerinin ahalinin avukatları oldukları, hırsızların korkulu rüyaları olduklarına dikkat çekmişti. Tanin gazetesinde ise tartışmaların tansiyonunun düşürülmesine yönelik Haziran 1909'da haberler yapılmıştı. Hükümet, köpekleri sanayide kullanmak isteyenlerin tekliflerini reddetmişti. Adaya Sürülen Köpekler Şehremaneti, yani İstanbul Belediyesi tarafından köpekler toplanarak boş adalara götürülüp, düzenli olarak beslenmeleri düşünüldü. Belediye Meclisi köpeklerin adaya götürme işini tartıştığı sırada Bâbıâlî (Bugünkü İstanbul valiliği) bahçesindeki köpekler toplanarak Ocak 1910'da başka yere taşındı. Ancak köpekler kısa süre sonra geri döndüler. Nisan ayında köpeklerin öldürülmeden toplanması ve şehrin bir kenarında izole bir mekân oluşturulması kararı alındı. Erkek ve dişiler ayrı olmak üzere Topkapı dışında siper olarak kullanılmış çukurlara yerleştirileceklerdi. Köpeklerin bakımı için 14 bin franklık kredi onaylandı. Köpeklerin toplanması için hayvan başına 15 frank verilecekti. Köpekler insanların tepkisini azaltmak için gece toplandı. Ancak kısa sürede bu durumu haber alan insanlar ciddi tepki gösterdiler. Özellikle Müslüman mahallelerinde kafesler açılarak toplanan köpekler salındı. Memurlar ile ahali arasında yer yer kavga da çıktı. Topkapı'daki çukurlar binlerce köpekle dolması ve ahalinin şikâyeti üzerine toplanan köpeklerin İstanbul'a 15 km uzaktaki Sivriada'ya (Hayırsızada) götürülmesi hakkında belediyeye 28 Mayıs 1910'da emir verildi. 5 Haziran'a kadar köpeklerin nakli gerçekleştirildi. Kaynaklarda farklı rivayetler olsa da Kemaletin Kuzucu takriben 40-50 bin köpeğin toplandığını söylemektedir. Ancak İstanbul'da toplanamayan 40 bin civarında köpek de vardı.
Köpeklerin yakalanması.
Başlangıçta köpeklerin beslenmesi için plan yapılmış ve hava şartlarından dolayı adaya gidilemeyecek zamanlar için yiyecek deposu ve adada kalacak personel için lojman ve su için kuyu planlanmıştı. İlk zamanlarda adadaki köpeklere yiyecek götürüldü. Şehremini Başmüfettişi İbrahim Kadri, ilk zamanlarda adaya haftada birkaç kez giderek denetlemelerde bulundu. Meraklılar ve gazeteciler adaya giderek köpeklerin durumunu resimledi. Tekneleri gören köpekler suya atlayarak, yiyecek istiyorlardı. Köpeklerin beslenmesi ve su meselesinde problemler yaşanıyordu. Bu arada gazetelerde adadaki köpeklerin durumu tartışılıyordu.
Hayırsızada'da köpekler.
Güçlü köpekler zayıf köpekleri yiyecek ve suya yaklaştırmıyordu. Adada sinek ve kokudan durulamıyordu. Köpekler kısa bir süre sonra sıcaktan, susuzluktan ve açlıktan ölmeye başladı. Haftalarca köpeklerin durumuyla ilgili şikâyetler merkeze iletildi. Sabah gazetesine göre haftada 270 köpek ölüyordu. Adadaki köpekler birkaç ay içinde korkunç bir şekilde öldü. Köpek Meselesi Bitmedi 1912'de İstanbul sokaklarında tekrar sokak köpekleri gezmeye başladı. Sayılarının giderek arttığı ve insanlara zarar verdikleri yönünde pek çok dilekçe yazıldı. Şehremini Cemil Paşa (Topuzlu) şikâyetleri dikkatlice inceledi. Şubat 1913'te kuduz köpeklerin insanlara saldırması, Cemil Paşa'yı harekete geçirdi. Yetkili makamlara fikir sorduğunda ise ahalinin galeyana getirilmemesi için uluorta faaliyette bulunulmaması istendi. Cemil Paşa hatıralarında sokak köpeklerinin geçmişten gelen en önemli problem olduğunu ifade ettikten sonra takriben 30 bin köpeği tedricen etkisiz hale getirdiğini kaydeder. Refik Halid ve Sermet Muhtar gibi tanınmış simalar Cemil Paşa'nın köpeklerle ilgili politikasını desteklediler. 1914'ten sonra İstanbul'daki köpek sayısı hızla artmaya devam etti. Cumhuriyet döneminde de köpeklerin şehirden çıkarılması veya itlafı ile ilgili kararlar alındı. Buna mukabil düzgün bir planlama yapılamadığı için mesele günümüze kadar tam manasıyla çözülemeden ve büyüyerek geldi.
ADAYA SÜRÜLEN KÖPEKLER GERİ GETİRİLDİ
Osmanlı döneminde sokak köpeklerine karşı genellikle olumlu bakılırken zaman zaman da problemler yaşandı. Sokak köpeklerine karşı ilk belirgin tepki ise II. Mahmud (1808-1839) döneminde görüldü. Sokak köpeklerinden birinin İngiliz elçiliği çalışanını ısırması, sokak köpeklerini siyasi bir mesele haline getirdi. Böylece İstanbul sokak köpeklerinin ilk sürgün hikayesi başladı. Burgazada ve Sivriada'ya sürgün edilen köpekleri taşıyan gemiler, hava şartları yüzünden geri döndü. Bu teşebbüsün halk arasında büyük bir tepkiye sebep olması, II. Mahmud'un geri adım atmasına sebep oldu. 1839'da Şinasi, 'İstanbul Sokaklarının Tenviri ve Tathîri Hakkındadır' başlıklı yazısında "Bize göre açıktır ki şehrimizin layık olduğu derecede temiz olması, köpeklerin şehirden uzaklaştırılmasına bağlıdır" diyordu. 1840'larda İstanbul'da bulunan Charles White, Hristiyanlar'ın sokak köpeklerini genellikle dövdüklerini, buna karşı Müslümanlar'ın bunlara karşı daha itidalli davrandığını, en fazla "hoşt" diye bağırdıklarını ifade eder. Benzer ifadeler pek çok yabancı gözlemci tarafından da kullanılmıştır. 1850'den sonra sokak hayvanlarının salgın hastalığa sebep oldukları, özellikle başıboş köpeklerin insanlara zarar vermesi yoğun bir şekilde dillendirilmeye başlandı. Isırılma vakaları, kuduz sayısındaki artış sokak köpekleri ile ilgili iki farklı düşüncenin oluşmasına sebep oldu. Süreç içerisinde devlet tarafından müdahale edilecek bir meseleye dönüştü. Sultan Abdülaziz (1861-1876) döneminde köpeklerin adaya nakli gerçekleştirildi. Ancak kısa bir süre sonra İstanbul'da çok büyük bir yangının çıkması, köpeklere yapılan eziyetin bir sonucu olarak düşünüldü ve kamuoyu baskısıyla köpekler geri getirildi. Alman İmparatoru II. Wilhelm'in 1889'da İstanbul gezisinden hemen önce de şehirde sayıları giderek artan köpeklerin toplanılması düşünüldü, ancak yoğun tepkilerden dolayı hayata geçirilemedi. Polis nizamnamelerinin maddeleri arasına sahipsiz köpeklerin toplatılmasıyla ilgili konular girmeye başladı.
09 Haziran 2024, Pazar
ERHAN AFYONCU
Osmanlı hanedanının krizleri
Altı asırdan fazla hüküm süren Osmanlı hanedanı dünyanın en uzun süre devam eden hanedanlarından biridir. Ancak Osmanlı hanedanı tarihi boyunca birkaç defa sona erme tehlikesiyle karşı karşıya kalmıştı. Osmanlı tarihi boyunca özellikle isyan günlerinde hanedana alternatif arayışları da olmuştu
Osmanlı hanedanı, bir hanedanın altı asır hiç değişmeden iktidarda kaldığı nadir örneklerdendir. Hanedanın varlığı zaman zaman tartışılmış, bazı zamanlarda hanedandandan tek erkek kalınca veya bazı padişahlar kısır çıkınca da hanedan birkaç defa sona erme tehlikesiyle karşı karşıya kalmıştı.
HANEDANIN ORTAYA ÇIKIŞI
Osmanlı hanedanı 27 Temmuz 1302'de Bizans'la, Osman Gazi komutasındaki Türkmenler arasında meydana gelen Bapheus (Koyunhisarı) Savaşı'nda ortaya çıktı. Bu savaş da kazandığı başarı Osman Gazi'ye bir hanedan kurucusu karizması kazandırdı. Osmanlı hanedanı Oğuz boylarından Kayılar'ın Karakeçili oymağına mensuptu.
Sultan İbrahim.
Osmanlı hanedanı kurulduğu yıllarda tartışıldı. Osman Gazi kendi iktidarına cephe alan amcası Dündar Bey'i 1300'lü yılların başında öldürdü. Osman Gazi'den sonra hükümdarlık babadan oğula geçerek devam etti. 1402-1413 yılları arasındaki Fetret Devri'nde yaşanan zorluklara rağmen hanedan varlığını sürdürdü. Padişahlar hanedanın imajını hep sağlam tutmaya çalıştılar. Kanuni Sultan Süleyman, ömrünün son yıllarında hasta olmasına rağmen, 1566'da Sigetvar seferine kendi ve hanedanın imajını yeniden parlatma amacıyla çıkmıştı.
17.yüzyıla kadar tahta çıkan padişahların tamamının erkek çocuğu olduğu için hanedan tehlike yaşamadı. Hanedanın ilk krizi Birinci Ahmed'in 1603'te tahta çıkışında yaşandı. Birinci Ahmed tahta çıktığında 13 yaşındaydı. Genç padişahın çocuğunun olup olmayacağı bilinmediği için Birinci Ahmed'in cülusunda kardeşi Birinci Mustafa ise öldürülmedi. Bir süre sonra Birinci Ahmed'in çocukları olunca, hanedan sona erme tehlikesinden kurtuldu.
Kırım Hanı Osmanlı padişahı İkinci Bayezid'in huzurunda.
HANEDANIN TEK UMUDU
Osmanlı hanedanı en ciddi tehlikeyi Dördüncü Murad'ın ölümü sırasında 1640'da yaşadı. Dördüncü Murad'ın ölmeden önce Osmanlı hanedanının hayatta kalan tek erkek üyesi olan kardeşi Şehzâde İbrahim'i öldürterek, yerine yakın çevresinden Mustafa Paşa'yı getirmek istediğini, ancak saray halkının bunu engellediğini söylenir. Bu konudaki bir diğer rivayet de, padişahın ölümünden sonra yerine Kırım Hanı'nın çıkarılmasını vasiyet ettiği, fakat bunun da Kösem Sultan tarafından engellendiğidir.
Sultan İbrahim 1640'ta tahtta çıktığı zaman hanedanın hayatta bulunan tek erkek üyesiydi. Cülusundan ilk oğlunun doğmasına kadar yaklaşık iki yıllık bir süre geçti. Bu süre zarfında padişahın bir oğlu olması için yapılmadık şey kalmamıştı. Sonunda 1642 yılının başlarında daha sonra Avcı Mehmed diye anılacak Şehzâde Mehmed'in doğması üzerine herkes rahat bir nefes aldı.
Osmanlı döneminde bir isyan.
Hanedan, 18. yüzyılda ise kısır padişahlar yüzünden tehlikeye düştü. Birinci Mahmud ve Üçüncü Osman'ın 27 yıllık hükümdarlık sürelerinde çocukları olmayınca, hanedanın varlığı tehlikeye girdi. Üçüncü Mustafa 1757'de tahta geçince, hanedanın sürmesi için herkesin tek ümidi oldu. Fakat 1759'da padişahın ilk çocuğu kız doğunca endişeler devam etti. Beklenen şehzade ise iki sene sonra doğdu ve 1789'da Üçüncü Selim olarak tahta çıktı.
İkinci Mahmud'un 1808'de ağabeyi Dördüncü Mustafa'yı öldürtmesiyle hanedan yine sona erme tehlikesiyle karşı karşıya kaldı. Ancak sultanın arka arkaya birçok çocuğunun olmasıyla hanedan varlığını 1922'ye kadar devam ettirebildi.
OSMANLI HANEDANINA ALTERNATİFLER
Osmanlı tarihi boyunca özellikle isyan günlerinde hanedana alternatif arayışları olmuştu. Feridun Emecen, "Osmanlı Hanedanına Alternatif Arayışlar: İbrahimhanzâdeler Örneği" isimli makalesinde bu konuyu ele alır.
Osmanlı döneminde Osmanlı hanedanına alternatif denildiğinde akla hep Kırım hanları gelmiştir. Kırım hanları 'Âl-i Cengiz' olarak zikredilir, herhangi bir sebepden dolayı öldürülürlerse Osmanlı hanedanı mensupları gibi kanları akıtılmaz, boğulurlardı. İkinci Murad ve Birinci Ahmed dönemlerinde Kırım hanları gündeme gelmişti. Dördüncü Murad, müneccimlerin "hanedanın kuş adı taşıyan biri tarafından sona erdirileceği" kehaneti üzerine Rodos'ta bulunan Şahin Giray'ı öldürtmüştü.
Osman Gazi.
1687'de Dördüncü Mehmed, tahttan indirildikten sonra İstanbul'daki zorbalar Osmanlı hanedanı yerine Kırım hanlarından birinin tahta çıkarılması fikrini ileri sürdüler, fakat bu görüş fazla taraftar bulmadı
Kırım Hanı'nın Osmanlı tahtına çıkarılmasının önerildiği en önemli olay 1703 Edirne İsyanı sırasında meydana geldi. Bu isyan sırasında Sokollu Mehmed Paşa'nın soyundan gelen İbrahim Hanzâdeler de hanedan alternatifi olarak zikredilmişlerdi.
Kırım hanlarının Osmanlı padişahı yapılması tartışmaları 1808'de IV. Mustafa'nın tahttan indirilmesi sırasında da gündeme geldi.
Hanedana bir alternatif ise İkinci Mahmud zamanında ortaya çıktı. İsyan ederek Osmanlı ordularını ard arda mağlup eden, Kavalalı Mahmed Ali Paşa'nın asıl emelinin İstanbul'u ele geçirmek ve hatta Osmanlı hanedanına son vererek tahtı devralmak olduğu söylenir.
16 Haziran 2024, Pazar
ERHAN AFYONCU
Osmanlı döneminde verilen ilginç kurban fetvaları
Osmanlı döneminde şeyhülislamlara kurban kesmeyle ilgili akla hayale gelmeyecek sorular sorulurdu. Şeyhülislamlar ise gelenek ve kendi bilgileri çerçevesinde bıkıp usanmadan halkın sorularına kısa ve net cevaplar verirlerdi
Eskiden her şey ama hemen her şey müftülere ve şeyhülislamlara sorulup verecekleri fetvaya göre hareket edilirdi. Kanuni Sultan Süleyman'ın meşhur Şeyhülislâmı Ebussuud Efendi, bir gün sabah namazından ikindi namazına kadar, adamlarıyla birlikte ne kadar fetva yazdıklarını hesapladığında, ortaya 1413 rakamı çıkmıştı.
En ilginç fetva verme yöntemi Yavuz Sultan Selim ve Kanuni Sultan Süleyman dönemlerinde 23 yıl şeyhülislâmlık yapan Zenbilli Ali Efendi'ye aitti.
Şeyhülislâm Ali Efendi, fetva isteyenlerin sorularını yazdıkları kâğıtları koyabilmeleri için evinin penceresinden devamlı olarak zenbil denilen bir sepet sarkıtırdı. Soruları buraya koyanlar, cevaplarını da bu zenbilin içerisinden alırlardı.
Şeyhülislam bu alışkanlığından dolayı, halk tarafından "Zenbilli Müftü" olarak adlandırılmıştı.
20. yüzyılın başlarında törenle kurban kesimi.
TEMSİLİ İSİMLER KULLANILIRDI
Fetva bir meselenin dini-hukuki durumuna açıklık getirirdi. Müftülerin verdiği fetva bir bakıma, Kuran ve Peygamber'in sünnetinde yer alan dini bir hükmün açıklanması ve kapsamının belirlenmesidir. Fetva yetkili bir müftüden alınabileceği gibi Osmanlı İmparatorluğu'nda en büyük dini yetkili olan şeyhülislamdan da alınabilirdi.
Fetva almak için soru soran kişi durumu "mesele" adı altında ve kendi ismini vermeden yazılı olarak fetva makamına arz ederdi. Fetvalarda meselesi olan kişiler gerçek adlarıyla yer almayıp erkekler için Zeyd, Amr, Bekir, Halit, kadınlar içinse Hind, Zeynep gibi temsili isimler kullanılırdı.
Fetva örneği.
KURBANIN KAÇ AYAĞI BAĞLANIR?
Kanuni Sultan Süleyman ve oğlu İkinci Selim dönemlerinde 29 yıl şeyhülislamlık yapan Ebussuud Efendi'nin fetvalarından kurbanla ilgili olanlar şunlardır:
SORU: Kurban olunacak hayvan, kesilirken kaç ayağı bağlanıp hangi ayağının boşta kalması caiz olur.
CEVAP: Üç ayağı bağlanıp, arka ayağının sağı boş konup sol yanı üzerine yatırılır.
SORU: Zeyd Kurban Bayramı'nda, fakir komşusu Amr'a kurban parasını verse, üzerine lazım olan kurban vazifesini yapmış sayılır mı?
CEVAP: Caiz olmaz. Eğer kurban günleri geçerse ondan sonra caiz olur.
SORU: Zeyd'in Allah rızası için olmayıp, belki kötü niyetle ziyafet maksadıyla kestiği davar Allahu Teala Hazretleri'nin "Allah'tan başkası için kesilecek kurban helal olmaz" kelam-ı şerifine dahil olup haram olur mu?
CEVAP: Hayvanı, arkadaşı Amr'a hürmeten boğazlamış olur.
SORU: Gayrimüslimler, eskiden kurban edegelmişler iken, bazı Müslümanlar bunu engelleyebilir mi?
CEVAP: Kâfirin kurbanı, hayvan leşidir. Hâkimin engelleme hakkı vardır.
Ebussuud Efendi
BAŞKA LİSANLA KESİLEN HAYVAN
7 Mayıs 1718 tarihinde şeyhülislam tayin edilen ve bu görevi 12 yıl 4 ay yapan Yenişehirli Abdullah Efendi'nin kurbanla ilgili fetvaları şunlardır:
SORU: Müslüman ya da ehl-i kitap olan Zeyd, Arapça'dan başka Türkçe yahut Kıbtî lisanı üzere Allah'ı anarak koyun kurban etse bu koyunun yenmesi helal olur mu?
CEVAP: Olur.
SORU: Ehl-i kitap olmayıp Mecusi olan Zeyd'in kestiği kurban helal olur mu?
CEVAP: Olmaz.
Beyazıt'ta kurban pazarlığı.
ÖLÜ İÇİN KESİLEN KURBANIN ETİ YENİR Mİ?
1736-1745 yılları arasında şeyhülislamlık yapan Feyzullahefendizâde Seyyid Mustafa Efendi de kurbanla ilgili şu fetvaları verdi:
SORU: Zeyd kendi malından bir kurban satın alıp bir ölü için Kurban Bayramı'nda kurban etse Zeyd'in o kurbanın etinden yemesi ve başkalarına vermesi caiz midir?
CEVAP: Olur.
1758-1759 yılları arasında yaklaşık bir buçuk sene şeyhülislamlık yapan Mehmed Salih Efendi de kurbanla ilgili şu fetvayı verdi:
SORU: Kurban edilecek hayvan için "Bismillahi Allahu Ekber" denilmesi müstehap (Dinen emredilmediği hâlde yapıldığında sevap kazandıran davranış) olur mu?
CEVAP: Olur.
BAYRAM GÜNÜNÜN TESPİT EDİLMESİ
Bayramlar, Müslümanların Medine'ye hicretinden sonra 624'te başlamıştı. Ramazan Bayramı 3, Kurban Bayramı ise 4 gündü. Osmanlı İmparatorluğu zamanında Ramazan Bayramı'na "Iyd-i Said-i Fıtr", Kurban Bayramı'na ise "Iyd-i Said-i Adha" denirdi. Osmanlı İmparatorluğu'nda Kurban Bayramı'nın başlangıcını tespit için zilhicce ayının girdiğinin işareti olarak hilalin görülmesi beklenirdi. Zilhicce ayının birinci gününün tespitiyle arife ve bayram günü belli olurdu. Kurban Bayramı, zilhicce ayının 10'unda başlardı.
Kurban Bayramı'nın ne zaman olduğunu belirlemek, İstanbul Kadısı'nın göreviydi. Kadı bayramın ne zaman olacağını tespit ettikten sonra saraya bildirir, padişahın onayı alındıktan sonra bayram günü halka ilan edilirdi.
Ramazanın başlangıcını, bitişini, Kadir Gecesi'ni ve Kurban Bayramı'nın ne zaman olduğunu belirlemek İstanbul Kadısı'nın görevleri arasındaydı. Kadı bu günleri tespit ettikten sonra saraya bildirir, daha sonra da halka ilan edilirdi. Saraya bu günleri bildiren İstanbul kadısı yüklü bir miktarda bahşiş alırdı.
30 Haziran 2024, Pazar
ERHAN AFYONCU
Avusturya’nın Türk korkusu
Osmanlıların 16. yüzyılın başlarında Orta Avrupa’ya ayak basmasından sonra Türk ilerleyişiyle en çok Avusturya mücadele etti. Osmanlı’ya vergi vermek zorunda kaldı. Bu yüzden Güneydoğu Almanları olan Avusturyalılar, her taşın altında Türk tehdidi görüp Türk korkusuyla yaşadılar. Avusturya en büyük korkuyu ise 1683’teki İkinci Viyana Kuşatması’nda yaşadı ve imparatorları şehri bırakıp kaçtı
Salı günü Avusturya ile önemli bir maça çıkacağız. Avusturya, Osmanlı Devleti'nin Orta Avrupa'yı fethettiği dönemde Türklere karşı en uzun süre mücadele eden devlet oldu.
OSMANLI'YA HARAÇ ÖDEDİ
Osmanlı-Avusturya ilişkileri ana hatlarıyla iki dönem hâlinde incelenebilir:
1- 1493-1664 Osmanlı'nın saldırı, Avusturya'nın savunma dönemi.
2- 1683-1791 Avusturya'nın saldırı, Osmanlı'nın savunma dönem.
Osmanlı kuvvetleri ilk defa 1463-1479 yılları arasında Venedik'le yapılan savaş sırasında Avusturya topraklarına girdi. Asıl mücadele ise Osmanlıların Hırvatlara ağır bir darbe vurduğu 1493'te başladı. Hırvatlara yardım etmek isteyen Avusturya kuvvetleri, Osmanlı topraklarına girdi ve ilk çatışmalar meydana geldi
Kanuni, Viyana önlerinde.
Kanuni döneminde Macaristan'ın alınması Osmanlıları Avusturya ile komşu yaptı. 1526'da Mohaç'ta Macar Krallığı'nın yok edilmesinden sonra Osmanlı İmparatorluğu ile Habsburglar'ın doğu kolu olan Avusturya arasında Macaristan'a kimin hâkim olacağı konusunda bitip tükenmek bilmeyen savaşlar başladı.
Osmanlı İmparatorluğu'nun en haşmetli hükümdarı Kanuni, 1529 Eylül'ünün son günlerinde Viyana'yı kuşattı. Ancak ağır topların getirilmemesi ve kışın da yaklaşması yüzünden yaklaşık bir ay sonra kuşatma kaldırıldı. Kanuni daha sonra 1532, 1541, 1543'te Avusturya üzerine üç sefer daha yaptı. 1547'de İstanbul'da imzalanan ve 5 yıl geçerli olacak antlaşmayla Avusturya, Osmanlı Devleti'ne yıllık 30 bin altın haraç vermeye başladı.
KANUNİ'NİN ZİGETVAR SEFERİ
Antlaşmadan sonra bir süre Macaristan cephesinde savaş olmadı. Ancak Avusturya Kralı Ferdinand'ın Osmanlı himayesindeki Erdel Prensliği'ne baskılarının devamı üzerine iki devletin ilişkileri bozuldu. 1550'li yıllarda Avusturya'ya savaş açılarak Tımışvar başta olmak üzere birçok yer fethedildi. 1555'te Osmanlı topraklarına gelen Avusturya elçisi Busbecq ile 6 aylık ateşkes yapıldı.
Ziştovi Antlaşması.
1562'de Avusturya ile Osmanlı İmparatorluğu arasında 8 yıllık bir barış anlaşması yapıldı. Ancak bu anlaşmaya rağmen iki devletin sınırları arasında problemler bitmemişti. Ayrıca Avusturya, elinde bulunan Macaristan toprakları için Osmanlı İmparatorluğu'na verdiği vergiyi zaman zaman ödemiyordu. 1566 başlarında iki taraf arasındaki gerginlik iyice arttı. İstanbul'a gelen Avusturya elçisinin gecikmiş vergiyi getirmemesi üzerine Avusturya'ya harp ilan edildi. 1566'da Kanuni son seferine, Zigetvar seferine çıktı.
VİYANA'YI KALELER KURTARDI
Avusturya'da ve o dönemde Kutsal Cermen İmparatorluğu'ndan dolayı Viyana'ya bağlı Almanya'da 16. yüzyılda Türk korkusu o kadar fazlaydı ki her şeyde Türkleri görürler, hayali ve gerçek her mucizevi işaretten Türkleri çıkarırlar, kıyametin geldiğine inanırlardı. Almanların Türk korkusu üzerine birçok eser veren Leyla Coşan ve Stephan Theiling'in "Esaretten Vaftize" isimli kitabında Almanların yaşadığı Türk korkusu teferruatlı olarak anlatılır.
Merzifonlu, düşmanlarına diz çöktürüyor.
İki devletin ilişkilerinin ilk döneminde Avusturya, meydan savaşlarındaki üstünlüklerinden dolayı Osmanlı ordularının karşısına çıkmamış, sınırlarını küçük, orta ve büyük çaplı birçok kale yaparak koruma yoluna gitmişti. Bu kaleler Dalmaçya'dan başlayarak Hırvatistan ve Batı Macaristan'a, oradan Kuzey Tuna'daki dağ şehirlerinden geçerek Transilvanya'ya kadar uzanmakta ve Osmanlılara karşı bir nevi askeri sınır, engel oluşturmaktaydı.
1532'de Güns, 1566'da Zigetvar, 1594'te Yanık, 1663'te ise Uyvar kaleleri Osmanlı ordularının Viyana'ya yürüyüşünü engelledi. Bilhassa 1594 ve 1663'te Viyana surları ve tahkimatı zayıfken Osmanlı ordularının bu kalelerle uğraşarak zaman kaybetmeleri büyük fırsatların kaçırılmasına sebep oldu.
VERGİ DÖNEMİ SONA ERDİ
II. Selim döneminde Avusturya ile 1568'de bir anlaşma imzalanarak uzun sürecek bir sulh dönemine girildi. Avusturya vergi vermeye devam edecekti. 16. yüzyılın sonlarında Avusturya ile uzun süren harpler oldu. Avusturyalılar, 1593'ten 1606'ya kadar 13 yıl süren harpleri, "Uzun Türk Savaşları", "Uzun Savaşlar" veya ilk çatışmalar 1591'de başladığı için "15 Yıl Harpleri" olarak adlandırırlar.
Savaşın sonunda imzalanan 1606 Zitvatorok Antlaşması'nda Avusturya, Osmanlı İmparatorluğu'na elinde bulunan Macar toprakları için bir kalemde ve son defa olarak bir meblağ ödemeyi kabul ettirdi, ayrıca "Kayser" unvanını padişaha denk düşürme başarısını gösterdi. Zitvatorok Antlaşması imzalanmıştı ama uygulanması kolay olmadı. 1608, 1615 ve 1616 yıllarında anlaşma yeniden gözden geçirildi. Yine de Avusturya'nın bu anlaşmayla elde ettiği kazançlarının geçerlilik bulması için 30 yıldan fazla zaman geçmesi gerekti.
Sultan Reşad, Alman İmparatoru ve Avusturya- Macaristan İmparatoru.
İÇ KARIŞIKLIK ZAFERİ ENGELLEDİ
30 yıl savaşları (1618-1648) döneminde Avusturya'ya karşı askerî harekât yapmak için uygun ortam doğdu. Ancak en buhranlı dönemlerinden birini yaşayan Osmanlı İmparatorluğu savaşa doğrudan katılmadı, kendisine bağlı Erdel Prensliği İmparator Ferdinand'a karşı mücadele etti.
İşin ilginç yanı savaşın başında isyan eden Bohemyalılar yardım almak için Osmanlı İmparatorluğu'na elçi yollamışlardı. Savaş sırasında Osmanlı İmparatorluğu tarafından Doğu'dan sıkıştırılmak istemeyen Avusturya, İstanbul'a gönderdiği elçiler vasıtasıyla Osmanlıların savaşa katılmasını önlemeye çalıştılar.
Zaten İran savaşları ve iç karışıklıklar yüzünden Osmanlı İmparatorluğu'nun savaşa katılma imkânı yoktu. Ancak bu durum da her taraftan sıkıştırılmış olan Avusturya'ya karşı kazanılacak büyük bir zaferi engellemişti.
FETİHLERDEN MAĞLUBİYETE
Uzun süren barış döneminin ardından Avusturya'nın Osmanlı tabiiyeti altında olan Erdel'e müdahale etmesi üzerine Avusturya'ya savaş açıldı. Fazıl Ahmed Paşa, Avusturya'nın önemli savunma mevkilerinden Uyvar'ı 38 günlük kuşatmadan sonra 1663'te fethetti. Ancak Osmanlı ordusu 1664'te Sengotar'daki muharebede mağlup oldu. Avusturya galip gelmesine rağmen, bu savaştan sonra 1664'te imzalanan 20 yıl geçerli Vasvar Antlaşması'yla Erdel'den çekildi ve Osmanlı fetihlerini de tanıdı. Bu antlaşma bütün Avrupa'da şaşkınlıkla karşılandı. Savaşta mağlup olan Osmanlılar masada kazanmışlardı.
Avusturya, en büyük korkuyu 1683'teki İkinci Viyana Kuşatması'nda yaşadı. Ancak yapılan askeri hatalar ve Avrupa'da meydana gelen Haçlı ittifakı sonucu Osmanlılar, Viyana önlerinde mağlup oldular. Osmanlılar, kuşatmadan sonra 16 yıl süren savaşlarda da mağlup olup 1699'da Karlofça Antlaşması'nı imzalamak zorunda kaldılar. 1715- 1718 savaşlarında Avusturya'ya yine mağlup olup Pasarofça Antlaşması'nı imzaladılar.
Osmanlılar daha sonra 1736-1739 savaşlarında Avusturya'yı mağlup edip kaybettikleri toprakların bir kısmını geri aldılar. İki devlet arasındaki son savaş 1787-1791 yılları arasında meydana geldi. Avusturya ile Osmanlılar arasında nihai barış antlaşması uzun müzakerelerden sonra 4 Ağustos 1791'de Ziştovi'de imzalandı. Avusturya savaş sırasında işgal ettiği toprakları iade etti.
I. Dünya Savaşı'nda ise Osmanlı İmparatorluğu, Avusturya-Macaristan İmparatorluğu ile müttefik olarak cihan harbine girdi.
İmparatorun şehirden kaçışı.
İMPARATOR, VİYANA'YI BIRAKIP KAÇTI
Avusturya üzerine yürüyen Türk ordusunun İstolni Belgrat'tan hareketle 1 Temmuz'da Yanıkkale'ye varması Viyana'da korkuyu artırmıştı. İmparator Leopold bile şehri terk edip kaçtı. Türk ordusunun öncü birlikleri 13 Temmuz'da ulaştıktan sonra 14 Temmuz 1683 Çarşamba günü Merzifonlu Kara Mustafa Paşa'nın komutasındaki Osmanlı ordusu, dört saatlik bir yürüyüşün ardından Viyana önlerine geldi. Viyanalılar teslim teklifini kabul etmeyince kuşatma başladı.
İki ay süren kuşatmanın sonunda savunmadaki Avusturya askerlerinin sayısı oldukça azalmıştı. Kuşatma uzadıkça Viyana'da yiyecek azalmış ve dizanteri başlamıştı. Viyana'ya karşı Osmanlıların beş yerde kazdığı lağımlar kale duvarlarına yaklaşmıştı. Bunların patlatılmasıyla kale düşebilirdi. Şehirdeki ümitsiz bekleyiş, 11 Eylül'de Viyana önlerine gelen yardım ordusu görülünce büyük bir sevince dönüştü. Kiliselerin çanları çalınmaya, sevinç gösterileri yapılmaya başladı.
Jan Sobiesky komutasındaki Hıristiyan birlikler, Viyana'nın kuzeybatısındaki tepeleri hiç çarpışmadan ele geçirdiler. Osmanlı kuvvetleri kuşatmayı bırakıp savaşa hazırlandı. 12 Eylül 1683 günü Kahlenberg (Alaman Dağı) mevkiinde savaş başladı. Merzifonlu'nun taktik hatalarıyla muharebe üstünlüğü düşmanın eline geçti. Düşman askerlerinin Osmanlı ordusunun merkezine girmeye başlaması üzerine, Kara Mustafa Paşa iki aydan beri Viyana'yı kuşatan Türk birliklerine Budin'e çekilme emri verdi. Artık bir dönem kapanmıştı.
1683'te İkinci Viyana Kuşatması'nda uğradığımız mağlubiyette Avrupalıların sevinci o kadar büyüktü ki, Almanlardan Lehistanlılara, Hırvatlardan Ermenilere herkes Viyana önlerinde Türklerin mağlup edilmesinde en fazla kendilerinin katkısının bulunduğunu iddia ettiler.
07 Temmuz 2024, Pazar
ERHAN AFYONCU
Kurt başlı tuğlar hâkimiyet alametiydi
Bozkurt, tarihimizin ilk dönemlerinden itibaren, 2 bin 200 yıldan beri tarih kayıtlarında vardır. Türk tarihinin ve kültürünün sembollerinden olan “Bozkurt” ilk defa MÖ 170’lerde Türk boylarından Wu-sun’lardan bahseden bir kayıtta geçer. Göktürkler döneminde kullanılan altından “kurt başlı tuğlar” ise hükümdarlık, yani hâkimiyet alametiydi
Türk tarihiyle ilgili önemli araştırmaları ve "Bozkurt" hakkında da bir kitabı olan rahmetli Tahsin Ünal, "Türk tarihinde vatan, millet, egemenlik, hâkimiyet, şan, şeref, kendine güvenme ve güçlü olma ne ise bozkurt da odur. Bunları sembolize eden bir mefhumdur. Türk milletini kurtuluşa çıkaran, karanlıktan aydınlığa çıkaran hakanın, komutanın adı, Türk tarihinde bozkurtları, bozkurdu, Türk kültüründen, felsefesinden ve tarihinden ayırmak ve ayrı mütalaa etmek mümkün değildir... İngilizler için aslan, Ruslar için ayı, İranlılar için pars yahut kaplan, Japonlar için ejder, İtalyanlar için kurt ne ise Türkler için de bozkurt odur. Bir aydın kişinin bozkurdu kabul etmemesi, aydın geçinen bu insanın kendi milli tarihini bilmemesi, milli tarihi ret ve inkâr etmesi demektir. Kendi milletini ve onun bayrağını kabul etmemesi demektir. Kurdu kabul etmemek, en azından büyük ecdadı inkâr etmek, tanımamaktır" der.
Bozkurdun Türk tarih ve kültüründeki yerine dair Ahmet Taşağıl, Tahsin Ünal, Doğu Perinçek, Aslı Kahraman Çınar, Volkan Özkan, Mehmet Tütüncü'nün araştırmaları vardır.
Ergenekon-Askeri Müze.
2 BİN 200 YIL ÖNCE BOZKURT
Türk tarihinin ve kültürünün sembollerinden bozkurt ilk defa Türk boylarından Wu-sun'lardan (U-sun) bahseden MÖ 170'li yıllara ait bir kayıtta geçer. Çin kaynaklarında şöyle anlatılır: "Wu-sun kralının adı K'un-mo idi. Babasının, Hunların batısında küçük bir devleti vardı. Hunlar onlara hücum ettiler ve onun babasını öldürdüler. Küçük olan kralın oğlu K'un-mo'yu ise öldürmeyip canlı olarak otların içine attılar. Karga çocuğun üzerine doğru uçtu ve ona et verdi. Sonra da dişi bir kurt geldi ve çocuğu emzirdi. Hun hükümdarı buna şaştı ve onun Tanrı tarafından kutsanmış olduğunu düşündü. Onu otlar arasından aldırdı ve büyüdükten sonra ordusunda komutan yaptı. Hun ordusunda çok defalar başarı gösterdi. Bunun üzerine Hun hükümdarı K'unmo'ya kendi babasının halkının idaresini yeniden verdi."
Çinli elçi Chang Ch'ien ise şöyle anlatır: "Ben Hunlar arasında bulunurken Wu-sun kralının adının K'un-mo olduğunu duydum. Wu-sun Kralı K'un-mo'nun babası Nan-toumi, başlangıçta Ch'i-lien ile Tun-huang arasında Yüe-chihlar ile birlikte oturuyorlardı. Yüe-chihlar onlara hücum ettiler. Nantoumi'yi öldürdüler. Böylece onların yerini ele geçirdiler. Bunun üzerine onların halkı da Hunlara kaçtılar.
Wu-sun kralının oğlu henüz doğmuştu. Oğlanın hocası Pu-chiou Yabgu çocuğu kolları arasına alarak kaçtı ve çalıların içine koydu. Onu beslemek için yiyecek aramaya gitti. Döndüğünde çocuğu bir dişi kurdun emzirdiğini gördü. Gagasında et parçası tutan karga da çocuğun çevresinde dolanıp duruyordu. Yabgu bunu görünce çocuğun kutlu olduğunu anladı. Onu alarak hükümdarın yanına gitti. Hun hükümdarı onu görünce çok sevdi, ağırladı ve büyüttü. Yüe-chihların öldürdüğü Wu-sun kralının oğlu yetişkin olunca, Hun hükümdarı babasının halkını ona verdi. Orduya general yaptı."
Marino Sanudo'nun eseri
OTAĞDA KURT BAŞLI TUĞLAR
MS 4. ve 5. yüzyıllarda devlet kuramayan Türk boylarından Kao-ch'elerin (Kanglı) bir efsanesinde kurttan bahsedilir. Kaoch'e, Çince'de "yüksek arabalı" manasına gelir. Mitolojilerinde kurttan hamile kalma vardır. Bu yüzden şarkıları kurt ulumalarına benzer diye anlatılır.
552-744 yılları arasında hüküm süren Göktürk Kağanlığı'nda "bozkurt" ön plandadır. Göktürk Kitabeleri'nde Türk ordusu "Tanrı güç verdiği için babam hakanın ordusu kurt gibi imiş, düşmanı koyun gibi imiş" diye tanımlanır. Göktürk döneminde altından yapılmış kurt başlı tuğlar ön plandadır. Göktürk hakanları, atalarının hatırasına hürmeten, otağlarının önüne altından kurt başlı tuğ dikerlerdi. Böylece kurt başlı tuğlar hakanlık alameti olmuştu. Çinliler, bağımsızlıklarını tanıdıkları Göktürk prenslerine kurt başlı tuğlar gönderirlerdi. Kurt başlı tuğlar, hâkimiyet alametiydi. Kurt başlı tuğ geleneği Uygur döneminde de devam etti.
Vatikan'daki yazmada "kurt".
GÖKTÜRK KÖKEN EFSANESİ
Ahmet Taşağıl, Göktürkler'in köken efsanesini kaynaklardan şöyle aktarır: "Göktürkler, Hunlar'ın bir boyudur. Komşu devlet tarafından saldırıya uğradı. Küçük büyük, kadın erkek herkes öldürüldü. Sadece bir oğul sağ kaldı. Küçük olduğu için askerler öldürmeye kıyamadılar. Kollarını, ayaklarını keserek bir bataklığın içine attılar. Bir dişi kurt vardı. Her et getirişinde hepsini ona yedirip besledi. Bundan sonra kurtla çocuk münasebette bulundular. Kurt gebe kaldı. O komşu ülkenin kralı, çocuğun yaşadığını duydu. Tekrar adam gönderip öldürtmek istedi. Askerler tam çocukla kurdu öldürecek iken, kurt doğaüstü güçleri olduğu için denizin doğusunda bulunan dağa uçarak gidip kondu.
Bu dağ Turfan'ın kuzeybatısında idi. Dağın içinde mağaraya benzeyen oyuk vardı. Kurt onun içine girdi. 200 liden (yaklaşık 100 kilometrekarelik) fazla bir alanda bol otlu bir yerle karşılaştı. Burada on tane erkek çocuk doğurdu. Bunlar büyüdüklerinde dışarıdan evlendiler. A-shih-na, bunlardan birinin adıdır. Birkaç nesil geçince çoğaldılar. Hep birlikte oradan çıkarak Altay Dağları'nın güney eteklerinde yerleştiler. Juanjuanlar'ın demir işleriyle uğraştılar. Altay Dağları'nın şekli miğfere benzediği için, miğfere de onların dilinde Türk dendiği için unvanları Türk oldu. Diğer rivayete göre Göktürkler, Suo ülkesinde ortaya çıktılar. Burası Hunlar'ın kuzeyindedir. Onun soyunun büyük insanı A-p'ang-pu'dur. On yedi erkek kardeştirler. Onlardan birine 1-ssu-ni-shih-tou derler. Kurttan doğmadır. A-p'ang-pu ve diğerlerinin karakteri biraz aptalca olduğundan, onların ülkeleri yıkılıp harap oldu. 1-ssu-ni-shih-tou ise farklı karaktere sahipti; rüzgâra ve yağmura hükmedebilirdi. İki kadınla evlendi. Biri yaz ruhunun kızı, diğeri kış ruhunun kızı idi.
Kadınlardan biri hamile kaldı ve dört erkek çocuk doğurdu. Onlardan biri değişti, beyaz kuğu oldu. Onun ülkesi A-fu Suyu'nun kenarında idi ve unvanı Kırgız oldu. Bir diğerinin ülkesi Ch'u-hsi Suyu kenarında iken, bir başkasının ülkesi Chienssu- ch 'u-hsi-ch'i dağındadır. Onun büyük oğlu burada idi. Bu büyük dağda yine A-p'ang-pu neslinden insanlar vardı. Ayrıca çok çiğ vardı. Kar kış olduğunda bu oğul ateş çıkararak besledi, hepsine yardım etti.
Bu sebepten ateşi bulan oğul reis oldu. Unvanları ise Türk idi. İşte Na-tou-liou budur. Onun on karısı vardı. Doğan çocukların hepsi kendi annelerinin kabile adlarını isim olarak aldılar. Kabile ismi A-shihna olan en küçük eşinin oğludur. Na-touliou ölünce on karısı ve oğulları seçim yaparak birini reis seçmek istediler. Büyük ormanda ağaçların altında toplandılar; şöyle karar verdiler: Ağaçlar tarafında en yükseğe zıplayan reis seçilecekti. A-shih-na'nın oğlu gençti. Ve en yükseğe zıpladı. Herkes onu reis olarak kabul etti. Unvanı A-hsien Şad idi. Neticede hepsi kendini kurt soyundan kabul ediyordu."
UYGURLAR'DAN TÜRKİYE'YE
Uygur mitolojisinde kurdun rehberlik vasfı açıkça görülür. "Türeyiş" destanlarında bozkurt anlatılır. Oğuz Kağan destanında da "bozkurt" yol göstericidir.
Venedikli Marino Sanudo de Torsello'nun 13. yüzyılın sonu, 14. yüzyılın başında kaleme alıp papaya sunduğu ve bugün Vatikan'da bulunan eserdeki bir resimde bozkurt, Türkleri simgeler.
Bozkurt, Atatürk döneminde Türkiye Cumhuriyeti'nin simgelerindendi. Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk paraları 1927'de tedavüle girdi. Atatürk'ün bastırdığı 5 ve 10 liraların ön yüzünde ay yıldızla birlikte bozkurt kullanıldı. Atatürk döneminde bozkurt, pullarda da görülür. Türkiyat Enstitüsü gibi kurumlar "bozkurt"u kullandılar.
İngiliz Harold Courtenay Armstrong, 1932'de Atatürk'ün biyografisini kaleme aldı. Mustafa Kemal'i olumsuz bir imajla sunduğu eserini "Bozkurt" ismiyle yayınladı. Armstrong kitabının sonuç kısmında Atatürk için, "Dünyaya gelmesi gerektiği çağdan çok geç doğmuş bir liderdir. Tüm Orta Asya'nın göçü sırasında doğmuş olsaydı, bozkurt sancağı altında ve bir bozkurdun yüreği ve içgüdüleriyle Süleyman Şah'ın yanında at koşturuyor olurdu" demektedir.
Atatürk döneminde 5 lira.
VATİKAN, TÜRKLERİ 'BOZKURT' OLARAK GÖRDÜ
Mehmet Tütüncü, Vatikan'da ilginç bir yazma bulmuştur. Batı'da bozkurdu Türk sembolü olarak kullanan isimlerden biri Venedikli Marino Sanudo de Torsello'dur (1270-1334). Doğu'ya seyahatler yapan Marino Sanudo, Haçlı ordularının perişanlığını görmüş ve ilerleyen Anadolu beylikleri ve Memlükler'in durdurulması konusunda fikirler üretti. Bu çerçevede Haçlı ruhunu canlandırmak için bir kitap kaleme aldı. "Liber Secretorum Fidelum Crucis, Sive de Recuperatio Terrae Sanctae" (Kutsal Haça İnananların Gizli Tarihi veya Kudüs'ün Tekrar Fethedilmesinin Tarihi) adını verdiği kitabını önce Papa V. Clement'e, daha sonra ise Papa XXII. John'a sundu. Yazma, bugün Vatikan Kütüphanesi'nde Latince el yazmaları bölümünde 2972 numaradadır. Kitap, 1611 yılında Almanya'da basıldı.
Bazı sayfaları minyatür ve resimlerle süslenen kitabın 7 ve 14. varaklarında yer alan iki resim Türk tarihi açısından oldukça önemlidir. Kitabın 14. varağının altına çizilen resimdeki sahnenin sol tarafında yaklaşmakta olan bir gemi yer alır. Sağ tarafta ise dört yırtıcı hayvan tarafından çevrelenmiş bir insan bulunur. Yaklaşan gemi Avrupa'dan gelen savaşçı Haçlı ordusunu, ortadaki taç giymiş kişi ise Ermeni kralını temsil eder. Hayvanlardan sarı altın rengindeki "aslan" Moğolları; sağdaki "pars" Memlük sultanını; en alttaki yeşil "ejderha" veya "yılan" ise korsanları temsil etmektedir. Soldaki kahverengi renklerin içindeki gri yelesiyle "bozkurt" Türkleri simgelemektedir.
Yazmanın yedinci yaprağında da bir kurt resmedilmiştir. Bu kurt kalbinden vurularak bir papazın eline esir düşmüştür. Bu şekilde elinde bir de boru bulunduran ve Haçlı bir elbise giymiş olan papaz, sevinç borusunu çalmaktadır.
14 Temmuz 2024, Pazar
ERHAN AFYONCU
İran’ı Türkler şiileştirdi
İran 1923’e kadar yaklaşık 900 yıl Türk devletlerinin hâkim olduğu bir ülkeydi. Türk hâkimiyeti İran’ın bugünkü dini yapısını da belirledi. 1501’de Safevi Devleti’nin kurulmasına kadar küçük mahalli beylikler tarafından temsil edilen Şiilik, Safeviler ile birlikte İran’ın resmi mezhebi hâline geldi
10. yüzyılın başlarında Gazneliler'in İran'da hâkimiyet kurmasından 20. yüzyılın başlarına kadar bazı dönemler haricinde bu ülkede hâkim olan unsur Türklerdi. İran'da Türk hâkimiyeti ilk olarak Gazneliler'le başladı. 1040'taki Dandanakan Muharebesi'nden sonra Büyük Selçuklular kısa sürede İran'ın büyük bir bölümünü ele geçirdiler. Büyük Selçuklular'dan sonra İran'da Türk atabeylikleri ve yine bir Türk devleti olan Harizmşahlar hüküm sürdüler. 13. yüzyılın ilk çeyreğinden itibaren ise İran'da Moğol hâkimiyeti başladı. İlhanlı Devleti'nin 14. yüzyılın ortalarında sona ermesinden sonra Celayirli Devleti kuruldu.
Timur, 14. yüzyılın sonlarında İran'ı da ele geçirdi. Timurlu hâkimiyeti 15. yüzyılın ortalarında Güneydoğu Anadolu'da yaşayan Karakoyunlu Türkleri tarafından sona erdirildi. Karakoyunlular'ın İran'daki hâkimiyetlerine de 1467'de Diyarbakır bölgesinde yaşayan Akkoyunlu Türkmenleri son verdi. Akkoyunlu Devleti de yine Anadolu'dan giden Türkmen aşiretleri tarafından sona erdirildi. 1501'de İran'da Safevi Devleti kuruldu.
1501'de Safevi Devleti'nin kurulması, İran tarihi için dönüm noktasıdır. Safevi Devleti'nden önce çoğunluğu Sünni olan İran, bu dönemde devlet eliyle Şiileştirildi. Türkiye'nin en önemli tarihçilerinden Tufan Gündüz, Safeviler'le ilgili araştırmalarında bu süreci teferruatlı olarak anlatır.
Safevi askerleri.
ŞEYHLİKTEN ŞAHLIĞA
Türk kökenli bir hanedan olan Safevi adı, Erdebil tekkesinin şeyhi Şeyh Safiyüddin'den gelir. Şafii mezhebinden olan Şeyh Safiyüddin gençliğinde Şeyh Zahid-i Gilanî'ye bağlanmış, Erdebil'de kurduğu tekke kısa sürede hürmet edilen bir yer olmuştu. 1334'te Şeyh Safiyüddin'in ölümünden sonra tarikatın başına önce oğlu Sadrüddin, daha sonra da torunu Hoca Ali geçti. Hoca Ali'nin Şiiliğe temayülü tarikatın mahiyetini değiştirdi.
Hoca Ali'den sonra tarikatın başına sırayla Şeyh İbrahim ve Şeyh Cüneyd geçti. Şeyh Cüneyd, Erdebil'den uzaklaşmak zorunda kalınca Anadolu'ya ve Suriye'ye gidip Türkmenler arasında yeni müritler topladı. Akkoyunlu Uzun Hasan Bey'in kız kardeşi Hatice Begüm ile evlendi. Ancak siyasi bir güç olmaya kalkınca 1460'ta Şirvanşahlar ile yaptığı savaşta öldürüldü.
16. yüzyılda Tebriz.
Oğlu Şeyh Haydar, Uzun Hasan'ın kızı Alemşah Begüm ile evlendi. Müritlerinin sayısı iyice artan Şeyh Haydar, tarikatın simgesi olarak onlara on iki dilimli kırmızı renkli başlıklar giydirdi.
Bir süre sonra Şeyh Haydar da babası gibi siyasi güç sahibi olmak için harekete geçti. Ancak Akkoyunlular, 1488'de Şeyh Haydar'ı öldürüp cesedini Tebriz'e getirerek halka teşhir etti. Şeyh Haydar'ın oğulları Ali, İbrahim ve henüz bebeklik çağında olan İsmail'i anneleriyle birlikte hapsettiler.
Şeyh Haydar'ın müritleri Şeyh Haydar'ın oğlu Sultan Ali etrafında toplanmaya başlayınca, Ali de babası gibi Akkoyunlular tarafından öldürüldü. Şah İsmail, müritler tarafından Gilan'a kaçırılıp bu bölgede sekiz yıl saklandı.
Akkoyunlu şehzadeleri arasında taht kavgaları başlayınca, Türkmen aşiretlerinin reisleri İsmail'i 13 yaşındayken ortaya çıkardılar. İsmail, Erdebil'de umduğunu bulamayınca Anadolu'ya yöneldi. Türkmenler şeyhlerini büyük coşkuyla karşıladılar. Avşar, Çepni, Ustacalu, Dulkadir, Rumlu, Şamlu ve Tekelü Türkmenleri etrafında toplandılar. Şah İsmail Türkmenlerin desteği sayesinde önce Şirvanşahlar'ı, ardından da 1501'de Akkoyunlu hükümdarı Elvend'i mağlup ederek Safevi Devleti'ni kurdu.
Şah İsmail
Şİİ OLMAYANLAR ÖLDÜRÜLDÜ
Safevi Devleti kurulduğu yıllarda İran'ın büyük bölümü Sünni idi. Ancak Şah İsmail, İran'da Oniki İmam Şiası'nı hâkim kılmak için kararlı bir siyaset izledi. Şiilik İran'ın resmi mezhebi hâline geldi ve devlet eliyle hızlı bir Şiileştirme politikası takip edildi. Devlet adamları, "Tebriz halkının çoğunluğu Sünni, Şiiliği kabul ettiremeyiz" deyince Şah İsmail, "Ben bu yola baş koydum, ben bu yoldan dönmezem. Ya Şii olurlar ya da kılıcımın tadını tadarlar" demişti.
İran'da Şii fıkhını bilen ulemanın azlığı yüzünden, Cebel Amul, Kûfe, Lübnan ve Bahreyn'de bulunan Şii ulema İran'a çağrıldı. Şii ezanı tesis edildi, hutbelerde ilk üç halifeye ve Hz. Aişe'ye lanet okunması gelenek hâline geldi.
Tebriz meydanında toplanan halka önce Şii fıkhı anlatılıyor, daha sonra din adamlarının nezaretinde topluca mezhep değiştirtiliyordu. Şiiliğe geçmeyen bölgelerde katliamlar yapıldı. Bağdat, Yezd ve Horasan gibi yerlerde kadın çocuk denilmeden on binlerce insan öldürüldü. İzlenen siyaset sonucunda Türkmenlerin ve İran'daki diğer halkların dini anlayışında köklü değişiklikler meydana geldi.
İran gözüyle Çaldıran Savaşı.
YAVUZ'A MAĞLUP OLDU
Şii metinleri Arapça'dan Farsça'ya tercüme edildi. Sünniliğe reddiye risaleleri yazıldı. Şeyh Bahaüddin-i Amulî, Sadreddin-i Şirazî, Molla Abdürrezzak-ı Lahicî gibi pek çok fakih yetişti.
Safeviler, devlet teşkilatında İlhanlı ve Akkoyunlu geleneğini devam ettirmekle birlikte eski İran devlet anlayışını da canlandırdılar. Şah İsmail, İslam öncesi dönemlerde olduğu gibi hem dini hem de siyasi otoriteyi temsil eden bir hükümdardı. Safevi hükümdarı, "Zillullah-ı Fî'larz", "Naib-i İmam Mehdi" (İmam Gaib) gibi unvanlar taşıyordu.
Birçok zafer kazanan Şah İsmail, 1514'te Çaldıran Savaşı'nda Yavuz karşısında mağlup oldu. Bu savaştan sonra 23 Mayıs 1524'te ölümüne kadar sakin bir hayat sürdü.
Makbule Hanım'ın Ankara'daki kabri.
KIZ KARDEŞİNİN GÖZÜNDEN BİR 'AĞABEY' OLARAK ATATÜRK
Murat Bardakçı, Cumhuriyet tarihiyle ilgili belgelere dayanan önemli yayınlarına devam ediyor. Atatürk'ün kız kardeşi Makbule Hanım hakkında ufak tefek bilgilerden başka malumatımız yoktu. Makbule Hanım'a o kadar az ilgi gösterilmiş ki, Ankara'da Cebeci Asri Mezarlığı'ndaki kabrinin üzerinde bulunan mezartaşındaki doğum tarihi bile yanlış yazılmış ve öyle kalmış.
Bardakçı, Cumhurbaşkanlığı Arşivi başta olmak üzere birçok arşiv ve kütüphanede yaptığı titiz araştırması sonucunda Makbule Hanım'ın bilinmeyen hayatıyla ilgili önemli bir eser yayınladı. Turkuvaz Yayınları arasında çıkan "Makbule, Atatürk'ün Kızkardeşi Makbule Atadan'ın Hayatı, Mektupları ve Yayınlanmamış Hatıraları" isimli eser, Makbule Hanım ile eşi Mecdi Boysan'ın belgelere dayanan hüzünlü hikâyesi. Bu kitap aynı zamanda Atatürk'ün insani yönünü gözler önüne seriyor. Devlet kurucusu ve milli kahraman olarak tanıdığımız Atatürk'ün aile hayatını, ailesiyle ilişkilerini, yakın çevresini anlatıyor. Bütün bunları kız kardeşinin ifadelerinden okuyacaksınız.
Eserin en önemli kaynaklarından biri Makbule Hanım'ın şimdiye kadar yayınlanmamış ve birçok bilinmeyenleri anlattığı hatıraları. Bir diğer önemli kaynak ise Atatürk'ün pek bilinmeyen eniştesinin, yani Makbule Hanım'ın kocası Mustafa Mecdi Boysan'ın Atatürk'e ve karısına yazdığı mektuplar ve diğer evrakıdır.
Atatürk hayatı boyunca Makbule Hanım'a bakmış, ihtiyaçlarını karşılamış, gözetip kollamıştı. Ama Atatürk'ün ölümünden sora Makbule Hanım maddi sıkıntıya düştü ve vatani hizmet aylığı bağlanması için devlete müracaat etti. 18 Ocak 1956'da vefat edene kadar, kendisine bağlanan "1000 liralık" aylıkla geçindi. Son günlerini yakalandığı rahim kanseri sebebiyle Ankara'daki Gülhane Askeri Hastanesi'nde geçirdi. Bütün masraflarını zamanın Cumhurbaşkanı Celal Bayar karşıladı.
Murat Bardakçı'nın belgelere dayanan bu kitabı sadece laftan ibaret yayın yapanlara ders teşkil etmelidir. Atatürk'ün insani yönünü merak edenlerin bu kitabı mutlaka okuması gerekir.
21 Temmuz 2024, Pazar
ERHAN AFYONCU
Barış Harekâtı sayesinde Kıbrıs Türklüğü kurtuldu
Sesli dinlemek için tıklayınız.
00:00
00:00
Tüm Sesli Haberler
Kıbrıs Barış Harekâtı’nın 50. yıldönümündeyiz. Türkiye Cumhuriyeti, Kıbrıs Türklerinin yok edilmesinin önüne geçmek için yıllarca harekât için hazırlandı. Barış Harekâtı, çok başarılı bir müşterek çıkarma harekâtıydı. Türkiye Cumhuriyeti, kuruluşundan sonra ilk defa kendisinin ve soydaşlarının haklarını ülkesinin sınırlarının dışında askeri bir harekâtla güvence altına almıştı
İkinci Dünya Savaşı'ndan sonra Kıbrıslı Rumlar ve Yunanistan "Enosis", yani Kıbrıs'ı Yunanistan'a bağlamak için harekete geçtiler. 1947 yılında Yunan parlamentosu adanın ilhakı yönünde bir karar aldı. Adanın kendilerine verilmesi karşılığında ABD ve İngiltere'ye adada bir üs verilebileceğini açıkladılar.
Rumlar 15 Ocak 1950'de adanın Yunanistan'a ilhakı konusunda bir oylama yaptılar. Ancak bu oylama İngiltere ve Türkiye tarafından tanınmadı. Yunanistan, Kıbrıs meselesini 1954'te Birleşmiş Milletler'e götürse de bir başarı sağlayamadı. Bu arada Yunanistan'dan gelen Albay Grivas 1955'te EOKA terör örgütünü kurdu ve Ada'daki şiddet eylemleri giderek arttı.
Deniz çıkarma birliklerimiz.
TÜRKLERİ KATLETMEYE BAŞLADILAR
Kıbrıs meselesi, 1950'lerden itibaren Türk dış politikasının temel konularından biri oldu. Kıbrıs meselesi Türkiye'de milli bir dava olarak ele alındı. Herkes Kıbrıs davasına sahip çıktı. EOKA'nın terör eylemleri neticesinde çok sayıda Kıbrıslı Türk yerlerini terk etmek zorunda kaldı. Rumların terör eylemlerine karşılık Kıbrıslı Türkler kendilerini savunmak için 1 Ağustos 1958'de "Türk Mukavemet Teşkilatı"nı (TMT) kurdular.
1958'de adadaki Türk-Rum çatışmasının yaygınlaşması üzerine taraflar 11 Şubat 1959'da Zürih'te ve 19 Şubat 1959'da Londra'da antlaşma imzaladı. Anlaşmaların neticesinde Türkiye, İngiltere ve Yunanistan'ın garantörlüğünde, her iki toplumun eşit statüde olduğu bağımsız bir Kıbrıs Cumhuriyeti'nin kurulması kararlaştırıldı. Bu şekilde adadaki İngiliz idaresi sona erdi. 16 Ağustos 1960'ta bağımsız Kıbrıs Cumhuriyeti ilan edildi.
Mehmetçik Kıbrıs'ta.
Böylece Rumların Enosis hayallerine set çekilirken, adadaki Türk halkının bir azınlık olarak değerlendirilmesinin önüne geçildi. Ancak Cumhurbaşkanı olan Makarios, Zürih ve Londra antlaşmalarının Türklere adil olanın ötesinde bir hak tanıdığını iddia ederek antlaşma şartlarına aykırı davranmaya başladı. Bu durum Kıbrıs Türkleri ve Türkiye tarafından reddedildi. Bunun üzerine Rumlar, Kıbrıs Türklerinin adadan atılması ve yok edilmesini öngören Akritas Planı'nı devreye soktular.
21 Aralık 1963'te Kanlı Noel olarak anılan günde EOKA'cılarla Kıbrıs'taki Yunan alayına mensup askerler harekete geçerek Türkleri katlettiler. 25 Aralık 1963'te Kıbrıs semalarında Türk jetlerinin görünmesiyle saldırı durdu. 92 Türk şehit düşmüş, yüzlerce köy tahrip edilmiş, binlerce Kıbrıslı Türk yerlerinden olmuştu.
Zırhlı birliklerimiz Kıbrıs'ta.
YUNANİSTAN'A BAĞLAMA ÇABASI
Makarios, 1 Ocak 1964'te Zürih ve Londra antlaşmalarını tek taraflı olarak feshettiğini açıkladı. Bunun üzerine Türkiye müdahaleye hazırlansa da 5 Haziran 1964'te ABD Başkanı Johnson'dan gelen mektup üzerine bu kararından vazgeçti. Her iki toplumun eşit statüde olduğunu öngören sistem işlemez hale gelmişti.
Paraşütçülerimiz.
15 Kasım 1967'de Rumlar ve Yunan birlikleri bu kez Geçitkale ve Boğaziçi köylerine saldırdı. Bunun üzerine Türkiye adaya müdahale etmek için İskenderun'da büyük bir çıkarma birliği hazırladı. 18 Kasım'da Türk jetleri ada üzerinde alçak uçuş yaptı. Gerginlik sürerken ABD Başkanı Johnson'un özel temsilcisi Cyrus Vance'nin mekik diplomasisiyle kısmen sükûnet sağlandı. 28 Aralık 1967'de Kıbrıs'ta Dr. Fazıl Küçük liderliğinde "Geçici Türk Yönetimi" ilan edildi.
1967'de Yunanistan'da gerçekleşen askeri darbeden sonra Enosis'i uygulama planlarındaki farklılıktan dolayı Makarios ile Albaylar Cuntası'nın arası açıldı. Kıbrıs'ı bir an evvel Yunanistan'a katmak isteyen askeri kanat Makarios'a karşı bir darbe yaparak 15 Temmuz 1974'te Nikos Sampson'ı cumhurbaşkanı yaptı. Sampson da ilk iş olarak "Kıbrıs Elen Cumhuriyeti"ni ilan etti.
Kıbrıs Barış Harekâtı.
HAREKÂT BAŞARIYLA UYGULANDI
17 Temmuz 1974 tarihinde yapılan MGK toplantısında, 20 Temmuz harekât günü olarak belirlendi. Türkiye, Zürih ve Londra antlaşmalarına göre garantörlük hakkını kullanarak 20 Temmuz 1974'te "Kıbrıs Barış Harekâtı" ile adaya müdahalede bulundu. Başbakan Bülent Ecevit, Başbakan Yardımcısı Necmettin Erbakan, Genelkurmay Başbakanı Orgeneral Semih Sancar'dı. Kıbrıs Adası'ndaki askeri harekâtı ise Korgeneral Nurettin Ersin bilfiil yönetecekti.
Harekât kararı alındıktan sonra Türkiye'nin farklı yerlerindeki birliklerimiz, askeri teçhizat ve mühimmatlarıyla birlikte Akdeniz bölgesine intikal ettirildi. Kıbrıs'ta Gazi Magosa bölgesi çıkarma için uygun olmasına rağmen harekâtın zor olduğu Girne'ye yakın Yavuz Plajı çıkarma için seçilmişti. Çünkü Rumlar, Türk çıkarma harekâtını Magosa'dan bekliyorlardı. Deniz kuvvetlerimiz, bir filoyu Magosa tarafına göndererek Rumları aldattı. Donanmamız Ege Denizi'nde ve Kıbrıs'ın güneyinde Yunanistan'ın herhangi bir harekâtına karşı tedbir aldı.
Hava Kuvvetlerimiz sabah saat 05.00'ten itibaren hem stratejik yerleri bombalayıp hem de keşif yaptılar. Saat 05.22 gibi SAT ve SAS birliklerimiz Yavuz Plajı'nı kontrol ettiler. Hava indirme birliklerimiz 07.05'ten itibaren paraşütlerle Mehmetçikleri Lefkoşa ile Beşparmak Dağları arasına indirdiler. Saat 07.52 gibi helikopterlerimiz Mehmetçikleri adaya getirmeye başladılar. Saat 08.30'da çıkarma gemilerimizle gelen deniz piyadelerimiz Yavuz Plajı'nda karaya ayak bastılar. Sahil tutulduktan sonra asıl birliklerimiz ve zırhlı araçlarımız karaya çıkarıldı. Çıkarma birliklerimiz ile hava indirme birliklerimiz kısa bir süre sonra birleşti. Kıbrıs'taki Türk alayı ve Kıbrıslı mücahitler de yaptıkları faaliyetlerle harekâtı kolaylaştırmışlardı.
İlk harekât 20-22 Temmuz tarihleri arasında yapıldı. Askerlerimiz belirlenen hedeflere ulaşmışlardı. 22 Temmuz'da ateşkes ilan edildi. Kıbrıs Barış Harekâtı, çok başarılı bir müşterek çıkarma harekâtıydı. Harekât önceden planlanmış ve çok başarılı bir şekilde uygulanmıştı. Komuta ve kontrol açısından çok başarılıydı. Farklı birlikler çok iyi bir koordinasyonla yönetilmişti.
Yapılan bütün görüşmelere rağmen anlaşma sağlanamayınca Dışişleri Bakanı Turan Güneş'in "Ayşe Tatile Çıksın" parolasıyla 14 Ağustos'ta ikinci harekât başladı. 16 Ağustos'ta sona eren askerî harekât sonucunda bugünkü Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti'nin sınırları belirlendi.
HERKES TEK YÜREK OLDU
Barış Harekâtı neticesinde Nikos Sampson iktidardan uzaklaştırıldı ve Yunanistan'da cunta düştü. Kıbrıs Türklerinin varlığı güvence altına alındı. Kıbrıs Barış Harekâtı, Türkiye genelinde sevinç ve coşkuyla karşılandı. Gazeteler haberleri yıldırım baskılarla Türk halkına hızlıca duyurdu. Her yer Türk bayraklarıyla donatıldı. Haberi duyanlar birbirine sarılarak "Gazamız mübarek olsun" dedi. Bazı illerde hoparlörlerden verilen radyo yayınlarıyla Türk milleti gelişmeleri tek yürek hâlinde dinledi. Askerlik şubeleri gönüllü olarak Türk ordusuna katılmak isteyenlerle doldu.
Türkiye Cumhuriyeti, kuruluşundan sonra ilk defa kendisinin ve soydaşlarının haklarını ülkesinin sınırlarının dışında askeri bir harekâtla güvence altına almıştı. Kıbrıs Barış Harekâtı, 20. yüzyılda Hıristiyan dünyasının işgal ettiği bir toprağın geri alındığı bir harekâttır. Bu açıdan da önemlidir. Kıbrıs Harekâtı, İslam dünyasında çok büyük bir sevince sebep oldu. Libya'dan Pakistan'a kadar Türkiye'ye her yerden yardım edildi, Türkiye Cumhuriyeti'nin prestiji de arttı.
KIBRIS'I NASIL KAYBETTİK?
İngiltere, Kıbrıs ile 19. yüzyıl başlarından itibaren ilgilenmeye başlamıştı. Buradan sağlayacağı askeri ve siyasi çıkarları sebebiyle adayı ilhak için uygun bir fırsat kolluyordu. Bu fırsat Osmanlıların 1877-1878 savaşında Ruslara mağlup olmalarıyla birlikte karşılarına çıktı. Savaş sonunda imzalanan Ayastefanos Antlaşması'nın, Ruslara sağladığı avantajlı durum, başta İngiltere olmak üzere Avrupalı devletleri rahatsız etmişti. Bu durumu ortadan kaldırmak için Berlin'de toplanan yeni bir kongreyle önceki antlaşmanın şartları hafifletildi. Ancak İngiltere, Hindistan yolunu güvenlik altına almak için Kıbrıs'ı istiyordu. Bunun için Osmanlı İmparatorluğu'na bir teklifte bulundu.
Rusya, Anadolu'da askeri bir harekâta girişirse İngiltere, Kıbrıs'ı askeri bir üs olarak kullanacak, eğer ileride Rusya, Batum, Kars ve Ardahan'ı Osmanlı İmparatorluğu'na terk ederse, İngiltere de Kıbrıs'ı geri verecekti. İngiltere'nin sıkıştırması üzerine Osmanlı Devleti bu isteği kabul etmek zorunda kaldı. 4 Haziran 1878'de imzalanan antlaşmaya göre İngiltere, Osmanlı İmparatorluğu'na Kıbrıs için yıllık 92 bin sterlin kira bedeli ödeyecekti.
Antlaşma üzerine adaya çıkan İngiliz kuvvetleri idareyi Türklerden devralıp kendi bayraklarını çektiler. Kıbrıs'ın İngilizler tarafından işgal edildiği gün, Ortodoks başpiskoposu yaptığı konuşmada "adanın Yunanistan'a ilhak edilmesine İngilizlerin yardım edeceğine inandığını" söylerken, Rum ahali de bu durumu Yunanistan'a katılmak için ilk adım olarak görüyordu. 1882 yılında Kıbrıs'ta, İngilizlerin yaptığı yeni yasal düzenlemeler Rumların Enosis hayallerini artırıp Rum-Türk çekişmesini başlattı.
Osmanlı İmparatorluğu'nun I. Dünya Savaşı'na girmesi üzerine İngiltere, 1914'te Kıbrıs'ı doğrudan ilhak etti. Ertesi yıl Sırbistan'a, Bulgarlar tarafından saldırılması durumunda, bu ülkeye yardım etmesi şartıyla Kıbrıs'ı Yunanistan'a vermeyi vaat etti, ancak Yunanistan bu teklife yanaşmadı. Lozan Antlaşması ile Kıbrıs'ın İngiltere'ye ilhakı Türkiye tarafından kabul edildi ve ada İngiliz Krallığı'na bağlı müstemlekeler statüsüne girdi.
.28 Temmuz 2024, Pazar
ERHAN AFYONCU
Osmanlılar kardeş ve oğullarını devlet yaşasın diye feda etti
Türk tarihi incelendiğinde kurduğumuz devletlerin veraset sisteminden dolayı çıkan taht kavgaları sonucunda parçalandığı görülür. Olumsuz bir hadise, yani kardeş katli, 600 yıl devam edecek büyük bir imparatorluğun gerçekleşmesindeki en önemli köşe taşlarından biridir. Birliğini sağlayıp tek hükümdar otoritesini kuran Osmanlılar, bu sayede asırlarca devam eden bir devlet inşa ettiler
Türklerde, devlet başkanı seçiminde bir sistem yoktu. Hanedanın her üyesinin devlet başkanı olma hakkı vardı. Bu durum tarih boyunca devamlı olarak kaosa yol açtı. Oğuz töresine göre devletin, hanedanın ortak malı olduğu söylenir. Ancak bu yanlıştır. Ortak olan devlet değil, yönetimdir. Türk geleneğine göre devlet, hanedan üyeleri tarafından ortak olarak idare edilirdi.
ŞEHZADE İSYANLARI
Osmanlı İmparatorluğu'ndan önceki bütün Türk devletlerinde devlet başkanı seçiminde bir sistem oluşturulmaması devamlı olarak taht kavgalarını beraberinde getirdi. Genellikle hanedan üyelerine, isyan etmedikleri sürece dokunulmadı. Hatta isyan edenler birçok defa affedildiler. Ancak bu durum on binlerce insanın ölümüne sebep oldu.
Büyük Selçuklu Devleti kurulduğunda, Tuğrul Bey hükümdar oldu, ancak ülke hanedan üyeleri arasında yönetim sahalarına bölünerek idare edildi. Tuğrul Bey'in zamanında kardeşi İbrahim Yinal isyan etti. Daha sonra da tahta çıkan Sultan Alparslan, kardeşi Kavurd Bey, babasının amcası Musa Yabgu ve amcazadesi Kutalmış Bey'le mücadele etti. Büyük Selçuklular döneminde isyan etmedikleri müddetçe şehzadeler öldürülmedi.
Türkiye Selçukluları'nda da ilk başlarda isyan etmedikçe şehzadelere dokunulmadı. Ancak Anadolu'da isyan ve taht kavgaları bitmek bilmedi. Daha öncekinden farklı olarak Türkiye Selçukluları'nda isyan etmemiş şehzadeleri öldüren hükümdarlar oldu.
Yavuz-II. Bayezid savaşı.
İLK KARDEŞ KATLİ
I. Murad, 1362'de tahta çıktığında Halil ve İbrahim isimli iki kardeşi vardı. Sultan, Osmanlı hâkimiyetinden çıkan Ankara'yı geri aldıktan sonra Eskişehir civarına yönelerek bu bölgede isyan eden kardeşlerini ortadan kaldırdı.
I. Murad'dan sonra tahta çıkan Yıldırım Bayezid, savaş sahrasında kardeşi Yakup Çelebi'yi öldürttü. Kardeşinin isyan etme gibi bir durumu olmamıştı. Yıldırım'ın ölümünden sonra Fetret Devri (1402-1413) Osmanlılar için çok acı tecrübelerle dolu geçti. Yıldırım'ın dört oğlu 11 yıl birbirleriyle mücadele ettiler. Osmanlı ülkesi parçalandı. Bu dönem, Osmanlılar'da kardeş katlinin meşrulaşmasının zeminini hazırladı.
Çelebi Mehmed, kardeşlerini ortadan kaldırıp tahta çıktıktan sonra da problemler bitmedi. Timur'un eline esir düşmüş olan kardeşi Mustafa Çelebi ortaya çıktı. Mustafa Çelebi, Çelebi Mehmed'e yenildikten sonra Bizans'a sığındı ve Osmanlı yönetimi için bir tehdit unsuru oldu.
Çelebi Mehmed öldüğünde (1421) Bizans'ın elinde bulunan kardeşi Mustafa Çelebi'nin yeniden harekete geçebileceği endişesinden dolayı sultanın ölümü uzun süre gizlendi. Ölüm haberi duyulunca Bizans'ın serbest bıraktığı Mustafa Çelebi, bütün Rumeli'ye sahip oldu. Vezirlerinin akıllı siyasetiyle amcasını mağlup eden II. Murad, küçük yaştaki iki kardeşi Yusuf ve Mahmud'un gözlerini kör ettirerek etkisizleştirdi. Hamidili'nde sancakbeyi olan kardeşi Mustafa'ya ise dokunmadı. Ancak Mustafa Çelebi, Anadolu beyliklerinin kışkırtmaları sonucunda isyan edince yakalanarak öldürüldü. Yaşayan her şehzade, Osmanlı saltanatı için bir tehlike oluyordu.
I. Murad
FATİH KANUNLAŞTIRDI
II. Mehmed tahta çıktığında Osmanlı İmparatorluğu, Fetret Devri'nin sarsıntısını daha atlatamamıştı. Bizans'ın elinde muhtemelen Mehmed Çelebi'nin oğlu olan Şehzade Orhan potansiyel tehlike olarak duruyordu. II. Mehmed tahta çıkar çıkmaz hayattaki tek kardeşi olan ve daha kundakta bulunan Şehzade Ahmed'i öldürttü.
Fatih, İstanbul'un fethiyle Osmanlı İmparatorluğu'nu toparladı, 1402'den itibaren devam eden kargaşaya son verdi. Fatih Sultan Mehmed, devlet ve saray teşkilatını belirli düzenlere oturtup kanunlaştırdı. Devlet teşkilatının kanunnamesini yazdıran Fatih, kanunnamenin içerisine saltanat verasetiyle ilgili bir madde de koydurttu: "Ve her kimesneye evladımdan saltanat müyesser ola, karındaşların nizâm-ı alem içün katletmek münasibdir. Ekser ulema dahi tecviz etmiştir (onaylamıştır). Anınla âmil olalar (amel edeler)."
Fatih Sultan Mehmed, kardeş katlini ilk ortaya çıkaran padişah değildi. Onun hükümdarlığından önce Osman ve Orhan Gazi hariç bütün dedeleri kardeşlerini öldürmüşlerdi. Fatih, sadece mevcut durumu meşrulaştırdı. Bunu yaparken de özellikle Fetret Devri'nde oluşan Osmanlı devlet tecrübesine dayanmıştı.
I. Ahmed
Fatih'in kanunnameye koydurduğu maddenin ne kadar haklı olduğu ölümünden hemen sonra anlaşıldı. II. Mehmed'in ölümünden sonra iki oğlu II. Bayezid ile Cem Sultan arasındaki mücadele yıllarca sürdü. Mücadeleyi kaybeden Cem Sultan, Hıristiyanlar'ın eline geçti. Yıllarca Osmanlı İmparatorluğu'nun dış siyasetini etkiledi.
Yavuz Sultan Selim'in saltanatının ilk yılları taht için kardeş kavgasının zirveye çıktığı bir dönem oldu. II. Selim (1566-1774) devrinden itibaren büyük şehzade haricindeki şehzadelerin vali olarak görevlendirilmesine son verildi. Bu da taht kavgalarına son verdi. Ancak tahta çıkan Osmanlı padişahı, isyan etmeye fırsat bulamayan kardeşlerini öldürttü.
Fatih Kanunnamesi.
EKBERİYYET SİSTEMİ GELDİ
I. Ahmed, 1603'te tahta çıktığı zaman 15 yaşındaydı ve çocuğu yoktu. Bu yüzden önceki padişahların tahta çıkışlarında yapılanın aksine kardeşi Mustafa öldürülmedi. I. Ahmed, 1617'de öldüğünde yerine devlet ileri gelenlerinin mutabakatıyla, o zaman 14 yaşında bulunan büyük oğlu Osman değil de ölen padişahın hayattaki kardeşi Mustafa geçirildi.
Bu zamana kadar saltanat babadan oğula geçerken, artık ailenin en büyüğü (ekberiyyet sistemi) tahta çıkmaya başladı. Böylece Osmanlı veraset sisteminde yeni bir yöntem başlamış oldu. Ancak kardeş katli hemen sona ermedi. Padişahlar kardeşlerini yaşadıkları müddetçe kendileri için tehlike olarak gördüler. Nitekim askerler, hayattaki şehzadeleri padişahlar üzerinde bir tehdit unsuru olarak kullandı, bu yüzden de hükümdarlar fırsat buldukça kardeşlerini öldürttüler.
IV. Mehmed (1648-1687), kardeşlerini öldürmeye çalışsa da başta valide sultan olmak üzere, devletin ileri gelenleri buna engel oldular. IV. Mehmed'in teşebbüslerinin başarılı olmamasıyla kardeş katli dönemi sona erdi.
Fatih Sultan Mehmet
DEVLET AYAKTA KALDI
Kardeş katli, özellikle de küçük yaştaki şehzadelerin öldürülmesi bugün bize vahşet gibi geliyor. Ancak her şeyi döneminin şartları içerisinde değerlendirmek gerekir. Osmanlı İmparatorluğu'nda yaşanan kardeş katli bütün Türk tarihinin meselesidir. Bunun temelinde de devlet başkanının seçiminde bir sistemin olmayışı, veliahtlık kurumunun oluşturulmayışı yatar.
Kardeş katlini ortadan kaldırmak için veraset sisteminin oluşturulması gerekliydi. Veraset sistemi, uzun süre oluşturulamadı, ancak 17. yüzyılın başlarından itibaren ekberiyyet, yani hanedanın en büyüğünün tahta geçmesi sağlanabildi. Ancak şehzadelerin sarayda "şimşirlik" adı verilen dairede hapis tutulması olumsuz sonuçları da beraberinde getirdi. Hayatı ve devlet idaresini tanımadan sarayda hapis hayatı yaşayarak yetişen padişahların önemli bir kısmı silik şahsiyetler oldular.
Kardeş katlinin meşrulaştırılıp şehzadelerin isyan etmeden öldürülmeleri, Osmanlılar'ı bütün Türk tarihi içerisinde farklı bir konuma taşımıştır. Bu sayede önceki Türk devletlerinde olduğu gibi Osmanlılar'da bölünme yaşanmadı. Türk tarihi incelendiğinde devletlerin taht kavgaları sonucunda parçalandığı görülür. Birliğini sağlayıp tek hükümdar otoritesini kuran Osmanlılar, bu sayede asırlarca devam eden bir devlet kurdular. Olumsuz bir hadise, yani kardeş katli, 600 yıl devam edecek büyük bir imparatorluğun gerçekleşmesindeki en önemli köşe taşlarından biridir.
Şehzade Mustafa'nın öldürülüşü.
KATLEDİLEN OĞULLAR
Osmanlı tarihinde kardeş katlinin yanı sıra saltanata ortak çıkmaya çalışan şehzadeler de öldürüldü. İlk şehzade isyanı çok erken bir dönemde I. Murad (1362-1389) zamanında oldu. Bu dönemde çok ilginç bir isyan meydana geldi. I. Murad, 1385'te isyan eden beylere haddini bildirmek amacıyla Anadolu'ya sefere çıkmıştı. Bizans İmparatoru V. Ioannes de dostluk antlaşması gereği Sultan Murad'ın yanındaydı. Bizans İmparatoru ile Osmanlı hükümdarı seferde iken bu durumdan istifade eden Savcı Bey ve Bizans İmparatoru'nun oğlu Andronikos, birlikte isyan ettiler.
Babalarının henüz Anadolu'ya geçmiş olduklarını ve geri dönünceye kadar idareyi çoktan ele geçireceklerini düşünüyorlardı. Ancak evdeki hesap çarşıya uymadı. Durumu takip eden I. Murad tedbirini almıştı. Derhal geri dönerek isyanı bastırdı.
I. Murad, Bizans İmparatoru V. Ioannes'ten asi oğlunun gözlerini oydurmasını istedi. İmparator bu işe taraftar olmamasına rağmen sultandan korktuğu için oğlunun ve torununun gözlerine mil çektirdi. Ancak yine de hafif mil çektirdiği için Andronikos'un sadece bir gözü kör oldu. I. Murad da Şehzade Savcı Bey'in gözlerine mil çektirdi, ancak oğlunun bu hareketini bir türlü hazmedemiyordu. Sonuçta oğlunu boğdurttu.
Babasına karşı isyan edip başarıya ulaşan tek şehzade Yavuz Sultan Selim oldu. Babasıyla yaptığı mücadeleyi kaybetmiş olmasına rağmen, askerin baskısıyla tahta çıktı
Kanuni, kardeşi olmadığı için tahta rahat çıkmıştı. Ancak yaşlanıp sefere çıkmamaya başlayınca dedikodular başladı. Şehzadelerin çevresindekiler, onları babalarından daha iyi hükümdar olacaklarına dair kışkırttılar. Bunun sonucunda da Kanuni, oğulları Şehzade Mustafa ve Şehzade Bayezid'i öldürttü.
III. Mehmed devrinde ilginç bir gelişme meydana geldi. Dışarıyla irtibat kurarak babasının yerine geçmek için faaliyet gösteren Şehzade Mahmud boğularak öldürüldü.
04 Ağustos 2024, Pazar
ERHAN AFYONCU
Il. Abdülhamid’in Olimpiyat Komitesi’nin kurulmasını engellediği iddiası doğru değil
Olimpiyat tarihimiz anlatılırken Selim Sırrı Tarcan’ın Milli Olimpiyat Komitemizi II. Abdülhamid’in baskıcı idaresi yüzünden kuramadığı, ancak II. Meşrutiyet’in ilanının ardından 1908’de kurabildiği anlatılır. Ancak yeni bulunan belgelere göre bu bilginin doğru olmadığı, komitenin 1914’te kurulmaya çalışıldığı ancak tescilinin 1922’de yapıldığı ortaya çıktı
İlk olimpiyat oyunlarının tarihi milattan önce 776'ya kadar götürülür. Yunanistan'da Zeus'u onurlandırmak için düzenlenen bu oyunlar sırasında savaşlara ara verilirdi. Olimpiyatlar, Roma'nın Yunanistan'ı işgal etmesinden sonra da devam etmişti. Milattan sonra 392'de ise İmparator Teodosius oyunları yasakladı. Ancak bu spor müsabakalarının günümüzdeki olimpiyatlarla alakası yoktur. Sezgin Demircioğlu, Efdal As, Haluk San, Nuray Özdemir ve Önder Kaya olimpiyat tarihini ve bizim maceramızı araştırmalarında anlatırlar.
Fransız vatandaşı Baron Pierre de Coubertin, 19. yüzyılın sonlarında farklı milletleri spor yoluyla kaynaştırmak için olimpiyat oyunlarını yeniden canlandırmaya çalıştı. Sorbonne'da 1894'te Milletlerarası Olimpiyat Komitesi'ni kurdu. İlk modern olimpiyatı ise 1896'da Atina'da düzenledi.
Osmanlı İmparatorluğu, 1908 Londra Olimpiyatları'na resmen davet edilmesine rağmen katılmadı. Ancak kendileri katılmak isteyenlere de müsaade etti. Galatasaray Lisesi öğrencilerinden Aleko isimli bir jimnastikçi 1908 Atina Olimpiyatları'na katıldı. 1912 Stockholm Olimpiyatları'nda ise iki atletimiz yarıştı.
İlk Modern Olimpiyatlar'da 100 metre yarışı.
KOMİTE BU YANLIŞI DÜZELTMELİ
Milli Olimpiyat Komitemizin kuruluş tarihi Osmanlı arşiv belgeleri kullanılmadığı için yanlıştır. Baron Pierre de Coubertin 1907'de İstanbul'a yaptığı seyahat esnasında Selim Sırrı Bey'i sözlü olarak Osmanlı Olimpiyat Cemiyeti'ni kurmakla görevlendirdiği ve II. Abdülhamid döneminde baskıcı ortam yüzünden kurulamayan cemiyetin II. Meşrutiyet'in ilanını müteakip oluşan özgürlük ortamında kurulduğudur.
Servet-i Fünun'un 5 Ekim 1908 tarihli sayısında, "Okuyucularımızın bildiği gibi, modern olimpiyat oyunlarını yeniden kuran Baron Pierre de Coubertin geçtiğimiz yıl temmuz ayında İstanbul'u teşrif ederek jimnastik üstatlarından Selim Sırrı Bey'i temsilci atamışlardı. Selim Sırrı Bey, anayasanın ilan edilmesiyle verdiği sözü yerine getirip Osmanlı Olimpiyat Cemiyeti'ni oluşturarak başkanlığı bana tevcih buyurduklarını, genel sekreterliği kendisinin yürüteceğini, Hasip Bey, Asaf ve Cevat Rüştü Bey kardeşleri yönetim kurulu üyeliklerine getirdiğini, İçişleri Bakanlığı makamına başvurarak cemiyetin tescili için girişimde bulunduğunu nazik bir mektupla beyan etmektedir" şeklinde geçen ifade Olimpiyat Komitemizin kuruluşu için kullanılır. Ancak bu bilgiyi doğrulayacak resmi bir belge bulunamamıştır.
1896 Atina Olimpiyatı'nda maraton birincisi kralın huzurunda.
Osmanlı Arşivi'nin eski uzmanlarından ve şu anda Nüfus Genel Müdür Yardımcısı olan Sezgin Demircioğlu'nun, 2009'da arşiv belgelerine dayalı olarak yaptığı araştırması bu bilginin yanlışlığını ortaya koymuştur. Zaten "Cemiyetler Kanunu" 16 Ağustos 1909'da çıkmıştır. Bu tarihten önce resmî olarak bir cemiyet kurulup tescil edilememiştir. Ancak Türkiye Milli Olimpiyat Komitemiz bu yanlışı hâlâ düzeltmemiştir.
HADİSELER BİRBİRİNE KARIŞTIRILDI
Osmanlı Devleti, Uluslararası Olimpiyat Komitesi ile 1905'ten itibaren ilişki kurdu. Uluslararası Olimpiyat Komitesi üyesi olarak ilk kez 1909'da Berlin oturumuna katılan Selim Sırrı Tarcan sonraki yıllardaki oturumlarda da yer aldı.
24 Aralık 1909'da kurucularını bilmediğimiz 'Olimpiyat Jimnastik Cemiyeti' adında bir komite Tarabya Dereiçi'nde 66 numarada kuruldu. Tespit ettiğimiz bir belgeye göre İstanbul'da Babıâli Caddesi'nde eski İkdam Matbaası'nda Terbiye mecmuası binasında 24 Ağustos 1912'de "Beynelmilel (Uluslararası) Olimpiyat Cemiyeti" adıyla bir komite kuruldu. Amacını "beden eğitiminin Osmanlı vatanında geliştirilmesi" olarak gösteren ve kurucularını bilmediğimiz cemiyetin bir süre sonra faaliyet göstermediği anlaşılıyor.
Selim Sırrı Tarcan
Baron Coubertin, 1914'te Paris Osmanlı elçiliğine bir mektup göndererek, 1916 Paris Olimpiyatları'na hazırlık olmak üzere Paris'te yapılacak toplantı için Selim Sırrı Bey'i davet etti. Baron Coubertin "Komiteye üye bulunan Selim Sırrı Bey'in Osmanlı Olimpiyat Cemiyeti'ni zamanında teşkil edeceğini ümit ettiklerini, ancak henüz bir haber alamadıklarını, elçinin Osmanlı hükümetini bu konuda uyardığı takdirde Selim Sırrı Bey'in görevini kolaylıkla yerine getirebileceğini" bildirmekteydi. Osmanlı pehlivanlığı ve jimnastikçiliğinin temsil edilememesinin üzüntü verici olduğunu da söylemekteydi.
Selim Sırrı Bey bu konuda yazdığı raporda, "Yakın zamana kadar birçok sebeple Osmanlı Olimpiyat Cemiyeti'ni kurmak mümkün olamamıştır" diyerek komitenin kuruluş tarihine ışık tutar. Selim Sırrı Bey, 1913'te Milli Olimpiyat Cemiyeti'nin kurulması için yaptığı başvurunun hükümet tarafından dikkate alındığı ve gereken iznin verildiğini ifade ediyor.
Ocak 1914'te ise cemiyetin kurucuları Selim Sırrı Bey'le birlikte Teşrifat-ı Umumiye (protokol) Müdürü İsmail Cenani Bey, ayan azasından (senatör) Dilber Zare Efendi, eski Bahriye zabitlerinden Miralay (Albay) Mahmut Bey, Osmanlı Bankası eski müdürlerinden Pançeri Bey'den oluşan cemiyetin merkez heyetini teşkil eyleyerek durumu Baron de Coubertin'e bildirdiğini söylüyor. Selim Sırrı Bey'in yazdıklarına göre Milli Olimpiyat Komitemiz Ocak 1914'te kurulmuş gözüküyor. Ancak derneklerin tescil kayıtlarının olduğu defterlerde şu ana kadar 1914'te komitenin tescil edildiğine dair bir kayıt bulunamamıştır.
Pierre de Coubertin
Yine Selim Sırrı Tarcan'ın 25 Haziran 1922'de "Milli Olimpiyat Cemiyeti" yerine kaim "Cihan Müsabakalarına Hazırlama Cemiyeti" adıyla yeni bir cemiyetin oluşmasını sağladığı anlatılır. Ancak bunun da belgesi olmadığı gibi vesikalara baktığımızda hadiseler birbirine karıştırılmıştır. 1922'de Cihan Müsabakalarına Hazırlama Cemiyeti değil "Milli Olimpiyat Cemiyeti" kurulmuştur.
BELGELER 1922'Yİ GÖSTERİYOR
Tespit ettiğimiz belgelerdeki kayıt 1922 yılına aittir. 26 Haziran 1922'de Jandarma Mektebi yakınlarındaki bir dairede "Milli Olimpiyat Cemiyeti" kurulmuştur. Cemiyetin başkanı Hasib Bey (Ziraat Genel Müdürü Hasib Bayındırlıoğlu), yardımcıları Pertev Paşa (Askeri Okullar müfettişi) ve Kemal Paşa (Jandarma Genel Komutanı), genel sekreter (kâtib-i umumi) Selim Sırrı (Tarcan) Bey, Muhasebeci Celal (Şehremini/eski Belediye Başkanı), Veznedar Kaymakam (Yarbay) Ahmed Refik, idare heyetinin diğer üyeleri ise İhsan Abidin (Muhtemelen İhsan Abidin Akıncı) ve Doktor Server Kamil (Muhtemelen Server Kamil Tokgöz) beyler idi. Cemiyetin amacı ise "Diğer ülkelerde mevcut olan teşkilata kıyasen Türkiye'de beden eğitiminin ve sporun geniş kitlelere yayılması" şeklinde belirtilmiştir.
Olimpiyat tarihimizle ilgili belgeler.
OLİMPİYAT KOMİTEMİZİN KURULUŞUNA IŞIK TUTAN BİR BELGE
"Bundan yirmi sene önce Fransız Baron de Coubertin'in tesis ve teşkil ettiği Milletlerarası Olimpiyat Komitesi'nin uygulamalarından olarak muhtelif başkentlerde stadyumlar vücuda getirilmiş ve 1896 senesinde İngiltere Kralı'nın huzurunda ilk olimpiyat müsabakası Atina'da icra edilmiştir.
O tarihten itibaren 1900'de Paris'te, 1904'te Amerika'da Saint Louis şehrinde, 1908'de Londra'da, 1912'de Stockholm'de bütün medeni milletlerin iştiraki ile Olimpiyat Müsabakaları namı altında beden terbiyesi ve spor müsabakaları icra olunmuş ve 1916'da Berlin'de icrası kararlaştırılmıştır.
Bu müsabakalara her millet kendi mevcudiyetini göstermek için en seçkin, en mahir, fikren ve bedenen en iyi terbiye görmüş gençlerini seçip gönderiyor. Atıcılıkta, yüzmecilikte birçok yarışta ve oyunlarda kuvvet ve kabiliyetini gösteriyor.
Ancak, bu müsabakalara katılmak, birtakım kayıtlara ve şartlara tabi olunmaktadır. Komite, müsabakaların düzenlenmesinden önce Avrupa başkentlerinden birinde toplanarak her millete kendi görüşünü söylüyor, gönderilecek gençlerin özelliklerini ve şartlarını bildiriyor. Toplantılara veliahtlar ve prensler başkanlık ettikleri gibi, komitenin toplantısına meclis ve üniversite salonları tahsis ediliyor. Komitenin daimi üyelerini, reis kendisi seçiyor.
Yakın bir zamana kadar birçok sebepten dolayı Osmanlı Olimpiyat Komitesi'ni kurmak mümkün olmamıştı. 1912 senesinde Stockholm'deki olimpiyat müsabakalarına hükümet tarafından delege olarak gönderilmiştim fakat sporcularımız oradaki gençlerle boy ölçecek kadar tecrübe sahibi olmadıklarından Osmanlı gençliği maalesef temsil edilememişti.
Geçen sene Milli Olimpiyat Cemiyeti'nin kurulması için yaptığım başvuruyu hükümetimiz dikkate almış ve gereken izni vermiş olduğu için, Protokol Genel Müdürü İsmail Cenani Bey, Senatör Dilber Efendi, Bahriye subaylığından istifa etmiş olan Albay Mahmud Bey, Osmanlı Bankası'nın eski müdürü Pançrid Beyler ile beraber bundan dört ay önce cemiyetin Merkez Heyeti'ni teşkil eyledim ve durumu Baron de Coubertin'e bildirdim.
Birkaç seneden beri futbol, yaya yarışları, atlamalar gibi sporun değişik şubelerinde oldukça faaliyet göstermeye başlayan gençlerin 1916 senesi olimpiyatlarına katılmaları arzu buyurulduğu takdirde ilişikteki davetnameyi nazar-ı dikkate alarak daimi üyelerinden olduğum cemiyetin haziranda yapılması kararlaştırılan toplantısına gönderilmemi ve olimpiyatlara gidecek gençlerin ne şekilde yollanacaklarının benim vasıtamla bildirilmesinin münasip olacağını arz ve beyan eylerim efendim.
Beden Terbiyesi Müfettişi
Selim Sırrı 4 Mayıs 1914."
.11 Ağustos 2024, Pazar
ERHAN AFYONCU
Ellerinden gelse Hazreti Âdem’i bile mason yapacaklar
Sesli dinlemek için tıklayınız.
00:00
00:00
Tüm Sesli Haberler
Masonluk, Osmanlı topraklarına 18. yüzyılda Avrupalılar tarafından getirildi. Masonlar, kendilerini büyük göstermek için tarihimizdeki birçok önemli devlet adamının mason olduğunu öne sürüp uydurma bir tarih inşa ettiler. Masonlukla alakası olmayan İbrahim Müteferrika, Yirmisekiz Çelebizade Mehmed Said, Humbaracı Ahmed Paşa ve Gazi Osman Paşa’yı mason yaptılar. Hatta bu da yetmemiş, bir ara “İzzeddin” isimli hayali bir mason şeyhülislam bile uydurmuşlardı
Mason kelimesi Fransızca "duvar ustası" anlamındaki maçondan gelir. Masonlara ayrıca "farmason" veya "franmason" da denir ve kelimenin kökeni "serbest duvarcı" anlamındaki "franc maçon"dur. Osmanlı topraklarındaki ilk masonlar da farmason olarak adlandırılmıştır.
Masonluğun ilk devri sis perdesiyle kaplıdır. Temelleri Ortaçağ İngiltere'sindeki duvarcı ve katedral inşaatçısı meslek birliklerinin gelişmesine kadar uzanır. Bu birliklere Fransızca "loge", İngilizce ise "lodge" denilmekteydi. Zamanla katedral inşaatlarının azalması üzerine ameli (operatif) masonların oluşturduğu localar, üye sayılarını koruyabilmek için başka meslek gruplarından da aynı ilkeleri benimseyen "kabul edilmiş/fahri üyeler" almaya başladılar. Böylece masonlar ameli ve kabul edilmiş olmak üzere iki şekilde anılır oldular.
İbrahim Müteferrika
17. yüzyılda kabul edilmiş masonların sayısı, ameli masonlara nazaran daha fazla arttı. Kabul edilmiş masonların çoğunluğu oluşturduğu localar, kendilerine tarihi kökler kazandırmak amacıyla eski tarikatların ve şövalye topluluklarının ayinlerini benimsemeye başladılar. Kudüs'teki Süleyman Mabedi masonluk mesleğinin başlangıcı olarak benimsendi ve mabedin mimarı olduğu kabul edilen Hiram Usta da masonluğun piri sayıldı.
1717'de Londra'da dört büyük mason locası birleşti ve Londra Büyük Locası kuruldu. Bundan sonra masonluk, İngiliz kraliyet ailesinin ve Anglikan kilisesinin desteğini de alarak hızla gelişti. Bu destek sayesinde dünyanın pek çok bölgesine de yayılmaya başladı. Masonluğun günümüzde de geçerli olan temel kanunları 1723'te rahip James Anderson tarafından hazırlandı. Fransa'da giderek yayılmasıyla birlikte başka önemli bir siyasi destek daha elde edildi. Azmi Özcan'ın "mason" maddesinde bu konuda geniş bilgi vardır.
Yirmisekiz Çelebizade Mehmed Said
HİÇBİR BELGE YOK
Osmanlı topraklarında ilk mason locası 1738'de İzmir ve Halep'te açıldığı söylenir. İstanbul'da ise ilk mason locasının 1748'de açıldığı ve İbrahim Müteferrika ile Yirmisekiz Çelebizade Mehmed Said'in bu locaya üye oldukları iddia edilir. Bu iddianın hiçbir doğruluğu yoktur. Bugüne kadar buna dair tek bir belge gösterilememiştir. Humbaracı Ahmed Paşa ve İbrahim Müteferrika'nın İstanbul'daki ilk masonlar olduğuna dair 1747-1762 yılları arasında Osmanlı başkentinde İngiltere elçisi olarak görev yapan James Porter'ın bir mektubuna atıf yapılır.
Porter'ın 6 ve 26 Kasım 1748 tarihli masonlarla ilgili iki mektubu vardır fakat konu çok başkadır. Ahmet Büyükaksoy'un Yeditepe Yayınevi arasında çıkan "James Porter'ın İstanbul Büyükelçiliği" isimli eserinde mesele teferruatlı bir şekilde ele alınır. Birçok mason hurafesinde olduğu gibi İbrahim Müteferrika ve Humbaracı Ahmed Paşa'nın mason olduğuna dair kaynak gösterilen Porter'ın mektubundaki olayın esası şöyledir.
Halil Hamid Paşa
İLK LOCANIN KURULUŞU
Porter'ın yazdıklarına göre İstanbul'daki ilk mason locası 10 Fransız ve 2 İngiliz tarafından 18 Ekim 1748'de imzalanan Aix-la-Chapelle Antlaşması'ndan kısa bir süre sonra kuruldu. Daha sonra masonlar locaya okuma yazma bilmeyen ve batıl inançlı Hıristiyanları doldurdular. İşler Venedik'ten gelen bir Fransız mason yüzünden bir müddet sonra karıştı. Fransız'ın İstanbul'a gelmesi ve faaliyetleri, şehirdeki Katolikleri ve Ermenileri rahatsız etti.
Katolikler ve Ermeniler, Türklere masonların büyücü ve sihirbaz olduklarını, hatta şeytanı bile çağırabileceklerini anlattılar. Fransız'ın İngiltere'den sürülmüş bir büyücü olduğunu iddia ettiler. Masonlar, kendisi de locaya üye olan Fransa Elçisi Desalleurs tarafından destekleniyorlardı ama toplandıkları ev, İngiltere Elçisi Porter'ın tercümanlarından birine aitti.
Söylentiler Saray'a kadar ulaştı ve Osmanlı yönetimi, bütün elçilerin Bâbıâli'ye çağrılmasını ve büyücü hakkında bilgi vermelerini talep etti. Söylentilerin merkezinde İngiltere elçisi olduğu için Porter da Bâbıâli'ye çağrılanlar arasındaydı ve elçiden yazılı bir cevap istendi. İngiltere Elçisi, kendisinden istenen yazılı cevabı hazırladı ve bu durumu kendisi için fırsata çevirdi. Fransızların, Rum ve Ermenileri Katolik yapmaya ve onları padişahtan koparmaya çalıştığını iddia etti. Masonlar arasında bir İngiliz büyücünün de olduğu iddialarını ise kesin bir dille yalanladı. Fransa Elçisi Desalleurs ise Venedik'ten gelen adamın dürüst ve iyi niyetli biri olduğunu savunsa da onu derhal göndereceğini bildirdi.
Halil Hamid Paşa'nın mezar taşı.
YANLIŞ BİLGİ HER YERE YAYILDI
Bu gelişme sayesinde İstanbul'daki mason locasının kuruluşu ve ilk faaliyetlerine dair James Porter iki ayrı mektup yazmak zorunda kaldı. Bu mektuplar İstanbul'daki mason locasına dair şimdiye kadar tespit edilmiş en eski belgelerdir. Mektuplarda yukarıda anlattığımız büyücü mason olayına dair bilgiler verir fakat ne İbrahim Müteferrika'nın ne de Humbaracı Ahmed Paşa'nın masonluğundan bahseder.
Daha sonra özellikle mason kaynakları Porter'ın mektuplarına atıf yaparak İbrahim Müteferrika ve Ahmed Paşa'nın mason olduğunu iddia ettiler. Bazı ilmi çalışmalarda da bu iddialar tekrar edilir oldu. İnternet sayesinde tamamen yanlış bu bilgi her tarafta yayıldı. Porter'ın raporunu kaleme aldığı tarihte ne İbrahim Müteferrika ne de Humbaracı Ahmed Paşa hayattaydı. Her ikisi de 1747 yılında vefat etmişti.
İstanbul Mason Teşkilatı arması.
İlk masonlardan olduğu iddia edilen Yirmisekiz Çelebizade Mehmed Said Paşa ise 1761 yılında vefat etti. Said Paşa ile ilgili senelerdir araştırma yapıyorum ve masonluğuna dair ne yerli ne de yabancı ciddi kaynaklarda bir bilgi görmedim. Mehmed Said Paşa'nın masonluğu da Müteferrika ve Humbaracı Ahmed gibi somut bir bilgiye dayanmaz. Masonlar, kendilerini büyük göstermek için tarihimizdeki birçok önemli devlet adamının mason olduğunu iddia etmişlerdir. Nitekim hiç alakası olmayan Gazi Osman Paşa'yı bile mason yapmışlardır. Hatta bu da yetmemiş, bir ara "İzzeddin" isimli hayali bir mason şeyhülislam bile uydurmuşlardı.
1748 yılında yaşanan hadise daha sonra "farmasonluğun" bir şekilde büyü ile irtibatlı görülmesinin yolunu açtı. Hatta 1808 yılında vekayinüvis, yani resmi tarihçi tayin edilen Mütercim Âsım Efendi, "Tarih"inde farmasonları sapkın, itikatsız, zındık ve mezhepsiz olarak tarif eder. Bunların sihir, simya, hokkabazlık sanatlarında mahir olduklarını kaydeder. 1738 yılında İzmir'deki ilk mason locasını kuran Drummond da seyahatnamesinde şehirdeki kadınların kendisinin ölüleri dirilttiğine ve bir büyücü olduğuna inandıklarını yazar.
MÜSLÜMANLAR ARASINDA ARTTI
Osmanlı kaynaklarında masonlara dair bilgiler 18. yüzyılın sonlarında görülmeye başlanır. Kaynaklarda "farmason" olarak kaydedilmişlerdir. Farmasonlardan bahseden ilk Osmanlı kaynağı Ahmed Resmî'nin 1781'de yazmayı tamamladığı "Hulâsatü'lİ'tibâr" adlı eseridir. Ahmed Resmî, Rusya'da devlet adamları ve ileri gelenleri arasında farmasonluğun yayıldığını, bunların kimsenin dinine müdahale etmediklerini, yalanlarla kimseye zarar vermediklerini nakleder.
1794'te vekayinüvis tayin edilen Halil Nuri de "farmasonlar" hakkında bilgi verir. Böylece 18. yüzyılın sonlarında masonluk hakkında kaynaklarda bilgiler artar. Bu dönemde Müslümanlar arasında da masonluk yayılmaya başladı. Kaynaklarda ilk defa masonluğa geçen Osmanlı devlet adamları olarak 1774-1776 yılları arasında yaklaşık iki sene reisülküttaplık yapan Raif İsmail Bey ve Nişancı es-Seyyid Osman Efendi'nin isimleri geçer. 1782-1785 yılları arasında sadrazamlık yapan Halil Hamid Paşa da masondur. 1785'te idam edilen Halil Hamid Paşa'yı aşağılamak için şu dörtlük kaleme alınmıştı:
Kâtib-i İstavraki Farmason-ı bed-neseb
Sadrı telvîs etdiğiçün mûcib oldu zillete
Hâ'in-i dîn ü şerî'at olduğun îmâ edüp
Geldi Paskalya gününde başı bâb-ı devlete
BAĞLANTILARI SAYESİNDE BAZI GÖREVLERE GELDİLER
Masonluğa dair Osmanlı Arşivi'nde şimdiye kadar tespit edilebilmiş en eski kayıt 1786 yılından itibaren değişik kayıtları ihtiva eden bir defter parçasında Halil Hamid Paşa'nın masonluğundan bahseden şiirdir. Masonlardan bahseden belge 18 Aralık 1798 tarihlidir. Bu belge ve kayıt, Sinan Çuluk tarafından bulundu ve yayınlandı.
Belge aslında Erzurum Gümrükçüsü Mehmed Esad Ağa'nın Halil Ağa adlı birine gönderdiği bir mektuptur. Üçüncü Selim döneminin bürokrat ailelerinden birine mensup olan Esad Ağa, mektubunda "Bizim olacak senemiz değildir. Şimdi Külahoğlu ayarda adamların ve Hüdâverdioğlu gibi zâtların seneleridir. İnşallah vezir olur yine farmasonların canlarına limon sıkarım" der.
Bazı devlet adamlarının para gücüyle hak etmedikleri makamlara geldiklerini, "Ermeni'den dönmelere" vezirliği çok görmediklerini ama kendisine çok gördüklerini belirtir. Mektuptan anlaşıldığına göre 1798 yılı itibarıyla Osmanlı İmparatorluğu'nda bazı devlet adamları "farmason" bağlantıları sayesinde bazı görevlere gelebiliyordu.
18 Ağustos 2024, Pazar
ERHAN AFYONCU
Türklerin yaşadığı tüm coğrafyanın adı: Turan
Ziya Gökalp, Türkçülük ve Turancılık fikir akımlarını sistemleştirerek bugün bile etkisi devam eden bir ülkü hâline getirdi. Gökalp, “Oğuzlar yakın bir zamanda Türk isminde birleşeceklerdir. Fakat Tatarlar, Özbekler, Kırgızlar ayrı harslar vücuda getirdikleri takdirde, ayrı milletler hâlini alacaklarından, yalnız kendi isimleriyle anılacaklardır. O zaman bütün bu eski akrabaları kavmî bir camia hâlinde birleştiren müşterek bir unvana lüzum hissedilecek. İşte bu müşterek unvan Turan kelimesidir” demişti
Macaristan'da Turan halklarının katılımıyla 9. Hun-Türk Kurultayı düzenleniyor. "Turan", Türklerin tarihi anavatanlarını ifade etmek için kullanılan bir isimdir. Farslar, İran'ın kuzeydoğusundaki coğrafyayı "Tûrân" olarak isimlendirmişlerdi. Daha sonra Ural-Altay ile Fin-Macar halkları, Turan ırkı olarak tanımlandı ve bunların anayurtları da Turan olarak anıldı.
19. yüzyılın ilk yarısında Macaristan'da "Turancılık" ideolojisi ortaya çıktı. "Uzak Anayurt" anlamında kullanılan Turancılık, Ural- Altay ve Fin-Macar halklarının birliğini savunmak manasına geliyordu. Böyle bir ideolojinin ortaya çıkmasında Cermen dilleri konuşan bütün halkları "Büyük Almanya" adı altında toplamayı hedefleyen Pancermenizm ve Slavca konuşanların tek çatı altında toplanmasını savunan Panslavizm akımı etkili olmuştu.
1850'lerden sonra Macaristan'da Türkoloji çalışmaları hayli önem kazandı. 1910'da kurulan Turan Cemiyeti, 1944 yılına kadar faaliyetlerini sürdürdü.
Hun-Türk Kurultayı.
TÜRKÇÜLÜK AKIMI
Türkler için ise Turan sadece Türkleri içine alan bir coğrafyayı ifade etmekteydi. Orhan Seyfi Orhon, Turan kelimesini açıklarken "Türk tarihinde büyük Türk ırkının kendisine vatan olarak seçtiği yerdir" demektedir. Ona göre milliyetçilik fikirlerinin henüz yayılmadığı zamanlarda, Osmanlı döneminde Türk tarihi Ertuğrul Gazi ile başlamaktaydı. Buna mukabil, Türk milletinin Osmanlı sınırlarını aşarak eski Türk tarihini hatırlamasıyla "Turan" kelimesi Türk milliyetçiliğinde önemli bir mefkûreye dönüştü.
Turancılığın Yunanların "Megali İdea"sı gibi bir yerleri ele geçirme amacı yoktu. Turancılığın amacı, yenilgiye uğramış, yeise kapılmış insanlara tarihte neler yaptıklarını göstererek istikbalde neler yapabileceklerini hatırlatmaktı.
İran ve Turan haritası.
Turancılık ile aynı manada olan "Pantürkizm", Panslavizme karşı Rusya'daki Türk aydınları tarafından savunuldu ve onlar aracılığıyla Osmanlı topraklarına taşındı. Türkçülük ve Turancılık fikir akımları, Osmanlı topraklarında özellikle II. Meşrutiyet'in 1908'de ilanıyla toplumda kendine yer bulmaya başlayıp giderek yaygınlaştı. 1908'de kurulan Türk Derneği, 1911'de kurulan Türk Yurdu Cemiyeti ve 1912'de kurulan Türk Ocağı bu fikirlerin yaygınlaşmasında oldukça etkili oldu.
Türkçülük fikir akımı Rusya bayrağı altında yaşayan Müslümanlar arasında oldukça etkiliydi. İsmail Gaspıralı, Hüseyinzade Ali (Ali Turan), Yusuf Akçura, Zeki Velidi Togan, Mustafa Çokay gibi aydınlar Türkçülük fikrinin yayılmasında önemli rol oynadılar. Ancak Rusya'nın komünizme geçmesinden sonra Sovyet Rusya idarecilerinin baskıları sonucu etkileri azaldı.
Osmanlı aydınları, 19. yüzyılın ikinci yarısında Batı'da Türkoloji alanında çalışmalarla birlikte Türk dili ve kültürüyle ilgili çalışmalar yapmaya başladılar. Mesela, Ahmet Vefik Paşa hazırladığı "Lehçe-i Osmanî" adlı lügatinde Osmanlı Türkçesi'nin Türk dili içerisinde sadece bir şive olma özelliğine sahip olduğunu ortaya koymuştu. Azerbaycan'dan, Kazan'dan gelen Türk fikir adamları da Türk dili ve kültürüyle ilgili çalışmalara hız kazandırdılar.
Türk Yurdu dergisi.
BÜYÜK TÜRK BİRLİĞİ
Azerbaycanlı Hüseyinzade Ali Bey, Türk birliğine dair yazılmış ilk şiir olan (Turan) manzumesini yazmıştı. Türkçülük ve Turancılık konusundaki fikirleri Ziya Gökalp'i etkiledi.
Ziya Gökalp, 1920'lerde Turancılıkla ilgili şöyle bir açıklama yapmıştı: "Turan kelimesi, Turlar yani Türkler demek olduğu için, münhasıran Türkleri ihtiva eden câmiavî bir isimdir. O halde, Turan kelimesini bütün Türk şubelerini ihtiva eden büyük Türkistan'a hasretmemiz lazım gelir. Çünkü Türk kelimesi bugün yalnız Türkiye Türklerine verilen bir unvan hükmüne geçmiştir.
Hüseyinzade Ali
Türkiye'deki Türk harsına dâhil olanlar, tabii bu ismi alacaklardır. Benim itikadımca, bütün Oğuzlar yakın bir zamanda bu isimde birleşeceklerdir. Fakat Tatarlar, Özbekler, Kırgızlar ayrı harslar vücuda getirdikleri takdirde, ayrı milletler hâlini alacaklarından, yalnız kendi isimleriyle anılacaklardır. O zaman bütün bu eski akrabaları kavmî bir camia halinde birleştiren müşterek bir unvana lüzum hissedilecek. İşte bu müşterek unvan Turan kelimesidir".
Turan kelimesinin muhtevası en iyi Gökalp'in şiirinde açıklanmaktaydı:
"Vatan ne Türkiye'dir Türklere ne Türkistan;
Vatan büyük ve müebbet bir ülkedir: Turan"
Yusuf Akçura
Gökalp, Turan kelimesini ilk olarak Türklerin anayurdu (Orta Asya, Ötüken çevresi ve Altay Dağları) için kullanmıştır. İkinci olarak ise Türklerin fethettiği ve bir şekilde yaşadıkları her yer Turan ile ifade edilmiştir. Gökalp'e göre Turan kelimesinin üçüncü anlamı Türklerin esaretten kurtulma ve hürriyetlerine kavuşmaları ülküsüdür. Son olarak ise Turan kelimesiyle "Büyük Türk Birliği"ni kastetmişti. Büyük Türk Birliği için Turan kelimesinin yanında "Kızılelma", "Büyük Emel" gibi kavramlar da kullanmıştı. Gökalp, Kızılelma'yı zaman zaman Turan gerçekleştikten sonra cihan hâkimiyeti hedefi olarak ifade eder.
İsmail Gaspıralı
BAKÜ'YE GÖTÜREN RUH
Ziya Gökalp, Türkçülüğün yakın ve uzak ülküsünün gerçekleşip gerçekleşemeyeceğini de yorumlar. Gökalp'e göre yakın ülkünün gerçekleşme imkânı varsa da uzak ülkünün gerçekleşip gerçekleşememesi üzerinde durulmamalıdır. Çünkü "uzak mefkûre ruhlardaki coşkunluğu sonsuz dereceye yükseltmek için seçilen çok cazibeli bir hayaldir. İşte Turan mefkûresi de bunun gibidir".
Ziya Gökalp
Ziya Gökalp, Türkçülük ve Turancılık fikir akımlarını sistemleştirerek bugün bile etkisi devam eden bir ülkü hâline getirdi. Gökalp'in Turancılık anlayışı başlarda daha çok romantik özellikler taşırken daha sonra realist bir bakış açısıyla sistemli bir düşünce ürününe dönüştü.
Mustafa Kemal Atatürk, milliyet davasıyla ilgili, "Şuursuz ve ölçüsüz bir dava şeklinde mütalaa edilmemelidir. Bu, şuurlu bir ülkü meselesidir. Türkiye dışında kalmış olan Türkler, önce kültür meseleleriyle ilgilenmelidirler. Nitekim, biz Türklük davasını böyle müspet ölçüde ele alıyoruz" demekteydi.
Turancılık fikir akımı, her ne kadar gerçekleşmesi zor bir ülkü olsa da farklı coğrafyalarda yaşayan Türk gruplarının birbirinden haberdar olmasını, birbirlerinin dertleriyle dertlenmelerini sağlamıştı. Osmanlı ordularının teslim olmak üzere olduğu bir dönemde bütün zorluklara rağmen Nuri Paşa'yı Bakü'ye götüren de bu ruhtu.
ZİYA GÖKALP VE TURANCILIK
Bazı araştırmalarda Ziya Gökalp'in Turancılık anlayışının konjonktüre göre değiştiği ifade edilse de Necmettin Hacıeminoğlu bir çalışmasında Ziya Gökalp'in Turancılık fikrinin aslında değişmediğini, tekâmül sürecinden geçtiğini ortaya koydu. Ziya Gökalp, Turan ülküsüyle dünyaya yayılmış olan Türklerin önce dil ve kültür birliğinin, daha sonra ise siyasi birliğinin sağlanması gerektiğini savundu. O Türk'ün yakın ülküsünü şu sözlerle açıklamıştı:
"Türk bir milletin adıdır. Millet, kendine mahsus kültürü olan bir zümredir. O hâlde Türk'ün yalnız bir dili ve bir tek kültürü olabilir. Türklerin Anadolu dışında kalan kolları başka bir dil ile ayrı bir kültür meydana getirirlerse, Türk milletinin hududu daralmış oldur. Mesela uzak diyarlarda yaşayan Kırgızlar, Özbekler, Tatarlar ve Altay Türkleri zamanla farklı bir dil ve kültüre sahip olurlarsa bunları Türkiye Türkleri ile birleştirmek güçleşir. Böyle bir tehlike mevcuttur. Çünkü diğer Türk boylarıyla bağlantı kurmak bugün imkânsızdır. O hâlde birleşmesi ve birbiriyle ilgi kurması mümkün olan Oğuz birliğini sağlamaya çalışmalıyız. Böylece Türkçülerin yakın ülküsü bu olmalıdır. Ancak, bu birlik şimdiki siyasi alanda birleşmek şeklinde düşünülmemelidir. Yarın neler olacağını bilemeyiz. Fakat bugünkü ülkümüz Oğuzların kültür bakımından birleşmesidir."
Türkçülüğün uzak ülküsü ise ona göre Turan'dı: "Turan kelimesi 'Tur'lar, yani 'Türk'ler demektir. Onun için bu isim altında soyları, tarihleri, dilleri ve kültürleri aynı olan Oğuzlar, Kırgızlar, Kazaklar, Uygurlar, Başkırtlar, Özbekler, Yakutlar ve Tatarlar gibi Türk boyları toplanır. İşte bütün bu boyların dil, kültür, töre ve gelenek itibarıyla birliğini sağlamak Türkçülüğün Turan ülküsü yolundaki ikinci durağıdır..."
NOT: Gelecek hafta izinli olduğum için yazım olmayacaktır.
01 Eylül 2024, Pazar
ERHAN AFYONCU
Malazgirt'ten Büyük Taarruz'a Turan taktiği
Sesli dinlemek için tıklayınız.
00:00
00:00
Tüm Sesli Haberler
Turan taktiği, savaş meydanlarında Mete Han'dan itibaren tatbik edilmiş, bu sayede pek çok zafer kazanılmıştı. 1922'de Büyük Taarruz'da da geleneksel Türk savaş taktiği olan Turan taktiğine benzer bir plan yapılarak Yunan ordusu yok edilmişti
Bozkır coğrafyasının zorlu şartları, Türk milletini dayanıklı, mücadeleci, savaşçı ve hızlı organize olabilen bir millet olarak ön plana çıkardı. Türkler, yaşadıkları coğrafyada var olabilmek için birlikte hareket edip her türlü tehdit ve zorluğa karşı mücadele etmek zorundaydılar. Bu yüzden her Türk savaşa hazır şekilde ordunun bir parçasını oluştururdu. Önce Türkler, sonra da Moğollar yay ve savaş atları sayesinde çok geniş coğrafyalara hâkim oldular. Türkler, bozkır coğrafyasının hem mahrumiyetini hem de avantajlarını ihtiva eden harp taktiklerini kurgulayarak muharebelerde başarılı bir şekilde uyguladılar.
"Turan taktiği" Türklerin muharebe alanlarında sıklıkla uyguladığı harp taktiklerinden biridir. Söz konusu uygulama literatürde "hilal taktiği, sahte ricat, kurt kapanı, bozkır taktiği" gibi isimlerle de ifade edilir. Türklerin kazandığı zaferler incelendiğinde bu taktiğin Türk milletinin harp tecrübelerine göre her dönemde geliştirilerek başarılı bir şekilde uygulandığı görülür.
1071 Malazgirt Savaşı.
DÜZENİNİ BOZ VE İMHA ET
Turan taktiğinin temeli, sahte ricatla karşı tarafın düzenini bozup hatların arasındaki bağı kopararak dağıtmaya, daha sonra da düşmanı pusu alanına çekip kanatlardan çevirme harekâtıyla arkaya sarkarak imha etmeye dayanır. Turan taktiğinde ordu genel olarak merkez birlikleri, merkezin iki tarafında süvari birlikleri olmak üzere üç kısımdan oluşurdu. İlk aşamada merkezdeki birlikler cepheden düşman ordusuna saldırırdı. Hızlı hareket eden birliklerin ani ve şiddetli saldırıları düşman ordusunun saf düzenini bozup yandaki kuvvetlerin merkeze kaydırılmasına kadar sürdürülürdü.
Birlikler daha sonra planlı ve organize bir şekilde düşmana bozgun görüntüsü vererek geri çekilirdi. Geri çekilirken at üzerinde geriye dönük etkili ok atışı yapan süvariler düşman ordusuna zayiat verdirirdi. Türk ordusunun bozulduğuna inandırılan düşman birliklerinin plansız taarruzuyla disiplin ve düzeni bozulurdu. Geri çekilme düşman birliklerini iaşe ve ikmal noktalarından uzaklaştırıp pusu noktasına getirilene kadar sürerdi. Pusu noktası için de düşman birliklerinin harekât ve manevra kabiliyetlerini sınırlayan yerler tercih edilirdi.
Taktiğin ikinci aşamasında ise sağ ve sol kanattaki süvari birlikleri devreye girerdi. Düşman birliklerinin taarruzunu gören süvariler harekete geçip arkalarına sızarlardı. Süvarilerin çevirme harekâtı tamamlandıktan sonra düşmanı pusuya çeken merkez kuvvetleri geri dönerek düşman üzerine aniden saldırıya geçerdi. Düzeni ve disiplini bozulmuş düşman birlikleri son aşamada kuşatılarak imha edilirdi.
1071 Malazgirt Savaşı.
DİSİPLİNLİ VE HIZLI HAREKET
Turan taktiğinin başarıya ulaşması, alınan kararların disiplin içerisinde ve seri bir şekilde icra edilmesi sayesinde olurdu. Düşman ordusuna ne zaman saldırılacağı, geri çekilen birliklerin zamanlaması ve inandırıcılığı, kanat birliklerinin hangi aşamada ileri harekâta başlayıp ne zaman sonlandıracakları ve bütün bu işlemlerin hızlıca yapılması, katı askeri disiplin ve birlikte hareket etme tecrübesini gerekli kılıyordu.
Aslında Türk milletinin bozkır coğrafyasında var olabilmek adına toplu hareket etme ve verilen vazifeyi hemen yerine getirme alışkanlığı Turan taktiğinin muharebe alanında kusursuz olarak uygulanmasındaki en önemli faktördü.
Turan taktiğiyle Türkler kendi kuvvetlerini mümkün olduğunca etkili ve tasarruflu kullanarak düşmana çok kayıp verdirmeyi amaçlamışlardı. Atın sağladığı hız ve manevrayla aynı zamanda at üzerinde etkili ok atışı yapma kabiliyeti, Turan taktiğinin başarılı olmasını sağlayan faktörlerdi.
Turan taktiği.
BAŞKA MİLLETLER DE ÖRNEK ALDI
Turan taktiğinin tarihteki ilk uygulaması, Asya Hun Devleti hükümdarı Mete Han zamanında görülür. Mete Han, Çin'in kuzey savunmasında önemli bir nokta olan Mai Kalesi'ni Milattan Önce 200'de kuşattı. Çin imparatoru, bu durum üzerine büyük bir orduyla kuzeye yöneldi. Çin ordusunun yaklaşması üzerine kuşatmayı kaldıran Mete, süvarilerden oluşan Hun ordusunu dağlara çekip çevrede yağma harekâtında bulunarak Çin ordusunun birliklerini takip etmesini sağladı.
Çin imparatoru birliklerini ikiye ayırarak geri çekilen Hun ordusunu takip etti. Ancak Çin ordusunun kış şartlarına uygun teçhizatının olmaması savaş kabiliyetini düşürdü. Soğuktan parmakları donan Çinli okçular savaşamaz hâle geldi. Hun birliklerinin ise soğuğa karşı teçhizat eksiği yoktu.
Mete Han, şartlar istediği duruma gelince geri dönerek Baideng Kalesi önlerinde kendisinden sayıca üstün olan Çin ordusunu mağlup etti. Sayıca fazla olmalarına rağmen Türklere defalarca mağlup olan Çinliler askeri organizasyonlarını Türklere benzer şekilde yapılandırmaya başladılar.
Geleneksel Türk savaş taktiğinden yalnız Çinliler değil Türklerle münasebet kuran farklı milletler de etkilendi. Bizans tarihçisi Agathias, 552'de Bizanslı General Narses'in Franklara karşı mücadelesinde geleneksel Türk savaş taktiğini uyguladığını anlatır. Ormanlık alanda güçlü kalkanlar arkasına tertiplenen Franklara karşı taarruzlarının neticesiz kaldığını gören Narses, onları ağaçlıklardan uzaklaştırarak açık bir alana çekmek için askerlerine korkuyla kaçıyormuş gibi geri çekilme emri verdi.
Bizans ordusunun sahte çekilişine aldanan Franklar saf düzenlerini bozarak takibe koyuldular. Frankların ormanlık alandan iyice uzaklaştıklarını gören Bizans askerleri, komutanlarının işaretiyle aniden geri dönerek Frank piyadelerinin çoğunu öldürdüler.
BİZANSLILAR MAĞLUP OLDU
Türk tarihinin önemli dönüm noktalarından Malazgirt Savaşı'nda da Sultan Alparslan, kendinden sayıca üstün olan Bizans kuvvetlerine karşı geleneksel Türk savaş taktiğini uyguladı. Ordusunu savaş düzenine göre muharebe alanına yerleştiren Alparslan, süvarilerinin bir kısmını vadi yamaçlarında pusuda bıraktı. Daha sonra merkezde bulunan hassa birliklerinin başında ilk hücuma kalkan Sultan, Bizans merkez birliklerine saldırdı.
Birkaç saat içinde sahte geri çekilme harekâtı ile Bizans kuvvetlerini pusuda bekleyen birliklerin bulunduğu bölgeye getirmek için geri çekildi. Türk ordusunun çekildiğini gören Bizans ordusu taarruza geçti. Bizans ordusunun taarruza kalktığını ve gerideki ihtiyat birliklerinden iyice uzaklaştığını gören Sultan Alparslan kendi kuvvetlerini geri döndürerek Bizans birliklerine karşı saldırdı. Pusudaki birliklerin ortaya çıkmasıyla iki ateş arasında kalan Bizans ordusunun çoğu kısa sürede imha edildi.
Mohaç Meydan Muharebesi.
OSMANLI DA AYNI TAKTİĞİ UYGULADI
Turan taktiği harplerin gelişimine göre geliştirildi. Osmanlı döneminde de birçok savaşta kullanıldı. 1329 yılının Mayıs sonu Haziran başında Eskihisar'da (Pelekanon) meydana gelen muharebede, Orhan Gazi savaşın başında stratejik üstünlüğü eline geçirip bir kısım kuvvetini de vadide pusuya yatırdı. 1 Haziran 1329'da Orhan Bey, önce 300 kişilik bir süvari birliğini kalkanlı ve mızraklı Bizans yaya birliklerini dağıtmaya yönelik bir plan dâhilinde hareket ettirerek müteaddit defalar vurkaç taktiği uyguladı.
Bizans ordusunu ok yağmuruna tutan Osmanlı gazileri kaçmaya başladılar. Bizans kuvvetlerini üstlerine çekmek istiyorlardı. Fakat Bizanslılar onları takip etmeyerek bu oyuna gelmediler. Ertesi gün Osmanlı kuvvetleri aynı saldırıyı tekrarladı. Bu defa Bizans birliklerinin bir kısmı gazilerin üzerine saldırınca, Orhan Gazi, kardeşi Pazarlu Bey komutasında yardım gönderdi. Bizans ordusu harekete geçince asıl muharebe başladı. Bizans İmparatoru okla yaralanınca ordusunda panik başladı. Yaralı imparatorun çabalarına rağmen Bizans ordusu dağıldı.
Osmanlılar 1526'da Mohaç'ta da aynı taktikle düşman kuvvetlerine karşı galip geldiler. Türk ve Macar orduları 29 Ağustos 1526'da Mohaç'ta karşılaştı. Macarlar, süvari hücumuyla Osmanlı ordusunu mağlup etmeyi düşündüler. Osmanlı komuta kademesi ise Macar zırhlı süvarilerinin birbirine zincirlerle bağlanarak yapacakları saldırı karşısında Rumeli askerinin yanlara ayrılıp daha sonra onlara yan cepheden saldırılmasını planlamıştı. Macarlar, çembere alınacak ve karşılarında toplar ve tüfekli birlikleri bulacaklardı. Akıncı kuvvetleri de pusuya yatacaktı. Savaş planlandığı gibi gitti. Macar süvarileri pusuya düşürülerek top ve tüfek ateşiyle yok edildiler.
ÇEKİLİRKEN BİLE OK ATARLAR
Avrupalı seyyah ve askerler, Osmanlıların Turan taktiğine dikkat çekerler. II. Murad döneminde Türkiye'ye gelen Bertrandon de la Broquiere, "Savaş tarzları karşısındaki birlikleri kaçırtma biçimindedir. Onları kovalayıp sürerler. Atları küçüktür, ancak dayanıklı, koşucu hayvanlardır. Askerler hafif giysili ve küçük kalkanlı olduklarından rahatça hareket edebilirler. Kaçarken bile kovaladıklarından daha iyi, hızlı ve isabetli ok atarlar. Hâlbuki Hıristiyan süvarilerin atları ağır ve hantaldır, Türklerinki gibi çevik değildir. Türkler kaçarken kendilerini kovalayan süvarilerin atlarını okla vurup yaralarlar.
Büyük çoğunluğu eyer kayışında küçük davullar taşır ve bununla haberleşip bir araya gelirler. Ancak oklarının menzili kısadır. Hıristiyan okçular daha uzağa atabilirler, bu sebeple onların saldırması beklenmelidir. Türkler, Hıristiyanları dağılmaya zorlamak için hileli şekilde kaçarlar. Bu bakımdan ordunun tertibini bozmadan bunları hep bir arada topluca adım adım ilerleyerek takip etmek uygun olur. Türkleri takip edenler dikkatli olmalı ve hatları arasında kopukluğa sebebiyet vermemelidirler" demektedir.
Osmanlıların Viyana'yı kuşattığı 1529 yılında bir "vaaz" veren Georgius Agricola, Türklerin "eşzamanlı ricatının" ne kadar tehlikeli olduğu ve onları takip etmek konusunda çok dikkat edilmesi gerektiği hususunun altını çizmiştir.
İmparator II. Maksimilyen'in Macaristan cephesindeki kuvvetlerini 1564-1568 yılları arasında yöneten Lazarus von Schwendi'ye göre Alman milleti Türklerden daha disiplinsiz, daha hareketsiz ve daha dayanıksızdı. Harp pratiğinde de onlardan daha düşüktü. Kendisi sultanın ne kadar çok süvarisi olduğunu ve onların saldırı, ricat ve müceddeden saldırı gibi taktikleri karşılamanın büyük zorluğunu vurgulamıştır.
Hıristiyanlar tahkim edilmiş Türk savaş hattı olan "tabur" sathına girmeye teşvik olmamalıydı. Schwendi, imparatorluk askerlerinin Osmanlılarla çatışırken riayet etmesi gereken kuralların bir listesini ortaya koymuştur. Bunlar arasında Hıristiyan yaya ve süvari birlikleri arasında yakın bir işbirliği de vardır. Düşmana karşı yürüyüş, bir diziliş hâlinde olmalıdır. Türk süvarilerini takip, Hıristiyanların ana savaş düzeninden fazla uzağa kadar gitmemeliydi.
Milli Mücadele'de Turan taktiği.
YUNAN ORDUSU YOK EDİLDİ
Lehli Jan Tarnowski'ye (1478-1561) göre "Osmanlılar kaçarak savaşmaktadırlar. Bu yüzden Hıristiyanların onlara aceleyle değil ihtiyatlı ve düzenli bir şekilde saldırması gerekir. Avrupa orduları Türk savaş tarzını öğrenmeli ve bunun üstesinden gelmek için kendi taktiklerini üretmeliydi".
1596'dan sonra İmparator II. Rudolf'un kuvvetlerini yöneten İtalyan asker Giorgio Basta, fikirlerinden bir kısmını 1606'da tedbirli bir askerin Türklere karşı nasıl savaşması gerektiğini gösteren "Il Mastro di Campo Generale" isimli eserinde yayımladı. Kendisine göre piyadeler merkezde toplanmalıydı. Atlılar ise iki kanada yerleştirilmeliydi. Macaristan'ın tehlikeli sınırlarında bilhassa böyle yapılmalıydı. Zira sayıca fazla olan Osmanlı sipahileri hilal taktiklerini uygulayarak Hıristiyan ordusunun süvari kanatlarını çevreleyebilir ve onları yaya birliklerine doğru sürebilirdi. Dahası atlıları desteksiz bir şekilde sipahileri durdurmaya göndermek Hıristiyan ordusunun gücünü etkisiz bir şekilde harcayacaktı.
17. yüzyılın ikinci yarısında Avusturya ordularına komuta eden Montecuccoli'ye göre "Türkler savaş anında süvarilerini en iyi şekilde kullanabilmek için bir alan açmaya çalışırlar. Kuvvetlerini bir hilal oluşturacak şekilde yayarlar. Piyadeler merkezde, süvariler de kanatlarda olarak düşmanın kenar ve arka kısımlarını çevrelemeye çalışırlar. Mükerrer şekilde taarruz ve ricat ederek Hıristiyanları pusuya düşürmeye çalışırlar (bunu bir veya iki defa tekrar ederler). Daha sonra da önlerindeki bozulmuş hatlara şedit bir şekilde saldırarak, sahte veya gerçek bir saldırıyla bütün direnişi ortadan kaldırmaya çalışırlar".
Turan taktiği Osmanlılardan sonra da devam etti. 1922'de Büyük Taarruz'da geleneksel Türk savaş taktiğine benzer bir taktik uygulanarak Yunan ordusu yok edildi.
08 Eylül 2024, Pazar
ERHAN AFYONCU
Sultan Abdülaziz’in Mısır seyahati protokolü değiştirdi
1863’te Mısır’a giden Sultan Abdülaziz halkın coşkulu sevgi gösterileriyle karşılandı. Asırlardır padişahlara saygı gösterisi olarak başını sessizce öne eğerek durma adeti sultanın Mısır seyahatinden sonra değişti. Padişahlara coşkulu şekilde bağırıp çağırarak, dua ederek ve alkışlayarak sevgi gösterisinde bulunulmaya başlandı.
Osmanlı hükümdarları seferler ve avlar dışında İstanbul dışına pek çıkmazlardı. 19. yüzyılda farklı bir gelişme yaşandı ve İkinci Mahmud'dan itibaren, padişahlar yurt içi geziler yaptılar.
Osmanlı padişahları arasında seyahate çıkıp, İstanbul'dan en fazla uzaklaşanı Sultan Abdülaziz'di (1861-1876). Sultan tahta çıktıktan sonra Bursa'ya kadar seyahat edip, atalarını mezarlarını ziyaret edip, İzmit'te gemi indirilmesine bizzat nezaret etti. 1863'te Mısır'a 1867'de Avrupa'ya gitti. Sultan Abdülaziz'in Mısır seyahati hakkında Ali Kemali Aksüt, Yahya Bağçeci, Sinan Kaya ve Vahdettin Engin'in eserlerinde bilgi bulabilirsiniz.
Sultan Abdülaziz
COŞKUYLA KARŞILANDI
Sultan Abdülaziz, hükümdarlığı döneminde devletin merkezi gücünü artırmaya çalıştı. Mısır'da ise Hidiv İsmail Paşa başına buyruk hareket ederek vilayeti kendi istediği gibi idare etmeye çalışıyordu. Kavalalı Mehmed Ali Paşa'nın damadı olan Sadrazam Yusuf Kâmil Paşa, kayınpederinin valiliği zamanından beri ayrı bir devlet hâlini almaya başlayan Mısır'ın devlete bağlılığını kuvvetlendirmek için sultanı Mısır'a gitmeye teşvik etti. Aynı zamanda uzun süreden beri devam eden Süveyş Kanalı meselesi vardı. Sultan Abdülaziz, Osmanlı Devleti'nin Süveyş Kanalı meselesindeki ana oyunculardan biri olduğunu ve Mısır'ın Osmanlı'nın bir parçası olduğunu göstermek için Mısır seyahatine çıktı.
Sultan Abdülaziz, İskenderiye'de karaya çıkıyor.
Sultan'ın Mısır seyahati 3 Nisan 1863'te Dolmabahçe Sarayı'nda bir törenle başladı. Törenlerden sonra 'Feyz-i Cihad' vapuruyla yola çıkıldı. Padişahın yanında, Serasker ve Yaver-i Ekrem Keçecizâde Mehmed Fuad Paşa, Şehzade Murad, Abdülhamid ve Mehmed Reşad efendiler, Kaptanıderya Ateş Mehmed Paşa, sultanın hocası Akşehirli Hasan Fehmi Efendi ile diğer bazı bürokratlar vardı. Sadrazam Yusuf Kâmil Paşa, padişahın vekili olarak İstanbul'da kalmıştı. Osmanlılar, sultana saygı göstermek için başlarını önlerine eğip sessizce beklerlerdi. Asırlardır padişaha saygı göstermek için önünde sessizce durmak en önemli kuralken, Sultan Abdülaziz'in Mısır seyahatinden sonra bu kural değişti. Mısır halkı, 346 yıldır Osmanlı sultanı görmemişti. Karşılarında padişahlarını gören binlerce insan sessiz durmaya tahammül edemeyip yüksek sesle bağırıp çağırarak sultana dua etmeye ve alkışlamaya başladı. Sultan Abdülaziz şaşırmıştı, ancak halkın candan sevgi tezahüratı son derece hoşuna gitti.
Keçecizâde Fuad Paşa
FUAD PAŞA'NIN MISIR VALİSİNE VERDİĞİ DERS
Osmanlı tarihinin en pratik devlet adamlarından Keçecizade Fuad Paşa, bu seyahatte yapmış olduğu bir hareketle büyük bir devlet adamı ve usta bir diplomat olduğunu göstermişti. Sultan'ın bu seyahatinin amacı, Mısır'ın Osmanlı Devleti'ne bağlı bir vilayet olduğunu Mısırlılar'a ve Vali İsmail Paşa'ya göstermekti. Sultan Abdülaziz, İskenderiye'ye vardığında padişahın binmesi için çok güzel bir at hazırlanmış, ayrıca İsmail ve Fuad paşalar için de birer at getirilmişti. Padişah atına binince İsmail Paşa da kendi atına binmek istedi, ancak Fuad Paşa'nın sultanın atını çekmeye başladığını görünce, bir hayli canı sıkılmakla beraber, kendi de aynı şekilde davranmak zorunda kaldı. Fuad Paşa, ince zekâsıyla valiye gerçek konumunun ne olduğunu hatırlatmıştı.
Mısır Hidivi İsmail Paşa ve oğlu.
SULTANIN GÖZÜNDEN MISIR SEYAHATİ
Sultan Abdülaziz döndükten sonra 5 Mayıs 1863 tarihli bir fermanla gezinin değerlendirmesini şöyle yaptı: 'Bu kere ülkemizin bazı bölgelerine yaptığımız seyahatte ve geri dönüşümüzde halkın her sınıfı tarafından gösterilen kalbî bağlılık ve sadakat, benim kendilerine olan sevgi ve muhabbetim derecesinde büyük oldu ve bu durumdan ziyadesiyle memnun kaldım. Tekrara gerek olmadığı üzere, benim en büyük emelim bütün tebaamın saadet ve refahının artmasıdır. Bu yoldaki özel çabalarımızın olumlu neticeleri peyderpey alınacaktır.
Osmanlı Devleti'nin bütün tebaası bize olan sadakatlerinin mükâfatını Allah'ın yardımıyla durumlarının iyileşmesiyle göreceklerdir. Buna şahit olmak sarf ettiğimiz mesainin bir mükâfatı olacaktır. Bununla birlikte, devletimizin vekillerinin ve memurlarının bile vazifelerini sadıkane yerine getirmek suretiyle güçlerini bu yolda sarf etmelerini, yani ülkemizin bütün halkının hoş tutulmak ve memnuniyetlerini sağlamak yönündeki arzumu yerine getirmeye gayret ve özen göstermelerini hassaten emir ve tavsiye ederim. Devletimize dost ülkelerin tebaası tarafından bu sırada gördüğümüz riayetkârlık da ayrıca memnuniyetimize sebep olduğundan, bunun da ilan edilmesini isterim'.
Tanzimat döneminde Kapalıçarşı
İSTANBUL'A DÖNÜŞ
Sultan Abdülaziz, Mısır'da padişahın etkisini hissettirdikten sonra İstanbul'a doğru yola çıktı. Mısır'dan dönerken İzmir'e de uğradı. İzmirliler uzun süredir padişah görmemişlerdi, bu yüzden Mısır'da görülen coşku İzmir'de de yaşandı. İzmir değişik dini ve etnik kökenli insanların bir arada yaşadığı bir şehir olduğundan, her toplum kendi anlayışına göre ve kendi dilinde padişaha sevgi gösterisinde bulundu. İzmirliler bağırıp çağırdılar, padişaha alkış tuttular, hatta İzmir'de ikamet eden Avrupalı genç kızlar ve kadınlar, kendi ülkelerinde yapıldığı gibi, sokaklarda diz çökerek "Vive le Sultan", yani yaşasın sultan diye bağırdılar.
Sultan alkışlardan çok hoşlandı ve o kadar etkilendi ki İstanbul'a döndüğünde çevresindekilere "Mısır ve İzmir'de gördüğümüz sevgi ve coşkuyu İstanbul halkından göremedik" dedi. Aslında Mısır ve İzmir'de yapılan karşılama törenleri yüzyıllardır süren bir geleneğin sonu anlamına geliyordu. İstanbul halkının daha önce padişahlarına coşkulu şekilde bağırıp çağırarak ve alkışlayarak sevgi gösterisinde bulunmamış olmaları, bu davranışın adet olmamasından ve ayıp kaçacağı düşüncesindendi. Halbuki şimdi iş değişmiş, Mısır'daki tezahürat artık yeni bir alışkanlığın başlamasına sebep olmuştu. Nitekim padişah daha dönmeden, kendine Mısır'da ve İzmir'de yapılan karşılama törenleri ve sultanın İstanbullular hakkındaki sitemkâr sözleri İstanbul'da duyuldu.
Sultan, 24 Nisan 1863'te İstanbul'a döndü. Padişahın Mısır'dan dönüşü şerefine İstanbul'da üç gün üç gece büyük şenlikler yapıldı. İstanbul halkı, Sultan Abdülaziz'i o yıla kadar görülmemiş şenliklerle karşıladı ki Mısır'da ve İzmir'de yapılanların kat kat üstüne çıkıldı.
MUHTEŞEM KARŞILAMA
İstanbul halkı, Sultan Abdülaziz'i karşılamak amacıyla o yıla kadar görülmemiş bir şenliğin hazırlığını yaptı. İstanbul sokaklarının hepsi süslü yalı bahçelerine döndü. Aynı hazırlıklar Boğaziçi sahillerinde, Üsküdar'da, Galata'da ve Beyoğlu'nda da yapıldı.
Sultan Abdülaziz'in İstanbul'da karşılama törenlerinin düzenlenmesinde öncülüğü Mısır ile ticaretleri olan pirinççiler yapmıştı. Pirinççi esnafı mağazalarını gelin odası gibi süsleyip, sokakları değerli avizeler, fenerler ve kandillerle aydınlattılar. Pirinççilerle rekabete girişen hasırcı ve balmumcu esnafı da çarşılarını ve dükkânlarını süslemede pirinççilerden geri kalmayarak her tarafı süsleyip aydınlattılar. Bu coşku kısa sürede diğer esnafa da yansıdı ve esnafın herbiri diğerini aşacak şekilde göste rişli süslemeler yapmaya çabaladı. Bu uğurda, akla hayale gelmeyecek, çok masraflı hazırlıklar yapıldı. Dükkân ve hanların önleri defne dalları ile süslenip, her tarafa fener ve kandiller asıldı. Pek çok mahallede limon ve çiçek saksılarıyla limonluk tarzında bahçeler oluşturuldu. İstanbul'un en ücra yerlerindeki mahallelerin halkı bile güçleri oranında evlerini ve dükkânlarını defne dallarıyla süsleyip, fenerler astılar.
Şenlik ve kutlamalara Kapalıçarşı esnafı da katılmak istediler. Çarşı'yı ışıklandırıp geceleyin de açık bulundurmayı düşündüler ama o dönemde Kapalıçarşı'nın geceleri açılması yasaktı. Çarşı esnafına özel izinle gece açık kalma ruhsatı verildi ve Kapalıçarşı esnafı da fevkalade bir hazırlık yaparak çarşının her tarafını ışıl ışıl hale getirip, süslediler.
.15 Eylül 2024, Pazar
ERHAN AFYONCU
İstanbul’u sarsan esrarengiz kadın cinayeti
Sesli dinlemek için tıklayınız.
00:00
00:00
Tüm Sesli Haberler
Günümüzden 322 yıl önce İstanbul esrarengiz bir cinayet haberiyle çalkalanmış, zanlı hapiste ölünce cinayetin üzerindeki sis perdesi tam olarak kalkmamıştı
Türkiye son günlerde herkesi derinden etkileyen ölüm ve cinsel istismar vakalarıyla sarsıldı. Vefat eden evlatlarımıza rahmet diliyor, katillerin ve yardımcı olanların bir an önce adalet karşısına çıkarılarak cezalarını çekmelerini temenni ediyoruz.
Osmanlı Devleti zamanında sistemin temelinin adalet olduğuna inanılırdı. Bu yüzden "kadı"lar, yani hâkimler bağımsız olarak görev yaparlardı. Kadının hükmü olmadan kimse cezalandırılamadığı gibi, padişahlar bile mahkemelere ve kadılara karışamazlardı. Osmanlı mahkemeleri davalarda zengin-fakir, güçlü-zayıf, Müslüman-gayrimüslim ayrımı yapmazdı. Kişinin statüsüne ve itibarına bakılmazdı.
Bir gayrimüslim Müslüman'a karşı rahatça dava açabildiği gibi, haklı olması durumunda da dinine bakılmaksızın mahkeme kararıyla hakkını alırdı.
Bu davaların bir veçhesini de cinayet vakaları oluşturmaktaydı.
Osmanlı döneminde şehirlerin güvenliğini sağlayan subaşılar suçluları arayıp bulur, adalet huzuruna götürürlerdi.
1700'de İstanbul.
NAMAZINI BİLE KILMADILAR
Dönem İkinci Mustafa'nın (1695-1703) hükümdarlığının son zamanlarıydı. Padişah 1699'da Karlofça Antlaşması'nın imzalanmasının ardından İstanbul'dan uzaklaşıp günlerini Edirne'de geçirirken 1702 yılında İstanbul bir cinayetle sarsıldı...
İhsan Birinci'nin yıllar önce Hayat Tarih Dergisi'nde bahsettiği bu ilginç cinayet, devletin resmi tarihçisi Raşid Efendi tarafından "Vak'a-i Garibe-i Şeyh Manevi Efendi" başlığı altında anlatılır. (Raşid Tarihi, II, s.553-554.)
Kadırga'da Sokollu Mehmed Paşa Tekkesi şeyhi meşhur Karabaş Ali Efendi'nin oğlu Şeyh Manevi Efendi idi. Manevi Efendi, İkinci Ahmed döneminde (1691-1695) hünkâr şeyhi olmuş, vaazlarıyla ve güzel konuşmasıyla tanınan bir vaiz idi.
Manevi Efendi, Davutpaşa semtinde surlara bitişik bahçeli bir eve uzun uğraşlar sonucunda sahip olmuştu. Manevi Efendi bu evde otururken Yedikule Dizdarı, yani kale komutanının ölümünden sonra güzelliği ve zenginliği ile İstanbul'da dillere destan olan dul karısını nikâhladı.
Dizdar'ın karısı, ikinci evliliğinin üzerinden üç-dört ay geçmişti ki bir akşam ölü bulundu. Sabahleyin gün ağarır ağarmaz şeyhin müritleri, Manevi Efendi'nin karısının cenazesini namazı bile kılınmadan tabuta koyup omuzlayarak mezarlığın yolunu tuttular.
II. Mustafa
TESADÜFEN FARK EDİLDİ
Cenazeyi taşıyan müritler mezarlığa doğru giderlerken, yolda karşılarına bir kadın çıktı ve "Bu cenaze kimindir?" diye sordu. Kadın, müritlerden "Şeyh efendinin karısıdır. Bu gece vefat eyledi" cevabını alınca feryat figan ağlamaya başladı. Tesadüf bu ya kadın, şeyhin karısının en yakın arkadaşlarındanmış.
Kadın bir taraftan ağlarken bir taraftan da bağırarak, "Akşam ben bu kadını sağ bırakıp ayrılmıştım. Ayrılırken 'Beni yalnız bırakma' diye yalvarmıştı" dedi. Ardından Topkapı'ya giderek güvenlik güçlerini buldu. Onlara durumu anlatıp, "Cenazeyi mezara koymasınlar, sonra pişman olursunuz" dedi.
Daha sonra da durumu sadaret kaymakamına, yani İstanbul'dan sorumlu olan sadrazam vekiline bildirdi. Kaymakam paşa, bunun üzerine durumu incelemek için bir görevli gönderdi. Bu gelişmeler üzerine birkaç kadına cenaze incelettirildi. Yapılan muayenede kadının boğazında ip yarası, başında ve ellerinde yara bere izlerinin mevcut olduğu ve burnunun yırtıldığı anlaşıldı. Ayrıca cenaze kefenlenmemiş, ceset bir çarşafa sarılmıştı.
Subaşı
HAPİSTEN CENAZESİ ÇIKTI
Bu durum üzerine Şeyh Manevi Efendi, şikâyetçi kadınla yüzleştirildi. Manevi Efendi, karısının ölmeden önce şikâyetçi kadınla bir arada olduğunu ancak eşine bunu kimin yaptığını bilmediğini söyledi. Hem suçlu hem de güçlü misali Manevi Efendi bir de davacı olduğunu söyledi. Ancak deliller aleyhineydi. Yapılan soruşturmada da mahalle halkı, şeyhin aleyhine konuşunca ölen kadının akrabaları gelene kadar şeyh hapishaneye atıldı. Ancak kısa bir süre sonra şeyh hastalanıp hapiste öldü. Dönemin tarihçisi Raşid Efendi, durumu "Davaları ahirete kaldı" şeklinde değerlendirir.
Osmanlı döneminde bir kadın.
OSMANLI'DA CİNAYET SUÇLARI 5 ÇEŞİTTİ
Osmanlı hukuk metinlerine göre cinayet suçları 5'e ayrılırdı. Bunlar kasten (taammüden) katl, kasıt benzeri (şibh-i amd) ile katl, hataen katl, hata benzeri ile katl ve ölüme sebep olmak (tesebbüben katl) idi.
"Taammüden katl" bir kimseyi bilerek ve isteyerek öldürmeyi ifade ediyordu. Eğer katilin fiili ispatlanırsa ve maktulün yakınları diyet istemezse bu suçun cezası kısas, yani katilin öldürülmesiydi.
Katilin ölüm sonucunu doğuran eyleminin bilinçli olmadığı cinayet ise "şibh-i amid" olarak nitelendirilir ve kısas gerektirmezdi.
Yanlışlıkla cinayete sebep olmayı ifade eden "hataen katl" de kısası yani ölümü gerektirmez, maktule diyet cezası verilirdi.
"Hata benzeri katl" ve "tesebbüben katl" de yine ölüm gerektirmeyip kefaret cezası verilen cinayet türlü idi.
Bunlara zikredildiği üzere kısas yani ölüm cezası veya kısasın olmadığı durumlarda tazir cezası olarak para, kürek veya kalebentlik gibi cezalar uyguladığı bilinmektedir.
Osmanlı döneminde cinayet vakalarında dava neticelendikten sonra ya kısas yapılır ya da ailenin isteğine bağlı olarak katilin diyet ödemesi sağlanırdı.
Tecavüz vakalarında ise eğer ispat edilirse mahkeme saldırganı ağır şekilde cezalandırırdı. Cezalar bazen ölüm de olmaktaydı.
DAVALAR ŞERİYYE SİCİLLERİNE İŞLENİRDİ
Osmanlı zamanı da işlenen suçlara dair veriler, dönemin sosyal hayatının en önemli kaynaklarından olan şeriyye sicillerindedir. Osmanlı mahkemelerinde görülen davaların kayıtlarını ihtiva eden bu kaynakların önemli bir kısmı Osmanlı Arşivi'nde ve İslam Araştırmaları Merkezi'nde (İSAM) araştırmacıların hizmetine açıldı. Bu kaynak grubunun önemini ortaya koyan neşirler de yapıldı. Mehmet Akif Aydın ve Coşkun Yılmaz hocalarımızın öncülüğünde 100 ciltlik kadı sicilleri yayınlandı. Yine Diyarbakır sicilleri ve Kıbrıs sicilleri seri olarak hazırlananlar arasındadır. Türkiye'de pek çok üniversitedeki hoca ve öğrenciler tarafından mahkeme kayıtları tez yapılmış veya neşredilmiştir.
22 Eylül 2024, Pazar
ERHAN AFYONCU
Osmanlı’da canilere 2 türlü ceza verilirdi kısas ve diyet
Osmanlı döneminde cinayet vakalarında dava neticelendikten sonra ya kısas yapılır, yani suçlu öldürülür ya da ailenin isteğine bağlı olarak katilin diyet ödemesi sağlanırdı
Osmanlı şeriyye sicillerinde, yani mahkeme kayıtlarında cinayet ve diğer suçların nasıl cezalandırıldığına dair teferruatlı bilgiler vardır. Bu vakalar sadece Müslümanlar arasında değil Müslüman-gayrimüslim veya iki gayrimüslim arasında da olabiliyordu.
Mesela, Eyüp Mahkemesi'nde 18. yüzyılda kaydedilen bir vakada Arnavutluk'taki Premedi Kazası'ndan olan Preko isimli biri, Dimitri tarafından tüfekle öldürülmüştü. Ceza olarak kısas, yani öldürülme karar çıkacakken maktulün eşi ve çocuklarının geçiminin sağlanması için cezası diyete (cinayet ve yaralamalarda mağdur tarafa ceza ve kan bedeli olarak ödenen mal) çevrilmişti.
1700'de Üsküdar.
KATİL: DAMDAN ATTIM
Ümit Güler'in "Osmanlı Toplumunda Cinayet" isimli araştırmasındaki verilere göre 18. ve 19. yüzyıl içerisinde Diyarbakır bölgesinde katili tespit edilen cinayet vakası 13 idi. Maktullerin 4'ü kadındı. Maktulün kadın olduğu bu vakalarda cinayet sebebi olarak bazılarında kavga ve gasp öne çıkarken bazılarında herhangi bir sebep tespit edilememişti.
Kullanılan cinayet silahı ya da öldürme yöntemi olarak ise tüfek, kılıç, hançer, darp, boğma ve damdan atma ön plana çıkmaktaydı. Vakalardan bazılarında hüküm beyan edilirken bazılarında hüküm yoktur. Bunlardan ikisinde diyet kararı verilirken bir tanesinde yarım diyet, iki tanesinde de sulh yoluyla anlaşılmıştır.
Cinayet sebebinin yıllar sonra ortaya çıktığı ve kararın o zaman tekrar verildiği vakalar mevcuttu. Mesela, Diyarbakır'da ilk kararda kaza sonucu (damdan düşerek) öldüğü ifade edilen Hanife isimli birinin katilinin, yıllar sonra kadını kendisinin damdan attığını itiraf etmesi üzerine gerçek ortaya çıkmıştı.
19. yüzyılda Diyarbakır.
4 BİN KURUŞA ANLAŞILDI
Çocukların maktul olarak yer aldığı bazı vakalarda suçun ispatının yapılamadığı durumlar da vaki idi. Mesela 19. yüzyılda Diyarbakır'da Zekeriyya kızı Medine, Durmuş kızı Çirkin'i bir aylık çocuğunu öldürmekle suçladı. Ancak iddiasını ispat edemedi.
Diyarbakır'dan verilen başka bir örnekte ise hamile bir kadının, kocası ve kaynatası tarafından şiddetle darp edildiği anlaşılmaktadır. Mağdur Ebubekir kızı Nimet, tarlada çalışırken darp edilmişti. Sekiz aylık hamile olan Nimet, karnına ve vücuduna aldığı darbelerin etkisiyle iki gün sonra çocuğunu düşürmüş, dört gün sonra ise vefat etmişti. Suçlulara diyet cezası verilmişti.
Kadı
Amasya'da 19. yüzyıldaki bir tecavüz ve cinayet davasını Sabit Genç'in bir araştırmasında buluyoruz. 1850 yılında Amasya'da Mustafa, Ahmed, Mehmed ve Hüseyin isimli kişiler, Ziyaret Köyü'nde bulunan Ali'nin kızına evde yalnız olduğu bir zamanda tecavüz maksadıyla saldırıp kızın sesinin duyulmaması için yorgan ve yastıkla ağzını kapattılar. Nefes alamayan kız bir süre sonra öldü. Babası katillerden şikâyetçi oldu, ancak dava devam ederken suçluların 4 bin kuruş "bedel-i katl" ödemesi karşılığında davasından vazgeçti.
1732'de Adana'da Ferehli Hatun isimli kadının evine gizlice girip tecavüz etmek isteyen Seyyid İbrahim, karşı koyan kadının boğazının sağ tarafını bıçakla kesmişti.
Aldığı yaradan vefat eden Ferehli Hatun'un ölümü üzerine yapılan tahkikatta Seyyid İbrahim'in suçlu bulunarak siyaseten katledilmesi, yani idam edilmesi için hüccet yazılmıştı.
Osmanlı döneminde bir kadın.
CİNAYET AYDINLATILAMADI
Bazı davalarda aile ile katil şüphesiyle dava edilen kişiler arasında anlaşıldığı örnekler vardır. 1633 yılında Rumeli mahkemesine yansıyan bir davada İbrahim kızı Saliha Hatun, kızını öldürdüğü gerekçesiyle Mustafa oğlu Ahmed Beşe'yi suçladı. Ahmed Beşe bu suçlamayı kabul etmedi ve delil yetersizliğinden serbest kaldı. Müteakiben Saliha Hatun ile aralarında 3 bin akçe karşılığında sulh oldu.
İspat edilemeyen davalardan biri ise 1749'da İstanbul'da yaşandı. Avanis oğlu Abraham ile karısı İsa kızı Nazlı, çocukları Tekhur'u öldürdüğü gerekçesiyle Mehmed oğlu Hüseyin'den şikâyetçi oldu. Ailenin ifadelerine göre Tekhur, Kumkapı dışında kömür deposu önünde sol göğsünün üst kısmından yaralanmış ve ölmüştü. Mehmed oğlu Hüseyin söz konusu iddiayı kabul etmeyince durum aydınlatılamadı.
Mahkeme
BİR CİNAYET İTİRAFI
1590'ların başında Davud kızı Ayşe'nin, annesi Aynî Hatun'u öldürenlere açtığı cinayet davası Üsküdar mahkemesi defterlerinde şöyle kaydedilmiştir:
"İstanbul'da sakin olan Davud kızı Ayşe'den vekâlet alan Mevlana Hüsameddin, Üsküdar'da bulunan Rüstem Paşa Vakfı odalarında kalan Şaban oğlu Mustafa ve İstemat oğlu Dimo huzurunda şöyle iddiada bulundu:
Müvekkilimin annesi Abdullah kızı Aynî, odalarda Mustafa ve Dimo ile olup gece-gündüz sohbet ederlerdi. Bir cuma günü Aynî Hatun'u Kavak İskelesi'nde kayığa bindirip alıp gitmişlerdir. O zamandan beri Aynî Hatun kayıptır. Mustafa ve Dimo'ya bu husus sorulsun dedi. Dimo, kendisine bu husus sorulduğunda şöyle cevap verdi:
Hatice ile kocası Abdullah oğlu Mustafa, Şaban oğlu Mustafa ile eşi Abdullah kızı Fatma ve Davud kızı Ayşe'nin annesi Aynî cuma günü Kavak İskelesi'ne gelip Üsküdar'dan binip size gideriz deyip, ben ve Şaban oğlu Mustafa adalara doğru kürek çektik. Hatice, kocası Mustafa ve Aynî iki ibrik rakı (arak) getirmişler. Kızkulesi'ni dolaştıktan sonra arak içtik, sarhoş oldular. Kızıl Ada'ya vardık, adaya çıktılar. Ada'da da rakı içtiler. İki Mustafa da bana Aynî'nin boynuna vur diye teklifte bulunsalar da ben kabul etmedim. Sizi de katlederiz diye tehdit ettiler. Ben dahi katledecekken Mustafa, Aynî'yi boğdu ve elbiselerini çıkardı. Daha sonra kayığa koyarak boğazına taş bağladı ve denize attı. Elbiselerini alıp kayıkla Salacak'a geldik.
Bir mahkeme kaydı.
EŞYAYI PAYLAŞTILAR
Hatice ile kocası Abdullah oğlu Mustafa, Şaban oğlu Mustafa ile eşi Abdullah kızı Fatıma bir süre burada yattılar. Sabaha karşı Hatice ile kocası Abdullah oğlu Mustafa'yı Unkapanı'na götürdüm. Şaban oğlu Mustafa ile kürek çekerek Üsküdar İskelesi'ne geldik. O gece Rüstem Paşa Vakfı odalarında kaldılar ve öldürdükleri Aynî'nin odasını açarak hem onun hem de odanın diğer sakinlerinden Odabaşı Mehmed'in eşi Şahin'in eşyalarını aldılar.
Bunlardan bir hisse Hatice ile kocası Abdullah oğlu Mustafa'ya, 800 akçe bana, bazı eşyaları da Şaban oğlu Mustafa ile eşi Abdullah kızı Fâtıma'ya verdiler. Şaban oğlu Mustafa ile eşi Abdullah kızı Fâtıma'ya verilen eşyaları emanet koyduk dedi. İstemad oğlu Dimo Müslüman olup Mehmed adını almıştır. Şaban oğlu Mustafa ile birlikte eşyaların koyulduğu çuvalı getirip mahkemeye teslim etmişlerdir.
Şaban oğlu Mustafa da Hatice ile Aynî'nin arasının iyi olmadığını, Aynî'nin Hatice'nin kocası Abdullah oğlu Mustafa tarafından katledildiğini, kendisinin dahlinin olmadığını söyledi. Eşyaların aralarında taksim edildiğini, kendi paylarına düşenin Üsküdar zabiti ve subaşısı Müstedam Bey'e teslim edildiğini ifade etti. Bu itiraf aynıyla yazılmıştır. (Hicri 999-1000/ Miladi 1590-1591 - Üsküdar Şeriye Sicili, nr. 84)
29 Eylül 2024, Pazar
ERHAN AFYONCU
Bektaşiliğin merkezi Anadolu’dur
Sesli dinlemek için tıklayınız.
00:00
00:00
Tüm Sesli Haberler
Bektaşilik, Anadolu merkezli ve Hacı Bektaş-ı Veli'nin fikirleri etrafında teşekkül etmiş bir tarikattır. Osmanlı İmparatorluğu'ndaki Bektaşiler, Hacı Bektaş-ı Veli Tekkesi'ne bağlıydılar. 19. yüzyılın sonlarında Arnavutluk Bektaşilerinden Naim Fraşheri, "milli bir Bektaşi tarikatı" ve "bağımsız bir Bektaşi devleti" kurma fikirlerini yaydı. 1922 Ocak ayındaki Birinci Bektaşi Kongresi'nde Arnavutluk Bektaşiliği, Hacı Bektaş Tekkesi'nden ayrıldı
Arnavutluk Başbakanı Edi Rama, Tiran'da Vatikan benzeri mikro bir "Bektaşi devleti" kurmak için hazırlıklara başladıklarını söyleyince yeni bir tartışmanın da kapısını araladı. Arnavutluk'ta İslamiyet, Türkler tarafından yayıldı. Ortodoksların Müslüman Arnavutları, Türk olarak ifade etmeleri bu durumun sosyolojik yansımasıdır. Arnavutluk Bektaşiliği hakkında Fahri Maden, Yüksel Çelik, Luan Afmataj ve Mustafa Bilge'nin araştırmalarında teferruatlı bilgi bulunabilir.
Hacı Bektaş-ı Veli Külliyesi.
ARNAVUTLUK'TA TARİKATLAR
Osmanlı fetihleriyle birlikte Arnavutluk topraklarında Bektaşi, Halveti ve Rufai gibi tarikatlar yayıldı. Özellikle Arnavut Müslümanlar arasında Bektaşilik yaygındı. Fatih Sultan Mehmed döneminde Kasım Baba, Yemini Baba, Piri Baba gibi şahsiyetler tarikat faaliyetlerini yoğunlaştırdı. Sultan II. Bayezid döneminde ise bölgede çok sayıda tekke kuruldu. Dimetoka'da Seyid Ali Sultan tarafından kurulan tekkede yetişen birçok derviş ve babanın Arnavutluk'un değişik bölgelerine giderek Bektaşiliği yaydığı söylenir.
17. yüzyılın ortalarında Evliya Çelebi, Seyahatname'sinde Sultan II. Bayezid'in damadı Konyalı Gazi Sinan Paşa tarafından yaptırılan Avlonya Bektaşi Tekkesi hakkında ayrıntılı bilgi verir. Aynı dönemde Avlonya'da Baba Sultan, Mitroviçe'de Mustafa Baba tekkelerinin yanı sıra Koçanik ve Dobnice'de Bektaşi tekkeleri mevcuttu. 18. yüzyılın sonları ve 19. yüzyılın ilk yarısında yaşanan İslamlaşma hareketinde de Bektaşilerin önemli rolü oldu.
Arnavut Müslümanlar arasında Bektaşiliğin yayılmasındaki kırılma noktası Tepedelenli Ali Paşa zamanıydı. 1826'da Bektaşi tekkelerinin faaliyetleri yasaklanırken dervişler sürüldü. Ali Paşa, Arnavutluk'a gelen Bektaşi dervişlerini himaye etti. Tepedelenli Ali Paşa'nın vefatından sonra Bektaşilik, Arnavut milliyetçiliğine dayanarak güçlenmeye devam etti.
Bektaşiler ve Yeniçeri Ocağı görevlileri.
ÇETECİLERİN MEKÂNI OLDU
Arnavut Bektaşiler, bağımsızlık fikirlerini halka yaydılar. Tekkeler dini telkinlerin yanı sıra Osmanlı yönetimine karşı mücadele eden çetelerin saklanma ve toplantı yeri oldu. Örneğin, Fraşheri Tekkesi'nde gizlenen çeteciler Osmanlı askerinin takibinden kurtulmak ve gizlenmek için Abidin Baba'nın dağıttığı derviş kıyafetleriyle dolaşıyorlardı. Dervişler köy köy dolaşıp Arnavutça kitaplar dağıtarak halkı Arnavut bağımsızlığı konusunda etkilediler.
Arnavut topraklarının bütünlüğünün korunması ve bağımsızlığın gerçekleştirilmesi hedefiyle düzenlenen toplantılara katılan ve ev sahipliği yapan Bektaşiler, milli hareketin öncüleri arasında sayıldılar. Arnavutlar bir yandan Osmanlı'dan ayrılmak isterken diğer yandan Yunan ve Sırplara karşı yaşadıkları topraklarını korumak istediler.
Tekkelerde yapılan toplantılarda Bektaşiler bölgede Arap alfabesinin yerine Latin alfabesinin kullanılmasından yana taraf oldular. Osmanlı yönetimi bu durumu engellemek için mücadele etti.
Bektaşi dervişi.
BAĞIMSIZ BİR TARİKAT FİKRİ
Bükreş'te yayınlanan Bektaşi gazetesinin sahibi ve başyazarı olan Naim Fraşheri'nin kardeşi Şemseddin Sami Bey de Bektaşi idi. Naim Fraşheri 1896 yılında yazdığı Fletore e Bektashinjet (Bektaşiler'in Defteri) isimli eserinde Bektaşiliğin Arnavutların "milli dini" olmasını savundu. Ayrıca Naim Fraşheri, Arnavutlara özgü, bağımsız bir Bektaşi tarikatı kurmak arzusuyla Bektaşi babalarının Anadolu'yla irtibatını kesmek için uğraştı ve Bektaşilik'teki Türkçe unvanları Arnavutça'ya tercüme edip Bektaşi terminolojisini Türkçe'den uzaklaştırmaya çalıştı.
Bektaşilerin Arnavut bağımsızlık hareketine verdikleri destek ve Naim Fraşheri'nin "milli bir Bektaşi tarikatı" tasarısı bölgede bağımsız bir Bektaşi devleti kurulacağı iddiasına neden oldu.
Naim Fraşheri, İstanbul ve Hacı Bektaş-ı Veli Tekkesi'nde yaşayan Bektaşilerin önemli bir kısmının Arnavut olmasına karşın İstanbul ve Anadolu'dan ayrı Arnavutluk'ta bağımsız bir Bektaşi merkezinin olması gerektiği fikrini savunuyordu. Arnavutluk'ta da bir Dedebaba olmasını isteyen Fraşheri, böylece Hacı Bektaş'a gidip gelmekten kurtulacaklarını söyleyerek aslında Türk Bektaşilerin egemenliğinden kurtulmak istiyordu.
Osmanlı döneminde bir Müslüman Arnavut.
HACI BEKTAŞ'TAN AYRILDILAR
Arnavutluk 1912'de Osmanlı'dan ayrıldı. Siyasi belirsizliklerin yaşandığı dönemde Arnavut Müslümanları, "Milli İslam İttifakı" adı altında örgütlendi. Söz konusu teşkilat İstanbul'daki şeyhülislama bağlıyken 1921'de meşihat makamından resmen ayrıldılar.
1912'den önce Bektaşiler'in merkezi Kalkandelen (Tetova) Tekkesi iken, daha sonra Elbasan oldu. Bektaşiler, Türkiye'deki Bektaşilere bağlıyken 1922 Ocak ayında Prişta Tekkesi'nde düzenledikleri Birinci Bektaşi Kongresi'nde Arnavutluk Bektaşiliği'nin muhtariyetini ilan ettiler.
Baba Ahmed Turani tarafından idare edilen bu kongrede Bektaşilerin geleceği, teşkilatlanması ve idaresiyle ilgili kararlar alındı. Arnavutluk Bektaşiliği'nin Hacı Bektaş Tekkesi'nden bağımsızlığını ilan ederek Bektaşiliğin Arnavutluk'ta ayrı bir cemiyet olması kararlaştırıldı.
Hacı Bektaş-ı Veli
ANADOLU'NUN BÜYÜK EVLİYASI: HACI BEKTAŞ-I VELİ
Hacı Bektaş-ı Veli, Rum abdallarının piridir ve Anadolu'nun büyük evliyalarındandır. Bektaşilik, Hacı Bektaş-ı Veli ananeleri etrafında Anadolu'da ortaya çıkan bir tarikattır. Hacı Bektaş-ı Veli, Nevşehir bölgesine yerleşmişti. 1271'de ölümünden sonra bugün kendi adını taşıyan Hacı Bektaş ilçesindeki türbesi etrafında bir külliye teşekkül etti. 14. yüzyılda Hacı Bektaş-ı Veli kültü ve bu kültün kaynağı olan külliye, Anadolu'nun tasavvufî hayatında önemli bir merkez oldu. Bektaşiliğin ikinci piri olarak kabul edilen Balım Sultan, 1501'de tekkenin başına geçti. Osmanlı sultanları, gaziler arasındaki güçlü kült sebebiyle ocağı Hacı Bektaş-ı Veli'ye bağladılar. 15. yüzyılın ikinci yarısında Yeniçeri Ocağı, kendisini Hacı Bektaş geleneğine bağlarken, 16. yüzyılda ise ocak, tarikatla resmen birleşti.
Yeniçeri Ocağı'nın 1826'da kaldırılmasından sonra en fazla etkilenen topluluk, onlarla olan ilişkilerinden dolayı Bektaşilerdi. Bektaşilik yasaklandı. Ancak Bektaşiler varlıklarını koruyup zamanla toparlandılar. Günümüzde de Hacı Bektaş-ı Veli Külliyesi, Bektaşilik için en önemli merkezdir.
06 Ekim 2024, Pazar
ERHAN AFYONCU
Gündemden düşmeyen antlaşma: Sykes-Picot
İngiltere ve Fransa, Birinci Dünya Savaşı sırasında günümüzde sık sık gündeme gelen Sykes-Picot Antlaşması ile Osmanlı’yı kendi aralarında paylaşmış ve bugüne kadar süren savaşların, istikrarsızlığın ve gözyaşının temelini atmışlardı
Gün geçmiyor ki Sykes-Picot Antlaşması gündeme gelmesin. Suriye ve Irak'ta yaşanan kargaşalardan sonra sık sık Sykes- Picot Antlaşması'ndan bahsedilir oldu. En son Cumhurbaşkanımız Recep Tayyip Erdoğan, Teknofest'te gençlere hitap ederken, "Coğrafyamızın yeni bir 'Sykes- Picot' taksimiyle lime lime edilmesine göz yummayacağız" dedi.
Şerif Hüseyin
PAYLAŞMA GÖRÜŞMELERİ
Birinci Dünya Savaşı'nın başında İngiltere-Rusya ve Fransa arasında 1915 yılında yapılan görüşmeler sonucunda imzalanan Londra Antlaşması'yla Boğazlar ve İstanbul bölgesinin Ruslara bırakılmasına karşılık, İngiltere ve Fransa da Osmanlı İmparatorluğu'nun diğer bölgelerinden istedikleri yerleri alacaklardı. Ancak bu iki emperyalist devletin çıkarlarının çakıştığı toprakları paylaşmaları kolay değildi.
Bu sırada İngiltere, Arap krallığı kurup başına geçireceği vaadi ile Şerif Hüseyin'i Osmanlı'ya karşı isyan ettirmek için görüşmelere başladı.
Fransa, Araplar ile İngiltere'nin görüşmesinden ancak 1915 Kasım'ında haberdar oldu. Ortadoğu'nun aralarında paylaşılması için diplomasi yürütmeye başladı. İngiltere ile Fransa görüşmeleri 25 Kasım 1915'te başladı. İki devlet arasında bir neticeye varılmadan İngiltere, 1916 başlarında Şerif Hüseyin-McMahon Antlaşması ile Şerif Hüseyin'in isteklerinin çoğunu kabul etti. Ancak bu sırada İngiltere ile Fransa arasındaki görüşmeler devam ediyordu.
16 Mayıs 1916'da iki devlet arasında Osmanlı topraklarını paylaşan bir antlaşma yapıldı. Görüşmeleri Fransa adına François Georges Picot, İngiltere adına ise Mark Sykes yürüttüğü için bu anlaşmaya Sykes-Picot Antlaşması denildi. Antlaşmanın bir diğer ismi ise "Küçük Asya Antlaşması"dır.
Sykes'ın Şerif Hüseyin karikatürü.
RUSYA DA DÂHİL OLDU
Şerif Hüseyin, İngiltere'ye güvenip 1916 ortalarında isyan etti. Büyük bir Arap krallığının başına geçeceğinin hayaliyle çöllerde Türk askerinin kanını döktü. Ancak İngiltere ona vereceğini taahhüt ettiği toprakları çoktan Fransa ile paylaşmıştı.
Türkiye'de gizli antlaşmalarla ilgili fazla araştırma yoktur. Bu durumun istisnalarından biri Azmi Özcan'ın "Osmanlı Mülkünü Paylaşım Planları Üzerine Düşünceler (Gizli Antlaşmalar 1914-1921)" isimli makalesidir. Yakın zamanda bu konuda dışarıda çıkmış önemli bir kitap ise James Barr'ın "Kırmızı Çizgi, Paylaşılamayan Toprakların Yakın Tarihi" isimli eseridir.
İngiltere ile Fransa, Osmanlı topraklarını şu şekilde paylaşmışlardı: Fransa, Suriye'nin tamamını, Lübnan'ı, Adana ve Mersin bölgesini alacaktı. Bağdat, Basra arasında kalan Irak toprakları ile Akdeniz'e açılan Hayfa Limanı da İngiltere'nin olacaktı. Bunun dışında her iki ülke ayrıca kendilerine birer nüfuz alanı seçiyor ve Kerkük-Akka hattının kuzeyi Fransızlara, güneyi İngilizlere ayrılıyordu. Filistin uluslararası bir statüde olurken, diğer Arap toprakları bağımsız olacaktı.
İngiltere ve Fransa kendi aralarında anlaştıktan sonra durumu Ruslara haber verdiler. 1916 Mart'ında Ruslarla görüşmeler başladı. Bu görüşmelerde Rus Dışişleri Bakanı Sazanov ön plandaydı. Rusya, kendisine bırakılan İstanbul ve Boğazlar'a mukabil İngiltere ve Fransa'nın alacağı toprakların fazla olduğunu ileri sürerek Kuzey-Doğu Anadolu'dan da toprak istedi.
Sykes-Picot Antlaşması'na göre Osmanlı topraklarının paylaşılması.
ANLAŞMAZLIK ÇIKTI
Rusya'nın istediği topraklar, Erzurum, Trabzon, Van, Bitlis, Muş ve Siirt gibi illerimizdi. Rusya buna karşılık Fransa'nın Kayseri'den Elazığ'a kadar olan bölgeyi almasını kabul etti. İngiltere ise Rusya'ya bırakılan yerlerde kendisine ait çıkarlarının korunması şartıyla itiraz etmedi. Böylece Sykes-Picot Anlaşması'nın Rusya'nın dâhil edilmiş hâli ortaya çıktı. Antlaşmaya bu yüzden Sazanov-Sykes-Picot Antlaşması da denir.
1917'de Rusya'da komünist ihtilal olunca, Rusya devre dışı kaldı. Antlaşmanın uygulanması İngiltere ve Fransa arasında başlangıçta kolay olmadı. İngiltere işgal ettiği Suriye'den çıkmak istemedi. Fransa ise antlaşma uyarınca Suriye ve Lübnan'ın kendisinin olduğunu iddia etti. Sonunda İngiltere, Suriye ve Lübnan'da Fransız mandasını kabul etti. Ancak antlaşmanın hilafına Irak'ın kuzeyi İngiltere nüfuz bölgesi olarak kaldı.
Birinci Dünya Savaşı'ndan sonra Osmanlı'nın Ortadoğu'yu terk etmek zorunda kalmasıyla da bölgede bugüne kadar devam eden savaşlar, istikrarsızlık ve gözyaşı eksik olmadı.
Rusların yayınladığı belgelerin "Anadolu'nun Taksimi" adıyla tercümesi.
KOMÜNİST RUSLAR GİZLİ ANTLAŞMALARI AÇIKLADI
1917'de Bolşevik İhtilali ile Rusya'da Çarlığın yıkılması birçok şeyi değiştirdi. İhtilalden sonra komünist Ruslar, Çarlık Rusyası'nın gizli diplomatik belgelerini yayınlayıp emperyalist Batı'nın sırlarını dünyaya ifşa ederek Türkiye'yi ve Arap topraklarını derinden sarstılar.
İhtilalden sonra kurulan Sovyet hükümeti, Rusya'nın Çarlık devrinde İngiltere ve Fransa ile yaptığı gizli diplomatik anlaşmaları yayınlayacağını ilan etti. Bu durum bütün Avrupa'da büyük bir heyecan yarattı. Komünistler gizli antlaşmaları "Sarı Kitap" adıyla neşretmeye başladılar. Lev Troçki nezaretinde İzvestiya Gazetesi'nde yayınlanan belgelerin 11-24 Kasım 1917 tarihleri arasındakileri Türkiye'yle ilgiliydi.
Rusların yayınladığı gizli antlaşmalarla ilgili bilgi 26 Kasım 1917'de The Manchester Guardian'da neşredildi. Rusların yayınladığı gizli belgeler Stockholm'de Fransızca'ya çevrilerek Türkiye'ye gönderildi. Osmanlı Dışişleri böylece düşmanlarının hakkındaki niyetlerini öğrenmişti.
Bolşeviklerin, Çarlık diplomasisinin gizli vesikalarını yayınlamasıyla bağımsız Arap krallığı hayal eden Arapların başlarından kaynar su dökülmüştü. Araplara birçok ümit veren İngiltere'nin kirli çamaşırları ortaya çıkmıştı. Filistinli tarihçi George Antonius, antlaşmayı, "Sykes-Picot Antlaşması şoke edici bir belgedir. Açgözlülük ürünü olması en kötü yanı değildir. Söylemek gerekirse müttefik açgözlülüğü şüpheye ve sonra da aptallığa gitti. Şaşırtıcı bir ikili oyun parçası olarak durmaktadır" şeklinde değerlendirmiştir.
Sovyetler Birliği Cumhuriyeti Dışişleri Halk Komiserliği bu vesikaları daha sonra Adamof'un girişimiyle kitap olarak neşretti. Belgeler 1924'te Fransızca olarak da yayınlandı. Erkân-ı Harbiye Kaymakamı (Kurmay Yarbay) Babaeskili Hüseyin Rahmi Bey bu kitabı 1927'de "Anadolu'nun Taksimi" adı altında yayınladı. Kitabın alt başlığında "Eski Rusya Dışişleri Bakanlığı'nın gizli dosyalarından çıkarılan malumatla yazılmıştır" ifadesi vardı.
Mark Sykes, François Georges Picot
SYKES GÜNAH KEÇİSİ İLAN EDİLDİ
İngiltere'de Sykes-Picot ile çok kötü bir antlaşma yapıldığına dair zaman içinde bir konsensüs oluştu ve bunun suçu Mark Sykes'ta görüldü. Dönemin bakanlarından George Curzon, "Sykes şüpheden kurtulmanın yolu olarak her zaman diğer tarafın iddialarını tanımayı ve sorulduğu zaman bizim iddialarımızı reddetmeyi görür görünüşe göre" demişti. Mark Sykes'ın ismi Batı'nın Birinci Dünya Savaşı'ndan sonra izlediği felaket siyasetiyle özdeşleşti. İngiltere Dışişleri'nin gözünde nefret edilen Sykes- Picot Antlaşması'nın hazırlayıcılarında biri olarak günah keçisi ilan edildi.
13 Ekim 2024, Pazar
ERHAN AFYONCU
Lübnan’ın düzenini Avrupalılar bozdu
Lübnan, fethinden itibaren yaklaşık 400 yıl Osmanlı hâkimiyetinde kaldı. Farklı etnik köken ve mezhepler arasında denge gözetilerek kurulan Osmanlı düzeni çok büyük karışıklıklar çıkmadan 19. yüzyıla kadar devam etti. 19. yüzyılın ortalarından itibaren Avrupalı devletler, bölgedeki halkları kendi emperyalist çıkarları için kullanmaya başlayınca Lübnan iç çatışmalara, pek çok karışıklıklara ve ölümlere sahne oldu
Osmanlı'nın bölgeden ayrılmasından sonra huzur bulamayan ve adeta kaynayan kazana dönen Lübnan tekrar savaşla karşı karşıya kaldı. Osmanlı dönemi Lübnan'la ilgili Şehabettin Tekindağ, Mustafa Bilge, Tufan Buzpınar ve Stefan Winter'in araştırmaları vardır.
OSMANLI'NIN ÜÇ BEKLENTİSİ
Osmanlı, 1516'da Mısır seferi sırasında hâkimiyeti altına aldığı Lübnan bölgesinin idaresini, kendi siyaseti doğrultusunda hareket edecek güçlü ailelere verdi. Memlükler döneminde Lübnan bölgesinin yönetiminden sorumlu olan Tenûhîler (Buhturlar) yerine yönetime, diğer bir güçlü Dürzi ailesi olan Ma'noğulları getirildi. Osmanlı Devleti'nin yönetime getirdiği ailelerle ilgili beklentileri vergilerin toplanması, iç güvenliğin sağlanması ve Şam'da toplanan hac kervanının güvenli bir şekilde Hicaz'a ulaştırılmasıydı.
Beyrut
Osmanlı fethiyle bölgenin yönetimi verilen Ma'noğulları, 1600'lü yıllara gelindiğinde Lübnan'ın kuzeyi ve güneyine doğru nüfuzlarını genişlettiler. Osmanlılar idare için tercih ettikleri aileler başına buyruk hareket ettiğinde bölgeye sefer düzenleyerek güvenliği tesis ederdi. Ma'noğlu Fahreddin'in (1585-1635) bölgedeki keyfi idaresi ve bağımsız hareketleri üzerine Şam Beylerbeyi Küçük Ahmed Paşa, Ma'noğlu üzerine sefer çıktı. Yakalanan Fahreddin ve iki oğlu İstanbul'a gönderildi ve Fahreddin idam edildi. Bundan sonra Lübnan'da Ma'noğulları'nın hâkimiyeti iyice kırıldı. Aileden idarede kalan Ahmed'in 1697'de vârissiz ölmesiyle Ma'noğulları dönemi de sona erdi.
1697'den itibaren ise bölgede Şihâbîler'in etkinliği arttı. Bazı üyeleri Sünni olan bu ailenin yönetiminde yaşayanların çoğu Dürzi ve Maruni Hıristiyanlardı. Şihâbîler Dürzi kabilesinden Kaysilere mensuptu. Emir olarak tercih edilen Şihâbîler'e karşı ayaklanmalar da çıktı. 1770'te aileden Mansur'un emirlikten ayrılmasıyla yerine yine Şihâbîler'e mensup Mülhim'in Hıristiyan olan oğlu Yusuf (1770- 1788) geçti. Böylece Lübnan'da Hıristiyan Şihâbîler dönemi başladı. Bölgedeki önemli Hıristiyan gruplardan olan Maruniler bu dönemde güç kazandılar. Avrupa ile geliştirdikleri ticari ilişkiler ve bazı Dürzi ailelerin de Maruniler'e katılmasıyla bölgedeki Maruni nüfuzu iyice arttı. Avrupalı devletlerin misyonerlik faaliyetleri de bölgede görüldü.
Cezzar Ahmed Paşa
KAVALALI'NIN YANLIŞ POLİTİKASI
1775'te Sayda valiliğine atanan Cezzar Ahmed Paşa döneminde Lübnan'da yeni gelişmeler yaşandı. 1788'de duruma müdahale eden Cezzar Ahmed Paşa, Yusuf'un yerine aynı aileden Hıristiyan Beşir Şihâbî'yi tayin etti. Beşir Şihâbî, Osmanlılara karşı Sünni, Dürzilere karşı Dürzi, Hıristiyanlara karşı da Hıristiyan gibi davranarak yaklaşık yarım asır yönetimde bulundu (1788-1840).
Napolyon'un Akka'yı kuşattığı sırada Lübnan'da karışıklıklar söz konusuydu. Zira Maruniler Fransızların Lübnan bölgesini ele geçirmesini isterken, Dürziler çoğunlukla Osmanlı tarafındaydı. Beşir Şihâbî, Cezzar Ahmed Paşa'nın ölümünden sonra bölgeye gelen yöneticilerle iyi geçinerek nüfuzunu artırdı. 1810'a gelindiğinde 15 bin kişilik bir silahlı kuvvete sahipti ve Şam'ı Vehhabilere karşı savunmak üzere Osmanlılara yardım etti.
1832-1840 yılları arasında Mısır idaresinde kalan Lübnan bölgesinin idarecisi olan Emir Beşir, Kavalalı İbrahim Paşa'nın isteklerini yerine getirmekle yetindi. İbrahim Paşa'nın yanlış politikaları Lübnan'ı derinden etkileyecek olaylara sebebiyet verdi. Askeri harcamaları karşılamak üzere koyulan yüksek vergiler ve zorunlu askerlik uygulamaları önemli isyanlara sebep oldu. Müslüman, Hıristiyan ve Dürzi toplulukları birleşerek 1840 Haziran'ında isyan ettiler. Bu isyan sonrasında Emir Beşir, Malta'ya sürgüne gönderildi, İbrahim Paşa ise Lübnan'ı boşalttı. 1842'de Lübnan'da Şihâbî ailesinin hâkimiyeti sona erdi.
Keçecizade Fuad Paşa
ÇİFTE KAYMAKAMLIK DÖNEMİ
Dürziler ve Maruniler arasında vergilerin toplanması meselesi yüzünden artan gerginlik çatışmaya dönüşünce Osmanlılar farklı çözümler aradı. Lübnan'ın doğrudan merkeze bağlanma yolu tercih edilerek Ömer Paşa vali olarak atandı. Ancak bölgedeki yabancı nüfuzu kontrol sağlanmasını engelleyecek boyuta ulaştığında başarısız olundu.
Bunun üzerine Avusturya, Fransa, İngiltere, Prusya ve Rusya'nın da desteğini alan yeni bir sistem uygulanmaya başlandı. Buna göre Lübnan iki idari bölgeye ayırılarak kuzeyde Maruni bölgesinde Maruni kaymakam, güneyde Dürzi bölgesinde Dürzi kaymakam bulunacaktı. Bu durum çifte kaymakamlık dönemi olarak anıldı (1843- 1860). Bu karardan sonra Ocak 1843'te Haydar Ebü'l-Lâm Marunî bölgesine, Ahmed Arslan ise Dürzi bölgesine kaymakam olarak atandı.
Bu yeni sistemden sonra Dürzi ve Müslümanların karışık olarak yaşadığı mahallelerde "harekât" adı verilen kanlı iç çatışmalar yaşandı. Yeni sisteme karşı tepkiler Mayıs 1845'te kanlı bir silahlı çatışmaya dönüşünce Osmanlı Hariciye Nâzırı, yani Dışişleri Bakanı Şekip Efendi'nin Lübnan'a gelerek mahalli gruplar ve Avrupa devletlerinin temsilcileriyle gerçekleştirdiği müzakereler sonunda çifte kaymakamlık sisteminin etkinliğini artıracak kararlar alındı.
1850'de yapılan bu değişiklikler Lübnan'da bürokratik hükümet yapısının meydana gelmesinde dönüm noktası oldu. Buna göre her kaymakamlığa Müslüman, Dürzi, Maruni, Rum Ortodokslar ve Rum Katolikleri temsil eden birer üyenin yanı sıra altı hâkimin yer alacağı bir meclis kurulacaktı. Bu üyelerin yer aldığı meclis hukuki meselelerin halledilmesinde, cemaat temsilcileri de mali ve idari meselelerde kaymakamlara yardımcı olacaktı. Böylece çeşitli dini gruplar -Şiiler hariç- ilk defa idarede resmen yer aldı.
Yavuz, Mısır seferinde.
AVRUPALILAR İYİCE KARIŞTIRDI
Yapılan düzenlemeler bölgedeki çatışmayı sona erdirmedi. Bunun sebebi Avrupalı devletlerin Lübnan'daki çıkarlarıydı. Fransa'nın desteğini alan Maruniler, Maruni bir emir talep ediyorlardı. İngilizler ise Fransa'ya karşı Dürzileri destekliyordu. Ruslar ise Ortodokslara destek veriyordu. Bu çıkar çatışması nüfusun karışık olduğu mahallelerde çatışmalarda sebep oluyordu. 1858-1860 yıllarında karışıklıklara bir yenisi eklendi. Kisrevan'da Maruni çiftçiler, Maruni toprak sahiplerine karşı ayaklandılar ve en köklü ailelerden biri olan Hazinleri sürerek topraklarına el koydular.
1860 bahar aylarında ise Dürziler ile Maruniler arasında çatışmalar şiddetlendi. Dürziler ayrım yapmadan bütün Hıristiyanları hedef aldılar. Bu yüzden aslında iyi ilişkilere sahip oldukları ve Marunilere rakip durumda olan Ortodokslar da çatışmalardan etkilendi. Çatışmalarda çoğunluğu Hıristiyanlardan olmak üzere binlerce kişi öldü. Osmanlı yönetimi, Temmuz 1860'ta Şam'da da Hıristiyanlar'a saldırılması üzerine Avrupalı devletlerin fiilen karışmasını engellemek amacıyla harekete geçti. Osmanlı Hariciye Nâzırı Keçecizade Fuad Paşa olağanüstü yetkiler ve 3 bin askerle Lübnan'a geldi. Lübnan ve Şam'da olaylarla ilgili sorumlu görülen Şam Valisi Müşir Ahmed Paşa dahil çok sayıda kişi idam edildi. Buna rağmen Fransa, Hıristiyanları korumak maksadıyla Beyrut'a asker çıkardı. Bu gelişmeler üzerine ise Avrupalı devletlerin çoğu dikkatini bölgeye verdi.
Ekim 1860'ta Fuad Paşa'nın başkanlığında İngiltere, Fransa, Rusya, Avusturya ve Rusya temsilcilerinin katılımıyla Beyrut'ta başlayan müzakereler aylarca devam etti. Heyetin Mayıs 1861'de uzlaştığı taslak metin adı geçen ülkelerin İstanbul'daki büyükelçileri ve Sadrazam Âli Paşa'nın yer aldığı üst kurula sunuldu. 9 Haziran 1861'de ise imzalanarak yürürlüğe girdi. I. Dünya Savaşı çıkınca Osmanlı yönetimi protokolü tek taraflı ilga ederek Müslüman mutasarrıflar tayin etti.
Lübnan bölgesi 1918'in Ekim ayında İngiliz ve Fransız tarafından işgal edildi. Suriye'de bulunan Faysal'ın temsilcisi Şükrü Paşa el-Eyyûbi, Beyrut'a geldi ve Şerif Hüseyin'e bağlı Arap hükümetini ilan etti. Ancak bu durum uzun sürmedi. 8 Ekim 1918'de Fransız Generali De Piepape, Lübnan yönetimine el koyarak bir haftalık Arap hükümetine son verdi. Nisan 1920'de yapılan San Remo Konferansı'nda ise Lübnan, Suriye ile birlikte Fransa manda yönetimine devredildi.
Fransızları Beyrut'ta kurtarıcı gibi gösteren bir resim.
ULUSLARARASI SİSTEM KURULDU
Avrupalı devletlerle imzalanan protokole göre 1861'de Lübnan müstakil mutasarrıflık oldu. Mutasarrıfın ise Lübnan dışında Osmanlı vatandaşı bir Hıristiyan olması şartı getirildi. Bâbıâli tarafından tayin edilecek bu mutasarrıf yine doğrudan Bâbıâli'ye karşı sorumlu olacaktı. Mutasarrıfa yardımcı olmak üzere -başlangıçta eşit sayıda temsiliyet düşünülmüş olmakla beraber- dört Maruni, üç Dürzi, iki Grek Ortodoks, bir Grek Katolik, bir Sünni, bir de Şii üyeden oluşan 12 kişilik bir meclis görev yapacaktı. Lübnan kaymakamları mutasarrıf tarafından atanacak yedi kazaya ayrılıyordu. Ayrıca nahiye ve köy sistemi de getirildi. Güvenliği sağlamak amacıyla ise jandarma teşkilatı kuruldu. Mutasarrıflıkta yaşayan halk din, mezhep ve sınıf ayrımına tabi tutulmayacak, hak ve sorumlulukları eşit olacaktı. Lübnan'da toplanacak vergiler öncelikle mutasarrıflığın ihtiyaçlarına kullanılacak, artan miktar İstanbul'a gönderilecekti. Gelirlerin yetersiz kalması durumunda ise merkezi hazine tarafından tamamlanacaktı. Davalar istinaf ve temyiz mahkemelerinde görülecekti. İşleyişi gözlemlemek üzere ilk mutasarrıfın görev süresi üç yıl olarak belirlendi. İlk mutasarrıf Davud Paşa'nın üç yıllık tecrübesinin ışığında yeniden uzun müzakereler yapıldı ve 6 Eylül 1864'te yeni bir milletlerarası protokol imzalandı. Gözden geçirilmiş bu metin, Osmanlı Devleti'nin I. Dünya Savaşı sebebiyle Temmuz 1915'te iptal etmesine kadar müstakil mutasarrıflık yönetiminin ana belgesini oluşturdu.
20 Ekim 2024, Pazar
ERHAN AFYONCU
Osmanlı kimliği 150 yıl önce denenmiş fakat tutmamıştı
18. yüzyılın sonlarından itibaren “Millet Sistemi” temelli Osmanlı toplum yapısı çözülmeye başladı. Osmanlı yöneticileri bu duruma engel olmak için yeni bir “Osmanlı kimliği” inşa etme ihtiyacı hissetti. “Osmanlıcılık” fikri etrafında Osmanlı topraklarındaki bütün milletler bir arada tutulmaya çalışıldı. Ancak Türklerin yaptığı bütün fedakârlık ve çabalara rağmen bu deneme başarısız oldu
19. yüzyılda devletin günden güne kötüye giden gidişatı, devlet adamlarını ve aydınları mevcut müesseselerde ıslahat fikrinden yeni bir düzen fikrine sevk etti. Bu yenileşmede model Avrupa idi. II. Mahmud'un reformlarıyla Osmanlı İmparatorluğu'nun yalnız askeri değil, idari, iktisadi ve sosyal yapısı tamamen değişti. Sultanın reformları, oğlu Abdülmecid'in Tanzimat uygulamalarıyla devam etti.
1789 Fransız İhtilali'nin bazı sonuçları, mevcut devlet anlayışını sarstı ve özellikle bünyesinde pek çok milleti barındıran imparatorlukları derinden etkiledi. Osmanlı aydınları asırlardır "Millet Sistemi" etrafında birleşmiş Osmanlı toplum yapısının çözüldüğüne şahit oldular ve bu duruma engel olmak için yeni bir "Osmanlı kimliği" inşa etme ihtiyacı hissettiler. Daha sonra "Osmanlıcılık" olarak adlandırılacak bu teşebbüs, Osmanlı toplum ve devlet yapısını dönüştürdü. Şerif Mardin, Şükrü Hanioğlu ve Azmi Özcan'ın "Osmanlıcılık" konusunda araştırmaları vardır.
II. Meşrutiyet Meclisi.
PARÇALANAN İMPARATORLUK
Rum isyanı ve ardından 1830'da Yunanistan Devleti'nin kurulması Şark Meselesi'nde yeni bir dönemin işaretçisiydi. Rum isyanı, diğer Balkan halklarına bağımsız devletler kurmaları yönünde bir örnek teşkil etti ve Balkan Savaşı'na kadar uzanan sorunlu bir dönemin başlamasına sebep oldu. Yunanistan'ın kurulmasının Şark Meselesi'ne bir diğer etkisi de Osmanlı İmparatorluğu'nun parçalanmasında yeni bir şekli temsil etmesiydi. Daha önceki tarihlerde Osmanlı İmparatorluğu büyük çapta toprak kaybetmiş ama bu kayıplar diğer devletlerin saldırıları sonucunda olmuştu. Yunanistan'ın isyan ederek bağımsızlığını kazanması ise Osmanlı tarihinde bir ilkti. Kendi tebaası isyan ederek ilk defa bir devlet kuruyordu.
Batı'nın baskısıyla bu tür bağımsızlık amaçlı isyanların artması Osmanlı İmparatorluğu'nu birtakım önlemler almaya zorladı. Yeni kanuni düzenlemelerle bazı haklar tanınırken Osmanlıcılık fikri etrafında Osmanlı topraklarındaki bütün milletlerin bir arada tutulmasına çalışıldı. II. Mahmud'un, "Ben tebaamın Müslüman'ını camide, Hıristiyan'ını kilisede, Musevi'sini havrada fark ederim, aralarında başka bir fark yoktur" sözleri, bu yeni durumun özetidir.
Osmanlı Devleti'nin meşruiyetini dayandırdığı din esaslı geleneksel yapılanmadan farklı milletler arasında eşitlik temelli yeni bir yapılanmaya geçildi. "Hâkim devlet" yerini "hadim devlet", "millet- i hâkime" de yerini "milletlerin eşitliği" anlayışına bıraktı.
Meşrutiyet kutlamalarının temsili resmi.
OSMANLICILIK-İSLAMCILIK
Osmanlı kimliği oluşturma çabaları 1839'da ilan edilen Tanzimat Fermanı ile resmi bir hâl aldı. 1856'da ilan edilen Islahat Fermanı, bilhassa gayrimüslimlere yeni haklar tanıdı. Yeni inşa edilmeye çalışılan Osmanlılık kimliği, modern eğitim kurumları, açılan gazeteler gibi çeşitli mecralarda güçlendirilmeye çalışıldı.
Islahat Fermanı'na karşı tepkiler, bazı Osmanlı aydınlarının farklı bir tavır sergilemesine sebep oldu. Yeni bir Osmanlı kimliğinin tepeden inme kararlar yerine anayasal bir düzenle tesis edileceği fikri giderek güç kazandı. 1860'larda Yeni Osmanlılar Cemiyeti adı altında birleşen aydınlar, Osmanlılık kimliğinin oluşturulması konusunda anayasal düzenin önemini kurdukları gazeteler-dergiler ve yazdıkları kitaplar başta olmak üzere her fırsatta dile getirdiler.
En tanınmış simalardan biri olan Namık Kemal, imparatorluk için tehlike arz eden ayrılıkçı fikirlerin, anayasal bir düzenle ortadan kalkacağını, eşitlik ilkesine dayalı ortak bir vatan mefhumunun oluşacağını savunmaktaydı. Cevdet Paşa ise "Avrupa'da gayret-i diniye yerine gayret-i vataniye kaim olmuş... Ama bizde vatan denilince askerin köylerindeki meydanlar hatırına gelir" demekteydi.
Aydınlar arasında bu tür fikri çözümler üretilmeye çalışılırken devlet erkânı gelişen durumlara göre bu fikirlerden yararlanma yoluna gitti. Nitekim İslamcı politikaların devam ettiği bir sırada 1876 Kanun-ı Esasi'nin 8. maddesinde, "Devlet-i Osmaniyye tabiiyetinde bulunan efradın cümlesine herhangi bir din ve mezhepte olursa olsun istisnasız Osmanlı tabir olunur" denildi. Ancak bu yeni kimlik teşebbüsü başarılı olamadı. 19. yüzyılın ikinci yarısında Balkanlar'da bağımsız Hıristiyan devletlerin sayısı giderek arttı. Rumeli'de yaşayan binlerce Müslüman ya katledildi veya Anadolu'ya göç etti. Osmanlıcılık tamamen terk edilmese de İslamcılık öne çıkmaya başladı. Hilafet, diplomatik ilişkilerde sık sık dile getirilen bir kavram oldu. Bazı aydınlar, "İttihad-ı İslam"ı imparatorluğu ayakta tutacak bir politika olarak değerlendirdiler ve başta gazete ve dergiler olmak üzere pek çok mecrada bu düşüncelerini dile getirdiler.
Farklı milletler Meşrutiyet'i ilan ediyorlar.
MEŞRUTİYET DE DERMAN OLMADI
II. Abdülhamid (1876-1908) saltanatı boyunca devleti ayakta tutmak için mücadele etti. 33 yıllık hükümdarlığı, imparatorluğun içten ve dıştan saldırılara uğradığı çok zor bir dönemdi. Sultanın muhalifleri, II. Abdülhamid tahttan indirilip Meclis açılırsa her şey hallolacak zannediyorlardı.
İttihad ve Terakki Cemiyeti, II. Abdülhamid'i tahttan indirmek isteyen içinde gayrimüslimlerin de olduğu pek çok grubun bir araya geldiği yapıya dönüşmüş, kurtuluşun daha özgür bir ortamda ve anayasal düzende olduğuna inanmışlardı.
İttihadçılar, tek kurtuluş reçetesi olarak gördükleri Meşrutiyet'i 1908'de tekrar ilan ettirince toplumda büyük bir heyecan ve coşku doğdu. Ancak eski düzenin ortadan kalkmasıyla siyasi ve sosyal yapıda büyük bir dönüşüm ve çözülme yaşandı. Devlet otoritesinin sarsılmasıyla büyük bir karmaşa meydana geldi.
II. Meşrutiyet döneminde Osmanlıcılık politikasına ağırlık verildi. "Hepimiz kardeşiz" şarkıları söylendi. Bulgar, Rum, Ermeni, Türk kol kola resimler yapıldı. Ancak oluşan özgürlük ortamı dağılmayı durduramadığı gibi bölünmeyi hızlandırdı. Nitekim aynı yıl içinde Girit Yunanistan'a, Bosna-Hersek Avusturya-Macaristan'a ilhak edilirken Bulgaristan da bağımsızlığını ilan etti.
Balkan Savaşları (1912-1913) sonucunda Rumeli topraklarının elden çıkmasıyla yaşanan katliamlar ve göçler, Osmanlıcılık fikrinin başarısızlığını açıkça ortaya koydu.
Arnavutluk isyanı.
TÜRKÇÜLÜK ÖN PLANA ÇIKTI
Balkan Savaşı'nda Müslüman Arnavutların ayrılması İslamcılık düşüncesini de sarstı. Bu tarihten sonra "Türkçülük" İttihadçıların en önemli politikalarından biri hâline geldi. 1914'te I. Dünya Savaşı'na İslamcılık ve Türkçülük politikalarının gölgesinde girildi. Cihan Harbi'ndeki Arap isyanları İslamcılık fikrine iyice darbe vurdu.
İttihadçılarda yoğunlaşmaya başlayan Türkçülük eğilimleri karşısında Osmanlıcılık bu defa İttihadçıların muhalifi olan siyasi fırkalar tarafından savunulmaya başlandı. Ancak Osmanlıcılık siyaseti Türkler için "milliyetsiz kalmak" manasına geliyordu.
İslamcılığın da imparatorluğun dağılmasına engel olamadığını düşünen bazı aydınlar, kurtuluşu Türkçülük politikasının uygulanmasında gördüler. Türkiye Cumhuriyeti'nin kurulmasından sonra tarihi gelişmelere ve dönemin fikri yapısına uygun olarak Türkçülük tek düstur olarak kaldı.
ÜÇ TARZ-I SİYASET
Yusuf Akçura, Paris'te hazırladığı "Osmanlı Devleti Teşkilatı Tarihi Üzerine Bir Deneme" adlı tezinde Osmanlı milleti oluşturma hareketinin neticesiz kalmaya mahkûm bir teşebbüs olduğu, devleti milliyetçiliğin kurtaracağı sonucuna varmıştı. 1904'te yayınlanan "Üç Tarz-ı Siyaset" adlı makalesinde Osmanlıcılık, İslamcılık ve Türkçülük fikrini inceledi. Akçura, Osmanlı topraklarındaki Müslüman veya gayrimüslimlere eşit haklar vererek Amerika'dakine benzer bir Osmanlı kimliği oluşturmanın imkânsız olduğunu, İslamcılığın imparatorluğu tek başına ayakta tutacak sonuçlar vermediğini savundu. İslami Türkçülük çıkar yoldu. Makalenin yayınlandığı Kahire'deki Türk gazetesinde bir tartışma başladı. Gazetenin başyazarı Ali Kemal ve Ahmet Ferid (Tek), Akçura'nın fikirlerini tenkit ettiler. Ali Kemal, Osmanlıcılığın çıkar bir yol olduğunu söylerken, Ahmed Ferid ise her üç siyaset tarzının da duruma göre kullanılabileceğini ifade etti.
'RUMLARI RENCİDE ETMEYELİM'
Osmanlı yönetimi, gayrimüslim tebaa Osmanlı kimliğini kabul etsin diye çok uğraştı. Bu konudaki ilginç bir örnek şudur: 1900'lerin başında İstanbul'un fethinin kutlanması gündeme gelmiş, ancak II. Abdülhamid, gayrimüslim tebaa üzerinde olumsuz etki yapar diye bu teşebbüse izin vermemişti. Yıllar sonra, 1914'te bu konu hakkındaki düşüncelerini ise doktoru Atıf Hüseyin Bey'e şu şekilde izah etmişti. "Biz, İstanbul'u Rumlardan zaptettik. Fetih günü onlar matem tutmak isterler. Biz tezahürde bulunursak onların hissiyatını rencide ederiz. Benim zamanımda bir kere İstanbul'un fetih günü merasim yapmak istediler. Ben buna hissiyat noktasını nazara alarak müsaade etmedim. Bunlar hikmet-i hükümettir, çünkü her hükümet tebaasının hepsinin hissiyatını da rencide etmemeye çalışmalıdır. Her nedense biz kendi kendimize mesele çıkarıyoruz."
..27 Ekim 2024, Pazar
ERHAN AFYONCU
ABD seçimlerinin sonucu iç savaşa yol açmıştı
Kölelik karşıtı Cumhuriyetçi Parti adayı Abraham Lincoln, 1860 seçimlerini kazanınca kölelik taraftarı eyaletler Federal hükümetten ayrıldı. 1861-1865 yılları arasında Amerikan İç Savaşı çıktı ve yüz binlerce insan öldü. Savaşın sonucunda Kuzey galip geldi, ancak muzaffer Başkan Abraham Lincoln bir suikasta kurban gitti
Dünya ABD seçimleriyle yatıp seçimlerle kalkıyor. Amerikan seçimleri yalnızca kendi ülkelerini değil bütün dünyayı meşgul ediyor. Demokratik Parti Kamala Harris, Cumhuriyetçi Parti ise Donald Trump ile seçimi kazanmak için mücadele ediyor. Seçimler büyük devletleri çok fazla değiştirmez.
Büyük devletlerin genel özelliği bunların şahıs değil sistem devleti olmalarıdır. Bu yüzden ABD'nin bir sistem devleti olduğunu, liderlerin bu sistemi çok değiştiremeyeceğini, sadece görüntü değişikliği yapacaklarını unutmamak gerekir.
AFRİKALI KÖLELER AMERİKA'DA
Amerika'nın 1492'de keşfinden sonra İspanyollar, İngilizler, Portekizliler, Hollandalılar ve Fransızlar kıtayı sömürmeye başladılar.
İlk bir asır içerisinde kıtadaki kıymetli madenler Avrupa'ya götürülürken, kıtadaki Aztekler, İnkalar ve Kızılderililerin önemli bir kısmı yok edildi.
17. yüzyılın başlarından itibaren ise kıtadaki arazileri Avrupa'dan getirdikleri beyazlara dağıtan İspanyollar, Fransızlar ve İngilizler son derece verimli bu topraklardan istedikleri ürünleri elde etmek için gerekli işgücünü ise Afrika'dan getirdikleri kölelere karın tokluğuna yaptırdılar.
Başlangıçta Amerika'da çok az olan köle nüfusu, geniş arazilerin yeterince verimli bir şekilde işletilemediğini düşünen Güneyli toprak sahiplerinin talepleri üzerine hızla artmaya başladı.
Amerika'da açık artırmayla köle satışı.
18. yüzyıl boyunca köle sayısı hızla arttı. Örneğin, Virginia'da 1670 ile 1861 yılları arasında köle nüfusu 2 binden 150 bine ulaşmış, 75 kat artmıştı.
Uzun süre İngiltere'nin kolonisi olan ABD, bağımsızlık savaşının ardından 1783'te imzalanan Paris Antlaşması'yla tarih sahnesine çıktı.
Amerika bağımsızlığını ilân edip 1790'da anayasasını kabul ettikten sonra kendi kabuğuna çekildi.
Bu dönemde Amerika, Avrupa'dan yeni gelen mültecilerin iskânıyla uğraşıp gerek Florida, California gibi bölgeleri Avrupalı devletlerden satın alarak veya anlaşarak yahut yerleşime kapalı bölgeleri iskâna açarak yeni eyaletler oluşturdu.
Amerikan iç siyasetinde ise zamanla bir bölünme yaşandı. Tarıma dayalı ekonomiyi benimseyen Güneyliler köleliğin devam etmesi çaba sarf ederlerken sanayi ve ticaret ağırlıklı bir modele bağlı kalan Kuzeyliler ise köleliğin kalkmasından yanaydılar.
Bu durumda, ahlaki sebeplerin yanında Kuzey'deki müteşebbislerin işçi sıkıntısı yaşamaları büyük etkendi.
Güney'de kölelik kalkarsa, burada çalışan siyahi işçiler serbest kalacaklar ve çalışmak üzere ücretli işçi olarak Kuzey'e geçeceklerdi. Güneylilerin kölelikte ısrar etmelerinin temel sebebi ise pamuk üretiminde kölelerin rolüydü.
Cumhuriyetçi Parti'nin kampanya posteri.
DEVLET İKİYE BÖLÜNDÜ
Kölelikle ilgili önemli bir dönüm noktası olan Kansas- Nebraska yasası tasarısına Demokratlar destek verirken, kölelik karşıtı Demokratların ve eski Whig Partisi üyelerinin kurduğu Cumhuriyetçi Parti karşı çıktı. Cumhuriyetçi Parti, Güney eyaletlerinin köleliği yayma çabalarını önlemek amacıyla 1854'te kurulmuştu.
1856 seçimlerini Demokratlar kazanmıştı. Dört yıl sonra ise Cumhuriyetçi Parti, kölelik karşıtı Abraham Lincoln'u aday olarak göstermiş ve Lincoln'un aday olmasıyla beraber Kuzey ile Güney arasındaki gerilim artmıştı.
Lincoln 1860 seçimlerini kazanınca Güney Carolina, Federal hükümetten ayrıldı. Bir buçuk ay sonra 1861 Şubat'ında altı Güneyli eyalet olan Güney Carolina, Florida, Louisiana, Alabama, Missouri ve Georgia, Alabama'ya bağlı Montgomery şehrinde "Amerika Konfedere Devletleri" adında yeni bir devlet kurdular. Kısa bir süre sonra bu eyaletlere Teksas da katıldı ve "Yediler" adı verilen bir birlik oluştu. Daha sonra Virginia, Arkansas, Kuzey Carolina ve Tennessee de bu birliğe katıldı. Başkenti Richmond olan Konfederasyon'un başkanlığına Jefferson Davis seçildi.
Güney'in başkenti Richmond'un düşüşü.
GÜNEY MAĞLUP OLDU
Lincoln başkanlık yemini ettikten sonra ulusa seslenişinde bu oldubittiyi tanımayacağını ve ülkenin birliğini sağlayana kadar savaşacağını söylemişti. "Konfederasyon" olarak bilinen Güneyliler ile "Federasyon" olarak tanımlanan Kuzeyliler arasındaki Amerikan İç Savaşı, Konfederasyon ordusunun Sumter Kalesi'ni 12 Nisan 1861'de topa tutmasıyla başladı.
Kuzeylilerin oluşturduğu Federasyon'a bağlı 23, Güneylilerin meydana getirdiği Konfederasyon'a bağlı ise 11 eyalet vardı. Nüfus ve sanayi üstünlüğüne sahip Kuzeylilere göre çok daha vasıflı subay ve askerlere sahip olan Güneyliler bu sayede uzun süre direndiler.
Savaş genel olarak Mississippi Nehri'nin oluşturduğu vadide ve Atlantik kıyısında cereyan etti. Güneyliler üstün Federasyon güçlerine 1861 Temmuz'unda yapılan savaşta beklenmedik bir mağlubiyet yaşattılar. Kuzeyliler mağlubiyetten sonra strateji değişikliğine giderek Konfederasyon'u tek hamlede yere indirmek yerine deniz kuvvetlerini de kullanarak Güney'i ablukaya aldılar.
Savaşın kaderini 1-3 Temmuz 1863'te Gettysburg mevkiinde meydana gelen savaş tayin etti. Çok kanlı bir muharebeden sonra Lee'nin komutasındaki Konfederasyon Ordusu mağlup oldu. Sonraki yıllarda Kuzey birlikleri Güneylileri arka arkaya mağlup ederek Güney şehirlerini birer birer ele geçirdiler.
Amerika'ya getirilen köleler.
SUİKASTA KURBAN GİTTİ
3 Nisan 1865'te Richmond'un düşmesi üzerine Güney orduları başkomutanı Robert Lee, altı gün sonra teslim oldu. Lakin Lee'nin teslim olmasından sadece beş gün sonra Lincoln suikasta kurban gidince kuzeyin zaferine gölge düştü.
Amerika bu savaşla ortak değerler uğruna birçok şeyin feda edilebileceğini anladı ve Amerikalılar bu savaşla beraber ulus olma sürecini tamamladı. Savaş başladığında Avrupalı büyük güçlerin gerisinde olan Amerika, savaştan edindiği tecrübeler sayesinde 50-60 yıl içerisinde bir süper güce dönüştü.
Abraham Lincoln'e suikast yapılıyor.
DEMOKRATLAR SİYAHİLERİN UMUDU OLDU
ABD'nin iki önemli partisinden Demokratlar liberal, Cumhuriyetçiler ise muhafazakâr olarak bilinir. Ancak iki parti tarihsel süreçte birçok değişim geçirdi. Demokratik Parti 1828'de kuruldu. 1850'li yıllarda Güneyli Demokratlar kölelik yanlısı iken Kuzeyli Demokratlar köleliğe karşı çıkıyorlardı. Demokratik Parti'den ayrılanlar Whig Partisi ile birlikte 1854'te köleliği kaldırmak için Cumhuriyetçi Parti'yi kurdular. İç savaşı Kuzeylilerin kazanmasından sonra uzun süre baskı altında kalan Güneyliler tepkilerini Demokratik Parti etrafında kenetlenerek gösterdiler. Ancak 1929 krizi her şeyi değiştirdi. Bu büyük buhran sırasında başkan olan Demokratik Partili Franklin Roosevelt birçok sosyal reform yapınca ABD'nin siyasi yapısı değişti. Siyahiler ve işçiler Demokrat olurken, muhafazakârlar ise Cumhuriyetçi oldu. Demokratik Parti liberal-sol, Cumhuriyetçi Parti ise muhafazakâr tabanda siyaset yapmaya başladı.
.03 Kasım 2024, Pazar
ERHAN AFYONCU
100 yıl önce Türkiye’nin ilk futbol şampiyonu: Harbiye
4-12 Eylül 1924’te Ankara’da Türkiye’nin ilk “Futbol Şampiyonası” düzenlendi. Kendi bölgelerinde tertip edilen liglerde birinci olan 13 bölgesel şampiyon turnuvaya katıldı. Finalde Bahriye’yi 3-0 yenen Harbiye (Kara Harp Okulu) ilk Türkiye Şampiyonu olurken, Bahriye ikinciliği, Ankara Anadolu-Turan Sanatkâran Gücü üçüncülüğü, Altay dördüncülüğü elde etti
İmparatorluğun son dönemdeki Batılılaşma faaliyetleri toplum ve eğitim alanında da kendini gösterdi. Beden terbiyesi ya da beden eğitimi olarak ifade edilen derslerin yanı sıra modern sporlar öncelikle askeri okullar olmak üzere diğer okulların müfredatına dâhil edildi. Okul müfredatlarının içerisinde yer alan spor faaliyetleri zamanla kurulan kulüp ve derneklerle gündelik yaşama girdi. Özellikle futbol başta olmak üzere yeni sporlar halk arasında yayıldı. 1909 Cemiyetler Kanunu'nun yürürlüğe girmesiyle ülkede spor kulüplerinin sayısı arttı.
İzmir, Selanik ve İstanbul gibi azınlıkların yaşadığı şehirlerde futbol oynanmaktaydı. Türk gençleri arasında da hızla sevilen ve benimsenen futbol alanında çok sayıda spor kulübü kuruldu. Futbol takımları, İstanbul Futbol Birliği (1903- 1910), İstanbul Futbol Kulüpleri Ligi (1910- 1914), Cuma Ligi (1913-1915), Türk İdman Birliği (1919-1920), Pazar Ligi (1920-1922) adı verilen organizasyonlarda karşı karşıya geldi.
Şampiyon Harbiye Takımı.
TÜRKİYE FUTBOL FEDERASYONU
Futbol ve diğer spor dallarını profesyonel bir nizama kavuşturmak ve müsabakaları ulusal merkezi bir idare tarafından organize etmek için adımlar atıldı. 1920'den itibaren başlayan teşebbüsler 22 Mayıs 1922'de Türkiye'nin ilk merkezi spor teşkilatı olan "Türkiye İdman Cemiyetleri İttifakı"nın kurulmasıyla neticelendi.
Futbol dâhil tüm sporları teşvik etmek, geliştirmek ve organize etmekle mükellef bu teşkilatın başkanlığına Ali Sami (Yen), ikinci başkanlığına Burhan (Felek), başdanışmanlığa da Uluslararası Olimpiyat Komitesi Türkiye Temsilcisi Selim Sırrı (Tarcan) Beyler seçildi. Kurum, sporla ilgili talimatname ve nizamnameleri düzenlemesinin yanı sıra federasyonların oluşturulmasına öncülük etti. 23 Nisan 1923'te İstanbul'da Futbol Heyet-i Müttehidesi (Türkiye Futbol Federasyonu) kuruldu.
Türkiye İdman Cemiyetleri İttifakı'nın en önemli organizasyonlarından biri 4-12 Eylül 1924 tarihleri arasında Ankara'da düzenlenen Türkiye'nin ilk "Futbol Şampiyonası"ydı. Türkiye Birincilik Müsabakaları kapsamında organize edilen bu turnuvaya katılacak takımlar kurayla eşleşecek ve maçlar, tek maçlık eleme usulü şeklinde olacaktı. Ankara'daki turnuvaya kendi şehirlerindeki liglerde birinci olmuş kulüpler katılacaktı.
Bu anlamda müsabakalara Türkiye Futbol Federasyonu tarafından daha önce futbol mıntıkası (bölgesel lig) olarak tayin edilen İstanbul, İzmir, Ankara, Bursa, Karesi (Balıkesir), Edirne, Trabzon, Konya, Kocaeli, Eskişehir, Antalya, Adana ve Canik (Samsun) şehirlerinin şampiyon takımlarının katılması kararlaştırıldı. Bunların haricinde Harbiye ve Bahriye ayrı birer futbol mıntıkası olarak müsabakalara dâhil edildi. Seda Bayındır Uluskan ve Efdal As, Türkiye'nin ilk futbol şampiyonası ve Harbiye Mektebi Futbol Takımı'nın başarılarını araştırmalarında anlatırlar.
1924 Paris Yaz Olimpiyatları sebebiyle yarım kalan İstanbul Ligi'nden Ankara'ya gelecek takım belli olmadığı için İstanbul'u temsil edecek takımın belirlenmesi için İstanbul'a mensup idman cemiyetlerinin futbol takımları arasında bir turnuva düzenlendi. 31 Temmuz-22 Ağustos 1924 tarihleri arasında süren turnuvaya Fenerbahçe, Galatasaray, Beşiktaş, Vefa, Süleymaniye, Beykoz, Haliç İdman, Beylerbeyi, Altınordu, Darüşşafaka, Kumkapı, Ortaköy, Anadolu Hisarı İdman Yurdu, Üsküdar, Fatih İdman Yurdu, Altıntuğ, Hilâl ve Yeni Şafak takımları katıldı.
22 Ağustos 1924'te Taksim Stadyumu'nda Galatasaray ile Beşiktaş'ın karşı karşıya geldiği final maçında Galatasaray'ı 2-0 yenen Beşiktaş, Ankara'daki şampiyonada İstanbul'u temsil etmeye hak kazandı.
İsmet Paşa ve bakanlar.
TARTIŞMALAR YAŞANDI
Ankara'ya gelen diğer takımlar şöyleydi: İstanbul'dan Beşiktaş ile Bahriye Efrâd-ı Cedide ve Harbiye Futbol Takımları, İzmir'den Altay, Ankara'dan Anadolu-Turan Sanatkâran Gücü, Bursa'dan Sanatkârlar Spor Derneği, Trabzon'dan Trabzon İdman Ocağı, Konya'dan Gençler Birliği, Kocaeli'nden Adapazarı İdman Yurdu, Eskişehir'den Eskişehir İdman Yurdu. Kulüp ismi tespit edilemeyenler de Antalya, Karesi (Balıkesir), Edirne ve Canik (Samsun) idi.
Ankara'daki Birincilik Müsabakaları'na katılması kararlaştırılan takımlardan biri de Harbiye Mektebi Futbol Takımı idi. Harbiye Mektebi Futbol Takımı, içlerinde Zabitan Korosu İdman Yurdu, Piyade Endaht İdman Yurdu ile Metris Topçu Mektebi İdman Yurdu'nun olduğu ve 1924 Ağustosu'nda kurulan Harbiye Mıntıkası'ndan katıldı. Harbiye Futbol Takımı'nın şampiyonaya katılması hususunda basında bazı tartışmalar yaşandı.
Konuya Cumhuriyet Gazetesi'nde 31 Temmuz 1924 tarihli "Harbiye Spor Heyeti Murahhası ve Umumi Kaptanlığı" imzalı bir tekzip açıklık getirdi. 1921'de Ankara'da tesis edilen Harbiye Spor Kulübü'nün esasen mevcut olduğu ve üstelik Ankara mıntıkasına dâhil edildiği belirtildi. Okul Komutanı ve Harbiye Spor Kulübü Başkanı Miralay Mehmet Hayri Bey'in, Başvekil İsmet Paşa'yı kulübün hamiliğine davet ettiği 6 Ağustos 1924 tarihli mektupta Harbiye Mektebi öğrencileriyle mezunları arasında tesis edilen Harbiye Spor Kulübü'nün, kısa sürede diğer spor kulüpleriyle yüksekokul kulüplerinin karşılaştıkları ifade edildi.
Diğer bir konu ise Harbiyeli olup başka takımlarda oynayan futbolcuların durumuydu. Beşiktaş ve Altınordu gibi takımlarda oynayan Harbiyelilerin futbol talimatnamesinde yapılan değişikliklerle Harbiye Takımı'nda oynamalarının önü açıldı.
Şampiyonluk Kupası.
İLK MAÇLAR OYNANDI
Hükümet, Ankara'ya gelecek futbolcuların tüm ihtiyaçlarının yanı sıra müsabaka sahasının müsabakalara elverişli hale getirilmesinden sorumlu oldu. Şampiyonaya katılacak takımlar Ankara'ya 2 ve 3 Eylül 1924 tarihlerinde ulaştı. Futbol müsabakaları Ankara'da 4 Eylül 1924 Perşembe günü İstiklal Sahası'nda başladı. Tüm gün oynanan maçlarda Konya Gençler Birliği, Trabzon İdman Ocağı'nı 3-0; Beşiktaş, Eskişehir İdman Yurdu'nu 6-1; Bahriye de Balıkesir'i 7-0 mağlup etti. Bazı maçlar ise hava muhalefetinden dolayı ertelendi.
Birincilik müsabakalarının resmi açılışı 5 Eylül 1924 Cuma günü gerçekleşti. Aynı gün Harbiye-Adana takımları karşılaştı. Haberlere göre Harbiye Takımı Kaleci Cavit, takım kaptanı Yüzbaşı Hıfzı ve Fercani, Hasan, Muhtar, Kemal, Eşref, Cevat, Necmettin, Said, Nazif, Edip gibi isimlerden meydana gelmekteydi. Maçı Harbiye Takımı 2-0 kazandı. Harbiye Takımı müsabakalardaki ikinci maçına 7 Eylül 1924 Pazar günü çıktı. 16.00'da başlayan Harbiye-Beşiktaş maçını da 2 golle kazandı. Harbiye ve Bahriye takımlarının başarılarından dolayı basında final maçının da iki askeri takım arasında oynanacağının kuvvetle muhtemel olduğu yazıldı.
4 Eylül 1924'te başlayan ve Türkiye Birincilik Müsabakaları kapsamında organize edilen bu turnuvada oynanan maçlar sonunda yarı finale Harbiye, Bahriye, Altay ve Ankara takımları kaldı. Eşleşme ise Harbiye-Altay ile Bahriye-Ankara şeklinde oldu. 9 Eylül 1924 Salı günü İsmet Paşa ve vekillerin de hazır bulunduğu İstiklal Sahası'nda Harbiye Takımı, Altay'ı 3-0 yenerek adını finale yazdıran ilk takım oldu. 10 Eylül 1924'te oynanan ikinci yarı final maçında ise Bahriye Takımı, Ankara Anadolu- Turan Sanatkâran Gücü'nü 2-0 yenerek finale yükseldi. Böylece finalin adı Harbiye-Bahriye oldu.
Kupa töreni.
ŞAMPİYON COŞKUYLA KARŞILANDI
12 Eylül günü 16.30'da Türkiye Futbol Federasyonu Başkanı Yusuf Ziya Bey'in idaresinde iki askeri takım olan Harbiye ve Bahriye karşı karşıya geldi. Final maçını ikinci yarıda attığı üç golle kazanan Harbiye takımı oldu. Böylelikle Harbiye, yani Kara Harp Okulu 1924 yılında düzenlenen Türkiye'nin ilk futbol şampiyonasını kazanarak Türkiye Şampiyonu oldu.
Final maçının ardından üst düzey mülki erkân ve çok sayıda seyircinin hazır bulunduğu törende Harbiyelilere şampiyonluk kupası takdim edilirken oyuncularına madalyaları verildi. Ayrıca şampiyonaya katılan bölgesel lig şampiyonlarına da kupa verildi. Harbiye Takımı 13 Eylül'de İstanbul treniyle Ankara'dan ayrıldı. Harbiye, Beşiktaş, İzmir, Balıkesir takımlarını istasyondan ayrılmadan önce İsmet Paşa tek tek tebrik etti. Türkiye'nin ilk futbol şampiyonu olan Harbiye Takımı'nı İstanbul'da coşkulu bir halk ve Harbiye Mektebi öğrencileri karşıladı. Karşılama merasimi Harbiyelilerin okullarına varmasıyla son buldu.
HARBİYE'NİN SPORTİF BAŞARILARI
1924'te şampiyon olduktan sonra futbol dâhil olmak üzere diğer branşlarda da faaliyetini sürdüren Harbiye (Kara Harp Okulu), 1936'da Ankara'ya taşınana kadar İstanbul'da, 1936'dan itibaren Ankara'da sportif başarılarını devam ettirdi. 1942 ve 1945 yıllarında futbolda, 1945 ve 1946 yıllarında hentbolda, 1951 ve 1952 yıllarında basketbolda şampiyon oldu.
10 Kasım 2024, Pazar
ERHAN AFYONCU
Atatürk’ün son sözü ‘aleykümesselam’ olmuştu
Atatürk’ün son zamanları hayli sancılı geçti. Artık söylenenleri anlayamayan Atatürk, yattığı yerde başını sağa çevirip Prof. Dr. Neşet Ömer İrdelp’e dikkatle bakarak “Aleykümesselam” dedi. Son sözü de bu oldu. Sonra komaya girip 10 Kasım 09.05’te vefat etti
Hayatının son aylarında ağır bir hastalıkla mücadele eden devletimizin kurucusu Atatürk'ün son sözü "Aleykümesselam" oldu. 10 Kasım günü saat 09.05'te de vefat etti. Atatürk hakkında birçok araştırma yapan Ali Güler, "Atatürk'ün Son Sözü, Aleykümesselam" isimli eserinde Atatürk'ün vefatı, cenaze töreni ve Anıtkabir'in inşa sürecini teferruatlı olarak anlatır.
UNUTKANLIK BAŞLADI
Mustafa Kemal Atatürk'ün son zamanları oldukça sancılı geçti. 7 Kasım 1938'de saat 12.20'de Dr. Mehmet Kamil Berk, karnından üçüncü defa sıvı alma işlemini gerçekleştirdi. İşlemden sonra Atatürk'ün ateşi her ne kadar yükselse de bir nebze rahatladı. 20.00'den sonra belli bir süre rahat uyudu. 8 Kasım 02.00'de unutkanlık başladı ve bu durum 06.00'ya kadar devam etti.
Atatürk'ün naaşı önünde saygı duruşunda bulunuluyor.
Dr. Akil Muhtar Özden, 7 Kasım 18.00'den sonraki gelişmeleri not defterine kaydetmiştir. Buna göre Atatürk geceyi fena hâlde geçirdi. Gece boyunca "confusion mentale" (zihinsel karışıklık) durumu hâkim olup sabaha karşı biraz toparlamıştı. 18.00'de iki defa kustu. Dr. Özden, gözlem kâğıdından öğrendiğine göre Atatürk'ün 24.00'e kadar sakin olduğunu, daha sonra ise etrafındakileri tanımadığını aktarmaktadır. 02.00'ye kadar uyuduktan sonra Rıdvan'ı çağırarak uyuyamadığından şikâyet etti. Bir sigara isteyip içtiği sırada ikinci sigarayı talep etti, onun da yarısını içti.
Her ne kadar kendisini gezdirmesini istese de kısa süre sonra kendisini sağ tarafına yatırmasını, üzerini örtmesini istedi. Rıdvan yanından ayrılmak istediğinde ise nereye gittiğini sordu ve bir şey olur endişesiyle kendisini kaldırmasını istedi. Bu sırada uyuyakaldı ve 04.40'ta bir şeyler yemek için dışarıya seslendi. Hazırlıklar yapılırken tekrar uyuyakaldı ve 06.00'da uyandı. Kendisine süt içirildi.
Denizden bir motor sesi geldiğini, bunun sebebini sordu. Bu sırada tekrar uyuyakaldı ve 07.40'ta uyanıp Rıdvan'a seslendi. Bir şey isteyecek gibi olsa da ilk aşamada kendini ifade edemedi. Daha sonra çay isteyebildi. Bu sırada lazımlık getirilip idrarını yaptı. Yanındakilerden kendini kaldırmalarını istese de lazımlıktan dolayı kalkamadı. Bir şey söyleyecek gibi olsa da kelimeleri seçmede güçlük çekti.
Atatürk, gözleri açık olsa da dalgındı. Bu sırada ateşi ölçülüp 36.5 olarak kaydedildi. 08.20'de Rıdvan sütlü çay getirse de bunu içmek istemedi. Başka bir şey istese de ne istediğinin adını bulamadı. Kendisine pek çok şey sayıldıktan sonra poriç istediği anlaşıldı. Poriçin 10.00'da verileceği ifade edildi.
KOMAYA GİRDİ
Atatürk, 8 Kasım'da yorgun olsa da sakindi. Doktorlar mutat olarak sırayla yanına gelip gerekli tedavileri uyguluyorlardı. O gün kendisine 06.00'da 6 kaşık sütlü kahve, 08.30'da 5 kaşık sütlü çay, 11.00'de biraz poriç, 13.00'te 6 kaşık süt, 15.10'da çorba, 17.15'te 4 kaşık elma suyu verilmişti. 8 Kasım 1938 18.00'den sonraki gelişmeler, Genel Sekreter Hasan Rıza Soyak tarafından aktarılmaktadır.
Soyak, 18.00'de Atatürk'ün yanından ayrılıp odasına indikten 55 dakika sonra telefon geldi. Atatürk'ün fenalaştığını öğrenip telaşla yanına koştu. Odanın kapısında Ali Kılıç duruyordu. Soyak, odaya girdiği sırada Atatürk'ü şu vaziyette görmüştü: "Yatağın ortasında, iki elini yanlarına dayamış, oturuyor ve mütemadiyen öğürerek 'Allah kahretsin' diye söyleniyordu; ara sıra da hizmetçilerin tuttukları tasa koyu kahverengi bir mayi (pıhtılaşmış kan) çıkarıyordu."
Askerler, Atatürk'ün naaşına eşlik ediyor.
Bu sırada nöbetçi Dr. Abrevaya ve Prof. Dr. Neşet Ömer İrdelp, kendisine ilaç vermeye, buz parçaları yutturmaya çalışıyorlardı. Atatürk saate baksa da Hasan Rıza Soyak'a saatin kaç olduğunu sordu. Soyak, 07.00 cevabını verse de aynı soruyu birkaç kez tekrarladı. Biraz sakinleştikten sonra yatağa yatırdılar. Soyak, Atatürk'ün yanına yaklaşarak durumunu sordu ve daha iyi olduğu cevabını aldı. Bu sırada Dr. İrdelp, Atatürk'ten muayene için dilini çıkarmasını rica etti. Dilini yeterince uzatmadığı için doktor tekrar ricada bulundu.
Soyak, bu gelişmelerden sonra Atatürk'ün artık söylenenleri anlayamadığını, dilini tamamen geri çektiğini, başını sağa çevirip Dr. İrdelp'e dikkatle bakarak "Aleykümesselam" dediğini kaydeder. Atatürk'ün son sözü bu oldu. Sonra komaya girip 10 Kasım 09.05'te vefat etti.
Atatürk'ün cenazesi limana götürülüyor.
NAAŞI TAHNİT EDİLDİ
Cumhurbaşkanlığına seçilen İsmet İnönü başkanlığında, Bakanlar Kurulu 13 Kasım Pazar günü toplanarak Atatürk'ün cenaze programı ve muvakkat kabir meselesini görüştü. Milli Savunma Bakanı Kazım Özalp'ın geçici kabrin Etnografya Müzesi olması teklifi kabul edildi. Toplantıdan sonra "Ata'nın aziz naaşının Anıtkabir'in inşasına kadar Etnografya Müzesi'nde, fakat aslında Türk milletinin vefakâr kalbinde muhafaza edileceği" duyuruldu.
Atatürk'ün naaşı, tahnit işlemleri bitirildikten sonra tabuta konulup üzerine Türk bayrağı örtülerek Dolmabahçe Sarayı'nın Muayede Salonu'na konuldu. 16 Kasım 1938 sabah saat 10.00'da naaş ziyarete açıldı. Ziyaretlerin gece 24'e kadar sürmesi planlanmıştı. Ancak halkın yoğun ilgisi üzerine ziyaret sabaha kadar uzatıldı.
Dönemin gazeteleri 17 Kasım sabahı dakikada 186 kişi ziyarete gelirken gece yarısı bu sayının 250'yi bulduğunu yazarlar. Ulus Gazetesi durumu "Dolmabahçe yolları nasıl hâlâ çökmedi" diyerek vermişti. İzdiham acı sonuçlara da yol açmış, 11 kişi hayatını kaybetmiş, onlarca kişi de yaralanmıştı.
NÜMAYİŞTEN KORKULDU
Muayede Salonu'ndaki Fahrettin Altay, Halis Bıyıktay, Cemil Cahit Toydemir ve Ali Sait Akbaytogan gibi Atatürk'ün silah arkadaşları gözleri yaşlı olarak nöbet tutmuşlardı. Başbakan Celal Bayar, 18 Kasım 1938 günü İstanbul'a gelip cenazenin Ankara'ya nakli için hazırlıkları başlattı. Atatürk'ün cenaze namazının İstanbul veya Ankara'da bir camide kılınması konusunda halkın aşırı ilgisinden dolayı bazı tereddütler vardı.
Dolmabahçe'de Atatürk'ün naaşını halkın ziyareti sırasındaki izdihamlarda 11 kişinin ölmesi ve 40'a yakın kişinin yaralanmasından dolayı cenaze namazında toplanacak kalabalıktan ve nümayişten endişe ediliyordu. Fahrettin Altay Paşa ve kız kardeşi Makbule Hanım'ın ısrarları üzerine, Diyanet İşleri'nin de uygun görmesiyle Atatürk'ün cenaze namazı Şerafeddin Yaltkaya'nın imametinde Dolmabahçe Sarayı'nın Muayede Salonu'nda kılındı.
Atatürk'ün naaşı top arabasında taşınırken.
CENAZE NAMAZININ YERİ KONUSUNDA KARARSIZLIK YAŞANDI
FAHRETTİN Altay Paşa, Atatürk'ün cenaze namazının nasıl kılındığını 10 Kasım 1967 tarihli Hürriyet Gazetesi'nde Tahsin Öztin'e verdiği röportajda şöyle anlatır: "Cenaze Alay Kumandanlığı'nı bana vermişlerdi. Cemil Cahit Paşa da bana yardım edecekti. Vazifeyi üstüme alınca ilk iş olarak Ankara'yı aradım. 'Cenaze namazı İstanbul'da mı yoksa Ankara'da mı kılınacak?' dedim. Akşama kadar bekledim, cevap yoktu. Merak etmiştim; bu sefer Mareşal Çakmak'ı aradım ve sordum. Aldığım cevap şöyle idi: 'Yarın Başvekil Celal Bayar İstanbul'a geliyor, onunla konuşunuz.'
Hayret etmiştim. Bir namaz meselesi için Başvekil ile konuşmak, İstanbul veya Ankara'da kılınması için Başvekilin karar vermesine ne lüzum vardı? Celal Bayar gelmişti. Hükümet çekiniyordu. Cenaze namazını bir nümayiş haline getirmek istemiyordu. Atatürk, hepimizden çok Allah'ına, Peygamber'ine inanmış bir insandı. Zamanımızın Müslümanlığının hakiki Müslümanlık olmadığına kâni idi. 'Birçok hurafeler, şekillerle Müslümanlık aslından uzaklaştırılmış' derdi.
Bunun ileri görüşlü, aydın, zamanımızın icaplarını bilir din adamlarının yetiştirilmesi ile telafi edileceğine inanırdı. 'Müslümanlık büyük din' derdi. Ancak günümüzün din adamları zamanımızın durumuna adapte olmamış insanlar, onların kabahati yok eksik ve yanlış yetiştirilmişler. Büyük Türkiye'ye, büyük ve değerli din adamları ister. Ne yazık! Bir ideali idi; aydın, lisan bilir, ileri görüşlü din adamları yetiştirmek isterdi. Dinin de bir mektep olduğuna kâni idi. Ama iyi hocalar elinde. Sarayda toplanmıştık. Cemil Cahit Paşa, Hasan Rıza Bey ve daha birkaç kişi vardı. Cenaze namazının İstanbul veya Ankara'da bir camide kılınmasından hükümet çekinilebilir, ama cenaze namazından sarfınazar edilemezdi. Bu bir zaruretti. Efkar-ı umumiyede çok fena tesir yapardı. Celal Bayar'a dönerek ilave ettim: 'Cenaze namazı kılınmazsa, ben, cenaze merasim kumandanlığını deruhte edemem' dedim. Celal Bayar çaresiz kalmıştı, dalgındı, düşünüyordu. Yine ben konuşmaya başladım: Cenaze namazını mutlaka bir camide kılmaya mecburiyet yok. İslam dini müsait, sarayda da kılarız.'
Celal Bayar geniş bir nefes almış, rahatlamıştı. Şerafeddin Yaltkaya'yı çağırdık ve Dolmabahçe'nin büyük salonunda hem de birkaç kişiyle değil, birkaç saf halinde paşalar, subaylar, vazifeliler, saray mensubu ve Atatürk'ün yakınlarından birkaç kişi olduğu hâlde kalabalık bir cenaze namazı kıldık."
17 Kasım 2024, Pazar
ERHAN AFYONCU
ABD’nin ikiden fazla seçilen tek başkanı Roosevelt
İlk ABD Başkanı Washington, iki dönem görev yaptıktan sonra üçüncü kez seçime girmedi ve teamül olarak Washington'un halefleri birkaç istisna dışında 1930'lara kadar üçüncü kez başkanlığa aday olmadı
Dört defa başkanlığa seçilen Roosevelt dışındakiler en fazla iki dönem görev yaptılar. Sağlığı yerinde olursa Trump, 2029'da anayasayı değiştirmeye teşebbüs edip 3. kez seçilmek için şansını deneyecektir
ABD, bağımsız olduktan sonra Aralık 1788- Ocak 1789'da ilk başkanlık seçimini yaptı. George Washington, milli kahraman ve partiler üstü lider sıfatıyla tek aday olarak girip seçimi kazandı. Asıl rekabet başkan yardımcısının belirlenmesinde "Federalistler" ile "Anti- Federalistler" arasında oldu ve Federalistler'in adayı John Adams başkan yardımcısı seçildi. 1792'de George Washington yeniden başkan seçildi, John Adams da başkan yardımcısı oldu.
Roosevelt
İKİ ADAYLI İLK SEÇİM
1796'da ise herhangi bir yasal kısıtlama olmamasına rağmen Washington üçüncü kez başkanlığa aday olmadı. Bu seçimler, Amerikan tarihinin gerçek anlamdaki ilk seçimleriydi. İki partiden ondan fazla aday başkanlık yarışına girdi. Oylamada en çok oyu alan aday başkan olurken, ikinci olan kişi ise başkan yardımcılığına seçiliyordu. Bu yüzden her iki parti de rakiplerinden birinin ikinci olup başkan yardımcısı seçilmesini engellemek maksadıyla başkanlık için birden fazla aday çıkardı. Plana göre seçmenlerden biri partinin ana adayına (Adams ya da Jefferson) oy verirken diğeri de ana aday dışındaki birine oy verecekti.
Ilımlı, muhafazakâr, gelenekçi Federalist Parti'nin adayı John Adams olurken Demokrat- Cumhuriyetçi Parti ise Thomas Jefferson'ı aday gösterdi. Demokrat-Cumhuriyetçi Parti, kırsala daha çok önem veren, daha adem-i merkeziyetçi, daha liberal ve seküler bir partiydi. Jefferson ve arkadaşları dış siyasette Fransa'ya çok daha yakın, İngiltere'ye karşı ise daha karşıttılar. John Adams, Thomas Jefferson'ı yüzde 53'e yüzde 47 ile genel oyda, 71'e 68 delegeyle de seçici delegelerde mağlup etti. John Adams başkan, Thomas Jefferson ise yardımcısı oldu. Ancak sıkıntılar meydana geldi. 1797'de başkan yardımcısının aynı partiden olabilmesi adına düzenleme yapıldı ve yeni sistem 1800 yılındaki seçimlerde uygulandı.
Dört yıl sonra 1800'de ise bu kez Jefferson, John Adams'a yüzde 60'a yüzde 40 üstünlük sağladı. Jefferson, 1804'te de tıpkı kendisi gibi eski bir Paris elçisi olan Charles Cotesworth Pinckney'i başkanlık seçimlerinde mağlup etti.
1808'de James Madison, Federalistler'in adayı Charles Cotesworth Pinckney'i yenerek dördüncü ABD başkanı oldu. Madison, Jefferson siyasetinin devamcısıydı. Madison, 1812'de ise DeWitt Clinton'ı mağlup etti. 1816 ve 1820 seçimlerini yine Demokrat-Cumhuriyetçiler, James Monroe ile kazandı. Monroe'nun en bilinen icraatı, Avrupa sömürgeciliğini Amerika'dan uzak tutmak adına Avrupa işlerine müdahil olmamaktı. Monroe Doktrini'nin fikir babası John Quincy Adams ise 1824 seçimlerinde başkan oldu. Adams'ın seçilmesi Amerikan tarihi açısından üç açıdan bir ilkti
Quincy Adams, kurucu babalardan olmayan, yani ABD bağımsızlık savaşı ve kuruluş sürecinde aktif rol almayan ilk başkandı. Ayrıca eski bir başkanın (John Adams) oğlu olan ilk ABD başkanıydı. Üçüncü ve en önemlisi de seçimde seçici delege çıkarmayı başaran dört farklı adaydan biriydi, ancak gerek oy oranı gerekse seçici delege bakımından oyları Andrew Jackson'ın gerisindeydi. Ama hiçbir aday anayasada istenilen yüzde 50'den bir fazla seçici delegeye sahip olmadığı için, başkanı seçme görevi Temsilciler Meclisi'ne devrolundu ve meclisteki oylama neticesinde Quincy Adams, ABD başkanı oldu.
Trump, ABD'nin 47. başkanı oldu.
KIRILMA NOKTASI
1828 yılı ABD tarihi açısından bir kırılma noktasıdır. Bu tarihte Demokrat-Cumhuriyetçi Parti bölündü. Andrew Jackson tarafından Demokrat Parti kuruldu. Jackson'ın Demokrat Partisi, popülist, güney eyaletlerinde çiftçi nüfusa dayalı, adem-i merkeziyetçi ve köleliği savunan bir partiydi. Jackson'ın karşısına İngiltere'deki Whig Partisi'ne benzer çizgide liberal, federalist, kuzeyli, anti-masonik, endüstriyelleşmeci ve ulusal muhafazakâr bir parti olan Ulusal-Cumhuriyetçi Parti'nin (daha sonra Whig adını aldı) lideri olarak John Quincy Adams geçti. Ancak Adams, Jackson'a yenildi.
Jackson 1832'de ise Ulusal-Cumhuriyetçi Parti'den Henry Clay'i mağlup etti. Demokratlar, 1836'da Jackson'ın yardımcısı olan Martin Van Buren'le seçimi kazandı. 1836'da Buren'e yenilen Whig Partisi'nden William Henry Harrison, 1840'ta rakibini mağlup etti.
1844'te Demokrat Partili James Polk, Whig'den Henry Clay'i kıl payı ile mağlup etti. 1848'de Whig'den Zachary Taylor, Demokrat Lewiss Cass'ı yendi. 1852'de Demokrat Franklin Pierce, Whigli Winfield Scott'ı mağlup ederken, gündemin asıl konusu 1850'deki Compromise (Taviz) Yasası'ydı. Kuzeyli eyaletler köleliği yasaklarken, Güney'de bu hak devam edecekti. Ayrıca California bir eyalet oldu ve Meksika ile savaş sonrası Teksas'ın sınırları belirlendi. Kölelik meselesindeki gerilim, siyasi rekabetin ötesinde, coğrafi bir çatışmaya dönünce, çoğunluğu Whig Partisi'nin bazı mensupları tarafından 1854'te kölelik karşıtı Cumhuriyetçi Parti kuruldu.
George Washington
İKİ PARTİLİ SİSTEM
Whig Partisi'nin ikiye bölünmesi, 1856 seçimlerinde Demokrat Parti'nin adayı James Buchanan'ın işine geldi. Buchanan yüzde 45 ve 174 seçici delegeyle seçimi kazanırken, Cumhuriyetçi John Fremont yüzde 33, Whig'den Millard Fillmore ise yüzde 21.5 oy alarak birbirlerinin oylarını bölmüşlerdi. 1860 seçimleri ise muhtemelen ABD tarihinin en gerilimli seçimleriydi. Kutuplaşmanın etkisiyle, o zamana kadarki en çok seçmen katılımlı (yüzde 81.8) olan bu seçimi Cumhuriyetçi Abraham Lincoln kazanırken Demokrat Parti kendi içinde Kuzeyli ve Güneyli demokratlar olarak bölünmüştü. Lincoln'ün köleliğe karşı net tavrını benimsemekten kaçınan Anayasal Birlik Partisi ise John Bell önderliğinde seçime girmişti.
1864 seçimleri, Amerikan iç savaşının devam etmesi sebebiyle sadece Kuzey eyaletlerinde gerçekleşti ve Abraham Lincoln, Demokrat rakibi ve Ordu Komutanı George McClellan'i mağlup etti. Lincoln, mart ayında 2. dönem için yemin ettikten sadece 1 ay sonra suikastla öldürülünce anayasa gereğince Andrew Johnson başkan oldu.
1868 seçimlerini iç savaşın önemli komutanlarından Cumhuriyetçi Parti'den Ulysses Grant, Demokrat Partili Horatio Seymour'a karşı kazandı. Grant 1872'de ise Liberal Cumhuriyetçi Parti'den Horace Greely'i mağlup etti. Başkanlık süresi bitmek üzereyken, çevresi Grant'ı üçüncü kez başkanlığa aday olmaya ikna ediyordu ki meclis iki dönem geleneğinin, diktatörlüğü önlemek için olduğunu ilan eden bir kararı kabul etti.
1876 seçimleri bir ilke sahne oldu. Cumhuriyetçi Rutherford Hayes yüzde 47.9 ile 185 seçici delege çıkardı. Rakibi Demokrat Samuel Tilden ise yüzde 50.9 oy almasına rağmen 184 seçici delegede kaldı. Sadece 1 delege farkla üstelik halk oyunun çoğunluğunu rakibi kazanmasına rağmen Rutherford Hayes ABD başkanı seçildi. Oyların çoğunluğunu alamayan bir liderin, seçici delegelerde çoğunluğu sağladığı (meclise gitmeksizin) ve başkan olduğu ilk seçimdi.
ARA VERİP SEÇİLEN İLK BAŞKAN
1880 seçimlerini Cumhuriyetçi James Garfield, yine eski bir general olan Winfield Scott Hancock'a karşı kazandı, ancak seçildikten 1.5 yıl sonra suikastla öldürülünce görev dönemini yardımcısı Chester Arthur tamamladı. 1884 seçimlerini ise İç Savaş'tan beri ilk kez bir Demokrat Parti adayı olan Grover Cleveland, Cumhuriyetçi James Blaine'e karşı kazandı. 1888'de ise Grover Cleveland bir kez daha aday olup en fazla halk oyunu aldı, ancak seçici delegelerde 233'e 168 ile üstünlük sağlayan Cumhuriyetçi Benjamin Harrison, ABD başkanı seçildi.
1892'de ise her iki isim tekrar aday oldu. Bu kez başkanlığı Demokrat Partili Grover Cleveland kazandı. Cleveland bir dönem görev yapıp ara verdikten sonra tekrar başkan olan ilk kişi olmuştu. Bu yüzden kendisi ABD'nin hem 22. hem de 24. başkanı olarak kabul edilir. Donald Trump ise bunu başaran ikinci başkan olarak hem 45. hem 47. başkan oldu. Cleveland üçüncü kez başkan adaylığına niyetlenip partisinin önseçimine girdiyse de sonradan vazgeçti.
Demokrat Partili rakibi William Jennings Bryan'ı 1896'da yenerek başkan seçilen Cumhuriyetçi William McKinley, 1900'deki seçimi de yine aynı rakibe karşı kazandı, ancak iki döneminin henüz 6. ayındayken bir suikast sonucu öldürüldü. Yardımcısı Theodore Roosevelt başkanlık koltuğuna oturdu.
SEÇİMİ ÜÇ KEZ KAYBETTİ
Roosevelt 1904 seçimlerinde çok ciddi bir oy farkıyla Demokrat rakibi Alton Parker'i mağlup etti. 1908'de Cumhuriyetçi William Howard Taft, üçüncü kez Demokrat Parti'nin adayı olan William Jennings Bryan'ı bir kez daha mağlup ederek ABD başkanı oldu. William Jennings Bryan, büyük bir partiden üç kez seçime girip kaybeden tek başkan adayı olarak tarihe geçti.
1912 seçimleri ABD tarihi açısından ilginç bir seçimdi. 1908'de seçime girmeyen Roosevelt 1912'de 3. kez başkan olmak için, başka bir partiyle seçime girdi. Mevcut başkan William Howard Taft Cumhuriyetçi Parti'den, eski başkan olan Theodore Roosevelt İlerici Parti'den aday oldu. İki adayın birbirini bölmesinden yararlanan Demokrat Parti'den Woodrow Wilson başkan seçildi. Woodrow Wilson'ın önemli icraatından biri, anayasaya eklenen 19. değişiklikle kadınlara seçme ve seçilme hakkının tanınması oldu ve 1920 seçimlerinde kadınlar da oy kullandı.
Wilson, 1920 seçimlerinde aday olmak istediyse de partisi kabul etmedi. Wilson'ın dünya savaşı konusunda sözünü tutamaması Demokratlar'a seçimde pahalıya patladı ve Cumhuriyetçi aday Warren G. Harding, 1920'de Demokrat Partili rakibi James Cox'u büyük bir farkla mağlup etti. Harding 1923'te kalp krizinden ölünce yardımcısı Calvin Coolidge başkanlık koltuğuna oturdu. Calvin Coolidge, 1924'teki seçimlerde Demokrat John Davis ile İlerici Robert M. La Follette'e karşı galip geldi. 1928 seçimlerinde Cumhuriyetçiler bir kez daha kazandılar ve Herbert Hoover, Demokrat Al Smith'i mağlup ederek ABD başkanı oldu.
Roosevelt'in "3. kez seçilmesine hayır" afişi.
DÖRT KEZ SEÇİLİNCE ANAYASA DEĞİŞTİRİLDİ
1929'da çıkan ekonomik kriz ve yaşanan büyük buhran yüzünden Cumhuriyetçi Parti büyük bir oy kaybına uğradı. O dönem 48 eyaleti olan ABD'de 1932 seçimlerinde, 42 eyaleti Demokrat Partili Franklin D. Roosevelt kazanırken Herbert Hoover ancak 6 eyaleti kazanabildi ve rakibinin 17 puan gerisinde kaldı. Bu olay Kuzey eyaletlerinde geleneksel Cumhuriyetçi Parti üstünlüğünün sonuydu. Bu seçimle beraber anayasal değişiklikle başkanların yemin töreni mart ayından ocak ayına çekildi ve 4 ay süren geçiş süreci 2 aya indirildi. Roosevelt'in "New Deal Coalition" adını verdiği yeni bir koalisyon, toplumun işçi, göçmen, siyahi, Hispanik azınlık gruplarını kapsar hâle geldi ve geleneksel olarak Beyaz, Anglosakson ve Protestan (WASP) Amerikalıların oy verdiği, İç Savaş'tan beri Güneylilerin desteklediği Demokrat Parti kabuk değiştirdi.
Başkanlık seçim afişi.
Roosevelt 1936'da Cumhuriyetçi rakibi Alf Landon'u daha da büyük bir farkla yendi. 48 eyaletin 46'sını kazanırken, rakibine 24 puan fark attı. 1940'ta Roosevelt tarihte ilk kez 3. dönem ABD başkanı seçilmeyi başardı. Cumhuriyetçi Wendell Willkie'yi yenen Roosevelt'in kişisel ihtirası ve başarıları yanında ABD'nin dünya savaşının eşiğinde bulunması, seçmenin Roosevelt'e yönelmesinde etkili olmuştu.
İkinci Dünya Savaşı devam ettiği sırada 1944 seçimleri yapıldı ve Roosevelt, Thomas Dewey'i mağlup ederek 4. kez ABD başkanlığına seçildi. Ancak Roosevelt çok kısa bir süre sonra ölünce yardımcısı Harry Truman başkanlık koltuğuna oturdu. İki dönem teamülü Roosevelt ile bozulduğu için, bu durumu önlemek amacıyla 1947'de anayasaya her başkan için en fazla iki dönem şartı bir kural olarak eklendi.
1948 seçimlerinde Harry Truman, yine aday olan Cumhuriyetçi Thomas Dewey'i mağlup ederek başkan seçildi. Anayasa değişmeden önce iki dönem başkanlık yapan Truman 1952'de 3. dönem için Demokrat Parti'nin önseçimine katıldı, ancak başarısız olunca adaylıktan çekildi. Daha sonraki başkanlar yasal durum yüzünden üçüncü kez başkanlığa aday olamadılar. Bakalım Trump anayasayı değiştirmeye teşebbüs edip 3. dönemi zorlayacak mı?
24 Kasım 2024, Pazar
ERHAN AFYONCU
Atatürk’ün çok çocuk politikası acilen uygulanmalı
Türkiye doğurganlık hızında bir kâbusa, bir felakete gidiyor. Cumhurbaşkanımızın uyarılarına rağmen bürokratlar ve kurumlar tehlikeyi hâlâ görmüyorlar
Nüfusumuzun hayli az olduğu Cumhuriyet'in ilk yıllarında nüfus artışını planlı olarak teşvik etmiş, çok çocuğu olan ailelerin fotoğraflarını gazetelerde bile yayınlamıştık
1965'te kabul edilen Nüfus Planlaması Hakkındaki Kanun ve bu konuda yapılan uygulamalar ise Türkiye'nin nüfus açısından bugünkü olumsuz duruma gelmesine zemin hazırladı
Cumhuriyetimizin ilk yıllarında nüfus planlaması yerine nüfus artışını teşvik etmiştik. Balkan Savaşı, Trablusgarp Savaşı, Birinci Dünya Savaşı ve Milli Mücadele derken nüfusumuz oldukça azalmıştı. Bu yüzden Cumhuriyet kurulduktan sonra nüfusun artırılması için önlemler alınmıştı.
Türkiye'nin en önemli tarihçilerinden Vahdettin Engin'in dönemin basınına dayanarak Cumhuriyet'in ilk yıllarında nüfus artışının nasıl teşvik edildiğini gösteren bir ilginç bir araştırması vardır. Bu araştırmadan Cumhuriyetimizin başında nüfusumuzu artırmak için neler yaptığımızı naklediyoruz:
Cumhuriyetin ilk dönemlerinde, nüfus artışını teşvikte gazetelerimizin önemli rolü oldu. 4 Şubat 1928 tarihli Cumhuriyet Gazetesi, "10-12 çocuklu ailelerin memleketi" başlığı altında kalabalık bir İtalyan ailesinin fotoğrafını yayınlayıp bu manzaraya gıpta etmemenin mümkün olmadığını vurgulamaktaydı.
Atatürk ve manevi kızı Ülkü.
'SERVETİMİZ ÇOCUKLARIMIZ'
Gazetede İtalya'dan yeni dönen Doktor Osman Şerafettin Bey'in şu görüşlerine de yer veriliyordu: "Avrupa ülkeleri arasında nüfusu en hızlı artan ülke İtalya'dır. Bundan 30 sene kadar önce İtalya'nın nüfusu 26 milyon idi. Şimdi ise 44 milyondur. Bu nüfus artışına hayran olmamak elde değil. İtalya'da dikkatleri en çok çocuklar çeker. Şehirlerde biraz merkezden uzaklaştığınızda sokakların çocuklarla dolu olduğunu görürüsünüz. İrili ufaklı birçok çocuk sokaklarda oynar. Bazen üzerlerinde don bile yoktur. Ekserisi zayıftır ve üstü başı temiz değildir.
Çocukların en çok göründüğü yerler sokaklardır. Zira İtalya'da sokak, evin tamamlayıcısı gibidir. Hatta birçok fakir evlerinin odaları doğrudan sokağa açılır. Kapıdan baktığınız zaman yatakta yatanları görmek mümkündür. Fakir mahallelerinde evler güneş görmediğinden çocuklar için hava alınabilecek tek yer sokaktır.
Köylerde ise nüfus artışı daha bariz bir şekilde görülür. Köylerin sokaklarında birçok oynayan, koşan, bağıran dört beş yaşından on iki yaşına kadar çocuklara tesadüf edilir. Bunlar şehirdekilere oranla daha gürbüz ve daha zindedir. Üzerlerindeki elbiseler yırtık, oynadıkları yerler pis olmasına rağmen bu çocuklar sağlam ve kuvvetlidir."
Osman Şerafettin Bey, İtalyan nüfusunun artmasında en önemli faktörün eğlence hayatı olmadığı için erkenden yatmalarının olduğunu, İtalyanların "Biz fakir bir milletiz. Fakat bizim servetimiz çocuklarımızdır" dediklerini de söylemişti.
Atatürk, manevi kızı Ülkü'yü sallarken.
FOTOĞRAF KAMPANYASI
Cumhuriyet Gazetesi, 11 Şubat 1928 tarihli nüshasında nüfus artışını teşvik için bir kampanya başlattı. Çok çocuklu ailelerin fotoğrafları gazetede yayınlanacaktı.
Çok çocuklu kabul edilmek için aynı anne ve babadan en az 6 çocuk sahibi olmak ve çocukların hayatta olmaları şarttı. Böylece bir yandan fazla çocuk yapmanın önemi hatırlatılırken diğer yandan doğan çocukları yaşatmanın da aynı derecede önemli olduğu vurgulanıyordu.
Türk aileleri kampanyaya büyük ilgi gösterdi. İlk başvuruyu Şehzadebaşı'nda Nezaket Apartmanı'nda ikamet eden saat tamircisi Faik Efendi yaptı. Faik Efendi'nin ailesiyle çekilen fotoğrafı gazetede yayınlandı.
Sonraki günlerde de çok çocuklu ailelerin fotoğrafların yayınlanmasına devam edildi. Aileler tanıtıldıkça aralarındaki ortak bir nokta hemen dikkati çekiyordu. Bu aileler geçim sıkıntısı çekiyorlar ve özellikle de çocuklarını okutma imkânından mahrum bulunuyorlardı.
Gazetenin başyazarı Yunus Nadi Bey, 29 Şubat 1928 tarihli makalesinde bu konuyla ilgili olarak şunları yazmıştı: "Çok çocuklu aileler cemiyetin en hayırlı bir zümresini teşkil eder. Bundan dolayı özel bir şefkat ve hürmetle davranılmayı hak etmişlerdir. Bu tür aileler bazı vergilerden muaf tutulabilecekleri gibi ayrıca kıymetli yardımlar almağa dahi hak kazanmış sayılabilirler.
Cumhuriyet Gazetesi'nde çok çocuklu ailelerin fotoğrafları.
Çok çocuk sahibi olmak memleket için maddi ve manevi anlamda bir kazançtır. Bu mesele bilhassa aziz Türkiye'mizde toplumca en özen gösterilen konular arasına yükseltilirse asla lüzumsuz bir iş yapılmış olunmaz. Türk ailesi esasen üretkendir. Bu kabiliyet, Türk milletinin her zaman ve zeminde en büyük manevi kuvvetini teşkil eder. Bunca badireden sonra nüfusumuzun 14 milyonu bulmasının sebebi budur. Eğer bu hakikati bilir ve milletçe lazım gelen önemi verirsek geleceğimizi garanti altına almış oluruz.
Gazetemizin açtığı kampanya ilerledikçe bu hayati konu üzerinde daha çok söz söyleyeceğiz. Bu bakımdan çok çocuklu aileler bahsine el birliği ile sahip çıkalım. Bu bir milli ihtiyacın açığa çıkarılması ve ifade edilmesidir. Şunu tekrar ifade edelim ki, çok çocuklu aileler milletin en hayırlı uzuvlarıdırlar ve bu sebeple en fazla hürmet edilmeye ve yardım görmeye layıktırlar."
Cumhuriyet'in ilk yıllarında nüfus artışını teşvik edici politikaların uygulanmasıyla istenilen netice kısa sürede alındı. 1927 yılında 13.6 milyon olan nüfus 1940 yılında 17.8 milyona ulaştı.
GİDEREK YAŞLANIYORUZ
1965'te kabul edilen 557 sayılı Nüfus Planlaması Hakkındaki Kanun, Türkiye'deki nüfus politikalarında bir dönüm noktası oldu. Yıllarca nüfus planlaması yapıp çocuk sayısının azlığını teşvik ederek nüfus artış hızımızı düşürdük. Hep kendimizi mukayese ettiğimiz Avrupa ile bu konuda hiç karşılaştırma yapmadık ve Avrupa'nın durumuna gelebileceğimizi hiç hesaplamadık.
Cumhuriyet Gazetesi'nin İtalya'nın nüfusuyla ilgili haberi.
Batı ülkelerinin nüfus yoğunluklarının bizim dört-beş mislimiz olmasına rağmen Avrupalıların nüfus planlaması yapmayıp yeni doğumları teşvik ettiklerini görmezden geldik. Sonunda felaket kapıya kadar geldi. Genç nüfusumuz var derken ortanca yaşın ağırlıklı olduğu bir nüfus yapısına sahip olduk. Eğer ciddi tedbirler alıp doğurganlık hızımızı en az 2.1'de tutamazsak Avrupa gibi yaşlı nüfus ağırlıklı bir ülke olmaya doğru gidiyoruz.
DOĞURGANLIK HIZIMIZ 6.9 ÇOCUKTAN 1.51'E DÜŞTÜ
Cumhuriyet'in ilanından sonra ülkenin nüfusu ile sosyal ve ekonomik niteliklerinin tespiti için ilk nüfus sayımı 28 Ekim 1927'de yapıldı. Bu sayıma göre nüfusumuz 13 milyon 648 bin 270'ti. Ülkemizin nüfus yoğunluğu kilometrekare başına 18 kişiydi. Sekiz yıl sonra 20 Ekim 1935'te yapılan ikinci nüfus sayımında nüfusumuz 16 milyon 158 bin 18'e çıktı. Nüfus artış oranı yüzde 21.1'di. Yaklaşık 2.5 milyon kişi artan nüfusun içinde yeni gelen muhacirler de bulunuyordu. Çoğu Balkanlar'dan 207 bin 350 kişi Türkiye'ye göç etmişti. Nüfusumuz 1940'ta 17 milyon 820 bin 950 kişiye, 1945'te 18 milyon 790 bin 174 kişiye, 1950'de 20 milyon 947 bin 188 kişiye ulaştı. İkinci Dünya Savaşı yıllarında nüfus artış hızımız düştü.
Faik Bey ve 7 çocuğu.
Sonraki yıllarda da Türkiye'nin nüfusu hızla artmaya devam etti. 1960'ta 27 milyon, 1965'te 31 milyon, 1970'te 35 milyon, 1975'te 40 milyon, 1980'de 44 milyon, 1985'te 50 milyon, 1990'da 56 milyon, 1997'de 62 milyon, 2000'de 67 milyon kişiye ulaştık. Adrese dayalı yeni nüfus sayımına geçtikten sonra 2007 sonu itibarıyla Türkiye'nin nüfusu 70,5 milyon, 2010'da 73.7 milyon, 2015'te 78.7 milyon, 2020'de 83.6 milyon, 2023'te 85.3 milyon kişiye çıktı. Nüfus yoğunluğumuz kilometrekare başına 111 kişi oldu. Nüfus artış hızımız ise binde 1.1'e kadar düştü.
Doğurganlık hızımız 1945'te 6.9, 1960'ta 6.38 çocuk iken, 1965'teki nüfus planlaması uygulamasının başlamasından sonra 1978'de 4.3, 1983'te 4, 1993'te 2.7, 2001'de 2.38, 2023'te ise 1.51 çocuğa kadar düştü. Doğurganlık hızında Bulgaristan'ın bile gerisindeyiz. Nüfusun yenilenme düzeyi olan 2.1'in çok altında kaldık. Şanlıurfa, Van, Şırnak, Mardin, Muş, Siirt, Diyarbakır, Batman, Ağrı ve Gaziantep gibi doğurganlık hızı yüksek illerimiz olmasa doğurganlık hızımız 1 çocuğa kadar inecek.
EN BÜYÜK SERMAYE GENÇ NÜFUS
Avrupa 19. yüzyılda genç ve dinamik nüfusuyla dünya nüfusunun önemli bir kısmını oluşturuyordu. Günümüzde Avrupa'nın nüfusu yaşlanırken Afrika ve Asya ülkeleri genç nüfuslarıyla öne çıkıyorlar.
1974 ile 1982 yılları arasında Almanya'yı yöneten Helmut Schmidt, önemli bir devlet adamı ve düşünürdü. "Toplumda Ahlak Arayışı: Yeni Yüzyılın Eşiğinde Almanya" isimli kitabında Avrupa'yı Avrupa yapan değerlerin zayıflamasıyla meydana gelen tehlikeye dikkat çeker ve özellikle Batı medeniyetinin oluşmasında önemli bir yeri olan aile kurumunun dağılmasının Avrupa'nın geleceğini nasıl kararttığının üzerinde durur.
Fazla bir sermayesi ve doğal kaynakları olmayan Türkiye'nin Avrupa medeniyetinin yavaş yavaş çöküşe gittiği bu dönemde en önemli avantajı aile yapısı ve genç nüfusu idi. Ancak artık genç nüfusumuz hızla azalıyor. Aile yapımız da eskisi gibi değil.
01 Aralık 2024, Pazar
ERHAN AFYONCU
Halep 8 asır Türklerin hâkimiyetinde kaldı
Halep, ilk defa 878’de Türk hâkimiyetine girdi. 1086’da Halep’in Selçuklular’ın eline geçmesiyle birlikte bölgede uzun sürecek Türk hâkimiyeti başladı. 1918’e kadar Halep, Artuklu, Zengi, Eyyubi, Memlük ve Osmanlı devletleri idaresinde kaldı. Halep, 8 asır Türk hâkimiyetinde kalmıştı
Kuzey Suriye'nin tarih boyunca en önemli şehri olan Halep, yolların kavşak noktasındaydı. Ticaret kervanlarının uğrak yeri olması sebebiyle büyüdü. Milattan önce 3000'lerde bile tarihi kayıtlarda adı geçmekteydi. Halep, 637'de Müslümanlar tarafından fethedildi. 878'de Mısır'da kurulmuş bir Türk devleti olan Tolunoğulları kısa süreliğine Halep'i ele geçirdi. 936 yılında Mısır'daki bir başka Türk devleti olan İhşidiler Halep'e hâkim oldu.
Halep daha sonra Bizans'ın da bulunduğu birçok devlet arasında el değiştirdi. Şehir Mirdasiler'in elindeyken Türkmen emirlerinden Sanduk, 1069'da Halep'te kışı geçirdi. Daha sonra Büyük Selçuklu Sultanı Alparslan, Mısır'a sefere giderken şehri kuşatınca, Halep Selçuklular'ın hâkimiyetine geçti. Bölgedeki Türk hâkimiyetiyle ilgili rahmetli Coşkun Alptekin, rahmetli Ali Sevim ve Gülay Öğün Bezer'in çalışmaları vardır.
Halep
SELÇUKLULAR ELE GEÇİRDİ
Büyük Selçuklu Sultanı Melikşah, 1078'de kardeşi Tutuş'a Suriye ve çevresinde fethedeceği yerleri verdi. Tutuş, 1078'de Halep'i kuşattı, ancak fethedemedi. Bu sırada Fatımi ordusu Şam'ı kuşatmıştı. Şam (Dımaşk) hâkimi Atsız, Tutuş'tan yardım isteyince Fatımiler geri çekildiler. Tutuş, Atsız'ı öldürüp şehri ele geçirdi. 1079'da Suriye Selçuklu Devleti kuruldu. 1080'de Arap asıllı bir hanedan olan Ukayliler'den Şerefüddevle (Müslim bin Kureyş) Halep'i ele geçirdi.
Osmanlılar'dan önce Anadolu'da devlet kuran Türkiye Selçukluları'nın en önemli hedeflerinden biri Kuzey Suriye'yi ele geçirmekti. Türkiye Selçuklu Devleti'nin kurucusu Kutalmışoğlu Süleyman Şah, önce Antakya'yı fethetti. Bunun üzerine harekete geçen Şerefüddevle, Kurzahil'de yapılan savaşta Kutalmışoğlu Süleyman Şah'a mağlup oldu ve öldürüldü.
Kutalmışoğlu, bu zaferden sonra Halep'i kuşattı, ancak şehri müdafaa eden Şerif el-Huteyti, Sultan Melikşah'ın onayıyla Halep'i vereceğini söyleyince kuşatmayı kaldırdı. Kendisine verilen söz tutulmayınca Süleyman Şah, 1086'da Halep'i tekrar kuşattı. Bunun üzerine Şerif el-Huteyti, Tutuş'u yardıma çağırdı. Süleyman Şah ve Tutuş'un orduları 4 Haziran 1086'da Halep'e 5 km uzaklıktaki Aynüseylem'de karşılaştılar. Muharebeyi kaybeden Süleyman Şah, bir rivayete göre savaşta öldü, diğer bir rivayete göre ise intihar etti.
Tutuş, Şerif el-Huteyti'nin kendisini oyalamaya kalkması üzerine 11 Temmuz'da şehri ele geçirdi. Ancak ağabeyi Büyük Selçuklu Sultanı Melikşah'ın emri üzerine Şam'a döndü. Melikşah, 3 Aralık 1086'da gelerek Halep'i teslim aldı.
Tutuş, ağabeyi Melikşah'ın ölümünün ardından Musul, Halep ve Diyarbekir bölgelerini ele geçirdi. Ancak Büyük Selçuklu tahtını ele geçirme mücadelesinde 1095'te hayatını kaybetti.
Ölümünden sonra Suriye Selçukluları, Halep ve Şam Selçuklu melikliği olmak üzere ikiye ayrıldı.
Tutuş'un oğlu Rıdvan Halep'te, Dukak ise Dımaşk'ta hüküm sürdü. Bu sırada bölgeye Haçlılar geldi. Halep melikliğinde iç çekişmelerden dolayı Haçlı tehlikesinin artması üzerine, Halepliler, Mardin Artuklu hükümdarı Necmeddin İlgazi'yi yardıma çağırdılar. Necmeddin İlgazi, 1117-1118'de bölgeye hâkim oldu.
Osmanlılar Suriye'de.
TİCARET MERKEZİ OLDU
1104'te de Dımaşk Selçuklu Melikliği sona ermiş, yerlerine Dımaşk Atabeyliği (Böriler/ Tuğteginliler) kurulmuştu. Daha sonra Suriye'ye başka bir Türk devleti olan Zengiler hâkim oldu. Urfa Haçlı Kontluğu'na son vererek Haçlılar tarafından işgal edilen bir yeri ilk defa geri alan Zengiler, Haçlılara karşı verdikleri mücadelelerle İslam dünyasının ümidi oldu. Halep, Zengiler'in eline geçti. Daha sonra bölgeye Eyyubiler hâkim oldu.
Süleyman Şah'ın Halep uğruna ölmesine rağmen, daha sonra tahta çıkan Türkiye Selçuklu sultanlarının Halep'i topraklarına katma rüyaları bitmedi. 13. yüzyılın başlarında Selçuklu tahtında bulunan İzzeddin Keykavus, çok uygun bir zamanda Halep'in üzerine yürüdü. Ancak kalenin hâkimi olan Eyyubiler'in hilesi sonucu, Halep'i alamadığı gibi, komutanlarını da Eyyubiler'le işbirliği yaptıkları için öldürttü.
Halep, Eyyubiler'den sonra bütün Suriye'yle birlikte Mısır'da bir devlet kuran Memlük Türklerinin hâkimiyetine girdi. Halep, Osmanlılar zamanında ise Türkiye'nin bir parçası oldu. Yavuz Sultan Selim, 1516'da Memlükler'i mağlup ettikten sonra bütün Suriye ile birlikte Halep'i de Osmanlı topraklarına kattı.
Halep, Osmanlı hâkimiyetine girdikten sonra şehir geçmişinde rastlanmayan büyük bir gelişme gösterdi ve doğu-batı ticaretinde önemli bir merkez oldu. Eyalet merkezi olan şehir, Osmanlı mimari eserleriyle süslendi. Birinci Dünya Savaşı'nın sonuna kadar elimizde kalan Halep, 27 Ekim 1918'de İngilizler tarafından işgal edildi.
Halep surlarının ana kapısı.
TÜRKMENLER, HALEP'E ANADOLU'DAN ÖNCE YERLEŞTİLER
Surıye'de bugün isimlerinden oldukça az bahsedilen Türkmenler, bir zamanlar Suriye'nin kaderine hükmetmişlerdi. Suriye'deki Türklerin en büyük grubu ise Halep Türkmenleriydi. Türkler, Asya'dan göç ederken sadece Anadolu'ya gelmemişlerdi. Irak ve Suriye de kendilerine yurt arayan Türkmenlerin gittiği bölgelerdi. Rahmetli Faruk Sümer, İlhan Şahin, Hüseyin Özdeğer, Ahmet Emin Dağ ve Enver Çakan'ın Suriye Türkmenleri ile ilgili çalışmalarında bu konuda teferruatlı bilgiyi buluyoruz.
Türkmenler, Suriye'ye Anadolu'dan önce yerleştiler. 1060'lı yıllardan itibaren Türkmenler Suriye'ye gittiler. Büyük Selçuklu komutanlarından Atsız, Şam, Kudüs gibi yerleri fethedip buraların hâkimi oldu. 1077'de Büyük Selçuklu Sultanı Melikşah, kardeşi Tutuş'u Suriye meliki tayin etti. Tutuş'la birlikte yeni Türkmen kitleleri Suriye'ye geldi. 12. yüzyılın başlarında Musul emiri İmadeddin Zengi, Halep emiri olunca Irak'taki Yıva Türkmenlerini Halep'e getirdi. Daha sonraki yıllarda da Türkmen göçü devam etti.
Halep, Şam, Hama, Humus, Lazkiye ve Trablusşam, Türkmenlerin yoğun yaşadıkları yerlerdi. Bu bölgeler kadar yoğun olmamakla birlikte Suriye'nin doğusunda da Türkmenler bulunuyordu. Halep ve civarında Halep Türkmenleri, Hama'da Selluriye (Salur) Türkmenleri ile Hama Bayadı, Humus'ta Salur, Avşar ve Bayındır boyuna mensup Türkmen aşiretleri yaşıyorlardı. Şam civarında da Bayatlar vardı. Lazkiye bölgesinde Bayır- Bucakların da aralarında olduğu Türkmenler bulunuyordu. Lazkiye civarındaki Türkmenler genelde Üçok, Halep civarındaki Türkmenler ise Bozok boylarına mensuptular.
Türkmenler
NÜFUSU 60 BİNDEN FAZLAYDI
Suriye Türklerinin en büyük grubu Halep Türkmenleri idi. Beydili, Bayat, Avşar, İnallu ve Harbendelüler, Halep Türkmenlerinin en büyük oymaklarıydı. Ayrıca bu oymaklar kadar büyük olmasa da Karkın, Kızık, Acürlü, Peçenek, Şah Meliklü, Dayer, Kınık, Eymür, Bahadırlu gibi aşiret grupları da vardı. 16. yüzyılda tam anlamıyla göçebe hayatını sürdüren Halep Türkmenleri, Moğol baskısı üzerine 13. yüzyılda Suriye'ye göç eden binlerce çadırlık Bozok Türkmenlerinin torunlarıydılar. 16. yüzyılda nüfusları 60 binden fazlaydı.
O dönemde bir şehrin nüfusunun 3-4 bin kişi olduğu göz önüne alınırsa Halep Türkmenlerinin büyüklüğü anlaşılabilir. Ana geçim kaynağı koyun olan Türkmenlerin 2 milyondan fazla küçükbaş hayvanları vardı. Halep'te kışlayan aşiretler bahardan itibaren Sivas bölgesine yaylaya gelirlerdi. Yaz bitince yaylada doğup büyümüş kuzularıyla Halep civarına dönerlerdi. Kış şiddetli olursa Halep Türkmenleri, Şam bölgesine giderlerdi. Genel olarak SivasŞam arası Halep Türkmenlerinin yayıldığı sahaydı.
Halep Türkmenleri, 1930'lara kadar konargöçerliği sürdürdüler. 1930'lardan itibaren köylere yerleşerek çiftçiliğe başladılar. 1970'lerden itibaren bir kısmı köylerdeki hayatlarını sürdürürken bir kısmı ise şehirlere gittiler. Şam bölgesindeki Türklerin bir kısmı Türkçe'yi unuturken Halep bölgesindeki Türkmenler asimile olmadılar. Halep Türkmenlerinin torunları, Suriye'de çatışmalar başlayıncaya kadar Halep ve civarındaki köylerde yaşadılar.
08 Aralık 2024, Pazar
ERHAN AFYONCU
Yavuz’a Ortadoğu’nun kapılarını açan rüya
Yavuz Sultan Selim’in kapı ağası Hasan Ağa rüyasında, Peygamber Efendimizin, padişahı Haremeyn’in hizmetine davet ettiğini gördü. Rüya padişaha anlatılınca, Yavuz, musahibi Hasan Can’a “Sana demez miyiz ki biz, bir tarafa memur olmadan hareket etmemişiz” demiş ve bu rüyadan sonra Ortadoğu seferine çıkıp Suriye, Lübnan, Ürdün, Filistin ve Mısır’ı fethetmişti
Fatih döneminde gergin olan Memlük- Osmanlı ilişkileri, İkinci Bayezid zamanında düzelmişti. Yavuz Sultan Selim zamanında Portekizliler, Memlük Devleti üzerinde baskılarını artırmışlardı. Yavuz'un ilk yıllarında da iki devletin ilişkileri iyi durumdaydı. Ancak Memlükler'in Çaldıran Savaşı'ndan sonra Safeviler'le antlaşma yapması ilişkilerin bozulmasına sebep oldu.
HZ. PEYGAMBER DAVET ETTİ
Osmanlı tarihçisi ve şeyhülislamı Hoca Sadeddin Efendi, Yavuz Sultan Selim'in musahibi olan babası Hasan Can'dan naklen ilginç bir rüya anlatır. Rahmetli Ahmet Uğur, bu rüyayı yayınlamıştır.
Yavuz Sultan Selim
Yavuz Sultan Selim geceleri çoğu zaman uyumaz, kitap okur ve yanında bulunan Hasan Can'a dünya ahvalinden bahsedermiş. Hasan Can bir gece, uyuyakaldığı için sultanın yanına ancak sabah ezanından sonra gidebilmişti. Yavuz, görünmeyişinin sebebini sorduğu vakit Hasan Can, "Birkaç gecedir uykusuz kaldığından, bu gece gaflete geldiğini ve hizmetlerinden mahrum olduğunu" söyleyerek af diledi.
Bunun üzerine sultan, "Ne düş gördün beyan eyle" buyurdu. Hasan Can, rüya görmediğini söylediyse de, sultan hem sözlerinde ısrar etti hem de bir rüya görmemesini hayretle karşıladı.
Rüya meselesi kapandıktan sonra sultan, Hasan Can'ı bir iş için kapı ağası Hasan Ağa'nın bulunduğu yere gönderdi. Hasan Can, oraya gittiğinde kilercibaşı, saray ağası ve Hazinedarbaşı Mehmed Ağa birbirleriyle konuşuyor, kapı ağası Hasan Ağa da ağlıyordu. Hasan Ağa gördüğü bir rüyanın etkisinde kaldığı için ağlıyordu. Kapı ağası, kendisini etkileyen rüyasını şöyle anlattı:
'Bu gördüğün kimseler Resulullah'ın ashabıdır. Bizi Hazreti Resulullah gönderip, Selim Han'a selam etti ve buyurdu ki, kalkıp gelsin ki Haremeyn hizmeti ona buyuruldu. Gördüğün dört kişiden bu Ebu Bekir-i Sıddık, bu Ömerü'l-Faruk, bu Osman-ı Zi'n-Nureyn, seninle konuşan ben ise Ebu Talib oğlu Ali'yim. Var Selim Han'a söyle' dedi ve hepsi ortadan kayboldular. Ben dehşetle kendimden geçip terlemişim ve sabaha kadar baygın kalmışım."
Rüyayı dikkatle dinleyen Hasan Can, hemen sultanın yanına dönerek "Rüyayı bu Hasan kulunuz görmediyse başka bir Hasan kulunuz" görmüştür diyerek izah edince yüzü kızaran ve gözleri yaşaran Yavuz, "Sana demez miyiz ki biz, bir tarafa memur olmadan hareket etmemişiz" demişti. Sultan, bu rüyadan sonra Memlük seferini düşünmeye başladı.
Yavuz'un Mısır seferi güzergâhı.
SURİYE FETHEDİLDİ
Bu yıllarda Osmanlılar'ın, Maraş ve civarında hüküm süren Dulkadirli Beyliği'ni ortadan kaldırmaları, iki devlet arasındaki durumu daha da gerginleştirmişti. Memlük hükümdarı Kansu Gavri'nin, Dulkadirli Beyliği'nin, son beyi Alaüddevle Bey'in oğluna verilmesini istemesi ve İran üzerine yürüyen Osmanlı ordusuna karşı harekete geçmesi, Yavuz'un hedefinin değişmesine sebep oldu.
Osmanlılar zaten Hint ticaret yollarının Portekizliler yüzünden kapanmasından ve İslamiyet'in kutsal topraklarının tehdit altında olmasından dolayı Memlük topraklarında hâkimiyet kurmalarının zorunlu olduğunu anlamışlardı. Memlükler'e karşı harekete geçmeleri için bir kıvılcım gerekiyordu.
Onu da Osmanlı İmparatorluğu'nun büyümesinin kendilerinin aleyhine olduğunu anlayan ve bunu bir an önce durdurmak için harekete geçen Kansu Gavri yaktı. 24 Ağustos 1516'da Halep yakınlarında Mercidabık'ta meydana gelen savaşta hiçbir varlık gösteremeyip hükümdarlarını kaybeden Memlük ordusu büyük bir mağlubiyete uğradı ve Suriye, Osmanlılar'ın eline geçti.
Kansu Gavri'nin son zamanlarında Mısır ve Suriye ahalisinden bazı kimseler ve bazı Memlük emirleri, Yavuz'a kendi hükümdarlarını şikâyet eden mektuplar göndermişlerdi. Osmanlı idarecileri, bu Memlük beyleri ile temas kurmuş ve Mercidabık Savaşı sırasında Halep Emiri Hayır Bey, bir grup Memlük'le beraber Osmanlılar'a katılmıştı. Suriye'nin ardından Ürdün, Lübnan, Filistin ve İsrail'in bulunduğu yerler fethedildi.
Osmanlı ordusunun Şam kuşatması.
HAREMEYN'İN HİZMETKÂRLIĞI
Yavuz, Mercidabık'tan sonra bütün Suriye'ye hâkim olmuştu. Bu arada Mısır'da hükümdar seçilen Tumanbay'a, Osmanlı İmparatorluğu'na tabi olup vergi vermek şartıyla Gazze'den itibaren Mısır'ı bırakmayı teklif etti, ancak bu isteği kabul görmedi.
Memlükler, Yavuz'un ordusuyla çölü aşmaya cesaret edemeyeceğini düşünüyorlardı. Osmanlılar çölü geçmeye kalktıklarında ise ordularının büyük bir kısmı zayiata uğrayacak ve kalanı da yorgun bir halde yakalanıp yok edilecekti. Ancak yağan yağmurların da yardımıyla Osmanlı ordusu Sina Çölü'nü rahatlıkla geçti.
Kahire'nin kuzeydoğusundaki Ridaniyye sahrasında 22 Ocak 1517'de meydana gelen savaşta Osmanlı, Memlük kuvvetlerini bir kez daha mağlup etti. Ancak bu mağlubiyete rağmen Tumanbay pes etmedi, Kahire'de sokak savaşlarıyla Osmanlı'ya karşı koymaya çalıştı. Bir taraftan Memlükler her yerde takip edilirken, diğer taraftan da itaat etmiş Memlük emirleri, kadılar ve Abbasi halifesi kullanılarak direnişin kırılmasına çalışıldı. Son Memlük Sultanı Tumanbay'ın yakalanıp asılmasının ardından (19 Nisan 1517) Mısır'da Osmanlı denetimi kurulabildi.
Memlükler'e tabi olan Mekke şerifleri, Mısır'ın fethinin ardından Osmanlı hâkimiyetini tanıdılar. Mekke şerifi, oğlu Ebu Nümeyy'i göndererek Osmanlı hâkimiyetini tanımıştı. Böylece İslamiyet'in kutsal topraklarında Osmanlılar'ın hizmetkârlığı başladı.
Fransızlar Halep'te.
FRANSIZ MANDASINDAN BAĞIMSIZLIĞA
1918'de Osmanlı yönetiminin sona ermesinin ardından Suriye'de Arapların kısa bir bağımsızlık dönemi oldu. Ancak Fransa ve İngiltere, Suriye'nin bağımsızlığını tanımadı. 1920'de Fransız kuvvetleri, Şam'a girdi. 1922'de Milletler Cemiyeti'nin de onayıyla Suriye'de resmen Fransız manda yönetimi başladı.
Müttefiklerin 1941 Haziran'ında Suriye'ye girmesinden sonra De Gaulle bağımsızlık için söz vermişti. Ancak bölgeye bağımsızlık vermemek için direndi. Suriyelilerin bağımsızlık yönündeki faaliyetleri sonucu Fransızlar, Suriye'yi terk ettiler. Manda döneminin sona erdiği 17 Nisan 1946'da milli tatil oldu.
15 Aralık 2024, Pazar
ERHAN AFYONCU
Süleyman Şah Türbesi’nin asli yeri Caber Kalesi’dir
Osman Gazi’nin atalarından Süleyman Şah, 1200’lü yıllarda Caber Kalesi civarında Fırat Nehri’ni geçerken boğulunca, kale eteklerine gömüldü. Kabri “Türk Mezarı” olarak adlandırıldı. Ankara İtilafnamesi’yle türbenin bulunduğu bölge (8 bin 797 metrekare) Türkiye’ye bırakıldı. Türbe 1973’te Caber Kalesi’nden Karakozak’a, 2015’te ise sınırımızda Suriye Eşmesi’ne taşındı
Türkmenler, Anadolu'ya gelmeden Suriye ve Irak'a da gidip yerleşmişlerdi. Tarihi rivayetlerde de Osmanlı hanedanının mensup olduğu aşiretin Suriye üzerinden Türkiye'ye geldiği anlatılır.
Caber Kalesi eteklerinde Süleyman Şah Türbesi ve Türk karakolu (1938).
TÜRK MEZARI DİYE ANILDI
Aşıkpaşazade, Neşri ve Oruç Bey gibi ilk Osmanlı tarihçileri, Osmanlı hanedanının atası Süleyman Şah'ın Caber Kalesi civarında Fırat Nehri'ni geçerken boğulduğunu ve cesedinin nehirden çıkarılarak kale eteğine gömüldüğünü anlatır. Yine bu eserlerde Süleyman Şah'ın mezarının "Türk Mezarı" olarak adlandırıldığı söylenir. Bölge Türkmenlerin yoğun olarak yaşadığı bir yerdi. Türkmenler ve bölgede yaşayanlar açısından Süleyman Şah Türbesi önemli bir ziyaretgâhtı. Süleyman Şah'ın Caber'deki mezarı, "Mezar-ı Türk" veya "Mezar-ı Türki" adıyla daha Osmanlı Beyliği'nin ilk dönemlerinden itibaren bilinen bir yerdi ve zamanla önemli bir ziyaretgâh hâline gelmişti. 15. yüzyıla gelindiğinde Süleyman Şah'ın mezarıyla ilgili halk inanışları çoktan oluşmuştu. Tarih kitaplarına göre, sıtmalılar gidip bu türbe üzerinde Fatiha okuyunca, Allah'ın izniyle dertten kurtulmaktaydılar. Mezar, hasta atların da ziyaretgâhıydı. Evliya Çelebi, 17. yüzyılda Suriye seyahati sırasında Caber Kalesi'ni ve Süleyman Şah Türbesi'ni de ziyaret etmiştir. Türbeyi, "Ziyaretgâh-ı Süleyman Şah" başlığı altında şöyle anlatır: "Âl-i Osman'ın büyük atası Ertuğrul Bey'in babası Süleyman Şah, Mâhân diyarından çıkıp Âl-i Selçukiyân'a gelirken bu Caber Kalesi dibinde bütün adamlarıyla otururken, Süleyman Şah'a gusl icap ettikte Fırat Nehri'nde guslederken bi-emrillah boğulup naaş-ı şerifini kale eteğinde tepeye defnederler."
Süleyman Şah
İkinci Abdülhamid döneminde imparatorluğun dört bir tarafındaki önemli şahsiyetlerin türbesi inşa edildi. Bunlardan biri de padişahın büyük atası Süleyman Şah'tı. 1882'de Süleyman Şah mezarının durumu gündeme geldi. 1884'te türbenin inşası için yapılan keşifte 49 bin 145 kuruş harcanacağı tahmin edildi. Plana göre kare biçimindeki türbenin yanı sıra kuyu, ambarlar, odalar ve türbenin korunması için askerlerin kalacağı bir koğuş da vardı. Masrafları hazine-i hassadan karşılanan inşaat 1887'de bitti. Türbeyi koruması için bir onbaşı takımı ve 100 kuruş maaşla bir de türbedar tayin edildi. 1910'da Sultan Mehmed Reşad döneminde yapılan keşifte türbenin Süleyman Şah'ın şan ve şerefine uygun olmadığı tespit edilip tamiri kararlaştırıldı.
Karakozak'taki Süleyman Şah Türbesi (2011).
TÜRBEYİ 10 ASKER KORUYORDU
Milli Mücadele sürerken Fransa ile TBMM hükümeti antlaşma masasına oturdu. Türkiye, Suriye sınırı çizilirken tarihi haklarının da göz önüne alınmasını istedi. Sınırın Türk Mezarı diye adlandırılan ve Osman Gazi'nin dedesinin mezarının bulunduğuna inanılan Caber Kalesi'nden geçmesini talep ettik. Fransa bu durumu kabul etmeyince sınır Caber Kalesi'nin daha kuzeyinden geçti, ancak Türk mezarının bulunduğu bölge Türkiye toprağı olarak kabul edildi.
20 Ekim 1921'de TBMM hükümeti ile Fransa hükümeti arasında imzalanan Ankara İtilafnamesi'nin dokuzuncu maddesi gereğince Caber Kalesi ve kuzeybatı eteklerindeki "Türk Mezarı" diye anılan türbenin bulunduğu bölge (8 bin 797 metrekare), Anadolu Türkleri açısından manevi bir önem taşıdığı için Türkiye'ye bırakıldı.
1938'de sonra Süleyman Şah'ın mezarının olduğu yere bir de karakol yaptırıldı. Türkiye Cumhuriyeti toprağı sayılan bu bölgede bulunan jandarma karakolu Türk bayrağını dalgalandırmaktaydı. 1949'da Caberkale Jandarma Karakolu'nda bir astsubay, bir onbaşı ve sekiz er türbeyi korumaktaydı. Türbede bir de imam bulunmaktaydı. Tekke, Zaviye ve Türbeler Kanunu ile maaşı kesilen Süleyman Şah Türbesi'nin imamlık maaşı, 1931'den itibaren Evkaf Umum Müdürlüğü bütçesinden ödendi.
1951 yılında, Caber Kalesi, Süleyman Şah'ın mezarı, Halep ve Şam'daki şehitliklerin durumunu inceleyen Konya Milletvekili Saffet Gürol, gördüğü aksaklıkları devlet makamlarına bildirdi. Milletvekilinin durumu gündeme getirmesi üzerine Süleyman Şah Türbesi incelendi. Türbenin ve karakolda bulunan askerlerin hayat şartlarındaki olumsuzluklar tespit edildi.
Tayyar Altıkulaç'ın nezaretinde Süleyman Şah ve yanında yatanların yeni mezarlarına nakilleri.
ASLİ YERİNE NAKLEDİLMELİ
1966'da Suriye, Tabka Barajı'nı yapmaya başlayınca, sular altında kalacağı anlaşılan mezarın taşınmasını istedi. Suriye ile yapılan antlaşma uyarınca Aralık 1973'te Diyanet İşleri Başkan Yardımcısı Tayyar Altıkulaç'ın nezaretinde Süleyman Şah ve türbede yanında yatanların kabirleri kuzeye, Karakozak'a nakledildi. 1975'te Süleyman Şah'ın kabri üzerine yeni bir türbe inşa edildi. Caber Kalesi, kuş uçuşu Türkiye'ye 92 kilometre, Karakozak ise 28 kilometredir. Suriye'de iç savaş çıkmasından sonra türbenin taşınması kararı alındı. 21-22 Şubat 2015 gecesi, Süleyman Şah Türbesi'ndeki mezarlar açılarak, cenazeler Türkiye'nin askeri bir operasyonuyla geçici olarak Suriye Eşmesi'ne getirildi ve türbenin eski yeri tamamen imha edildi. Bu yanlış bir karardı. Şimdi Süleyman Şah, Caber Kalesi civarına, asıl gömüldüğü bölgeye nakledilmeyi bekliyor.
***
800 YILLIK TÜRBENİN KRONOLOJİSİ
1200'ler: Süleyman Şah, Caber Kalesi önlerinde Fırat'ta boğularak öldü.
1400'ler: Türbe sıtma hastaları ve hasta atları tedavi etmek için bir ziyaretgâh olarak ziyaret ediliyor.
Ocak 1882: Süleyman Şah'ın mezarının üzerine türbe yapılması için ilk defa Halep Vilayet Meclisi talepte bulundu.
Nisan 1884: Türbe yapılması için ilk keşif raporu İstanbul'a ulaştı.
Temmuz 1884: Türbenin yapılması için İkinci Abdülhamid'den izin alındı.
1887: Türbe inşası çalışmaları tamamlandı.
1910: Halep Vilayet Meclisi, türbenin tamiri için İstanbul'a müracaat etti.
20 Ekim 1921: Ankara İtilafnamesi ile türbe Türkiye toprağı olarak kabul edildi.
24 Temmuz 1923: Lozan Antlaşması ile türbenin Türkiye toprağı olduğu onaylandı.
Süleyman Şah Türbesi'nin üç değişik yerinin Türkiye'ye uzaklıklarını gösteren harita.
1926: 30 Kasım 1925'te çıkarılan Tekke ve Zaviyelerle Türbelerin Seddine ve Türbedarların Birtakım Unvanlarının İlgasına Dair Kanun'un bir gereği olarak türbe 1926'da Maarif Vekâleti'ne bağlandı.
1931: Tekke ve zaviyelerle ilgili 1925'te çıkarılan kanuna istinaden Süleyman Şah Türbesi'nin türbedarının maaşı kesildi ve türbedarın müracaatı sebebiyle türbe Türkiye Cumhuriyeti makamlarınca gündeme alındı.
1936: Türbeyi koruyan Jandarma Saygı Kıtası için bir karakol yapılması yönünde yazışmalar başladı.
23 Haziran 1937: Jandarma Saygı Kıtası için karakol yapılmasına ödenek ayrılmak üzere kararnâme kabul edildi.
Haziran 1938: Süleyman Şah Türbesi karakolu resmen açıldı.
8 Eylül 1949: Türbeyi koruyan askerlerin maaşları artırıldı.
1951: Genelkurmay'ın isteği üzerine türbeyle ilgili Şam Ataşemiliterliği bir rapor hazırladı. Ayrıca türbe TBMM'de gündeme geldi.
5 Ağustos 1956: Halep'teki üst düzey bir toplantıda türbeyi koruyan askerlerle ilgili yeni bir düzenleme kabul edildi.
1963: Suriye'de iç karışıklıklar çıktı ve Süleyman Şah Türbesi'ndeki askerlerimiz bir müddet mahsur kaldılar.
1966: Suriye, Tabka Barajı çalışmaları sebebiyle Süleyman Şah Türbesi'nin taşınmasını istedi.
24 Aralık 1973: Süleyman Şah Türbesi yeni yerine nakledildi, ancak henüz türbe inşa edilmemişti.
1975: Süleyman Şah'ın kabri üzerine yeni bir türbe inşa edildi.
1990: Suriye, Fırat Nehri üzerinde Tişrin Barajı'nı inşa etmeye başladığından Süleyman Şah Türbesi'nin tekrar taşınması gündeme geldi.
2001: Süleyman Şah Türbesi, TBMM'de gündeme geldi.
22 Ocak 2003: Ankara'da Suriye ve Türkiye heyeti, Süleyman Şah Türbesi ile ilgili bir teknik protokol imzaladı. Aynı sene protokol Bakanlar Kurulu tarafından kabul edilerek kanun hâline getirildi.
13 Mayıs 2004: Suriye ve Türkiye yetkilileri arasında Süleyman Şah Türbesi Tahkimat Projesi imzalandı.
2005: Başbakan Recep Tayyip Erdoğan'ın Suriye ziyareti öncesinde türbe tekrar gündeme geldi.
Ağustos 2006: Türbeyle ilgili Bakanlar Kurulu'nda 22 maddelik yeni bir protokol kabul edildi.
2007: Türbenin baraj sularından korunması için Kültür ve Turizm Bakanlığı, 4.5 milyon TL'lik bir tahsisat ayırdı.
2011: Suriye'de iç savaş çıktı ve Süleyman Şah Türbesi tekrar gündeme geldi.
2 Ekim 2014: TBMM'de Suriye ve Irak tezkeresi tartışmalarında Süleyman Şah Türbesi de birçok kez konuşuldu.
21-22 Şubat 2015 gecesi: Süleyman Şah Türbesi'nde yatanların kabirleri, Türkiye'nin askeri bir operasyonu sonucu Suriye sınırına getirildi ve türbenin eski yeri tamamen imha edildi.
22 Aralık 2024, Pazar
ERHAN AFYONCU
Nusayriler 4 asır Osmanlı hâkimiyetinde yaşadılar
Yavuz’un 1516’da Suriye bölgesini ele geçirmesiyle birlikte Nusayriler, Osmanlı hâkimiyetine girdiler. 19. yüzyıla kadar devlet otoritesi bölgede hâkimdi. 19. yüzyılda ise Osmanlı yönetimi, misyonerlerin Nusayrilere yönelik çalışmalarının önüne geçmek ve onları Osmanlı sistemine entegre etmek için idari düzenlemeler yapıp okullar açtı, bölgede camiler inşa ettirdi
Yavuz Sultan Selim'in 1516'da Suriye topraklarını ele geçirmesiyle birlikte Nusayriler, Osmanlı tebaası oldular. 18. yüzyıldan itibaren bazı Nusayri aileler, mültezim olarak sermaye biriktirdiler. Bu da bazı Nusayri aşiretlerin zenginleşmesine, bazılarının ise onlara bağımlı hâle gelmesine sebep oldu. Aşiretler arasındaki rekabet, süreç içerisinde Kuzeyliler ve Güneyliler olarak dini bölünmeye neden oldu. Nusayriler 18. yüzyıla kadar genellikle Lazkiye bölgesinde yaşadılar. Aşiretler arasındaki anlaşmazlıklar, 18. yüzyılda bölgede meydana gelen büyük deprem ve çeşitli sebeplerden dolayı Nusayrilerin bir kısmı Çukurova'ya göç ettiler.
Nusayrilerin 1808 ve 1816'daki isyan teşebbüsleri fazla etkili olmadı. 1830'larda Suriye'yi ele geçiren Kavalalı Mehmed Ali Paşa'nın oğlu İbrahim Paşa, Suriye valisi olarak atandı. İbrahim Paşa'nın askeri, mali ve idari reformları üzerine Nusayriler, Dürzilerle birlikte 1834'te isyan ettiler. İbrahim Paşa, Nusayriler arasındaki aşiret çatışmalarını körükleyerek kontrolü sağlamaya çalıştı. Osmanlı merkezi idaresi ise İbrahim Paşa'ya karşı 1841'e kadar Nusayrileri silahlandırdı ve isyana teşvik etti. İbrahim Paşa'nın Suriye'den çekilmesinden sonra aşiretler arasındaki çekişmeler Osmanlı yönetimi tarafından desteklenerek bölgede kontrol sağlanmaya çalışıldı.
Nusayriler
MİSYONERLİK FAALİYETLERİ
1850'lerde Nusayrilerin yaşadıkları bölgede Kelbiyye, Matavira, Hayyatin ve Haddadin adında dört büyük aşiret yapısı vardı. Nusayriler, farklı aşiretlerin yanında her birinin müstakil şeyhi bulunan çeşitli dini guruplara bölünmüşlerdi. Aralarındaki çekişmelerin sebeplerinden biri de bu dini yapıydı.
Suriye, 19. yüzyıldan itibaren Batı'nın dikkatini çekince, Avrupalılar bazı gruplar arasında nüfuz kazanmaya çalıştılar. Fransızlar Maruniler, İngilizler Dürziler, Amerikalılar ise Nusayrilerin yaşadığı yerlerde açtıkları okullar aracılığıyla misyonerlik faaliyetleri yürüttüler. Osmanlı idaresi de II. Abdülhamid devrinde bölgede özellikle okullar ve camiler açarak misyonerlik faaliyetlerinin önüne geçmeye çalıştı.
Nusayriler, bölgedeki Sünniler tarafından dışlansalar da merkez tarafından Müslüman olarak kabul ediliyorlardı. Nusayrilerin yaşadığı yerlere bazı aileler göç ettirilerek de bölgede kontrol sağlanmaya çalışıldı.
1890'da merkeze yazılan bir raporda bölgedeki misyonerlik faaliyetlerine dikkat çekildi. Raporda Nusayriler arasında şeyhlerin oldukça etkili olduğu, bunlara çeşitli görevler verilerek gönüllerinin kazanılması gerektiği vurgulanmıştı. Diğer yandan bölgede okul ve camilerin hızlıca yapılıp rüştiyeler açılarak asker olarak yetiştirilmeleri tavsiye edilmişti.
İSYANLAR BAŞLADI
18. yüzyıl boyunca Suriye'nin kuzeybatısında bulunan bölgede Matavira aşiretinden Hayr Bey ailesi oldukça etkiliydi. 1830'a doğru Osman Hayr Bey, Safita ve çevresinde çoğunluğu Nusayrilerden oluşan bir askerî birliğe liderlik etmişti. Osman Hayr'ın ölmesinden sonra oğlu İsmail Hayr, aşiretin lideri oldu. Kısa sürede merkezin dikkatini çekerek Hama'nın delibaşı tayin edilip eşkıyalık faaliyetlerinin engellenmesi için tayin edildi.
Safita bölgesinde gücünü pekiştirdikten sonra 1854'ten itibaren çevre köylerde hâkimiyet mücadelesine girdi. 1853'te Kırım Savaşı'nın başlamasından sonra Suriye'deki askeri birliklerin cepheye kaydırılması, İsmail Hayr'ın işini kolaylaştırdı.
Yavuz Sultan Selim
Lazkiye ve Hama çevresindeki Nusayriler askerlik yapmak istemeyip vergilerini ödemediler ve civar köylere saldırdılar. 1854'te yüzlerce kişi Lazkiye'ye saldırıp kaymakam konağını basarak mahkûmları serbest bıraktılar. 1855'te Sayda valiliğinden isyancı Nusayrilere karşı mühimmat ve asker desteği istendi, ancak yardım talepleri cevapsız kaldı. Bu otorite boşluğunu fırsata çeviren İsmail Hayr Bey, Nusayrilerin yaşadığı bölgeleri kontrolü altına alıp idari anlamda bazı düzenlemeler yaparak kendine sadık kimseleri göreve getirdi.
Kırım Savaşı'ndan dolayı İsmail Hayr Bey'e müdahalede bulunamayan merkezi idare, İsmail Hayr Bey'e Safita müdürlüğü vererek bölgede kontrolü sağlamaya çalıştı. İsmail Hayr'ın faaliyetleri, daha önce sürekli olarak birbirleriyle çatışan Nusayri aşiretlerinin İsmail Hayr'ın etrafında toplanmalarını sağladı.
1856'da Kırım Savaşı'nın bitmesiyle askerler Suriye'ye dönmeye başlasa da 1858'e kadar bölgede kontrolü sağlayacak seviyeye ulaşamadı. İsmail Hayr'ın hâkimiyet alanını genişletmesine rağmen herhangi bir müdahalede bulunulamadı. İsmail Hayr, bir süre sonra vergileri ödemediği gibi, 1858'in Mart'ından sonra civar köylere saldırılar düzenleyerek yağmalar yaptı. Bölgeden gelen bu haberlere rağmen İsmail Hayr'a nişan verilerek Nusayriler kontrol altında tutulmaya çalışıldı. Merkezin bu tavrından cesaret alan İsmail Hayr, Hama çevresinde Sünni Müslüman ve Hristiyanlara saldırılar düzenledi.
İsmail Hayr'ın bölgedeki hâkimiyetini genişletmesinden çekinen Osmanlı idaresi, onun baskısına maruz kalmış Nusayri ve Sünni aşiretleri isyana teşvik etti. Sünni Dendeş aşireti, İsmail Hayr'a karşı desteklenen en önemli aşiretti. Zira Matavira aşireti ile Dendeş aşireti arasında 19. yüzyıl başlarına kadar giden bir husumet söz konusuydu. Ancak Hıristiyanlar ile Nusayri aşiretlerinin büyük kısmı İsmail Hayr'ı desteklerken Sünniler de iyi organize edilemedi.
II. Abdülhamid
OTORİTE SAĞLANDI
1858'in sonlarına doğru bölgeye yeni askerler sevk edildi. İsmail Hayr'ın etkisiz hâle getirilmesi halinde Nusayri Şemsin aşiretine Safita idaresiyle ilgili görev sözü verilerek destekleri sağlandı. Diğer yandan bölgedeki şeyhlerin cihat ilan etmeleri sağlandı.
Bu faaliyetlerin oldukça gizli yürütülmesinden dolayı İsmail Hayr hazırlık yapamadı. Bölgedeki halkın desteği alındıktan sonra İsmail Hayr'ın üzerine birlikler sevk edildi.
Nusayri aşiretleri de İsmail Hayr'a sırt çevirmeye başladılar. Ekim ayından itibaren Osmanlı kuvvetleri ile Nusayriler arasında yer yer çatışmalar yaşandı. İsmail Hayr, İngiliz ve Fransız konsoloslardan yardım talebinde bulundu, ancak aradığı desteği bulamadı. Tahir Paşa komutasındaki Osmanlı birliklerinden kaçan İsmail Hayr, sığındığı dayısı Ali Şila tarafından öldürülünce bölgede devlet otoritesi tekrar sağlandı.
EĞİTİME HIZ VERİLDİ
Daha sonra zaman zaman isyan eden Nusayriler, 1870 ve 1877'de bölgeye gönderilen kuvvetlerle sindirildi. Özellikle Amerikan misyonerler, Nusayriler arasında faaliyetlerini hızlandırınca, devlet bölgede okullar açıp camiler inşa ettirdi.
1880'de Suriye Vilayeti'ne bağlı Lazkiye Sancağı kurularak Cebel-i Nusayri coğrafyasında devlet otoritesinin tesisi amaçlandı. Dağlardaki köylerin nahiyeler aracılığıyla kaza merkezlerine ve buradan da sancak yönetimine bağlanması hedeflenmişti. Dağlardaki yerleşimler için sadece bir kaymakamlık idaresinin yeterli olmayacağı görülünce Lazkiye'de dört kaza kuruldu.
Sünni eğitim veren okulların açılmasıyla bazı bölgelerde Nusayriler Sünnileşti. Ancak eğitim alanında iyi bir sistem kurulamadığı için istenen netice tam olarak alınamadı.
20. yüzyıl başlarında bir Nusayri.
IRAK'TA ORTAYA ÇIKTI
Nusayrilik tarih boyunca farklı isimlerle anıldı. Necati Alkan, İlker Kiremit, İlyas Üzüm, Tufan Buzpınar, Ali Çapar, Ali Sinan Bilgili, Selahattin Tozlu, Uğur Akbulut, Naim Ürkmez ve pek çok yabancı yazarın Nusayriler hakkında çalışmaları vardır.
Nusayrilik 9. yüzyılda Irak'ta Şia içinde ortaya çıktı. Kurucusu Muhammed bin Nusayr en-Nemiri'den dolayı ilk devirlerde Nemiriyye olarak anıldı. Ancak Nusayriyye ismi genel kabul gördü. Nusayrilik genellikle Arap Aleviliği olarak anıldı. Suriye'de güney Humus, kuzeydoğu Hama, İdlib, Lazkiye ve Şam'ın kırsal bölgelerinde yaşadılar. Türkiye'de ise kısmen Adana, Tarsus, Hatay ve Mersin civarında yerleşmişlerdi. Nusayrilerin yerleştikleri her bölgenin dini ve aşiret liderleri mevcuttu. Yerleşim yerlerinin dağınık yapısı, tarih boyunca Nusayrilerin birlikte hareket etmelerini ve bölgede bir aktöre dönüşmelerini engelledi.
Fransızların 1922'de hazırladığı Suriye haritası.
Nusayriliğin kurucusu Muhammed bin Nusayr, kaynaklarda Şia'ya mensup bir kişi olarak zikredilir. Muhammed bin Nusayr, tenasühü benimsemiş ve Hz. Ali'ye de ilahlık isnat etmekteydi. Nusayrilik inancını sistemleştiren El-Hasibi oldu. Bir süre Bağdat, Halep'te faaliyette bulunduktan sonra Suriye'nin kuzeyindeki Harran'a yerleşti. 51 kişilik gizli bir Nusayri cemaati oluşturdu. Yetiştirdiği öğrencilerle Nusayriliğin yayılması için uğraştı. El-Hasibi, bir süre sonra Bağdat'a döndü. Ölümünden sonra Nusayrilik Bağdat ve Halep merkezli olmak üzere devam etti.
13. yüzyıl başlarında Emir Mekzun es-Sincari, Nusayrileri Irak'taki Sincar'dan Suriye'deki Nusayri Dağları'na getirdi. Sonraki tarihlerde Matavira, Haddadin, Numaylatiyye, Mahalibe, Daravise ve Beni Ali aşiretleri öne çıktı. 1919'dan sonra Fransız manda yönetimine karşı isyanı organize eden Salih el-Ali ve 1970'te Suriye'de iktidarı ele geçiren Hafız Esad, Numaylatiyye'ye mensuptu.
Fransa, I. Dünya Savaşı'ndan sonra Suriye'yi işgal edince Nusayrilerin yaşadığı yerde başlangıçta otonom bir yapı kurdu. Bölge "Alevi toprakları" olarak adlandırıldı.
29 Aralık 2024, Pazar
ERHAN AFYONCU
Noel ağacı, pagan Avrupa geleneğidir
Avrupa’nın pagan geçmişinden gelen Noel ağacı, zamanla Hıristiyanlığın önemli bir unsuru hâline dönüştü. Noel öncesinde Vatikan’da büyük bir törenle dikilen Noel çamı, artık Hıristiyan ruhaniler tarafından kutsanıyor
Noel şenlikleri sırasında ışık ve süslerle donatılan çam ağacı, kutlamaların önemli bir unsurudur. Çam gibi yaprak dökmeyen ağaçları ve çelenkleri ölümsüz yaşamın simgesi olarak kullanmak, Antik Çağ uygarlıklarının ortak bir geleneği idi. Mustafa Daş, bir yazısında Noel'in tarihçesini anlatır.
Avrupalı putperestler arasında ağaca tapınma yaygın bir inançtı. Putperest, yani pagan inançlar, Hıristiyanlığı benimsemelerinden sonra değişik formlar şeklinde yaşatıldı. Mesela, İskandinavyalılar arasında şeytanı korkutup kaçırmak ve Noel zamanında kuşlar için sığınak olması amacıyla ev ve ambarlarını, yılbaşında ağaçlarla donatma geleneği vardı.
Almanya'da kış ortasına rastlayan tatillerde, evin girişine veya içine bir yeni yıl ağacı konuyordu. Doğanın bize sunduğu zenginlikler; ışık, meyveler, sebzeler, orman ve deniz ürünlerinin sembollerini Noel ağacı bir araya getiriyordu. 11. yüzyılda Noel yortusu arifesinde halkın tahayyülündeki cennetin gizemleri çeşitli sahnelerle canlandırılırdı. Kırmızı elmalarla donanmış çam ağacı, cennet ağacını sembolize ederdi. 11. yüzyıl boyunca Hıristiyanlar, Hazreti Havva ve Hazreti Âdem için bayram günü olan 24 Aralık'ta evlerine cennetteki ağacı temsilen çam ağacı yerleştirmeye başladılar.
Luther ve Noel ağacı.
İLK ALMANYA'DA GÖRÜLDÜ
Bildiğimiz Noel ağacı ilk önce 1521 yılında Almanya'nın Schwarzwald, yani Karaorman bölgesinde görüldü. Ağaçta ışıklandırma yoktu. Üzerine ayinde kutsanmış ekmeği simgeleyen ince, hamursuz ekmek parçaları asarlardı. Ekmek parçalarının yerini daha sonra değişik biçimlerdeki çörekler aldı. Ayrıca bazı yerlerde Hazreti İsa'yı simgeleyen mumlar eklendi.
Prenses Helen de Mecklembourg'un 1837'de Orleans Dükü'yle evlenmesini müteakiben, prenses Noel ağacını Paris'e getirdi. Böylece Noel ağacı Fransa'ya da geldi.
18. yüzyılda, Almanya, Fransa ve Avusturya'da bir çamı Noel ağacı olarak süsleyip bezeme âdeti iyice yerleşmişti. 1841'de Kraliçe Victoria'nın Alman asıllı kocası Prens Albert, İngiltere'de Windsor şatosunda bir Noel ağacı yaptırdı. Prens Albert'in desteğiyle yüzyılın ortalarında İngiltere'de Noel ağacı yaygınlaştı. Sarayda ve burjuvazi arasında Noel ağacı çabucak moda oldu. Üst tabakayı halkın takip etmesi gecikmedi.
İngiltere'de Victoria döneminde, güzel bir Noel çamının en az altı tane sık ve yüksek dalı olmalı ve üzerine beyaz Şam işi örtü serilmiş olan masaya konulmalıydı. Dalları kurdele ve kâğıt zincirlerle asılmış mum, şekerleme ve keklerle süslenmeliydi.
İngiltere'de yaygın bir âdet olmadan önce Noel çamı Kanada'da tanınıyordu. Özellikle göçmen Almanlar tarafından Kuzey Amerika'da tanıtılan Noel ağacı, 19. yüzyılda Amerika kıtasında moda oldu. Gelenek Avusturya, İsviçre, Polonya ve Hollanda'da da yaygındı. Japonya ve Çin'e 19. ve 20. yüzyılda Amerikalı misyonerlerce tanıtıldı.
19. yüzyılın sonlarında Almanya'da Noel ağacı.
TİCARİ SEKTÖR OLUŞTU
Noel çamının süsleri önceleri evlerde, boş zamanları değerlendirme uğraşı olarak yapılıyordu. Başta kâğıt, jelatin, kumaş olmak üzere her türlü objeden faydalanılarak yapılan süsler daha sonraları ticari meta haline dönüştü ve bir sektör oluştu. Ortaçağ'da ağacın ışıklandırılması için mumlardan faydalanılırken zamanımızda özel ampuller veya elektrikli aydınlatma gereçleri kullanılıyor. Doğaya zarar vermeme ve çevrecilerin tepkisini çekmemek için plastikten veya diğer maddelerden yapılan yapay Noel çamları gün geçtikçe yaygınlaşıyor.
Muratağa ve Sandallar köyleri şehitlerimiz.
KIBRIS BARIŞ HAREKÂTI, GÖRKEMLİ BİR SERGİYLE ASKERİ MÜZE'DE CANLANIYOR
Türkiye Cumhuriyeti tarihindeki en önemli hadiselerden biri 1974'teki Kıbrıs Barış Harekâtı'dır. Milli Savunma Bakanlığı, Kıbrıs Barış Harekâtı'nın 50'nci yıldönümünün anlam ve önemini çok daha görkemli vurgulamak ve geniş katılımlı bir şekilde kutlamak maksadıyla Askeri Müze ve Kültür Sitesi Komutanlığı Şehit Hasan Rıza Sergi Salonu'nda 29 Kasım 2024 tarihinde "Kıbrıs Barış Harekâtı'nın 50'nci Yılı Sergisi"ni açtı.
Askeri Müze koleksiyonu başta olmak üzere İstanbul Deniz Müzesi, İstanbul Hava Kuvvetleri Müzesi, Milli Savunma Üniversitesi Müzesi ve Eskişehir 1'inci Ana Jet Üs Komutanlığı'ndan, harekât dönemine ait 73 adet obje, dönemden fotoğraflar ve harekâtı anlatan belgesel görüntülerin yer aldığı sergi 9 ay süreyle açık kalacak.
TMT İLE İLGİLİ OBJELER: Kıbrıs Barış Harekâtı Kronolojisi Bölümü'nde 1571'de adanın fethinden başlayıp, 15 Kasım 1983 tarihinde Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti'nin ilanına dek devam eden ve Kıbrıs Barış Harekâtı'nı genel hatlarıyla anlatan bir metin, kronoloji ve fotoğraflar yer alıyor. Türk Mukavemet Teşkilatı (TMT) Bölümü'nde, 1958'de kurulan Türk Mukavemet Teşkilatı (TMT) hakkında metin, fotoğraflar ve TMT tarafından kullanılan üniforma ve silahlar sergileniyor.
Sergiden görüntüler.
KANLI NOEL: Kanlı Noel ve Nihat İlhan Bölümü'nde, 20 Aralık 1963'ü 21 Aralık'a bağlayan gece Kıbrıs Adası'nda, Kıbrıslı Rumların Kıbrıs Türklerine karşı başlattığı Kanlı Noel Katliamı, şehit edilen, evleri tahribata uğrayan ve göç etmek zorunda bırakılan Kıbrıslı Türklerin fotoğrafları eşliğinde ele alınıyor. Bu bölümde ayrıca, Kıbrıs Türk Kuvvetleri Alay Komutanlığı'nda görevli Tabip Binbaşı Nihat İlhan'ın 24 Aralık 1963 tarihinde Rum çeteleri tarafından evi basılarak eşi Mürüvvet Hanım ve oğulları 6 yaşındaki Murat, 4 yaşındaki Kutsi ve henüz 6 aylık olan Hakan'ın korkuyla saklandıkları banyo küvetinde katledilmesi anlatılıyor. Vitrinde Mürüvvet Hanım ile Murat, Kutsi ve Hakan'a ait kıyafet ve eşyalar sergileniyor.
ŞEHİT PİLOT CENGİZ TOPEL: Şehit Pilot Yüzbaşı Cengiz Topel Bölümü'nde 1964 yılında Erenköy bölgesine yapılan hava operasyonunda uçağının isabet alması üzerine paraşütle atladıktan sonra Rumlara esir düşen ve işkence görerek şehit olan Cengiz Topel'in paraşütü, üniforması, uçuş belgesi, fotoğrafları ve Hava Kuvvetleri Komutanı Orgeneral İrfan Tansel'in şehit Cengiz Topel'in annesine yazdığı taziye mektubunun görüntüsü yer alıyor. Kıbrıs Barış Harekâtı, çekilen fotoğraflar ve harekâtta kullanılan silah, teçhizat, bayrak, sancak, madalya, üniforma vb. objelerle anlatılıyor. Rum Milli Muhafız Ordusu'nun kullandığı üniforma, silahlar ve harekât sırasında üsteğmen olan Emekli Albay İzzettin Çopur tarafından Askeri Müze'ye bağışlanmış olan Yunan sancağını da sergide görebiliyorsunuz.
ÇOLUK ÇOCUK 126 TÜRK KATLEDİLDİ: Muratağa, Atlılar ve Sandallar Köyü Katliamı Anı Sınıfı kısmı da serginin dikkat çeken bölümlerinden. Muratağa, Atlılar ve Sandallar köylerinde 14 Ağustos 1974 tarihinde Rum askerleri ve EOKA terör örgütü mensupları tarafından yapılan katliam, bu köylerde yaşayan çocukların eğitim gördüğü ilkokulun sınıfı canlandırılarak anlatılıyor. 14 Ağustos 1974'te arka arkaya basılan bu köylerde silahsız ve savunmasız durumdaki yaşlılar, kadınlar, ilkokul öğrencileri ve ana kucağındaki çocuklardan oluşan 126 Kıbrıs Türkü topluca esir alındıktan sonra acımasızca katledilerek katliam çukuruna atıldılar. Kayıp Şahıslar Komitesi tarafından kimlikleri belirlenen toplam 89 şehidimizin naaşı toplu mezardan çıkarılarak kabirlerine defnedildi. Sandallar Köyü'ndeki eski ilkokul binası da katliamın anısına günümüzde müze olarak kullanılıyor.
MADALYON VE SANCAKLAR: Serginin son kısmında, harekâtın 20. yıldönümü için basılmış Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti Barış ve Özgürlük Bayramı Madalyonu; Kıbrıs Türk Kuvvetleri Alayı Sancağı; harekât sonrası Türk askerini karşılayan Kıbrıs Türkleri ile Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti'nin kuruluş yıldönümü törenlerinden görüntüler; Şehit Pilot Yüzbaşı Cengiz Topel'in mezarının bulunduğu İstanbul Edirnekapı Şehitliği'nden ve Kıbrıs Karaoğlanoğlu Şehitliği'nden getirilen topraklar, Türk bayrağı ve Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti bayrağıyla birlikte sergileniyor.
.
..
.
Bugün 546 ziyaretçi (1721 klik) kişi burdaydı!
.
.
|
| Bugün 485 ziyaretçi (4623 klik) kişi burdaydı! |
|
 |
|
|
