Asıl ölüm, unutulmaktır.

Osmanlı tarihinin binbir kahramanından hangisini önünüze bir kitap gibi koysanız parlaklığından gözlerinizin kamaşmasına mani olamazsınız. Osmanlı Devleti’ne ikinci bir bahar yaşatan Köprülü ailesinin çıkardığı üçüncü veziriazam olan Fazıl Mustafa Paşa da bu mücellâ simalardan olmasına rağmen ne yazık ki ismi hariç neredeyse tamamen unutulmuştur.

Oysa Köprülü Mehmed Paşa ile başlayıp oğulları Fazıl Ahmed ve Fazıl Mustafa paşalarla devam ederek Amcazade Hüseyin ve Numan paşalarla devletin kabzasını maharetli ellerine alan Köprülüler, Osmanlı devletinin 17. asır ortalarında parçalanmasına mani olmuş dirayetli bir hanedandır ve bünyesinden tam beş Sadrazam çıkararak adını tarihe altın harflerle yazdırmıştır. Öyle ki, Osmanlı tarihinde Osmanoğulları haricinde bir tek Köprülü ailesinin tarihi müstakil olarak yazılabilmiştir (Behçetî Seyyid İbrahim tarafından).

Köprülü Mehmed Paşa’nın sadaret mührünü teslim aldığı 15 Eylül 1656 tarihi Osmanlı Devleti için yeni bir yükseliş döneminin başlangıcını işaret eder. Merhum Halil İnalcık’ın deyimiyle mühürle birlikte “Diktatör yetkilerini” de alan Mehmed Paşa, devletin eğrilmiş omurgasını düzelttiği gibi ölümünden sonra yerine geçirdiği 26 yaşındaki oğlu Fazıl Ahmed Paşa sayesinde, Kanuni Sultan Süleyman’ın ihtişamlı devrini andıran bir yeniden şahlanışın zeminini de hazırlamıştır.

Köprülüzade Fazıl Ahmed Paşa’nın cepheden cepheye kendini atarak tükettiği gençliğinin ardından henüz 41 yaşındayken adeta bir mum gibi eriyerek vefat etmesinden sonra Mehmed Paşa’nın damadı olan Merzifonlu Kara Mustafa Paşa, Kanuni’nin fethine muvaffak olamadığı Viyana’yı fethetmek üzereyken gelen ihanet ve bozgunlar Karlofça’ya kadar sürecek bir dizi kanlı savaşa girmeye mecbur edecekti Devlet-i Aliyye’yi.

İşte kimini kazandığımız, kimini de kaybettiğimiz çetin bir savaşlar zinciri sırasında alanın avucunu yakan sadaret mührü Köprülü Mehmed Paşa’nın öbür oğlu Fazıl Mustafa Paşa’nın mahir eline teslim edilecektir. O da ailesinin şanını ve devletinin itibarını yüceltmek için elinden geleni yapacak ve kendisini harp meydanlarına “Serdar-ı Ekrem” olarak tayin ettirecektir.

Ardından Niş, Semendire, Belgrad… Osmanlı Devleti’nin Balkanlardaki bu kilitlerini ve Tuna boyundaki kaleleri birer ikişer geri alacak ve devlete rahat bir nefes aldıracak, sonra da Osmanlıların Nemçe tabir ettikleri Avusturya’ya karşı sefere çıkacaktır.

Zemun sahrasındayız. Kırım Hanı kuvvetlerini henüz harp meydanına intikal ettirememiştir. Bu ciddi bir eksikliktir ama Köprülüzade Fazıl Mustafa Paşa yerinde duramıyor, düşmanı bir an önce yenmek için sabırsızlanıyordu. Kuvvetleriyle Salankamen’e doğru ilerlediği görüldü Veziriazamın. Bu arada tehlikeyi fark eden Prens Ludwig kuvvetlerini aniden hücuma geçirdi. Günlerden 20 Ağustos 1691 pazartesiydi.

Kıran kırana bir savaş koptu oracıkta. O hengâmede Yeniçeri Ağası şehid düşmüş, kuvvetlerimiz ağır zayiat vermişti. Düşman da ondan kalıcı sayılmazdı gerçi. Muharebe sağlı sollu devam ederken merkezde zafiyet alameti belirmişti, daha kötüsü düşman ordusu karargâha doğru ilerliyordu.

Bu kritik anda Veziriazam Fazıl Mustafa Paşa kılıcını çekerek sağ kanattan ilerleyen düşmanın üzerine atılmış, askerleri de onunla beraber yalın kılıç dalmışlardı Avusturya ordusunun saflarına. Nitekim bu müdahalenin tesiri görülmüş, Osmanlı ordusu toparlanmış, belki binbirinci kere düşmana meydanı dar etmekteydi ki…

Düşman saflarından atılan bir kurşun Serdar-ı Ekrem Fazıl Mustafa Paşa’yı tam alnından vurarak yere düşürdü.Böyle durumlarda sakin olması gereken adamları ise “Serdar düştü!” diye bağırıp paniğe kapılınca, Sipahi Ağası Ömer Ağa da yerinde sabit kalacağına geri çekilince zaferle bitecek olan savaş bir hezimete dönüşmüş, Avusturya askerleri bir ordunun namusu mesabesindeki karargâhı ele geçirivermişti. İşin garibi, aynı zamanda bir hadis âlimi olan şehid Fazıl Mustafa Paşa’nın nâşı savaş meydanında kalmıştı.

Mezarının mevcut olmaması bir nakısa olabilir mi? Hem asıl ölüm, hafızalardan silinmek değil midir? O savaş meydanında şehadet şerbetini içti ama hafızalarımızda öldü. Onu biz öldürdük. Asıl acı olan nokta da burası...

.

Talas Meydan Savaşı Gerçekte Nasıl Oldu?

MUSTAFA ARMAĞAN
14 Ekim, 2021, Perşembe 12:02
3581

Türk tarihi, uydurmalar yoluna girmeye muhtaç değildir.

Zeki Velidi Togan

Üç tarih kitabı

Müslüman Türk devletlerinin tarihine dair üç kitapla başlayalım Talas Savaşına dair literatür kritiğimize.

Elimizdeki eserlerin en eski tarihlisi olan M. Çağatay Uluçay’ın İlk Müslüman Türk Devletleri Tarihi’nde mesele gayet vâzıh bir surette ortaya konulmuş aslında. Aşağıda özetliyorum:

Araplar Maveraünnehir’i alıp Sir Derya kıyılarına gelince Çinlilerle karşı karşıya geldi. Türkler Çinliler ile Araplar (“iki ateş”) arasında kaldı. Kaşgar’ın Çin genel valisi, Sir Derya’nın batısındaki topraklarına saldırmaya kalkınca Türkler Ebu Müslim’den yardım istedi. O da Ziyad b. Salih komutasında “büyük bir ordu” gönderdi. Türkler, bu Arap ordusuna katıldı ve Talas şehri civarında yapılan çarpışma sırasında Çin ordusunda bulunan Karluklar “kandaşlarına karşı savaşmak istemediklerinden” çekimser kaldı. Muharebe beş gün sürdü, Çin ordusu kesin bir yenilgiye uğrayınca Türkler yarım asırdan beri batı Türk illerini ellerinde tutan Çinlileri ülkeden kovmuş oldu. Sonuçta Türkler ile Araplar bu ortak başarı sayesinde yakınlaştılar.

Çağatay Uluçay’ın sözlerini Arapların Türklerin çağrısıyla yardıma koştuğu ve büyük Çin ordusunu Türklerin desteğiyle yendikleri, bunun Türkleri Çin baskısından kurtardığı gibi Müslümanlığa girişlerini de hızlandırdığı şeklinde özetleyebiliriz.

Öte yandan Prof. Dr. Erdoğan Merçil’in Müslüman-Türk Devletleri Tarihi adlı kitabında hadise daha muhtasar ele alınır. Buna göre Abbasilerin iktidara geçmesinden hemen sonra, 751 yılında vuku bulan Talas savaşında Araplar Türklerle birlikte Çinlilere karşı savaşmış ve savaşın kazanılması Türklerin bölge üzerindeki üstünlüklerinin devamını sağlamıştı. Bu tarihten itibaren Türk-Arap münasebetleri dostça gelişmiş ve böylece İslam dini “yavaş yavaş” Türkler tarafından benimsenmeye başlamıştı.

Son alarak Prof. Dr. Nesimi Yazıcı’nın İlk Türk-İslâm Devletleri Tarihi adlı çalışmasında ise diğer kitaplara nazaran sözkonusu savaşa epeyce geniş (tam beş sayfa) yer ayırması dikkati çeker. Ne var ki, ilk sayfasının doırudan savaşla ilgiliyken sonrasında uzun uzadıya sonuç ve etkilerinin (Çin kâğıdının Müslümanların eline geçmesi tam bir buçuk sayfa boyunca anlatılır) işlendiği gözden kaçmaz. Yine de üç benzer muhtevalı kitap içerisinde mevzuumuzla ilgili en geniş bilgiyi Yazıcı’nın kitabında buluyoruz.

Buna göre 743 yılında yıkılan Göktürk devletinin (Türgişler de o tarihte zayıflamıştı) ardından Batı Türkistan’da Çin’in önünde duracak ciddi bir kuvvet kalmamıştı. Buna mukabil Arapların Maveraünnehir’de üstünlüğü ele geçirmeleri ve Batı Türkistan’a akınlar düzenlemeleri karşısında “Türk beylerinden bir kısmı (Araplara karşı-MA) Çinlilerden yardım istemişti”. Bu diğer kaynaklarda rastlanmayan ilginç bilgi, iki ateş arasında kalan Türklerin bazen Çinlilerden Araplara karşı, bazen de Araplardan Çinlilere karşı yardım istemelerini mantıklı bir zemine oturtmamıza yardım ediyor. Anlaşılan, büyüyen tehlike karşısında devrin iki süper gücü arasında denge oyunu oynuyorlardı Batı Türkistan’daki Türk beylikleri.

Çin İmparatorundan Araplara karşı kendilerine yardım etmesini isteyen ilk Türk hükümdarının Fergana İhşidi olduğunu öğreniyoruz (712 yılında). Bunu diğer talepler takip etmiş. Lakin Tang hanedanından güçlü imparator Hisuan-tsang önceleri bu taleplere yüz vermezken Türgiş Hakanı Su-lu’nun 737’de öldürülmesi üzerine iştahlanmış. Zira bu ölüm üzerine Türgişler arasında iç savaş çıkmış, tabii ki bölgede bir iktidar boşluğu doğmuş. Nitekim Çin 747 yılında büyük bir orduyla Batı Türkistan’a sefer açmış.

Kuça Valisi Kao Sien-tche komutasında yola çıkan Çin ordusu Taşkent’i almış; Taşkent Beği Bagatur Tudun yakalanıp öldürülmüş. Bunun üzerine Türkler Müslümanlardan yardım istemiş, Horasan Valisi Ebu Müslim de yardıma Ziyad b. Salih komutasında “güçlü bir ordu” göndermiş. 751 Temmuzunda Talas (bugünkü Almaatı) şehri civarında cereyan eden beş günlük savaşın muhtemelen son gününde Göktürklerin bir boyu olan Karlukların Çin birliklerine arkadan saldırmaları üzerine Araplar galip gelmiş. 70 bin kişilik Çin ordusunun büyük bir kısmı savaş meydanında yok edilmiş, 20 bin Çinli de esir alınmış. Komutan bile küçük bir birlikle canını zor kurtarmış.

Dr. Yazıcı sonuçları sayarken Talas savaşının Türk tarihinin akışını yönlendirdiği ve Araplar ile Türkler arasında barış ve dostane ilişkiler dönemini başlattığı, savaş kaybedilseydi Türklerin Budist olmak zorunda kalacaklarını vurgular ve Türkistan’a İslam medeniyetinin mi Çin medeniyetinin mi hâkim olacağının bu savaşla belirlendiğini belirtir.

Diğer taraftan Çin’in batı medeniyetiyle temasının bu savaş sayesinde gerçekleştiği, özellikle kâğıt imalatının Çin’den Müslümanlara, oradan da Sicilya ve İspanya kanalıyla Avrupa’ya taşındığı üzerinde genişçe durulur. Kâğıdın Çin’in dışında ilk defa Semerkand’da imal edildiğinden bahisle uzun bir kâğıt ve kitap tarihi bahsi eklenir. Hatta yel değirmenlerinin de bu savaşla “Avrupa”ya geçtiği söylenir ki münhasıran Türk-İslam devletlerinin işlendiği bir kitapta neden bir buluşun Avrupa’ya intikali bu derecede önemsenir, anlaşılır gibi değildir gerçekten de.

Özetlersek: Türk-Arap ilişkileri başlangıcından yüz yıla yakın bir süre savaşlarla devam ederken Talas’tan sonra “büyük çapta barış ve dostluğa” dönüşecek bir münasebet şekli ortaya çıkmış, bu da Türklerin Müslümanlığı kucaklamalarını kolaylaştırmıştır.

Müslümanlaşma Talas’ta mı başladı?

Bu bilgilerin bir özeti mahiyetinde olmak üzere Prof. Hakkı Dursun Yıldız hoca başkanlığında bir heyet tarafından hazırlanan Lise 2 Tarih kitabından da bir iktibasta bulunmak istiyorum:

Abbasiler’in iktidara gelmelerinden bir yıl sonra Talas Savaşı Türkler ile Müslümanları birbirine yaklaştırmıştır. Hunlar’dan itibaren Çin’in hedefi Türkistan’ı ele geçirmekti. Bu sebeple Türkler’in zayıflaması Çin’i derhal harekete geçirmiştir. Göktürk Devleti’nin yıkılması ve Türk birliğinin dağılması üzerine, 747 yılında Çin, Türkistan üzerine bir sefere çıktı. Çin’e karşı yalnız başına savaşamayacağını anlayan Türkler, Abbasiler’in Horasan valisi Ebu Müslim’den yardım istediler. Ebu Müslim, Ziyat bin Salih kumandasındaki orduyu Çin ordusuna karşı sevketti. İki ordu Temmuz 751 tarihinde Talas nehri kıyısında, bugünkü Almaata yakınında karşılaştı. Beş gün devam eden savaş sonunda Çin ordusu ağır bir mağlubiyete uğradı.

Talas Savaşı’nın Türk, İslâm ve Dünya kültür tarihi bakımından büyük önemi vardır. Bu savaşla Türkler ile Müslümanlar arasındaki savaşlar sona ermiş, bunun yerini dostluk ve ticarî ilişkiler almıştır. (…)

İlk baskısı 1930 yılında yapılan Türk Tarihinin Ana Hatları adlı kitapta atlanan Talas Savaşı’nın ertesi yıl neşredilen Tarih II: Orta Zamanlar adlı ders kitabında genişçe işlendiği görülür. Çinliler Şaş (Taşkent) beyini tevkif ederek Çin’e kadar göndermiştir (ne kadar calib-i dikkattir ki, öldürüldüğünü yazmaz). Türkler Ebamüslim’le (Ebu Müslim’i böyle yazar) beraber olup Çinlileri vatanlarından atma hazırlığına başladılar. Ziyad bin Salih’in kumandası altında toplandılar ve Seyhun boylarına yerleşmeye çalışan Çin ordusu üzerine atıldılar. Çin ordusunda bulunan Karluk Türkleri ırkdaşlarına karşı silah kullanmak istemedikleri için savaş meydanından çekildi. Beş gün süren savaş Çin ordusunun kat’i hezimetiyle sonuçlandı. Sonuçta “Bu şerefli zafer, yarım asırdan beri Garbî Türkellerine tahakküm eden Çin İmparatorluğunu kat’i surette bu sahadan kovmuş oldu. (…) Türkler Ebamüslim ihtilali(y)le Araplara, Talas suyu meydan muharebesi(y)le Çinlilere galebe etmişlerdi.''

Burada izah edemeyeceğimiz kadar tarihi eğip büken çok safsatayla doldurulmuş bulunan bu satırların tenkidine girmiyoruz. Ne var ki hakiki tarihçiler safına geçtiğimizde bu mühim tarihî hadisenin bambaşka yüzleri zuhur etmeye başlar. Mesela Peter Golden Türk Halkları Tarihine Giriş adlı kıymetli eserinde şunları yazar:

Farkı fark eden gözler

Tür-geşler Çaç/Şaş/Taşkent hakimi Çabış’ın 750’-deki isyanına katılmışlar ve T’ang güçleri tarafından hemen yenilmişlerdi. Çabış’ın oğlu (babası T’anglılarca idam edildi) Araplara kaçtı. Bölgeye müdahale etmek için fırsat kollayan Araplar bundan büyük mutluluk duydular. 751 Temmuz’unun sonlarında Talas yakınlarındaki Atlax’da gerçekleşen kaçınılmaz çarpışmada, bir Koreli generalin komutasındaki T’ang güçleri,

Karluk müttefiklerinin Arapların yanına geçmeleriyle tam bir yenilgi tattılar. Bundan sonra Müslümanlar Batı-Güneybatı Orta Asya’da hakim siyasi ve kültürel güç oldular.

Dikkat ettiyseniz Golden’ınki hariç yukarıdaki hiçbir kitap bize Çinlilerce idam edilen Taşkent hâkiminin oğlunun kaçarak Araplara sığındığını, bunun da Arapların Batı-Güneybatı Orta Asya’ya hâkim olmak iştahını kabarttığını anlatmamıştı (tabii Talas Savaşı’ndaki Çinli komutanın aslen bir Koreli olduğunu da). Her adımda önümüze yeni ışıkların düştüğü arayışımıza bu defa aykırı tarihçi Prof. Osman Karatay ile devam ediyoruz.

Karatay’a göre Taşkent hükümdarı Çin imparatoruna karşı vazifelerini yerine getirmediği için bölgeden sorumlu Çinli general tarafından idam edilince veya aynı general Taşkent bölgesinin zenginliklerinden ihtirasa kapılıp onları elde etmek isteyince oğlu hem çeşitli Türk topluluklarına hem de eski düşman Araplara döndü ve yardım istedi. Bir ihtimal Maveraünnehir’deki şehirler (sadece Türklerin yönettiği şehirler değil, Soğdlar da vardı aralarında) bu yeni tehlike karşısında Araplarla birleşerek Doğu Türkistan’ı işgale karar vermişti. Ortak çıkarlar Türk beylerini eski düşmanları Araplarla birlik olup Çin’e karşı ittifaka girmeye zorlamıştı anlaşılan. “Sonuçta Soğd ve kuşkusuz Türk nüfusla desteklenmiş İslam ordusu Talas yakınlarında Çin ordularının komutanı olan Kao-hsien-chih ile karşılaştı ve beş gün süren bir savaştan sonra ağır bir yenilgiye uğrattı.” En-Lin’in ünlü makalesine dayanan yazara göre, Çin kaynaklarında “barbarlar” diye zikredilen Karlukların başlangıçta Çin ordusunda iken isyan etmeleri ve onu arkadan vurmaları, iki ateş arasında kalan Çin birliklerinin yenilmesini getirmiştir.

Münhasıran olmasa da bu yenilginin de etkisiyle Çin’in batı Türkistan’daki ilerleyişi durmuş, dahası Semerkand’a getirilen 20 bin Çinli esir arasında bulunan kâğıt ustalarının burada kâğıt üretimini başlatmaları sağlanmıştır. Prof. Karatay abartmalara karşı çıkıyor ve “Başka bir şey de yok” diye kestirip atıyor.

Yukarıda Golden dışındaki anlatılarda tekrarlananların aslında Barthold’un 120 yıl önceki tespitlerinin tekrarı olduğunu ve bunun neredeyse istisnasının bulunmadığını yazıyor. Bu savaşta yenilmesinin Çin’de deprem etkisi meydana getirdiğini söylemek de bir abartıdır, çünkü “Çin’in Batı Uç Valiliği’nin bir ordusunun Araplar karşısında yenilmesinin ülkede deprem etkisi yarattığını düşünmek Çin tarihini bilmemektir.” Yazara göre Çin’deki kargaşayı kendi iç dinamikleriyle açıklamak gerekir.

Osman Karatay’ın iki itirazı daha vardır geleneksel anlatıya:

1) Karlukların Arapları desteklemesiyle Türkler ile Araplar arasındaki buzların eridiğini zannetmek hatalıdır, zira yakınlaşma süreci bu savaşla başlamamış ve bitmemiştir. Sıkıntı, Orta Çağın başlarındaki bir toplumsal yapıyı 20. yüzyılın şartlarında düşünmeye çalışmaktan kaynaklanıyor,

2) Karluklar kendilerinden mesul bir boydur ve yaptıkları o döneme göre sadece kendilerini bağlar. Bütün Türklere teşmil edilemez. Unutmayalım ki, başlangıçta Çin ordusuna yardımcı olup asker verenler de Karluklardır. “Bütün Türkler yeknesak bir yapıya sahip değildi. Uruk ve boy düzeninde yaşıyorlardı.” Nitekim Karluklar Talas Savaşı’ndan sonra Müslüman olmak için 200 yıl bekleyeceklerdir! Hatta Horasan Valisi Muaz bin Müslim ile Talas Savaşı sonrasında çatıştıkları bilinir.

Yazarın tespitleri nettir: “Karluklar bile Talas’tan sonra Müslüman olmadılarsa bunu genelleyip bütün Türklere teşmil etmek, tarihteki gerçeklerle hiçbir şekilde bağdaşmamaktadır. Kaderin çok garip bir cilvesidir, Karluklar bundan iki buçuk asır sonra Talas için Müslümanlarla iki defa savaşacaklardır.”

Rüyalar ölmez

Nihayet bu yazıyı yazmama vesile olan Jean-Paul Roux’nun tespitlerine geldik. Türklerin Tarihi adlı kitabında olayı şöyle anlatır Roux:

Çinli general yandaşları arasında bulunan Taşkent kralını (beği) sınır bekçiliği görevlerini yerine getirmediği gerekçesiyle suçlar ve hatasını kabul etmesini ister, özür diletir. Sonra tutuklatıp öldürtür ve servetine el koyar. Göktürkler (Tukyular) yıkılmıştı, Soğd ülkesi İslamiyete karşı ayaklanmıştı, Araplar da kendi aralarında kavga ediyorlardı (Emevi-Abbasi kavgası). Çinli general kolay bir zafer kazanacağını düşünüyordu.

Taşkent beğinin kaçmayı başaran oğlu yardım istedi. Ebu Müslim ve Karluklar yardıma olumlu cevap verdi. Güneyden Araplar, kuzeyden Karluklar Atlaş’ta Çin ordusuyla karşı karşıya geldi. Çin ordusu neredeyse tamamen imha edildi. “Böylece bir günde Orta Asya’nın kaderi belirlendi. Orta Asya, bir Çin Orta Asya’sı olacakken, İslamiyete kucak açmıştı..

J.-P. Roux, Orta Asya adlı kitabında ise savaşı önceki kitapta olduğu şekliyle anlattıktan tabloyu şöyle ortaya koyar:

En önemli sonuç Orta Asya’da tam bir egemenlik kurmak üzere olan Çinlilerin yok edilmesidir. Han ve Tang hanedanlarının hayalleri yıkılmıştır, Bin yıl boyunca bir daha bu düşten hiç söz edilmeyecektir. Orta Asya Çinlileşmek üzereyken Müslümanların eline geçmiştir.

Usta tarihçi mazinin dibini tarayan çıpasını çekip bugün aynı coğrafyanın üzerine doğru fırlatırken tarihin bin yıl arayla da olsa tekerrür etmeyi sevdiğini söyler gibidir:

Ama rüyalar ölmez. Çinliler geri döneceklerdir. Bugün Orta Asya’da yine Müslümanlarla karşı karşıya gelmişlerdir ve şartlar çok da farklı değildir.

Ne var ki asıl büyük sürprizi sona saklamıştır tarihçimiz.

Talas Savaşı’na ordu gönderen Horasan Valisi Ebu Müslim ile savaşı kazanan Ziyad bin Salih kısa bir süre sonra birbirine düşecek ve önce kendisine isyan eden Salih bin Ziyad’ı Ebu Müslim öldürtecek, ardından isyan eden gururlu Ebu Müslim’i Halife. Talas Savaşı’nın üzerinden üç buçuk sene geçmiştir ki, Halifenin sarayına çağrılan Ebu Müslim orada tutuklanıp 13 Şubat 755 günü boğduruldu ve cesedi Dicle Nehrine atıldı. Bu sırada henüz 35 yaşındaydı. Talin cilvesi mi demeliyiz bilmiyorum: o Ebu Müslim ki Irak’ta 8 yıl önce başa geçmeleri için başlattığı ihtilalde uğurlarına canını ortaya koyduğu Abbasi halifesi tarafından öldürtülmüştü.

Hiç ibret alınsaydı!

Jean-Paul Roux bize yalnız tarih anlatmaz, aynı zamanda tarihten ibret almanın ne kadar elzem olduğunu da hatırlatır:

Talas savaşı halifeyi sevindirmiş miydi? Ebu Müslim’in kazandığı bu zaferle güçlenişinden ve önünden duduğu endişeye bakılırsa bu şüphelidir. Ebu Müslim’e çok şey borçludur ama halife nankörlük etmektedir. Vefa borcu ne kadar çok olursa nankörlük kendini o kadar çabuk gösterir.

Ne demiş eskiler:

“Kurbu’s-sultân, âteş-i sûzan.”

Yani: Sultana yakın olmak yakıcı bir ateştir.

.

İngiliz Elçisinin Arabasını Çekenler

MUSTAFA ARMAĞAN
28 Ekim, 2021, Perşembe 09:16
10146

İngiliz Büyükelçisinin arabasını çekenlerin torunları “Elçi krizi”nde yasa girdi... Mustafa Armağan

Tarih: 31 Temmuz 1908’dur. İkinci Meşrutiyetin 24 Temmuzda ilanının üzerinden tam bir hafta geçmiştir.

O sırada İstanbul’daki İngiltere Büyükelçisi Sir Nicholas O’Conor ölmüş, Londra’dan yerine yeni bir Büyükelçi atanmıştır. Çiçeği burnunda büyükelçi Gerard Lowther’ın trenle İstanbul’a geleceği, “Devr-i Dilârâ-yı Meşrutiyet”in sarhoşluğuna kendilerini iyiden iyiye kaptırmış bulunan İngiliz taraftarı Jön Türkler tarafından haber alınmış, aralarında heyecanlı bir bekleme başlamıştır. Hem İngilizler olmasaydı bu muazzam inkılap gerçekleşebilir miydi? Britanya devlet-i fahimânelerine bir teşekkür şarttı.

İşte o büyük gün gelip çatmıştı.

İngiltere Büyükelçisi trenden ineceği gün topluca Sirkeci Garı’na gidildi. Elçi tezahüratla karşılandıktan sonra gençler galeyana geldi. İçlerinden bazıları elçiyi taşıyacak arabaya koştu ve atlarının koşumlarını sökerek yerlerine kendilerini koştular. Sonra da Galata’nın sarp yokuşlarından çıkararak Galatasaray’da İngiliz Büyükelçiliğinin bulunduğu binaya kan ter içinde kalma pahasına taşıdılar.

İçinizde ‘Bu kadarı da olmaz, kesin muhafazakârların şehir efsanelerinden biridir’ diyenler varsa kendilerine yanlış kapı çaldıklarını söylemek zorundayım. Bilenler bilir: Bu köşenin yazarı kaynağını tahkik etmediği hiçbir yazıya imza atmaz.

O zaman buyurun kaynaklar arasında hızlı bir gezintiye.

Önce meşhur Midhat Paşa’nın oğlunun tespitlerini alalım. Ali Haydar Midhat hatıratında İngiliz elçisinin arabasını çekme hadisesini İstanbul’daki Alman-İngiliz çekişmesi bağlamında şöyle ele alacaktır:

“1908 tarihinde İstanbul’da bulunan ecnebi süfera (elçiler) arasında, en ziyade dikkati celp eden (çeken) Almanya Sefiri Baron Marschall von Biberstein’di. (…) Meşrutiyet’in ilk günlerinde, halkın İngilizlere gösterdiği muhabbet ve dostluk tezahürleri, Alman Sefiri’ni oldukça düşündüren bir keyfiyet olmuştu. Halk, İngiliz Sefiri Sir G. Lowther’in arabasını hayvanlarını sökerek, arabayı ta sefarethaneye kadar bizzat çektikleri zaman, Alman siyasetinin Türkiye’de iflas ettiğine hükmedenler olmuştu. İngilizlere karşı bu kadar sevgi izhar olunurken, Abdülhamid, Almanlara dostluk gösterdi diye, aksine olarak Almanlar aleyhinde nümayişler yapılıyor ve gazetelerde Baron Marschall’ın istibdat devrindeki hareket ve hizmeti hakkında imalar eksik olmuyordu.” [1]

Bu zillet kokan hadiseden bahseden bir başka yayın ise Mahmud Muhtar Paşa’nın Maziye Bir Nazar adlı hatıratıdır. Burada öyle bir cümle sarfeder ki Paşa, araba çekme hadisesinin Almanya ile İngiltere arasındaki nüfuz mücadelesinin bir perdesi olduğu kesinleşmeye başlar:

“İstanbul’da Almanya sefâreti işlerini vekâleten yürüten sefir Von Kiederlen Wachter hakkındaki aleyhte tezâhürat bu konuda şüpheye yer bırakmıyordu. Halbuki yeni İngiliz sefiri Sir Edward Lowther’in İstanbul’a gelişinde büyük bir topluluk demiryolu istasyonunda sevgi gösterilerinde bulunuyor ve hangi yönden bakılsa Türkiye işlerinde yeni bir istikamet görülüyordu. Bu itibarla Osmanlı meşrutiyeti İngiltere ve Fransa’ca mes’ûd bir hadise telâkki ediliyor(du)…”[2]

İzzet-i nefsini yitirmiş ve şahsiyetini Batı’nın lütuflarına endekslemiş Jön Türklerin İngiltere’ye duydukları karşılıksız sevginin yansıması olan ve tarihimize “Kara leke” olarak geçen bu iğrenç hadise hakkında Jön Türklerden Ahmet İhsan (Tokgöz) de bizzat görgü tanığı ve büyükelçiyi karşılayanlardan biri sıfatıyla aşağıdaki tespiti ve özeleştiriyi yapmıştır:

“1908 Temmuzunun 23. günü (yani Meşrutiyetin ilanı sırasında) İstanbul’da bulunmayan İngiliz Sefiri Lowther şehrimize döndüğü zaman Sirkeci istasyonunu baştanbaşa doldurmuştuk. Büyükelçiyi candan ve gönülden alkışlıyorduk. Nihayet coşkun gençler büyükelçinin arabasını çeken atları söktüler, arabayı kendi kollarıyla çekmişlerdi. Bu fıkrayı yazmaktan maksadım, Meşrutiyetin ilanına kadar Türk aydınlarının siyasi meylini ve düşüncesini göstermek içindir.”[3]

Öyle ki, araba çekme olayından İngiliz büyükelçisi bile neye uğradığını bilemeyip şaşkına dönmüş, aynı gün Londra’ya çektiği telgrafta bu beklenmedik davranış karşısında hayretler içerisinde kaldığından bahisle arabasını çeken Jön Türklerden “Politik tecrübeden yoksun, aralarında birlik bulunmayan iyi niyetli çocuklar topluluğu” diye alaycı bir ifadeyle bahsetmek ihtiyacını duymuştu.[4]

Son 10 yılında Osmanlı Devleti’nin yönetimi bu “iyi niyetli ama tecrübesiz çocukların” eline geçecek, imparatorluk bunlar tarafından idare edilecek ve henüz 10 yıl bile tamamlanmadan biten Cihan Harbiyle birlikte koca bir imparatorluk da tarihe karışacaktı. Oysa Sultan II. Abdülhamid ise Lowther’in teşhisinin aynını daha yıllar önce şöyle koymuştu:

“Hakimiyet çocukların eline geçti, neler yapabileceklerini bekleyip görmek lazım.”[5]

Öte yandan İngiltere’nin Dışişleri Bakanı Grey, Lowther’a yolladığı talimatta “İstanbul’a olabilecek en uygun ve ilginç bir dönemde ulaştınız. Bu göreve atandığınızda böylesine coşkulu bir karşılamayı aklımızdan bile geçiremezdik” diye yazıyordu. Dışişleri Bakanı ayrıca Avam Kamarası’nda “Türk-İngiliz dostluğu” ve uygulayacakları “yeni Osmanlı politikası” üzerine önemli bir konuşma yapmış, dahası, yeni yönetim (Jön Türkler) sözünü ettiği reformları uyguladığı müddetçe ellerinden gelen desteği vermeye hazır olduklarını belirtmişti.[6]

Öte yandan Almanya da boş durmuyor, Payitahtta yeni itibar kapılarını zorluyordu. O kadar ki, İngiliz Büyükelçisinin arabasının çekilmesinden rahatsız olarak Osmanlı hükümetine başvurmuş ve Berlin’den gelmekte olan büyükelçi Baron Biberstein’ın arabasının da çekilmesini isteyecek noktaya kadar işi ilerletmişti.

Almanların bu hakaretamiz teklifi diplomat Galip Kemali Söylemezoğlu’nun hatıralarında dile getirilir. Buna göre, Meşrutiyetin ilan edildiği günlerde İstanbul’da bulunmayan Alman Büyükelçisi Berlin’den dönmeden önce Büyükelçiliğin baştercümanı Osmanlı Hariciye Nezaretine gelerek Biberstein Sirkeci Garı’na gelince gençlerin onun arabasını da çekmelerini rica etmişti.

Hariciye Nazırı Tevfik Paşa ise bu teklife İngiliz Büyükelçisinin arabasını gençlerin kendi istekleriyle çektikleri, isterlerse Alman büyükelçisinin de arabasını çekebilecekleri cevabını verdi. Tabii Büyükelçi gara inince arabasını atlardan başka çeken olmadı. Elçinin trenden inip arabasına binişini küçük bir meraklı topluluk seyretmekle yetindi.[7]

Böylece arabayı at yerine insanların çekme eylemi Jön Türklerin İngiltere’ye mahsus bir jesti olarak kalacak ama elçilere güvenen yerli işbirlikçiler son “elçi krizi”ne kadar uzanan karanlık bir çizgide hak ettikleri sakil mevkii alacaklardı.

Not: Yakında yayınlanacak Celladına Aşık Olmak adlı kitabından yararlanmama ve yazımızda kullandığımız resmi neşretmeme izin verdiği için Süleyman Kocabaş beye teşekkür ederim.

Kaynaklar;

[1] Ali Haydar Midhat,Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Hatıralarım 1872-1946, Bengi Yayınları, İstanbul, 2008, s. 199.

[2] Mahmud Muhtar, Maziye Bir Nazar: Berlin Andlaşmasından Harb-i Umûmi’ye Kadar Avrupa ve Türkiye-Almanya Münasebetleri, Hazırlayan: Erol Kılınç, Ötüken Neşriyat, İstanbul, 1999, s. 103.

[3] Ahmet İhsan, Matbuat Hatıralarım, c. I, s. 33.

[4] Matthew Smith Anderson, Doğu Sorunu 1774-1923, Çeviren: İdil Eser, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul, 2001, s. 296, dipnot 16.

[5] Sir Henry F. Woods, Türkiye Anıları: Osmanlı Bahriyesinde 40 Yıl (1869-1909), Çeviren: Fahri Çoker, Milliyet Yayınları, İstanbul, 1976, s. 139.

[6] Murat Özyüksel, “İkinci Meşrutiyet ve Osmanlı İmparatorluğu’nda Alman-İngiliz nüfuz mücadelesi”, İ.Ü. Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi, No: 38 (Mart 2008) https://www.acarindex.com/pdfler/acarindex-143f3c8d-6a39.pdf (erişim: 27 Ekim 2021)

[7] Galip Kemali Söylemezoğlu, Hariciye Hizmetinde Otuz Sene, c. I, Maarif Basımevi, İstanbul, 1955, s. 128.

.

İnönü, Harf İnkılabının Gerçek Maksadını Böyle İfşa Etmiş

MUSTAFA ARMAĞAN
04 Kasım, 2021, Perşembe 22:49
9076

Harf İnkılabı meselesi bir kuyudur, yalanlar kuyusu… Milletimizin hafızasına indirilen bu ağır darbenin muhasebesini henüz hakkıyla yapabilmiş değiliz, lakin kapının arkasında bir yalan dağı çoktan yükselmiş durumda. Bu 90 yıldır biriken tahrifat çöplüğünü kolayca temizlemek de mümkün değil takdir edersiniz ki.

Resmi tarih tarafından bize en sık söylenen yalanlardan biri, Arap harflerini öğrenmenin son derece zor olduğu, bu yüzden “geri kaldığımız”. Güya Latin alfabesi okuma yazmada kolaylık sağlaması için alınmış imiş. İnkılabın üzerinden bir veya “en geç” iki yıl geçince bütün Türk toplumu gürül gürül okuma yazma öğrenecekmiş!

Bu topyekûn okur-yazarlığa ulaşılacağı “öngörüsü” tabii ki tutmayacak ve değil bir iki yıl içerisinde, ancak 90 yılda o noktaya ulaşılacak, Türkiye ise 1938 yılını sadece %19,2 okuryazarlık oranıyla kapatacaktı.

Bunları nasip olur da Harf İnkılabı hakkında bir kitap yazarsam delilleriyle ortaya koyacağım. Ama gelin, bugün farklı bir şey yapalım, Jacques Derrida’nın deyişiyle Türkiye’de ‘Harf Darbesi’nin yapıldığı sırada Başvekil olan İnönü’nün altı demecine eğilerek “kolaylık” gerekçesinin aslında bir kurt bahanesi olduğunu, asıl derdin “Arap kültürü” diye aşağılamaya kalktıkları “İslam kültürü” ile bağımızın koparılması, öte yandan Batı medeniyetine geçişin “kolaylaştırılması” ve teşviki olduğunu kendi itiraflarıyla görelim.

İnönü Harf İnkılabını nasıl geciktirmiş?

İsmet İnönü hatıralarında başlangıçta Harf İnkılabına, Enver Paşa’nın Cihan Harbi sırasında Arap harflerini ayrı ayrı yazdırma (huruf-i munfasıla) teşebbüsünden dönülmesini örnek göstererek direndiğini, Mustafa Kemal 1926 yılında bu fikri kendisine açtığında “Bu kolay bir iş değildir” diye itiraz ettiğini anlatır. Dediğine göre ikazı üzerine inkılap tam iki sene gecikmiş, öte yandan kanun çıktıktan sonra bir daha “eski yazıyı” kullanmamıştır: “Harf inkılabı çıktıktan sonra, şimdiye kadar eski yazıyla yazmış olduğum 20 satırı bulmaz.”

Anlaşıldığı kadarıyla İsmet Paşa’nın itirazı inkılabın kendisine değil, uygulanmasınadır. Zannetmiştir ki, inkılaptan sonra her iki alfabe de kullanılacak, bu da memleketin kültür hayatını kötürüm edecektir. (Sanki etmedi.)

İnönü’nün 50 yıllık uzun siyasî ömrü (1922-72), Harf İnkılabına dair fikirlerini geniş bir zaman skalasında açıklamasına müsaade etmiştir. Bu sayede bu inkılabın altındaki hakiki maksadın bizzat onu icra edenlerden biri tarafından yeterince açıklandığını görme imkânını yakalıyoruz.

Aşağıda İsmet İnönü’nün 1928-68 yıllarına ait kronolojik sırayla verilen altı açıklaması ışığında Harf İnkılabındaki hakiki maksadın deşifresini yapacağız.

Asıl gerekçe kolaylık mı?

Önce Harf İnkılabı kanununun çıktığı 1 Kasım 1928 günü TBMM’de yaptığı konuşmada söylediklerini genişçe görelim ki, 40 yıl sonra 5. maddede inkâr ettiği “kolaylaştırma” faktörünü o tarihte ne büyük bir ısrarla vurguladığını hafızamıza nakşedelim. Paşa şöyle demiş 1928 Kasımında:

“Türk alfabesi ile bu milletin okuma yazma mücadelesine girmesi her tarafta büyük bir açılma, büyük bir kolaylık vermiştir. (…) İkincisi; kolaydır. (…) Bu kolaylıktan hakkiyle istifade etmek ve bunun neticelerini birkaç sene içinde gözle görülür bir hale getirmek için, Hükümet ciddi mesai sarf edecektir. Hükümet, bütün memlekette millet mektepleri halinde, işinde, tarlasında, fabrikasında çalışan vatandaşların ayaklarının ucuna getirilen kolaylıkla öğretecek muallimlerle, kolay tedarik olunacak vasıtalarla bu yeni alfabeden tamamiyle istifade etmeleri için bütün mesaisini sarf edecektir.[1]

Bu, inkılap yapılırken serd edilen gerekçedir. Bakalım hakiki sebep burada denildiği gibi kolaylık mıymış? Nitekim İnönü’nün bundan 25 yıl sonra bu defa muhalefetteyken yaptığı şu açıklama hakiki niyetin ilk izharı olacaktır:

“Yeni harfler Cumhuriyetin garp medeniyeti cemiyetini kabul etmesinin de başlıca dayancı olmuştur. Yeni harfler Türk milletini bir kültür âleminden başka bir kültür âlemine nakletmiştir. Eski harfler Arap kültür ve medeniyetinin sembolü, ifadesi ve istilâ vasıtası idi. (…)

Evet, yeni harflerle kazandığımız en mühim bir netice orta çağdan çıkıp XX. asrın medeni cemiyetine girmemizin en tesirli vasıtasını elde etmiş olmamızdır. Hiç tereddüt etmeden söylemeliyiz: Türk inkılaplarının en ehemmiyetlisi yeni Türk harflerinin kabulüdür.”[2]

Demek Orta Çağdan çıkma ve Batı medeniyeti topluluğunu kabul etmenin temel dayanağı imiş yeni harfler. Latin harfleriyle Batı medeniyetine girmenin en etkili aracını elde etmişiz öyle mi? Hem de bu, tereddütsüz bir şekilde Türk inkılaplarının (dikkat edin, “Atatürk inkılapları” demiyor) en etkilisi yapıyormuş onu. İyi de bunları 1928 yılında neden söylemediniz diye sormayalım mı şimdi?

İnönü’nün 27 Mayıs darbesinin üzerinden henüz altı ay geçmişken bu defa daha net ifadelerle vurguladığı nokta, harf değiştirmenin hakiki maksadının aslında “Milletin penceresini bir başka aleme, medeniyet alemine açmak” olduğudur. Beraberce okuyalım:

“Latin harfleri bir kültürdür. Milletin penceresini bir başka âleme açmak meselesidir. Bu pencere, bu pencere açılmıştır.”[3]

Başbakanlık koltuğuna oturduğu iki yıl sonra ise bu defa Harf İnkılabıyla açılan pencerenin dikey yönde açıldığını, yani bir “yükselme” hareketi olduğunu vurguladığını görürüz:

Latin harfi devrimi bir şekil değişikliği değildir. Kültürün, çağı geçmiş bir âlemden yeni bir yükselme âlemine yönelmesi demektir.[4]

Nihayet bütün şahitleri mezara koyduktan sonra 1968 yılında yazdırılan Hatıralar’ında baklayı ağzından çıkarır ve 40 yıl önce boğazını kuruturcasına tekrarladığı kolaylık’ın bir bahaneden ibaret olduğunu üzerine basa basa itiraf eder:

"Harf inkılabı bir okuma yazma kolaylığına bağlanamaz. Okuma yazma kolaylığı Enver Paşa’yı tahrik eden sebeptir. Ama, harf inkılabının bizde tesiri ve büyük faydası, kültür değişmesini kolaylaştırmasıdır. İster istemez Arap kültüründen koptuk. Arap kültürünün ve Arap dilinin tesiri hakkında, yeni nesiller bizim kadar fikir edinemezler. (…) Latin harflerine geçmek Türk dilini ve milli kültürü kurtarmak için esaslı bir etken olmuştur."[5]

Nihayet yine 1968 yılında Abdi İpekçi tarafından banda alınan ve Milliyet gazetesinde neşredilen konuşmasında bu inkılabın en mühim noktasının kültür istikameti olduğu üzerinde duracaktır:

Harf inkılabı yalnız milleti okuyup yazdırır hâle getirmek için vasıta kolaylığı değildir. Aynı zamanda kültür istikametidir. En mühim yeri orasıdır. Bunun için tesirleri iyi olmuştur ve neticeleri daha büyük olacaktır.[6]

Tarih görüneni tekrar etme değil, görünmeyeni deşifre etme sanatıdır. Yukarıda aktardığımız “altı İnönü”nün 1928’den 1968’e kadar uzanan bir çizgide dilinin altındaki baklayı adım adım nasıl çıkardığını gördük. Başlangıçta harf inkılabına karşı çıkarken sonradan “terbiye edilen” Prof. Fuat Köprülü ise 10 yıl sonra hakikati adeta bülbül gibi şakımıştır:

“Bir milletin eski alfabesini bırakıp yeni alfabe kabul etmesi, eski bir kültür dairesinden çıkıp yeni bir kültür çerçevesi içine girmesi demektir. Biz Arap harflerini bırakmakla, Orta Zaman Şark kültüründen silkinip muasır Garp kültürü dairesine girmek iradesini göstermiş olduk.”[7]

Bizi bilinçaltınızdan ara sıra dilinize vuran itiraf nağmelerini yakalamakla uğraştıracağınıza erkekçe çıkıp ‘Biz inkılapları doğrudan doğruya Batı medeniyetine geçmek ve İslam/Osmanlı medeniyetinden kopmak için yaptık’ diyemiyorsunuz değil mi? Afedersiniz, bunu diyebilen biri çıkmıştı içinizden. Ama o da Türk basınına değil, Avrupa basınına konuşacak kadar cesaret sahibiydi.

Kimdi bu cesur adam? diye sormayın lütfen. Ben devrin Adalet Bakanı diyeyim de, siz anlayın.

Kaynaklar;

[1]https://www5.tbmm.gov.tr/tutanaklar/TUTANAK/TBMM/d03/c005/tbmm03005001.pdf Harf İnkılabı kanunu gerekçesinin 1. maddesinde de de “Okuma ve yazmanın kolaylıkla halk kütlesine yayılması” denilerek bu hususun altı ısrarla çizilmiştir. Aynı metin için bkz. İnönü’nün Söylev ve Demeçleri I, İstanbul, 1946, Milli Eğitim Basımevi, s. 184 vd.

[2]Ulus, “Yeni Türk harflerinin yıldönümü”, 9 Ağustos 1953. Ayrıca bkz. Muhalefetde İsmet İnönü, 1950-1956, Hazırlayan: Sabahat Erdemir, İstanbul, 1956, s. 196-197.

[3]Ulus, 18 Kasım 1960, s. 5. Öncü ve Hürriyet’in 17 Kasım 1960 tarihli nüshalarına bu ifade şöyle geçmiştir: “Bu, yalnız harf değil, kültürdür. Bu memleketin kültür penceresini bir başka âleme açmaktır.” Ayrıca bkz. Semih Kalkanoğlu, İsmet İnönü: Din ve Laiklik, İstanbul, 1991, Tekin Yayınevi, s. 201. İnönü bu konuşmayı 16 Kasım 1960 günü DTCF’de Atatürk Haftası etkinlikleri kapsamında gençlere yaptı.

[4]Cumhuriyet, 11 Kasım 1962.

[5] İsmet İnönü, Hatıralar, 3. baskı, İstanbul, 2009, Bilgi Yayınevi, s. 485.

[6] Kaynak: Abdi İpekçi, İnönü Atatürk'ü Anlatıyor, İstanbul, 1981, Cem Yayınevi, s. 44.

[7] Fuat Köprülü, “Alfabe İnkılabımız” Ülkü, Sayı 67, Eylül 1938, s. 2.

.

Sezai Karakoç’un Ruhuna Yağan Yağmur

MUSTAFA ARMAĞAN
23 Kasım, 2021, Salı 09:23
1912

Baharın Bursa’yı teşrifi biraz tuhaftır. Uludağ henüz karlara gömülüyken eteklerine inildikçe kesif beyaz örtü yer yer delinir, sonra o delikler giderek büyür, karları adalaştırır, ovaya karışırken de nazlı toprağın ak saçını okşaya okşaya göklere çekilir. Ardından sert bir lodos ve peşinden yağmurlar dökülür ki, gökkuşaklarında gerinen günlerin elemleri elenir.

Onsekizime yeni basmışım, adımlarım inişli yokuşlu Bursa caddelerine meydan okumakta. Kitapçıları nezarethaneme misafir edeli çok olmamış. Civciv yumurtayı gagalamakta sizin anlayacağınız…

Derken Timurtaş Camii’nin çaprazına düşen bayide tek yaprak bir gazeteye kement atıyor gözlerim. Başlığında gotik harflerle Diriliş yazılı. 250 kuruşu verip alıyorum. Tarih mi: 3 Nisan 1977.

‘Bu nasıl gazete böyle?’ demeye kalmıyor, habersiz manşete takılıyorum: “İnsanlığın alınyazısı bir çocuk”tan bahsediliyor. “O çocuğu bekliyoruz” diyor yazar ve “Dünyayı değiştirecek, yenileyecek, diriltecek çocuğu” diye de ekliyor sözlerine.

Verilenle yetinmeyip kendini aşan bir çocuktan bahsediyor, muştu gibi gelen, müjde ve umut ışığı getiren bir çocukmuş bu. Gayri ihtiyari ‘O çocuk ben olabilir miyim?’ diye geçiriyorum içimden. Sonra derlenip toplanıyorum.

Yazı gözlerimi vantuz gibi kendine çekiyor, kendimi bir çağrının tam göbeğinde buluyorum. Çocuklara, gençlere, müzmin ümitvarlara coşkun bir çağrıdır bu:

“Bir temel yükseltiyoruz. Geleceğin erleri onun üzerine diriliş kemerlerini ve kubbelerini oturtacaktır.

Ruhun ayasofyaları, süleymaniyeleri yükselecektir yeniden.

Diriliş mehteri, dünyanın ufkunu, metafiziğin marşıyla çınlatacaktır.

Pandorun kutusu kapanırken, ruhun şifa mücevherleri, saklı oldukları mahfazalarının kapaklarını zorlayacaklardır, dışarı çıkma günü gelen civcivin yumurtanın kabuğunu gagasıyla tık tık döğmesi gibi.”

Civciv, gaga, tık tık…

Yaşadığımın farkına o gün varmaya başladığımı itiraf ediyorum.

Yazı, Sezai Karakoç’a aitti.

Tam benim için yazılmıştı.

O çocuk olamadım belki ama sabırlı bir güneş gibi daima önümde yürüdü feneri.

Verilenle yetinmemeyi, kendimi aşmayı ve sorgulamayı, “kayıplardan, kaybolanlardan ürpermeyi” öğrenmeye soyunacak bir “diriliş eri” olmaktı artık gayem.

Olamadım belki ama Hac yolunda karınca misali yürümek de şerefli değil miydi?

Merhum Sezai Karakoç ile 3 Nisan 1977 tarihinde başlayan tanışıklığımız 16 Kasım 2021 günü dünya serüvenini noktalayacaktı. Ancak bitmeyecek bir koşuydu bu. Ruhlar için zaman ve mekânın tahdidi söz konusu değildi ki.

Şehzadebaşı Camii’nin zamanın buz gibi donduğu avlusuna emanet ettiğimiz Sezai Karakoç’un cenazesi yalnız o avluya değil, Türk irfanına da yerleşeceği münasip bir yer aradı durdu 60 yıl boyunca.

Bulabildi mi? Nerde! Onu istiab edecek bir zemin mevcut değildi ki bulsun.

Yine de cenaze namazını gördükten sonra umutsuz olmamalıyız diye düşündüm. Avluyu dolduran çoğu genç onbinler bu şiir ve şuurda cengaver amma hayatta derviş şahsiyetin taht kurduğu kalpler olarak huzurundaydı.

Orada ebediyet lodosları esiyor ve “Seni ancak ebediyetler eder istiab” mısraı sağanak halinde ruhlara yağıyordu.

Ne de olsa şair “Kapalıçarşı” şiirinde yağmurun ruhların içindeki müzikle karşılıklı yağdığını anlatmayı denememiş miydi?

.

Fikir tanklarımız boşalıyor: Türkiye bir bilgesini daha kaybetti

MUSTAFA ARMAĞAN
07 Aralık, 2021, Salı 09:12
1602

Türkiye’nin hazan mevsimine girdiğini biliyorduk ama yaprak dökümünün bu raddeye varacağını doğrusu tahmin etmek istemezdik. Yavuz Bahadıroğlu, Sezai Karakoç, Mustafa Yazgan ve ardından Teoman Duralı (1947-2021) beylerin aynı yıl peş peşe aramızdan ayrılması sevenlerini ve bu ülkenin sahici aydınlarını derinden sarstı. Allah cc. Teoman hocamıza ve diğer büyüklerimize rahmet eylesin, mekânları cennet olsun.

Alarm zilleri çalıyor… Fikir tanklarımız yavaş yavaş boşalıyor….

Peki gidenlerin yerlerini doldurmak için bir şeyler yapıyor muyuz? Asıl mühim olan bu.

Şahsen dost olma ve 2020 Eylül’ünde kendisiyle TVNet’te bir program yapma fırsatı bulduğum merhum Teoman Duralı, Türkiye’de eşine ender rastlanan yetkinlikte cins bir hocaydı. Felsefe gibi kavranılması zor bir sahada öyle parlak bir anlatımı vardı ki, derslerinde adeta kavramları kafanıza çekiçle çakar gibi konuşur, bir başka cins filozof Wittgenstein’ın yaptığı gibi boşlukta el yordamıyla bir başka dünya arar gibi esrarengiz jestleri sözlerine refakat ettirir, bu da talebenin zihninde bir bina inşa edildiği hissini uyandırırdı.

Ancak Teoman hocanın ayırt edici özelliği, felsefe sahasını meslektaşları gibi dar tutmayıp tefekkür kudretini tarih, kültür ve sanat gibi, hatta yaşama felsefesi gibi komşu arazilere de sürmesini iyi bilmesiydi (burada hocası Nermi Uygur’un izindeydi). Böylece adına “düşünen tarih” diyebileceğim ve benzerine ülkemizde pek az rastlanan bir farklılığın o duru zekâdan fışkırışına tanık olurdunuz. Bir ayağını kendi toprağına sabitleyen hoca (Hz. Mevlana’nın pergel mecazını hatırlayın) fikir atını tefekkürün karanlık vadilerine cesaretle sürer ve bu seferlerinden zengin ganimetlerle dönmekle kalmaz, bunları biz müptedilere cömertçe ikram da ederdi.

Bu yüzden İngiliz-Yahudi medeniyetinin dünyayı sinsice sömürmesi ve tahribatına, köksüz Batılılaşma hareketlerine, her türden taklitçiliğe, Cumhuriyet devrindeki “yazının katli” ve “dilin katli” gibi kültür inkılaplarına, Osmanlı Devleti’nin “Türklüğün en parlak başarısı” olduğuna vs. dair can alıcı meselelere Türkiye’de yaşayan bir felsefeciden asla beklenmeyecek cinsten aykırı, net, demlenmiş ve aynı derecede cesurca yorumlar getirebilmiş, uykudaki dimağları uyandırabilmişti.

Alman şairi Heinrich Heine öldüğümde ‘tabutuma bir kılıç koyun’ demişti, insanlar kendileri uğruna çarpıştığımı bilsin diye. Merhum Duralı hoca ise beyninde kılıçla dolaşan bir entelektüeldi. Akademyanın ikiyüzlü, sahtekârca protokol laflarına karnı toktu. En sert sözlerini olanca kibarlığı içinde ama tam bir cerrah soğukkanlılığıyla söylemeyi itiyad edinmişti. Çünkü hastaydık, daha fenası hasta olduğunun farkında olmayan hastalardık.

Hoca teşhisi kim ne der diye umursamadan korkusuzca koymaktan imtina etmezdi. Tıpkı şu vecizesinde olduğu gibi:

“Biz alhzheimer olmuş bir toplumuz. Bunun en önemli müsebbibi, yazının katlidir. Sovyet devrimini, Çin devrimini görmüş dünya ama hiçbiri yazıya dokunmamış. Japonlar ve Koreliler için Çin yazısı yabancı. Niçin değiştirmediler?”

Evet, niçin? Niçin onlar değil de biz kör edildik?

Bu soruya bırakın cevap vermeyi, onun farkında bile değiliz millet olarak.

İyi ki Teoman Duralı gibi zihni ve ruhu diri insanlar yaşadı bu çorak topraklarda ve ışığı on yıllar sonra da olsa fark edilecek saf fikirler serdetti, bununla da yetinmeyip fikirlerini eserler halinde kütüphane raflarımıza tevdi etti.

Bu hazan mevsiminde bir tesellimiz varsa bundandır vesselam.

.

Cengiz Aytmatov’dan İbretlik Bir Hatıra

MUSTAFA ARMAĞAN
23 Aralık, 2021, Perşembe 09:44
3134

Kırgız romancı Cengiz Aytmatov'un (1928-2008) çocukluk hatıralarını okurken bir nokta dikkatimi çekmişti. Henüz küçükken Aytmatov’un köyünde şöyle ilginç bir hadise yaşanmış:

Köy ahalisi yazın yaylaya çıkıyormuş. Orada büyük sürüleri güden at çobanları varmış. Bir gün telaş içinde Aytmatov’un babaannesinin çadırına gelmişler. Akıl danışmak istiyorlarmış. Zira sürüdeki en güçlü ve değerli aygır birdenbire ölmüş. “Don Aygırı” diye tanınan bu cins atı özellikle seçerek yetiştirmek üzere buraya getirmişler.

Biz de olay mahalline çocuklarla koşup gitmiştik, diye yazıyor Aytmatov. At, şişmiş işkembesi ve araları açılmış ayaklarıyla yerde yan yatıyormuş.

Atın başına toplanan çobanların elleri ayaklarına dolaşmış. Başlarını sallıyor, inleyip sızlıyor, böyle bir şeyin nasıl olabileceği üzerinde tartışıyor, atın ölümünden sorumlu tutulacakları için fena halde korkuyorlarmış. Aygırın niçin öldüğünü anlatacak makul bir rapor yazmazlarsa başlarının derde gireceği kesinmiş.

Ardından çaresiz birini gönderip haber vermişler yetkililere. Derken kızıl saçlı bir Rus baytar çıkagelmiş yaylaya. Atın yerde yatan ölüsünü uzun uzadıya incelemiş. Sapasağlam bir atın durup dururken neden öldüğüne o da akıl erdirememiş.

Küçük Aytmatov köyde okula giden tek çocuk olduğu için Rus baytar ile köylüler arasındaki tercümanlığı üstlenmek de mecburen onun nasibine düşmüş. (İlk telif ücretini bu işten kazandığını söyleyen Kırgız yazarın ödülü, haşlanmış büyükçe bir et parçasıymış!)

Çobanlar kıvranır, Rus baytar aygırın başında dikilirken ihtiyar bir köylü gelmiş yanına küçük Aytmatov’un ve söyleyeceklerini Rusçaya çevirerek onlara söylemesini istemiş. Köylü tane tane anlatmış, küçük Aytmatov da tercümanlığını yapmış:

- "Dağlarda şu anda bulunduğumuz yerin adı Uu-Sas’dır, yani Zehirli Çayır. Burada bizim atlarımızın tanıdığı ve bu yüzden yemedikleri zehirli bitkiler büyür. Ama orada yatan at, dışarıdan tanımadığı Kaylu yaylasına ilk defa gelmişti. Bu otları yedi ve zehirlendi, bu sebeple de öldü."

Cengiz Aytmatov bu sözleri ihtiyarın ne diyeceğini merakla bekleyen Rus baytara tercüme etmiş.

Uzman şaşırarak dinlediği ihtiyar köylünün dediğinin doğru olduğuna kanaat getirmiş ve raporunu bu açıklamaya dayandırarak yazmış.

Aytmatov “Bunun üzerine köy halkı biraz rahatladı ve Rus baytara kuzu ziyafeti çekildi” diye yazıyor. Aksi halde neler yaşanabileceğini az çok tahmin edersiniz herhalde. Ne de olsa Stalin devridir. Kimsenin gözünün yaşına bakılmaz, belki köy bile haritadan silinebilirdi.

Şimdi bu kıssadan nasıl bir hisse çıkarmalıyız?

Geleneklerin bir milletin hayatiyetini sürdürmesinde ne kadar değerli, onsuz olmaz bir yeri olduğunu elbette.

Gelenekler bize bir koruma çerçevesi sağlar. Kendimizi öğretir ve bizim zararımıza olacak zehirli otları yememize mani olur.

Geleneksiz insan, hangi otun zehirli olduğunu idrak edemeyen bu iri aygır gibidir.

Aygırın sonu ölümdü.

Milletler belki atlar gibi birdenbire ölmez, zamana yayılır ölümleri.

Ölümleri de fiziki olmaz zaten. Başkasına benzeyince ölmüş olur.

İhtiyar köylünün bilgeliği kadar onun sözlerini o dili bilmeyenlere aktaran çocuk Aytmatovlara da ihtiyacımız vardır. Yani geleneği ona yabancı olan zehirli otlardan bihaber nesillere aktaracak olanlara... Bir başka deyişle o milletin köprü şahsiyetlerine.

.

Menderes’in Yeni Bulunan Mektubunu 15 Yıl Önce Yayınlamıştım

MUSTAFA ARMAĞAN
13 Ocak, 2022, Perşembe 11:41
2312

Antika ve Sanat adlı bir müzayede firması “Adnan Menderes’in idama giderken yazdığı son mektup”u 120,000 TL açılış fiyatıyla satışa arz etmiş. Bu arada bir iyilikte bulunup mektubun okunaklı bir görüntüsünü de paylaşmış ki, bu sayede www.müzakerathaber.com dahil bir çok haber sitesi okurlarına mektubu duyurma imkânını bulmuş. Meraklısı için link https://antikavesanat.com/muzayede/11332/adnan-menderes-in-idama-giderken-yazdigi-son-mektup

Yalnız mektubun metnini gerek haber sitelerinde gerekse Antika ve Sanat’ın web sayfasından okuyunca bundan 15 sene önce yazdığım aşağıda tam metnini okuyacağınız yazı geldi aklıma. 2007 Martında kaleme aldığım bu yazıda Gürbüz Azak beyin Ben Adnan Menderes adlı kitabında bulduğum “Adnan Menderes’in idamından evvel son sözleri”nin Osmanlıcasını fotokopisiyle birlikte ilk kez hatasız bir şekilde yayınlamıştım. Nitekim aynı yıl düzenlenen 27 Mayıs darbesinin yıldönümünde o tarihte Başbakan olan muhterem Cumhurbaşkanımız Recep Tayyip Erdoğan bu mektubu okuyarak cümle aleme ilan etmişti.

Fakat hakikaten balık hafızalı olmalıyız ki, birileri 15 yıl önce yayınladığım ve Cumhurbaşkanımızın da Menderes ve arkadaşlarının mezarı başında okuduğu bu mektubu sanki yeni bulunmuş gibi servis edebiliyor. Halbuki metnimi bulmak Google’da 60 saniyelerini ya alır veya almazdı. Neyse, yine de bu vesileyle mektubun gündeme gelmesinden memnunum.

Lakin antikavesanat.com sitesi mektubun Latince metnini bulup Latinceye aktarmış ama maalesef onu bile beceremeyip hata üstüne hata yapmış. Aşağıda hem bu hatalara değinecek hem de mektubun aslı olduğunu düşündüğüm ve Demokrat Parti milletvekillerinden merhum Gıyaseddin Emre’nin ailesinde olduğunu öğrendiğim Osmanlıca aslından çevrilmiş tam metnini sunacağım.

Önce zemini temizleyelim, yani mektubun müzayede sitesindeki hatalara işaret edelim.

Mektubun sonunda parantez içindeki ibarede şu yazılıdır: “(Altay Ömer Egesel’e vasiyeti. Bir subaydan alınmıştır.) Fakat sitede bu ifade “(Başsavcı Altay Ömer Egesel vasiyeti bir subaydan alınmıştır.)” şeklindedir. Halbuki kastedilen Egesel’in vasiyeti olamaz, çünkü Egesel Menderes’ten 24 yıl sonra ölmüştür (1985). Burada kastedilen açıkça Menderes’in Egesel’e vasiyetidir.
Malum sitede “Adnan Menderes hürriyet uğruna ortaya koyduğu başını on yedi sene “içinde” almadığınız için sizlere müteşekkirdir.” diye çevrilen cümledeki “on yedi sene içinde” ibaresi yanlıştır, doğrusu “on yedi sene evvel” olacaktır. Kastettiği, 1961-17=1944 yılıdır ki, Menderes’in CHP milletvekili olmasına rağmen içeriden muhalefete başlamasının tarihidir.
“Şunu da söyleyiniz ki,” şeklinde yazılan ifade dikkatle incelendiğinde doğrusunun “Şunu da söylüyeyim ki:” olduğu anlaşılır.
“Dirimizden korkmamalıydınız.” değil, “Dirimden korkmamalıydınız.” olacaktı.
“Ama şimdi milletle el ele vererek” değil, “Ama şimdi milletçe el ele vererek” olacaktı.
“Buna rağmen merhametim sizinledir.” değil, “Buna rağmen merhametim sizinle beraberdir” olacaktı.

Görüyorsunuz, el kadar mektubu Latin alfabesinden Latin alfabesine aktarmayı dahi beceremeyecek vaziyetteyiz ki, bu bir dramdır arkadaşlar, hala okuryazar olamadığımızın halis bir göstergesidir. Hatta (burası haber sitelerine dair bir sitem içerir) önünüzdeki yazıyı Latin harfli aslıyla mukayese etmeyi dahi akıl edemeyecek kadar lakayt bir vaziyetteyiz.

Ne diyelim: Allah cc. sonumuzu hayreylesin.

Önce Adnan Menderes’in son mektubunun Osmanlıca aslını sunalım.

Şimdi de mektubun müzayedeye çıkarılan kopyasını görelim. Her iki nüsha arasında bazı farklar bulunduğu gözünüzden kaçmamıştır. Bu işe girerek sözü uzatmak istemiyorum. Onları da siz buluverin bir zahmet.

Nihayet 4 Mart 2007 tarihli yazımı tarihe not düşmek adına buraya naklediyorum:

“Adnan Menderes’in idamından evvel son sözleri”

İdamlar bütün dünyada nicedir elin ayağın ortalıktan iyice çekildiği saatlerde, yani sabaha doğru yapılıyordu. Sebebi ise gayet basit ve anlaşılırdı: Gündüz infaz edilen idamlar halkta taşkınlıklara meydan veriyor, olayın dehşetinden etkilenenler sağa sola saldırıp başka ölümlere yol açıyorlardı. Ama onunki öyle olmayacak, bir ikindi vakti, ağır ağır darağacına doğru yola çıkarılacaktı.
Son sözlerini yazmak için kâğıt kalem istedi. Ufak bir not kâğıdı uzattılar önüne. Başladı yazmaya. Kendini iyi ifade etmesiyle tanınan Başvekil Adnan Menderes, darağacının gölgesinde o kâğıt parçasına bir demokrasi manifestosu döktürecekti. Kimseden korkusu kalmamıştı. Ölümden öte yol var mıydı?

Başladı yazmaya. Dünyaya sağlığında bıraktığı son belgenin “eski yazı” dediğimiz Osmanlıca olması ve hemen hiçbir imla bozukluğu ve cümle düşüklüğü olmadan yazılmış bulunması ise düşündürücüdür. Demek ölümü bile arzulayacak noktaya getirilebiliyormuş insan. Gerektiğinde ona bir sevgiliye koşar gibi koşabiliyormuş.

İlk satırı yazdı: “Adnan Menderes’in idamından evvel son sözleri.” Sonra düşüne düşüne yazmaya devam etti:

“Sizlere dargın değilim. Sizin ve diğer zevatın iplerinin hangi efendiler tarafından idare edildiğini biliyorum. Onlara da dargın değilim. Kellemi onlara götürdüğünüzde deyiniz ki, Adnan Menderes hürriyet uğruna koyduğu başını 17 sene evvel almadığınız için sizlere müteşekkirdir. İdam edilmek için ortada hiçbir sebep yok. Ölüme kadar metanetle gittiğimi, silahların gölgesinde yaşayan kahraman efendilerinize acaba söyleyebilecek misiniz? Şunu da söyleyeyim ki, milletçe kazanılacak hürriyet mücadelesinde sizi ve efendinizi yine de 1950’de olduğu gibi kurtarabilirdim. Dirimden korkmayacaktınız. Ama şimdi milletle el ele vererek Adnan Menderes’in ölüsü ebediyete kadar sizi takip edecek ve bir gün sizi silip süpürecektir. Ama buna rağmen duam [bu kelimenin üzeri çizilip merhametim yapılmıştır] sizlerle beraberdir.”

O mahkemede ezilmiş, tükenmiş ve adeta canlı cenaze gibi bir görüntü çizen Menderes’in dimağı, bu son mesajında adeta tutuşmuş ve eski günlerini hatırlamıştır. Özellikle irticalî konuşmalarında zaman zaman edebî bir lezzet kazanan üslubu, Osmanlıcanın o zengin lügatinden bir çıkış yolu arardı. İşte 1 Mayıs 1960 tarihli radyo konuşmasından birkaç cümle:

“Çok partili hayat birtakım müşkilata rağmen devam edip yerleşmekte… Ve her memleket meselesini milletin rey ve iradesiyle halletmek veya istikametlendirmek şuuru vicdanlarda kökleşmekte… Fakat memleket bütün bu güzel ve müsbet manzaraları ile göze gelmiş gibi, feleğin kahrı şeametli [uğursuz] bir nefes gibi üstünde dolaşmakta, sanki zehirli bir çöl rüzgârı gibi onun güzel renklerini soldurmaya çabalayarak esmekte… Ne için sevgili vatandaşlarım? Bu kin, bu husumet, bu ihtiras, bu kıskançlık ne için kurutucu bir çöl fırtınası gibi bu güzel vatanın üstünde estirilmek istenmekte?”

Evet ne içindi bütün bunlar? Memleketin üzerinde estirilmek istenen zehirli çöl rüzgârı kimin eseriydi? Daha da önemlisi, Menderes, “silahların gölgesinde yaşayan efendiler”den kimleri, hangi güçleri kastetmişti? CHP’liler ve İnönü’yü mü? Derin devleti mi? Yoksa bazılarının iddia ettiği gibi ABD’yi mi? Ya da yine bazılarının iddia ettiği gibi hakimiyetini ABD’ye kaptırmış olmanın telaşıyla harekete geçen İngiltere öncülüğündeki Avrupa’yı mı?

Mektubun dikkat çekici cümlelerinden birisi, Türkiye’deki “hürriyet mücadelesi”nin er geç kazanılacağına ilişkin vurguyla öne çıkıyor. Menderes’in hürriyet mücadelesinin başlangıcı olarak verdiği tarih, 17 yıldır ki, 1944’e tekabül eder. Demek ki Eylül 1945’te CHP’den ihraç edilmeden önceki ilk muhalefet günlerini hatırlıyordu Menderes. Şükrü Saraçoğlu kabinesine güvensizlik oyu veren yedi muhaliften biri de o değil miydi?

‘Geç kaldınız, geç. Benim başımı asıl o zaman alacaktınız’, demeye getiriyordu idam sehpasının eşiğindeki Başvekil. İşte bu cümleden çözüyoruz, mektupta Menderes’in hedefinin, ezelî rakibi İsmet İnönü olduğunu. Silahların gölgesinde yaşayan efendi, odur. ‘1950’de kurtardım’ dediği de odur. İktidara geldiklerinde paçası tutuşan İnönü’ye ‘devr-i sâbık” yaratmayacaklarını söyleyerek teminat veren, bir nevi onu kurtaran Celal Bayar’la kendisi değil miydi?

Bakmayın siz İnönücülerin ‘Aslında İsmet Paşa Menderes’in idam edilmesini son dakikaya kadar istemedi’ yavelerine. Çünkü Bedii Faik’in de ustaca yakaladığı gibi, İnönü onun idamını son dakikaya kadar değil, “son dakikada” istememiştir. Ama zaten o son dakikada kimsenin (ABD Başkanı’nın bile) idamı önleyecek gücü kalmamıştı ki! Zamanlaması tek kelimeyle harikaydı İnönü’nün. Rakibinden kurtulmayı arzu etmiş ama son dakikada harekete geçerek üzerindeki şaibeyi de temizlemek istemişti. ‘Ne yapayım, gördünüz, elimden geleni bu kadardı’, diyerek de işin içinden sıyrılmayı becermişti.

Mektup devam ediyor:

“Adnan Menderes’in ölüsü ebediyete kadar sizi takip edecek ve bir gün sizi silip süpürecektir.”

Yoksa bir kehanet karşısında mıyız? Ölüsü değil de ruhu, gün gelecek defalarca sandığa gömerek -yeni bir Menderes olarak ortaya çıkan Ecevit parantezi hariç- CHP’yi siyaset meydanından silip süpürmeyecek midir? Ve bugün CHP’nin ensesindeki nefes, Türk halkının gönlünden hâlâ silinmeyen Menderes’in ruhu değil midir? Dolayısıyla bu son anından damıtılmış kehanet pekala tutmuş, yıllar sonra İstanbul’a nakledilen kemikleri bile on binleri sokağa dökmeye yetmiştir.

Bana sorarsanız asıl çıkan kehaneti, ihtilalden sonra dostları tarafından bile komik bulunan “Bütün bir millet arkamdan geliyor” sözleri olmuştur.

.

Sezai Karakoç Neden Bu Kadar Çok Seviliyor?

MUSTAFA ARMAĞAN
27 Ocak, 2022, Perşembe 01:24
1620

16 Kasım 2021 günü Hakkın rahmetine tevdi ettiğimiz Sezai Karakoç’un cenazesi alışılmış ölçülerden daha kalabalıktı. Normalde televizyonlara çıkmaz, bir gazetede yazı yazmaz, röportaj dahi vermezdi. Hatta Diriliş Partisi’ni kurana kadar resim de çektirmezdi. Hatırlardadır, 2011 yılında Cumhurbaşkanlığı Kültür ve Sanat Büyük Ödülünü almak üzere Çankaya Köşkü’ne gitmemişti. Adeta münzevi bir derviş gibiydi, lakin inancını haykıran yazıları ve kurşun gibi mısralarıyla onu halktan ayıran medya duvarının buzdan bir barikat gibi eritebileceğini o Kasım günü cümle aleme gösterecekti.

Şehzadebaşı’nda toplanan on binler şu gerçeği ispat etmiş oldu: Hakikatin sesi susturulamaz. Hakikat konuştuğu zaman her şey susar.

Sezai Karakoç bildiğimiz dünyayı dışladı, kendine ait bir dünyayı ilmek ilmek ördü ve o yeraltı nehirleri gibi akarak yüzbinlere hitap etmeyi başardı. Hakikatin ipine tutunarak insanın kalbine inen yolu buldu ve o iple insanımızın ta kalbine dokundu. Bu ülkenin hakiki ihtiyacı olan iman pınarının yeniden coşması, insanların tekrar İslamî şuurla mücehhez kılınması ve makûs talihimizi ancak bu imanla mücehhez nesillerin kırabileceğini insanımıza öğretmesi en büyük hizmeti oldu.

Necip Fazıl gazetelerde köşe yazısı yazar, röportaj verir, Anadolu’yu şehir şehir dolaşır, konferans salonları dolar taşar, böylece insanlar onu yakinen bilirdi. Sezai Bey böyle değildi. O şiir yazdı, gazete ve dergi yayınladı, yayınevi kurdu, nihayet parti kanalıyla düşüncelerini siyasî seviyede dile getirmek yolunu seçti. Batı karşısında aşağılık kompleksine düşürülmüş, kültür kökleriyle bağını koparmış, ülkesinden ümidini kesmiş, Batının kulu, kölesi yapılmak istenmiş bir nesle “Siz Müslümansınız, muhakkak kazanacaksınız, çünkü Allah size bu yüce dini bahşetmiş, bu dinin sunduğu potansiyellerin farkına vardığınız zaman yeryüzünün en şanlı milleti yine siz olacaksınız” diyebilmiştir.

Diriliş çağrısı

“Ey milletim uyan!” diye başlayan “İslam Milletine Diriliş Çağrısı” bu bakımdan çok enteresandır. Şöyle başlar: “Milletim uyan, kendine dön, aslını unutma, geçmişini bil.” Burada tarihin şifreleri konuşuyor gibidir. Çünkü geçmişini bilmeyen, bir medeniyet tasavvuru oluşturamaz. Devam ediyor:

“İçinden gerçek aydınlardan kurulu bir kadro çıkar. Çıkar ki onlar hem bugününü, hem yarınını kurtarsınlar. Geleceğini ancak bilinçli, idealist, aydın bir nesil güven altına alır. İşte büyük bir milletsin, geçmişte çağ açıp kapattın, yine açıp kapatabilirsin.”

Sürekli geçmişin rüzgârını üzerimize seferber etti, “Kendini bildiğin gün kurtulacaksın” diye sıkı sıkıya tembihlemeyi unutmadı.

Kabul edelim ki bunlar son derece değerli mesajlar…

Ben de bir zamanlar bunları okumak ne kelime, içen yeni yetme gençlerden biriydim. 16 yaşımda bu sarsıcı mesajla tanışmıştım. İnsan Sezai Bey’in yazdıklarını gençliğinde okuyunca “Hakikaten insanlığı ve İslamı diriltebilir miyim?” diye şöyle bir etrafına bakınmak ihtiyacı duyuyor. Şuurda ilk kırılma, resmi ideolojinin giydirdiği deli gömleğini fırlatıp atma yolundaki ilk teşebbüs böyle başlıyor. Şok tedavi gibi bir şey sizin anlayacağınız.

Bu bakımdan Cemil Meriç, Nuri Pakdil, Nurettin Topçu, Erol Güngör, Sezai Karakoç ve Necip Fazıl’ın adeta bugün yaşayacağımız kültür şoklarını ve savrulmaları önceden görerek, bu akibete karşı setler, sütunlar dikmeye çalıştığını görürüz. Nasıl Aliya İzzetbegoviç 1970’lerden 90’ların kıyametini görüp de “Mladi Müslümani” hareketiyle bir sosyal şuurlandırma faaliyetini başlattıysa bir benzerini bu nesil bugünler için yaptı. Onlar olmasaydı bugün nerelere savrulurduk kim bilir, tahmin etmek zor.

Tarih tutulması

1920’lerin, 30’ların kültür şoklarını (harf inkılabı en görünen sembolü ama “dil devrimi” de içinde) onların bakış açılarından kavradık. Geçmişi okuyamıyor, okusan da anlayamıyorsun, ecdadınla bağın kopuyor. Ne oluyor? Batıdan ne aktarıldıysa onu biliyorsun. Kendine güven duyan, kültürünün mihverinden biri nasıl konuşur, bunun örneklerini görüyorsun onları okurken. O özgüveni boynuzlarından yakalıyorsun. O zaman diyorsun ki: “Biz gezegen olmaya layık bir millet değiliz. Bizim başka bir güneşimiz var. Tutulmuş olabilir. Lakin Batı yeryüzündeki tek güneş değildir. Güneş tutulmamız ancak biz çalışırsak sona erecektir.” Tamam, geçmişte mağlup olduk ama unutmayalım ki ebedî mağlubiyet yoktur, tıpkı ebedî galibiyetin olmadığı gibi.

Bir millet hayatiyetine güveniyorsa iş bitmiştir. Bir maçta yenilebilirsin; ikisinde, üçünde yenilebilirsin ama bu kötü sonuçlar dünyanın sonu demek değildir, bir de lig sonu var. Evet, hatalarımız oldu, dünya şartlarına ayak uyduramadı, yenildik. Tamam ama bu, dünyanın sonu değildir. Hayat devam ediyor, dünya değişiyor, devlet, servet, zenginlik kimsenin ebediyen tekelinde kalmıyor. Hiçbir devlet sonsuza kadar hükümferma olmuyor. Çin 15. yüzyıla kadar çok büyük bir medeniyetti. Sonra içine kapandı, çöktü, şimdilerde tekrar toparlandı. Demek ki dünya yuvarlak. Bir benim önüme geliyor fırsat, değerlendirirsem ne ala, değerlendiremezsem başkasının önüne gidiyor. Avrupa fırsatın imkânlarını dünyayı sömürerek yedi, bitirdi. Ama artık onların da ellerinden çıkıyor, yavaş yavaş Pasifik’e doğru kayıyor medeniyetin mihveri.

Demek ki tarih önümüze daima yeni fırsatlar çıkarır. Çıkarır ama çıktığı anda değerlendirecek kadar hazır değilsen onları kullanmazsın. “Fırsant ki hevâ-yı tiz-perdir/Ermek ona bir dahi hünerdir” demiş şair. Hazırlık yapmamışsan fırsat önünden geçer, gider, bakakalırsın. Bunun için her millet ferdinin ne istediğini bilecek şekilde şuurla yetiştirilmesi gerekir. Bizim bir hedefimiz olmalı, hedefe kilitlendik mi, bugün olmayabilir, 50-100 yıl içerisinde de olmayabilir ama ona bir gün ulaşacak nesilleri yetiştirmekle mükellefiz, demesi lazım devletin, aydınların ve yöneticilerin.

Mesela Yunanlar Osmanlıya isyan ettiğinde dediler ki: “Biz eski Yunan medeniyetinin devamıyız. Bu medeniyeti ihya edeceğiz. Onun bir vakitler sahip olduğu topraklar, bu arada Akdeniz’deki adalar yeniden bizim olacak.” 1821’de isyan edip ardından bağımsızlıklarını kazandılar. Katliamlar yaparak toprakları ele geçirdiler. Başta belki ‘Ne hayal’ diye gülüp geçtiler ama ne oldu? 100 yıl sonra, Lozan ile Batı Trakya ve adaların büyük bir kısmına sahip oldular. Bırakmadılar peşini, yine nesiller boyu anlattılar. 12 Adayı biz Lozan’da İtalya’ya vermiştik. 2. Dünya Savaşı’ndan sonra dünya şartları değişti. İtalya’nın cezalandırılması gündeme geldi. Yunanlar yine ısrar etti: “12 Ada bizimdir.” Böylece tek kurşun atmadan 12 Ada paketlenip Yunan’a hediye edildi. Neticede Yunanlar bir hedefi on yıllar boyu ısrarla talep etmenin semeresini almış oldu.

Bir devletin, bir milletin uzak ve yakın hedefleri olmalı. Hedefin ille toprak olması gerekmez. O zamanlar toprak fethi yoluyla oluyordu, şimdi bilgi, kültür, sanayi, ekonomi ve diplomasi yoluyla. “Ne işimiz var Libya’da!” diyor birileri. “Yurtta sulh, cihanda sulh” ilkesi var ama bunu “içe kapanma” olarak anlarsan tıkanır, kalırsın. Yoksa dünya barışını kuran aktörlerden biri olacağım, şeklinde anlarsan Bosna’da, Libya’da, Afganistan’da bulunmak millî politikamızın bir parçası haline gelir. Bu zaten bize yabancı bir durum değil, dedelerimizden tevarüs eden bir haslet; arkamızda modeli de var.

Metafizik bakışın gücü

Sezai Karakoç metafizik bir açıdan karamsarlığımızın manasız olduğunu göstermeyi başardı. “Sub specie aeternitatis” diye Latince bir söz var, yani “Ebedî bakış açısıyla olaylara bakmak”. Adeta gökten, ebedî âlemden bir insanüstü varlığın dünyaya bakışı. Yolda ayağım tökezledi, düştüm… Kalk… Bu, dünyanın sonu değil ki. Geçmişte de nice devletler düştü, kalktı, sonra bir daha düştü, tekrar dirildi. Asla umutsuz olmamamız gerektiğini tarih bize haykırıp duruyor.

En mühim derdimiz, bir milletin yaşama kudretinin ne kadar hayatî olduğunu idrakte çektiğimiz sıkıntı. Bu halkın millet olma iddiasını nesiller boyunca yaşatmış olması. Zannetmeyin ki bunu her millet aynı güçte yaşatabilir. Biz tarihte bunu yaşayan ve yaşatmış ender milletlerdeniz. Çin bile Amerika, İngiltere ve Moğolların istilasına uğradı tarihinde ama bir şekilde kendini kurtarmayı başardı.

Milletlerin yaşama azmini kaybetmemesi neyle olur? Maddiyatla mı? Hayır. Sadece maddiyata ağırlık verirsen o millete ihanet etmiş olur, onu konfora, lükse alıştırırsın ki, bu sonunda aleyhine döner. Mühim olan o milletin manevî damarlarını açık tutabilmektir. Maddiyatı kontrolüne alabilecek örnek insanı yetiştirmektir. Bu insanı yetiştirebildiği takdirde bir millet beka sırrını çözmüş olur. Aksi halde İbn Haldun’un dediği gibi bir süre sonra dinamizmini yitirip başka milletlerin hakimiyeti altına girer.

Sezai Karakoç dünyaya metafizik bakış açısıyla bakıyordu dedik. Bir başka deyişle gökle bağlantısını koparmadan… Daha doğrusu Aliya’nın manidar deyişiyle “Gökyüzünün öğrencisi” olma vasfını koruyarak. Yeryüzünde bir talebe mantığıyla hareket edip gökyüzünün, semavî olanın öğrettiklerini tatbik uğruna çalışmak ve bu gayreti organize etmek…

Sezai Karakoç gibi mütefekkirler bize manevî dinamiklerin bir milletin yaşaması ve dirilmesinde ne kadar hayatî olduğunu öğretti. O ve nesli bunu öğretmeseydi belki de bugün bu meseleleri bu özgüvenle konuşmuyor olacaktık.

.

O Montrö Belgesi Neden Bazılarını Kudurttu?

MUSTAFA ARMAĞAN
10 Mart, 2022, Perşembe 11:46
1636

6 Mart 2022 günü Yeni Akit gazetesinde çıkan “İnanmayacaksınız ama Montrö’ye zafer değil diyen M. Kemal’di” başlıklı yazımda aslıyla beraber neşrettiğim bir belge birilerini fena halde ürküttü. Tahmin edilebileceği gibi hızlarını alamayıp hem sosyal medyadan, hem de Cumhuriyet gibi Koç türevi gazetelerden seslerini yükseltti. Sen hem Koç gibi Türkiye’nin en büyük kapitalistinin koltuğunun altına gizlenecek, hem de kalkıp bana solculuk, antikapitalizm ve milliyetçilik/Kemalistlik taslayacaksın, öyle mi?

Neşrettiğim belgeyi zaten biliyorlarmış da, yeni değilmiş de...

Ben de yeni demiyorum zaten ama neden ben yayınlayana kadar bundan söz etmediniz? Var olduğunu biliyordunuz da neden gizlediniz bu zamana kadar? “Atatürk’ün yeni bulunan fotoğrafları” diye kim bilir kaçıncı defa ısıtıp ısıtıp sürülen görüntüleri yayınlamaktan bıkmadınız ama nedense Montrö hakkında devrin Cumhurbaşkanının Dışişleri Bakanına yazdığı ve sonuçtan “pek memnun olmadığı”nı söylediği tebrik telgrafını nasılsa atladınız öyle mi?

Güldürmeyin adamı… Böyle hayatî bir dış mevzuda devletin tepesindeki zatın Dışişleri Bakanına gönderdiği telgraf karşısında “Hay Allah, nasılsa gözümüzden kaçmış” diye komiklik etmeniz kusura bakmayın ama ne kadar ciddiyetsiz olduğunuzu ve izinden gittiğinizi söylediğiniz lideri ne kadar takmadığınızı gösterir.

Takmıyorsunuz zaten ve kötü tarihçiler gibi malzemenin işinize geleni alıyor, gelmeyeni unutulmuşlar mezarlığına gömüyor veya resmen ya makaslıyor hatta sansürlüyorsunuz. Lakin “Tarih” dediğimiz birikim keyfinizce at oynatacağınız bir saha değil. Onun hakiki sahipleri var Allah’tan.

İşte o sahiplerden biri, işte o görmezden geldiğiniz belgeyi bu defa aslıyla beraber yayınladı, tabii kudurdunuz. Ne yapalım, siz de kuduz hastanesi açmak zorunda bırakmayın bizi.

Ciddiyetsizsiniz, biliyorum ama yine de belgenin hatırına cevap veriyorum.

Önce “Kamal Atatürk” imzalı ve 19 Temmuz 1936 tarihli tebrik telgrafı ne diyor, ilk iki paragrafını aşağıya alıyorum (tamamı için yazıdaki fotokopisine bakınız):

“Dr. Aras / Montreux

TEBRİK EDERİM; MONTREUX KONFERANSINI PEK PARLAK DEMİYECEĞİM, MAKUL İNTAC EDEBİLDİĞİNDEN DOLAYI. ÜMİD EDERİM Kİ DÜNYA MEDENÎ VE İNSANÎ ÂLEMİ BİZİM TÜRKLÜK NAMINA ALDIĞIMIZ UYSALLIĞI, ABNEGATION’U TAKDİR EDECEKLERDİR.

YUKARIDA VERMEK İSTEMEDİĞİM PARLAKLAKLIĞI, BU MUVAFFAKİYETİNİZİ ZAFER HALİNE GETİRECEK BUNDAN SONRAKİ YÜKSEK NETİCELER ALMANIZA SAKLIYORUM…”

Şimdi de Atatürk’ün Bütün Eserleri adlı külliyattaki sadeleştirilmiş halini aktarıyorum, belki o dilden anlarsınız:

“Tebrik ederim; Montreux Konferansı’nı pek parlak demeyeceğim, makul neticelendirebildiğinden dolayı. Ümit etmek isterim ki, dünya medeni ve insanı âlemi bizim Türklük namına aldığımız uysallığı, abnegation’u (fedakârlık, özveri) takdir edeceklerdir.

Yukarıda vermek istemediğim parlaklığı, bu muvaffakiyetinizi zafer haline getirecek bundan sonraki yüksek neticeler almanıza saklıyorum…”

Dediği ana hatlarıyla şunlar:

Montrö tebrik edilecek bir başarı ama pek parlak bir değil, makul bir sözleşmedir,
Montrö’de uysal davrandık ve fedakârlıkta bulunduk,
Umarım medeni dünya (Batı) bizim Montrö’de gösterdiğimiz fedakârlık ve uysallığı takdir edecektir,
“Adına “zafer” diyeceğim asıl parlak neticeyi ileride alacağınıza inanıyorum.

Bunda anlamayacak ne var Allah aşkına? Aptala anlatır gibi tane tane anlatmış.

Yok memnun olmadığı şey İtalya’nın Montrö’yü imzalamamasıymış, yok Cumhurbaşkanının bu dert içinde kalmış, onun için pek parlak değil demiş, yok İtalya 2 Mayıs 1938’de imza koymuş da zafer tamamlanmışmış.

Bu ne tamamlanmaz bir zafermiş böyle.

Mudanya Mütarekesi zafer ama ortada henüz vatan yok.

Lozan Antlaşması zafer ama Boğazlar ve İstanbul denetim altında, daha tam egemen değiliz.

Montrö zafer ama küskün İtalya’ya bir türlü imzalatamadığımız için o da tam değil.

İtalya 1938’de imza koyuyor ama zafer yine tamamlanamıyor. İkinci Dünya Savaşına kadar tıngır mıngır gidiyor.

Dürüst olmayı deneyin bir kere de:

Yayınladığım belge açıkça Cumhurbaşkanı Kamal Atatürk’ün Montrö Boğazlar Sözleşmesi’nden “pek parlak değil” diyerek tam memnun olmadığını ve onu “zafer” olarak görmeyip bir “uysallık” ve “fedakârlık” (abnegation) neticesinde kazanılmış muvaffakiyet seviyesinde kaldığını, ancak ileride kazanılacak yeni diplomatik başarılarla zafer seviyesine çıkabileceğini söylüyor. Bütün bunlar da sizin koro halinde dile getirdiğiniz “Montrö zaferdir” söylemine tam manasıyla soğuk duş yaptırdığı için yaşadığınız şaşkınlığı anlayışla karşılıyoruz.

Alışacaksınız baylar, ne yazık ki gerçeklerin ortaya çıkmak gibi kötü bir huyu vardır.

Ramazan Medeniyeti

MUSTAFA ARMAĞAN
05 Nisan, 2022, Salı 16:01
1809

Dr. Süheyl Ünver Hoca (1898-1986) son derece üretken ve geniş malumatlı bir kalem ehliydi. İnanılmayacak kadar çeşitli bahislerde yazdığı iki bine yakın yazı içerisinden Ramazan’la ilgili olanları bundan çeyrek asır evvel bir kitapçıkta derlenmişti.* Bütün yazıları ayrı ayrı üzerinde durulmayı hak ediyor; ancak özellikle kitabın son yazısı olan "Ramazan Medeniyeti", defalarca okunup not ve ders alınacak unutulmuş hatıra ve hikmetlerle dolu olduğu için sayfamızın misafiri olacak.

Radyo ve televizyon olarak TRT’ye mahkûm olduğumuz yıllarda Ramazan geceleri eğlenceyle, eğlence de kantocular, orta oyuncuları, Direklerarası’ndaki tiyatro kumpanyalarından sahnelerle özdeşleştirilmiş gibiydi. Ramazan’da eğlence denilince Dümbüllü İsmail, Şehzadebaşı’ndaki sinemaların önünde piyasa yapıp mendil düşürenler, Kantocu Peruz, Deniz Kızı Eftelya ve İncili Çavuş fıkraları gelirdi akla. Oysa bu, son derece yanıltıcı ve tek yanlı bir Tanzimat sonrası yoz Ramazan anlayışıydı ve tamamen nevzuhurdu.

Başka bir deyişle ağırlıklı olarak 1860’lardan başlayıp 1920’lere kadar devam etmiş bulunan kırma/karma bir alafranga, hatta züppece eğlence hayatıydı sergilenenler ve bırakınız Anadolu’yu, İstanbul’da da son derece dar bir zümreye hitap ettiği halde sanki eskiden bütün İstanbul ve Osmanlı dünyası bu şekilde eğlenirmiş gibi sahte bir algı uyandırılıyordu.

Buna mukabil İstanbul’da asıl büyük ve şimdi olduğu gibi sessiz kalabalıkların rahmanî Ramazan gün ve gecelerini nasıl coşkuyla ihya ettiklerini yeterince bilmiyoruz. Bu bilgiler unutulmuş, genellikle hatıratların şurasında burasında saklı kalmış durumda. Onları saklandıkları yerden bulup çıkarmak bu ülkenin hakiki tarihçilerinin asli vazifelerinden olmak gerekir.

İşte Osmanlı devrinin o son güzel hakiki Ramazanlarının nasıl yaşandığını hatırlatan Süheyl Ünver hocanın bir çırpıda anlattıkları. Dikkat ve ibretle kulak kesilelim söylediklerine:

Ramazan ayında mahya, temizlik, rabıtalık, ahlak tasfiyesi, günah ve zararlı şeylerden çekinme, yerinde eğlenebilme, dinlenebilme, cömertlik ve herkesi düşünmek terbiyesini bir araya getirerek, bir Ramazan medeniyeti vücuda getirmiş ve bunu İstanbul’da teksif etmişiz (ete kemiğe büründürmüşüz).

(...) Ramazan, her sınıftan halkın benimsediği bir mevzu olmuş ve herkeste çocukluğundan beri gelen devamlı ve azalmayan intibalarla (izlenimlerle) daha Ramazan biterken, ‘gelecek sene Ramazan’ına on bir ay kaldı’, diye bir sevinçle, gelecek seneninkine mahsus tasarılarıyla hoş bir sene daha geçirmişler ve ömürlerini, geçirecekleri hoş Ramazanlara bağlamışlardır. Ölmek isteyenler bile, “Şu Ramazan’ı da göreyim de öyle..” diyerek hayatında bir defa daha idrak etmekle noksansız (eksiksiz) ahirete göçmeyi düşünmüşlerdir.

Ramazan bir ay, bazen 29, bazen 30 gün sürer. 29 gün Ramazanlarında, “Bizim bir günümüzü çaldılar” diye alakalarıyla serzenişlerde bulunurlar. 30 gün oruç tutanlar bayramın birinci günü oruç tutmadığından bir şey yemeğe utanır ve bir nevi gündüz yemenin acemiliği ve mahçupluğu içindedir. Adeta giden Ramazan’dan sıkılır [‘utanır’ anlamında-MA]. Ramazan gidiyor, acaba bir daha seneye çıkacak mıyım? diye ağlayanları bilirim ben.

(...) Adeta Ramazan yalnız bir oruç ayı değildir. Sanki Peygamberimiz şehirlerimize gelir, hepimizin saadet ve fakirhanelerimize (evlerimize) ruhen misafir olur. Asıl bayram, Ramazan bittikten sonra değil, bizzat Ramazan’da olur. Öyle ki bu bayram, senede bir ay gelir ama onun gelmesi tam on bir bayram sevinci içinde geçer. Her hakiki Müslüman’ın gönlünde Allah korkusu kadar Ramazan sevgisi de yer etmiştir. Bayram değil, Ramazan düğün ayıdır. O düğüne herkes müştaktır (onu sabırsızlıkla bekler). "Ramazan’a çok şükür on ay kaldı", diye bir ay daha yaklaşmanın sevinciyle gözleri yaşaranları bilirim.

(...) Kadir günü Müslümanların çok müteessir (üzgün) bir günüdür. Allah kabul etsin, diye bütün dualar o gün sona erer. Yani Ramazan bi’l-kuvve (potansiyel olarak) Kadir’de sona erer. Sonunda bi’l-fiil (gerçekten) biter. Camilerde “Elveda” avazelerinden ağlamadık can kalmaz. Artık o ismi var, cismi yok bir Ramazan, ömürler oldukça gelecek, tıpkı bir kuyruklu yıldız gibi seyredecektir. Fakat kuyruğunu götürmez, bırakır. Ondan Türkler bir Ramazan medeniyeti kurmuşlardır...

Rahmetli Süheyl Ünver Hoca’nın bu paha biçilmez değerdeki sözlerine herhangi bir ilavede bulunmaya gerek yok aslında. Yine de doğru anlayıp anlamadığımızı kontrol babında şunları söylememe izin verin lütfen:

Ramazanlar Müslüman hayatının etrafında döndüğü eksendir. Onun içindir ki, “On Bir Ayın Sultanı” diye selamlamak adettir onu. Bunun manası, Ramazan’ın diğer 11 ayın yöneticisi, yani efendisi, patronu olduğudur. Adeta Ramazan hakiki aydır da, diğerleri gölgesidir. Rabbimiz bize esasen Ramazan’daki gibi yaşamamızı tavsiye ediyor, bunu da bizim irademize bırakmıyor, bir tür hızlandırılmış eğitimden geçirerek nasıl yaşamamız gerektiği noktasında müdahale edip yönlendiriyor. Yani bir bakıma ‘Ben aslında sizin Ramazan’daki gibi yaşamanızı ve ibadet etmenizi istiyorum. Lakin irade-i cüz’iyyenize de müdahale etmiyor, sizi 11 ay büyük ölçüde kendi başınıza bırakıyorum. Fakat 11 ay sonra yine Ramazan’da huzuruma geleceksiniz; o zaman sizi bir nevi staja alarak, üzerinizden dünyanın tozunu, toprağını temizleyerek garip kalmış gönül gözünüzü açmakla yetiniyorum’ demiş oluyor.

Bir Müslümanın hemen bütün bir ruh hayatı Ramazan’ın etrafında şekillenmekte, bir yıl içerisinde tabiatıyla kaybettiği irtifaya yine Ramazan sayesinde yükselebilmektedir. “Hay Allah, bu yıl yine Ramazan nasıl da geldi” şaşkınlığını isterseniz yukarıda Süheyl Hoca tarafından anlatılan tabloyla karşılaştırmayı bir deneyin. Günümüzün dünyaya boğazına kadar batmış Ramazan algısı ile bayramın daha ilk gününden itibaren bir dahaki senenin Ramazan’ını özlemeye, beklemeye, müştak olmaya başlayanların “On bir Ayın Sultanı”nı karşılaştırmak her bakımdan faydalı olacaktır diye düşünüyorum.

Tabii bize kaybettiklerimizi hatırlatması kaydıyla…

Mesela şu eski bayram tebriği cümlesindeki zarafetlerin hatırlanmasında olduğu gibi: “Iyd-i sa’îdinizi tebrik eylerim efendim.”

Kutul Amare Zaferinin Bilinmeyen Bir Sayfası

MUSTAFA ARMAĞAN
29 Nisan, 2022, Cuma 17:29
1222

2016 yılına kadar ders kitaplarında tek bir cümleyle yer alırdı Kutul-Amare zaferi. O cümle de şuydu:

“Basra’ya çıkan İngilizler Kutul Amare’de yenilgiye uğratıldılar.”

Hayrola, kim uğrattı? Hayaletler mi? Yoksa gökten bir sel boşandı da o mu sürükleyip denize döktü. “Yenilgiye uğratıldılar” ifadesi kadar ahlaksızca yazılmış, yakın tarihimizin zamirini ele veren cümleye bol bol rastlarız aslında kitaplarımızda ama Mecnun’un gözüyle bakmak şartıyla.

Malum, Mecnun, tutulduğu Leyla için yanıp yakılıyor, akrabaları da merak etmiş “Kim bu Leyla? Bize göster” demişler. Gizlice uzaktan göstermiş. Akrabaları “Bu kara kuru kız mı senin yanıp yakıldığın? diye çıkışınca meşhur aşık “Ama onu Mecnun’un gözüyle görmeniz lazım” cevabını yapıştırmış.

Bu bakımdan tarihte de Mecnun’un gözü önemli. Gören değil, delen bir göz, eski deyişle nâfiz bir nazar lazım.

2016 yılının 29 Nisanında Lütfi Kırdar Kongre Merkezinde kürsüye çıkan Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan “Tarihi 19 Mayıs 1919’dan başlatan anlayışı reddediyorum” deyince gözlerim dolmuştu. Şöyle devam etmişti bu tarih dersini andıran tarihî konuşmasına:

“Resmi tarihimizi yıllarca İngilizlerin istediği gibi düzenledik.”

Son altı yılda bazı tamirler yapıldı Kutul Amare zaferi hakkında, her yıl 29 Nisanlarda hatırlanır oldu. Ders kitaplarındaki o tek cümlelik manasız ifadenin yanına birkaç cümle eklenebildi ama itiraf edelim ki hakkı verilemedi. Zaten gazi ve şehitlerimizin hakkını ödeyemeyiz ama daha fazla çalışmak ve anlatmak gerekirdi. Bir dizi yapıldı, yarısında ismi değişti. Kim değiştirdi? İngilizler mi devreye girdi? Yoksa içimizdeki İngiliz’den fazla İngilizci olanlar mı? İngiliz’in eli ayağı uzundur derler. İnanırım.

Türkiye’de neden bir İngiliz düşmanlığı yoktur? diye sormuş ama cevap alamamıştım. İngilizlerin Şehzadebaşı’nda katlettikleri 16 Mart şehitlerini artık niye anmıyorsak ondandır diyeyim, gerisini siz anlayın. Zaten İstiklal Savaşı’nı anlatırken de Yunan değil, düşman denilip anonim ve belirsiz hale getirilmesinden az çok çıkartabilirsiniz vaziyetin vahametini.

Evet, Kutul Amare’nin gündeme gelmesi için de bir savaş verdik ama her zafer gibi bu da hasarsız olmadı maalesef.

Bunları yazdık, yine yazarız ama siz değerli okurlarıma her seferinde yeni bir bilgi vermek şiarım haline geldiği için bu defa da daha önce -en azından 1937’den beri- gündeme gelmeyen bir Kutul Amare sayfasını açacağım önünüze. Böyle katkılarla zenginleşecek bu zaferimizin etrafındaki halkalar ve günün birinde hepimizi içerisine alacak inşallah.

Ateşböceği nasıl avlandı?

Cemaleddin Revnakoğlu imzasıyla Haber gazetesinin 8 Mart 1937 tarihli nüshasında çıkan bir hatıra pek az kişinin dikkatini çekmiştir: Bu kahramanlık macerası Firefly yani Ateşböceği ismindeki İngiliz topçekeri ve refakatindeki gemilerin Mehmetçiklerimiz tarafından ele geçirilmesi hadisesidir. (Aynı cephede pervanesi telgraf tellerine dolandıktan sonra yakalanan Julnar gemisinin ele geçirilme hikâyesini de başka bir seferinde yazarım inşallah.)

Kutul Amare cephesindeki Ateşböceği gemisinin zaptedilme hadise şöyle gerçekleşmiştir:

Dicle nehni sığ olduğu için buraya uygun 12 gambot inşa edip gönderen İngiliz bahriyesi Kut kasabasında sıkışıp kalmak üzere olan İngiliz ordusuna su yoluyla gıda, silah, mühimmat vs. yardım gönderecek, böylece daha uzun süre direnmelerini sağlayacaktır hesapta. Bu son sistem gambotlardan Ateşböceği silah teçhizatı bakımından çok yeni ve mükemmel bir gemiydi. Seri ateşli topları, projektör ve telsizleriyle adeta bir dretnot kadar donanımlıydı. O kadar ki içerisinde buz yapacak makinalar bile vardı.

Buzlu su içip serinleyen İngiliz’e karşı hoşaf ekmek yiyen Mehmetçik gambot ve etrafındaki gemileri görünce aniden ateşe başladı. Çanakkale’den aldığı büyük moral ve “Allah’a dayan, saye sarıl, hikmete ram ol” ilkesiyle hareket eden Mehmetçik bu 12 gemiyi ateş altına almakta zorlanmadı. Bu sırada Yüzbaşı Singleton kumandasındaki Şeytan gambotu kara oturunca Mehmetçik derhal onu ele geçirdi. Nasıl mı? Çamura saplanan gambotu gören Mehmetçikler suya atladı ve yüzerek gemiye ulaştı. Tırmandılar ve yumruk ve pençeleriyle bu İngiliz gemisini ele geçirdiler. Bu kadar…

Peki Ateşböceği’ne ne oldu dersiniz? Üm’de İngiliz ordusunun ricatini himaye etmek isteyen gambota bir topçu ustamızın (Kutul Amare’nin Seyyid Onbaşı’sı mı desek bu meçhul kahramanımıza, bilemedim) ateşlediği sahra topundan çıkan mermi geminin kazan dairesine isabet etmiş ve orada patlayarak gemiyi hareketsiz hale getirmişti.

Tabii Mehmetçik hemen suya atladı ve yüzerek gemiye ulaştı ve silahsız bir şekilde, yumruk yumruğa bir kavgadan sonra Ateşböceği de artık bizim elimizdeydi. İsmi derhal değiştirildi ve Nureddin Paşa’nın altı ay kadar önce kazandığı Selman-ı Pak muharebesinin şanlı ismi verildi.

Ardından Dicle filotillası da benzer bir akıbete duçar oldu. Ele geçirildi. Ayyıldızlı bayrağımız gönderine çekildi.

Bunlar haricinde üç lanç, altı büyük ve silahlı mavna ile birçok şalope ve küçük tekne batırıldı, filotillanın geri kalan kısmı ise kendilerini Kut limanına güç bela atabildi.

Selman-ı Pak (nam-ı diğer Ateşböceği) o toprakları terk edeceğimiz zaman düşmana yar olmasın diye kenid elimizle berhava edildi. A. Cemaleddin Saraçoğlu’nun verdiği bilgiye göre Denizcilik (Bahriye) Müzesinde gemideki komodor gidonu flandra ve flamaları bu zaferin hatırası olarak sergilenmekteymiş. Merak ettim, ilk işim gidip yerinde duruyor mu, diye bakmak olacak.

Yazı şöyle bitiyor:

“Ve Dicle’nin seri cereyanlariyle akıp giden şırıltılı suları Türkün şehametini, yumrukla düşman gambotlarını zaptetmesi ve destanını bizden gelen nesillere de fısıldayacaktır.”

İnşaallah diyor ve bize bu tarihe altın harflerle kazınmış olan zaferi hediye eden ecdadımızı rahmet, hasret ve minnetle yad ediyoruz.

.

Anadolu’nun Kaderi Göçlerle Çizilmişti

MUSTAFA ARMAĞAN
10 Mayıs, 2022, Salı 18:11
1249

Bundan 150 yıl önce Anadolu’nun demografik yapısı bugün bildiğimiz gibi değildi: Gerçi evvel eski Anadolu göç yolları üzerinde bulunuyordu ama demografik yapı büyük ölçüde çeşitli alt kimlikleriyle Selçuklu ve Osmanlı’daki klasik yapısını muhafaza ediyordu. Derken 93 (1877-78) Harbinde Balkanlar ve Kafkaslarda yaşanan ağır toprak kaybı üzerine Anadolu’ya yönelik göçler yoğunlaştı. Ve bu göçler devlet tarafından dikkatle yönetildi. Osmanlı devleti gelen göçmenlerin yaşadıkları bölgeleri kılı kırka yararcasasına inceleyip uygun yerlere yerleştirdi.

Mesela bugün Isparta’nın gül sanayiinin Bulgaristan’ın Kızanlık bölgesinden gelen göçmenler sayesinde ortaya çıkıp geliştiğini bilmemiz lazım. Kızanlık Osmanlı’da gülyağı üretiminin merkezlerinden biriydi. Kızanlıklı göçmenlerden bir bölüğü önce Ümraniye’ye, Hekimbaşı numune çiftliğine yerleştirildi. Buradaki gülyağı deneme üretiminden beklenen verim alınınca ahalinin işin ehli oldukları anlaşıldı ve onlara yerleşecekleri uygun bir yer arandı ve sonunda Isparta’ya yerleştirildiler. Bugün bildiğimiz gül sanayiini orada geliştirdiler.

Başka yerlerden, Abhazya’dan, Ahıska’dan, Dagğıstan’dan vs. Müslüman Kafkas halklarının gelip yerleşmesiyle Anadolu Müslüman bir kimlik kazanmış oldu. Merhum Kemal Karpat hocanın dediği gibi daha önce Anadolu nüfusu hiç bu kadar Müslümanlaşmamıştı. Mevcut bildiğimiz yüzde 90’ı Müslüman olan demografik yapı ancak bu yoğun göçler sayesinde meydana geldi.

Lozan’da yapılması kararlaştırılan nüfus mübadelesi ile 1 milyon 350 bin Ortodoks Rum Anadolu’dan Yunanistan’a gönderildi, aynı şekilde Yunanistan’daki 400 bin Müslüman Türk de Anadolu’ya getirildi. Daha önce 1915’de bir Ermeni tehciri yaşanmıştı malum. Kalan Ermenilerden 100 bini de bu sırada Yunanistan’a gönderildi. Yahudi kökenli Müslümanlar Sabetayistler (Dönmeler) de buna mukabil Selanik’ten Türkiye’ye getirilenler arasındaydı.

Dikkat edilirse Türk-Yunan Mübadelesi etnik köken üzerinden değil dinî kimlik üzerinden yapılmıştır. İstisna olarak Girit Rumları sonradan Müslüman oldukları için mübadeleye dahil edildi. Bir de Türkçeyi çok güzel kullanan, Yunan alfabesiyle Türkçe yazan, bu şekilde kitaplar ve gazeteler çıkarmış olan Ortodoks Karamanlı Rumlar vardı Anadolu’da, Türkçe konuştukları ve yazdıkları halde yine de Yunanistan’a gönderildiler. (Meraklısına kendisi de Karamanlı bir Rum olan Evangelia Balta’nın Gerçi Rum İsek De, Rumca Bilmez Türkçe Söyleriz adlı kitabını okumasını tavsiye ederim.)

Velhasıl trajedileri çok olan mühim bir olaydır Mübadele.

Yunanlarla mübadele bir sürü zorluğa rağmen gerçekleşince mübadeleden muaf tutulan İstanbul’daki Rumlar ile Batı Trakya’daki Türkler yerlerinde kalmıştı. Böylece Yunanistan’la aramızdaki mesele büyük ölçüde halledilmişti. Fakat çevredeki diğer eski Osmanlı ülkelerinde milyonlarca Osmanlı bakiyesi soydaşımız kalmıştı.

Cumhuriyetin 1930’lu yıllarında Bulgaristan’daki Müslüman Türkler açısından ciddi bir problem çıktı. Komünist yönetim orada Müslüman Türkleri Hıristiyan olmaları, Türkçe konuşmamaları, Bulgarca öğrenmeleri için baskı altına aldı. Tabii Türkiye devleti buna o zaman çok ses çıkaramadı, çünkü Bulgaristan’ın arkasında Sovyetler Birliği vardı. Böylece Bulgaristan’dan parça parça, sonuncusu 1980’lerde olmak üzere- yoğun göçler yaşandı Türkiye’ye. Bu göçler Anadolu’nun demografik yapısını bir kere daha değiştirdi. Bulgaristan muhacirleri Türkiye’yi ekonomik, sosyal, hatta dini açılardan değiştirmiştir. Mesela yakinen bildiğim Bursa’da ticarî ve ekonomik hayatı canlandırdılar.

Özellikle 1930’lu yıllarda gelenler Bulgaristan’dayken dinî hisleri baskı altında oldukları için gayret-i diniyeleri kabarmış olarak gelmişlerdi ana vatana. Tek Parti devrinde cemaati epeyce azalmış camilere devam ederek zayıflayan dinî hayatı canlandırdıklarını bugün dahi hatırlayanlar var. O kadar ki, o zamanlar kapalı olan bazı camilerin de açılmasına vesile oldular. Mesela iki camide birden imamlık yapan bir tanıdığımın (Gürbüz Işık) dedesini biliyorum, sırf imam bulunamadığı gerekçesiyle camiyi kapatmasınlar diye birinden öbürüne koşturuyormuş rahmetli.

İkinci Dünya Savaşı öncesi ve sonrası göçler devam etti velhasıl.

Keza Yugoslavya’dan Boşnaklar, Arnavutlar vs. aynı şekilde geldiler. Mesela İstanbul Bahçelievler’deki Yenibosna semti Bosna-Hersek’ten gelen Boşnak Müslümanların ilk yerleştirildikleri yerlerden idi ki manidar bir şekilde isminde vatanlarının hatırasını bugün dahi taşır (“Yeni Bosna”).

Zamanla Rodos ve diğer Akdeniz adalarından da Türkiye’ye göç edenler oldu. Hatta çok enteresan, Atatürk zamanında Türkiye yine ülkelerindeki bir iç karışıklık sırasında Suriyeli göçmenlere kapılarını açmıştı. Suriyeli muhacirlerin Güneydoğu Anadolu’da bazı köylere yerleştirildiklerini zamanın günlük gazetelerinden bile okumak mümkündür.

Öte yandan bilakis, Selçuklu ve Osmanlı zamanlarında Türkiye’den Suriye’ye de çok sayıda göçün yaşandığını biliyoruz. Çünkü Suriye o tarihlerde Anadolu’daki birçok bölgeden çok daha gelişmiş (müreffeh) bir vaziyette idi. Bir başka deyişle bugün Suriye’den ülkemize iltica edenlerin bir kısmının ataları Anadolu’dan oraya gitmedir. Kaldı ki Suriyeli mültecilerin bir kısmı zaten Türkmendir, ayrıca çok has Türkçe konuşurlar. Öte yandan kuzey Suriye “ikinci Anadolu” diyebileceğimiz kadar Türklükle yakın temas halinde bulunmuş kadim bir Türk yurdudur.

Türkiye’nin güncel sığınmacı politikası hakkında ise şunları söyleyebilirim:

İki taraf için de kolay bir süreç değildir ama İbn Haldun’un dediği gibi toplumlar pıhtılaşmamak için harekete muhtaçtır.

Tabii ne sığınan ilticayı arzular, ne sığınılan. Kimse tabiatıyla durduk yerde yerinden, yurdundan kopup mülteci olmak istemez. Biliyoruz ki son derece ciddi, hatta hayatî can güvenliği sorunları bulunduğu için iltica etti Suriyeliler. Düşünün, bugün on binlerce suçsuz sebepsiz insan Esed hakimiyetindeki bölgelerde hapishanelerde yatıyor. Aileleri kendilerinden haber dahi alamıyor. Geçenlerde nasıl olduysa 100 mahkûmu affedip serbest bırakmışlardı, Suriye şehirlerinde onbinlerce yakını hapishanelerin çevresinde toplandı acaba benim kocam veya oğlum da serbest bırakıldı mı diye. Nerede olduğunu dahi bilmiyorlardı çünkü.

Vurulanların, öldürülenlerin, insanlık dışı işkenceler altında sakatlananların, kurşuna dizilenlerin bini bir para. Geçenlerde Telegraph gazetesi sayesinde yayılan videolarda gördük: Kendilerine kazdırılan ölüm çukurlarına balık istifi atılanlar, sonra da diri diri üzerlerine kurşun sıkılıp toprağa gömülenler vs.

Suriyeli göçmenler yalnız bize gelmedi ki, dünyanın çeşitli yerlerine dağıldılar. Almanya’ya, Kanada’ya, Arjantin’e kadar gittiler. Öte yandan Ürdün, nüfusu bize göre çok daha düşük ama neredeyse nüfusunun yarısı oranında Suriyeli sığınmacıya kapısını açtı. Bu bir insanlık imtihanı.

Yüzbinlerce insan sınırına yığılınca kapılarını açan Türkiye’de ilk başlarda bir kaos yaşandı elbette. Fakat zamanla işler düzene girdi. Göç İdaresi duruma el koydu. Mülteciler Geçici Koruma altına alınarak muntazam kamplara yerleştirildi, kimlikleri çıkarıldı, bu sırada BM’nin ve AB’nin yardımları yetişti. Bugün Suriyelilere maaş diye dağıtılan paralar bu yardımlardan ödeniyor.

Esasen bir ülkeye göçmenlerin gelmesi her zaman faydalıdır. Amerika ve Almanya neden göçmen alıyor? Çünkü toplumsal tabakaları aşağıdan girerek yukarıya doğru mobilize eder göçmenler. Çalışıp iyi bir yere gelmek isterken ister istemez topluma bir dinamizm getirirler.

Geçenlerde ilginç bir haber çıktı: Almanya’nın çocuk kategorisindeki şampiyon satranççısı Suriyeli bir çocuk olmuş. İnanıyorum ki ileride Türkiye’den de farklı alanlarda başarılı Suriyeliler çıkacak.

Yabancı düşmanlığı yapmaya gerek yok, yapılacaksa en başta yapılmalıydı ama ensarlığa aşina kültürümüz buna müsaade etmedi ve elhamdülillah ki yapılmadı. Aradan 10 küsur yıl geçti, şu anda tam Türkiye’ye entegre olma aşamasındalar. Lakin memlekette suni bir şekilde bir Suriyeli/göçmen/yabancı düşmanlığı hortlatıldığı dikkatlerden kaçmıyor.

Kabul ediyorum; kolay değil, bir ekonomik kriz ortamında göçmenler her zaman göze batmaya başlar ama bunlar neticede kimsenin ekmeğini elinden almıyor ki. Göçmenlerin ülkemize ve ekonomimize yaptığı ve yapacağı katkıları da anlatmamız gerek. 3 milyon 700 bin insan günde bir ekmek yese 3,700,000 adet ekmek tüketiyor demektir. Bu da ekonomiye mühim bir katkıdır. Fırıncı parasına bakar, paranın kimden ve nereden geldiği bir esnaf için önemli midir?

Birkaç yıl önce bir toplantıda Şanlıurfa Valimiz Abdullah Erin anlatmıştı. Urfa’da iki Türk, bir Suriyeli kızı kaçırmak isterken kızın babası yetişmiş ve Türklerden birini öldürmüş. Halk tabiatıyla bu cinayete tepki göstermiş, sebebi ne olursa olsun, Suriyelilerin evlerine ve işyerlerine yürümüşler vs. Vali Bey Suriyelilerin ileri gelenleri toplamış ve onlara ikinci bir emre kadar sokağa çıkmamalarını söylemiş. Onlar da bu emre uymuş, evlerinden çıkmamışlar. Üçüncü gün çarşıyı gezerken esnaf Validen Suriyelileri serbest bırakmasını istemiş, çünkü işleri kesat gitmeye başlamış.

Buna rağmen inanıyorum ki, er veya geç Suriyelilerin bir kısmı ülkelerine geri dönecektir. Çünkü evleri barkları, akrabaları, tarlaları, dükkânları var orada bunların. Vatan sonuçta.

Yakınlarda Cumhurbaşkanımız Birleşmiş Milletler ve Avrupa Birliği’nden gelen paralarla Suriye sınırı içinde biriket evlerden şehir kurulacağını ve 1 milyon göçmeni kendi rızalarıyla oraya göndereceklerini söyledi. Anlaşıldığı kadarıyla BM ve AB’den gelen paralarla devlet Suriye sınırları içerisinde yeni bir şehir veya şehirler kuracak. Esasen orada güvenli bölge oluşturmaya çalışıyoruz. Aslında ta göçler başladığı zaman ABD’ye ve dünyaya söylediği fikri hayata geçiriyor Türkiye. “Gelin, Suriye’de bir güvenli bölge oluşturalım, göçleri orada durduralım” diye diye dilinde tüy bitti Cumhurbaşkanımızın. Ama ABD ve şürekâsı bu makul teklife malum sebeplerle yanaşmadı. İş başa düştü bu yüzden.

Biriket şehir hamlesiyle sınırımızın güneyindeki toprakları boş bırakmayacak, güvenli bölge veya bölgeler oluşturacak ve böylece aynı zamanda gayrı meşru terör faaliyetlerinin de önünü kesmiş olacağız. Türkiye’yi yakinen tanımış ve büyük ölçüde Türkçe konuşabilen 1 milyon insanın sınırımızın güneyine yerleştirilmesi sınır güvenliği bakımından da son derece hayatî bir adım olacaktır.

.

Abdülhamid’in Yatak Odasındaki Sır

MUSTAFA ARMAĞAN
01 Haziran, 2022, Çarşamba 11:09
5231

27 Nisan 1909 günü Yıldız Sarayı’nı basan bir güruh yükte hafif, pahada ağır ne bulursa almış, hatta Sultan Abdülhamid’in kara günler için devasa havuzun altına yaptırdığı gizli hazinenin kapısı kırılarak içine girilmiş ve orda bulunan servet birilerince iç edilmişti. “İlan-ı hürriyet”le yeni bir çağ açtıklarını, “İnkılab-ı azim” (büyük devrim) yaptıklarını iddia edenlerin bu yağmadan ne kadar para götürdükleri hiçbir zaman tam olarak belirlenemeyecekti.

Bizzat Teşkilat-ı Mahsusa’nın lider kadrosundan Albay Hüsamettin Ertürk hatıralarında “Fakat” der, “Bu (haram) servet onlara da yar olmadı. Parlayan ocak söndü, hepsi çil yavrusu gibi dağıldılar. Kimisi uzak diyarlarda Ermeni kurşunlarıyla, kimisi yurdun içinde karıştıkları İzmir suikastı mahkemesi sonunda darağacında can verdiler.”

Sözde binlerce insanın katili dedikleri “Kızıl Sultan”ın sarayındaki hazineleri yağmaya dalanların aklına, dedikodular ayyuka yükseldikten sonradır ki nihayet sayım yaptırıp envanter çıkartmak geldi ve bu göreve ünlü romancı Halit Ziya Uşaklıgil’in de içinde bulunduğu bir heyeti memur ettiler.

İşte o kan dökmekten zevk aldığı ve haremde bini aşkın cariyesiyle keyif çattığı söylenen Sultan’ın Selanik’e gönderilmesinden sonra sarayına girenlerin karşılaştığı şok veya öğrendikleri sır…

Halit Ziya anlatıyor. Çıtımızı çıkarmadan dinliyoruz:

“İlk şaşırmak ilk adımda başladı diyordum. Daire-i Hususiye [Sultanın özel dairesi] bu muydu? Bütün Abdülhamid siyasetinin mihveri [ekseni] şu basık tavanlı loş köşecikden ve onun, içi tıklım tıklım kâğıd desteleriyle dolu dolaplarından ibaret miydi?

Medhalden [girişten] sonra hemen ilk karanlık odada bir divan gösterdiler. Bu, Abdülhamid’in istirahat yeriydi. Belki de yatağı… Zaten Daire-i Hususiyede en basit şekilde bile bir yatak odası görmedik. Daire-i Hususiyeye bitişik ve oldukça güzel bir bina olan iki katlı dairede de hemen hiç eşya kalmamıştı. (…)

Daire-i hususiyede yazı odası denebilecek yerde cidden güzel yeni tarzda, bazan da pek kıymetli değişik [müteferrik] eşya vardı. Kalemlere varıncaya kadar tespit ve terkim edilmiş [rakamlandırılmış, yazılmış] olan bu eşyayı şöyle bir kuş bakışı görerek padişahın hususi hamamını, bir kenarda içinde yumurta yenmiş sahanı ile bir tepsi, gene onun hususi eğlence yerini teşkil eden marangozhaneyi gördükten sonra küçük mabeyin namiyle anılan daireye geçtik...”[1]

Sarayın içinde bulunmuş tanıklardan Paris Büyükelçisi Salih Münir [Çorlu] Paşa’nın kardeşi Münir Sirer ise Halit Ziya’nın gördüğü o yatağı bizim için tabir caizse biraz daha “zumluyor”. İçimizi cız ettiren o ses, şu kurşundan cümleyi fısıldıyor kabaran ruhlarımıza:

“Fakat tuhafı şu ki, Abdülhamid’in yattığı odadaki karyola, en âdi hastanelerde kullanılan cinsindendi.”[2]

Derin uykuyu öldüren hünkâr

Sarayda binlerce kadınla zevk, sefahat ve israf içinde yaşadığı zannedilen Sultan Abdülhamid’in hayal ettikleri zevk odasını bir türlü bulamayan acar ve meraklı heyet şaşırmış ve sonunda buldukları yatağın da en adi hastanelerde kullanılan cinsten karyolalardan biri olduğunu görünce kelimenin tam anlamıyla şoke olmuştu.

Bazı yayınlarda “Abdülhamid’in yatak odası” diye geçen odada Sultan gerçekte hiç yatmamış, ikinci yatak odasında yatağını gayet rahatsız denilecek şekilde ve adeta rahat bir uyku uyumamak üzere tasarlatmış, üçüncü odaya ise Halit Ziya’nın tanık olduğu üzere portatif, yani açılıp kapanan bir yatak koydurmuştu. Gerekçesini de “Asker böyle yatıyor, ben de yatayım” şeklinde açıklamış, hatta doktoru Nazif Paşa’ya bu yatakta çok rahat ettiğini söylemişti.[3]

Bunlara haremde gördüğü manzara karşısında şoke olan bir şahit daha ekliyoruz ki, yazan şahıs azılı İttihatçılardan Hüseyin Cahit Yalçın’dır. Onu dinliyoruz şimdi de:

“31 Mart isyanından sonra bir gün Sadrazam Hüseyin Hilmi Paşa, Yıldız Sarayını gezmeğe gideceğini söyleyerek beni ve Cavit’i de yanına aldı. Yıldız Sarayını tanımak benim için pek meraklı bir hâdise teşkil ederdi. Yıldız Sarayı Hareket Ordusunun işgali ve muhafazası altında bulunuyordu. Biz Yıldız’ı Abdülhamid’in alınıp götürülmesinden on gün sonra gezecektik. Sarayda en çok Abdülhamid’in hususi dairesini görmek emelinde idim. ‘Hiçbir gece hangi odada yattığı belli olmaz’ diye ağızlarda bir hikâye dolaşırdı.

(…) Bir hükümdar yatak odasına benzeyen hiçbir odaya tesadüf etmedim. Hatta o gün Abdülhamid’in hangi odada yattığını kestiremedik.

Nihayet ‘Abdülhamid’in yatak odası’ denilen büyükçe salona girdik. Burada Hereke kumaşlarından yapılmış bir yatak vardı. Bunun başucu duvara dayanmış, ayakucuna birçok yastıklar atılmıştı. Abdülhamid rahat ve derin bir uykuya dalmamak için ayaklarının uzanmasına mani olmak üzere, bu yastıkları ayak ucuna doldururmuş.

(…) Güzel bir merdivenle küçük mabeyin dairesinin üst katına çıktık. Burada yine bir yatak odası vardı.

Üç dört yerde gördüğümüz bu yatak odalarının hangisinin Abdülhamid’e ait olduğunu –yukarıda da söylediğim gibi- kimse temin edemiyordu.

Bir rivayete göre Abdülhamit, taşıması kolay seyahat karyolalarından birini rastgele bir tarafa kurdurarak birkaç saat için orada vakit geçirirmiş. Bunlar birer masaldan ibaret olacak zannederim.”[4]

Rahat ve derin bir uykuya dalmamak için hastanelerde görülebilecek en adi cinsten bir portatif karyolada, hem de ayak uçuna yastıkları doldurarak ayaklarını uzatmadan yatmayı nefsine kabul ettirmiş bir insanın niye büyük olduğunu açıklamaya hacet var mı?

Hadise budur sevgili dostlar.

“Sultan Abdülhamid’in büyüklüğü nerede yatıyor?” diye soranlara, başka bir şeyi değil, o yumurta sahanı ile adi hastane karyolasını, bir de ayak ucuna doldurduğu yastıkları gösteriyorum artık.

En adi hastanelerde kullanılan cinsten demir bir karyolada[5] yatmış olması, Sultan Abdülhamid’in hayatıyla ördüğü muamma zincirine yeni bir halka eklemekte ve bizi, kendisini daha derinden ve içeriden tanımaya kışkırtmaktadır.

.

Osmanlı’da Okur-Yazarlık ve Harf Devrimi

MUSTAFA ARMAĞAN
14 Haziran, 2022, Salı 09:56
2443

Okuma ve yazma. Bu iki eğitim eskiden ayrı ayrı verilirdi. Okuyan ama yazamayanlar vardı ve bu bütün dünyada böyleydi. Modern toplumlarda ikisi birleşti. Bu bakımdan eskiden okuyan ama yazamayan ciddi bir kitle olduğunu söylemek yanlış olmaz.

Mesela Kur'an-ı Kerim okumayı öğrenip de Arapça yazmayı bilmeyen milyonlarca insan bulunur çevremizde. O zaman bu iki kelimeyi dikkatlice kullanmak gerekir. Mesele bir alfabeyi öğrenip okumak ise Osmanlı devrinde milyonlarca okuma yazma bilen olduğunu rahatlıkla söyleyebiliriz ve bu oran zannettiğimiz gibi düşük değildir.

Eskiden hem okumayı hem de yazmayı bilenler de vardı ama bunları okullarda değil, kendi dar muhitlerinde öğrenirlerdi ama bunların diplomaları olmadığı ve bir okuldan mezun bulunmadıkları için de sayıları istatistiklere okur-yazar hanesinde geçmemiştir.

Böylece okuma bilen ama yazma bilmeyen geniş bir kitle ile her ikisini de bilip bir okuldan diploması bulunmayan dar bir kitlenin okur-yazarlık istatistiklerinden dışlandığını söylemek mümkün. Okur-yazarlık istatistikleri neticede diplomalı okur-yazarları ölçer. ‘Okuma yazma biliyor musun?’ diye yöneltilen bir soruya Kur'an okumayı bilen kişi ‘biliyorum’ der mi? Demez. Dese bile bu cevap istatistiklere ‘biliyor’ diye yansıtılır mı? Yansıtılmaz. O zaman bu kişiler istatistik dışına düşer. Demek istediğim, istatistikler bir çok noktada olduğu gibi bu noktada da yalan söyler.

Bu örgün olmayan eğitimle öğrenilen okurluk ve yazarlıkları ölçen istatistiklere geldiğimizde ilginç bir tuhaflıkla daha karşılaşırız: “Osmanlı'da okuma yazma oranı ne durumdaydı?” şeklinde bir soru o kadar geniş bir bağlamda sorulmuştur ki, bunun makul ve mantıklı bir cevabının olmaması bizi şaşırtmamalıdır. Zira hangi Osmanlı'dan bahsetmekteyizdir? Osman Gazi zamanından mı, Fatih devrinden mi, Kanuni çağından mı yoksa Sultan 1. ve 2. Abdülhamid'in asırlarından mı? Dikkat ederseniz bunlar arasında yer yer 100, 200, 300 senelik boşluklar var ve yine aynı soru karşımızdadır: Hangi Osmanlı? Şehirli Osmanlı mı, köylü Osmanlı mı? Taşra mı, payitaht mı? Rumlar mı Ermeniler mi yoksa Türkler ve Arnavutlar mı? Hepsi? Hiçbiri? Tabii ki Osman Gazi devriyle Sultan 2. Abdülhamid devri bu istatistik açısından aynı çıkamayacaktır, bu kesin. Öte yandan Osmanlı nüfus sayımlarında (takrirlerinde) muhataplara 'Okuma yazma biliyor musunuz?' diye bir soru yöneltilmediğini biliyoruz. O zaman nasıl tespit edeceğiz Osmanlı’da okuma yazma oranını? Tabii ki edilemez. Ancak yaklaşık bir takım tahminler ileri sürülebilir ki, bunlar da tutarsız olmaya mahkûmdur.

Ancak Sultan 2. Abdülhamid devrinde modern bir nüfus sayımı yapılabildiğini biliyoruz ve elimizde maarif (eğitim) istatistikleri mevcut o devre ait. Böylece Sultan 2. Abdülhamid'in devrinde -Kemal H. Karpat ve Mehmet Ö. Alkan gibi araştırmacıların ortaya koyduğu gibi- resmi okullarda okuyanlar ve mezunlar üzerinden yapılan bir değerlendirmede okuma yazma oranının 1906 gibi bir tarihte yüzde 15 civarında çıktığını belirleyebiliyoruz. Öte yandan Prof. Mete Tunçay’ın dediği gibi eğer Türkiye Sultan 2. Abdülhamid devrindeki eğitim/okullaşma temposunu devam ettirebilseydi Cumhuriyetin kuruluşunda okur yazarlık oranında yüzde 30'ları tutturmuş olacaktık. Bu yüksek bir orandır, çünkü biz bu yüzde 30'lara ancak 1940’lı yılların ortalarında ulaşabilecektik.

Osmanlı'nın Sultan 2. Abdülhamid devri okullarında eğitilen okur-yazar kitle harplerde harcandı ve Mustafa Kemal Bey "Biz Arıburnu'nda bir Darülfünun gömdük" diyerek bu hazin gerçeği itiraf etmişti. Darülfünun gençleri toprağa gömülmüştü, ama nice liseler ile meslek liseleri öğrencileri ile mezunları da toprağa gömülmüştü ve bu fidanların kaybının bizi nasıl okur-yazarsızlaştırıdığından İnkılap Tarihi kitaplarımızda hiç bahsedilmez. Halbuki bu büyük bir tahribattı ve Osmanlı'da okur yazarlığın ulaştığı noktanın Cumhuriyetin başlangıç yıllarında neden yüzde 8’lerde seyrettiğini ancak buraya bakarak anlayabiliriz.

Demek ki Sultan 2. Abdülhamid devrinde kaydedilen okur-yazarların yüzde 50 oranında kaybederek ulaşabildik Cumhuriyete. Bu yarı yarıya yıkım demektir.

Şimdi bunları bir yana bırakalım ve Cumhuriyet kurulduğunda elimizde kalmış olan, toprağa gömülmeyen diğer yüzde 50'ye bakalım, yani okur-yazar olan yüzde 8'e.

Burada bir alfabeyi tamamen unutturup yeni bir alfabeyi almayı gerektirecek bir durum asla sözkonusu değildi. Nitekim ilk 5 beş yılda harp ve işgal devresinde kapanan okullar açılıp da eğitim camiasının yaralarının sarılmaya başlanması üzerine 1923-28 arasında okur-yazarlığın yüzde 8'den yüzde 12'ye çıktığını görüyoruz hem de Arap alfabesiyle. Demek ki Arap alfabesiyle pekala ilerliyoruz ve her yıl 1 puan da ilerlemeyi becermişiz. Bu tempoyu 1928-38 devresine yaymayı becerebilsek yüzde 22'ye ulaşmamız sıradan bir netice olacakken harf devrimiyle -kütüphanelerin tuğla yığınına çevrilmesi pahasına- ulaşılan nokta, yüzde 19,2 oluyor! Ve biz buna dünyanın en büyük/mucizevi okur-yazarlık başarısı diyor ve gurur duyuyoruz

Halbuki alfabe değiştirmeden ulaşacağımız yüzde 22 ile değiştirmek gibi hala kapatamadığımız bir uçurum açma riskine mukabil ulaştığımız nokta yüzde 19’u karşılaştırmayan birisi bize büyük bir yalan söylüyor demektir.

Demek ki, alfabe değiştirmenin okuma yazma oranının artmasına bir etkisi olmamıştır, hatta devrim yapmak durumu daha da vahimleştirmiştir. 1928’de okur-yazar olan mevcut yüzde 8'lik kitle de bu darbeyle cahil durumuna düşürülmüştür.

Ne uğruna peki?

Batılılaşmak ve Avrupa ile aynılaşmak uğruna elbette. Daha doğrusu Osmanlısızlaştırma ve İslamsızlaştırma uğruna… Nitekim ilk defa tamamen Latin harfleriyle çıktığı 1 Aralık 1928 tarihli Cumhuriyet gazetesinin başyazısında bu ideolojik tercih alenen itiraf edilmiş bulunuyordu:

“Düşünmeli ki bu yazı inkılâbı sayesinde aziz Türkiyemiz bir seneden az bir zaman zarfında medeniyetin ve marifetin hakiki anahtarını elde etmiş olmak noktasından tamamen Avrupaya benzeyecektir. Belki yalnız başına yazı o büyük medeniyetin kendisi demek değildir. Fakat muhakkak yazı bu medeniyetin başka türlüsü düşünülemeyecekveçhile başlangıcı ve temelidir.”

.

Sultanahmet Çeşmesi’ndeki Sır

MUSTAFA ARMAĞAN
06 Temmuz, 2022, Çarşamba 13:42
2795

Anlayana tarihini buram buram anlatmaya müheyya bir Lale Devri çeşmesidir o. Patrona Halil isyanından iki yıl önce kondurulmuştur bu Roma, Bizans ve Osmanlı başkentinin kadîm noktasına (1728-1729).

Hattatlığının yanı sıra hatırı sayılır derecede şairliği de bulunan Sultan 3. Ahmed inşa ettirdiği bu muhteşem çeşmenin tarih beytini ısrarla kendisi düşürmeye karar vermiş ve şu tarih mısraını bulmuştu:

"Besmeleyle iç suyu Hân Ahmed'e eyle dua."

Lakin ebced hesabıyla bu tarih 4 yıl eksik çıkıyor ve manzume bu yüzden bir türlü tamamlanamıyordu.

Şuara takımına emir vermişti gerçi ‘tamamlayın’ deyu.

Nitekim Padişah hazretlerinin vaad ettiği cömert ihsana gark olmak üzere divitine kanat açtıran şair makulesi çoktu ama nedense sonuç alınamıyordu.

Harıl harıl şiir yazılıyordu âherli kâğıtlara şairlerce, lakin ortaya çıkan eserler titizliğiyle nam salan Sultan Ahmed’in içine bir türlü sinmiyordu.

Mısradaki o kayıp 4 yılı nasıl olup da tamamlamalıydı?

Nihayet 8 yıl önce kaleme aldığı ve Padişahın çocuklarının, yani şehzadelerin sünnet düğününde yaşananları canlı bir dille ifade ettiği Surnâme metniyle meşhur olan şair Seyyid Vehbi Efendi bulacaktı altın çözümü.

Sultan hazretleri, diyecekti günlerden bir gün, kalem-kerdeniz olan bu mehteşem mısraın başına "Aç" kelimesini getirirsek hem ebced hesbına 4 sayı ilave etmiş, hem de şiirin veznini rahatlatmış oluruz.

Böylece o tek mısraın başına bir mısra da kendisi ilave ederek beyti resimde göründüğü hale getirecekti.

Sultan bu mahirane buluşu çok beğenmiş, epeydir sıkılan içi bir anda ferahlamıştı.

Sonunda arzusu yerine gelmişti…

Seyyid Vehbi Efendi padişahın ‘devam’ mesajını alınca bu muhteşem mimari esere muhteşem bir manzumeyle mukabelede bulundu. Onun kaleminden çıkan manzume çeşmenin dört cephesini fırdolayı dönmektedir.

Çeşmenin fotoğrafta gördüğümüz yüzündeki büyük kıt’ada yazılmış beyitte şunlar yazılıdır:

Târîhi Sultân Ahmed’üñ cârî zebân-ı lüleden

Aç besmeleyle iç suyu Hân Ahmed'e eyle du’â.

Yani Seyyid Vehbi Efendi,

‘Sultan Ahmed'in tarih beyti çeşmenin dilinden akar, suyu besmeleyle aç ve içtikten sonra Ahmed Han’a dua et’

diyerek bir başka güzellik iklimine kapıları sonuna kadar açmıştı.

O nâdiredân güzellikler, her Allah’ın günü yanından “selfie” çektirip geçen onbinlerce insanı ağlamaklı gözlerle seyretmektedir bugün.

300 yaşını doldurmaya şurada 6 yılı kalmış olan tam bir sanat ve medeniyet galerisi olan görkemli çeşme, “okuyup yazması olmayan”, bu yüzden kendisini anlamayan, hatta anlamaya da niyetli olmayan, sadece androidiyle çekileceği ve eşiyle, dostuyla ‘paylaşımda bulunacağı’ ve sonra facebook’ta unutacağı üç beş karenin hatırına varlığını hatırlayan vandalların manasız telaşını dolu gözlerle takip edip ta Lale Devri’nden beri karnında taşıdığı ulu bir medeniyetin diriltici usaresini anlamaya iştahlı yeni bir nesle intizar etmeye koyulacaktı.

Sultan Ahmed Han-ı Sâlis gibi rafine yöneticiler, Nedim ve Seyyid Vehbi Efendi gibi halis şairler, Nevşehirli Damat İbrahim gibi sanatkâr ruhlu paşalar, Levni gibi cins ressamlar ve Ebubekir Efendi gibi has bestekârların yolunun bir daha semtine düşmesini gözleyecekti doyuncaya kadar dertleşmek için. O zirveler anlayabilirdi ancak kendisini çünkü.

.

Amasya’da İstanbul hükümetiyle mutabık kalınan gizli protokol neden sansürlenmişti?

MUSTAFA ARMAĞAN
05 Ağustos, 2022, Cuma 10:22
1234

Yakın tarihimiz dibi delik bir kova. Bir yandan dolduruyoruz ama delikler o kadar büyük ki, su tutmuyor bir türlü. Tutması için lehimlemek şart ama zinhar dokunamazsın. Hemen cısss’lar sökün eder.

22 Ekim 1919 günü İstanbul Hükümetinin Başbakanı Salih Paşa ile Heyet-i Temsiliye üyeleri (Mustafa Kemal, Hüseyin Rauf ve Bekir Sami beyler) arasında imzalanan Amasya protokolleri yakın tarihimizin en kritik belgelerindendir. Nutuk’ta 1. ve 3. protokoller “Vesikalar” cildinde tam metin olarak eksiksiz bir şekilde verildiği halde 2 nolu gizli protokol nedense bazı kısımları atlanarak özetlenmiştir. Bu gerçeği 1961 yılında ilk kez 2 nolu protokolün Latinize edilmiş metnini yayınlama cesaretini gösteren Faik Reşit Unat dile getirmiş:

Atatürk, Büyük Nutkunda bu görüşmelerden oldukça geniş bir şekilde bahsetmekte (Nutuk, 1935 baskısı, c. I, s. 167 ve 173-179) ve üçü imza altına alınan ve ikisi gizli olduğu için imzalanmayan beş protokol hakkında bilgi vermekte ve birinci, üçüncü protokolleri de nutkunun vesikaları arasında (Nutuk, c. III, s. 192-194) yayımlamış bulunmaktadır.

Nutuk’ta ikinci protokolün metninden bazı kısımların aynen alınmış, bazı kısımların da terk edilmiş bulunduğu, Amasya görüşmelerine ait olarak Salih Paşanın Mustafa Kemal Paşa ve arkadaşları tarafından imzalı olmak üzere İstanbul’a götürdüğü ve şimdi Başvekâlet Arşivinde Babıâli Evrak Odasından devralınan dosyasındaki (Heyet-i Temsiliye ile cereyan eden muhabere evrakı, Nr. suretinden öğrenilmektedir.[1]

Bu vesileyle belirtelim ki, Nutuk belge bakımından zengin bir metin olmakla beraber sunulan belgelerin ne kadarının aslına mutabık olduğu ciddi bir araştırma mevzuu olamamıştır. Belgeleri asıllarıyla karşılaştırmak suretiyle yapılacak bir tahkik Nutuk’un neşredildiği 1927 güzündeki siyasî ve ideolojik kaygılar ve öfkelerin metne nasıl yansıdığını ortaya çıkaracaktır ama buna cesaret edecek İnkılap Tarihçisini hangi gezegenden getirmek gerekir acaba?

2 nolu gizli protokolün sansürlenen ilk maddesi şu cümleyle başlıyor:

“Beyannamenin birinci maddesinde Devlet-i Osmaniye'nin tasavvur ve kabul edilen hududu Türk ve Kürtlerle meskûn olan araziyi ihtiva eylediği ve Kürtlerin camia-i Osmaniye'den ayrılması[nın] imkânsızlığı izah edildikten sonra bu hududun en asgari taleb olmak üzere temin-i istihsali lüzumu müştereken kabul edildi.”

Özetleyelim mi:

1. Osmanlı Devleti'nin düşünülen ve kabul edilen sınırı Türkler ve Kürtlerin oturdukları araziyi kapsar,

2. Kürtlerin Osmanlı topluluğundan ayrılması imkânsızdır,

3. Türkler ve Kürtlerin yaşadıkları bölgenin kurtarılması en asgari ortak talebimiz kabul edilmiştir.

2 nolu Amasya protokolünün aslında çıkarılan cümlelerden bazıları.

Maddenin devamında ise İngilizler kastedilerek, yabancıların görünüşte Kürtleri bağımsızlıklarına kavuşturacakları vaadiyle yaptıkları hilelerin önüne geçmek maksadıyla bu hususun, yani Türk-Kürt ayrılmazlığının Kürtlere bildirilmesinin uygun görüldüğü belirtilmiş. (Orijinali: "Maahazâ ecanib tarafından Kürtlerin istiklali maksad-ı mahsusu altında yapılmakta olan tezviratın önüne geçmek için de bu hususun şimdiden Kürtlerce malum olması tensib edildi.")

Belgeler deyince teyakkuza geçmeliyiz. Nitekim incelediğimiz gizli protokolde şüphemizi celbeden kritik bir nokta gizli. Bekir Sıtkı Baykal'ın yayınladığı Heyet-i Temsiliye Kararları’na baktığımızda yukarıya aldığımız ilk cümlenin devamındaki tam üç (3) sayfanın 'kopuk' olduğu yazılıdır![2] Evet kopuk! İyi de bu kadar hayatî önemi haiz bir kararın 3 sayfası neden kopuktur? Kim kopartmıştır? Araştırılmamış, hesabı sorulmamış mıdır? Arşivlerimizin birileri tarafından elden geçirildiğini mi anlamamız lazım bundan?

Öte yandan gizli Amasya Protokolü'nün 1. maddesinin ilk cümlesinden sonraki 3 sayfanın “kopuk” olduğunu söyleyen Prof. Baykal ne yapmış dersiniz? Neden kayboldu? sorusunun ardından seğirteceğine, Başbakanlık Arşivi'nden bu defa protokolün Sadrazam Salih Paşa'da kalan nüshasına bakmış ve orada tamamen farklı bir cümlenin yer aldığını görmüş. Yukarıda okuduğunuz ikinci cümle, arşiv nüshasında bambaşka olup 1923 sonrasının ideolojik inşa ortamında orijinal belgelerin Kürtlükle ilgili kısımlarının sansürlendiğini gösteriyor.

Şimdi Salih Paşa'ya verilen ve Mustafa Kemal Paşa'nın da imzasının bulunduğu 2 numaralı gizli protokoldeki sansürlenen cümlenin baş tarafını belgenin aslından okuyabiliriz:

"Maahaza Kürtlerin serbesti-i inkişâflarını temin edecek vech ve surette hukuk-i örfiye ve ictimâiyece mazhar-ı müsâedat olmaları dahi tervîc ve ecânib tarafından Kürtlerin..."[3]

Ancak bu kısım tutanaklardan koparılmış ve belge düpedüz kesilip yeniden yapıştırılmıştır. Üstelik bu operasyonun yıllarca arşivlerde çalışmış olan Mithat Sertoğlu gibi bir 'üstad' tarafından, daha da fenası, Belgelerle Türk Tarihi Dergisi’nde yani belge yayınladığını söyleyen bir yayın organında yapılmış olması insanda kime güveneceğine dair sağlam bir his bırakmıyor. Gerçekten de belgeler bile makaslanarak bu hale sokuldu ve hafızamıza şiddet uygulandıysa bizi hangi 'tarih polisi' koruyacaktır?

Çıkartılan o cümlede ne diyordu peki? Şunu (mecburen sadeleştireceğiz):

‘Bununla beraber Kürtlerin kendilerini geliştirme özgürlüğünü sağlayacak şekilde örfi (ırkî) ve sosyal haklarına müsaade edilmesi de değerlendirildi ve yabancılar tarafından Kürtlerin istiklali özel maksadı altında yapılmakta olan tezviratın önüne geçmek için de bu hususun şimdiden Kürtlerce bilinmesi uygun görüldü.’

Özetle Kürtlerin kendilerini geliştirmeleri için kültürel ve toplumsal haklarına erişmelerine müsaade edilmesi noktasında İstanbul hükümetiyle mutabakat temin edilmiştir.

İşte size Milli Mücadele'nin en kritik belgelerinden birinin hal-i pür-melâli. Karar verin bu ülkede gerçekten tarihçilik yapılıp yapılamayacağına.

Hoş, aynı ameliyat, bizzat Mustafa Kemal Paşa'nın İzmit konuşmasına da yapılmadı mı? Vaktiyle Doğu Perinçek sayesinde Atatürk'ün "hangi livanın ahalisi Kürt ise onlar kendi kendilerini muhtar (özerk) olarak idare edeceklerdir" sözünün yer aldığı kısmın, 1982 yılında Türk Tarih Kurumu tarafından basılan metinden çıkarıldığını öğrenmiştik.[4]

Öğrendik de fena mı oldu?

Not: Amasya görüşmelerinde üzerinde uzlaşılan 2 nolu gizli protokolün Nutuk’ta yer alan özetinde de yukarıdaki cümlelerin çıkarıldığını söyleme gerek yok sanırım. Gelecek yazıda aslıyla karşılaştırırız nasipse.

[1] Faik Reşit Unat, “Amasya protokolleri”, Tarih Vesikaları, 3 (18). Sayı, Mart 1961, s. 360.

[2]Heyet-i Temsiliye Kararları, Hazırlayan; Bekin Sıtkı Baykal, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 1989, s. 25.

[3]Atatürk'ün Bütün Eserleri, cilt 4, Kaynak Yayınları, İstanbul, 2003. Burada neşredilen Latin harfli metin sadeleştirilmiş olduğu için aslına bakmam icap etti ve 344. sayfadaki belgenin fotokopisinden okudum. Prof. Unat benim “örfiye” okuduğum kelimeyi “ırkiye” şeklinde okumuş. Bkz. ibid.

[4] Bkz. 2000'e Doğru, sayı 35, 30 Ağustos-5 Eylül 1987.Keza Batı Trakya hakkında bir gazetecinin sorusuna verdiği cevabın 70 yıl oyunca sansürlendiğini de aynı kitaptan öğrenecekti Türkiye.

.

Hirsch’in Hatıratında Hukuk Devriminin İçyüzü

MUSTAFA ARMAĞAN
16 Ağustos, 2022, Salı 10:35
2318

İsviçre kökenli Alman hukukçu Ernst E. Hirsch'in (1902-1985) dilimize Hâtıralarım adıyla çevrilen eseri keşfedilmemiş bir hazine gibi. Her sefere çıkışımda ganimetlerle dönüşüm bu yüzde

Hirsch Türkiye’de 20 yıl kadar üniversitelerde ders vermek yanında hükümete hukuk danışmanlığı hizmeti vermek veya Atatürk’ü Koruma Kanunu’nun formülatörlüğü gibi ilginç vazifeler de üstlenmiş bu arada. Almanya’daki kız kardeşinin Yahudi olduğu için Naziler tarafından öldürüldüğü gibi ilginç ayrıntılara rastladığım kitabın sayfaları arasında kazıya devam ediyorum.

Türkiye’deki “resepsiyon” yoluyla Avrupa’dan alınan hukuk sistemi ve eğitimini yerli yerine oturtanlardan biri olan bu hukuk profesörü aşağıdaki ilginç satırları kaleme almış mevzubahis hatıratında:

"Ticaret Kanunu ile aynı zamanda, 4 Ekim 1926'da Türk Medenî Kanunu ve Türk Borçlar Kanunu yürürlüğe girmişti. Bunların her ikisi de esas olarak, ilgili İsviçre kanunlarının Fransızca metninin Türkçeye aktarılmasından ibaretti. Kanunlar ne dil, ne de içerik bakımından birbirine göre ayarlanmıştı ve bu da, uygulanmaları sırasında büyük güçlüklere yol açıyordu.

Ticaret Kanununun deniz hukukuna ayrılmış olan ikinci kitabı Alman Ticaret Hukukunun dördüncü kitabının Fransızca çevirisinin Türkçeye çevrilmesinden ibaret(ti). (...) Buna ek olarak, bir de, kara ticaret hukukunun münferit bazı müesseselerinin, deniz ticaret hukukunda olduğu gibi, tek bir millî hukuk düzeninden alınmış olmayıp, en az 12 değişik millî hukuktan derlendiğini belirtmek gerek. Ayrıca içerikte ve terminolojide bir birlikten sözetmek mümkün değildi, çünkü anlaşılan komisyonun her üyesi, kendi bildiği dille yazılmış olan kaynağı kullanmış ve bunu gene kendi kelime dağarcığına göre Türkçeye çevirmişti. TAM YAMALI BİR BOHÇA, TÜRK MESLEKTAŞLARIMIN DEDİĞİ GİBİ, MAYONEZİ EKSİK BİR "RUS SALATASI"YDI." (s. 284-285)

Sözde Türk Hukuk Devrimi'nin (çünkü ne “Türk” ne de “devrim” vardı ortada, Ernest Hirsch’in yazdıklarından anladığımız kadarıyla “yamalı bohça” olduğu için hukuk kısmı da defoluydu) oradan buradan derleme olduğunu Türk meslektaşlarıyla birlikte bu şekilde sarakaya alan Alman hukukçu, Türkçeye tercüme edilen "Türk kanunlarında SAYISIZ HATAYA VE UYUMSUZLUKLARA RASTLADIĞINI" AÇIKÇA BELİRTMİŞTİR.

Çok sayıda makale yazarak (300. sayfadaki 15 nolu dipnotta bunların isimlerini teker teker tadad ediyor) kanunlarımızda mevcut bu çeviri hatalarını ve evlatlık olarak aldığımız (adopted) kanunlar arasındaki uyumsuzlukları sabırla ifşa eden Hirsch, olgu olarak gerçek durumun açıklık kazanmasını sağladığını yazmaktadır.

Devamında sözlerini şöyle sürdürür (s. 300-301):

"AÇIĞA ÇIKAN ÇEVİRİ HATALARI, MAHKEMELER TARAFINDAN HATA OLARAK KABUL EDİLMİŞ VE MEDENİ KANUNUN 1. MADDESİNE UYGUN BİR YORUMLA ORİJİNAL METİNDEKİ ANLAMLARI TESPİT EDİLMİŞ VE UYGULANMIŞTIR. GENE BENİM AÇIĞA ÇIKARDIĞIM ÇELİŞKİLER, EN AZINDAN ÇELİŞKİ OLARAK GÖRÜLMÜŞ VE GENELLİKLE BENİM ÖNERİLERİM DOĞRULTUSUNDA OLMASA BİLE, ŞU YA DA BU YOLLA DÜZELTİLMEYE ÇALIŞILMIŞTIR."

Bir başka deyişle Ernst Hirsch Türkiye’ye gelmese apar topar ve onlarca çevirmene dağıtılıp bir terminoloji ve anlayış birliğine kavuşturulmadan yapılan sözde hukuk devrimleri, doğru bir ifadeyle hukuk transferleri yine yamalı bohça gibi kalacak ve çeviri hataları yüzünden de birçok madde yanlış uygulanacaktı.

Son olarak bu defa 400. sayfadan bir ek “alıntı” da biz yapalım ve bu gezimizi şimdilik noktalayalım:

“Ama şu son 12 yıl içinde, YURTDIŞINDAN DEVRALINAN TÜRK KANUNLARINDA SAYISIZ ÇEVİRİ HATASI BULUNDUĞUNU GÖZLERİMLE GÖRMÜŞTÜM. BU YANLIŞLARI SİLMEK, YERİNE DOĞRU DEYİMLER KOYMAK ZORUNLUYDU.”

Sözde “Hukuk Devrimi”nin içyüzünü bu netlikte anlattığı için Prof. Dr. Ernst E. Hirsch'e teşekkür borçluyuz esasında. Onun Türkçesi 1985 yılında yayınlanan Hâtıralarım adlı eserini okuyanlar hayrete şayan ayrıntılarla, hatta Yunanca ve Latince klasiklerin çevrilmesindeki katkıları gibi sürprizlerle örülü olduğunu göreceklerdir. Meğer bizim Hasan Âli Yücel’in fikri zannettiğimiz klasiklerin tercümesi fikri de George Rohde adlı bir Alman profesöre aitmiş de haberimiz yokmuş (s. 401). (Zaten orijinal neleri var ki! 10. Yıl Marşı bile Jean-Jacques Rousseau’dan aparma değil mi?)

Soru şudur:

Peki Hirsch’in ciddiyeti sayesinde tercüme kanunlarda düzeltme yapılmadan önce Türkiye’de adaletin hali nice olmuştu? “Yamalı bohça”dan hangi hukuk trajedileri fışkırmıştı? Kimler yanlış çevirilerden dolayı mağdur olmuş, kimler kimlere gadr etmişti?

Ah ki ah!

Balzac’ı Fransızcadan yanlış çevirenler karşısında küplere biniyordu Cemil Meriç. Keşke vakit bulup Hirsch ile beraber çalışsaydı da onun fark edemediği kamyonla hatayı Üstad bulup adrese teslim etseydi.

.

Atatürk Bayrak İnkılabı da Yapmak İstemiş Ama…

MUSTAFA ARMAĞAN
09 Eylül, 2022, Cuma 12:40
1171

Türkiye Cumhuriyeti’nin Osmanlı Devleti’nden koparak kurulmuş yepyeni(!) bir devlet olduğu koro halinde söylenir. Oysa inkılapların en hızlı olduğu dönemde devletin isminden hukuk düzenine, yazısından ideolojisine kadar değiştirilmedik ne kalmıştır? Aslında o inkılap fırtınasında bir tek Osmanlı sembolüne dokunulmamıştı. O da, İstiklal Marşı’nda “çehresini çatması”ndan tarifsiz kederlere düştüğümüzü her gün beraberce haykırdığımız ay yıldızlı al bayrağımızdı.

Peki neden dokunulmadı acaba al bayrağa?

Hiç değiştirilmesi gündeme gelmedi mi?

Geldiyse nasıl bir seyir izledi?

Ay yıldızlı bayrağın yerine hangi bayrağın getirilmesi düşünülmüştü?

Nihayet bu düşünce neden diğer inkılaplar gibi başarılamadan kaldı?

Bu gibi sorular öteden beri belli çevrelerde konuşulur, durulur ama malumat umumiyetle yazılı değil de, sözlü kaynaklara dayanırdı. Aşağıda en azından iki yazılı bir kaynağa dayanarak Atatürk’ün Türk bayrağını değiştirmeyi düşündüğünü fakat bir sebeple bundan vazgeçtiğini göreceğiz.

İlk kaynak, Atatürk’ün bizzat yakınında bulunmuş ve annesi Zübeyde Hanım’la yaptığı yüz yüze görüşmeler sayesinde aile kökenleri hususunun kısmen aydınlanmasına katkıda bulunmuş olan tarihçi Enver Behnan Şapolyo’dur. (Gerçekte birçok ideolojik saplantılı inkılap tarihçisinin aksine yapılanların adını dürüstçe koyabilmiş nev-i şahsına münhasır bir araştırmacıdır.)

Enver Behnan Şapolyo, bir yazısında anlattığına göre Atatürk’ün yaveri ve hususi koruması Muzaffer Kılıç’la son derece samimi imiş. Devrimlerin hızla sürdüğü günlerden birinde Şapolyo sormuş, Kılıç cevaplamış:

– Atatürk bayrağımızı değiştirmeyi düşünüyor mu? Sen bir şey duydun mu?

– Gök bayrağı kabul etmeyi düşünüyor!

– Gök bayrak mı?

– Evet! Atalarımızın kullandığı gök renkli bayrağı[n] yeni devletin bayrağı olmasını düşünüyor, fakat daha bir şey yok!

“Gök renkli bayrak”, yani Göktürklerin Cumhurbaşkanlığı forsunda da yer alan mavi zeminli ve ortasında da bozkurt kafası bulunan bayrak. Yukarıdaki konuşmadan anladığımız kadarıyla Atatürk’ün kafasındaki yeni Türkiye Cumhuriyeti bayrağı böyle olmalı imiş…

Aldığı cevapla yetinmeyen Şapolyo, işin peşini bırakmaz. Atatürk’ün Türk bayrağı olarak “gök bayrağı” düşünüp düşünmediğini, bu defa Cumhurbaşkanı Celal Bayar’a sorar. Bayar, Muzaffer Kılıç’ın sözlerini doğrulayan şu cevabı vermiştir:

– Atatürk, Cumhuriyet’in resmî bayrağını gök bayrak olarak kabul etmeği düşünmüştü, fakat bu hususta hiçbir neşriyat yapılmadığından, bu bayrağı kabul etmediler.[1]

Celal Bayar’ın sağlığında, üstelik de Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü gibi resmî destekli bir kurumun dergisinde çıkan bu yazı üzerinde düşünmeye değer.

Bayar’ın sözlerine göre eğer gök bayrak üzerine yeterli yayın yapılmış olsa ve muhtemelen belgeler tatminkâr bulunsaydı, bugün al bayrağımızın yerinde mavi zemin üzerine kurt kafası bulunan Göktürk bayrağını kullanıyor olacaktık.

Enver Behnan Bey sözlerini şöyle noktalıyor:

Atatürk harsta [kültürde] milliyetçi, medeniyette Batılı idi. Demek oluyor ki, gök bayrak onun mefkûresinde [idealinde] yaşıyordu. Gök renkli bayrağı kabul etmeyi düşündü, fakat çok güzel olan al bayrağımızdan da vazgeçemedi. (…) Şimdi O’nun kabrini kaplayan semada gök bayrağı hayal ediyorum!

Keza Bayar ile irtibatlı bir başka şahitlik ise hiç beklenmedik bir kalemden, bu defa Cumhuriyet gazetesinin kurucusu Yunus Nadi’nin oğlu Nadir Nadi’den geliyor. Perde Aralığından adlı bir nevi hatıratında 1932 veya 1933’te Fransa’nın Vichy şehrindeyken o tarihte İktisat Vekili makamında oturan Celal Bayar ile babası arasında geçen bir konuşmayı nakleden Nadir Nadi şöyle devam eder sözlerine:

Bir gün babamı ve beni bir otomobil gezintisine davet etti. Allier kıyılarında bir hayli dolaştık. Bayındır Fransa’nın refah içinde yüzen haline imrenerek bakıyor, ister istemez sevgili yurdumuzu düşünüyoruz. Ne zaman kalkınacağız? Nasıl kalkınacağız? Hangi metotla bir an önce Batıya yetişeceğiz? Konuşanlar daha ziyade Bayar’la babam. Ben pek lafa karışmıyorum. Bir aralık Bayar:

-“Atatürk’e teklif edeceğim, partinin altı okunu milli bayrağımız yapalım” demez mi? Ay-yıldızı, Şarklılığın ve geriliğin dış belirtileri sayıyordu. Bu dış belirtileri altı oka çevirmekle Batıyı daha kısa yoldan yaklaşabileceğimizi mi düşünüyordu ne? Kendimi tutamadım, koyu bir Halk Partili olan babamın itirazına ben de katıldım.[2]

Perde Aralığından adlı kitabın ilk baskısı 1964 yılında yayınlandığında Celal Bayar henüz Kayseri Cezaevi’nde hapiste yatıyordu (Kasım sonunda 6 aylığına izinli olarak dışarıya çıktı, bir daha da dönmedi; 1965 yılında Cumhurbaşkanı Cevdet Sunay tarafından cezasının kalan kısmı affedilecekti). Bu tarihten sonra yaklaşık 20 yıl daha yaşadı Bayar. Tekzip etmediğine göre gerçeklik payı yüksek bir anekdot diyebiliriz.

Gerek Şapolyo’nun, gerekse Nadi’nin anlattıklarından 1930’ların ortalarına doğru bir “bayrak inkılabı” da yapılmak istenildiğini ama muhtemelen doğabilecek bazı mahzurlar düşünülerek bu tasarıdan vazgeçildiğini fark ediyoruz. Bu hususta yeni bilgiler elde edilinceye kadar söylenebilecekler bundan ibarettir.

[1]Enver Behnan Şapolyo, “Atatürk ve bayrak”, Türk Kültürü, sayı: 97, Kasım 1970, s. 30-31.

[2] Nadir Nadi, Perde Aralığından, 4. baskı, Çağdaş Yayınları, İstanbul, 1991 (1964), s. 278.

.

Halikarnas Balıkçısı’nı tekkede “hû” çekerken tanımak ister miydiniz?

MUSTAFA ARMAĞAN
27 Eylül, 2022, Salı 15:58
3480

13 Nisan 1925 tarihli Resimli Hafta dergisinde Hüseyin Kenan imzalı “Hapishanede idama mahkûm olanlar bile bile asılmaya nasıl giderler?” başlıklı bir yazı çıkar. Yazarını üç yıl kalebentliğe mahkûm ettiren bir yazı olacaktır bu. Nerede peki? Sıkı durun: Bodrum’da. Lakin bugünkü şaşaalı, bohem Bodrum değildir o zamanki. Balıkçı kasabası. Osmanlıdan beri sürgün yeridir. Kuş uçmaz kervan geçmez derler ya öyle. Üstelik kalebentlik suçluların surlarla çevrili kaleden dışarı çıkmamaları sebebiyle hem hapis, hem de memleketlerinden uzak şehirlerin kalelerinde bulunmaları yönüyle bir çeşit sürgün cezasıdır. Yalnız sürgüne göre daha ağır bir cezadır.

Bodrum’a sürgüne yollanan Hüseyin Kenan kim midir: Cevat Şakir Kabaağaçlı. Kendisi Sultan Abdülhamid’in Sadrazamlarından Cevad Paşa’nın yeğeni ve vezir Mehmet Şakir Paşa’nın oğludur.

İsmi bir şeyler çağrıştırmadı mı sizde? Haklısınız, çünkü onu biz “Halikarnas Balıkçısı” diye tanıyoruz!

Evet, bu sıradan gibi görünen Bodrum sürgünü yalnız Bodrum kasabasının geleceğini değiştirmekle kalmayacak, bizzat sürgünün hayatını da bıçak gibi kesecek ve onu Mavi Yolculuk’un babası konumuna oturtacaktır.

Hilmi Ziya Ülken ve Nurettin Topçu’nun da içinde olduğu daha milliyetçi bir Anadoluculuk akımı yanında çarpık bir Anadolu milliyetçiliği çizgisi de yaşamıştır Türkiye’de ve bu akımın baş aktörü Halikarnas Balıkçısı ise tâli aktörleri Ezra (Azra) Erhat ile Sabahattin Eyuboğlu’dur. Bugün bohem bir azınlığın yaz aşkları yaşamak için vesile sayılan Mavi Yolculuk’u kuranlar bununla Anadolu’nun Selçuklu ve Osmanlı’dan, yani İslamın ‘fetihçi’ eli dokunmadan önceki “kutlu” ve “ileri” zamanları hatırlayıp kutsayarak bir tür coğrafya merkezli sentez yapmaya koyulmuşlardı. Tabii ki bu sentez çabası imkânsızı başarmaya çalıştığı için başarısızlığa mahkûmdu. Tıpkı 1930’ların ortasını dolduran ırk merkezli Türklük sentezinin başarısızlığa mahkûm oluşu gibi. Ancak 1950’lerin başında –özelikle 1953 yılında İstanbul’un fethinin 500. yıldönümünü tramplen olarak kullanarak- sahneye çıkan ve günümüze kadarki 70 yılda kültürel sahayı büyük ölçüde fetheden “Türk-İslam sentezi” organik bir formül olarak mayalanmış ve günümüze kadar da canlılığını korumayı başarmıştır.

Halikarnas Balıkçısı’nın Cevat Şakir iken nasıl birisi olduğunu görmek Cumhuriyet aydınının dramını anlamak bakımından faydalı olacaktır. İşte bunun için yazarın Mavi Sürgün (Bilgi: 2018, s. 21-25) adlı hatıratının sayfalarına dalmak zihnimizde “Cumhuriyet aydını” klişesinin paslanmış menteşelerinin gıcırdamasına yardım edecektir. Mavi Sürgün’ün Mütareke günlerine dair sayfalarında rastladığım aşağıdaki satırlar 1890 doğumlu olan Halikarnas Balıkçısı’nın işgal yıllarında yaşadığı çarpıcı sahneleri göstermesi bakımından önemliydi.

Annesinin evinin giriş katını işgal eden bir İngiliz subayını şikayet etmek üzere Harbiye’deki İngiliz Yüksek Komiserliğine giden Cevat Şakir nam-ı diğer Halikarnas Balıkçısı burada görüştüğü bir onbaşının kendisini korkutması üzerine başına daha büyük bir bela açılmasın diye binadan apar topar kaçmıştır. Canı pek sıkkındır. “Bir gönül açıklığı, yaşama sevinci kalmamıştı” diye dert yanar, “o işgal havası ve dünyasından ayrılmalıydım mutlaka.” Fakat nereye gidecektir? Anadolu’ya mi? Ne var ki ciğerlerinde lezyon (yara) vardır. Gidemez ama “işgal altındaki İstanbul’da değil, işgalden uzak kalan İstanbul’da yaşamak” pekala mümkündür. Nasıl peki? Cevabı şudur:

“İstanbul’da Fatih’te “Molla Gürani” ve “Kovacı Dede” adlı cana yakan mahallelerde bir dergâh vardı, o dergâhta derviş oldum.”

Evet, derviş!

Şaşırdınız belki ama sıkı durun, zira arkası var.

Burası bir Rufai dergâhıymış, ancak ayinlere Mevlevi ve Bektaşiler dahil başka tarikat mensupları da katılıyormuş. İlginç olan bir başka nokta ise şeyhinin (isim belirtmiyor) Arapça ve Farsçadan başka Fransızca ve eski Elen dilini, yani eski Yunancayı biliyor olmasıdır. “Her ne hal ise” der, “dervişlik kısmen de olsa beni işgal İstanbul’undan ayırıp, Türk İstanbul’unda yaşatabilirdi.”

Yaşatmıştır da. Şöyle ki:

“Ayin geceleri dergâha gidip derviş giysilerimizi giyiyorduk. Hayderi –yani cübbeyi- ve Rufai tacını –Irakiye üzerine siyah sarığı- çantada ya da bohça ederek Fatih’e taşımak gerekiyordu. (…) Üsküdar’daki evde ırakiyeyi başıma takar, hayderiyi sırtıma giyer, Beşiktaş’a ya da Köprü’ye çıkıp, oradan Fatih’e giderdim.”

Yalnızca dergâh değildir onu cezbeden; şehrin Müslüman/Türk kimliğini ortaya koyan camiler de Halikarnas Balıkçısı’nın onsuz olamadığı mekânlardır. Sık sık oralarda namaz kılmak için vesileler bulması bundandır:

“Şehrin camilerinde namaz kılmak hoşuma giderdi. Üsküdar’da Şemsipaşa Camii’nde, işgal edilmiş şehirden bir uzaklık duyardım. Akşam namazı için Karacaahmet’te, Marmara’ya bakan bir camiyi seçerdim. Batan güneşin kopardığı görkemli renk kıyametinin kıpkızıl angısı (hatırası) göklerde hâlâ inlerken orada akşam namazı kılmaktan çok hoşlanırdım.”

Kahramanımız Sultanahmet Camii’ne de koşar ve şehri bürümüş olan kasveti Mavi Cami’nin muhteşem aydınlığında dağıtırmış. Buradaki anlatımını kendi ağzından dinleyelim:

“Öğleyin Sultanahmet Camii ışık içinde olurdu. O caminin mimarisinde mi ne, ışığı çoğaltma gücü vardı. Orası gönül sıkıcı karanlıkları gideren bir ışıklar mucizesi, bir aydınlıklar sarayıydı. Çinicilik sanatı bakımından Rüstempaşa Camii’ne ne kadar da hayran kalsam, o camide namaz kılmak bana bir Kütahya vazosunun içinde namaz kılmak gibi geliyordu.”

Galata’daki Yeraltı (Arap) Camii bile Rüstempaşa’dan çok karanlık olduğu halde yazarın içine bir açıklık vermekteymiş. Bu arada şirin bir anekdotla ağzımızı tatlandırmayı unutmaz.

Bir gün “Beşiktaş Camii” dediği semtin merkezinde yer alan Sinanpaşa Camii’ne girdiğinde namaz kılınmış, cemaat dağılmıştır. (İşgal altında insanların camilere daha çok devam ettiğini de öğreniriz böylece.) Dört, beş yüz kişi ikinci kez cemaatle namaz kılacaktır. İmam aranmaktadır. Derviş kıyafetli görünce cemaat imamete onu geçirmek ister. Kabul eder ve ikindi namazının farzını kıldırır. Heyecandan rekâtları şaşırdığını zanneder ama sonunda dört rekât kıldırmayı başarmıştır.

Şeyh ve müridlerin yolda el yürekte, baş eğip selam vermelerinden şehirdeki sefalet manzaralarına atlar ama onlar bu yazıda bizimle yürüyecek neviden hatıralar değildir.

İşte Halikarnas Balıkçısı diye şöhret olmadan önce Cevat Şakir Kabağaçlı’nın gençlik hatıraları. O mütareke yılları ki, Hamdullah Suphi’yi Süleymaniye Camii’ne, Nazım Hikmet’i Beyoğlu’ndaki Ağa Camii’ne iltica ettirmiş, Yakup Kadri’yi ise işgal İstanbul’unda bir grup kadının ferace ve peçeleriyle yoldan geçişi karşısında “Yalnız onlar bana Türk olduğumu hatırlatıyor” dedirtmiştir. O zaman öyle diyeceklerdir ama sam yelleri esip de başaklar kuruyunca Osmanlıdan kopup gelen bir aydın nesline nasıl kıran girdiğinin dramını müstakil bir kitap olarak yazmak gerekir.

Bu yazıyı tadımlık kabul edin lütfen.

.

Memur Edildiğimiz Büyük Vazife

MUSTAFA ARMAĞAN
27 Şubat, 2023, Pazartesi 16:42
809

6 Şubat’ta vukua gelen Kahramanmaraş depreminde can kayıplarımız 45 bine dayandı ki, son asrın en ağır can kaybı yaşadığımız felaketi olduğu ayan beyan ortada.

Öte yandan artçı depremler sürüyor. En son 27 Şubat günü Malatya’da yaşadığımız 5.5 büyüklüğündeki deprem dahil binlerce sarsıntıyı ilaveten yaşıyoruz. Allah beterinden esirgesin diyorum. Bu günleri de atlatacağız inşallah.

Tabii deprem kadar depremi siyasî ve ideolojik çıkarlarına alet eden güruhla da mücadele etmek gibi akıllara ziyan bir vaziyetle de karşı karşıyayız bu defa. Depremlerden, kandan ve irinden beslenir gibi beslenmeye niyetli bu habis zihniyetin çirkin tezahürlerini sosyal medyada üzüntüyle müşahede ederken ‘Bu nifak çeteleri de nereden çıktı?’ diye şaşkınlıkla soranlar oluyor. Cevaben bazılarınıza ters gelebilecek bir yorum yapacağım izninizle:

Deprem felaketi sonrasında devleti ve kamuoyunu özellikle sosyal medyada uğraştıranlar arasında bir de bu “çeteler” var. Ortak özellikleri, İslam’a ve millete dair ne kadar değer varsa ona düşman olmaları. Biri ‘Diyanet deprem bölgesine yardım ediyor’ mu dedi, topyekün başlarını çıkarıp ‘Diyanet’in ne işi var deprem bölgesinde?’ diye çığırtkanlık yapıyorlar.

Lakin aslında garip ve şaşılacak olan onlar değil, biziz!

Aslında hepimizin onların kafasında olması için uzun süre ciddi bir hazırlık yapıldı ama tutmadı elhamdülillah.

Demokrat Parti eliyle aldığımız 1946-50 virajı her bakımdan hayatî önem taşımaktadır. O keskin virajı alamasaydık eğer veya daha geç alsaydık şundan eminim ki bugün biz azınlıkta kalmış olacaktık.

O büyük virajı alabildiğimiz içindir ki, bugün mankurtlaşmış nifak çeteleri ve habis zihniyet bu kadar kuduruyor. Kendilerini asil (asıl), bizi asimile edilmesi gereken geçici yabaniler, olarak görüyorlar çünkü. Bizi kiracı, kendilerini ev sahibi gibi görüyorlar başka bir deyişle.

Fakat Cenab-ı Hakkın lütf u inayetiyle bu vahim plan akamete uğradı.

Nitekim Kemalist kalemşorlardan Falih Rıfkı Atay’ın (vefatı 1971) bir yazısında “Bir gün Türkiye’de laik sistem tehlikeye girerse Kıbrıs’taki laikliği model alıp sistemimizi tekrar ona göre kuracağız” diyor, “çünkü orada proje başarıldı ama burada yarım kaldı” diye de hayıflanarak ekliyordu sözlerine.

Görüyorsunuz Kıbrıs’ta laikliğe aykırı diye Kur’an Kurslarını basan mankurtları. İşte bizi de oradaki gibi yapacaklardı. Plan buydu.

1950 yılından beri bu habis zihniyet ‘Nereden çıktı bu Hasolar ve Memolar?’ tepkisini gösteriyor ki, kendi açılarından tamamen haklılar.

Gerçekten de biz nerden çıktık?

Pişmiş aşa su kattık esasında. Affedilmeyen ve affedilmeyecek suçumuz buydu.

Biz fazla donanımlı ve iyi yetişmiş değiliz gerçi ama durduğumuz yer o kadar sağlam ve kritik, o kadar anahtar mahiyetinde ki, bulunduğumuz yerden dolayı bütün plan ve oyunları bozabilecek yetenekteyiz.

Bunun için Okçular Tepesi’ni boş bırakmayacak ve bizden daha layık olanların arkamızdan yetişmesi için gayret edeceğiz.

Cenab-ı Allah’ın bizi memur ettiği büyük vazife budur vesselam.

Mağdur sanayicilerimizden Mehmet Ali Kağıtçı -1

MUSTAFA ARMAĞAN
08 Mart, 2023, Çarşamba 15:12
2347

Kâğıda adanmış bir ömür

Bütün olumsuzluklara rağmen sevindirici bir gelişme de yaşanıyor: Türkiye’nin yakın tarihinde üretim ve hizmet düşmanlığına maruz kalan sembol isimleri son senelerde tanımaya başladık. Nuri Demirağ, Şakir Zümre, Nuri Killigil ve Vecihi Hürkuş isimleri yapılan yayınlarla iyi kötü ortak hafızaya taşınmış durumda. Lakin daha yapılacak yığınla iş var, zira pek çok unutulmuş, daha doğrusu unutturulmuş ve hafızalardan silinmiş kahramanımız var kurtarılma sırasını bekleyen. Tarih enkazı karşısında arama-kurtarma ekibine ziyadesiyle iş düşüyor anlayacağınız.

“Tarihiniz itinayla temizlenir” sözü Prof. Dr. Cemil Koçak’ın literatüre kazandırdığı isabetli vecizelerden biriydi. Romancı Kemal Tahir de bir eserinde “Bizim tarihimiz çalınmış bir tarihtir” demişti. İçimden ‘Maharetle çalınmış ve yerine sahtesi bırakılmış bir tarih’, diye tamamlamak geliyor. Jack Goody sağ olsaydı “tarih hırsızlığı” derdi.

Kâğıt sanayiimizin kurulması uğruna on yıllar boyu alın teri döken ve bu işlerle uğraşmaması için kendisine yöneltilen her türlü cazip teklifi bir an dahi düşünmeksizin elinin tersiyle geri çeviren Mehmet Ali Kâğıtçı’nın kahramanlık hikâyesi de en az yukarıda isimlerini saydığımız muhteşem dörtlününkü kadar hicran vericidir.

Mehmet Ali Kâğıtçı’yı sağlığında Heybeliada’da “gecekondumsu bir evde” bularak kendisiyle röportaj yapan TRT sunucu ve yapımcılarından Nazmi Kal onu vaktiyle şöyle tanıtmış bize:

Kâğıt uğruna bir ömür

1899 yılında Heybeliada’da doğmuş (ölümü 1982). 1933’ten itibaren adı İstanbul Üniversitesi’ne çevrilen İstanbul Darülfünunu Kimya Enstitüsü’nden mezun olduktan sonra 1923 yılında öğretim üyesi (asistan) olarak sınıflarda görürüz onu. Ayrıca Heybeliada Bahriye Mektebi’nde kimya öğretmenliği yaparken yaz tatillerini ülkemizi karış karış gezerek değerlendirdiğini ve ülkemizde ne tür bir sanayi kurulmasının uygun olduğunu araştırdığını görüyoruz. Sonunda kâğıt sanayiinin kurulmasının en acil ve gerekli ihtiyaç olduğuna karar vererek kâğıtçılığı meslek olarak seçecekti.

Lakin Cumhuriyetin kuruluş yıllarında ülkede bir tane dahi kâğıt fabrikası bulunmuyordu. Gerçi İstanbul’da vaktiyle bir semte adını veren Kâğıthane, yani kâğıt fabrikası kurulmuştu Fatih Sultan Mehmed Han tarafından ama ne yazık ki uzun ömürlü olmamıştı. Ardından Bursa’da Alacahırka semtindeki Cilimboz deresi kenarında, Yalova’da Elmalık köyünde, Boğaziçi’nde Hünkâr İskelesi’nde, nihayet Beykoz’da Sultan II. Abdülhamid tarafından irili ufaklı kâğıt fabrikaları kurulmuştu ama ne yazık ki bunların da ömürleri pek uzun olmamıştı. (Sonuncusunun İttihat ve Terakki devrinde, 1915 yılında Almanlar tarafından tahrip edilerek ortadan kaldırıldığını biliyoruz.)

Mehmet Ali Bey üniversitedeki kimya asistanlığını bırakarak işçi olarak Almanya’ya gidip selülöz ve kâğıt fabrikalarında çalıştı. İşin pratiğini bir iyi belledikten sonra ilmî tarafını da Hannover Teknik Üniversitesi’nde ikmal etti. Ardından Fransa’ya geçti. Orada da aynı branşta fabrikalarda tulumunu giyinip işçilik yaptı. Nihayet Grenoble Üniversitesi Kâğıt Mühendisliği Yüksek Okulu’ndan sınıf birincisi olarak mezun olduğunda önünde uzun ve maceralı bir hayat onu bekliyordu.

Başarılı bir öğrenciydi. Nitekim ilk iş teklifi burada yapıldı kendisine. Cazip imkânlarla Fransa’da kalması teklifini elinin tersiyle itip kâğıt sanayimizi kurmak üzere kararlı adımlarla Türkiye’ye dönecekti genç kimyager.

İdealistti, çalışkandı, müteşebbisti, en mühimi de ufku ve penceresi sonuna kadar açıktı. Her şeyden önce de başarmak istediği sanayiin hem teorisini, hem de pratiğini layık olduğu vechile öğrenmişti. Aynı zamanda kâğıtçılık sahasında ülkemizde ehliyetli yegâne isimdi.

Normal şartlarda bu ateşîn ve ehil girişimcinin el üstünde tutulacağını sanıyorsunuz ama fena halde yanılıyorsunuz. İş yapmak isteyenin cezalandırıldığı bir sistem caridir burada. Hiçbir şey yapmazsanız sizden iyisi yoktur. İtiraf etmediğimiz acı realite budur. Bu gerçeği idrak etmek için hiç olmazsa Refik Halit Karay’ın “Şeftali Bahçeleri” adlı hikâyesini ezberlememiz şarttır.

İstanbul’da bodoslamasına dalar salonlara, gazetelere, matbaalara… Birbiri ardından konferanslar vererek[1], yazılar döktürerek, kitaplar neşrederek kağıdın “medeniyet” demek olduğu, bir ülkede medeniyetin alt yapısının ancak kâğıtla döşenebildiği gerçeğini dalga dalga insanımıza anlatmanın derdine düşmüştür. Hatta salonlarda dinleyicilere bizzat elleriyle imal etmek suretiyle kağıdın nasıl yapıldığını dahi göstermiştir. Kâğıtçılığı sevdirmektir muradı. Zor bir iş olmadığını göstermektir. Cesaret vermek, teşvik etmektir.

Ve bu görev behemahal ba-şa-rıl-ma-lı-dır!

.

Mağdur Sanayicilerimizden Mehmet Ali Kağıtçı -2

MUSTAFA ARMAĞAN
17 Mart, 2023, Cuma 14:11
754

Ümit

Derken bir ümit ışığı uyanmıştır sanki. Sonunda şafak sökmekte midir ne? Hadi inşallah…

1928 yılında üniversitede verdiği bir konferansın ardından üç görüşme talebi birden gelir. Biri Tekel, diğeri İsveçli “Kibrit Kralı” diye namı yürümüş olan Ivar Kreuger, üçüncüsü de Merkezi Avrupa Kâğıtçılar Birliği (Gröll) acentesi adına gelen görüşme isteklerini kabul eder.

Tekel idaresi kendisinden uzun uzun bilgi almakla yetinir. O kadar.

Krueger ve Gröll ise Türkiye’de bir kâğıt sanayiinin kurulamayacağını, kurulsa bile verimli olamayacağını tekrarladıktan sonra kendisine iş teklifinde bulunarak bu sevdadan caymasını isterler. Teklifleri şudur:

Efendim, siz Türkiye’nin biricik kâğıt mütehassısı (uzmanı) bulunuyorsunuz, bunu değerlendirmelisiniz. Kâğıt fabrikası kurmaktan ne gibi bir kazanç umut ediyorsunuz? Nihayet sizi genel müdür yaparlar, bir aylığa kalırsınız. Bizim firmalarımızda çalışırsanız size çok daha mükemmel imkânlar sağlayabiliriz. Mesela ithalattan size %3 pay verebiliriz.

Teklif insanların %90’ını rehavetin yatağına sürükleyecek denli caziptir. Fakat genç adam teklifleri yine reddedecektir.

Derken bir gün Mehmet Ali Bey’e Tekel’den bir yazı gelir. Kâğıt ve karton fabrikası kurulması için yardım istiyorlardır. Pek bir sevinmiştir. “Nihayet” der, “idealime kavuşma imkânı doğmuştu.”

Teklifi can u gönülden kabul eder. Derhal gider ve görüşür yetkililerle. Kendisinden günde 20 ton kapasiteli bir kâğıt fabrikasının proje ve ihale şartnamesini hazırlamasını isterler. Kısa sürede hazırlayıp takdim eder. İlana çıkarlar. Dünyanın tanınmış 23 firmasından teklif gelir. İhale yapılacağı gün dünyanın en mutlu insanıdır ama…

Ama, evet burası Türkiye’dir.

Gerçeğin çölüne hoş geldiniz!

Bir telgraf uzatırlar önüne Tekel Genel Müdürlüğü’ne gittiğinde. Kâğıt fabrikası kurma işinin ertelenmesi isteniyordur.

Sebep? Açık değil mi?

Engeller, engeller

Kendisine komisyon teklif eden iki grup, Krueger ve Gröll devreye girmiş ve kâğıt fabrikası kurulması girişimini baltalamaya soyunmuştur. Bir taraftan İstanbul gazetelerinde kâğıt fabrikasına gerek olmadığına dair yazı ve haberler yayınlanıyor, diğer yandan Ankara’ya adamlar göndererek kendilerinin fabrika kurmak istediklerini bildiriyorlardı.

Fabrika kuracaklardır ya güya, yerini tespit için müsaade istiyorlardır. Oysa amaçları ne yapmak, ne de yaptırmaktır. İthalata devam edilmesi en âlâsıdır. Adamlar kasalarına akan suyu hiç kestirir mi? Suret-i Haktan görünüp uzmanların kasıtlı raporlarıyla zihinleri bulandırmak, devlet aklında tereddüt uyandırmak, velhasıl ya yaptırmamak, engelleyemediler mi, bu defa mümkün olduğunca geciktirmektir gayeleri…

İki aylık bir inceleme sonunda Türkiye’nin şartlarının kâğıt sanayiine uygun olmadığına dair sözde bir rapor hazırlamış ve o zamanki İktisat Vekili Mustafa Şeref beye hem yazılı, hem de sözlü sunum yapmışlardır. Gerekçeler içerisinde Türkiye’de yeterli kömür ve su olmadığı, lifli hammadde bulunmadığı ve ehil personel eksikliği vardır (sanki personel dediğin mantar gibi yerden bitecektir).

Uğraşıp didinir Mehmet Ali Bey, ecnebilerin caydırıcı raporlarına cevaplar kaleme alıp Vakit gazetesinde yayınlar ama ne çare ki etkili olamaz. İşin garibi Maliye Bakanı Fuat Ağralı da kâğıt fabrikasına karşı çıkmaktadır. Derdi de, hem devletin hazinesinden yatırım için para çıkacağı, hem de kâğıt ithalatından alınan gümrük vergisinden mahrum kalınacağıdır! Doğru ya, gümrük vergileri buharlaşırsa bütçe açığını nasıl kapatacaktır?

Allah’ım, sen aklıma mukayyet ol.

Böylece 1929 yılında kâğıt sanayiinin kurulması projesi rafa kalkar.

Devamı bir sonraki yazımda olacak...

.

Mağdur Sanayicilerimizden Mehmet Ali Kağıtçı -3

MUSTAFA ARMAĞAN
22 Mart, 2023, Çarşamba 12:36
431

“Bari az batsın!”

Aradan üç koca yıl geçer.

Bir gün Reisicumhur Mustafa Kemal, İş Bankası Genel Müdürü Celal Bayar’a kâğıt fabrikasının akıbetini sorar. Neyse ki, meseleye vakıf olan Bayar ona işin içyüzünü eğip bükmeden, yukarıda anlattığımız şekilde olduğu gibi aktarır. Arkasından İktisat Vekili Mustafa Şeref’in görevden alınarak yerine Celal Bayar’ın atandığını görürüz.

Biliyoruz ki, İş Bankası takımına karşı olan İsmet İnönü kâğıt sanayiinin kurulmasını istememekte ve geciktirmektedir. Ancak Bayar’ın İktisat Vekilliğine atanması kâğıt sanayiimiz için bir dönüm noktası olacaktır.

Lakin raftan yıllar sonra inen proje yine de tam manasıyla uygulanamaz. “Nasılsa batacak, bari az batsın!” denilerek fabrikanın kapasitesi 12 bin tona düşürülür ve selüloz kısmının inşası geleceğe havale edilir. Bu haliyle 1. Beş Yıllık Sanayi Programı’na dahil olan kâğıt fabrikası 6 Kasım 1936 günü resmen açılırken selüloz fabrikasının da temeli aynı gün atılacaktır.

İçerisi iyi kötü halledilmiştir edilmesine ya, bu defa dışarısı –perde arkasından- ataktadır.

Engellemek isteyenler Nazi Almanya’sına baskı yaparak Türkiye’ye makine satışını durdurmaya çalışıyordu. O engel aşıldı, bu sefer ‘Selüloz sabotajı’ ateşlendi. Selüloz ihalesini oyalamış, hatta teminat akçesini yakarak selüloz vermemişlerdi bize. Malum, Almanya ile Türkiye arasında kliring anlaşması vardı o yıllarda. Mal takas ederek ticaret yapıyordu iki ülke. Almanya Türkiye’den ne kadar mal çekerse o miktarda Türkiye’yi alacaklı duruma geçiriyor, buna karşılık Türkiye de aynı miktarda mal çekiyordu Almanya’dan. (Böyle böyle Hitler Almanya’sına ekonomimizin %60’ını teslim etmiştik.) Almanya bize makine vermek istemeyince biz de ‘karşılığında tütün vermeyiz’ diye tehdit ettik. Tehdit işe yaradı doğrusu. Bu sayede bir miktar selüloz gönderdiler.

Lakin bu da çözmeye yetmedi meseleyi. Öyle bir cins selüloz göndermişlerdi ki, tam bir sabotajdı yaptıkları. “Verdikleri selüloz reçine kusmaktaydı. Selüloz hücrelerinden sızan reçine damlacıkları makinelerin hassas kısımlarına sıvaşıyor ve üretimi engelliyordu.” Amaç belliydi: Reçineler makinaları çalışamaz hale getirecek, bu yüzden üretim duracak, sonra da ‘Bakın, biz dememiş miydik Türkiye’de kâğıt sanayii olmaz diye’ noktasına gelinecekti. Bu da henüz tasavvur halindeki Türk kâğıt sanayiinin erken finali olacaktı.

Kuşatma veya kıskaç ne derseniz deyin, çok yönlüydü. Tabii karşılarında Mehmet Ali Kâğıtçı gibi bir idealist şahsiyet olduğunu bilemezlerdi. Genç kağıt kimyageri kolları sıvayıp laboratuvara girer ve nice inceleme ve deneme sonunda selüloz elyafı içerisindeki reçine habbeciklerini (damlacıklarını) elyafın içine hapsetme yöntemini bulmayı başarır. Bu sayede kâğıt ve karton üretimi devam edebilecektir. (Bu buluşun Fransızca Kimya Ansiklopedisi’ne (Chimie Lexicon) girdiğini biliyoruz.)

Tabii şer cephesinin de elleri armut toplamıyordur. Bir karşı atakta daha bulunacaklardı. İç piyasaya ucuz fiyata kâğıt çeşitleri sürerek İzmit’teki fabrikayı batırmaya soyunurlar bu kez. TC fligranlı kâğıt bile üretmişlerdir. Ancak Mehmet Ali Kâğıtçı’nın gayretiyle Maliye Bakanlığı’nın siparişini yerli fabrika gerçekleştirince apışıp kalırlar.

Işık geçmişten gelir

Düello devam etmektedir.

Bir karşı atak daha: İzmit’teki fabrikayı şapsız bırakmak için girişimde bulunurlar. Mehmet Ali Bey de bu atağı püskürtmek maksadıyla Şaphane köyü çevresindeki tarihî şap taşı kaynaklarını değerlendirmeye yönelir. Bu işi de halleder neticede.

Yaşanan bütün bu zorluklarla teker teker uğraşıp hallettikten sonra üretime başlayan fabrika 1936 yılında 3,000 ton kâğıt ve karton üretirken yıllar içerisinde %100 yerli hammadde kullanarak üretim hacmini istikrarlı bir şekilde artıracaktır.

Sonuç olarak 1929’dan 1936 yılına kadarki 6-7 yıllık gecikmenin kime ne kazandırdığını varın siz hesaplayın. Bilinen net bir gerçek varsa o da bizim kazanmadığımızdır.

Bugün kâğıt sanayimiz toparlanma çabasında. SEKA kapandıktan sonra henüz kitap kâğıdı üretemesek de, bu vadideki çalışmalara geçmişten -titrek bir ışık da olsa- tutmak önemli olmalı.

Not: İleride genişletmeyi düşündüğümüz bu mevzuyla alakalı olarak faydalandığımız Nazmi Kal’ın yazısına şu yayından ulaşabilirsiniz: Gürhan Çağlayan, Cumhuriyet Tarihimizde Üretim ve Hizmet Düşmanlığı, 1923-2003, Palme Yayıncılık, Ankara, 2011, s. 32-36.

Mehmet Ali Kâğıtçı’nın İzmit’teki kâğıt fabrikasının kurulmasından 1941 yılına kadar yaşadıkları ve müdürlükten alınması ile sonraki hayatı hakkında yazacaklarımı ileriye saklıyorum.

İftar Sofrasındaki Bir Tabak Patatesin Hikmeti

MUSTAFA ARMAĞAN
29 Mart, 2023, Çarşamba 22:46
2303

18 yaşımı ya bitirdim ya bitireceğim. O sırada Bursa Akşam Lisesi’nde tahsilime devam ediyor, gündüzleri ise Yeşil’deki Türk-İslam Eserleri Müzesi’nin karşısında bulunan Sur Kitabevi’nde tezgâhtar olarak çalışıyordum. Kitaplarla koyun koyuna bir hayattı bütün hayalim. Rabbim önce istetmiş, sonra da vermişti hamdolsun.

Özellikle Yüksek İslam Enstitüsü hoca ve talebelerinin uğrak yeri de olan ve son derece entelektüel bir çevrenin müdavimi bulunduğu bu içerisi loş olmakla birlikte aydınlığı göğsünde taşıyan gönüllerle dolup boşalan kitabevinde asla unutamayacağım sırlı hatıralar biriktirmişimdir. İkisini bu Ramazan günü sizinle paylaşmak isterim.

Bir Ramazan sabahı erkenden Sur Kitabevi’ni açmaya gittiğimde anahtarı evde unutmuş olduğumu üzüntüyle fark ettim. Okula gitmekte olan öğrenciler kırtasiye ihtiyaçlarını karşılamak üzere kapının önünde toplanmışlardı benimle beraber ama nafile; içeri giremiyorduk.

Neyse, Kayan Çarşısı’na revan oldum, bir çilingir bulup getirdim. Tam bu sırada sadece isminin Mehmet olduğunu hatırladığım bir dağıtım sorumlusu da çıkageldi. Elimizde bulunan fazla yayınları iade alıp başka bir yere götürecekmiş.

Çilingir elinde yüzlerce anahtar bulunan demet, anahtarları sırasıyla deniyor, ne var ki, kapıyı bir türlü açamıyordu. Müşterim olan öğrencilerle beraber başında dinelmiş, denemelerin mutlu sonucunu bekliyorduk.

Tam bu sırada isminin Mehmet Bey olduğunu hatırladığım şahıs,

‘Sen şu anahtar destesini bana versene’ diye seslendi çilingire.

Çilingir şaşkın bakışlarla uzattı desteyi. Mehmet Bey’in yüksek sesle bir besmele çekerek içlerinden birini rastgele seçip anahtarı çevirmesiyle içeriye girmesi bir oldu. Çilingir dahil hepimiz olanlar karşısında şaşkındık.

Bu güzel insan o doğru anahtarı hemencecik nasıl bulmuştu? Bir tesadüf müydü bu yoksa bir keramet karşısında mıydık? Besmelenin kerameti… Bugün olmuş, hala çözemediğim bir sırdır.

Bir de İlyas adlı –şimdi Almanya’da yaşayan- sevdiğim bir arkadaşımız vardı kitabevinin müdavimleri arasında. Bir gün beni evine iftara davet etmişti. Elbette davete icabet sünnetti. Kabul ettim. İkimiz de bekârdık nasılsa. Nerede akşam, orada sabah…

Yalnız İlyas biraz uzak bir semtte oturuyordu, deyim yerindeyse şehrin ta öbür ucunda. Otobüsle, minibüsle filan derken epeyce de yaya yürüyerek ancak top atılmasına ramak kala gecekondu tipindeki evine varabildik İlyas’ın.

Temmuz veya Ağustos olmalı. Kurt gibi acıkmıştım. Havada bunaltıcı bir sıcak. Aşırı derecede terlemiştik. Sofra billur bir sürahi gibi gözümde tütüyordu.

Hiç unutmuyorum, sofraya sadece su, ekmek ve alüminyum bir tabakta hafiften ısıtılmış, bir gün önceden kalma etsiz bir patates yemeği getirdi İlyas. Tabağın içerisinde yedi sekiz dilim patates ya var, ya yoktu. Kişi başı üç dört dilim patates, biraz da yemek suyu. Bütün menü bu!

Serde gençlik de var. Günler uzun mu uzun, hava sıcak mı sıcak, o kadar da yol da gelmişsin, sonuçta bir iftara davetlisin ve karşında bu fukara sofrası… Tam bir hayal kırıklığıydı yaşadığım.

Dost hatırına zehir de olsa yenilir hesabı oturduk sofraya… Tabaktakiler birkaç hamlede bitiverdi. Sofradan aç kalktığımı iyi hatırlıyorum.

Belki o gün bu fukara menüsüne biraz bozulmuş olabilirim ama sonradan düşündüğümde ne büyük bir ibret dersi gizlenmişti o Ramazan akşamının beyin kıvrımlarına. Bir bakıma ‘İftar dediği işte böyle olmalı’ mesajını derinden derine almış olmalıydım.

Bir de şunu: Orucun iftarda da devam ederse makbul olduğu bildirisini.

Şimdi ne zaman beş yıldızlı bir otele iftara davet edilsem belki otuz çeşit lüks yiyecek içinde o soğuk ve tatsız patates yemeğindeki buruk lezzeti boşuna ararım. İşte o zaman o akşamki garip iftar sofrasının verdiği manidar mesajı içimden tekrar etmeye koyulurum:

Ramazan ‘yeme ayı’ değil, ‘ye-me-me ayı’dır. Sakın bunu unutma!

Öyle ya, hafızam nice zengin sofrasının kaydını silmiş ama o fakir sofrasındaki Asr-ı Saadet kokusunu aradan kırk yıldan fazla geçtiği halde bir türlü unutamamıştı.

Cümlenizin Ramazan-ı Şeriflerini tebrik ederim.

.

Aldırma Sabahattin Ali Aldırma

MUSTAFA ARMAĞAN
06 Nisan, 2023, Perşembe 17:03
742

"Cumhuriyet dönemiyle ilgili pek çok hatalar oldu, yanlışlar oldu. Nazım Hikmet’i kim hapse attı? CHP. Sabahattin Ali’yi kim öldürttü? CHP.”

CHP Genel Başkanı Kemal Kılıçdaroğlu 9 Şubat 2012 tarihinde Kanal A’da başında bulunduğu partiyi böyle yerden yere vuruyor, düpedüz günah çıkarıyordu.

Yakın tarihe dair bombaların pimlerinin birbiri ardınca çekildiği günlerdi. Yoğun bir yakın tarih hesaplaşması yapılıyor, bugün konuşulamayan birçok dosya kamuoyunun önüne sofra bezi gibi silkeleniyordu.

Kılıçdaroğlu’nun konuşmasından 12 gün sonra Balçiçek İlter, Sabahattin Ali’nin kızı Prof. Dr. Filiz Ali’yi Habertürk’teki Söz Sende adlı programına davet ederek CHP Genel Başkanının bomba etkisi yapan sözlerini sormuş ve şu cevabı almıştı:

“Bir gerçeği dile getirdi Sayın Kılıçdaroğlu. Çünkü Sabahattin Ali 1948 yılında öldürüldü. CHP tek parti iktidarı olarak hükümetteydi. (…)Sabahattin Ali'nin CHP iktidarı sırasında öldürüldüğü zaten bir gerçek. Kılıçdaroğlu'nun bunca sene sonra bir gerçeği dile getirmesi iyi bir şeydir.”

O zaman dile getirmesi iyi bir şeydi bence de ama bu sene Sabahattin Ali’nin 75. ölüm yıldönümü nedense sessiz sedasız geçiştirildi. CHP Genel Başkanı’nın Cumhurbaşkanlığı koltuğuna oturup PKK’ya destek olmak gibi daha mühim işleri vardı kuşkusuz. Şimdi Sabahattin Ali gibi ‘çulsuzlarla’ uğraşılacak zaman değildi. Saatin bir daha çalışacağı vakti beklemek gerekiyordu.

Evet, kitapları market raflarına kadar ulaşıp peynir ekmek gibi satılan maktul şair ve yazar Sabahattin Ali’nin koskoca 75. ölüm yıldönümünde yaşanan büyük sessizlik dikkat çekiyordu. Yaralar deşilmesin nevinden sade suya tirit açıklamalar yapıldı, timsah gözyaşları akıtıldı, o kadar.

Onlar gündeme getirmedi, bari İslamî basında gündeme gelseydi. Orada da hatırlayan olmadı pek. Oysa yakın tarihin en adice işlenmiş kanlı cinayetiydi bu; üstelik CHP’nin başındaki kişi de onu partisi adına resmen üstlenmişti. Daha ne istiyorsunuz, girin topa işte! Yok, onların da daha mühim işleri vardı seccadeye basmak gibi…

Dünya görüşü olarak uzağım Sabahattin Ali’ye ama hem mazlum bir insan, hem de Tek Parti döneminde gadre uğramış, katledilmiş bir yazar olduğu için sahip çıkmak gereğini duyuyorum. Ne de olsa yıllar önce kalemimi tarihteki mazlumların sesi olmaya adayacağımı duyurmuştum. (2003’te çıkan Osmanlı: İnsanlığın Son Adası adlı kitabımın arka kapağını okuyanlar buna şahittir.)

Sabahattin Ali’ye sahip çıkar görünüp onu istismar, hatta tahrif eden, çarpıtan solcuların ne dümenler çevirdiğini uzun uzadıya anlatmaya hacet yok. “Aldırma Gönül Aldırma” diye meşhur olan “Hapishane Şarkısı”nın macerasına mercek tutmak meramımızı ifadeye kâfidir.

Öldükten sonra da sansür

Bilmem orasını bilir misiniz: Sabahattin Ali bu şiiri 1933 yılında Atatürk’e hakaretten Sinop Hapishanesinde yatarken yazmıştır. İşte şairin kahrolduğu ve gönlünü sık sık “aldırma” diye avuttuğu “ceza” budur.

Bunu yazmaz ve söylemezler. Zaten ne söylerler ki? İşleri güçleri istismar ve çarpıtma.

Bakın siz şiirin başına gelenlere:

1) Şiirin asıl ismi “Aldırma Gönül Aldırma” değil, “Hapishane Şarkısı”dır.

2) 1972 yılında Kerem Güney tarafından bestelenmiş ve bu güne kadar 50 civarında sanatçı tarafından seslendirilmiştir. Buna rağmen şiirin tamamı bestelenmediği gibi kelimeleriyle de oynanmıştır.

3) Mesela bestenin çok sevilen bir kıtası şudur:

Kurşun ata ata biter

Yollar gide gide biter

Ceza yata yata biter

Aldırma gönül aldırma.

Gördüğünüz gibi şiirin aslında “Ceza yata yata biter” denildiği ve Kerem Güney’in seslendirmesindede bu haliyle geçtiği halde Edip Akbayram buradaki “ceza” kelimesini muhtemelen milletin aklına “Bu ne cezası?” (Atatürk’e hakaret vardır işin ucunda çünkü) sorusu gelmesin diye “mapus”a çevirmiştir. Böylece o mısra sanki adi bir suçlunun yakınışı gibi “Mapus yata yata biter” şekline büründürülmüştür.

4) Şiirin başına gelenler bununla kalmayacak, bir kelime de bu defa muhtemeldir ki kamuoyundan gelecek tepkiler göz önünde bulundurularak değiştirilecektir. Nasıl mı? Gösterelim:

Dertlerin kalkınca şaha

Bir sitem yolla Allah’a

Görecek günler var daha

Aldırma gönül aldırma.

Yazımızın içerisine koyduğumuz Sabahattin Ali’nin el yazısıyla kaleme alınmış Osmanlıca metninde sitem kelimesinin yerinde küfür kelimesi bulunmaktadır. (Evet, 1933 yılında hala Osmanlıca yazmaya devam ediyordu maktul şair; hatta 40’lı yıllarda bile bazı savunmalarını Arap harfleriyle yazdığını Mahkemelerde adıyla toplanan kitabında örnekleriyle görebilirsiniz.)

5) Yine el yazısıyla kaleme alıp imzaladığı bu şiirin bestelenmeye değer görülmeyen, dolayısıyla az bilinen kıtası şöyledir:

Görmesen bile denizi

Yukarıya çevir gözü

Deniz gibidir gökyüzü

Aldırma gönül aldırma.

Defalarca aynı sözlerin tekrarlandığı şarkıya bu dörtlüğün neden dahil edilmediği hususunda bir fikrim yok ama tarihe ufak da olsa bir not düşmek adına bu noktayı belirtmek ihtiyacını duydum.

Sansürden yaşarken çok çekmiş ve hayatını sansürsüz bir Türkiye’ye adamış bulunan Sabahattin Ali katledilişinin 75. yıldönümünde hala sansüre uğruyorsa fikir hayatımızın ne denli güvenli olduğunun takdirini size bırakıyorum.

.

Din ile İlahiyat Aynı Şey Midir?

MUSTAFA ARMAĞAN
13 Nisan, 2023, Perşembe 16:14
702

Max Weber’in dinlerin toplumsal planda ortaya çıkış sebeplerini açıklarken gündeme getirdiği bir kavram vardır: Teodise. ‘Bütün dinlerin en büyük problemlerinden birisi teodise problemini halletmektir’, tarzında bir yorumda bulunmuştur Weber.

Peki teodise (İng. theodicy) nedir?

Kötülük problemi, eski deyişle ‘şer meselesi’. İslâm kelamındaki tabirle “halk-i şerr”...

Kısaca şudur teodise:

Cenab-ı Allah’ın her şeye gücü yetiyorsa, kâdir-i küll; yani omnipotent ise niye insanların kötülüklerden acı çekmesine izin veriyor? Ya yeterince güçlü değildir ve dünyada bazı engel olamadığı kötülükler vardır veya kötülüklerin var olmasını istemiştir, o zaman da mutlak iyi olma sıfatı söz konusu değildir.

Bu çetrefilli problemi her açıklayışta tekil ve bireysel olaylara inildiğinde kötülüğe maruz kalan kişinin ‘Niye ben?’ diye sorması kaçınılmazdır ve ne yazık ki bireysel ve rasyonel düzeyde o bireyi ikna edecek cevap bulmak imkânsız gibi bir şeydir. O acılı insan ‘Niye benim evladım trafik kazasında öldü de şu kadar insanın çocuğu hâlâ yaşıyor?’ sorusunu soracaktır ister istemez. Buna “masumiyet sorusu” da diyebiliriz.

İşte Max Weber’e göre dinler, rasyonel düzeyde cevabı bulunmayan benzer sarsıcı sorulara irrasyonel cevaplar vermek suretiyle bu derin problemi –paradoksal gibi gelecek size ama- “rasyonalize etmişler”dir. Gerçekten de belki teolojik bir problem gibi duruyor teodise sorunu ama hepimiz hayatımızda onunla, yani ‘niye ben?’ sorusuyla en azından birkaç kere karşılaşmışızdır. (Tabii Milli Piyango’dan ikramiye çıkınca ‘Niye ben?’ diye sormadığımız da bir vakıadır.)

Neden ben? Bence bu son derece sarsıcı bir soru ve hepimiz bir şekilde bu soruyla hayatımızın bazı anlarında yüz yüze geliyoruz. Zaten ağaçlara çaput bağlamadan mum yakmaya, sadaka vermeden adak adamaya kadar birçok “halk dini” pratiği bu derin sorunu ferde bir şekilde atlatma yolunda üretilmiş avutucu çözümlerdir ama kabul edelim ki, toplumların avunmaya ve teselliye de ihtiyacı vardır. (Özellikle ölüm veya ayrılık gibi acılar karşısında.) Dolayısıyla din toplumsal düzeyde ele alındığı zaman onun metafizik kökeni vesaire tartışılmaktadır ama asıl böyle somut sorunlar karşısında insanların sarıldığı ve ürettiği bir takım avutucu çözüm veya teselliler geçerlidir.

Öte yandan din ve toplum tartışmalarında ilginç bir sorun daha tespit ediyoruz: Dini anlamak dini yaşamakla özdeş midir? Yani dini kaynaklarıyla, diliyle, aslıyla kavrayanlar dini ortalama müminden daha mı coşkulu ve kaliteli yaşar?

Bu ağır bir sorundur ve net bir cevabı da yoktur.

Dinin kaynaklarıyla yıllarca cebelleştikten sonra Allah’ın varlığı dahil din ve imanın temel direklerine inancını yitiren bir İslam ilahiyatçısı itiraflarını geçen yıl twitter’den kamuoyuyla paylaşmıştı (gariptir, kendisi bir İlahiyat Fakültesi’nde talebesine İslamiyeti öğreten akademik titri bulunan bir hocaydı). Şimdi o ilahiyatçının talebesi olduğunuzu düşünün bir an için: Allah’a ve dinin temellerine inanmayan ama onları bir Batılı Oryantalist gibi ‘bilen’ bir hoca size diyelim ki tefsir dersini anlatacaktır. Ne hissederdiniz?

Demek istediğim biraz bu: Dini bilmek ile dini yaşamak başka hadiselerdir. Hatta o noktada dini fazla bilmek dezavantaja bile dönüşebilir. “Kocakarı imanı” diye dalga geçilen, dini iç dünyanızda coşkuyla yaşamak, Kur’an tilaveti sırasında kendinizden geçmek, Ayasofya Camii’ne girdiğinizde gözlerinizde ıslaklık hissetmek, vaaz sırasında bir cümleden çarpılarak haykırıp kendinizi yerden yere atmak, kelamı kulağınızla değil, kalbinizle duymak neden dini kitabî olarak bilenlerinkinden daha az İslamî olsun? Soru budur ve cevaplanması kolay değildir.

Dinin ilmî (cognitive) boyutunun hissî (emotional) boyutundan hiyerarşik olarak üstün olması gerekir mi? Galiba tasavvuf ve diğer mistik inançların halkın nazarında daha zahmetsizce revaç bulması ile dinin öğrenilmesi ve öğretilmesi diyebileceğimiz ilahiyat/medrese boyutunun yeni bir analizine ihtiyaç vardır.

Özetle din öğrenilmek için mi yoksa yaşanmak için midir?

Kolaycı ve uzlaştırmacı çözüm, en iyisi her ikisinin birden var olması deyip işin içinden çıkmaktır ama önümüzdeki bazı kötü numuneler, yani nadir de olsa İlahiyatçı sapmaları dinin yaşanmadan bir bilgi mevzuu haline gelmesinin tehlikesine işaret etmektedir. Dinle bilgi düzeyinde fazla yüz göz olmak gerekli hissî bağ kurulmadan gerçekleşirse bu tür sapmaların –istisnaî de olsa- vukuu kaçınılmazdır.

Özetle din ile ilahiyat özdeş değildir ve olamaz. Aşkı dinin kalbine tutuşturucu madde olarak koymayan bir anlayışın mistik sapmalardan farkı yoktur ve zaman zaman bazı din âlimlerinin “şatahatı” tasavvuf erbabınkinden daha tehlikeli olabilmektedir. Daha tehlikelidir, çünkü ikincilerinki bilgiye dayanmadığı için kolaylıkla diskalifiye edilebilir; ama birinciler, bunu bir de bilimsel kılıkta yapmaktadır ki, ördükleri duvarı yıkmak kolay olmamaktadır.

.

Abdülhamid’i denizciliğe düşman gösterenlere karşı Fransız tarihçi ne diyor?

MUSTAFA ARMAĞAN
20 Nisan, 2023, Perşembe 22:17
566

Ey iftiraların odağındaki Sultan, meğer sana ne çok diş bileyen varmış.

27 Nisan’da tahttan indirilmenin üzerinden 114, vefatının üzerinden 105 yıl geçtiği halde hala birileri kin ve nefret kusabiliyorsa senin ne paha biçilmez bir iş yaptığına bundan daha kesin bir kanıt olmaz.

Gençleri boyunlarına taş bağlayıp Haliç’e attırdığın mı söylenmedi?

Beş bin okul açtığın halde okulları kapatıp halkı cahil bıraktığın mı dillendirilmedi?

Bir tek siyasî idam cezasını infaz ettirmediğin halde adını Kızıl (yani Kanlı) Sultana mı çıkarmadılar?

Ve daha neler…

Bu arada ilk denizaltı gemilerimizin bedelini kendi cebinden ödemek suretiyle yaptırdığın halde denizciliğe düşman olduğun iftirasını atmadılar mı?

Sultan Abdülhamid denizciliğe düşmanmış!

Bir padişah veya yönetici düşünün ki, denizciliğe önem vermemiş olsun.

Sebep diye neyi ileri sürüyorlar biliyor musunuz?

Güya amcası Sultan Abdülaziz’i, sarayı denizden kuşatarak tahttan indirmişler de Abdülhamid de aynı akıbete uğramaktan korkup denizciliğe önem vermemiş.

Güldürmeyin adamı: Sanki karadan darbe yapamıyorlardı?

Bu, çocukların bile inanmayacağı iftiranın bugün olmuş dillendirilmekte oluşu karşısında Osmanlı donanması hakkında yaklaşık 600 sayfalık bilimsel bir çalışma yapmış olan Daniel Panzac’ın kitabına başvurmak ihtiyacını hissettim ister istemez. Gerçi bu adice iftirayı Abdülhamid’in Kurtlarla Dansı’nın 2. ve 3. ciltlerinde Japon araştırmacı Kaori Komatsu ve Fransız Türkolog François Georgeon’a dayanarak çürütmüştüm. Bu sefer söz konusu iftirayı bir başka Fransız tarihçi Daniel Panzac’ın 2020 yılında İş Bankası tarafından 2. baskısı yayınlanan Osmanlı Donanması (1572-1923) adlı kitabında yazdıklarından yola çıkarak cevaplandıracağım.

Kitabın 9. Bölümü tamamen, 10. Bölümü ise kısmen II. Abdülhamid devri donanmasına tahsis edilmiş. Bölümün hemen başında, 371. sayfada şunları okuyoruz:

“En yeni yayınlarda bile yaygın olan bir fikre göre, II. Abdülhamid’in saltanatı boyunca Osmanlı devleti kara ordusu lehine donanmayı ihmal etmiş ve filo neredeyse terk edilmiş halde Haliç’te demirli kalmıştır.”

Prof. Panzac bu iddiayı cevaplamaya şöyle başlıyor:

“(II. Abdülhamid devrinde) Deniz kuvvetlerine devlet bütçesinden ayrılan ödeneğin Abdülaziz devrindekinden daha düşük olduğu gerçekse de, özellikle 1877-1878 Türk-Rus savaşı’ndan sonra Osmanlı İmparatorluğu’nu pençesinde kıvrandıran ciddi mali zorluklar göz önüne alınırsa, söz konusu donanma bütçeleri hiç de az sayılmazlardı. Bahriye finansmanının Abdülaziz devri öncesindeki seviyeye döndüğünü söylemek daha doğru olacaktır.”

Bilim adamı soğukkanlılığıyla meseleyi yargılamaya değil de anlamaya çalışan Fransız tarihçi şimdi Sultan Abdülhamid devrinin hakkını vermeye başlayabilirdi. Peki neden ‘denizciliğe düşman’ denilmişti kendisine? Cevabı nettir:

“II. Abdülhamid’in deniz politikasındaki en çarpıcı ayrıntı, selefinin devrine kıyasla görülen hedef değişikliğidir. Abdülaziz’in takip ettiği yol bir kenara bırakılarak başlatılan bu yeni yönelim, devletin deniz kuvvetlerini terk ettiği izlenimi doğurmuştur.”

O zaman gerçek resim hangisidir?

“Sultanın 33 yıllık saltanatındaki gemi siparişleri ile idari politika bu fikrin tersini kanıtlar ve onun şahsi eğilimini değilse de en azından tasvip edip atadığı donanma idarecilerinin yönelimlerini ortaya koyar.”

Daniel Panzac’a göre Sultan Abdülaziz devrinde Türk donanmasının inşası, iyi düşünülmüş askeri ve diplomatik bir hedef gözetilmeden salt bir güç gösterisi yapma arzusuna dayanıyordu. Sultan Abdülhamid devrinde ise bunun aksine şartlara uyum sağlama ve devletin mali durumunu gözden kaçırmadan devletlerarası alana müdahale etme iradesi açığa çıkar.

Tarihçinin nihai hükmü ise şudur:

“Diğer başka alanlarda olduğu gibi denizde de Abdülaziz devri, müsrif ve hedefsiz bir dönemdi;Abdülhamid devri isetutumluve üzerinde düşünülmüş bir dönemolacaktır.”

Özetle Sultan Abdülhamid devrinde sadece Ertuğrul fırkateyninin 1890 yılında Japonya’ya gönderilmesi hadisesi bile İslam dünyasını canlandırma ve İngiliz yöneticilerini İslam birliği noktasında teyakkuza geçirmesi bakımlarından ele alınsa dahi –dönüş yolunda kazaya uğraması olayı haricinde ele alınırsa- ciddi bir denizcilik başarısı olarak selamlanmalıdır.

.

Abdülhamid’i denizciliğe düşman gösterenlere karşı Fransız tarihçi ne diyor?

MUSTAFA ARMAĞAN
20 Nisan, 2023, Perşembe 22:17
569

Ey iftiraların odağındaki Sultan, meğer sana ne çok diş bileyen varmış.

Gençleri boyunlarına taş bağlayıp Haliç’e attırdığın mı söylenmedi?

Beş bin okul açtığın halde okulları kapatıp halkı cahil bıraktığın mı dillendirilmedi?

Bir tek siyasî idam cezasını infaz ettirmediğin halde adını Kızıl (yani Kanlı) Sultana mı çıkarmadılar?

Ve daha neler…

Bu arada ilk denizaltı gemilerimizin bedelini kendi cebinden ödemek suretiyle yaptırdığın halde denizciliğe düşman olduğun iftirasını atmadılar mı?

Sultan Abdülhamid denizciliğe düşmanmış!

Bir padişah veya yönetici düşünün ki, denizciliğe önem vermemiş olsun.

Sebep diye neyi ileri sürüyorlar biliyor musunuz?

Güya amcası Sultan Abdülaziz’i, sarayı denizden kuşatarak tahttan indirmişler de Abdülhamid de aynı akıbete uğramaktan korkup denizciliğe önem vermemiş.

Güldürmeyin adamı: Sanki karadan darbe yapamıyorlardı?

Kitabın 9. Bölümü tamamen, 10. Bölümü ise kısmen II. Abdülhamid devri donanmasına tahsis edilmiş. Bölümün hemen başında, 371. sayfada şunları okuyoruz:

Prof. Panzac bu iddiayı cevaplamaya şöyle başlıyor:

O zaman gerçek resim hangisidir?

Tarihçinin nihai hükmü ise şudur:

“Diğer başka alanlarda olduğu gibi denizde de Abdülaziz devri, müsrif ve hedefsiz bir dönemdi;Abdülhamid devri isetutumluve üzerinde düşünülmüş bir dönemolacaktır.”

Ey iftiraların odağındaki Sultan, seni düşmanlarının tarih kitaplarında öldürmeye devam etmelerine izin vermeyeceğiz.

.

İslam düşmanları La Fontaine’in masalını bile sansürlemiş

MUSTAFA ARMAĞAN
26 Nisan, 2023, Çarşamba 14:05
641

Türk aydını Türk değildir... Attilâ İlhan

Fransız şairi Jean de La Fontaine’in (1621-95) hikmetli fabllarını veya masallarını okullarda çocuklarımıza gönül rahatlığıyla okuturuz. Karga ile Tilki veya Öküz Olmak İsteyen Kurbağa masallarını okumadan büyüyenimiz neredeyse yoktur. Gerçi yapılan araştırmalarda bu masalların 18 tanesinin Hind edibi Beydeba’nın Kelile ve Dimne adlı eserinden alındığı tespit edilmiştir ama şairin hakiki katkısı, masallardaki hayvanlara ahlakî birer karakter kazandırmış olmasıdır ki, gariptir, bu özelliği Fransa’da bile epeyce geç bir tarihte fark edilmiştir.

La Fontaine’in bizi bu yazıda ilgilendirecek tarafı ise az bilinen bir masalı. Yaban Arıları ile Bal Arıları başlıklı bu hikmet dolu şiir karga, leylek ve kurbağa masalları kadar şanslı olamamış, Türkçeye pek az çevrilmiş; çevrildiğinde de içerisinden “bir parça” nedense atlanmıştır.

‘Nedense’ deyişim sözün gelişi. Aslında kastî bir atlama, daha doğrusu çarpıtma bu. Frenk hayranı sözde hümanist çevirmenlerimiz söz konusu manzum masalın, 17. yüzyılda yazıldığına göre tabiatıyla Osmanlılardan ve onların şeriat esaslı hukuk sistemlerinden bahseden, hatta sağduyuya (akl-ı selime) dayalı olan bu sistemi hukukî davaları Fransa’dakinden daha kesin ve hızlı çözdüğü için öven mısralarını metinden uçurmuşlar!

‘Millî aydın’ dediğiniz tam tersine kendi kültür ve tarihini öven kısmı göze batırmak için uğraşması gerekirdi. Ama merhum Attila İlhan’ın “Türk aydını Türk değildir” sözünü doğrularcasına kendi tarihini dışlayan, redd-i mirasta bulunan Avrupa-perest aydınımız şiirde Osmanlı'yı ve İslam'ı över gibi görünen kısmı dikkatlice keserek çıkarmıştır. (Bunu kendi gözünüzle görmek için www.masaloku.com adlı siteyi ziyaret etmeniz ve masalın aşağıda verdiğimiz tam çeviri metniyle mukayese etmeniz yeterli olacaktır.) Eşi menendi bulunmayan “hain” bir mütercim cinsine sahip olduğumuz için onlar yerine bizim utanacağımız geliyor.

Şimdi sizi 17. yüzyıl Fransız edibi La Fontaine’in Osmanlı/İslam adalet nizamının işleyişine duyduğu hayranlığı belirttiği satırların da bulunduğu bu masalın tam çevirisini ibretle okumaya davet ediyoruz. Okurken kendi tarih ve inancından utanan ‘tatlısu frengi’ aydının Avrupa’dan bir eseri aktarırken bile nasıl işine geleni alıp gelmeyeni hasıraltı ettiği gerçeği üzerinde derin derin düşünmemiz gerekiyor. Onlar bize Avrupa kültürünü değil, kendi kafalarındaki hayalî Avrupa’yı naklediyordu.

Ne yapalım ki, acı da olsa bu bizim hikâyemiz. Şair İlhan Berk’in diliyle söyleyecek olursak “Bizim Tanzimat’tan sonraki şiirimiz (…) kendi toprağından kopmuştur. (…) Bunun için de özgün değildir.”[1]

Sadece şiir mi? Mütercim haindir, anladık, bir yere kadar ama bizdekilerini ihaneti şeddelidir.

Yine de Tanzimat’tan beri yaşanan bu çeviri rezilliklerini bilmek, sözde aydınlarımızın yeni tuzaklarına karşı hazırlıklı olmak bakımından önemli olmalı.

Buyurun, beraberce okuyalım…

Yaban arıları ile bal arıları

Eserinden belli olur zanaatkâr.

Sahipsiz gözüken bir petek bala

Yaban arıları el koymak istedi,

Bal arıları da ‘bu bizimdir’ dedi.

Bu davada hakimlik yapmak ise bir eşek arısına düştü.

Karara varmak hiç de kolay olmadı.

Görgü şahitleri, petek etrafında

Uzun, ince kanatlı sarımtırak

Hayvancıkların, durmadan vızıldayarak

Dönüp dolaştığını söyledi.

Ne var ki bu vasıflar

Her iki taraf için de aynen geçerliydi.

Eşek arısı (hakim) ne yapsın?

Kaldı büsbütün aciz ve şaşkın.

Tevsi-i tahkikata[2] verdi karar.

Ve oldu olacak.

Mesele daha fazla ışığa kavuşsun diye

Şahit olarak celp etti ve dinledi

Bir karınca yuvasındakileri teker teker.

Lakin onların da çözüme bir katkısı olmadı

Ne bir adım ileri, ne bir adım geri.

Aklı başında bir arı

Dayanamayıp söz aldı:

-Altı aydır davamız olduğu yerde duruyor

Fakat korkarım, zaman geçtikçe bal bozuluyor.

Sayın hakim, artık elini çabuk tutsun

Cevap, mukabil cevap, ara karar

Bir yığın yazı. Artık fazla bu kadarı.

Biz de, yaban arıları da

Dolaşalım çiçek çiçek

Bakalım hangi taraf

Mimar elinden çıkmış kadar bu muntazam gözlere

Bu nefis usareyi doldurmayı bilecek?’

Yaban arılarının bu teklifi reddi

Onların bal yapmayı bilmediğini gösterdi.

Ve balın mülkiyeti

Hakim kararıyla bal arılarına verildi.

Ya rabbi ne olurdu

Bütün davalar böyle sonuçlandırılsa

Bu davalarda Türklerin yol ve yöntemine uyarak

Usul-i muhakeme yerine sağduyuyu rehber alsak.[3]

Bu kadar harca, masrafa ne lüzum var.

İliklerimize kadar bizi emiyor

Davaları uzattıkça uzatıyorlar.

Ne oluyor en sonunda?

İstiridyenin içini hakim yutuyor

Kabukları kalıyor taraflara.[4]

(Çeviren: İlhan Postacıoğlu, Okumak ve Yaşamak, İstanbul, 1987, s. 51-52.)

Kaynaklar;

[1] Nakleden: Naci Çelik, Romanda Hesaplaşma, Türkiye Defteri Yayınları, İstanbul, 1971, s. 52.

[2] Soruşturmanın genişletilmesi manasında Osmanlıca bir hukuk tabiri.

[3] Fransa’da o zamanki kanaat, Türklerin kısa yoldan adaleti tecelli ettirdiği merkezinde idi. (Mütercimin notu)

[4] Fransa’da yargı giderleri çok yüksekti. Halbuki hâkimlik o tarihlerde para mukabilinde kabil-i devir (başkasına devredilebilir) bir makam olduğu için –Fransa’da noterlik hâlâ böyledir- hakim yaptığı yatırımı çıkarmak için yargı giderlerini artırmak töhmeti (suçlaması) altında kalmakta idi. (Mütercimin notu)

17. yüzyıldan itibaren iltizam usulü gereği ihaleye çıkarılan makamı satın alan hakim, yerini bir başkasına devredebiliyor, o kişi de ödediği parayı çıkarabilmek için davayı sürüncemede bırakıyordu; davaların uzaması tabiatıyla masrafların da artması, dava açanların mağdur olması, hakimlerin kasalarının dolması demekti.

.

Tek Parti rejiminde basın işte böyle sansür edildi

MUSTAFA ARMAĞAN
04 Mayıs, 2023, Perşembe 17:39
1233

Şaka değil, o mahkeme ölüm-kalım hükmünü

veriyordu. Hem temyizi filan da yoktu. “Git!”

dedi miydi şipşak âhireti boyluyordun.

Halikarnas Balıkçısı[i]

TC devletini kurmak ve devrimler yoluyla ülkeyi modernleştirmekle övünen CHP’nin şimdilerde pişkince üste çıkmaya çalıştığı hususlardan biri de ülkede mevcut bütün kesimlere uyguladığı baskılar ve faşistçe hizaya getirme uygulamalarıdır. İslamcı İskilipli Atıf Hoca’dan liberal Maliyeci Cavid Bey’e kadar İstiklal Mahkemelerinde asılanlar dizisini Ali Şükrü Bey’den Sabahattin Ali’ye kadarki faili meçhuller takip eder, oradan Said Nursi’den Nazım Hikmet’e ve “tabutluk” adı verilen daracık hücrelerde tırnakları çekilerek işkence edilen Türkçülere bağlanır. Dersim katliamlarını, Boraltan faciasını ve Van’ın Özalp ilçesinde yaşanan “33 kurşun” skandalını sadece ismen zikretmek bile o tarihlerde bu ülkede nasıl dehşetli bir karanlık dönem yaşandığını ortaya koymaya kâfidir.

İşte bu Tek Parti idaresinde bir de fazla öne çıkmamış bulunan minör zulümler yaşanmıştır. Hasan İzzettin Dinamo, Orhan Kemal, Kemal Tahir ve Aziz Nesin gibi solcu; Necip Fazıl, Said Nursi, Sinan Omur ve Osman Yüksel Serdengeçti gibi İslamcı/mukaddesatçı; Nihal Atsız, Zeki Velidi Togan ve Tahsin Aydemir gibi milliyetçi isimlere oldukça renkli bir geçit resmi yaptırmak kolaydır. Bunların içerisinde sonradan “Halikarnas Balıkçısı” ismiyle meşhur olan Cevat Şakir Kabaağaçlı’nın başına gelenler Cumhuriyetin henüz ikinci yılında yaşanması ve sudan sebeplerle nice yazar-çizerin okka altına gittiğini göstermesi bakımından ibretliktir.

Şimdi nasıl bir dönemde yaşandığını belgeleyen birkaç belgeyi beraberce görelim:

Basın nasıl susturulurdu?

4 Aralık 1945’te Tan gazetesi matbaasının CHP örgütü tarafından yönlendirilen “gençler” tarafından basılıp taşlanması ve makinaların parçalanması hadisesi sırasında sıkıyönetim savcısı bulunan Kâzım Alöç, hadiseden 22 yıl sonra Yeni Gazete’ye “İfşa ediyorum” başlığıyla yaşadıklarını anlatır. Hem Tan baskını olayını, hem de o yılların tek partili CHP’sinin kirli marifetlerini içeriden bilgi ve belgelerle ifşa edişi mevzumuza da ışık tutacak niteliktedir. İşte Savcı Alöç’ün Yeni Gazete’de 13 Nisan 1967 günü yayınladığı yüz kızartıcı belgelerden biri.

Şimdilerde sol ve laik kesimin “karıncaezmez aydınlanmacı” ilan ettiği zamanın Milli Eğitim Bakanı Hasan Âli Yücel’in de içinde bulunduğu bir kurul Başbakan Şükrü Saraçoğlu’na bir rapor sunmuştur. Rapora göre Hasan Âli Yücel ve arkadaşları[ii] müthiş bir basın özgürlüğü manifestosu vermişler(!). Şöyle yazmışlar:

“Kısaca iç durumlarını tespite çalıştığımız mecmualardan Yürüyüş ile Yurt ve Dünya isimli ikisi sol temayüllü, Gök-Börü, Türk Yurdu, Çınaraltı, Akbaba ve haklarında tafsilat arzına (ayrıntı vermeye) lüzum görmediğimiz Millet[iii], Çığır ise sağ temayüllüdürler.

Solların vaziyeti emniyet teşkilatımızca adım adım takip edilmiş ve propagandaları açık bir safhaya gelince Örfi İdare (Sıkıyönetim) Komutanlığı tarafından kapatılmak suretiyle asgari hadde (minimuma) indirilmeğe çalışılmıştır.

Yazı yazanlardan bir kısmı Örfi İdare Komutanlığı tarafından İstanbul hududu dışına çıkarılmış ve zararlı neşriyata tekrar teşebbüsleri fiili olarak men edilmiştir. Bunlardan bir kısmı halen mahkûm ve mahpustur.”[iv]

Sonuç: Sol da sağ da devletin vizörü altındadır ve tehlike arz ettiğinde müdahale edilmektedir.

Tek Parti devrinin basın özgürlüğüne son bir misal olarak Savcı Kâzım Alöç’ün ifşaları arasında neşrettiği şu belgeyi de aktarayım:

“Küllük mecmuası sahip ve neşriyat Müdürlüğüne

Sahibi bulunduğunuz Küllük mecmuasının Dahiliye Vekâletinin (İçişleri Bakanlığının) emirleriyle bu günden itibaren kapatılmış olduğu tebliğ olunur.

Emniyet Müdürü

Muzaffer Akalın

İmza”

Kapatıyorum… kapattım. O kadar.

Kimin haddine düşmüştü itiraz etmek?

Bu arada basına verilen iki muhtırayı göz ardı etmeyelim. İlki 1942 yılında veriliyor. Uyarının çift hilalli olması ne denli “gizli” tutulduğunu gösteriyor. Sinan Omur’un Hür Adam gazetesi belgeyi ancak 1950’li yıllarda yayınlayabiliyor.

Ne yazıyor 651 sayılı ve 24 Temmuz 1942 tarihli talimatnamede:

“Gazetelerimizin son günlerdeki neşriyatı arasında dinden bahis (bahseden) bazı yazı, mütalaa, ima ve temennilere rastlanmaktadır.

Bundan sonra din mevzuu üzerinde gerek tarihî, gerek temsilî ve gerek mütalaa kabilinden olan her türlü makale, bent, fıkra ve tefrikaların neşrinden tevakki edilmesi (kaçınılması) ve başlanmış bu kabil tefrikaların en çok on gün zarfında nihayetlendirilmesi rica olunur.

Matbuat Umum Müdür Vekili

İzzettin Tuğrul Nişbay

Diğer muhtıra ise 1943 tarihli. Zamanın Basın Genel Müdürü Vedat Nedim Tör’ün bir gazeteciye gönderdiği anlaşılan şu tarihsiz (muhtemelen 1943 yılına ait) uyarı mektubunu yine beraberce okuyalım:

“Muhterem Efendim,

Mektubunuzu aldım. Biz, her ne şekil ve suretle olursa olsun, memleket dahilinde dinî neşriyat yapılarak dinî bir atmosfer yaratılmasına, ve gençlik için dinî bir zihniyet fideliği vücude getirilmesine taraftar değiliz.

Zatı âlilerinin herkesce de müsellem olan ilim ve faziletinize hürmetkârız. Ancak günün bu kabil neşriyata tahammülü olmadığını siz de takdir edersiniz.

Bilvesile saygılarımı tekrarlarım, Efendim.

Matbuat Umum Müdürü

Vedat Nedim

İmza”[v]

Tek kelimeyle emir demiri keserdi o karanlık devirde. Sus denildi mi susulması gerekirdi. Aksi halde süresiz kapatma ve tutuklanma, gözaltına alınma, aylarca tutuklu kalma gibi zorbaca muamelelere hazır olmak gerekirdi.

Bir sonraki yazımızda ele alacağımız Halikarnas Balıkçısı’nın başına gelenler bu muhataralı basın ortamında yaşanmıştı işte.

[i] Halikarnas Balıkçısı, Mavi Sürgün, 28. basım, Bilgi Yayınevi, Ankara, 2018, s. 72.

[ii]CHP Yönetim Kurulu üyesi Hasan Reşit Tankut, Basın Genel Müdürü Selim Sarper, Emniyet Genel Müdürü Osman Sabri Adal, Adalet Bakanlığı Ceza İşleri Müdürü Naki Yücekök ve Basın Genel Müdürlüğü İç Basın Müdürü Servet İskit kuruldaki diğer isimlerdir.

[iii]Cemal Kutay’ın 1940’lı yıllarda çıkardığı haftalık dergi.

[iv]Aktaran: Çetin Yetkin, Siyasal İktidar Sanata Karşı, Bilgi Yayınevi, Ankara, 1970, s. 37.

[v]Yetkin, ibid.

.

CHP, Halikarnas Balıkçısı’na dünyayı nasıl dar etmişti?

MUSTAFA ARMAĞAN
10 Mayıs, 2023, Çarşamba 17:58
694

1925 yılının 24 Nisan’ındayız. Bir bayram arifesindeyizdir, günlerden Cumadır. Bir akşam Üsküdar’daki evine döndüğünde kendisini polislerin aradığını, karakola uğramasını istediklerini öğrenir. Bu sırada evine gelen polisler kendisini alıp karakola teslim eder. Burada Ankara İstiklal Mahkemesi’ne gideceğini öğrenirse de suçunun ne olduğunu öğrenme imkânını bulamaz. Kendi ifadesiyle “Bilmediği bir felaketi beklemek, felaketin kendisinden de beterdi(r).”

“Tıkıldığı dar odanın bir tarafında peyke vardı; şilte yoktu. Paltosunu çıkarıp üzerine attı… Sabaha kadar, kafese konulmuş vahşi bir hayvan gibi bir sağa, bir sola gidiyor ve düşünüyordu: İstiklal Mahkemesi’ne verilmesini gerektiren suçu neydi?”

Ertesi gün Haydarpaşa Garı’na getirilir. Ankara treninin kalkmasına daha çok vardır. Bu sırada aynı mahkemeye götürülmek üzere gara getirilen dostu M. Zekeriya (Sertel) çıkagelir. Gerçeği ondan öğrenecektir. Meğer dergisinde yazdığı bir hikâye yüzünden başları beraberce derde girmiştir.

Haydarpaşa’dan kalkan katar uflaya puflaya Ankara’ya revan olur. Ankara’da karakola götürülürler. Dante’nin cehennemini andıran karakoldan inşaatı henüz bitmemiş olan Cebeci Hapishanesini boylarlar. İkisini de birer hücreye koyarlar ama hücrelerin tavanı açıktır, gökyüzü görünmektedir. Halikarnas Balıkçısı şöyle anlatır odasını:

“Odanın ortasındaki moloz bir metre yüksekliğinde bir tepecik oluşturuyordu. Oda o gün sıvandığı için hâlâ ıslaktı. Tavanı da daha yapılmamıştı. Pencerenin kasası vardı, ama pencere kapakları ve camları yoktu…”

Hikâyeden olmayan hikâye

Tutuklanıp İstiklal Mahkemesi’ne sevk edilmesine sebep olan o uğursuz hikâye Resimli Hafta dergisinin 13 Nisan 1925 tarihli 35. sayısında çıkmıştı. Yazı aslında masumane bir insanî dramı anlatıyor ve anlatılanlar birebir gerçek olaylara tekabül ediyordur. “Hapishanede idama mahkûm olanlar bile bile ölüme nasıl giderler?” başlığını taşıyan hikâyede Birinci Dünya Savaşı sonlarına doğru asker kaçaklarıyla dolan memlekette dört firari askere idam cezası verilmesi anlatılıyordu. Sanki düğüne gider gibi metin, vakur bir şekilde idama giden bu mahkûmların hikâyesi İstiklal Mahkemesi’nin hoşuna gitmemişti, çünkü halkı askerlikten soğutma ve devleti kötüleme cürümlerini işlediğine kanaat getirmişlerdi.

Yazının dergide çıkması üzerine Ankara İstiklal Mahkemesi derhal Başbakanlığa bir yazıyla başvurup derginin sahibi ve hikâyenin yazarı hakkında Takrir-i Sükûn Kanunu’na göre bir karar alınmasını tavsiye etmiştir. Bakanlar Kurulunun 18 Nisanda toplanarak aldığı 1808 sayılı kararın altında Türkiye Reisicumhuru Gazi M. Kemal ve Başvekil İsmet ile 11 bakanın imzaları bulunmaktadır. Yazının “halkı askerlikten soğutmaya yönelik bir mahiyette ve seferberlik aleyhine bir kasd-i mahsus ile ustaca tertip edilmiş olup kamuoyunu karıştırmak gayesi güttüğü” hükmüne varılmış ve dergi yasaklanarak sahibi ve yazarı İstiklal Mahkemesi’ne verilmiştir.

Kaç gün kaldığını hatırlayamadığı bu hapishane odasından polislerce alınan Cevat Şakir, günün birinde Zekeriya Bey’le birlikte İstiklal Mahkemesi huzuruna çıkarılır. Zekeriya Bey’in dostu Nebizade Hamdi Bey adlı kişi eski Trabzon milletvekilidir. Başlarına ne geleceğini onun vasıtasıyla öğrenmeye çalışırlar. İki sanık ölüm korkusu içinde titreşirken Nebizade Hamdi yanlarına gelir ve “Hiç korkmayın” der, “sizi idama mahkûm edecekler, fakat asmayacaklar, affedecekler!” İnanamazlar bu habere bir türlü. Çünkü:

“Şaka değil, o mahkeme ölüm-kalım hükmünü veriyordu. Hem temyizi filan da yoktu. “Git!” dedi miydi şipşak âhireti boyluyordun.”

Tam da bu satırların yazıldığı gibi bir 28 Nisan günüdür. Sanıklar bunalımlı bir gecenin sabahında tekrar İstiklal Mahkemesi’nin huzuruna getirilir. Son savunmalarını yaparlar. Ardından karar açıklanır: Üçer yıl kalebentlik… Yani cezalarını bir kalede çekecekler, bir yere ayrılamayacaklardır. Cevat Şakir’i Halikarnas Balıkçısı yapacak olan kalebentlik de Bodrum kalesine tahsislidir. Kararın altında İstiklal Mahkemelerinin meşhur “üç Aliler”inin imzası okunur:

Reis: Ali (Çetinkaya) Üye: (Ali (Kılıç) Üye: Ali (Zırh).

Ankara İstiklal Mahkemesi karar defterindeki Cevat Şakir ve M. Zekeriya beylerin mahkûmiyetine dair orijinal belge ve çevirisi (TBMM Yayınları, cilt 7/1).

İdam bekleyen sanıklar için bu ceza müjde gibidir. Nitekim Zekeriya Bey aldığı cezayı eşi Sabiha hanıma “müjde” diye duyuracaktır!

İstiklal Mahkemesi’nin sürpriz kararı

Bir tür Atatürk uzmanı diyebileceğimiz ve onun hizmetinde yıllarca bizzat çalışmış bulunan Sadi Borak’ın İstiklal Mahkemesi hakkındaki şu değerlendirmesi ilginçtir:

“Şurasını da özellikle belirtelim: bu İstiklal Mahkemeleri, bugün hak ve adalet duygularımızı zedeleyen ağır kararlar vermiştir: Şaka için “Frenk mukallitliği” deyimini kullanan Atıf Hocanın idamı; Cevat Şakir’in bir öyküsündeki –o da Zekeriya Sertel tarafından eklenen- birkaç masum sözcük yüzünden idamdan yakasını zor kurtarıp sürgün edilmesi ve başkaları gibi kararları “o günlerin koşulları” gerekçesine bağlasak bile, haklılığını savunmak olası değil.”

Bu arada Bodrum’a sürülen Cevat Şakir Kabaağaçlı’nın orada “Halikarnas Balıkçısı” kimliğine evrilmesi ve belki eski haliyle pek öne çıkması muhtemel değilken buradaki hayatında çarpık da olsa bir tür Anadolu toprak milliyetçiliği davası güderek hispeten orijinal sayılabilecek bir fikir hamlesinde bulunması vakıası karşısında kaderin bir insana ne tür sürprizler hazırlayabileceğini görüp tebessüm etmemek kabil midir?

Burada dikkatinizi bir nokta çekmiş olmalı: Cevat Şakir idamla yargılanırken nasıl olup da hapse bile girmeden, neredeyse ikramiye sayılabilecek bir cezayla yırtabilmişti İstiklal Mahkemelerinin gazabından?

Bunun cevabını yeğeni Şirin Devrim’in Şakir Paşa Ailesi adlı kitapta buluyoruz. Şunları yazar:

“Bu garip komedi, Cevat kendini o çok korkulan İstiklal Mahkemesinde buluncaya kadar sürdü. Sonunda suçunun, ‘Yazdığı makale (hikâye olacak-MA) ile isyana kışkırtmak’ olduğu gerekçesiyle hapis cezasına çarpıldı. Aklı başından giden annesi, küçük kardeşi Nedim’i Ankara’ya yolladı. Onun, Trablusgarp Savaşı’ndan beri arkadaşı olan, İstiklal Mahkemeleri yargıçlarından Kılıç Ali Bey’le görüşmesini istiyordu. Her ne kadar sonradan kuzenim Füreya ile evlendiyse de o sıralarda Kılıç Ali Bey aileyi tanımıyordu bile. Büyük dayım Kılıç Ali Bey’e durumu anlattı, o da Nedim’in hatırı için Cevat’ın cezasını üç yıl Bodrum’da sürgüne çevirdi.”

Biri ‘İstiklal Mahkemesi âdil’ mi dedi? Üzerinize güldürmeyin kargaları. Ya Cevat Şakir’in dayısı hasbelkader Kılıç Ali’yi tanımış olmasaydı?

Şöyle de sorabilirdik pekala:

Ya aynı mahkeme tarafından 10 yıl kürek cezasına çarptırılan Rauf (Orbay) Bey yurt dışında olmayıp da Türkiye’de bulunsaydı o 10 yıl hapsi neden yatmış olacaktı? Kaldı ki 1939 yılında Askeri Temyiz Mahkemesi’nde aklanmış ve CHP’nin o tarihteki Başbakanı Hasan Saka Anadolu Ajansı’na verdiği yazılı demeçte art arda çıkan aflarla Rauf Bey’in cezasının kaldırıldığını, yeniden yargılanmış olsaydı dahi beraat edeceği muhakkaktı ifadesini kullandığını biliyoruz.

İster istemez soruyoruz:

Ya İskilipli Atıf Hoca’nın da İstiklal Mahkemesi başkanını tanıyan bir akrabası olsaydı sonuç ne olurdu?

Ne âlâ adalet değil mi?

Bu defa İnönü’ye hakaretten hapis

Bu arada 1940’ların başlarında artık İzmir’e taşınmış bulunan Halikarnas Balıkçısı’nın rehberlikle geçinirken bir akşam bir barda çakır keyfken söz dönüp dolaşıp nasılsa ay yıldızlı bayrağımıza gelmiş. Mecliste bayrağımızın bir savaşta gökteki hilal ve ayın dökülen şehit kanlarına yansımasından oluştuğu anlatılmış. Cevat Şakir ise bu efsaneye uydurma yaftası yapıştırıvermiş ve ay yıldız sembolünün birçok Roma harabesinin üzerinde bulunduğunu söylemiş. Sonuç ne olmuş, bilir misiniz? Halikarnas Balıkçısı bayrağa ve Cumhurbaşkanı İsmet İnönü’ye hakaret ediyor diye ihbar edilmiş ve tam dokuz ay yargılanmaksızın hapis yatmış. Neyse ki sonunda yargılanıp beraat etmiş ama yeğeni Şirin Devrim’in deyişiyle “hükümeti açık açık eleştirmesi ona daima sıkıntı kaynağı olmuştur. Sorumlu makamlar Cevat dayıma hiç rahat vermezlerdi.” Bizzat Cevat Şakir’in oğlu Sina da, babası için “Yazıları hep kontrol edilirdi. Ev sık sık aranır, bu aramalarda yazılarının çoğu yok olurdu. Polis hiç peşini bırakmadı, onu hep izledi” diyerek CHP’nin son yıllarına kadar bu takip, baskı ve baskın yoluyla yıldırma tutumunun devam ettiğini vurgulamıştır.

Son sözü yazara vermek bu yazının şanından olsun:

“Ben üç lira ekmek parası kazanmak için bir yazı yazmıştım. Şimdi o yazıyla canıma okuyorlardı.”

Halikarnas Balıkçısı Cevat Şakir Kabaağaçlı

Halikarnas Balıkçısı Cevat Şakir Kabaağaçlı

Halikarnas Balıkçısı kimdi?

Asıl adı Cevat Şakir Kabaağaçlı olan Halikarnas Balıkçısı 1887 yılında Girit’te aristokrat bir Osmanlı ailesinde doğdu. Babası aynı zamanda tarihçi de olan komutan Mehmet Şakir Paşa’dır. Robert Koleji bitirdikten sonra İngiltere’de Oxford Koleji’ni bitirip 1908 yılında İstanbul’a döndü. Bir süre basın mesleğinde çalıştı. Resimli Ay, Resimli Hafta ve İnci gibi dergilerde yazı yazıp resim ve karikatür çizdi. Hikâyesini aşağıda anlatacağımız iki olay sebebiyle hapse girdi: İlkinde öz babasını bir aşk meselesi yüzünden silahla öldürmesi, ikincisi de Şeyh Said isyanı günlerinde Hüseyin Kenan müstear ismiyle yazdığı bir hikâye yüzünden. İstiklal Mahkemesi’nde yargılandığı ikinci davası Bodrum’a sürülmesiyle sonuçlandı, o da adını değiştirerek kendisini bu balıkçı kasabasına adadı. Bir yandan yazmaya, diğer yandan Bodrum’u tanıtıp şenlendirmeye koyuldu. Ardından İzmir’e yerleşti. 13 Ekim 1973’te öldü. Hey Koca Yurt, Aganta Burina Burinata, Merhaba Anadolu, Anadolu Efsaneleri, Mavi Sürgün (hatırat) ve Deniz Gurbetçileri eserlerinden bazılarıdır. Gençliğinde tasavvuftan beslenen mistisizmi Bodrum yıllarıyla birlikte onu Anadolu toprağındaki kadim medeniyetlerin anlaşılmasına sevk etti. 1980li yıllarda meşhur olan Mavi Yolculuk’un mucididir.

Dipnotlar

[1] Halikarnas Balıkçısı, Mavi Sürgün, 28. basım, Bilgi Yayınevi, Ankara, 2018, s. 72.

2 CHP Yönetim Kurulu üyesi Hasan Reşit Tankut, Basın Genel Müdürü Selim Sarper, Emniyet Genel Müdürü Osman Sabri Adal, Adalet Bakanlığı Ceza İşleri Müdürü Naki Yücekök ve Basın Genel Müdürlüğü İç Basın Müdürü Servet İskit kuruldaki diğer isimlerdir.

3 Cemal Kutay’ın 1940’lı yıllarda çıkardığı haftalık dergi.

4 Aktaran: Çetin Yetkin, Siyasal İktidar Sanata Karşı, Bilgi Yayınevi, Ankara, 1970, s. 37.

5 Yetkin, ibid.

6 1914 yılının Haziranında Cevat Şakir babasını tabancayla vurup öldürmüştü. Sebebini kimileri Şakir Paşa’nın genç İtalyan gelini ile ilgilenmesi üzerine oğulun bir kıskançlık krizine girmesine bağlamış, kimileri de Cevat Şakir’in babasının hesabından zimmetine para geçirmesi üzerine Şakir Paşa’nın bunu öğrenince çok hiddetleneceğini düşünerek korkusundan tabancanın tetiğine dokunduğunu söylemiş. Anlayacağınız cinayet gerçek ama rivayet muhtelif. Bu cinayeti Cevat Şakir Mavi Sürgün adlı hatıratında anlatmamıştır. Ancak Azra Erhat’a yazdığı bir mektupta ‘karışık konular’ diye geçiştirmiştir. Ayrıntılar için 15. Dipnotta künyesi verilen Şirin Devrim’in kitabına başvurulmalı (s. 45 vd.). Yeğeni Şirin Devrim’in kanaati, Cevat dayısının “hayatını istediği gibi sürdürebilmek için babasının ortadan kalkmasını gerekli bulduğu” için bu cinayeti işlediği merkezindedir.

7 Sadi Borak, Halikarnas Balıkçısı ve Bir Duruşmanın Öyküsü, Bilgi Yayınevi, İstanbul, 1982, . 12-14.

8 Borak, age, s. 32-33.

9 Borak, age, s. 82.

10 Şirin Devrim, Şakir Paşa Ailesi. Harika Çılgınlar, Çeviren: Semra Karamürsel, Milliyet Yayınları, 2. baskı, İstanbul, 1996, s. 80-81.

11 Devrim, age, s. 255.

12 Halikarnas Balıkçısı, Mavi Sürgün, s. 76.

.

14 Mayıs’ta Uyanan Ruh Neydi?

MUSTAFA ARMAĞAN
19 Mayıs, 2023, Cuma 11:55
823

Bir zamanlar siyasî mühendisler ile toplum mühendisleri baş başa verip halk içindeki organize olma eğilimlerinin başının küçükken ezilmesi istikametinde fikir imal ediyor ve bunları uygulaması için zinde kuvvetlerin önüne koyuyor, daha net ifadeyle askeri sahaya davet ediyordu. Bir 'mühendislik harikası'(!) olan bu sefilane teşebbüs, deşifre etmek, açmak ve kendi kanaatlerine göre iyileştirmek istedikleri halkın baskılar karşısında tam aksine içine kapanıp başka bir surette kendisini ifade edeceğini düşünememek gibi ufak (!) bir hesap hatası yapıyordu.

Muhafazakâr düşünürlerin sık sık tekrarladığı bir söz vardır: Toplumu belli bir yönde itme girişimi tam tersi sonuçlar verir. Bu "itme" veya itekleme süreci içinde toplum amaçlanana ters yönde hareket edecek ve her iki hareketin yekûnundan başlangıçta hiç tahmin edilemeyen mahiyette farklı bir yönde ilerleyen bir hareket tecelli edecektir. Toplum üzerinde masa başında yapılan hesaplar bu yüzden kat’iyyen çarşıya uymayacaktır.

Okul kitaplarımızda güneş ile rüzgârın bir insanın üzerindeki giysileri çıkartmak için yarıştıkları bir okuma parçası hoşuma giderdi. Güya rüzgâr ile güneş iddiaya girmiş, bir adamın üzerindeki giysileri kim çıkartacak diye. Rüzgâr olanca huşunetiyle esmesine rağmen adam üzerindeki giysilere kendini koruma içgüdüsüyle daha bir sarılmış. Oysa güneşin gürültüsüz patırtısız saldığı harareti karşısında aynı adam giysilerini birer birer çıkartıvermiş. İddiayı elbette sükûnetini koruyan güneş kazanmış.

İşte modern devlet, toplumla ilişkisinde güneşin taktiğini benimsemiştir, rüzgârınkini değil.

Bizde ise geleneksel iktidar, toplumun kendisini açmasına imkân vererek onu daha şeffaf olarak görebilmek, dolayısıyla daha kolayca denetlemek imkânına sahip olabilmek yerine ceberutluk yaparak onu ezmenin muktedir olabilmenin olmazsa olmaz şartı olduğunu düşünmüştür daima. Oysa devletin modern olmasının sırrı, aşkın (toplumun dışında ya da üstünde) devlet değil, içkin (toplumun neredeyse kılcal damarlarında dolaşan) devlet olmaktır. Aşkın devletin hemen hiçbir sorunu çözemediği, komünist modeli nice acılar karşılığı 70 yıl boyunca uygulayan Sovyetler Birliği despotizminde yeterince görülmedi mi? Aşkın devletlerin çözeceğini vaat ettiği sorunlardan daha büyüklerini ürettiğine insanlık az mı şahit oldu? Halkı plastik bir nesne gibi istediği tarzda eğip bükebileceğini ve yoğuracağını zanneden nice rejim gözümüzün önünde tarihin unutulmuşluk bataklığındaki utanç verici yerini almadı mı?

Bir proje doğrultusunda toplumun homojenleştirilmesi uygulamasını tek yönlü olarak “Toplum bize uysun!” şeklinde düşünenler yanılır. Oysa toplumun da kendine göre bir mantığı, duyuş biçimi, iradesi, değerleri ve savunma mekanizmaları vardır. Bünyesinde uygulanacak ameliyatlara vereceği tepkiler hiç de önceden kestirilemez. Bir tarafından bastırdığınızda toplumun hangi belirsiz noktadan ve hangi tanınmaz çehreyle karşınıza çıkacağını kestiremezsiniz. Toplumun karakterini tanımak bir yönetimin temel görevidir.

Felsefe ile sosyoloji disiplinleri arasında özel bir ray döşemiş olan İngiliz düşünür Ernest Gellner bir yazısında merhum Şerif Mardin'in kendisine “Her Türk'ün yüreğinde biri Sufi, diğeri erkek (Maço) iki ruhun bulunduğunu” söylediğini nakleder. Gellner'e göre Kemalizm Türk kimliğindeki ‘Sufi ruhu’ yok etmek için elinden geleni yapmıştır. Buna mukabil şimdi kültürel derinliği ve tasavvufî yumuşaklığını kaybetmiş ‘Maço/erkek ruh’la baş etmek durumundadır.

28 Şubat postmodern darbesinde gördüğümüz üzere toplumu sözde laiklik, gerçekte ise dinden uzaklaştırma maksadıyla silah zoruyla itme ve bu suretle onu bir nesne gibi dönüştürme tasarrufu, o an için bir çare gibi görülse de, bastırılanın ileride kötü bir sürpriz yaparak bu defa yeni ve tanınmadık yüzlerle karşısına çıkması kısır döngüsünden yakasını kurtaramayacaktır.

Bugün Türkiye’de yaşanan büyük hadise, o ‘Maço ruh’un uyandırılmış ve hareket geçirilmiş olmasıdır. 14 Mayıs’ta ekranlara bıçak gibi saplanan oydu. 28 Mayıs’ta da beka davamızın beline kuşatacağı kılıç o olacaktır.

Bir de o ‘Maço ruh’un, Kemalizmin yıktığını zannettiği ‘Sufi ruh’ ile buluştuğunu hayal edin; Ayasofya Camii’nin yeniden açılması kadar ihtişamlı bir dönüm noktasına şehadet ettiğimizin resmidir.

Türkiye’ye karşı yeni Haçlı seferine dur de

MUSTAFA ARMAĞAN
26 Mayıs, 2023, Cuma 21:54
1426

Fransız gazeteci Laurent Arthur de Plessis bir Fransız televizyon kanalına yaptığı yorumda açık açık Türkiye’ye, daha doğrusu müstakbel “Akdeniz fatihi” ilan ettiği Recep Tayyip Erdoğan’a karşı İtalya, İspanya, Yunanistan ve Fransa’dan oluşacak bir Haçlı donanması kurulması çağrısında bulunmuş. Sözlerini TRHaber’deki çevirisiyle veriyorum:

“Avrupa ülkeleri ile Türkiye arasında bir çarpışma olacağını düşünüyorum. Askeri bir çarpışmadan bahsediyorum. Bu noktada Erdoğan Akdeniz’de savaş filosunu, Hint veya Pasifik okyanusunda bir operasyon sahası açmak için değil, Akdeniz havzasını fethetmek için geliştiriyor. Ayrıca görünüşe göre Fransa’daki ulusal donanmanın çevrelerinde, bunu tamamıyla onaylayan ve gemilerimizin ne kadar eksik olduğunu görmekten üzgün olan insanların var olduğu açık. Askeri bütçemizi feda ettik. Donanmamız giderek daha fazla acınacak duruma geliyor. Açık konuşmam gerekirse Erdoğan’ın ciddi şekilde aklında olan Akdeniz emellerini engellemek için bizim tarafımızdaki İspanya, İtalya ve Yunanistan’la birlikte, yönetici bir Latin gücü olmak için donanmamızı güncelleme zamanı geldi.”

150 yıldır küresel kapitalizmin tetikçiliğini yapan The Economist dergisinden tutun da Reuters Haber Ajansına kadar Batı mahfillerinin Putin ile birlikte düşman ilan ettiği Erdoğan hakkında aynı çevrelerin 2010’ların başına kadar ne denli pozitif bir hava estirdiğini bilince öfkenin kişiye değil, onun icraatına yöneldiğini rahatlıkla söyleyebiliriz.

Erdoğan o zamanlar Batı’nın gözünde Türkiye’yi modern ve demokrat dünyaya entegre edecek ‘çağdaş’ liderken sonra birden diktatör oluverdi. Halbuki Erdoğan aynı kişiydi. Onun idealinde 1990’larda ne varsa bugün de aynısı vardı. Başlangıçta Avrupa Birliği’ne girmeyi samimi olarak istediğine kuşku yok ama Türkiye’ye layık görülen o haksız bekle-gör, hatta sürüncemede bırakma politikası milli haysiyetimizle asla bağdaşmazdı. F-35’ler meselesinde de Türkiye adil olmayan muamelelere isyan etmekte sonuna kadar haklıydı.

Türkiye varoluş mücadelesi veriyordu ama Batı’nın gönlünden geçen, Türkü kendi haline bırakmamaktı. Zira biliyorlardı ki, Türk kendisine bırakılamayacak kadar tehlikeli bir millettir. Türkü Türkten kurtarmak gerekmektedir. En iyi Türk, elleri (mümkünse arkadan) kelepçelenmiş Türktür. Yukarıdaki Tiziano’nun meşhur İnebahtı tablosunda görüldüğü gibi diz çökertilip elleri arkadan bağlanmış ve “soyulmuş” Türk Avrupalıya sadece keyif verirdi. Onun içindir ki, İngiltere Lozan Barış Antlaşması’nı, ellerimizi sıkı sıkıya bağlayacak ve ekonomik olarak Avrupa’nın kuyruğuna takılmaktan başka çare bulamayacak hale getirdikten sonra imzalamış ve ancak Hilafeti kaldırttıktan sonra onaylamışlardı. Lord Curzon’ın İsmet Paşa’ya söylediği ileri sürülen “Bir gün kapımıza geleceksiniz” tehdidi gerçek oldu ve Türkiye, 1930’ların ortasından itibaren İngiltere-Fransa eksenine, 1940’ların ortasından itibaren de Amerika eksenine oturdu. 1948’de başlatılan Marshall yardımları ise kaşımızın gözümün hatırına değil, Amerikan ekonomisine geri dönecek bir üretim çemberi oluşturmak amacıyla verilmiştir.

Bunu ben değil, Tek Partili CHP idaresinde çeşitli bakanlıklarda bulunan Hilmi Uran hatıralarında şunları yazıyor:

“Daha ziyade Avrupa’nın imarına ve kalkınmasına yardım maksadıyla tesis edilmişken ihracatımız(ın) fazlasıyla Avrupa’nın kalkınmasını sağlamaya bizim de çalışmamız gibi bir formülle bize de teşmili (yayılması) kabul ettirilen Amerikan Marshall Planı’nın ilk yardım partisi bize 1949 senesi Mayıs’ında gelmişti ve bunlar bir kısım zirai traktörlerdi. Çünkü o vakit düşünüldüğüne ve kabul edildiğine göre, biz bir taraftan kömür havzamızı ıslah ederek Avrupa’ya kömür ihraç edeceğimiz gibi, bir taraftan da geniş topraklarımızın ekimine hız vermek suretiyle, fazla zirai istihsalda (üretimde) bulunacaktık ve ucuz hububat ihracı suretiyle de Avrupa’ya yardımda bulunacaktık. Bu sebeple Marshall Planı’nın ilk yardım malzemesi zirai traktörler olmuştu.” (s. 398)

Batı, karşılığını kepçeyle almayacağı hiçbir yardımda bulunmaz ve yardım ederken bile verdiklerinin dönüp dolaşıp kendi kasasına akacağı kaymaklı bir mekanizma kurmayı asla ihmal etmez.

Bu kısır döngülerle CHP devrinde, 11 Mart 1947’de girdiğimiz Dünya Bankası ve IMF bize soyup soğana çeviriyor ve Necip Fazıl’ın sözünü tersine çevirerek söylersek “Ne ol, ne öl” taktiğini uyguluyordu. Ölmemize izin vermiyordu, çünkü ancak yaşarsak sömürülebilecektik. Ayağa kalkıp prangaları kırmamıza da izin vermiyor, elinden kaçacağımızı ve ayaklarımızın felç olmadığını fark edecektik.

Türkiye on yıllarını, insanını ve enerjisini insafsızca soğuran bu kısır döngüden çıkmak zorundaydı. “Sen şeftali yetiştir, makineyi ne yapacaksın” tavsiyeleriyle oyalanan ülke, şimdi milli tankını, topunu, tüfeğini, otomobilini, ihasını, sihasını, helikopterini, uçağını, hatta insansız savaş uçağını yapma noktasına gelmişti. Artık kendi ellerimizle yapıyor, kendi ayaklarımızla yürüyorduk.

Ama hayır, bu Türk de çok oluyordu. İspanyol ressamı Tiziano’nun rüyası kâbusa dönmüş, ‘Barbaroslar asırlar sonra Akdeniz’e kaç gemiyle açılıyor?’ diye endişe fırtınalarına tutulmuştu. Buna izin verilmemeliydi. Kanuni’nin torunlarının yeni bir fetih rüzgârına kapıyı kapatmak gerekiyordu sımsıkı. Haçlı ittifakı öyle bir kurulmalıydı ki, yalnız Avrupa sathındaki Katolik ülkeleri birleştirmemeli, öz bünyelerinde bu hedefe atış yapacak devşirme oluşumlar da alabildiğine desteklenmeliydi.

Bunun için 28 Mayıs’a giderken Fransız gazetecinin Haçlı çağrısına içimizde alkış tutan ellere fırsat vermeyecek bir kararlılıkla gideceğiz sandık başına.

Cahit Zarifoğlu ile Neler Yazıştık?

MUSTAFA ARMAĞAN
07 Haziran, 2023, Çarşamba 20:15
748

Bugün vefatının 36. yıldönümünde kendisini rahmet ve hasretle andığımız Cahit Zarifoğlu’nu dünya gözüyle bir kere, Ahmet Kot ağabeyin Piyer Loti Caddesi üzerindeki yazıhanesinde görmüştüm. Yıl 1986 olmalı. Sanırım Erdem Bayazıt ve Yedi Güzel Adam’dan diğer birkaç isimle beraberlerdi. Kalabalık bir ortamdı, konuşamadık. Ne yalan söyleyeyim, biraz da çekindim.

Neden mi çekindim? Cemaziyelevvelini anlatmam lazım ki, hakkıyla anlayabilesiniz.

Yıl 1978. 17 yaşımda ve Bursa’dayım. Bir yandan Akşam Lisesi’nde okurken diğer yandan Yeşil semtinde, medresenin tam karşısında bulunan Sur Kitabevi’nde o zamana kadarki hayatımın en sevdiğim işini yapıyordum. Okuma tutkum hanidir yazmaya bel vermeye başlamış. Bir zamanlar amcam rahmetli Nihat Armağan vasıtasıyla Bursa dağıtımını üstlendiğim Mavera dergisi şimdi her ay kitabevinde heyecanla bekleniyor. Gelir gelmez de yutuluyor ama nasıl? Sonundan başlanarak!...

Neden sonundan? Çünkü derginin sonunda “Okuyucularla” bölümü var ve burada Cahit Zarifoğlu dergiye gönderilen mektupları cevaplıyor; cevaplamak ne kelime, çoğu zaman haklı olarak silkeliyor, şair ve yazar aday adaylarını paylıyor, az bir kısmını da beğeniyor. Bu yüzden özelikle kendisini “büyük şair veya yazar” havalarına sokmuş gençler –hangimiz o manada genç olmadık ki- kendisine verilen veya verilmesi muhtemel cevapları bulabilmek için dergiyi sondan okumaya başlardı. Bir süre sonra o akıcı, renkli, sürprizli cevaplar dergi okurunun da ilgisini çekmişti ki Mavera’nın namı “sondan okumaya başlanan dergi”ye çıkmıştı.

İşte ben de o zaman daha çok Kubbealtı çevresinin dil anlayışına kapılmışım ve “uydurma” dedikleri olanak, olasılık, koşul, sözcük, yaşam, sorun gibi kelimeleri kullananlara karşı aşırı derecede tepkiliyim. Tabii Mavera yazarları olsun, Cahit ağabey olsun bu kelimeleri teklifsizce kullanmakta beis görmüyorlardı.

Hem sert bir mektup yazdım taksitle aldığım sarı daktilomda, hem de 10 sayfalık, dipnotlu filan Türkçenin sadeleşmesi üzerine bir makale (mektup değil de ‘makale’ hala durur arşivimde).

Göndermiş ve cevabına kulak kesilmiştim. Heyecandan öte bir hal. “Helecan” yani kalp çarpıntısının eşlik ettiği aylar süren bir sınavdaydım adeta.

O tarihten sonra çıkan ilk Mavera kör kuyudan su çeker gibi bekleniyor. Lakin yok. Neyse, sıra vardır elbette ama sonraki sayıda kesin bana cevap verecek. Verecek, hem de bayılacak yazıma. Bundan kat’iyyen şüphem yok.

Ertesi sayı da çıkmadı, galiba sonrakinde de. Artık duramıyordum yerimde. Neden cevap vermiyor? Eline mi ulaşmadı yoksa? Beğenmedi mi? Sorular nehir gibi...

Derken daha ziyade dayanamayıp telefonla ulaşma isteğime mani olamıyorum.

Nasıl bulmalı? Aklıma Mavera dergisi geldi. Açtım dergiyi. Bulduğum ilk numarayı çevirdim.

Ben elemanlardan biri çıkacak diye beklerken “Buyrun ben Erdem” diye rahmetli Erdem Bayazıt çıkmaz mı? Önce şaşaladım ama hemen Cahit Zarifoğlu ile görüşmek istediğimi söyledim. “Burada yok kendisi, TRT’den arayın” dedi. Telefon numarasını istedim, nedense hiç tereddüt etmeden verdi.

İşte önümdeki beş altı rakam parmaklarıma dolanıyor (çevirmeli telefon var zira). Açıyor… Heyecanım son haddinde. Hatırlıyor beni (Nihat amcamın yakın arkadaşı ne de olsa). Önümüzdeki sayı yayınlanacağı müjdesini veriyor cevabının. Pek renk vermiyor. “Çıkacak” diyor sade. Teşekkür ediyor, kapatıyorum. Sırtımdan ter süzüldüğünü hissediyorum.

Cevap geliyor. Biraz takıntılı buluyor beni. Kelimelere değil, dilin bir ilahi mevhibe (lütuf) olduğuna teksif et dikkatini diyor. Yaşımın çok ilerisinde şeyler yazdığımı, iddiamı fark ettiğini ama bunları yazmak için çok vaktimin olduğunu vs. O kadar uzun bir cevap beklemiyordum doğrusu. Pek beğenmemiş ama yabana da atamamıştı besbelli.

Kızıyordum içten içe. Bileniyor ve bir mektup daha döşenip yeni bir yazıyla onu gönderiyordum. Düello. Kılıçlar çekildi.

Yeni bir cevap, bu defa beni daha inatçı buluyor. İyice katılaşmışım. Daha tabir caizse hikemî bakmalıymışım dünyaya ve dile. Kelimelere fazla takılmamalıymışım.

Pes etmiyorum ama. Üçüncü hamlem, bu defa bir kitap olacak miktarda şiirimi bir dosya haline getirip göndermek oluyor. Bu defa kesin beğenecek. Kafama koymuşum, üstadın onayını bir şekilde alacağım.

Cevabı beklerken bu defa Ekim 1979 sayısı çıkageliyor derginin ve kapakta tastamam ismim ile “Ben ve Zaman” başlıklı şiirimin anonsu. İnanamıyorum, defalarca bakıp bakıp bırakıyorum. Açıp tekrar tekrar okuyorum. Evet, şiir orada, kımıldıyor:

Bir renk yangını gibi

Hayaller alevlenmiş

Bir su gibi eriyen

Zaman bir mermer tenmiş

Hisler ki kamaşmada

Ben kendini aşmada

Nefisle savaşmada

Yenilen yine benmiş

Beni nasıl bir rahatlama ama aynı zamanda bir mahcubiyet duygusunun kapladığını tarif edemem. Şairlik kim ben kimim? Ama işte üstad seçip koymuş ve bu yolda ilerlersen bir ümit ışığı görüyorum demiş. (Cevaplarını vefatından sonra toplanan Okuyucularla adlı kitabında okuyabilirsiniz.)

O andan itibaren şiirin ne denli muazzam bir iddia taşıdığını idrak ettim diyebilirim.

Daha sonra şiir yazmadım gerçi, yazarlık daha ziyade sevdi kalemimi. Lakin onun şairane yaşayıp henüz verimli bir çağında güzel adamlara öncülük etmiş olması ve bir nesle üşenmeden verdiği anahtar niteliğinde cevaplar daima hafızamda çınladı durdu.

İşte 8 Haziran 1987 günü Küplüce Mezarlığı’ndaki mütevazı kalabalık onu son yolculuğuna uğurlarken yıllar önce üç defa tatlı sert cevap verdiği için kendisiyle tanışmaktan çekinen bir yazar da tabutu başında gözyaşı döküyordu

.

Dudullu’da bir çeşmenin dirilişi

MUSTAFA ARMAĞAN
12 Temmuz, 2023, Çarşamba 09:32
728

Bir seferinde Dudullu’daki Emniyet müdürlüğüne çağırmışlardı ifademi almak için. Abuk subuk bir sebepten dolayı ifade verdim polislere. İşin ilginç tarafı, onlar da okurum çıktı. Fotoğraf filan çektirdiler.

Yine de moralim epeyce bozuktu. Bu yüzden hemen eve dönmek istemedim, efkârım dağılsın diye biraz yürüdüm. İşin garibi, Dudullu'yu da neredeyse hiç tanımıyordum.

Derken ana caddeye çıktım, etrafıma bakınırken (o zamanlar çeşme yolun altında, çukurda kalıyordu) birden aşina bir sima ile karşılaştı gözlerim. Bu nadide güzellik ne arıyordu burada? Bir çeşme, kitabeli, “Biz her şeyi sudan diri kıldık” ayeti yazılı üstelik.

Akar suyu da vardı, ama cola buzdolabı vs. parazitler dineliyordu yanı başında. Kirli sakallı zayıfça bir adam arada sırada kurnadan maşrapayla aldığı suyu etrafa serpiyordu güya toz kalkmasın diye. Halbuki kalkan, tarihin tozuymuş, bilememiş, bilemezdi.

Demek yaz olmalı (tvitimin tarihine baktım, meğer Temmuzun son günüymüş).

Adeta yardım istiyordu fakirden güzelim çeşme.

Göz göze geldik. Bakışlarımız kelepçelendi derken. Bir anda gamı, kasaveti unutuvermiştim.

Usulca indim yanına, okşadım mermerlerini. Tavaf ettim. Arkasındaki namazgâhına çıktım. Adile Sultan Çeşmesi diye bilinen üç yüzlü çeşmenin üzerindeki farklı tarihlere ait yazılı mesajlarını gözlerim yaşararak okudum. Taşa kazıyarak yazı yazmış ecdadıma “cahil” diyen eblehlere yetiştirdim cevabımı.

Tam bu mahzun güzelliğin fotoğraflarını çekiyordum ki bıyıklı adamın biri belirdi yanı başımda.

-Buyurun!

Çeşmenin etrafında bir çay bahçesi var, bu tarafta tostçu, pideci, kahvehane vs. Yöneticisiymiş. Öyle dedi.

Adamla oturup konuştuk. Çay ısmarladı, ama hareketlerimden huylanmıştı besbelli.

Meğer araziyi Vakıflar’dan kiralamış. Sonradan anlaşıldı ki, diğer dükkânları da kiracı olan kendisi kiraya verip ağalar gibi geçiniyormuş.

Hiç mi hiç hoşlanmadı gelişimden. Telaşlandı hatta. Neci olduğumu sordu.

-Gazeteciyim! deyince iyiden iyiye tutuştu, mezbelelik olan buraya vaktiyle nasıl sahip çıktığını, çeşmeyi korumak için ne gibi fedakârlıklar yaptığını filan anlatmaya başladı uzun uzadıya.

Neyse müsaade istedim.

Son bir kez bakıştık asırların teninde çağlamakta olduğu çeşmeyle ve ben gözümde kelepçeyle ayrıldım yanından.

Yoldayken takside 31 Temmuz 2018 tarihli, saat 15,08 itibariyle tvitimi gönderiverdim besmeleyle.

İşte o tvit buralara getirdi çeşmeyi.

O getirmedi elbette.

"Attığını da sen atmadın, Allah attı" ayeti tvit atmayı da kapsıyor sanıyorum.

.

Cumhurbaşkanına Tarih Dersi Vermeye Kalkan Özdil Nasıl Çuvallamıştı?

MUSTAFA ARMAĞAN
23 Ağustos, 2023, Çarşamba 16:19
568

Millete gözünün içine baka baka yalan söylemekten haya etmeyen Yılmaz Özdil, 8 Kasım 2020 tarihli yazısında Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın o tarihteki bir konuşmasıyla aklınca dalga geçmişti.

Cumhurbaşkanı Erdoğan İzmir depremi vesilesiyle yaptığı bir konuşmada 1939 Erzincan depremiyle ilgili açıklamalarda bulunmuş, zamanın CHP hükümetinin Erzincan’a yeterince yardım götürmediğini vs. söylemiş ki hilaf-ı hakikat tek bir noktası yoktur. Erzincan ve çevresinde aylar, hatta yıllar sonra bile derme çatma barakalarda yaşayanların çektiği sefalet saklanamayacak boyutlara varmış, o kadar ki, Tek Parti devrinde basın üzerindeki ağır baskıya rağmen münasip bir lisanla gazete sayfalarına yansımıştı.

Tarih cahili olup da millete tanesi 2500 tlye (şimdiki değeri birkaç mislidir) M. Kemal kitabı kakalamış olan Özdil bir de ukalalığa kalkmış ve Cumhurbaşkanının olayları yanlış bildiğini yazmıştı. Halbuki asıl yanlış bilen kendisiydi.

Nasıl mı? Beraberce görelim.

“Birincisi”, demiş, “Erzincan depremi olduğunda Celal Bayar başbakandı”.

Haydaa. Tut kelin perçeminden şimdi.

Dostlar, Erzincan depremi ne zaman vuku bulmuştu?

27 Aralık 1939’da.

Peki Celal Bayar Başbakanlığı ne zaman bırakmıştı?

25 Ocak 1939’da.

Biri bana anlatsın lütfen:

25 Ocak’ta Başbakanlıktan istifa eden Bayar 11 ay sonra nasıl hâlâ Başbakan olabiliyor ve depremden 1 ay sonra koltuğunu bırakabiliyor?

Had bildireyim derken baltayı taşa vurmaya bundan da çarpıcı bir misal bulunamazdı herhalde.

Tabii tarih cahili taraftarlarına ne kadar sallarsan salla alkışlayacakları için sorgulayan, ‘Yahu hakikaten öyle miymiş?’ diye merak kapısını çalan, hiç değilse google’dan soran bir tek Kemalistin çıkmadığına adım gibi eminim. Yoksa şimdiye kadar bu kalpazanlığın hesabı çoktan sorulmalıydı. (Sözde Aydınlanmacı geçinirler ama Adorno ve Horkheimer’in Aydınlanmanın tozunu nasıl attığını bilmezler).

Neresinden tutsak elimizde kalan bu yazıyı Kıbrıs’ı vermeye layık gördüğü Yunan mezesinin yanı başında yazmış olmalı, zira “İkincisi…” diye parmak salladığı bentteki yanlışı hepsine taş çıkartacak cinstendir.

Kemalistlerin tarih ve dahi akıl hocası Özdil “Başbakan Celal Bayar, Erzincan depreminden bir ay sonra görevi bıraktı, 11'inci hükümet kuruldu” diyor ki tam evlere şenlik.

25 Ocak 1939’da istifa eden Bayar 11 ay sonra vuku bulan Erzincan depreminden “bir ay sonra” nasıl görevi bırakacaktı ki? Böyle bir hamhumşaralopçuluk da Kemalist kesimin en popüler ve en çok kazanan yazarına yakışırdı zaten.

Üçüncü olarak Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın deprem sırasında başarısızlıkla suçladığı İçişleri Bakanı Faik Öztrak’ı zikretmesi de rahatsız etmiş Y.Özdil’i; güya onun hatasını düzeltmeye kalkmış. “Halbuki” diyor, “deprem sırasında içişleri bakanı olan Refik Saydam, başarısız olmadığı için, aksine çok başarılı olduğu için 11'inci hükümete başbakan yapıldı!”

Eskilerin “Cehaletin bu derecesi ancak tahsil ile mümkündür” dediği bu olsa gerek:

“Deprem sırasında başarılı olduğu”nu ve bu yüzden Başbakan yapıldığını söylediği Refik Saydam o tarihte İçişleri Bakanı değil, Başbakandır ve 1939 Ocakında oturduğu Başbakanlık koltuğunda 1942 Temmuzundaki ani ölümüne kadar kalmıştır.
Özdil’in “Anca depremden bir ay sonra içişleri bakanı oldu”ğunu söylediği Faik Öztrak deprem sırasında 11 aydır İçişleri Bakanlığı koltuğunda oturuyordu, yani Cumhurbaşkanımızın sözleri tamamen hakikate muvafıktır.

Kemalistlerin tarih hocası Özdil muhterem Cumhurbaşkanımıza tarih dersi vermeye kalkıyor. Yılın fıkrası olmaya aday.

Yazının devamında da bir sürü saçma sapan, yanlış ve yanıltıcı bilgiler, bol bol laf salatası var ama onlara girerek değerli vaktinizi zayi etmeye değmez. Lafın tamamı deliye söylenirmiş ne de olsa…

.XXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXX

XXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXX

MUSTAFA ARMAĞAN

İsmailağa Cemaatinin kurucusu Ali Haydar Efendi İstiklal Mahkemesi’nde yargılanmıştı

09.09.2023 - 00:01YAYINLANMA

08.09.2023 - 22:26GÜNCELLEME

8PAYLAŞIM

1960 yılında 130 gün arayla iki Osmanlı âlimi vefat etmişti. Daha da ilginç olan nokta, birinin 27 Mayıs’tan 65 gün önce, diğerinin 65 gün sonra dâr-ı bekâya irtihal etmiş olmasıydı. Adeta ömürlerinin son günlerini bir askerî darbe kılıçla ikiye ayırmıştı.

Kimdi bu iki Osmanlı âlimi?

27 Mayıs darbesinden 65 gün önce vefat eden, Bediüzzaman Said Nursî ile 65 gün sonra vefat eden ise Ali Haydar Efendi.

Biri Ahıska’dan Erzurum’a hicret etmiş ve oradan İstanbul’a gelmiş ve kalmıştır, diğeri Bitlis’in Hizan ilçesinden Van’a, oradan İstanbul’a gelmiş ama kalamamış, Barla’dan başlayarak Anadolu’yu sürgünlerde, mahkemelerde veya hapishanelerde dolaşmıştır.

Batum ve Bitlis kardeştir ve bu kardeşliğin en güçlü nişanesi, bir gaye-i hayali olan kalplerin hiçbir zaman durmadığıdır. 60 yıl önce Pakistan’ın atan kalbi Muhammed İkbal’in vefatı hakkında yazılan şu satırlar her iki büyük şahsiyet için de geçerlidir:

“Defalarca onu avlamak için pusu kuran melekler nihayet 20 sene evvel 21 Nisan’da o irfan hazinesini ele geçirmişlerdi. Dört madde unsurunun kını içinde 65 yıl çırpınan kılıç, 20 sene evvel o gün kınından sıyrılmıştır. 20 sene evvel 21 Nisanda İkbâl, ölüme karşı zaferini ilân etmiştir.”

Ölüme karşı zafer mi?

Ne kadar tuhaf bir ifade! Bir o kadar da manidar!

Biliyoruz ki, zamanı yenmek her fâniye nasip olacak bir bahtiyarlık değil. “Derya gibi Karacaahmet” isimsiz ölülerle dolu ağzına kadar. İçlerinden tanıdıklarımız, başta Karaca Ahmed hazretleri olmak üzere bir avuçtur ki işte onlar ölüme karşı zafer kazananlar zümresine dahil olmuştur. Said Nursî de, Ali Haydar Efendi de altın nasihatlarıyla ölüme karşı muzaffer olmanın sırlarını fısıldar kulağımıza.

Bir seferinde Fatih’in Çarşamba semtine yolu düşen Said Nursi İsmail Ağa Camii’nin önünden geçerken yanındakileri selamıyla birlikte Ali Haydar Efendi’nin elini öpmeye göndermiş. İki Allah dostunun Cumhuriyet devrinde “görüşme” imkânı ancak bu kadar mümkün olabilmiş. (Aktaran: İhsan Şenocak, İki Devrin Ulu Hocası Ali Haydar Efendi, Hüküm: 2016, s. 139.)

Ali Haydar Efendiler

Osmanlı devrinin son zamanlarında Ali Haydar Efendi adlı üç büyük âlim yetişmiş (Sadık Albayrak’ın Son Devir Osmanlı Uleması’nın ilk cildinde Ali Haydar efendi adlı alimlerin sayısı 10’u bulur). Fakat bu üçlü, vefat tarihleri arasında yaklaşık 25-30 sene fasıla olmasına rağmen sık sık birbirine karıştırılır. Önce kim olduklarını vesikalık boyutunda görelim:

1) Ali Haydar Efendi (Büyük): 1837’de İstanbul’da doğmuş ve 27 Kasım 1903’de İstanbul’da vefat etmiştir. Hukukçudur. Mecelle Komisyonu üyesi olup Hukuk Fakültesi’nde usul-i fıkıh dersleri vermiştir. Sultan 2. Abdülhamid zamanında vefat edince Kadir Mısıroğlu’nun da medfun bulunduğu Üsküdar Nasuhi Dergâhı haziresinde toprağa verilmiştir.

2) Ali Haydar Efendi (Küçük): Batum’da 24 Nisan 1853’de doğmuş, 14 Eylül 1935’te İstanbul’da vefat etmiştir. Kadılıklarda bulunmuş, Hukuk Fakültesi’nde Mecelle dersi vermiştir. 1914 yılında Şeyhülislamlıkta fetva eminliğine getirilmiş, 1. Dünya Savaşı’nda meşhur Cihad fetvasını vermiş, 1918-19’da birkaç ay süreyle Tevfik Paşa kabinelerinde Adalet Bakanlığı yapmıştır. “Mecelle şârihi” diye anılır. Dört büyük ciltten müteşekkil Dürer’l-Hükkâm adlı eseri Mecelle’nin en hacimli şerhidir.

3) Ali Haydar Efendi (Ahıskalı): 1870 yılında Ahıska’da doğmuş, 1 Ağustos 1960’da İstanbul’da vefat edip Edirnekapı Sakızağacı Kabristanı’na defnolonmuştur.

Bizim bahsettiğimiz ve aşağıda bahsedeceğimiz Ali Haydar Efendi “Ahıskalı” lakabıyla tanınan ve geçen yıl dâr-ı bekaya irtihal eden İsmail Ağa medresesinin kurucusu Şeyh Mahmud Efendi’nin hocası olandır.

Ahıska’dan Çarşamba’ya bir merdiven

Son Devir Osmanlı Uleması’na göre Ali Haydar Efendi ilk tahsil ile sarf ve nahvi Ahıska’da okumuş, 1894 yılında Erzurum Bakırcı Medresesi’nde eğitimine başlamış. Ardından son nefesini vereceği İstanbul’da bulacaktır kendisini. (Balzac “Şairler Paris’te ölmek üzere taşrada doğar” dememiş miydi?)

1901 yılında Fatih Camii’de Beyazıt dersiamlarından Çarşambalı Ahmed Hamdi Efendi’nin derslerine devam ederek icazet aldı. Fatih’te Mehmed Akif’in babası İpekli Tahir Efendi gibi dersiam oldu, Fatih Camii’nde derse çıktı. 1906 yılında Mekteb-i Nüvvab’ı bitirdi. 1909 yılında onu Fetvahanede çalışırken görüyoruz. 1910 yılında İbtida-i Haric Medresesinde İstanbul müderrisidir. 1914 yılında Sahn-ı Seman medresesi fıkıh müdürlüğünü üstlenir. 1915’te Te’lif-i Mesâil heyeti reisliği sırasında Mecelle’yi tamamlamakla görevlendirilir. 1916-19 ve 1922-23 yıllarında Huzur Dersleri hocasıdır (Sultan Mehmed Reşad, Sultan Vahidüddin ve Halife Abdülmecid zamanları).

Bandırmalı Şeyh Bezzaz Ali Efendi ile tanıştı. Tarikat silsilesi Mevlana Halid-i Bağdadi’ye kadar ulaşır. 1919-25 yıllarında Çarşamba’da İsmetullah Efendi Dergâhı şeyhi olur. Lakin İnkılaplar devrinde önce medreseler, ardından tekkeler kapatılınca dergâh yalnızlığa bürünmüş, dolayısıyla Ali Haydar Efendi açıkta kalmıştır. Ancak bu ‘açıkta kalış’ onun imkân nispetinde İslam bayrağını yere düşmekten koruma gayretine mani olamamıştır.

Bu devirde Ali Haydar Efendi’nin başından geçen bir hadise vardır ki, hapishane arkadaşı Tahirül Mevlevî’nin hatıraları olmasa tarihin karanlıklarına gömülecekti.

Ali Haydar Efendi 1926 yılında İskilipli Atıf Hoca ve Hoca Ali Rıza Efendi ile beraber Şapka yüzünden İstiklal Mahkemesi’nde yargılandı, 40 gün kalabalık, leş gibi kokan bir koğuşta hapis yattıktan sonra her nasılsa beraat etti. Pis bir ortamdı ama bu ortamı bile feyizleriyle temizleyecek aklıkta insanlar vardı içlerinde.

Konserve kutusundan hela

“Mesnevi şârihi” olarak ünlenen Tahirü’l-Mevlevî (1877-1951) İstiklal Mahkemesi hatıralarında Ali Haydar Efendi ile birlikte girdikleri hapishanedeki insanı kusturacak denli feci ortamı olanca açıklığıyla anlatmıştır:

“Orta yerde bir soba, önünde saç bir mangal ile teneke bir leğen, leğenin etrafında yine teneke ibrikler. Hemen kapının arkasında bir parça maden kömürü, bir iki avuç mangal kömürü. Birkaç tane gaz tenekesi, bir iki tane de açılmış konserve kutusu duruyordu.

Lâkırdı ederken kulağıma bir şarıltı geldi. O tarafa doğru döndüm. Arkadaşlardan biri duvara doğru çömelmiş, konserve kutularından birinde def-i hacet ediyordu. Sonra onu yarı açılmış gaz tenekelerinden birine boşalttı. Kutuyu da baş aşağı olmak üzere tenekenin üzerine bıraktı.

Ben şu hale hayretle bakarken arkadaşlardan bazıları işi anlattılar. Bu koğuşun kapısı her nedense gece gündüz kapalı dururmuş. Gündüzleri dışarı çıkmak için vurulur, jandarmaya açtırılırmış. Fakat geceleri ona da müsaade edilmediği için böyle teneke içine def-i hacet edilirmiş.

Bu elim (üzücü) tafsilat üzerine:

- Ya ihtiyacın büyüğü olursa? diye sordum.

- Lâmba kısılır, o da tenekeye defedilir, cevabı verildi.

Hakikaten bir gece gözleri bürüyen karanlık, burunları kaplayan koku arasında böyle bir hâlin vukuunu hissetmiştim.”

Devamını mideniz bulanmasın diye nakletmediğim bu rezil atmosferin yaşatıldığı zatlardan biri de Ali Haydar Efendi’ydi. İskilipli Atıf Hoca’nın Frenk Mukallitliği ve Şapka adlı risalesinden 20 adet sattırmakla suçlanıyordu. Hapishanedeki hazin vaziyetini koğuş arkadaşı Tahirul Mevlevî şöyle nakleder:

“Kulakları işitmediği için mütalaayı ve tilaveti musahabeye (okumayı muhabbete) tercih ediyor, kendisine tane tane ve yavaş söylenilmek şartıyla bir şey sorulacak olursa müfid ve mukni (faydalı ve ikna edici) cevaplar veriyor, mangalda kendi eliyle kaynattığı çayı sessizce içip hususî âleminde bulunuyor.” (Ah o çay detayı!)

Sonuçta İskilipli Atıf Efendi ile Hoca Ali Rıza’ya idam cezası veren mahkeme Tahirül Mevlevî ve Ali Haydar Efendi’nin de içinde bulunduğu 20 kadar kişiyi de beraat ettirmiştir.

Peki bundan sonra ne oldu?

İsmail Ağa Camii’nin kurtuluşu

İsmailağa Camii Şeyhülislam İsmail Efendi tarafından yaptırılmış bir Lale Devri eseridir ve en, boy ve yükseklik bakımından Kâbe-i Muazzama’nın ölçülerine göre inşa ettirilmiştir.

Bu esere hasar gördüğü 1894 depreminden sonra Sultan 2. Abdülhamid’in yardım eli uzanmak ister lakin malzemeleri alınıp yanına yığıldığı halde tamiri bir türlü nasip olmaz. Ama bakın Sultan’ın sular gibi yeraltına kaçan yatışmaz şefkat ve himmeti, tohumunu yıllar öncesinden ektiği bu kutlu pınardan nasıl aniden yeryüzüne fışkıracaktır?

1924’e kadar harap turap da olsa ibadete açık kalan cami ve faal olan medrese Tevhid-i Tedrisat ile Tekke ve Zaviyelerin Seddi tedbirlerinden ağır yara alarak metruk ve bakımsız kalacak, 1938 yılında camiyi ziyaretinde gördüklerini yazan Salahaddin Güngör’ün anlattıklarında olduğu gibi baykuş ve yarasa yuvası, esrarkeş yatağı, hatta –maalesef- içinde kalan serserilerin tabii ihtiyaçlarının görüldüğü bir mezbelelik yer haline gelecek, zamanla bakırcı ve kalaycıların meskeni olacak, hatta bir süre ahır olarak kullanıldığı bile söylenecektir.

İşte camileri en iyi ihtimalle kendi haline terk eden, dahası kapatan, kiralayan, satan ve yıkan Tek Parti idaresi 14 Mayıs 1950’de “Artık Yeter!” diyen milletin iradesiyle yıkılmış, Başvekil Menderes ilk icraatı olarak Ezan-ı Muhammedi’ye vurulan prangaları kırmış, millete rahat bir nefes aldırmıştır. (O günü yaşayanlar boşuna ‘sanki düşman işgalinden kurtulmuş gibiydik’ demeyecekti.) 16 Haziran 1950 günü okunan her ezan adeta Bilal-i Habeşi’nin dudaklarından çıkıyormuşçasına kalpleri bir altın ok gibi deliyor ve usaresini kanlı gözlerden yaş olarak fışkırtıyordu.

Bu muazzam tabloyu ıslak gözlerle yaşadığına emin olduğumuz Ali Haydar Efendi’nin coşarak “On Ali Haydar bir Menderes bile etmez” dediği bilinir. “Aman efendim!” diyenlerin itirazını “Hayır, hepimiz uğraşsak şu ezan-ı Muhammedîyi geri getiremezdik ama Menderes bunu bir günde yaptı” diyerek susturmuştu.

Derken büyük oğlu Şerif Efendi rüyasında caminin bânisi Şeyhülislam İsmail Efendi’nin medfun bulunduğu kabristandan bir elin uzandığını görür. El camiyi gösterir ve şöyle nida eder: “Ne durursuz? Bu camiyi niçin tamir etmezsüz?” Oğlu rüyayı Ali Haydar Efendi’ye anlattığında derhal caminin tamir talimatını verir ve –işte burası çok önemli- vaktiyle Sultan Abdülhamid’in kendisine ihsan etmiş olduğu altınları mabedin cansuyu olarak bağışlar. Böylece Cennetmekân Sultanın o altınları vaktiyle Ali Haydar Efendi’ye kendisinin tamir ettiremediği camiye sarf edilmek üzere emaneten verdiği ortaya çıkar.

Yardım paraları toplanır ve Vakıflar Genel Müdürlüğü’nün gözetiminde tamirat ve tadilat işleri 1952 yılında tamamlanır. İşte tam o sırada askerliğini henüz tamamlamış bulunan Mahmud Efendi, Ali Haydar Efendi’nin emriyle 1954 yılında İsmailağa Camii’nde imamlığa başlar.

Başlayış o başlayış…

Hapishanedeki o çilenin neden çekildiği anlaşılmıştır arif olanlarca.

.

MUSTAFA ARMAĞAN

CHP 1946’da Türkiye’yi nasıl ABD’nin “ileri karakolu” yapmıştı

05.09.2023 - 00:01YAYINLANMA

04.09.2023 - 23:48GÜNCELLEME

3PAYLAŞIM

TARİHİN ÖTEKİ YÜZÜ

Beğenirsiniz, beğenmezsiniz ama Çetin Altan’ın ‘Doğrucu Davut’ bir tarafı olduğu tartışılmaz. Nitekim yılların anlı şanlı Sosyalistiyken, Turgut Özal’ı tanıdıktan sonra “Türkiye’nin gördüğü en büyük Başbakan budur” diyebilmişti.

1965’te TİP üyesi olarak Meclise giren Çetin Altan bir yıl önce ABD Başkanı Johnson’ın İnönü’ye yazdığı ağır mektubun ilk defa Nihat Erim tarafından Mecliste açıklandığını yazarak Cüneyt Arcayürek 1966 başında Hürriyet gazetesinde yayınladığında içeriği aşağı yukarı belliydi demeye getirir.

İlginç olan nokta, Johnson’ın mektubunda 1947’de ABD ile Türkiye arasındaki bir anlaşmaya atıfta bulunulmasıydı. Devamını Çetin Altan’ın Ben Milletvekili İken (1976, s. 169-170) adlı kitabından okuyalım:

“O mektubun açıklanmasından sonra, 1947 anlaşmasının nasıl bir anlaşma olduğu araştırıldı. Ve İnönü’nün bu anlaşmayı imzalaması, siyasi hayatındaki gafların en büyüklerinden biri olarak değerlendirildi. Ve bu yüzden İnönü kendini savunmak zorunda kaldı… Oysa pek savunulacak tarafın yoktu bu işin. İnönü o ikili anlaşma ile Amerika’nın tam ve devamlı propagandasını devlet olarak yapmayı da taahhüt etmişti. Emperyalizmin övgüsü da almış yürümüştü ondan sonra Türkiye’de…”

Böylece basınımız Johnson’ın İnönü’yü küstahça paylayan mektubunu nereye dayandırdığını anlamış oluyordu. Kamuoyu da Türkiye’deki Amerikancılığın Menderes veya Demirel değil, “Ortanın Solu” diyerek çark etmiş bulunan İnönü’nün CHP’siyle başladığını öğrenmiş oldu. Altan’ın diliyle söylersek, “Durup dururken 1947’de öylesine bir iş yapılmıştı ki, ondan sonra pirincin taşını ayıklamak imkânsızlaşmıştı…”

Evet, neydi 1947’de ABD ile yapılan anlaşma? Neler vadediyor, ne getiriyor, ne götürüyordu?

Bu sorular bugün dahi güncel. Güncel, çünkü Türkiye’de Amerikancı denilince akla önce sağcılar gelir. Onlar bizi Amerika’ya sattı, ipotek etti, şu bu. Sol, ABD meselesinde sütten çıkmış ak kaşık olarak sunulur.

Ancak Johnson’ın mektubu öyle bir sırrı açıklamıştı ki, meğer asıl Amerikancı 1965’in solcu geçinen CHP’si imiş. Nitekim bunu 1960 Nisan’ında Mecliste İnönü iftiharla beyan etmişti. Amerika ile dostluğu biz kurduk, demişti. Hatta bu dostluk yalnız devletler arasında değil, milletler arasındaki bir dostluktur diye ilave etmişti.

İyi de bugün niye tersi bilinir?

NAZİ Propaganda Bakanı Goebbels’in kurduğu CHP’nın yalan makinasının nasıl başarıyla çalıştığını bilirsek bu soruya gerek kalmaz. “Yeterince büyük bir yalan söylerseniz ve onu sürekli tekrar ederseniz insanlar sonunda buna inanmaya başlayacaktır.” Dikkat ederseniz CHP ve Sol cephenin stratejisinin bu basit ilkeye dayadığını görürsünüz.

Aslında 1946’da imzalanan ama TBMM’de kabul tarihi 1947 olan anlaşmanın yorumunu 27 Mayıs darbecilerinden Haydar Tunçkanat yapsın müsaadenizle:

“Hükümet yardım diye önüne sürülen, gerçekte modern sömürgeciliğin öncüsü ve habercisi olan bu yardım anlaşmasının çok ağır olan şartlarını gözü kapalı kabul etmekle Mustafa Kemal’in tam bağımsızlık anlayışından ayrılmıştır. (…) Türkiye’nin ABD’den satın alacağı malzemenin mülkiyet hakkı Amerikalılara ait olacaktır. Böyle bir anlaşmadan Türkiye’nin nasıl bir kazancı olacağını kestirmek zordur.”

İnönü’ye ancak bu kadar laf edebilen Tunçkanat anlaşmada ABD’nin malzeme fazlalarından bir kısmını Türkiye’de satın almak istediği gayrimenkullerle trampa etme imkânına sahip olduğunu söyledikten sonra şu noktaya parmak basar:

“Kaldı ki binaların trampa edileceği malzemenin mülkiyeti Türk Hükümetine ait olmayacak, buna karşılık Türk toprağı üzerindeki gayrimenkulün mülkiyeti ABD’nin olacaktır.”

Bu kadar eşitliğe aykırı bir anlaşmanın nasıl kabul edilebildiği yeterince büyük bir soru işareti olarak dururken hüküm vermeyi de yazara bırakalım:

“Türkiye’nin bağımsızlığına gölge düşüren ve hükümranlık haklarıyla bağdaşmasına imkân olmayan böyle bir anlaşmanın yapılması Lozan’da kazandıklarımızın, yavaş yavaş geri verilmekte olduğunun inkâr götürmez belgeleridir.” (İkili Anlaşmaların İçyüzü, 1975, s. 31)

1919’da Kâzım Karabekir’e yazdığı mektupta “Türkiye’yi Amerikan kontrolüne bırakmaktan başka çözüm yolu yoktur” diyen İnönü’nün fırsat bulunca Türkiye’yi Amerika’nın ileri karakolu yapmak için giriştiği hamle ne kadar gizlense de Johnson’ın mektubuyla aşikâre çıkmıştı.

Sözün özü:

Tarihe emretmeye kalkanlar er veya geç hakikatin tokadını yerler.

.

Mezarı Bile Olmayan Şehid Veziriazam

Talas Meydan Savaşı Gerçekte Nasıl Oldu?

İngiliz Elçisinin Arabasını Çekenler

İnönü, Harf İnkılabının Gerçek Maksadını Böyle İfşa Etmiş

Sezai Karakoç’un Ruhuna Yağan Yağmur

Fikir tanklarımız boşalıyor: Türkiye bir bilgesini daha kaybetti

Cengiz Aytmatov’dan İbretlik Bir Hatıra

Menderes’in Yeni Bulunan Mektubunu 15 Yıl Önce Yayınlamıştım

Sezai Karakoç Neden Bu Kadar Çok Seviliyor?

O Montrö Belgesi Neden Bazılarını Kudurttu?

Ramazan Medeniyeti

Kutul Amare Zaferinin Bilinmeyen Bir Sayfası

Anadolu’nun Kaderi Göçlerle Çizilmişti

Abdülhamid’in Yatak Odasındaki Sır

Osmanlı’da Okur-Yazarlık ve Harf Devrimi

Sultanahmet Çeşmesi’ndeki Sır

Amasya’da İstanbul hükümetiyle mutabık kalınan gizli protokol neden sansürlenmişti?

Hirsch’in Hatıratında Hukuk Devriminin İçyüzü

Atatürk Bayrak İnkılabı da Yapmak İstemiş Ama…

Halikarnas Balıkçısı’nı tekkede “hû” çekerken tanımak ister miydiniz?

Memur Edildiğimiz Büyük Vazife

Mağdur sanayicilerimizden Mehmet Ali Kağıtçı -1

Mağdur Sanayicilerimizden Mehmet Ali Kağıtçı -2

Mağdur Sanayicilerimizden Mehmet Ali Kağıtçı -3

İftar Sofrasındaki Bir Tabak Patatesin Hikmeti

Aldırma Sabahattin Ali Aldırma

Din ile İlahiyat Aynı Şey Midir?

Abdülhamid’i denizciliğe düşman gösterenlere karşı Fransız tarihçi ne diyor?

Abdülhamid’i denizciliğe düşman gösterenlere karşı Fransız tarihçi ne diyor?

İslam düşmanları La Fontaine’in masalını bile sansürlemiş

Tek Parti rejiminde basın işte böyle sansür edildi

CHP, Halikarnas Balıkçısı’na dünyayı nasıl dar etmişti?

14 Mayıs’ta Uyanan Ruh Neydi?

Türkiye’ye karşı yeni Haçlı seferine dur de

Cahit Zarifoğlu ile Neler Yazıştık?

Dudullu’da bir çeşmenin dirilişi

Cumhurbaşkanına Tarih Dersi Vermeye Kalkan Özdil Nasıl Çuvallamıştı?

MUSTAFA ARMAĞAN

İsmailağa Cemaatinin kurucusu Ali Haydar Efendi İstiklal Mahkemesi’nde yargılanmıştı

1960 yılında 130 gün arayla iki Osmanlı âlimi vefat etmişti. Daha da ilginç olan nokta, birinin 27 Mayıs’tan 65 gün önce, diğerinin 65 gün sonra dâr-ı bekâya irtihal etmiş olmasıydı. Adeta ömürlerinin son günlerini bir askerî darbe kılıçla ikiye ayırmıştı.

Ölüme karşı zafer mi?

Ali Haydar Efendiler

Ahıska’dan Çarşamba’ya bir merdiven

Konserve kutusundan hela

İsmail Ağa Camii’nin kurtuluşu

MUSTAFA ARMAĞAN

CHP 1946’da Türkiye’yi nasıl ABD’nin “ileri karakolu” yapmıştı

TARİHİN ÖTEKİ YÜZÜ