ehlisunnnetde - HANCI 21-22

ABDULHAMİD HAN

ABDÜLHAMİD HAN Osmanlı padişahlarının 34'üncüsü olan Sultan II. Abdülhamid Han aklı, zekası ve ilmi fevkalade üstün olan bir zattı. Batılıların ve iç düşmanların asırlar boyunca devleti yok etmek için hazırladığı yıkıcı, sinsi planlarını sezip, önlerine aşılmaz bir set olarak dikildi. Hazırlayanları ve maşa olarak kullandıkları yerli işbirlikçilerini, sahte kahramanları işbaşından uzaklaştırdı. İşte bu büyük zatın 10 şubat, 96. yıldönümü idi. Yıldönümü vesilesi ile Yıldız Üniversitesi ve İstanbul Medeniyet Üniversitesi işbirliği ile iki açık oturumdan oluşan etkinlik düzenlendi. İlk panel Abdülhamid'in sağlık politikasıyla ilgiliydi. Oturum başkanlığını yaptığım bu panelde konuşmacılar özet olarak şunları anlattılar: Prof. Dr. Hüsrev Hatemi; Abdülhamid'in çok iyi niyetli, sağlam karakterli ve vefalı bir insan olduğunu söyledi. Kendisinden çok devleti düşünürdü. 33 sene zalimlik yapmadan devleti ustalıkla idare etmişti. Ona atılan iftiralardan biri de pinti olduğuna dairdi. Bu çok çirkin bir suçlama olduğunu ifade etti. Aristokrat havada, halktan uzak yaşamamıştı. Atatürk'ün Abdülhamid'i küçümseyici veya kötüleyici bir sözünün olmadığını da ekledi. Prof. Dr. Nil Sarı ise Abdülhamid'in sağlık alanındaki eserlerinden söz etti ve bazılarının fotoğraflarını gösterdi. Abdülhamid 90 adet gureba hastanesi, 19 adet belediye hastanesi, 89 adet askeri hastane ayrıca eğitim hastaneleri, kadın hastaneleri, akıl hastaneleri açmıştı. Bu hastaneler ülkemizden Lübnan'a, Yemen'den İsrail'e, Makedonya'dan Suriye'ye, Yunanistan'dan Libya'ya, Suudi Arabistan'dan Irak'a pek çok yerleşim bölgesine yayılmıştı. Ayrıca eczaneler, hapishane, sağlık merkezleri, fakirler, acizler ve hacılar için misafirhane de pek çoktur. Müthiş bir sağlık hizmetidir bu. Maalesef tahttan düştükten sonra bu eserlerin isimleri değiştirilmiş, bazıları yıkılmış ve bir kısmı da başka alanlarda kullanılmaya başlanmıştır. Kısacası bu büyük insan unutturulmak istenmiştir. Kasımpaşa, Haydarpaşa, Gülhane ve Mektebi Tıbbiye-i Şahane adlı eğitim ve üniversite hastanelerini açan da Abdülhamid olmuştur. Doç. Dr. Adem Ölmez ise Abdülhamid Han'ın özellikle eğitim, sağlık, ulaşım ve asayişe önem verdiğini anlattı. Zamanında yeni bulunan aşıları ülkeye getirmiş, aşı ve kuduz hastalığı üzerine merkezler kurmuş, Bimarhaneleri yani akıl hastanelerini ıslah etmiştir. Akıl hastalarına zincir kullanımını yasaklayarak bugün bile saldırgan hastalarda kullanılan gömleği yerine koymuştur. Dr. Şerif Esendemir konuşmasına Necip Fazıl'ın, "Abdülhamid'i anlamak her şeyi anlamak olacaktır." sözleriyle başladı. Abdülhamid'in tren yolları, bakteriyolojihane, cami ve mektepler yaptırdığını, çağına uygun yaşlılık politikası izlediğini, habitat yani biyosferi merkezi alan ekolojik politikaya önem verdiğini anlattı. Bunları dinlerken aklıma hep başbakanımız Recep Tayyip Erdoğan çağrışım yaptı. O da ülkeye duble yollar, hızlı trenler, Marmaray, üçüncü boğaz köprüsü, çok sayıda havaalanı gibi sayılamayacak eserler hediye etti. Sağlık alanında yeni hastaneleri hizmete açtı. Sağlık hizmetlerini halka yaydı. Eğitim alanını pek çok üniversite, sayısız derslik ve binlerce yeni öğretmenle destekledi güçlendirdi. Kısacası Abdülhamid'in çağdaş bir takipçisiyle karşı karşıyayız. Abdülhamid Han'ı nasıl ki bir takım vicdansız, merhametsiz ve acımasız kişiler, iç ve dış düşmanların oyununa gelerek, maşası olarak bir saray darbesi ile düşürdülerse aynı komplo şu an başbakanımıza karşı düzenlenmektedirler. Bu ülkeye hizmet etmek bazılarının gözüne batmakta ve ellerinden geleni yapmaktadırlar. Rabbim Başbakanımızı korusunu2026

ehlisunnnetde

03 Ocak 2021, Pazar
ERHAN AFYONCU
İstanbul’un fethini büyük felaket olarak gördüler

Avrupalılar, 29 Mayıs 1453’te İstanbul’un Türkler tarafından fethedilmesini Hazreti İsa’nın çarmıha gerilmesi ve dünyanın sonu gibi büyük felaketlerden birisi olarak algıladılar. Ağıtlar yakıp, feryatlar ettiler. En büyük Hristiyan mabetlerinden Ayasofya’nın camiye çevrilmesini ise hiçbir zaman hazmedemediler
İstanbul'un fethi dünya tarihinin en büyük olaylarından biridir. Batı son Roma İmparatorluğu'nun başkentinin elimize geçmesini ve en büyük Hristiyan mabetlerinden Ayasofya'nın camiye çevrilmesini hiçbir zaman hazmedemedi. İstanbul'un fethinin Batı'daki yankıları Zinkeisen, Jorga, Setton ve Schwoebel gibi tarihçilerin eserlerinde anlatılır.

Fatih İstanbul'a giriyor.

İSTANBUL'UN FETHİNE İNANMADILAR
İstanbul fetihten önce ikiye bölünmüştü. İmparator Konstantin halkın tepkisine rağmen Avrupa'dan yardım almak için Ortodoks kilisesini Katolik kilisesiyle birleştirmişti. Birlik taraftarları birliğe karşı çıkanlardan dolayı Tanrı'nın cezasına çarptırıldıklarını söylerken, karşı çıkanlar ise Latinler yüzünden inancımızı inkâr ettiğimiz için Tanrı bizi cezalandırıyor, diyorlardı.
29 Mayıs 1453'te İstanbul'un fethinden iki gün sonra papanın filosu ancak Eğriboz'a gelebildi. Çok az sayıda gemiden oluşan Haçlı filosu Çanakkale Boğazı'na bile gelemeden tekrar geri döndü. Bu durum Hristiyanlığın İslâm'ın yeniden canlanan gücüne karşı mücadele tarihinde silinemez bir leke olarak görüldü.
İstanbul'dan kaçanların Ege'deki adalara varmasından sonra, İstanbul'un düştüğü haberi her tarafa yayıldı. Haberler, Venedik'e 29 Haziran'da, Büyük Konsey toplantı halindeyken ulaştı. İnebahtı'dan mektuplar getiren hızlı bir gemiyle haber gelmişti. Mektup senatoda okunduğunda salonu derin bir sessizlik kapladı. Senato üyeleri korku ve şaşkınlık ile birbirlerine baktılar. Ağıtlar, çığlıklar birbirini takip etti. Ağlama sesleri ve feryatlar duyuluyordu. Çaresizlikten eller ovuşturuluyor ve kimisi saçını başını yolarken, kimisi de göğsünü yumrukluyordu. Biri, bir akrabasının muhtemel ölümüne ağlarken, bir diğeri İstanbul'da kaybettiği malı için üzülüyordu. Yıllar sonra Venedik dojlarının tarihçisi Marino Sanudo, durumu şöyle özetlemişti: 'Konstantiniyye'nin kaybedildiğine dair haberler, Hristiyanlar arasında büyük bir dehşete sebep oldu.'
Ertesi gün, Venedik yönetimi Papa V. Nikolas'a şunları yazdı: 'Yine de yüce babamızın hem buradaki Vatikan vekiliniz Ragusa Başpiskoposu Recanatili Jacopo Venier mektuplarından hem de başka kaynaklardan papa hazretlerinin bu mektuptan önce İstanbul'un korkunç ve elim düşüşünü öğrenmiş olduğunu varsaymaktayız.' Ancak papa, henüz haber almamıştı. Haberler Bologna'ya 4 Temmuz, Roma'ya ise 8 Temmuz tarihinde ulaştı. Haber papaya ulaştığında, Papa V. Nikolas, "Hristiyanlığın utancıdır bu!" diye bağırdı. Vaiz Fra Roberto da Lecce, haberleri halka duyurdu. Roma haftalar boyunca derin ağıtlara ve Konstantiniyye'nin düşmediğine veya Türkler'in Roma'ya saldırmak için hazırlıklar yaptıklarına dair söylentilere sahne oldu.

Ayasofya.

HERKES BİRBİRİNİ SUÇLADI
Hristiyan dünyası bugün dahi atlatamadığı bir şoka girmişti. Kimse bu duruma inanamıyordu. Kimisi Bizans'ın yardımına gidilmediği için Avrupa'daki Hristiyan devletleri suçlarken, kimisi de Bizanslılar'ın işledikleri günahların sonucunda bunların olduğunu ifade ediyordu.
Fetih sırasında İstanbul'da bulunan Brescialı hümanist Ubertino Puscolo'ya göre Rumlar Hristiyan faziletlerin ve hümanist değerlerin bilincini tamamen yitirmişlerdi. İstanbul'da her şeyin bir fiyatı vardı. Namusuyla çalışmaya burun kıvrılıyordu. Mevki sahibi herkes gelirlerini devlet hazinesinden sağlıyor ve kumar masalarında har vurup harman savuruyorlardı. Gerçek ibadet bir kenara atılmıştı ve kutsal bayramlar tamamen ticarîleşmişti. Puscolo, Rumların kilise birleşmesi meselesinde, Lâtinlerle yapılan müzakerelerde ikiyüzlü davrandığını düşünüyordu. Eserinde şöyle diyordu: 'Ey hain Rum ırkı! Hangi zalim peri sizi doğruca sürdü, Dipsiz kuyuya doğru ve düşmenize sebep oldu, Ey Yunanistan'ın erkekleri size çukuru kazdırdı, İçine yurdunuzu, değer verdiğiniz evlerinizi, karılarınızı, çocuklarınızı gömdüğünüz.' Puscolo'ya göre birleşmeyi reddettikleri için sonunda semavî koruyucuları, şehrin bânisi Konstantin tarafından bile terkedilmişlerdi ve böylece ilahî adalet tecelli etmişti.

V. Nikolas.

BÜYÜK FELAKET
İtalya'dan Sırbistan'a herkes sıranın kendilerine geldiğine inanıyor ve korkuyordu. Vaizler şehir şehir dolaşarak halka durumu duyurdular. İnsanların günahları yüzünden Doğu Roma'nın başkentinin Türkler'in eline geçtiği, eğer insanlar dine dönmezlerse Fatih'in Roma'ya kadar geleceğini anlattılar.
İstanbul'un Türkler'in eline geçmesi Hristiyan dünyasında birçok ağıt yakılmasına sebep oldu. Bir Venedik şiirinde Hristiyanlığa şöyle sesleniliyordu: "Ağıtlar yaksın, korkunç düşüşüme gökyüzü ve bütün Hristiyanlar! Bu ne biçim kader. Hristiyanları körleştiren günahım ne benim. Felaketin bana yaklaştığını görmedi mi onlar". Bir diğer anonim çağrıda da Hristiyanlar bir araya gelmeye çağrılıyordu: "Her şeye kadir Tanrım lütfunla Hristiyanlığa güç ver. Barış ve birlik sağla. Ne Yunanistan'da ne Asya'da ve ne Avrupa'da tek bir Türk kalmayana kadar kovalamamız için bize büyük bir ordu kurmayı nasip et."
Avrupalılar İstanbul'un Türkler'in eline geçmesini Hazreti İsa'nın çarmıha gerilmesi ve dünyanın sonu gibi büyük felaketlerden birisi olarak algıladılar. Haber yayıldıkça her yerde yeni bir haçlı seferi düzenleme fikri hakim oldu. İstanbul'un fethinden sonraki yıllarda devlet adamları, askerler, kilise mensupları ve diğerleri tarafından düzinelerle haçlı seferi plânları yapıldı. Ancak bir netice alamadılar.

II. Pius.

Geleceğin papasının Ayasofya feryadı
Gelecekte II. Pius adıyla papalık yapacak olan, o dönemde Siena Piskoposu olan Aeneas Silvius Bartholomeus, İstanbul'un fethine dair haberleri III. Frederik'le birlikte Graz'da 12 Temmuz tarihinde aldı. Aynı gün V. Nikolas'a maruz kaldığı şoku ve derin kederi iletmek için şöyle bir mektup yazdı: 'Konstantinopolis ile ilgili olarak bize gelen bu melun haberler nedir? Keşke yalan olsa! Yazarken bile elim titriyor; ruhum dehşete düştü, yine de her ikisi ne infialini dizginleyebiliyor ne de acıklı durumunu ifade edebiliyor. Ah, zavallı Hristiyanlık!
Dünyanın en ünlü kilisesi Ayasofya'nın harap edilmesine veya kirletilmesine üzülüyorum. Mucizevî becerilerle kurulan sayısız bazilikanın Mehmed tarafından harap edilmeye veya kirletilmeye maruz kalmasına üzülüyorum. Latinlerin bile henüz bilmedikleri, ama İstanbul'da olan sayısız kitap hakkında ne diyebilirim? Aynı şekilde kaç büyük adamın adı artık silinip yok olacaktır! Homer ve Eflatun ikinci kez ölmüştür. Filozofların ve şairlerin dâhice eserlerini şimdi nereden bulacağız? İlham perilerinin kaynağı yok edildi. Umut edelim ki, bize bu felaketi uygun sözlerle anlatacak yeterli yetenekler güvende olsun....
İnsanlar, iddia edildiği kadar büyük tehlikelerin olmadığını, Bizanslıların yalan söylediklerini, para almak için planlar yaptıklarını söylediler -tüm tehlikelerin hayali, korkuların boş olduğunu söylüyorlardı-. Papa Hazretleri elinden geleni yaptı. Sizin suçlanabileceğiniz hiçbir şey yok, ama gerçekleri bilmeyen gelecek nesiller, İstanbul'un sizin zamanınızda kaybedildiğini öğrendiklerinde, bu felaketi size atfedeceklerdir... Şu anda Hristiyanlığın iki ışığından birinin söndüğünü görüyoruz. Doğu Roma İmparatorluğu'nun merkezinin alaşağı edildiğini, Yunanistan'ı oluşturan tüm o ihtişamın yok edildiğini görüyoruz... Artık Mehmed aramızda hüküm sürüyor. Türkler başımızın üzerinde dolanıyor.'
(Not: İddiaların tam tersine fetihten sonra Ayasofya korunmuş, şehirdeki kitaplar Fatih'in kütüphanesine alınmıştır.)

.10 Ocak 2021, Pazar
ERHAN AFYONCU
İstanbul’un en güzel Camii’ne kıymayın

Mimar Sinan’ın en güzel eserlerinden biri, Üsküdar’da “Kuşkonmaz Camii” de denen Şemsi Paşa Camii’dir. Daha önce gelen tepkiler üzerine caminin deniz tarafına yol yapılmasından vazgeçilmişti. Şimdi İstanbul Büyükşehir Belediyesi, Şemsi Paşa Camii’nin yalı cami özelliği ile orijinalliğini yok edecek yol yapımını tekrar başlattı
Tarihe, yaptırdığı hayır eserleri, yazdığı kitaplar, hazırcevaplığı ve nüktedanlığıyla geçen devlet adamlarından birisi 16. yüzyılda yaşamış Şemsi Ahmed Paşa'dır. Üsküdar'da Mimar Sinan'ın inşa ettiği ve halkın Kuşkonmaz adını verdiği caminin bânisi Şemsi Ahmed Paşa, Anadolu beyliklerinden İsfendiyaroğulları'ndandır. Bolu'da doğan Şemsi Ahmed Paşa'nın annesi ise İkinci Bâyezid'in oğlu Şehzâde Abdullah'ın büyük kızı Şahnisâ Sultan'dır.

ŞEMSİ AHMED PAŞA
Şemsi Ahmed Paşa Enderun'da yetişti. Ailesinin hemen hemen bütün üyeleri gibi iyi bir doğancı ve mahir bir avcı olan Şemsi Ahmed, daha Enderun'da iken Kanunî Sultan Süleyman'ın yakın çevresine girdi. Saray ağalıklarında görev yaptı. 1554'te Şam Beylerbeyiliği'ne tayin edildi. Beylerbeyi Şemsi Paşa ile bu sırada Şam kadılığına atanan Şeyhülislâm Ebussuud Efendi'nin oğlu Mehmed Efendi arasında gerginlik yaşanması ve birbirlerini İstanbul'a şikâyet etmeleri sebebiyle her ikisi de memuriyetlerinden azledildiler. Daha sonra Sivas Valiliği'ne tayin edilen Şemsi Ahmed Paşa, buradan 1562'de Anadolu Beylerbeyiliği'ne nakledildi. 1564'te Rumeli Beylerbeyi oldu. Emekli olduktan sonra II. Selim ve III. Murad'ın musahibliğinde bulundu.
Şemsi Ahmed Paşa, 5 Mart 1580'de vefat etti ve Üsküdar'daki caminin bitişiğindeki türbesine defnedildi. Üsküdar sahilinde Mimar Sinan'ın eseri olan ve kendi adıyla anılan cami, türbe ve medreseden oluşan bir külliye ile Bolu'da başta İmaret Camii ve Külliyesi, Gerede'de bir han yaptırmıştı. Şam'da da Ahmediye Medresesi'ni inşa ettirmişti.

YALI CAMİ ÖZELLİĞİ YOK OLUYOR
Şemsi Paşa, ölümünden önce Mimar Sinan'a konağının bulunduğu Üsküdar'da 1580'de bir külliye inşa ettirmişti. Büyük mimarımızın en güzel eserlerinden birisi Üsküdar'da "Kuşkonmaz Camii" de denen Şemsi Paşa Camii'dir. Vapurla geçerken bütün güzelliği ve zarafetiyle Üsküdar'a hoş geldiniz diye sizi karşılayan bu küçük ama son derece zarif ve orantılı külliye sahili bir biblo gibi süsler. Bu kadar güzel bir eser başka bir memlekette olsa cam fanusta korunur ama biz birkaç yıldır orijinalliğini ve güzelliğini bozmak için elimizden geleni yapıyoruz.
Kadir Topbaş'ın belediye başkanlığı döneminde 2017'de kazık çakılarak caminin deniz tarafına yol yapılmaya başlanmış, binada çatlaklar oluşunca vazgeçilmişti. İstanbul Büyükşehir Belediyesi, Şemsi Paşa Camii'ni denizden koparmak için yol projesini şimdi tekrar başlattı. Ekrem İmamoğlu, Kadir Topbaş'ın yanlış bir icraatını devam ettiriyor ve yol tamamlandığında Şemsi Paşa Camii'nin yalı cami özelliği ile orijinalliği ortadan kalkacak! Kazıklı yol kadar olmasa da yapılan yol ve yoğun yaya trafiği camiye zarar verecek. İşin en ilginci ise "Portatif yol yapıyoruz, yalı cami özelliği bozulmayacak" diye yapılan yanlış işin savunulması. Caminin deniz tarafına yol yapılınca yalı özelliği nasıl kalır? İnsanların zekâsı ile dalga geçiliyor. Ayrıca caminin öbür tarafında yayaların geçtiği bir yol zaten var.
Şimdi, şu soruların açıkça cevaplandırılması gerekiyor:
Kültürel eserleri muhafaza etmekle görevli olan '6 Numaralı Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu' caminin orijinalliğini ve siluetini bozacak bu projeye nasıl izin verir? Mimar Sinan, caminin önüne yol yapmayı düşünemeyecek derecede öngörüsüz ve yeteneksiz bir mimar mıydı? Mimarîye ileri derecedeki hakimiyeti ile denizin üzerine yaya yolu yapmayı düşünemez miydi? Büyükşehir Belediyesi ecdadın en önemli eserlerinden birine niçin saygı göstermiyor? Üsküdar Belediyesi bu tarihî ve mimarî cinayete niçin ses çıkarmaz? Yol yapımına daha önce karşı çıkan Mimarlar Odası şimdi niçin ses çıkarmıyor?
Kültür ve Turizm Bakanlığı ile yetkili bütün makamlar Mimar Sinan'a yapılan bu saygısızlığı engellemeli, tarihî eserler hakkında alınan kararlar konusunda "Bu kararı şu parti verdiyse doğru, ama karar bu parti tarafından alındıysa yanlıştır" uygulamasına son verilmelidir.

İLK RÜŞVET İDDİASI
LALA Mustafa Paşa 1569'da altıncı vezirliğe terfi ettirilince Rumeli Beylerbeyi Ahmed Paşa emekli oldu. Şemsi Ahmed Paşa Şam Beylerbeyi iken emrinde Safed Sancakbeyliği yapan Lala Mustafa Paşa'nın kendisinden daha üst düzey bir göreve getirilmesini hazmedememiş, bu yüzden emekliliğini istemişti.
Ahmed Paşa, İkinci Selim döneminde padişahın musahiblik vazifesini yürüttü. Şemsi Ahmed Paşa, padişahın 1574'te ölümü üzerine Sokollu Mehmed Paşa karşısındaki hamisini kaybetti ve İstanbul'dan uzaklaştırıldı. Yeni padişah Üçüncü Murad, Şemsi Ahmed Paşa'yı emektardır diyerek Bolu'dan İstanbul'a getirtti ve tekrar musahib yaptı.
Tarihçi Gelibolulu Mustafa Âli, Şemsi Ahmed Paşa'nın Osmanlılar'dan kendi hanedanı İsfendiyaroğulları'nın intikamını almak için imparatorluğun sonunu getirecek bir hastalığın tohumlarını atarak bizzat padişahı rüşvet almaya alıştırdığını iddia eder. Ancak Tarihçi Mustafa Âli, Şemsi Ahmed Paşa'nın düşmanı Lala Mustafa Paşa'nın hizbinde yer aldığı için bu iddiası şüphelidir.

İRAN ELÇİSİ, ŞEMSİ AHMED PAŞA'DAN ALDIĞI CEVAPLA DONAKALMIŞTI
ŞEMSİ Ahmed Paşa tarihe hazırcevaplığı ve nüktedanlığıyla geçen devlet adamlarındandır. Kanunî'nin ölümünden sonra İkinci Selim'in tahta çıkmasını tebrik için İran'dan elçi gönderilmiş, elçi gelmeden namı gelmişti. Safevî Elçisi Şahkulu söz ustası ve hazırcevap bir devlet adamıydı. 1568 Şubat'ında Edirne'ye gelen İran elçisi şehrin dışında veziriazam haricindeki bütün Osmanlı devlet adamları tarafından karşılandı. Söz söyleme sanatında mahir olan Şahkulu Sultan'ı ilk karşılama ve elçiyle sohbet için Rumeli Beylerbeyi Şemsi Paşa görevlendirildi. Şemsi Paşa'ya sohbet sırasında altta kalmaması, gereken cevabı vermesi talimatı da verilmişti.
Safevî Elçisi Şahkulu Han, kendini büyük bir törenle karşılayan Osmanlı askerlerini küçümsemek için "Vallah ki bu askerin süsleri ve gösterişi düğün halkına benzer" dediğinde hazırcevaplığı ile meşhur Şemsi Ahmed Paşa, "Belli, Çaldıran'dan Taçlu Hanım'ı gelin getiren bu askerdi" demişti. Şemsi Ahmed Paşa, 1514'te Çaldıran Savaşı'nda Şah İsmail'in eşi Taçlu Hatun'un esir alınmasını muharebeden 54 yıl sonra İran elçisine hatırlatarak, hazırcevaplığıyla meşhur Şahkulu'nu susturmuştu.

ŞAİR VE YAZAR BİR DEVLET ADAMI
ARAPÇA ve Farsça şiirler yazan Şemsi Ahmed Paşa'nın en meşhur eseri Türkçe Divân'ıdır. Diğer eserleri ise "Cevâhirü'l-Kelimât" adlı Arapça- Türkçe lügat, "Tuhfe" isimli Farsça-Türkçe manzum lügat, "Şehnâme-i Sultan Murad" isimli manzum tarih, "İ'tikâd-nâme-i Şemsi Paşa" ve "Vikâye Tercümesi"dir. Şemsi Ahmed Paşa, "Şehnâme-i Sultan Murad" isimli 2.398 beyitlik eserinde Hulefâ-i Raşidin'den başlayıp, çeşitli İslâm devletlerinden bahsettikten sonra Osmanlı Devleti'nin kuruluşundan başlayarak geniş bir şekilde Osmanlı tarihini anlatır.

17 Ocak 2021, Pazar
ERHAN AFYONCU
ABD’nin kuruluşu bir baskınla başladı

İngiltere’nin sömürgesi olan Amerikalılar, bir vergi meselesi üzerine Boston’da İngiliz gemilerini basıp, çayları denize dökerek bağımsızlık yolunda ilk adımı attılar. İngiltere’nin sert karşılık vermesi üzerine çıkan savaş sonucunda ise 1783’te Amerika Birleşik Devletleri kuruldu
Amerika Birleşik Devletleri, 18. yüzyılın sonunda kurulmuş federal bir devlettir. Amerika'nın kuruluşu hakkında teferruatlı bilgiyi Süha Atatüre, James Davidson, Allan Nevins ve Howard Zinn'in eserlerinde bulabiliriz. Ayrıca İngilizce Wikipedia'nın ilgili maddelerinde de bilgi ve resimler bulunabilir.

AMERİKAN KOLONİLERİ
Amerika 1492'de Kolomb tarafından keşfedildi, ancak kıtaya ilk seferleri düzenleyen İspanyol ve Portekizliler, Orta ve Güney Amerika'da yerleştiler. İngilizler ise, 17. yüzyılın başında Kuzey Amerika'daki ilk yerleşim yerini kurdular. Zamanla kolonilerin sayısı arttı. Koloniler, Britanya'dan uzak olmanın avantajıyla kendi içişlerinde ve yönetim mekanizmalarında otonomi ile hareket ederlerken, malî ve askerî bakımdan Londra'nın verdiği emirlere uymak zorundaydılar.
Amerikan Bağımsızlık Savaşı'nı tetikleyen en önemli olaylardan biri, 1756-1763 arasındaki Yedi Yıl Savaşları'dır. Bugünkü Kanada'nın büyük çoğunluğuna hâkim olan Fransa, savaşın sonunda Quebec ve Montreal'i kaybetti. Ancak İngiltere savaş bittikten sonra Fransızlar'la ve yerlilerle yaptığı mücadelenin maliyetini kolonilerin üzerine yükledi. Ayrıca koloniler Fransız tehdidinden de kurtulmuşlardı.
Amerikan kolonileri, bu dönemde idari bakımdan üç gruba ayrılmıştı. Bu üç gruptan imtiyaz kolonileri olarak anılan Rhode Island'ın ve Connecticut'ın kendi içlerinde özerk mekanizmaları vardı ve daha demokratik yapıya sahiptiler. Ancak Londra'ya olan mali yükümlülükleri devam etmekteydi. Bir diğer grup vasilik sistemiydi. Maryland, Pensilvanya, New Jersey ve Delaware'de tatbik edilen bu sistemde İngiltere güvendiği bir kişiye, feodal bir derebeyi gibi hareket etme hakkı tanımıştı. Kraliyet kolonisi olarak bilinen üçüncü modelde ise İngiltere koloninin başına doğrudan vali atamaktaydı. New York, Güney ve Kuzey Carolina, Georgia ve Virginia'da bu model tatbik edilmekteydi. En çok nüfusun yaşadığı ve İngiliz siyasal baskısının en çok hissedildiği koloniler buralardı.

VERGİ İSYANLARI
İngiltere'nin koloniler üzerindeki malî yükü artırıcı ilk hamlesi 1764'teki "Şeker Yasası" oldu. 1765'te ise her yazılı iktisadi işlem için "Pul Vergisi" uygulamaya kondu. Ancak 9 farklı koloninin temsilcisinin New York'ta toplanarak vergiyi protesto etmeleri üzerine, İngiltere vergiyi 1767'de kaldırdı. Fakat bu yasanın kalktığı sırada, Maliye Bakanı Townshend'in getirdiği yeni vergi yasalarıyla koloniler üzerindeki gümrük vergisi yükü artırıldı. Vergiden etkilenen ürünler arasında cam, kâğıt, kurşun ve çay bulunmaktaydı.
Bu karara "Amerikan Devriminin Kalemi" namıyla bilinen avukat John Dickinson şiddetle karşı çıktı. Dickinson'a göre, verginin hukukî bir meşruiyeti yoktu. Zira Amerikalı koloniler, bu vergi kanunlarının kabul edildiği İngiliz Parlamentosu'nda temsil edilmemekteydiler. New York ve Massachusetts koloni meclisleri, bu vergi kararlarını kabul etmediklerine dair kararlar alınca, İngiliz valiler meclisleri kapattılar. Çıkan ayaklanmalar da İngiliz birlikleriyle bastırıldı.
1772'de Amerika genelinde başlayan ekonomik sıkıntılar, krizi daha da derinleştirdi. O zamana kadar şehirli ve entelektüel kitleler içerisinde yaygın olan İngiltere'ye yönelik muhalefet, kırsal nüfusta da yayıldı. Nitekim bu kriz ortamında Londra'nın, Doğu Hindistan Kumpanyası isimli İngiliz şirketini kurtarmak için aldığı önlemler bardağı taşıran son damla oldu. Doğu Hindistan Kumpanyası, Amerika'ya çay gönderirken vergiden muaf olacaktı. Koloniler ekonomik sorunlar ile boğuşurken, İngiltere'nin böyle bir ayrıcalık tanıması, halkta büyük tepki doğurdu.
Kendilerine "Sons of Liberty" (Özgürlüğün Oğulları) adını veren bir grup, tıpkı pul dağıtımcılarının 1765 Pul Yasası krizinde olduğu gibi, eyleme başladılar. Bostonlular, çay taşıyan İngiliz gemilerinin gelmesini istemiyorlardı. Buna rağmen, gemiler 28 Kasım 1773'te limana yanaştı. Bir süre sonra Massachusetts Valisi Thomas Hutchinson, İngiliz gemilerinin gümrük vergisi vermeksizin limandan ayrılamayacaklarını bildirdi ve vergiyi ödemeleri için süre verdi. Valinin Dartmouth gemisine verilen mühletin sona erdiği gün olan 16 Aralık'ta Bostonlular toplandılar. Göstericilerden bazıları geceleyin Kızılderili kıyafetine bürünerek gemilerdeki bütün çayı denize döktüler. Amerika'nın diğer limanlarında da çaylara el konuldu veya İngiliz menşeli çay alımları iptal edildi. Haber İngiltere'ye ulaştığında, Amerikan kolonilerini cezalandırmak için sert tedbirleri içeren yasalar çıkarıldı.

BAĞIMSIZLIK SAVAŞI
Kolonilerin temsilcileri 1774'te Birinci Kıtasal Kongre'de Philadelphia'da bir araya geldiler. Kongrede, İngiliz mallarını boykot kararı alındı. İngilizler ise gelişmelere savaşla karşılık verdiler. Kuzey Amerika'daki İngiliz ordularının başkomutanı olan Sir Thomas Gage, Amerikan kolonilerine karşı harekete geçti. Bunun üzerine Kıtasal Kongre'de Massachusetts kolonisinin temsilcisi John Adams'ın önerisiyle, General George Washington, Amerikan koloni ordularının başkomutanlığına getirildi.
Savaş devam ederken, Amerikalı düşünür Thomas Paine, meşhur "Common Sense" (Sağduyu) isimli kitabını 1776 Ocak ayında yayınladı. Amerika'da çok kısa sürede 500 bin adet satan bu kitap, İngiliz kralının otoritesinin kaynağını ve meşruiyetini sorguluyordu. Thomas Paine, kitabında İngiltere kralının aldığı kararların hiçbirinin hukukî olmadığını savunup, Amerikan kamuoyunu büyük ölçüde bağımsızlık fikrine ikna etti. 1775'te toplanan İkinci Kıtasal Kongre'de temsilci olarak yer alan Amerika'nın kurucu babalarından Thomas Jefferson, John Adams, Benjamin Franklin, Robert Livingston ve Roger Sherman bir komite oluşturdu. Bu komite 4 Temmuz 1776'da bir bildiri yayınlayarak 13 koloninin birleştiğini ve Amerika Birleşik Devletleri adında yeni bir bağımsız devlete dönüştüğünü ilan etti. General George Washington liderliğinde 8 yıl süren bağımsızlık savaşı neticesinde, İngiltere 1783'te Paris Antlaşması'nı imzalayarak, ABD'nin bağımsızlığını kabul etti.

ABD BAŞKANLIĞI
Amerikan devletinin, yönetim modelinin nasıl şekilleneceğinin belirlendiği müzakereler uzun yıllar sürdü. Devlet yönetiminde, yasama, yürütme ve yargı ayrılığına dayalı bir başkanlık sisteminin tatbiki benimsendi. Bu süreçte, siyasal gücün başkan, kongre (temsilciler meclisi ve senato) ve yüksek yargıya nasıl taksim edileceği, kurucu babalar tarafından tartışıldı. Başkan sistem içinde kilit role sahip olduğu için, başkan seçilecek kişinin doğuştan Amerikan vatandaşı olması şart koşuldu. Böylece İngiltere ve Almanya gibi ülkelerin desteğini alan, sonradan Amerikalı olmuş kimselerin ülkeyi yönetmesinin önüne geçilmek istenmişti. Yine dış müdahaleyi önlemek amacıyla başkan olacak kişinin en az 14 yıl ABD'de yaşaması zorunlu kılınmıştı.
Devletin federal mi yoksa konfederal karakterli mi olacağı da kurucu babaların en çok tartıştığı konulardan biriydi. Gelecekte ABD'nin dördüncü başkanı seçilecek olan James Madison, ilk hazine bakanı Alexander Hamilton ve yüksek mahkemenin ilk başkanı olan John Jay daha merkezi bir hükümeti savundukları için "Federalist Paper" denilen 85 maddelik ilkeler bütününü savundular. İlk Virginia Valisi Samuel Adams, üçüncü ABD Başkanı Thomas Jefferson ve Patrick Henry gibi isimler, konfederal modele benzer çok daha zayıf bir merkezi hükümet sistemini öne çıkardılar. Uzun süren çalışmalar sonucunda, güçlü federal bir başkent, devletin varlığını devam ettirmesi bakımdan önemli görüldü ve ABD'nin federal bir ülke olması kararlaştırıldı.
1789'da yapılan seçimlerle George Washington ilk ABD Başkanı, John Adams ise ilk başkan yardımcısı seçildi. Washington iki dönem görev yaptıktan sonra, bir daha aday olmayıp, 1797'de görevi John Adams'a devretti.

.24 Ocak 2021, Pazar
ERHAN AFYONCU
Balkanlar’da Ortodoksluk Türkler sayesinde var

Yunanistan Başpiskoposu İeronimos, İslamiyet ve Müslümanlar aleyhine konuştu. Halbuki Osmanlılar’ın Rumeli fetihleri, Balkanlar’da Katolikleştirilmek üzere olan Ortodokslar’ı mezhep değiştirmekten kurtarmış, bugünkü Yunanlılar’ın dedeleri, Türkler’i “Bizi Katolikler’in elinden kurtar” diye davet etmişlerdi
14. yüzyılın son çeyreğinde Balkanlar siyasi bakımdan birlik halinde değildi. Balkanlar, birçok devletçikler ve feodal senyörlükler halinde parçalanmıştı. Aralarındaki rekabet ve çekişmeler Osmanlılar'a karşı birlikte hareket etmelerini engellediği gibi, Türkler'le birbirlerine karşı işbirliği yaptıkları için Osmanlı fetihlerini kolaylaştırdı. Rahmetli Halil İnalcık Hocamız, araştırmalarında Türk fetihlerinin nasıl olduğunu teferruatlı olarak anlatır.

Yunanistan Başpiskoposu İeronimos

ORTODOKSLUK KURTULDU
Balkanlar, Stefan Duşan (1331- 1355) idaresinde kurulan bir Sırp İmparatorluğu suretiyle birliği kazanır gibi olmuştu. Ancak Duşan'ın 1355'te ölümünden sonra devlet hızlı bir şekilde parçalandı. Halil İnalcık, Sırp İmparatorluğu'nun zayıflamasından sonra Osmanlılar'ın, Balkanlar'da hamilik rolünün başladığını söyler. İki büyük devlet, kuzeyde Macaristan, batıda ve güneyde ise Venedik, siyasi parçalanmadan istifade ederek Balkanlar'da yayılma politikası güdüyorlardı. Bu iki devlet, siyasi ve askeri hâkimiyetle beraber Katolikliği de temsil ediyordu. Bundan dolayı hâkimiyetleri Balkanlar'da halk kitleleri tarafından benimsenmedi. Fakat bu iki devletin yaptığı tazyik neticesinde Balkanlar, Katolik olmaya mahkûm gibiydi. Osmanlılar'ın bu devletlere karşı mücadele etmeleri, böyle bir tehlikeye set çekerek Balkanlar'da, Ortodoksluğun yaşamasını sağladı. Balkanlar'ın sosyal şartları da Osmanlı yayılışına yardım etti. Bizans'ın siyasi otoritesinin zayıflamasıyla birlikte vilayetlerde bulunan senyörler, mali ve hukuki imtiyazlarla merkeze karşı gittikçe daha bağımsız hâle geldiler. Bu durum, onların köylü üzerindeki angarya ve vergileri artırmalarıyla neticelendi. Osmanlı fethiyle mahalli senyörlükler yerine merkezi ve mutlak bir devlet otoritesi bölgeye yerleşti ve bu tür feodal angaryalar kaldırıldı.

GÖNÜL ÇELME SİYASETİ
Osmanlı fetihleri sadece kılıçla olmamıştı. Halil İnalcık, Osmanlı fetihlerinin kılıçtan ziyade istimalet (gönül çelme) ismi verilen uzlaştırıcı bir politika ile gerçekleştirildiğini ve Osmanlılar'ın Balkanlar'da kılıç ve ateşle yerleştikleri iddiasının artık bilimsel yayınlarda yer almadığını söyler.
İstimalet, Müslüman olmayan ahalinin çeşitli vaatlerle kazanılması sayesinde Osmanlı hâkimiyet sahasının genişletilmesidir. Osmanlı idaresi yaptığı propagandayla İslâm'ın ananevi müsamaha politikası çerçevesinde gayrimüslimlere can ve mal güvenliği ile dinlerinde serbestlik tanıyor ve eski feodal bağlılıklarından kurtarıyordu. Osmanlı idaresini kabul eden gayrimüslimler, askerlik hizmeti yerine "cizye" vergisini ödedikleri takdirde hayatları, malları ve dinleri devletin teminatı altına alınırdı.
Gazilerin akınlarından kaçarak kalelere sığınan ahali, Osmanlı hâkimiyetinin yerleşmesi ile birlikte düzenli bir devlet idaresinin koruyucu güvenliğine kavuşuyordu. Bunun sonucu olarak birçok yer kendiliğinden Osmanlı hâkimiyetini tanımaktaydı.

MİLLİ KİMLİKLER KORUNDU
Osmanlılar gayrimüslim halkın yanı sıra, Ortodoks kilisesini ve manastırlarını da himaye ederek vergilerden muaf tuttular ve onların dini vakıflarına dokunmadılar. Osmanlılar feodal yerli askeri sınıfın imtiyazlarını ve feodal haklarını kaldırmakla beraber, onları kendi askeri sistemleri içine almışlardı. Böylece köylüyü, kiliseyi, şehirli halkı ve askerleri kendi saflarına çektiler. Bu yüzden Osmanlı idaresine direnen mahalli hanedanlar ortadan kaldırıldıktan sonra fethedilen yerlerde hâkimiyet kolay kurulmuştur.
Osmanlılar, fethettikleri bütün bölgelerin dini ve milli kimliklerini korumalarını sağladılar. Gerek Balkanlar'da, gerekse Ortadoğu'da olsun Osmanlılar çekildikten sonra buralardaki halkın dillerinde ve dinlerinde büyük bir değişim olmadı. Bazı ülkeler, Osmanlı fetihlerinden önceki durumlarından daha ileri bir duruma geldiler. Örneğin, Osmanlı fethi sırasında Katolik olma tehlikesi ile karşı karşıya olan Sırbistan'da Ortodoksluk devam ettiği gibi, ayrıca Sırp milli kilisesi de kuruldu. Böylece Rum Patrikhanesi'nin nüfuzundan çıkan Sırplar, Helen kültürünün tesirinden kurtulup milli kimliklerini yaşatabildiler. Oysa Osmanlı İmparatorluğu'nun asırlarca kaldığı yerlerde 50-100 sene kalan İngilizler ve Fransızlar, kendi dilleriyle birlikte dinlerini de dayatmışlardı. Bu iki ülkenin sömürgelerinin çoğunda resmî dil hâlâ İngilizce veya Fransızca'dır. Bu ülkelerde Osmanlı hâkimiyetinden sonraki dönemde bitmek bilmeyen kaos ve kargaşa da hâlâ devam ediyor.

YUNANLILAR'IN DEDELERİ, TÜRK İDARESİNE KAVUŞMAK İÇİN DUA ETMİŞLERDİ
OSMANLILAR, Balkanlar'ı fethederken birçok yerde halkın davetiyle karşılaştılar. İslam Ansiklopedisi'nin Mora ve Yanya maddeleri ile Yaşar Ertaş'ın Mora hakkındaki araştırmasında bu konuda bilgi bulunabilir.
II. Murad, 1430'da Selânik'i kuşattığında Yanya halkının temsilcileri gelerek Osmanlılar'ı şehirlerine çağırdılar. Şehrin anahtarlarını da Selânik yakınlarındaki Kleidi köyüne getirdiler. Fatih döneminde ise Mora'daki Rumlar ve değişik bölgelerdeki Sırplar, Osmanlı padişahını, kendilerini despotlardan kurtarması için çağırmışlardı
Rumlar'ın yaşadığı Mora, II. Viyana bozgun yıllarında Venedik tarafından işgal edildi. Ancak Katolikler kendi inançlarını Ortodoks ahaliye zorla kabul ettirmeye çalışınca Rumlar, Venedikliler'i dışladı. Fransız diplomat De la Motraye, 18. yüzyılın başlarında Mora'ya uğradığında Rumlar'ın Türk idaresine geri dönmek için dua ettiklerini görmüştü. Rumlar, Türkler'in kendilerinden daha az vergi aldıklarını ve ibadetlerini istedikleri gibi yapmalarına karışmadıklarını söylüyorlardı. Halk Venedikliler'in evlerine el koyduklarını, kadın ve kızlarına tecavüz ettiklerini ifade etmişti. Ayrıca Rumlar, Katolik din adamlarının Ortodoksluk aleyhinde konuşup, Katolikliği kabul etmeye zorladıklarını, halbuki daha önce idaresinde yaşadıkları Türkler'in asla böyle bir şey yapmadıkları gibi kendilerine mümkün olan bütün özgürlükleri de tanıdıklarını söylemişlerdi. Venedikliler, Ortodoks papazların atanmalarını da yasaklamışlar, alt düzey ruhbanları Katolik hiyerarşisine sokmuşlardı. Venedikliler'den bizar olan Rumlar, İstanbul'daki Rum Patriği aracılığıyla Osmanlı padişahının kendisini kurtarmasını istediler. Mora ve bazı Ege adalarındaki Rumlar, III. Ahmed'in kendilerini Venedik idaresinden kurtarmasını talep ediyorlardı. III. Ahmed'in annesi Gümnuş Emetullah Sultan da Rumlar'ın isteklerini destekledi. Rum Patriği savaş sırasında Venedikliler'i destekleyenler olursa kiliseden çıkarmakla tehdit bile etmişti.
Sadrazam Şehid Ali Paşa 1715'te Mora'ya girdiğinde Rumlar, direnmedikleri gibi Osmanlı birliklerine yardım ettiler. Ali Paşa, Venedikliler gibi halktan bedava erzak teminini şart koşmak yerine her şeyin ücretini ödemiş, Rumlar'a yabancı işgaline uğramış bir Osmanlı tebaası gibi davranmıştı. Nitekim fetihten sonra Rumlar gelerek Osmanlı Devleti'ne bağlılıklarını bildirdiler.

31 Ocak 2021, Pazar
ERHAN AFYONCU
Osmanlı döneminde fahiş zam yapanlar falakaya yatırılırdı

Osmanlı döneminde hiçbir satıcı, malını devletin belirlediği fiyatın üzerinde satamazdı. Malını devletin belirlediği fiyattan daha pahalı satanlar, sattığı malda sahtekârlık yapanlar, ibret için falaka cezasına çarptırılırdı
Tarih boyunca ne kadar kanun çıkarılırsa çıkarılsın satıcıların bir kısmının halka pahalı mal satmasının önüne geçilememiştir. Osmanlı döneminde de en önemli meselelerden biri, halkın satın alacağı malların devlet tarafından belirlenen üst fiyatların üzerinde satılmasıydı. Bu yüzden Osmanlı yönetimi, kanunlara ağır para cezalarının yanı sıra dayağı da koymuştu. Müşteriye kalitesiz veya eksik mal veren, devletin belirlediği fiyattan daha pahalı satan esnaf, herkese ibret olması için çarşının ortasında falakaya yatırılırdı. Zeynep Dramalı, "Tarihi Tersten Okumak" isimli ilginç kitabında Osmanlı yönetiminin esnafa karşı aldığı tedbirleri uzun uzun anlatır.

DENETİM ŞART
Osmanlı yönetimi, halkın mağdur olmaması için esnaf teşkilatını devamlı denetim altında tutardı. Hiçbir satıcı, malını devletin belirlediği narhın, yani üst sınır fiyatın üzerinde satamazdı. Piyasada satılan malların devletin belirlediği fiyatın üzerinde satılıp satılmadığının denetlenmesi, padişahın vekili olan veziriazamların en önemli göreviydi. Veziriazamın bırakın görevini aksatmasını, fiyat denetimini ihmal ettiği yönünde bir dedikodu çıkması bile azline sebep olurdu. Bu yüzden veziriazamlar, çarşamba günleri yanlarına İstanbul kadısı ile muhtesibi, yani dönemin zabıta müdürünü alarak esnafı denetler, karaborsacılık yapan, pahalı mal satan ve kalitesiz mal üreten esnafı cezalandırırdı.

YÜZDE 10-15 KÂR
Toptancı ile perakendecilerin fiyatları farklı olur, iki fiyat ayrı ayrı gösterilirdi. Başta bakkallar olmak üzere birçok esnaf aldığı mala en fazla yüzde 10-15 kâr koyabilirdi. Yüzde 15'ten fazla kârla mal satan esnaf tespit edilirse, önce kadıya götürülür, ardından bir güzel sopa çekilirdi. Karpuz, kavun, elma, armut, kiraz gibi meyveler ile mercimek, nohut, pirinç gibi bakliyat türleri mevsimine göre kadı tarafından belirlenen fiyattan satılırdı.
Devlet tarafından hizmet sektörü için de üst fiyat sınırı belirlenirdi. Terzilerin dikecekleri elbiselerin fiyatlarını da devlet, kumaşın cinsine ve üzerinde kullanılacak aksesuvara göre belirlerdi. Devletin belirlediği fiyatın üzerinde elbise diken terziler, kadının yani hâkimin karşısına çıkarılır, suçu sabit olursa kafasına tahta külah geçirilerek teşhir edilirdi.

TEMEL GIDA MADDELERİNE DİKKAT
Osmanlı İmparatorluğu'nda en fazla kontrolü yapılan iki ürün ekmek ve et idi. Nitekim 1774 ile 1789 yılları arasında Osmanlı tahtında bulunan Birinci Abdülhamid, devlet adamlarına hitaben kendi eliyle kaleme aldığı bir hatt-ı hümayunda, yani emirde, "Her şeyden önemli olan et ve ekmektir" demekteydi.
Et mevsimine ve ayına göre fiyatlandırılır, kışın pahalı yaz aylarında ucuz olurdu. Mayıs-haziran ile eylül-ekim ve kasımda 1 kilosu 1 akçe, temmuz-ağustos aylarında 1 kilo 200 gramı 1 akçe, aralıktan mayıs ayının sonuna kadar ise 850 gramı 1 akçeye satılırdı. Keçi eti, koyun etinden ucuz olurken, en pahalısı kuzu etiydi. Keçi ve koyun etleri ayrı ayrı satılır, karıştıran olursa kadı tarafından cezalandırılırdı. Devletin tayin ettiği fiyattan yüksek satanlar ile eksik tartanlar, sattıkları etin her 5 gramına 1 akçe ceza verirlerdi.
Halkın ucuz ve iyi buğdaydan yapılmış ekmek yiyebilmesi için sıkı bir denetim mekanizması vardı. Ekmek halkın ana gıdası olduğu için başta padişah olmak üzere bütün devlet görevlileri fırınları sıkı bir denetim altında tutarlardı. Ekmeğin içerisinde başka bir madde bulunursa veya çiğ pişmişse fırıncı falakaya yatırılırdı. Eğer ekmek kanunnamede belirtilen gramajın altındaysa fırıncının kafasına suçlu olduğunu belirten tahta bir külah geçirilir veya para cezası verilirdi. Ayrıca fırıncılar un gelmemesi ihtimaline karşı bir aylık kullandıkları miktarı depolarında bulundurmak zorundaydılar.

OSMANLI ZABITASI HİLEKÂRA ACIMAZDI
Osmanlı İmparatorluğu'nda esnafın denetimi muhtesib, ihtisab ağası veya ihtisab emini adı verilen bir görevlinin emri altındaki teşkilatla yapılırdı. Bunlar Osmanlı döneminin zabıtalarıdır. Her kadılıkta, bir muhtesib bulunur ve kadının emriyle hareket ederdi. Esnaf kanunnamesinde, "Allah'ın yarattığı her şeyin hukukunun görülüp gözetilmesinden muhtesibin sorumlu olduğu" kaydı bulunur. Muhtesib, yalnız esnafı denetlemez, yeni işyerlerinin açılması ve yol izni verilmesi gibi konulara da bakardı. Muhtesib, emrindeki zabıtalarla esnafı teftişi sırasında suçu dayağı gerektiren bir kişiyi bulursa çarşı ortasında falakaya yatırtır, eğer suçu hapis veya sürgünü gerektiren biri olursa idari makamlara bildirirdi.
Kanunnamede şöyle denilmekteydi: "Muhtesib olan kimse kadı marifetiyle narh vere (fiyatları belirleye). Ancak narh verdiği zamanda et ve kemiğe, eğer şehirde olur, eğer kasabalarda olur veyahut başka yerleşim birimlerinde olur, o yerin ileri gelenlerinden, yerlilerinden, fakirlerinden, ekmekçilerin ve kasapların durumlarına vakıf olup, hesaplarını bilen kişileri bilinen bir yere davet edip, ondan sonra fiyatları belirleyeler. Dört mevsime dikkat edeler. Fiyatlar belirlendikten sonra muhalefet edenlerin ve eksik satanların haklarından gelip, sebze ve ette eksik olursa bir kilosuna bir akçe ve diğer mallardan olursa yarım kilosuna bir akçe ceza alına.
Ekmekçilerin hamuru çiğ, kara ve ekşi ve nizami ağırlığından eksik olanları hâkim cezalandırır ve her yarım kiloda bir akçe ceza alır.
Kasaplar, koyun ve keçi etini ayırt etmeli ve birbirine karıştırmamalıdır. Narh üzerinden muamele yapmalı ve et fiyatlarını fazla veya eksik göstermemelidir. Şayet konulan narhtan fazla fiyat üzerine etini satarsa mahkeme kendisine ceza verdikten gayri ayrıca her yarım kilo et karşılığı bir akçe ceza alınır.
Bakkallar sattıkları malları narhla (devletin belirlediği fiyattan) satalar. Müşteri aldığı malın eksik olduğunu iddia eder ve hakikaten tartıldığı zaman eksik çıkarsa satan, kadı ve devlet görevlileri tarafından cezalandırılır. Bu yüzden bakkalların terazileri her zaman kontrol edilir ve noksan tartmamasına dikkat edilir. Terazilerin kefelerinin her ikisi de nizami ölçülerde olmalı ve kullanılan ölçü ağırlıklarında eksiklik bulunmamalıdır. Teraziler teftişlerde kontrol edilmelidir."

07 Şubat 2021, Pazar
ERHAN AFYONCU
145 yıldır anayasa yapıyoruz

Türkiye’de gündemimiz yine anayasa. Ülkemizde anayasa tartışmaları birbuçuk asırdır sürüyor. Türkiye’nin ilk anayasası 1876’da “Yeni Osmanlılar”ın çabalarıyla ilân edilmişti
Osmanlılar, 19. yüzyılda ardı ardına reformlar yaparak imparatorluğu ayakta tutmaya çalıştılar. İkinci Mahmud'un reformlarını Tanzimat reformları izledi. Yapılan reformların sonucunda meydana gelen ortamda çok farklı bir nesil yetişti. Bu dönemde anayasayla kurtuluruz düşüncesi ortaya çıktı. İlk anayasamız üzerine Tarık Zafer Tunaya, Şerif Mardin, Niyazi Berkes, Mehmet Akif Aydın, İlber Ortaylı, Stanford Shaw, Filiz Karaca ve Engin Akarlı'nın araştırmaları vardır.

ANAYASAYLA KURTULURUZ
Matbaa, 1727'de gelmesine rağmen etkisi sınırlı oldu. Ancak 1830'lardan itibaren çok sayıda kitap basıldı. 1840'ta Ceride-i Havadis'le birlikte çıkmaya başlayan özel gazeteler, Avrupa'dan gelen gazete ve kitap ile 19. yüzyılda yaygınlaşmaya başlayan tiyatrolar Avrupaî fikirlerin imparatorlukta yayılmasını sağladı. Geleneksel yapıda kültürel önderler olan ulemanın yerini Batılı tarzda düşünen aydınlar aldı.
Yeni Osmanlılar olarak adlandırılan bu grup aralarında fikir ayrılıkları olmasına rağmen imparatorluğun kurtuluşu için üç noktada birleşiyorlardı: Anayasa, Parlamento ve Osmanlılık.
19. yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu'nun parçalanma sürecine girmesi üzerine Namık Kemal, Ziya Paşa, Agâh Efendi gibi Osmanlı aydınları, imparatorluğun kurtuluşunu Meşrutiyet'te gördüler. Yeni Osmanlılar, yurtiçi ve yurtdışında çıkardıkları gazetelerle fikirlerini yayıp anayasal düzenin altyapısını hazırladılar.
Midhat Paşa'nın başını çektiği Meşrutiyet taraftarları 1876'da bir darbeyle Sultan Abdülaziz'i tahttan indirip, modernleşmeyi sağlayacağını umdukları Beşinci Murad'ı tahta geçirdiler. Ancak yeni sultanın sağlık durumu imparatorluğu yönetmeye elverişli değildi. Bu yüzden üç ay sonra Beşinci Murad tahttan indirilerek, Maslak'taki çiftliğinde Midhat Paşa'ya Meşrutiyet'i ilân edeceğini söyleyen Şehzade Abdülhamid tahta çıkarıldı.

ANAYASANIN İLANINDA DIŞ FAKTÖRLER
İlk Türk anayasasının ilânında Batı tarzında düşünen aydınların rolü olduğu kadar dış faktörlerin de rolü vardı. Tanzimat'ın ilânında Mısır meselesinde Kavalalı Mehmed Ali Paşa'ya karşı Avrupa'dan destek alabilmek, Islahat Fermanı'nın ilânında Paris Antlaşması'nda Osmanlı lehine bir durum yaratmak ve ilk Türk anayasasının ilânında da Rusya başta olmak üzere Batılı devletlerin Osmanlı topraklarındaki Hristiyanlar'ı korumak için imparatorluğa müdahalelerini engellemek isteği önemli rol oynamıştı. Midhat Paşa, anayasal bir düzene geçildiği takdirde Avrupalı devletlerin müdahalelerinden kurtulacağımıza inanıyordu.
Midhat Paşa, Beşinci Murad'ın hükümdarlığı döneminde bir anayasa taslağı da hazırlamış, ancak padişahın hastalanması anayasayı yürürlüğe sokmasını engellemişti. Paşa, hazırladığı Kanun-ı Cedit isimli taslak anayasayı İkinci Abdülhamid'e verdi. Sultan, ipleri Midhat Paşa'nın eline bırakmak istemediği için Said Paşa'ya Fransız Anayasası'nı çevirttirdi. Ulema, mülkiye ve askeriyeden oluşan meclis- i mahsus isimli komisyon çeviri anayasanın üzerinde oynayıp, Osmanlı sistemine uygun bazı değişiklikler yaparak Kanun-ı Esasi isimli yeni bir anayasa taslağı oluşturdu.
Anayasanın içeriği konusunda Cevdet Paşa, Mütercim Rüşdü Paşa gibi muhafazakârlarla Midhat Paşa, Namık Kemal ve Ziya Paşa gibi liberal- reformist grup mücadele etmişti. Cevdet Paşa, padişahın hukukunun korunması için mücadele ederek, anayasaya bu yönde maddeler koydurulmasını sağlamıştı.
Anayasanın hazırlanması sırasında en çok padişaha, polis tahkikatına dayanarak herhangi birisini sürgüne gönderme yetkisini veren 113. madde tartışılmıştı. Nitekim bir süre sonra II. Abdülhamid, bu maddeye dayanarak Midhat Paşa'yı sürgüne gönderecekti.

İLK ANAYASAMIZIN ÖMRÜ 48 YIL OLDU
23 Aralık 1876'da anayasanın yürürlüğe girmesiyle Birinci Meşrutiyet devri başladı. Anayasanın ilânı Avrupalılar'ın isteklerine karşı bir kalkan olarak düşünülmüştü. Ancak Avrupalı devletlerin amacı, Osmanlı İmparatorluğu'nda daha fazla hürriyet ve demokrasinin olması değil kendi çıkarlarını koruyup geliştirmek olduğu için Batılı müdahalesi sona ermedi.
İkinci Abdülhamid, bir süre sonra anayasanın 113. maddesinin kendisine verdiği yetkiyi kullanarak anayasal düzenin hazırlayıcısı Midhat Paşa'yı sadrazamlıktan alıp sürgüne gönderdi. Ancak Meşrutî idareden vazgeçmedi ve 19 Mart 1877'de Dolmabahçe Sarayı'nda padişahın, Said Paşa tarafından okunan açılış nutku ile meclis çalışmalarına başladı. 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı'nın sürdüğü bir ortamda açılan Meclis-i Mebusan'ın ömrü uzun olmadı.
İkinci Abdülhamid, savaşın sonunda anayasadaki yetkisine dayanarak meclisi 13 Şubat 1878'de süresiz olarak tatil etti, ancak anayasayı resmen yürürlükten kaldırmadı. İlk Türk anayasası olan Kanun-ı Esasi, özgürlükler yönünden cılız olmasına rağmen, aydınlar tarafından özgürlüğün sembolü olarak görüldü ve tekrar yürürlüğe sokulması için İkinci Meşrutiyet'e kadar mücadele verildi.
İttihatçı subayların 1908'de Makedonya'da Kanun-ı Esasi'nin yürürlüğe konulması için başkaldırmaları üzerine İkinci Abdülhamid, anayasayı tekrar yürürlüğe koydu. İkinci Meşrutiyet döneminde üzerinde çeşitli defalar düzeltmeler yapılarak, Kanun-ı Esasi kullanıldı. İlk Türk anayasası daha sonra da TBMM tarafından Milli Mücadele döneminde değişiklikler ve düzeltmeler yapılarak uygulandı. 1924 Anayasası'nın kabulü ile 1876 Anayasası tamamen yürürlükten kalktı. İlk anayasamızın ömrü 48 yıl sürmüştü.

1876 ANAYASASI'NDAN SEÇMELER
1- Osmanlı İmparatorluğu ülkesiyle bölünmez bir bütündür.
2- Başkent İstanbul'dur ve başkentin imparatorluğun diğer şehirlerinden bir ayrıcalığı yoktur.
3- Saltanat ve hilafet hakkı Osmanoğulları'na ve bunun en büyük evladına aittir.
4- Osmanlı padişahı halife olarak İslâm dininin hâmisi ve bütün Osmanlı tebaasının hükümdarıdır.
5- Padişahın nefs-i hümayunu mukaddes ve sorumsuzdur.
8- Osmanlı İmparatorluğu tâbiiyetinde olan herkes hangi din ve mezhepten olursa olsun istisnasız Osmanlı'dır.
11- Devletin dini İslâm'dır.
12- Basın kanunlar içerisinde kalmak şartıyla hürdür.
18- Devlet dairelerinde çalışmak için resmi dil olan Türkçe'yi bilmek şarttır.
26- İşkence yasaktır.

14 Şubat 2021, Pazar
ERHAN AFYONCU
II. Abdülhamid’in hayatını Çırağan baskını değiştirdi

Padişahların hayata ve dünyaya bakışlarına önemli etkiler yapan hadiseler vardır. Yaşadıkları stresler ve geçirdikleri travmalar, padişahları ve icraatlarını şekillendirir. II. Abdülhamid, tahta ilk çıktığında halk içinde dolaşırdı. Ancak Çırağan baskınıyla 5. Murad’ı tekrar tahta çıkarma teşebbüsü, onu Yıldız Sarayı’nda kapalı bir hayata ve aşırı vehimli yapıya itti
İkinci Abdülhamid, kendisinden önceki padişahların aksine, saltanatının ilk ayları hariç padişahlığı boyunca Yıldız Sarayı'nda ikamet etti. Özel günler, bayramlar ve Cuma selamlığı dışında sarayın dışına pek çıkmadı. Davut Erkan'ın Eğinli Said Paşa'nın hatıratından hareketle yazdığı bir yazı, İkinci Abdülhamid'in saraydan niçin çıkmadığını ve aşırı vehimli kişiliğini aydınlatmıştır.

HALK İÇİNDE BİR PADİŞAH
Sultan Abdülaziz'in 1876'da tahttan indirilerek öldürülmesi, Şehzade Abdülhamid'in geleceğini şekillendirdi. Tahta çıkan Beşinci Murad'ın rahatsızlığı hiç umulmadık bir şekilde Şehzade Abdülhamid'e taht yolunu açtı.
İkinci Abdülhamid padişah olduğunda, faaliyetleriyle kısa sürede ordunun ve halkın gönlünü kazandı. Seraskerlik Kapısı'nda subaylarla yemek yiyen padişah, burada "Serasker paşa, paşalar, beyler, efendiler" hitabıyla başlayan bir konuşma yapmıştı. Bütün hükümet üyeleriyle Mabeyn personelini Yıldız Sarayı'nda yemeğe davet etti. Burada yaptığı konuşmada da milli birliğe duyulan ihtiyacı dile getirdi. Tersane'ye giderek Bahriyeliler'le birlikte sofraya oturup asker yemeği yedi. Bâb-ı Meşihat'e giderek ulemayla birlikte iftar yemeğine katıldı. Haydarpaşa Hastanesi'nde Balkan cephelerinden gelen yaralıları ziyaret ederek gazilere hediyeler dağıttı. Boğaz'da geziler yaptı. Vapurla Hereke'ye gitti. Sadrazam, kardeşleri ve diğer nazırlarla birlikte camileri dolaşarak halkla birlikte namaz kıldı.
Yeni padişahın bu davranışları, halk ve ordu mensupları arasında memnunlukla karşılandı. Ancak Ali Suavi'nin Çırağan baskınıyla Beşinci Murad'ı tekrar tahta çıkarma teşebbüsü, padişahın davranışlarını değiştirecekti.

ALİ SUAVİ PLANLADI
93 Harbi, 3 Mart 1878'de imzalanan Ayastefanos Antlaşması'nın imzalanmasıyla sona erdi. Ancak Rus askerleri de Yeşilköy'de idi. Ayrıca mağlubiyetin bir neticesi olarak Rumeli'den İstanbul'a binlerce muhacir gelmişti. İstanbul'da boş bulunan her yere yerleştirilen muhacirler çok zor şartlar altında yaşıyorlardı.
Osmanlı Devleti zor bir dönemden geçerken İkinci Abdülhamid'i tahttan indirmek için bir teşebbüse geçildi. Darbenin planlayıcısı Ali Suavi'ye göre dertlere çare üretecek kişi Çırağan Sarayı'nda göz hapsinde hayatını sürdüren eski padişah Beşinci Murad'dı. Beşinci Murad'ın annesi Şevkafza Sultan da işin içindeydi.
Ali Suavi, sultanı tahttan indirmek için İstanbul'da zor şartlar altında yaşayan muhacirleri etrafına topladı. Muhacirlerin çoğunluğu Ali Suavi'nin eski görev yeri olan Filipe'dendi. Muhacirlere, Bulgarlar'a karşı direnen Müslümanlara yardım etmek için bir cemiyet kurduğunu söylemişti. Bunun için Çırağan Sarayı önünde toplanılıp, dağıtılan silahlar teslim alınacaktı. Suavi'nin, baskından bir gün önce Basiret Gazetesi'nde kaleme aldığı yazı parolaydı. Yazısında, devletin içinde bulunduğu durumun oldukça kötü olduğundan ancak çaresinin de basit olduğundan bahsedip çareleri yazacağını ve bu yazısının yarına dikkat çekmek olduğunu söylüyordu.
20 Mayıs 1878'de 500 kadar muhacir, Çırağan Sarayı civarındaki Mecidiye Camii önünde toplandı. Bazı muhacirler de Kuzguncuk'tan mavnalara binip, Ali Suavi'yle birlikte Çırağan Sarayı'na yanaşıp rıhtıma çıktı. Mecidiye Camii önündekiler de saraya geldi. Muhafızlarla kısa bir mücadeleden sonra bir kısmı içeri girerken, diğerleri bahçede kaldılar.

Darbeciler, sarayın harem dairesine girip, Beşinci Murad'ı buldular. Ali Suavi, adamlarıyla eski sultanı kolundan tutup "Aman efendim, gel bizi Moskoflardan kurtar" diye bağırdı. Eski padişahın kollarına girip, "Sultan Murad çok yaşa" diye bağırarak merdivenlerden inmeye başladılar. Ancak Beşiktaş Karakol Komiseri Yedi-Sekiz Hasan Paşa durumdan haberdar olmuş ve Çırağan'a gelmişti. Hâl ve hareketlerinden Ali Suavi'nin liderleri olduğunu anlayınca, elindeki sopayı Ali Suavi'nin kafasına vurdu. Ali Suavi darbenin şiddetinden hemen orada öldü. Bunun üzerine Ali Suavi'nin adamları geri çekilmeye başladılar. Hasan Paşa'nın yanındaki askerler de Ali Suavi'nin adamlarına saldırdılar. Çırağan baskınında 23 kişi ölmüş, 15 kişi yaralanmış ve birçok kişi de tutuklanmıştı. Hasan Paşa'nın hızlı müdahalesi darbe teşebbüsünü engellemişti.
Baskın sırasında İkinci Abdülhamid, Yıldız Sarayı'nda Eğinli Said Paşa ve Rusya Sefareti Baştercümanı Mihail Onou ile görüşüyordu. Bu sırada Tüfengcibaşı Tahir Ağa, el işaretiyle Eğinli'yi dışarı çağırmış, Çırağan'da tüfek seslerini geldiğini ve kurşunların Yıldız Sarayı'nın bahçesine kadar ulaştığını söylemişti. Eğinli, bir süre dikkat kesilmiş ancak tüfek sesleri işitmemişti.

Eğinli, padişahla görüşmesinin ardından Mihail Onou ile odasına doğru ilerlerken Hazinedar Behram Ağa, hükümdara halkın Çırağan Sarayı'nı bastığını ve Beşinci Murad'ı tahta çıkaracaklarını söyledi. Bunun üzerine sultan, derhal Harem'e giderek silahlarını kuşandı. İkinci Abdülhamid, Yıldız Sarayı'ndaki adamlarıyla Beşinci Murad'ın üzerine yürümeyi planlamıştı. Ancak sultanın, Yıldız Sarayı'ndaki telaşı Hasan Paşa'nın olayı bastırması haberiyle geçici süre durdu.

SULTANIN HUYU SUYU DEĞİŞTİ
Çırağan baskını, hükümdarın psikolojisinin iyice altüst olmasına ve vehimli hale gelmesine sebep oldu. Alman Elçisi Heinrich Reuss'u Harem'de ağırlayarak çevresine karşı korunmak amacıyla yardım istedi. Sultan, İngiliz Elçisi Henry Layard'dan da destek talep etti. Beşinci Murad'ı Malta Köşkü'ne getirtip, göz hapsine aldırdı. Hükümeti toplayan sultan, bu toplantı sırasında, geleceğinin ve hayatının güvence altına alınması için onlara mühürlü mazbata hazırlattı. Sabaha kadar Mabeyn'de gezindiği günler oldu. Sürekli telaş içerisinde, yanındaki bürokrat ve yaverlerine "Ne var, bir şey mi oldu? Ne varsa anlatınız" gibi cümleler sarf etmeye başladı. Herkesi olayı tertip edenler arasında görmeye başlayıp çevresindekilere ağır sözler söyledi. Sekiz tabur asker getirterek Yıldız Sarayı etrafına yerleştirttiği gibi, sarayın etrafına top konulması için emirler verdi.

Çırağan hadisesi ile ilgili rapor.

Siyasi olarak devletin içinde bulunduğu ağır şartlara, padişahın bu durumunun eklenmesiyle devlet merkezi işlemez hâle geldi. Bu şartlar altında her an yeni bir karar veriliyordu. Ardı ardına sadrazamlar değişti. Sultan, bazı görevlileri Anadolu'ya göndererek İstanbul'dan uzaklaştırdı.
İkinci Abdülhamid, kendisini tahttan indirmek için yapılan bu teşebbüs ve daha sonraki tahttan indirme faaliyetleri sonucu iyice vehimli bir yapıya büründü. Kendinden önceki iki padişahın darbeyle tahtından indirilmesi, suikast ve darbe teşebbüsleri sultanı her şeyden ve herkesten şüphe eder duruma ve Yıldız Sarayı'ndan dışarı çıkmaz bir hale getirmişti.

21 Şubat 2021, Pazar
ERHAN AFYONCU
Teröristler, iki asırdır Batı’dan kışkırtılıyor

Terörle mücadeleyi Osmanlı döneminden itibaren yılmadan sürdürüyoruz. Ancak Batı, bir terörist grup ortadan kalkınca yenisini ortaya sürüp, desteklemeyi bırakmıyor. Batı, Osmanlı topraklarında silahlandırdığı çetelere terör eylemleri yaptırarak "Türkler, Hristiyanlar'ı katlediyor" yaygarası çıkarıp özerklik elde etti. Ardından da bölgede yaşayan Türkler'in katledilmesine göz yumdu
Avrupa, 18. yüzyılın sonlarından itibaren Osmanlıları, Avrupa medeniyetinin kurulduğu topraklardaki Hristiyanlar'ı idare eden despotlar olarak nitelendirmeye başladı. Hristiyanlar'ın Müslüman hâkimiyeti altında yaşamaya mecbur olmaları, Avrupa için ayıp olarak telakki edildi.
Osmanlı'nın son döneminde Batılı diplomatlar kendilerine yakın buldukları dini ve etnik gruplara arka çıkıp, Türkiye'nin aleyhine kışkırtılar. Bu kışkırtmaların ardından İngiltere, Fransa ve Rusya'nın siyasi veya askeri baskısı sonucu 19. yüzyılın başlarından itibaren Yunanistan, Sırbistan, Karadağ, Bulgaristan gibi ülkeler Osmanlı İmparatorluğu'ndan birer birer koparıldı. İngiltere'nin Zeytun'daki Ermeni çetecilerin eylemlerindeki rolüne dair Davut Erkan'ın bir yazısı vardır.

Ermeni çeteciler manastır bahçesinde.

BATI'NIN SÜPER FORMÜLÜ

İmparatorluğu küçülten Batı'nın "süper formülü" şöyle işlemişti: Batılı diplomatlar, Osmanlı topraklarında yaşayan Hristiyanlar'ı önce silah ve mühimmat verip kışkırtarak isyan ettirmişler, daha sonra da "Türkler, Hristiyanlar'ı katlediyor" diye yaygara yaparak özerklik elde etmişlerdi. Özerkliği de Osmanlı hâkimiyetindeki Hristiyanlar'ın bağımsızlığı ve asırlarca beraber yaşadıkları Türkler'in katledilmesi ve bağımsızlık takip etmişti.
1875'te Zeytun'da Babek liderliğinde başlayan isyanda ele geçirilen 120 kadar Ermeni çeteci Maraş'ta hapsedilmişti. Ermeni çeteciler, araştırma komisyonunun yaptığı sorgu ve mahkemede suçlarını itiraf ettikleri hâlde, daha önce Van ve Diyarbakır'da meydana gelen olaylarda olduğu gibi bu hadise de dünya kamuoyuna "Ermeniler'in katledildiği" şeklinde yansıtıldı. Hadiselerin bu şekilde dünya kamuoyuna yansımasında en büyük pay sahibi ise İngiltere'nin Halep Konsolosu Henderson'dı.

Eğinli Said Paşa.

Henderson, bir taraftan çete üyeleriyle haberleşerek, Ermeniler'i yardım ve teşviklerinden mahrum bırakmaz iken, diğer taraftan da hadiseleri dünya kamuoyuna Türkler'in aleyhine yansıtmış ve isyanı önlemek için tedbir alan ve 100 kadar çete üyesini yakalatarak Maraş'ta hapseden Halep Valisi Kâmil Paşa'yı görevden almak için büyük çaba sarfedip, başarılı olmuştu. Kâmil Paşa'nın ardından Mazhar Paşa araştırmak için tayin edildi. Hadiseleri araştıran Mazhar Paşa'nın raporu da Henderson'ın amacına uygun düşmeyince, İngiliz konsolos İngiltere'nin İstanbul Büyükelçisi Henry Layard vasıtasıyla Osmanlı hükümeti üzerinde baskı kurdurarak, Mazhar Paşa'yı da görevden azlettirdi.

Bir Ermeni çeteci.

KONSOLOSUN MARİFETİ

Mazhar Paşa'nın azledilmesinin ardından Eğinli Said Paşa, Temmuz 1879'da başkomiser olarak tayin edildi. Said Paşa, Zeytun teftişinden sonra yazdığı raporunda durumu şöyle özetledi: "Ermeniler'in, vahşice hareketleri bile başlıca Batılı devletlerin daima Hristiyan tarafını tutmalarından ve özellikle İngilizler'in Ermeniler'i himaye ederek Müslümanlar'ı kabahatli görmesinden ortaya çıkıyor. Hatta Halep İngiliz Konsolosu Mister Henderson'ın Zeytun eşkıyasına gönderdiği mektup ile asileri teşvik ettiği meydandadır. Ne acayip insaniyet ve ne tuhaf medeniyet. Yazıklar olsun ki bu âlemde henüz kuvvet haktır, hak kuvvet değildir.

Ermeni çeteciler.

Anadolu'da özellikle Van taraflarında ve Halep Vilayeti'nde Ermeniler'in isyan etmeleri ve aynı zamanda Batılı devletlerin elçiliklerine zulme uğradıklarını söylemeleri ileride özerk bir Ermenistan teşkil etmek maksadına yönelik olduğundan asla şüphe edilemez ve bu da birdenbire olamazsa da eğer biz bu olayların önünü alamaz isek Van'a bir Ermeni valisinin tayin olunmasını Avrupa devletleri bize teklif edecekler. Biz de oraya Cebel-i Lübnan ve Girit'te olduğu gibi mutlaka Ermeni bir vali tayin etmek mecburiyetinde kalacağız".

***

ATATÜRK'ÜN EVLİLİĞİ HAKKINDA İLK BELGELİ YAYIN

Atatürk, Lâtife Hanım'la 29 Ocak 1923'te evlendi. 5 Ağustos 1925'te gönderdiği talâknamedeki "Muhterem Hanımefendi, sizi serbest bırakmayı muvafık bularak tatlîk ettim (boşadım)" ifadeleriyle evliliğini bitirdi.
Atatürk'ün sadece 920 gün devam eden evliliği ve boşanmalarının sebebi hakkında 96 yıldır pek çok şey yazılıp, söylendi. Asılsız iddialar ortaya atıldı. Ancak bunlar dedikodu ve iftiradan öteye gitmedi.
Murat Bardakçı'nın yeni yayınladığı bu eser, Mustafa Kemal Paşa ile Lâtife Hanım'ın boşanmaları hakkında başta Cumhurbaşkanlığı Arşivi olmak üzere diğer resmî arşivlerdeki belgeler ve hatıralara dayanıyor. Atatürk'ün hayatının şimdiye kadar fazla bilinmeyen dönemini aydınlığa kavuşturuyor.
Riyaseti Cumhur Fasıl Heyeti'nden Hafız Cevdet Soydanses, Atatürk'ün evliliği hakkındaki düşüncesini, boşanmasından iki ay sonra Balıkesir'deki bir ziyafetten şöyle naklediyor:
"Ziyafette, sıra musikiye geldi... Cevdet Hoca, diğer hânendeler ve saz heyeti, Mustafa Kemal Paşa'nın oturduğu masanın tam karşısında yerlerini aldılar ve Paşa 'Haydi, birşeyler okuyun' buyurdu...
Cevdet Hoca, sazlara 'Kürdilihicazkâr yapalım' dedi, sazların peşrevden kısa bir bölüm çalmalarının ardından genç hânende o günlerin meşhur bir şarkısına başladı:
'Karşıyaka'da İzmir'in gülü / Seyran ediyor elinde mülü'...
Ama ikinci mısraı okuyamadı, tam 'İzmir'in gülü' demişti ki, Mustafa Kemal elini şiddetle masaya vurdu; hânende ve saz heyeti sustular, salonu sessizlik bürüdü...
O günlerin genç hâfızı hadiseyi bana altmış küsur sene sonra anlatırken 'Ne iş ettiğimi o anda farkettim' diyecekti... Lâtife Hanım'ın İzmirli olduğunu ve Paşa'nın az bir zaman önce hanımını boşadığını hatırlamıştı!
Ne yapması gerektiğinin endişesi içerisindeyken, Paşa 'Çocuk, sen hiç İzmir'in gülünü kokladın mı' diye sordu...
Cevdet Hoca korka korka 'Hayır Paşam' cevabını verdi...
Mustafa Kemal Paşa sustu, gözleri birkaç saniyeliğine uzaklara daldı, sonra 'Bu şarkıyı okuma!' dedi...". Bardakçı, kendinde bulunan ses kayıtlarından bu hatırayı naklettikten sonra kitabını "Karşıyaka'da açan İzmir gülünün Mustafa Kemal Paşa'nın yanında artık renginin ve kokusunun hatırlanması bile yasaktı!" cümlesiyle bitiriyor.
Murat Bardakçı, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları'ndan çıkan "Sizi Serbest Bırakmayı Muvafık Bularak Tatlîk Ettim, Mustafa Kemal Paşa ile Lâtife Hanım'ın Boşanmalarının Belgeli Öyküsü" isimli eseriyle Atatürk'ün evliliği hakkında ilk belgeli yayını yaparak, tarih belgeyle yazılır demeye devam ediyor.

28 Şubat 2021, Pazar
ERHAN AFYONCU
İmparatorluk döneminde resmi dil Türkçe’ydi

Yıllardır Türkiye iki dilli bir yapıya götürülmeye çalışılıyor. Ancak onlarca milletten oluşan Osmanlı İmparatorluğu’nda bile resmi dil Türkçe’ydi. Osmanlı İmparatorluğu anayasasında Türkçe resmi dil olarak yeralmış, meclis çalışmalarında da Türkçe’den başka dil kullanılmamıştı
Türkçe'nin tek resmi dil olmasını değiştirmek için yıllardan beri değişik teşebbüsler var. En son 21 Şubat "Dünya Anadili Günü"nde şov yapanlar oldu. Ancak bu teşebbüsü yapanlar, tarihi tecrübemizi göz ardı ediyorlar ve meseleleri doğru bir şekilde ele almayıp, yanlış bilgilerle kamuoyunu yanıltıyorlar.

ANAYASA TEMİNATI ALTINA ALINDI
1876'da Sultan Abdülaziz darbeyle tahttan indirilerek, yerine Beşinci Murad geçirilmişti. Ancak Beşinci Murad'ın psikolojik rahatsızlığı hükümdarlık yapamayacağını gösterince tahta İkinci Abdülhamid çıkarıldı.
Darbenin başaktörlerinden Midhat Paşa, anayasal bir düzene geçildiği takdirde Avrupalı devletlerin müdahalelerinden kurtulacağımıza inanıyordu. Bir anayasa taslağı da vardı. Mabeyn başkâtibi Küçük Said Paşa ve Meclis-i Vükela, yani Bakanlar Kurulu da birer anayasa taslağı hazırlamışlardı. Tetkik komisyonu kurularak anayasa taslakları üzerinde çalışıldı. Çalışmalar sonunda 119 maddeli bir anayasa ortaya çıktı.
Anayasa çalışmaları sırasında üzerinde durulan en önemli konulardan birisi resmi dil meselesiydi. Osmanlılar, Türkçe'yi devletin ilk dönemlerinden itibaren resmî dil olarak kullandılar. Edebî ve bilimsel eserlerdeki Arapça ve Farsça'nın hâkimiyeti ise Osmanlı döneminde kademe kademe azaldı ve Türkçe bir bilim dili olmuştu.

Rahmetli Prof. Dr. Ali İhsan Gencer anayasanın hazırlanması sırasında dil tartışmalarıyla ilgili bir araştırma yapmıştı. Anayasa taslağına "Osmanlı ülkesinde bulunan milletlerden her biri kendi lisanlarında eğitim öğretimde serbesttir. Fakat devlet hizmetinde istihdam olunmak için devletin resmi dili olan Türkçe'yi bilmek şarttır" ifadesinin konulması düşünülmüştü. Bu madde resmi dil kargaşası yaratacaktı. Durumun farkına varan Eğinli Said Paşa, maddenin bu hâliyle uygun olmadığını söyleyerek, değiştirilmesini istedi. Bunun üzerine maddede paşanın istediği değişiklik yapıldı.
Kanun-ı Esasi'nin 18. maddesi, "Devletin resmi dili Türkçe'dir ve Osmanlı ferdlerinden her birinin devlet hizmetinde istihdam olunmak için resmi dili bilmesi şarttır" şeklindeydi. Bu anayasa maddesiyle devlet görevlerinde Türkçe'den başka dil konuşulmayacağı ve devletin resmi dilinin Türkçe olduğu açıkça ifade edildiği gibi bu durum anayasa teminatı altına da alınmıştı.

MECLİSTE TÜRKÇE TARTIŞMALARI
Seçimler yapılarak 19 Mart 1877'de meclis çalışmaya başladı. Birinci Meşrutiyet Meclisi çalışmalarını Ayasofya'nın karşısındaki Darülfünun'da, yani dönemin üniversitesinin binasında sürdürdü. İlk parlamentomuzdaki 115 mebusun, yani milletvekilinin 46'sı gayrimüslimdi.
İlk mecliste milliyet çatışmaları yaşandı. Devletin resmi dili Türkçe olmasına rağmen Ermeni ve Rumlar kendi dillerinin de resmi dil olarak kullanılması için uğraşarak, kendi milletlerinin meselelerini herşeyin üzerine çıkarmaya çalıştılar. Mebus olmak için Türkçe bilmek zorunluydu. Bu şartın değişmesi için, özellikle Arabistan'dan gelen mebuslar teklifte bulundular. Bu talebe karşı dönemin önde gelen devlet adamlarından Ahmed Vefik Paşa, "Gelecek seçime 4 yıl var. Akılları varsa bu süre içinde Türkçe öğrenirler" cevabını vermişti.
1908'de İkinci Meşrutiyet'in ilânından sonra toplanan mecliste de farklı milletlerden birçok mebus bulundu. Ancak ikinci meclis çalışmalarında da Türkçe'den başka dil kullanılmadı.

İKİNCİ ABDÜLHAMİD, ARNAVUTÇA HUTBEYE İZİN VERMEMİŞTİ
Osmanlı döneminde Müslümanlar'ın bir bütün olması siyaseti izlenmişti. Türkiye'nin Yakınçağ tarihinin önemli tarihçilerinden Prof. Dr. Vahdettin Engin'in bulduğu bazı belgeler İkinci Abdülhamid'in bu birliğin bozulmaması için Arnavutça hutbeye bile izin vermediğini ortaya çıkarmıştı.
Arnavutlar'ın yaşadığı İşkodra'da imparatorluğun son yıllarında hutbe okunurken yeni bir âdet başlamıştı. Cuma hutbesi Arapça okunduktan sonra imam Arnavutça anlamını cemaate söylüyordu. Ancak bu uygulama bir müddet sonra din adamlarını ve halkı ikiye böldü. Hatta iş tarafların silahlı olarak camiye gelmesine kadar gitti.
Bu gelişmeler üzerine 1891 Temmuz'unda mesele İstanbul'a soruldu. Şeyhülislâm, hutbenin Arapça olarak okunduktan sonra cemaate Arnavutça mealinin de okunmasında bir sakınca olmadığı şeklinde görüş bildirdi. Hükümet de şeyhülislâmın görüşü doğrultusunda, Arnavutça hutbe okunabileceği kararına vardı. Fakat bu aşamada İkinci Abdülhamid duruma müdahale etti.
İkinci Abdülhamid'in esas endişesi, ülke bütünlüğünü tehlikeye düşürecek birtakım gelişmelerin yaşanması idi. Yani padişaha göre işin siyasi bir boyutu da vardı ve esas olarak bunun göz ardı edilmemesi lazımdı.
Padişah, hükümete gönderdiği yazıda şu konuların üzerinde durmuştu: "Kur'an'ın halkın anlayabileceği dilden vaizlerce izah edilmesi ile Cuma hutbesinin Arnavutça okunması birbirinden ayrı şeylerdir. Bildiğiniz gibi, bir süre önce Arnavutlar siyasi amaçlı bir örgüt kurdular. Bunlar Arnavutça'yı ıslah etmek gibi gerekçelerle Arnavutça eğitim yapmak istiyorlar. Bu amaçla Latin harfleriyle yazılmış alfabe kitapları hazırladılar. Cuma hutbesinin cemaate Arnavutça okunması meselesinin gündeme getirilmesi de söz konusu maksatlara hizmet etme amacını taşımaktadır. Bunun önü alınmadığı takdirde, Arnavutça bütün kitaplar Latin alfabesi ile yazılmak istenecek, bu talep giderek Kur'an-ı Kerim'in de Latin harfleri ile yazılması gibi vahim bir netice doğuracaktır".
Padişahın bu müdahalesi üzerine hükümet, Cuma hutbesinin Arapça okunmaya devam edilmesi yönünde karar verdi.

07 Mart 2021, Pazar
ERHAN AFYONCU
182 yıl önceki bir dönüm noktası: Tanzimat Fermanı

Cumhurbaşkanı’mızın açıkladığı “İnsan Hakları Eylem Planı”nı Gülhane Hatt-ı Hümâyûnu’na yani Tanzimat Fermanı’na benzetenler oldu. Günümüzde başarı veya başarısızlığı hâlâ tartışılan Tanzimat Fermanı, Türk tarihinin en önemli dönüm noktalarından biriydi

Osmanlı İmparatorluğu, 18. yüzyılın sonlarından itibaren reformlar yaparak ayakta kalmaya çalıştı. Ancak Avrupa ile devamlı mücadele edilmekte olduğu için reformlar panik hâlde yapıldığından ve yeterli zaman olmadığından istenilen başarıya ulaşılamadı.
II. Mahmud döneminde başlayan reform çalışmaları Sultan Abdülmecid tahta çıktıktan sonra devam etti. Bürokrat ve ulemanın katıldığı meşveret meclisinde kabul edilen ilkeler mazbata hâline getirilip, devlet ricâli tarafından imzalandıktan sonra padişah tarafından onaylandı.

Münif Fehim'in çizgileriyle Tanzimat'ın ilanı.

GÜLHANE'DE TARİHİ GÜN
3 Kasım 1839'da Topkapı Sarayı'ndaki Gülhane bahçesindeki meydanda, saray erkânı, ulema, şeyhler, lonca başkanları, memur ve subaylar, Rum ve Ermeni Patrikleri, Hahambaşı, sefaret temsilcileri davete icabet edip, meydandaki çadırlarda yemeklerini yedikten sonra kendilerine gösterilen yerlere geçti. Halktan birçok kimse de törene şahit olmak için kalabalıktaki yerlerini almışlardı. Meydana hâkim bir yere yüksekçe bir kürsü kurulmuş, Sultan Abdülmecid de Gülhane'de bulunan kasra inmişti.
Sultan Abdülmecid, Mustafa Reşid Paşa'ya kırmızı atlas bir kese gönderdi. Paşa kürsüye çıktı, atlas keseyi öpüp başına koyduktan sonra dikkatle açtı. İçinden çıkan hattı hümâyûnu tekrar öpüp başına koydu. Kalabalığı şöyle bir süzdükten sonra, yüksek bir sesle hattı okumaya başladı. Böylece bir devre adını veren Gülhane Hatt-ı Hümâyûnu cümle cihana ilân edildi.

Sultan Abdülmecid'in kılıç alayı.

TANZİMAT FERMANI'NIN VAATLERİ
Hatt-ı Hümâyûn'da önce durum tespiti yapılıyordu: Osmanlı İmparatorluğu kuruluşundan itibaren Kur'an ve şeriata sımsıkı bağlı kaldığı için güçlü ve müreffeh olmuştu. Ancak 150 yıldan beri Kur'an ve şeriat bir kenara bırakılmış, bu yüzden de hem devlet hem de millet evvelki güç ve ihtişamını kaybetmişti. Yine de memleketin uygun mevkii, yeterli kaynakları ve halkın kabiliyeti akıllı bir şekilde yönlendirilirse, beş-on sene zarfında bu kötü durumdan kurtulmak mümkündü. Bunun için yapılması gereken Allah'ın yardımı ve Hazreti Peygamber'in inayetiyle yeni kanunlar çıkartmaktı.
Hatt-ı Hümâyûn'un ikinci bölümünde yeni kanunların neler olduğu ve niçin yapılacağı izah ediliyordu: Dünyada can ve namustan daha kıymetli bir şey olmadığına göre, bir kimsenin kendini tehlikede görüp, karakterinde ihanet olmasa bile bunları korumak adına devlete ve millete zarar verecek hareketlere teşebbüs etmemesi için güvenliğinin tesisi şarttı. Kişinin devlet ve millet gayreti, vatan muhabbetiyle çalışabilmesi, daimî bir ıstırap ve endişeden kurtulması ise ancak mal güvenliğinin teminiyle mümkündü. Evvela halkın mal, can ve namus güvenliği sağlanmalıydı. Devletin, memleketin muhafazası için lüzumlu asker ve diğer masrafların ancak halkın vergilerinden toplanan parayla karşılanabileceğine göre, bu vergi meselesine de çekidüzen verilmesi gerekliydi. Bunun için memlekete bir hayrı görülmeyen iltizamla vergi toplanması usulü terkedilecek ve herkesten emlâk ve kudretine göre münasip bir vergi alınacak, hiç kimseden kanun harici bir şey talep edilmeyecekti. Asker konusunda da düzenleme yapılarak nizamsızlığın önlenmesi, ticaret ve ziraatın bozulmaması için şimdiye kadar uygulanan askere alma şeklinden vazgeçilecektir. Artık lüzumu hâlinde her bölgeden nüfusuna uygun miktarda asker talep edilecek ve askerlik dörtbeş seneyle sınırlandırılacaktı.
Son bölümde, bütün bu vaatlerin nasıl gerçekleştirileceği ele alınıyordu. Buna göre, artık hiç kimse yargılanmaksızın açık veya gizli surette cezalandırılmayacaktı. Kimse kimsenin namusuna tasallut edemeyecek, herkes kendi mülkünde tam bir serbestiyetle yaşayacaktı. Müsadere uygulaması, yani devletin kişilerin malına hazine adına el koyması kaldırılacak, bu kişinin mirası vârisleri tarafından tasarruf edilecekti. Verilen bütün bu haklardan Müslim ve Gayrimüslimler eşit bir şekilde yararlanacaktı. Son olarak, memurların yargılanması için bir ceza kanunnamesi hazırlanacak, rüşvetin her türlüsü şiddetle cezalandırılacak, henüz maaşı olmayan memurlara yeterli miktarda maaş tahsis edilecekti.

Proje olarak kalan Tanzimat Anıtı.

TANZİMAT NEDİR?
"Tanzimat nedir?" sorusu belki de yakın tarihimizin en zor sorusudur. Kimilerine göre Tanzimat, Türk laikliğinin, Türk anayasa ve parlamenter geleneğinin, yani modernleşmemizin şanlı mübeşşiridir. Kimilerine göreyse Tanzimat, bu memlekette Batı taklitçiliğinin miladıdır. Kimileriyse Tanzimat'ı iyi niyetli bir teşebbüs kabul edip, daha sonra "ama" ile başlayan bir parantez açıp "yetersizdi" diyerek sözlerine devam ederler. Tüm bu değerlendirmeler, ya ideoloji penceresinden ya da sebebi bir tarafa bırakıp tamamen sonuca göre hüküm vererek yapılmıştır.

Tanzimat'ın iki esas gayesi vardı: Bunların ilki, Sırp (1804) ve özellikle Yunan (1821) ayaklanmalarında kendini bulan ve imparatorluğu temellerinden sarsan milliyetçi fikirlerin önünü almaktı. Giderek bir Osmanlı milleti oluşturmak fikri bu endişeden kaynaklandı. İkinci gayesi ise merkezi otoriteyi imparatorluğun tamamında hâkim kılmaktı. Bazı araştırmacılar, Tanzimat Fermanı'nın yalnızca, Kavalalı Mehmed Ali Paşa'nın isyanını bastırmak için İngiltere'nin yardımını temin etmek ve Liberal Avrupa kamuoyunu kazanmak adına Mustafa Reşid Paşa tarafından hazırlanmış siyasî bir manevra olduğunu iddia ederler. Bu doğru olmakla beraber Mısır isyanı tek başına Tanzimat'ın sebebi değil, sadece hızlandırıcısıydı.
Tanzimat sürecini, kendisinden önceki yenilik fikir ve uygulamalarından ayıran ve onlara nispetle daha başarılı kılan en önemli faktör, bu dönemde yenilik fikrinin kişilerin iyi niyetine bağlı bir faaliyet olmaktan çıkartılıp, sistemleştirilip kurumlaştırılmasıydı.

***

BÜYÜK TÜRK EVLADININ ŞEHADETİ

Genelkurmay İstihbarat Başkanlığı yaparken tanıştığım Korgeneral Osman Erbaş'ın en önemli özelliği olarak samimiyeti, açık sözlülüğü, içinin ve dışının bir olması dikkatimi çekmişti. Zaman zaman karşımıza çıkan algı yönetimi yapıp, kendisini olduğundan farklı göstererek, kafasının arkasında gelecek için farklı planları olan insanlardan değildi. Osman Paşa neyse oydu. Vitrine oynamaz, vatanı ve milleti için gözünü daldan budaktan sakınmaz, doğru bildiği konularda sözünü esirgemezdi.

Yüreği Türk-İslam âlemi için çarpıyordu. FETÖ ile mücadelede en ön safta çarpışanlardan oldu. Türk milletinin daha ilerilere gitmesi için gece-gündüz çalıştı. Rahmetli Haluk Dursun hocamızın araba kazasına çok üzülmüştü. Her zaman, "Ah hocam, niçin daha iyi bir arabaya binmedin. Bütün imkânlarımla emrindeydim" derdi. Ancak kaderin acı bir rastlantısı olarak kendisi de rahmetli hocamızın kaza geçirdiği bölgede, Haluk hoca gibi inandığı değerlerin izinde büyük Türkiye'yi inşa etmek için hiç durmaksızın çalışırken, görevi esnasında elim bir kaza sonucunda şehit oldu. Mekânın cennet olsun Paşam. Gözün arkada kalmasın. Canından çok sevdiğin Türk milleti, ideallerin yolunda bayrağı hep daha yükseğe dikecek.

.14 Mart 2021, Pazar
ERHAN AFYONCU
Yunanlılar isyan ettiğinde Mısır yanımızdaydı

200 yıl önce Yunanlılar isyan ettiğinde, Osmanlı ordusu asilerle baş edemeyince yönetimde yarı müstakil hâle gelen Mısır’dan yardım talep edildi. Kavalalı Mehmed Ali Paşa, oğlu İbrahim Paşa komutasında asker gönderince, isyan bastırıldı. Ancak Yunanlılar’a yardıma gelen İngiliz, Rus ve Fransız donanmaları Osmanlı donanmasıyla birlikte Mısır gemilerini de yaktılar
1821'de patlak veren Yunan İsyanı sırasında Osmanlı kuvvetleri yetersiz kalınca Mısır'dan yardım talep edildi. Bu konuyla ilgili Şinasi Altundağ, Khaled Fahmy, Ali Fuat Örenç, Yüksel Çelik, Meral Bayrak ve Gürkan Peker'in araştırmaları vardır.
Kavalalı Mehmed Ali Paşa Mısır'da pek çok reforma imza attı. Bu yenilikler içerisinde askerî alanda yapılanlar oldukça önemliydi. 1820'de Asvan'da Harbiye mektebi açıldı. Avrupa tarzında modern bir ordu kurmayı düşünen Kavalalı, Fransız Subay Joseph Séve'yi (Süleyman Paşa) bu işle görevlendirdi. Modernleşme sürecinde pek çok kalifiye yabancı uzmandan istifade edildi ve askeri okulların sayısı giderek arttı. Ordunun ihtiyacının karşılanması için fabrikalar kuruldu.

KAVALALI'DAN YARDIM İSTENDİ

1821 Yunan İsyanı sırasında Mora yangın yerine döndü ve Ekim 1822'de âsilerin eline geçti. Mora'da binlerce Türk katledildi. Osmanlı ordusu isyanı bastıramayınca yeni bir ordu kuran Kavalalı Mehmed Ali Paşa'dan yardım istendi. Kavalalı, Mayıs 1821'de 12 gemi gönderdi, 18 adet geminin ise en kısa zamanda yola çıkacağını bildirdi. Mora'daki isyan, Temmuz 1821'de Girit'e de sirayet etti. II. Mahmud Girit'teki olayların kontrol altına alınması işini de Kavalalı'ya havale etti. Bâbıâli, yani Osmanlı yönetimi Mora'daki isyanın büyümesi üzerine Mısır'dan daha fazla yardım istedi. Mora eyaleti Kavalalı İbrahim Paşa'ya verilecekti. Kavalalı'nın oğluna kaptan- ı deryalık isteği ise kabul görmemişti. Kaptan-ı deryalığa atanan Hüsrev Mehmed Paşa'ya İbrahim Paşa ile hareket etme emri verildi.

İbrahim Paşa, Temmuz 1824'te 700 süvari ve 4 topçu bataryasının eşlik ettiği 17 bin yeni eğitilmiş piyadeyle İskenderiye'den yola çıktı. Bu sırada Yunanlılar arasında 1823'te başlayan anlaşmazlıklar giderek büyümüş ve iki başlılık ortaya çıkmıştı. Aralarında kanlı mücadelenin devam ettiği bir sırada Osmanlı'ya Mısır'dan yardım geleceğini duymaları korkuya kapılmalarına sebep oldu. Daha önce hapse atılan âsi lider Theodoros Kolokotrones, Mayıs 1825'te hapisten çıkarıldı ve mareşal ünvanı verildi. İbrahim Paşa Hüsrev Paşa ile birleşip Sisam'a saldırı düzenlemek üzere Rodos'a gitti. Ancak Ege'de gezen Rum tekneleri buna imkân vermedi. Bunun üzerine İbrahim Paşa Rodos'tan Girit'e geçti ve yaklaşık 4 ay burada kaldı. Yunanlılar'ın arasında ihtilaf baş gösterince Mart 1825'te Girit'ten Suda Limanı'na doğru yola çıktı. Ancak yol boyunca olumsuz hava şartlarından dolayı sadece 25 gemi ile 600'ü süvari olmak üzere 6 bin 600 asker Modon'a ulaşabildi. Bir süre sonra Girit'teki askerlerden 7 bin kişi daha İbrahim Paşa'ya katıldı. Birkaç ay içerisinde Girit'te kalan Mısır kuvvetlerinin tamamı Mora'ya geldi ve Modon ile Koron kuşatmadan kurtarıldı.

PAŞALARIN ÇEKİŞMELERİ

İbrahim Paşa'nın ilerleyişi Yunanlılar arasında korkuya sebep oldu. Bazıları çareyi kaçmakta, bazıları ise itaat ederek canını kurtarmaya çalıştı. Bunu üzerine Kolokotrones, "İtaat edenlere ateş ve balta" tehdidini yaptı.
Savaşın uzaması, Mısır kaynaklarını oldukça zorlamaktaydı. Bu sırada II. Mahmud Osmanlı donanmasının ihtiyaçlarının da Mısır'dan karşılanmasını emretti ve donanma İskenderiye Limanı'na gönderildi. Bu durum Mısır tarafında ciddi rahatsızlıklara sebep oldu ve İbrahim Paşa 24 Aralık 1825'te babasına gönderdiği bir mektupta "O kadar aciz ve yetersizler ki, firkateynlerinin direklerini bile onaramıyorlar..." diye yazdı.
Rumeli Valisi Reşid Mehmed Paşa'nın Misolnik'i abluka altına aldığı sırada İbrahim Paşa da Navarin'e saldırdı. Asiler Mora'nın güneyindeki Kalamata'ya gitmeyi kabul ettiler. Navarin'deki başarılardan sonra harekâtına devam eden İbrahim Paşa, Arkadya, Kalamata, Endrosa, Piryos kazaları ile Küçük Manya'yı Haziran 1825'e kadar ele geçirdi. İsyanın başında çok sayıda Türk ve Yahudi'nin katledildiği Tripoliçe ise 1825 Ekim'inde kurtarıldı. Bu sırada Misolnik'i abluka altına alan Reşid Mehmed Paşa, İbrahim Paşa'ya mektup yazarak yardım istedi. İbrahim Paşa yardıma giderken, Mehmed Ali Paşa da Misolnik ablukası için takviye gönderdi. Abluka sırasında Reşid Mehmed Paşa ile Kavalalı İbrahim Paşa bir çekişme baş gösterdi.

Kavalalı Mehmed Ali Paşa yaptığı yardımlara rağmen yeterince mücadele etmemekle suçlandı ve kaptan-ı derya Hüsrev Paşa tarafından sert bir dille uyarıldı. Kavalalı ise bu duruma oldukça kızdı ve yaptığı yardımlar ve verdiği mücadele hakkında sert mektuplar kaleme aldı. Bâbıâli, İbrahim Paşa ile Hüsrev Paşa arasındaki çekişmeyi bir süre idare etmeye çalışsa da Misolnik ablukası sırasında ilişkiler daha da gerildi. İbrahim Paşa, Hüsrev Paşa'nın askerlerin iaşesi için Mısır'dan zahire nakline yardım etmesi gerektiği hâlde nakliye için gemi vermemesinden şikâyet etmekteydi. Mehmed Ali Paşa da Hüsrev Paşa'nın azli için girişimlerde bulundu ve Hüsrev Paşa azledilip yerine işe yarar biri atanmadığı takdirde oğlunu Mora'dan geri çekeceğini merkeze bildirdi. "Mora'nın kilidi" olarak adlandırılan Misolnik ise Nisan 1826'ya kadar devam eden ablukadan sonra ele geçirildi.

İSYAN BASTIRILDI

Bâbıâli, Misolnik'in alınmasından sonra iki paşanın görev yerinin ayrılmasına karar verdi. Buna göre merkezî donanmadan yanına 25 gemi verilen İbrahim Paşa Suluca ve Çamlıca üzerine gidecek, Hüsrev Paşa ise Sisam'daki asileri tedip edecekti. Mehmed Ali Paşa'nın talebi üzerine paşalar arasındaki sıkıntının halli için merkezden iki arabulucu gönderildi. İbrahim Paşa, Misolnik'in ele geçirilmesinden sonra Mora'ya doğru hareket etti. Yol üzerinde saklanan Yunanlı asilerin çoğunu esir alıp, 500'den fazla Türk esiri de kurtardı. Reşid Mehmed Paşa ise Atina'yı ele geçirmek için yola çıktı. Reşid Mehmed Paşa, İbrahim Paşa'dan şikâyetçiydi. Paşa'ya göre Kavalalı İbrahim Paşa Mora'da kaleleri geri almak yerine çapulculukla uğraşmakta, böylece eşkıyalar rahatça Atina'ya yardım etmekteydi. Bütün çekişmelere rağmen Atina ve Akropolis Haziran 1827'de ele geçirildi ve isyan büyük ölçüde bastırıldı.

NAVARİN BASKINI

1826'dan itibaren Avrupa'daki dengeler ve siyasi yapı değişince kamuoyularının da baskısıyla İngiltere, Rusya ve Fransa Temmuz 1827'de Londra'da bir sözleşme imzaladılar. Buna göre Mora'da ve Yunanlılar'ın yaşadığı topraklarının bir kısmında Osmanlı'ya karşı sadece vergi yoluyla bağlı olan bir eyalet oluşturulacaktı. Bâbıâli, gelişmeleri tam olarak analiz edemedi ve İbrahim Paşa'ya da Avrupalılar'ın faaliyetlerinden çekinmemesini söyledi. Ancak Mehmed Ali Paşa bu üç devletin donanmasının Navarin civarında olmasından kaygılanmaktaydı. Nitekim Kavalalı'nın boş yere kaygılanmadığı kısa süre sonra anlaşıldı. Osmanlı yönetimi, müttefiklerin tekliflerini iç işlerine müdahale olarak değerlendirip reddedince 20 Ekim 1827'de Navarin'de Osmanlı ile Mısır donanmasına ani bir baskın düzenlendi. Bu baskında 52 gemimiz battı ve 6 bin şehid verdik.

21 Mart 2021, Pazar
ERHAN AFYONCU
Üç mucizeler savaşı: Çanakkale

Çanakkale Savaşı’nda yazılan destanı 1918’de “Çanakkale savunması ‘üç mucizeler’ savaşıdır: Hâli kurtardı. Mazinin ‘hamaset ve azametini’ geri getirdi. Vatanımızı bir ‘ebedî vatan’ yaptı” diyerek en güzel şekilde Sami Paşazade Sezai tarif etmiştir
Çanakkale, Birinci Dünya Savaşı'nın gidişatını değiştiren önemli bir cepheydi. Çanakkale Savaşı'nın, Türk tarihinin gidişatına da çok önemli tesirleri oldu. 1768 ile 1774 yılları arasındaki Osmanlı- Rus savaşından itibaren sürekli büyük devletler karşısında mağlup olduğumuz için kaybettiğimiz güvenimiz geri geldi ve Çanakkale Zaferi'nden gelen ruh ve liderle, yani Mustafa Kemal Atatürk'le ülkemizi işgal eden düşmanlarımıza karşı Milli Mücadele'de galip geldik.
Çanakkale, sömürgeciler tarafından ezilmiş İslam dünyası için de bir kurtuluş ışığı oldu. Ancak Çanakkale'de üniversite ve lise eğitimi almış birçok Türk genci gönüllü olarak cepheye gidip, şehit olduğu için Cumhuriyet döneminde yetişmiş insan sıkıntısı çekildi.

BALKAN SAVAŞI'NIN UTANCINI SİLDİK

Birinci Dünya Savaşı'ndan üç yıl önce Balkan Savaşı'nda yeni bağımsız olmuş, küçük Balkan devletleri karşısında büyük bir mağlubiyet almıştık. Subay ve askerlerimiz Çanakkale Savaşı'nda şehadet şerbetini içerek Balkan mağlubiyetinin utancını sildiler. Nitekim 1915 Temmuz'unda Çanakkale cephesine giden yazar, şair, ressam ve bestekârlardan oluşan heyet-i edebîye ilginç anlara şahit olmuşlardı.
Heyet mensupları, Çanakkale cephesinde Türk askerinin kahramanlığına ve cesaretine şahit olmuşlardı. Konuştukları birçok asker, Balkan Savaşı'nın utancını silmek ve vatanı kurtarmak için kendisini hiç çekinmeden öne atmıştı. Bir hücum sırasında yaralanan kahraman bir Mehmetçiğimiz yarasının sarılmasını "Ko aksın, Balkan Muharebesi'nin karasını ancak bu kan siler" diyerek reddetmiş ve savaşmaya devam edip biraz sonra şehit olmuştu.
Heyettekiler kendi aralarında sık sık Balkan hezimetinden sonra bu mücadele ruhunun nasıl meydana geldiğini tartışmışlardır.

ÇANAKKALE'YE DAİR

MÜDÜR Beyefendi,
Millî duyguların ve bilimsel düşüncelerin toplayıcısı olan derginizde benim gibi bir değersiz şahsiyet, Çanakkale savunmasıyla ilgili nasıl konuşabilir? Böyle harikulade olaylar kendi kendisini anlatır. O'nu tanımlamak için sarf edilecek kelimeler ve düşünceler daha yükselirken düşer, parlarken söner. Bununla birlikte hiçbir şey söylememek de nasıl mümkün olur ki? Bugün her Türk'ün konuşabilmesi Çanakkale savunması sayesindedir. Bugün her Türk'e büyük milletler arasında "Ben" demek yetkisini veren Çanakkale savunmasıdır.
Geçen Mısır meselesinde İngiltere'deydim. İngiltere hükümeti -galiba tek başına ele geçirmek maksadının Fransa'da oluşturacağı heyecanı önlemek için- İskenderiye'ye sevk edeceği ordusunda bizim askerimizin de müttefik olarak bulunmasını Osmanlı Devleti'ne ısrarla teklif ediyor. Hâlbuki eski yönetim birtakım kişisel maksatlarla bu teklifi kabul etmiyor, Rusya ile Fransa ise şiddetle muhalefet ediyordu. O zaman ünlü Gambita'nın düşüncelerinin tercümanı olan Republic Fransuvez gazetesi, "İngiltere, Mısır'a Türk askeri sevk etmek istiyor. Cihanın birinci askeri ola
Türkler, Tellülkebir'i bir Plevne yaparlarsa İngiltere o zaman neye uğradığını anlar" demişti.

Gözümün önünde Fransa, İngiltere'yi Türk askeriyle tehdit ediyordu. Türk'ün hiçbir faziletini kabul etmeyen, her faziletine karşı isyancı ve inkârcı bir tutum takınan Avrupa, onun askerî yüceliğine karşı büyük bir saygıyla eğiliyordu. Hiçbir gün düşünen zihinleri terk etmeyen, feci ve elemli hatırası her sabah uyanan gözlerden bir an bile uzaklaşmaması gereken Balkan yenilgisi, altı Osmanlı asrının birbirini çiğneyerek karanlık ve sonsuz bir çöküşe doğru kaçışıydı ki; o zaman Avrupa'nın hakkımızdaki düşünce ve kanaati tamamen değişmişti.
Bunun için Çanakkale savunması "üç mucizeler" savaşıdır: Hâli kurtardı. Mazinin "hamaset ve azametini" geri getirdi. Vatanımızı bir "ebedî vatan" yaptı. Galibiyet inancıyla kuduran düşmanlarımızın en şiddetli saldırılarıyla Yarımada'nın kaynayan bir volkan olduğu, kendileri açısından kesin başarının artık bir-iki gün alacak bir meseleden ibaret kaldığı, mağlup Boğaziçi'nin ilâhî manzarasını intikam ve zafer bakışlarıyla seyretmek üzere Cook Seyahat Şirketi'nin, İngilizlere bin bilet sattığı sıralardaki duygu ve üzüntüyle, herkes gibi benim de yazdığım şeylerin bir-iki kelimesini burada tekrar edeceğim:

Çanakkale Savaşı'ndan bir sahne.

"Asker! Sen bu vatanı ne kadar yükselttin, ne kadar büyüttün!
Çiftçi! Sen tabiatla karşı karşıya gelerek tarlanda çalışırken başının üzerinde dağ zirvelerinin rüzgârı, ayaklarının altından Anadolu nehirleri geçerken, etrafında güneş esiyor gibi ışıklar, parıltılar akıp giderken, tarlada buğday başakları inlerken sen ne kadar suskun, ne kadar itaatli, ne kadar faydalı bir çiftçiydin!
Köylü! Vatan seni yardımına çağırıp da orağı bırakarak silahı eline aldığın zaman, kahramanlık ve büyüklüğünün önünde ne tahtlar, ne taçlar eğilmiştir. Doğuda ve batıda birliklerinle, talih ve büyüklüğün, şan ve şerefin büyülü kapılarını yerinden sökmeye alışmış kollarınla, yeryüzündeki altı asırlık makamından düşmüş olan bu vatanı kıyametler içinde kaldırdın. Daha yükseklere, göklere çıkar. Bu vatanın yeri hilalin yeridir."
Sami Paşazâde Sezai
(Yeni Mecmua, Çanakkale Özel Sayısı, haz. Muzaffer Albayrak-Ayhan Özyurt.)

OSMANLI ARŞİVİ VE İKTİSAT TARİHÇİLİĞİMİZ YETİM KALDI

RAHMETLİ Mehmet Genç hocamızı 1986'da Osmanlı Arşivi'nde araştırma yapmaya başladığımda arşivin değişmez temel taşlarından biri olarak tanımıştım. Rahmetli Halil Sahillioğlu ile birlikte hemen her gün arşive uğrardı. Mehmet Genç hocamız bıkmadan, usanmadan büyük bir ciddiyetle belgeleri inceler, Osmanlı sistemini iğneyle kuyu kazarak anlamaya çalışırdı.
Rahmetli Erol Güngör, yakın arkadaşı olan Mehmet Genç için "Hilmi Ziya Ülken ile birlikte hayatımda gördüğüm devamlı çok çalışan iki kişiden biri" demişti. Mehmet Genç, 1960'lı yıllarda Ömer Lütfi Barkan'ın yanında "Sanayi Devriminin Osmanlı Sanayiine Etkileri" konusunda doktoraya başladı. Arşive girmeden seyahatname ve kronikleri inceleyerek doktora tezini hazırlamak istedi. Ancak birkaç yıl sonra tezindeki problemlere belgeleri görmeden cevap bulamayacağını anlayınca 1966'da arşive girdi ve bundan sonraki ömrünün büyük bir kısmını Osmanlı Arşivi'nde geçirdi.

Arşivde yarım asra yakın yaptığı araştırmalarda yüz binlerce belge incelemişti. Artık doktora tezinden daha ileriye geçmiş, Osmanlı iktisadi dünya görüşünün sistematiğini çözmek için çalışmaya başlamıştı. Osmanlı iktisadi dünya görüşünü provizyonizm (iaşe), tradisyonalizm (gelenekçilik) ve fiskalizm olarak teorileştirdi.
Keskin bir zekâya, çok iyi bir donanıma ve yorulmak bilmeyen bir çalışma temposuna ve entelektüel bir iştaha sahipti. Sadece belgeye saplanıp kalmaz, problemleri felsefi ve teorik olarak da çözmeye çalışırdı. Yaptığı araştırmalar Osmanlı iktisat tarihinde dönüm noktaları oldu. Osmanlı iktisat tarihine dair en başta Ömer Lütfi Barkan olmak üzere önemli çalışmalar kaleme alan ve belge yayınlayan araştırmacılar yetişti. Mehmet Genç'in bunlardan en önemli farkı, Osmanlı iktisadi düşüncesini felsefi olarak temellendirmesiydi. Hocamız o kadar sağlam bir teori ileri sürdü ki, sonraki çalışmalar hep bu teoriyi destekledi ve desteklemeye de devam ediyor. Ancak donanımına, yoğun çalışma temposuna ve müktesebatına mukabil çok az yazdı. Rahmetli Bekir Kütükoğlu'nun araştırmalarında gördüğümüz gibi mükemmel iyinin düşmanı olmuş, rahmetli Mehmet Genç'in fazla eser vermesini engellemişti.
Rahmetli Mehmet Genç, birçok tarihçi ve iktisat tarihçisi için rol model oldu. Yaptığı araştırmalar tarihçilerin vazgeçilmezi hâline geldi. Murat Çizakça, Neşe Erim, Erol Özvar, Ahmet Cihan, Fehmi Yılmaz, Anthony Greenwood, Evangelia Balta, Ariel Salzman ve Jean-Pierre Thieck gibi tarihçi ve iktisat tarihçilerinin yetişmesine büyük katkısı oldu. Şimdi Osmanlı tarihçiliğinin en büyük isimlerinden Halil İnalcık'la birlikte Fatih Camii haziresinde yatıyor. Mekânı cennet olsun.

.28 Mart 2021, Pazar
ERHAN AFYONCU
Mora Türkleri soykırımı

Amerika’dan Rusya’ya, Fransa’dan İngiltere’ye kadar bütün Batı’nın kutlamak için yarıştığı 200 yıl önceki Yunan isyanında Mora’da büyük bir Türk soykırımı yapılmış ve 25 binden fazla Türk, kadın ve çocuk ayırt edilmeden katledilmişti. Kaçanların da geri dönmemesi için evleri ve bağları bile yakılıp yıkılmıştı
200 yıl önce Yunanlılar isyan ettiler. Avrupa'da yaşayan Rumlar ile İngiltere, Fransa, İtalya, Amerika gibi ülkelerden başka milletlere mensup gönüllüler savaşmak için Mora'ya geldiler. Ancak Kavalalı kuvvetleriyle desteklenmiş Osmanlı ordusu asileri mağlup etti. Yunanlılar'ın kendi kazanamadıkları bağımsızlık ise Rus-İngiliz ve Fransız ordusunun harekete geçerek Osmanlı ordusunu mağlup etmesiyle kazanıldı. Ancak Yunanlılar bağımsız olurken Mora'daki on binlerce Türk katledilmişti. Salâhi Sonyel, Ali Fuat Örenç ve McCarthy'nin araştırmalarında Mora'daki "Türk Soykırımı" bütün teferruatıyla anlatılır.

Yunanlı asiler ve Başpiskopos Germanos.

TEK TÜRK KALMADI
Yunanlılar'ın Eflak ve Boğdan'da, yani Romanya'da başlayan ayaklanması kısa bir süre sonra Mora ile bazı adalara da (Sakız, Semadirek, Sisam) yayıldı. Balyabadra Piskoposu Germanos liderliğindeki Rumlar, Mora'da Kalavrita Kalesi'ne bayrak dikerek isyanı başlattılar. Başpiskopos Germanos'un ilan ettiği gibi isyanın sloganı, "Hristiyanlar'a huzur! Konsüllere saygı! Türkler'e ölüm"dü.
Yunanlılar'ın isyan ettiği Mora ve Attika yarımadası ile Eğriboz Adası'nda çok sayıda Türk nüfus vardı. Rumlar isyan ettikleri yerlerde ilk olarak asırlardır beraber oldukları ve hakim konumdayken kendilerine dokunmayan, ibadetlerine karışmayan Türk komşularını öldürerek işe başladılar.
İsyanın başladığı yer olan Kalavrita'da öldürülen 200'den fazla Türk, katliamın başlangıcıydı. Şehirdeki Türkler, Yunanlılar'ın kendilerini sağ bırakacağı vaadine kanarak teslim olmuşlardı. Ancak katledildiler. Aynı katliam Kalamata'daki teslim olan Müslümanlar'ın da başına geldi. Petros Mavromihalis, eşkıyalarıyla birlikte dağdan inerek Türkler'i katletti. Katliam şehirdeki ırmağın kenarında 24 papazın yaptığı ayinle kutlandı. Kalamata felaketini, Balyabadra ve Livatya'daki bütün Müslümanlar'ın katli izledi.
Atina, Benefşe, Navarin gibi birçok kalede teslim olan Müslümanlar antlaşma şartlarına rağmen Anadolu'ya gönderilmeyerek katledildiler. Atina'da teslim olan halktan 400 kişi sokaklarda parçalanırken, Missolonghi'de 22 kişi haricinde herkes acımasızca öldürüldü. Şehirdeki Türkler'in çoğu öldürülürken, kadınlar zengin Rum ailelerin evlerinde köle olarak alıkonuldu. İmrahor'daki (Vrachori) 500 aile işkence edilerek katledildi. Yunanlılar tarafından kâfir addedilen Yahudiler de Müslümanlar gibi öldürülmüşlerdi. Navarin'deki Türkler'in hemen hemen hepsi kadın, erkek ve çocuk demeden katledilmişti. Çocuklar denize atılarak boğulmuş, bebekler kayalara atılarak parçalanmıştı. Mizistre (Lakonya) Türkleri gibi, birçokları da kaçarken yollarda katliama uğradılar. İsyan yayıldıkça işgal edilen yeni bölgelerde de Türk katliamı tekrarlandı.
26 Mart'tan 22 Nisan'daki Paskalya yortusuna kadar geçen sürede, 15 binden fazla Türk acımasızca katledildi. Türkler'e ait binlerce bağ evi ve birçok yerleşim yeri de yerle bir edildi. Katledilmekten kalelere kaçarak canını kurtaran Türkler'in geri dönme ümidini kırmak için, evleri, bağ evleri yakılmış, malları harap edilmişti.

Tripoliçe katliamı.

KEMİKLERİ BİLE YOK ETTİLER
İsyan üzerine köy ve kasabalardaki Türkler katledilmemek için kalelere sığınmışlardı. Mora Yarımadası'nın merkezi Tripoliçe'ye on binlerce Türk gelmişti. Asiler burayı ele geçirmek için 1821 sonbaharında beş ay süreyle kuşattılar. 10 Ekim 1821'de bir ihanet sonucunda kale kapısının açılmasıyla Tripoliçe büyük bir katliama sahne oldu. Üç gün süren katliamda binlerce Türk öldürülmüştü. Kalenin direnişinin sembolü Kadı Halim Efendi ise üzerine yağ dökülerek acımasızca katledildi. Katliamda dirilerden sonra sırayı ölüler aldı. Mezarlar açılarak kemikler çıkarılıp yakıldı.
Alison Phillips, "War of Greek Independence" isimli eserinde Tripoliçe katliamını şöyle anlatır: "Perişan Türk halkı, üç gün süreyle vahşi haydutların hırs ve zulmüne maruz bırakıldı. Yaşına ve cinsiyetine bakılmadan hepsi katledildi. Öldürülmeden önce kadın ve çocuklara işkence yapılmıştı. Katliam o kadar mahşeriydi ki, çete lideri Kolokotronis'in kendi anlatımına göre, kasabaya girdiğinde, hisar kapısından itibaren atının nalları toprağa değmedi. Onun zafer yolu, halı gibi insan cesetleriyle kaplanmıştı. İki günün sonunda, sağ kalabilen feci haldeki 2 bin kadar her yaş ve cinsiyetten Müslüman, bilhassa kadın ve çocuklar merhametsizce toplanıp, yakındaki bir dağdan uçuruma yuvarlandı ve orada sığır gibi parçalandılar."
Katliam sadece Mora'yla sınırlı kalmamıştı. Romanya'da isyan eden Rumlar, oradaki Türkler'i de merhametsizce katletmişlerdi. Osmanlı memur ve askerleri ile halktan Türkler'in katledilmesi, şehirlerden sonra dağlarda da devam etmişti.
Adalarda isyan eden Rumlar, yakaladıkları gemilerdeki Türkler'i ve hacca gidenleri öldürdüler. Ele geçirilen bir Türk gemisinin 57 personeli, Hidra Adası sahilinde, diri diri ateşte yakıldı.
Yunanlılar, Türkler'i kollarını, bacaklarını parçalayıp, yakıp, üzerlerine kaynar yağ döküp işkenceyle öldürdüler. Türk kafalarıyla sokaklarda top oynadılar. Katliamın yaşandığı yerlerden geçenler yıllar sonra bile kemik yığınlarını gördüler. Türkler'in yanında yer alan Yunanlılar ve Yahudiler de işkenceyle öldürüldü. Hatta kendilerine yardıma gelen bazı Avrupalılar'ı da mallarını almak için katlettiler.

Byron ve Yunanlı asiler.

PİŞMAN OLAN AVRUPALILAR
Yunanlılar'a koşarak gelen birçok Helen hayranı, katliamı görünce ya intihar etmiş ya da Yunanlılar'ı terketmişti. Almanyalı Doktor Wilhelm Boldemann zehir içerek intihar ederken, İskoçyalı Albay Thomas Gordon ise Yunan barbarlığını görünce asilerden ayrılmıştı. Kimi Helen hayranı da gerçekleri gördükten sonra ülkelerine dönüşlerinde "Başkalarının, benim işlemiş olduğum hataları işlememesi için bu yazıyı kaleme alıyorum. Modern Yunanistan, eski Yunanistan gibi değildir. Yunanlılar, şükran bilmeyen, gaddar ve barbar bir soydurlar" diye yazılar yazmışlardı.
Yunanistan'dan ülkelerine dönen birçok Fransız subay, Yunanlılar'ı "Alçak, korkak ve iyilik bilmez bir soy!" olarak tasvir ederken Korint katliamına şahit olan Prusyalı bir subay, "Orada yalnız sefalet, ölüm ve nankörlükle karşılaşacaksınız. Size Almanya ve İsviçre'de söylenenlere inanmayınız; yaşlı bir askerin söylediklerine inanınız" demiş, Prusyalı başka bir subay ise "Eski Yunanlılar artık yoktur. Solon, Sokrates ve Dimosthenis'in yerini kör cehalet almıştır. Atina'nın makul yasalarının yerini barbarlık almıştır. ...Yunanlılar, basın aracılığıyla yabancılara vermekte oldukları çekici sözleri yerine getirmiyorlar" diye yazmıştı.
İsyan'dan önce Mora ve Attika yarımadası ile Eğriboz Adası'nda on binlerce Türk yaşıyordu. Avrupa medeniyetinin ataları kabul edilen Yunanlılar'ın katlettikleri Türkler'in sayısı 25 binden fazla olarak tahmin ediliyor.

YABANCI TARİHÇİLERİN GÖZÜNDEN TÜRK KATLİAMI
Tarihçi William St. Clair, "That Greece Might Still be Free": "20 bini aşkın Türk erkek, kadın ve çocuk, birkaç hafta süren boğazlamalar sırasında Yunan komşuları tarafından katledildiler. Onlar kasten ve vicdan azabı duyulmadan öldürüldüler. Çiftliklerde veya tecrit edilmiş toplumlar halinde yaşayan Türk aileler, kısa bir sürede öldürüldüler; yakılan evleri, cesetlerinin üzerine yıkıldı. Olaylar başlayınca evlerini bırakarak en yakındaki kente sığınmaya çalışanlar da Yunan güruh tarafından yollarda öldürüldüler. Küçük kentlerde, Türkler, evlerine kapanarak kendilerini korumaya çalışıyorlar, ama pek azı kurtulabildi. Bazı yerlerde açlığa dayanamayarak, hayatlarının bağışlanacağına dair onlara söz veren asilere teslim oldular, ama yine de öldürüldüler. Ele geçirilen Türk erkekler derhal öldürülüyor, kadınlarla çocuklar köle olarak asilere dağıtılıyor, ama daha sonra onlar da öldürülüyorlardı. Mora'nın her yanında, sopa, orak ve tüfeklerle silahlı Yunan asiler, çevreyi dolaşarak öldürüyor, yağmalıyor ve ateşe veriyorlardı. Çoğu kez Ortodoks papazlar, onlara önderlik ediyor ve bu sözde 'kutsal' eylemlerinde onları kışkırtıyorlardı. Yunanlılar arasındaki bu 'vahşice öç alma iştiyakı, çok geçmeden katletme zevkine' dönüştü. Yunanistan Türkleri 1821 yılı baharında dünyanın geri kalanının kaydına girmeden ve yas tutulmaksızın ortadan kayboldular".
İskoç Tarihçi George Finlay, "History of the Greek Revolution": "1821 Nisan ayında Yunan yarımadasının her tarafına yayılmış, tarımla uğraşan 20 binin üzerinde Müslüman insan yaşamaktaydı. İki ay geçmeden bunların çoğunluğu kadın-çocuk denmeden acımasızca ve pişmanlık duyulmadan vahşice katledilmişti. Şimdi bile yoldan geçen seyyahlara taş kümelerini gösterip, 'İşte şurada Ali Ağa'nın konağı vardı ve biz onunla birlikte ailesiyle hizmetkârlarını burada kestik' deyip; bir gün bu yaptıklarından ötürü kindar bir öfkeyle karşılaşacağını hiç düşünmeden, bir zamanlar Ali Ağa'ya ait olan tarlaları sakince sürmeye koyulan yaşlı adamlara rastlarsınız. İşlenen suç bir ulusa aitti ve doğurduğu huzur bozucu sonuçlar ne olursa olsun, telafi etmesi o ulusa ait bir davranış biçimi olarak o ulusun vicdanında yer etmeliydi".
İngiliz Tarihçi Walter Alison Phillips, "The War of Greek Independence": "Nisan ayında isyan yaygınlaşmıştı. Sanki bir yerden işaret almış gibi köylüler birden her tarafta ayaklandılar ve ellerine geçirdikleri tüm Türkleri çocuk, kadın, erkek ayırt etmeden katlettiler. Ağızdan ağıza dolaşan 'Mora'da hiç Türk kalmasın; hatta tüm dünyadan silinsinler' şarkısı, bir yok etme savaşının başlangıcını haber verdi. Mora'daki Müslüman sayısının 40 bin olduğu sanılıyordu. İsyanın başlamasından sonraki üç hafta içinde şehirlere kaçabilen birkaç kişi haricinde hiç Müslüman kalmamıştı".
Amerikalı Tarihçi McCarthy, "Ölüm ve Sürgün": "Bazen savaş sarhoşluğu içinde ve eski efendilerin düştüğünü görmek arzusuyla, Türkler derhal öldürülmüşlerdi ama katliamların çoğu planlı ve serinkanlılıkla işlenmişti. Şehir ve kasabaların tüm Türk nüfusu toplanıp şehir dışına yürütülmüş ve kuytu yerlerde boğazlanmışlardı".
İngiliz Tarihçi David Armine Howarth, "The Greek Adventure": "Yunanlılar, bu cinayetleri işlerken, herhangi bir neden aramıyorlardı. Kan dökme şehvetine kapıldıkları için öldürüyorlardı".

..04 Nisan 2021, Pazar
ERHAN AFYONCU
Türk Dünyası fikir ve kültür birliği

20. yüzyılın başlarında Türkler’in Osmanlı İmparatorluğu dışında bağımsız devletleri yoktu. Ancak Türkler arasında çok canlı bir fikir alışverişi ve çok canlı bir Türk dünyası kültür birliği vardı. İletişimin çok geliştiği günümüzde maalesef aynı canlılığa sahip değiliz. Türk dünyası arasında fikir ve kültür birliğinin kurulması, halledilmesi gereken en elzem meselelerimizdendir
Osmanlı Türkleri'nin Türk dünyasıyla hemen hemen her dönem ilişkisi oldu. Bu ilişki, 20. yüzyılın başlarına kadar daha çok dinî sebeplerleydi. Nitekim kutsal toprakların hâkimiyet altına alınması, Osmanlı İmparatorluğu'nu Müslüman dünyasında farklı bir konuma taşıdı. Diğer Müslümanlar'la olduğu gibi Türkistan'daki Müslümanlar'la da uzun yıllar dini liderlik, hac yolculuğu, ticaret ve ortak düşmana karşı yardım zemininde bir ilişki tesis edildi.
İmparatorluğun son döneminde Osmanlı Devleti ile Türk dünyası arasındaki ilişkilere dair Ahmet Kanlıdere, Abdullah Gündoğdu, Alfina Sibgatullina, James Meyer ve Fazıl Gökçek'in araştırmaları vardır.

TÜRKLÜĞÜN MERKEZİ İSTANBUL

1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı sırasında Türkistan seyahatine çıkan Mehmed Emin Efendi, gittiği yerlerde halifeye karşı oldukça güçlü bir bağlılık olduğuna şahit olmuştu. Yine o, seyahati boyunca Osmanlı'ya karşı duyulan muhabbetten dolayı "Osmanlılığın kadr ü şerefini insan buralarda anlar" demekten kendini alamamıştır.
Rusya Müslümanları'nın hac yolculuğu güzergâhları arasında en çok tercih edileni İstanbul'dan geçeniydi. Emir Buhari Tekkesi, Kazan Tekkesi, Özbekler Tekkesi, Ahmed Buhari Tekkesi gibi yerler, her sene pek çok hacı adayını ağırlamanın yanında buralardan icazet alan pek çok kişi memleketine dönerek insanları irşad etmeye çalışırdı. Hac vazifesini ifa eden Müslümanlar, aynı zamanda Türk dünyasındaki bilgi akışını sağlıyorlardı.
Fransız İhtilali ile yayılmaya başlayan milliyetçilik akımı, özellikle Rusya'nın hâkimiyeti altındaki Türkler arasında hızla yayıldı. Hilafet merkezi olan İstanbul, kısa süre zarfında Türklüğün de cazibe merkezi haline geldi. İstanbul'da üretilen fikirler, bütün Türk dünyasına yayılıyordu. Meselâ, Sırat-ı Müstakim Dergisi Türkistan'daki aydınlar arasında büyük ilgi görüyordu. Türk dünyasından pek çok aydın, İstanbul'un matbuat gücünden yararlanmak için İstanbul'a geldi. Meselâ, Abdürreşid İbrahim, 1884'te İstanbul'a geldiğinde Namık Kemal ve Ahmed Vefik Paşa ile tanışmıştı. Türk dünyasından gelen aydınlar, İstanbul'da edindikleri fikir ve kültürel unsurları ülkelerine taşıdılar.

ORTAK ACILAR ETRAFINDA BİRLEŞME

Osmanlı İmparatorluğu tarihin her devrinde gücü nispetinde Müslüman dünyaya yardım eli uzattı. Türk dünyası da Osmanlı'da olup-bitenleri yakından takip etti. Savaşlarda Osmanlı'nın galip gelmelerini canı gönülden istediler. 1911 Trablusgarb Savaşı ile 1912 Balkan Savaşı sırasında Osmanlı'nın yaşadığı bozgun, Rusya ve Çin Türkleri arasında büyük bir üzüntüye sebep oldu. Hatta Trablusgarb Savaşı sırasında Müslüman bir kadın üzüntüsünden intihar etmişti. Yine bu savaşlar sırasında savaşmaya ve yaralılara yardım etmeye gönüllü olarak Osmanlı topraklarına gelenler oldu. Rus hâkimiyeti altındaki Türkler arasında Osmanlı'ya yardım kampanyaları düzenlendi. Osmanlılar'ın bu savaşlar sırasında yaşadığı acılar, aydınlar tarafından Türk dünyasına anlatıldı.

TÜRKLER BİRBİRLERİNİ TANIDILAR

Osmanlı aydınının Türk dünyasıyla ilgili bilgi kaynağı başlangıçta hac, eğitim amacıyla İstanbul'a gelenler ve Osmanlı elçileriydi. 1900'lerde Osmanlı aydınlarının Türk dünyasına ilgisi gerek Avrupa'daki Türkoloji çalışmaları gerek Türk dünyasından gelen aydınların tesiri, gerekse milliyetçilik akımıyla giderek arttı. Avrupa'da Türkoloji çalışmalarının başlaması, modernleşme çabası içerisinde olan Osmanlı aydınlarının da kuzey ve doğuda yer alan soydaşlarıyla ilgilenmesine vesile oldu. Meselâ, Oxford Üniversitesi'nden Max Müller ile görüşen Ahmed Midhat Efendi, onun kendisine Rusya ve Osmanlı Türkleri'nin dillerinin ortak olduğunu, fikir alışverişi ve karşılıklı bir uğraşla tek bir millet haline gelebileceklerini söylediğini ifade eder.
Osmanlı ile Türk dünyası arasındaki ilişkilerin 19. yüzyıl sonunda artmaya başlamasında Ahmed Midhat Efendi önemli bir noktadadır. Ahmed Midhat Efendi'nin Türk dünyasından insanlarla yakın ilişki tesis etmesinde, Karantina İdaresi azalığı ve başkâtipliği yapmasının önemli bir payı vardı. Nitekim Rusya'dan hac için yola çıkan Türkler'in Karantina İdaresi'nden izin almaları gerekiyordu. Hac ve eğitim gibi konularda İstanbul'a yolu düşen her kesimden insan önce Ahmed Midhat Efendi'yi ziyaret ediyor, onunla fikir alışverişinde bulunuyordu. Ahmed Midhat Efendi'nin eserleri Rusya'da Müslüman kadın ve çocuklar arasında bile okunmaktaydı. Yalın bir dil ve kısa cümleler kullanması, Türk halkının dertleriyle dertlenmesi ona duyulan muhabbetin artmasına sebep oluyordu. Ahmed Midhat Efendi, Türk dünyasından gelen pek çok kişiye çeşitli konularda yardımcı oluyordu. Ahmed Midhat Efendi, İstanbul'daki yeni edebiyat akımının Türk dünyasına tesir ettiğini, bu tesirin dil konusunda yakınlaşmayı arttırdığını söyler.
1910'da eski sadrazamlardan Hüseyin Hilmi Paşa ve Celal Nuri İleri, 1913'te Tapu Kadastro İşleri Müdürü Mahmud Esad Efendi gibi devlet adamlarının Rusya seyahati, bilgi akışı konusunda bir dönüm noktası oldu. Artan bilgi birikimi, İstanbul'da Türk dünyasına karşı şahsi merakları da arttırmıştı.

Osmanlı Türkleri ile Türk dünyası arasındaki ilişkileri kuvvetlendiren diğer bir husus da oldukça geniş bir coğrafyada bilgi akışını sağlayacak aydınların bulunmasıydı. Gerek göç ederek gerek hac vesilesiyle Türk dünyasından birçok aydın İstanbul'a geldi. Bu aydınlar İstanbul'un fikri hayatına katkıda bulundukları gibi imparatorluğun başkentindeki fikir hayatından da etkilediler. İstanbul'a gelen aydınlar, Osmanlı fikir ve devlet adamlarıyla görüşüp, İstanbul matbuatını yakından tanıyıp, Osmanlı Türkleri ile ilgili yazılar kaleme alıp, yazılarında Türk kültürü, dil birliği gibi meselelere kafa yordular. Yusuf Akçura, İsmail Gaspıralı, Şihabüddin Mercanî, Kayyum Nasırî, Kazanlı Halim Sabit ve Ali Hüseyinzade gibi aydınlar "Türk'ün iki kolunu birbirine tanıtmak" için yazılar kaleme aldılar. Azerbaycan'dan İstanbul'a gelen Hüseyinzâde Ali Bey, Turan kavramını aydınların gündemine taşıdı ve Türkçülük konusunda Ziya Gökalp'i etkiledi.
1907'den itibaren Rusya'nın baskılarının artması, 1908'de II. Meşrutiyet'in ilan edilmesi, Türk aydınların İstanbul'a ilgisini daha da arttırdı. Ahmed Ağaoğlu, Ayaz İshaki gibi önemli isimler İstanbul'a geldi ve İstanbul'daki gazete ve dergilerde yazılar kaleme aldılar. Meselâ, Ayaz İshaki, İstanbul'daki dil tartışmalarına dahil olmuş, Türk aydınlarının kaleme aldıkları yazıları Anadolu halkının dahi anlayacağı derecede sade olması gerektiğini savunmuştur. 1910'da İstanbul'a gelen Sibiryalı seyyah Abdürreşid İbrahim'in gezdiği yerlerdeki Müslümanlar'la ilgili verdiği konferanslar bilgi birikiminin artması ve ilişkilerin sağlamlaşmasında önemli rol oynadı. Abdürreşid İbrahim önderliğinde 1910- 1911'de İstanbul'da çıkarılan "Tearüf-i Müslimin" isimli dergide Müslümanlar'ı birbiriyle tanıştırmak için yazılar yayınlandı. Troyskili Ahmed Taceddin, İslam ve Türk halklarının birliğiyle ilgili makaleler kaleme aldı. Bu dergide Türk dünyasının muhtelif yerlerinde görevlendirilen muhabirlerin ve aydınların yazıları yayınlanarak Osmanlı aydınlarının Türk dünyası ile ilgili bilgi birikiminin artması sağlandı. Abdürreşid İbrahim'in İstanbul'da 1913- 1914 yıllarında çıkardığı İslam Dünyası Dergisi de aynı amaca hizmet etti.

ÇÖZÜLMESİ GEREKEN EN ELZEM KONU

AHMET Ağaoğlu, Türk dünyasını 1900'lerde "Hayal kadar vâsi ve yine hayal kadar müphem olan Türk âleminin hudud-ı hakikisini çizmekten müşkil bir şey yoktur" diye tarif eder. 20. yüzyılın başlarında Türk dünyasının önemli düşünürlerinin İstanbul'a gelmeleri ve yapmış oldukları faaliyetler, Osmanlı coğrafyasında Türkistan ile ilgili bilgi birikimini arttırmıştı. Bu birikim, Cumhuriyet'in kurulmasından sonra yapılan reformlarda da kendini gösterdi. Ancak Sovyetler Birliği'nin politikaları, bu bilgi birikiminin yavaş yavaş azalmasına sebep oldu.

Ahmet Ağaoğlu

Türkiye, 1991'de Sovyetler Birliği dağıldığında ilişkilerin iyice azaldığı bir Türk dünyasıyla karşılaştı. Türkiye'nin gerek bu dağılma süreciyle ilgili esaslı politikalarının olmaması, gerekse 100 yıla yakın sıkı bir rejimle yönetilen Türk dünyasının kültürel erozyonu süreci olumsuz etkiledi. Günümüzde de Türk dünyası ile kültürel ilişkiler çok iyi durumda değil. Bu konuda ortak bir politikamız da yok. Tarihçiler, yazarlar, aydınlar birbirlerini çok az tanıyorlar ve maalesef yeterli bir fikir ve kültür alışverişi yok. Türk dünyası arasında fikir ve kültür birliğinin kurulması, çözülmesi gereken en elzem meselelerimizin başında geliyor.

.11 Nisan 2021, Pazar
ERHAN AFYONCU
232 yıl önce İstanbul’u karıştıran bildiri

1789’da Avusturya ve Rusya ile savaşın sürdüğü bir dönemde ortalığı karıştırmak için Galata’da Kaptanpaşa sebiline bir bildiri bırakıldı. Bildirinin savaştığımız düşmanlarımız veya Kaptanıderya Cezayirli Gazi Hasan Paşa’ya mensup denizciler tarafından bırakıldıği tahmin ediliyor. Bildiriyi bırakanlar padişahın çevresindekilerin savaşla ilgili doğruyu söylemediklerini ifade ederek, Birinci Abdülhamid’i devlet ricali değişikliğine ve barışa yönlendirmek istemişlerdi. Negatif mühendislikle devleti ve siyasal yapıyı şekillendirmeye çalışmışlardı
Birinci Abdülhamid, Lale Devri hükümdarı Üçüncü Ahmed'in oğluydu. 1725'te doğdu. Beş yıl sonra babasının tahttan indirilmesiyle Topkapı Sarayı'ndaki hapis günleri başladı. Tahta çıkması için uzun bir süre beklemesi gerekti. Tahta 1774'te 49 yaşında çıkabildi. Sultan Abdülhamid üzerine önemli bir biyografi kaleme alan Fikret Sarıcaoğlu, "Osmanlı muhalefet geleneğinde yeni bir dönem: İlk siyasî bildiriler" isimli araştırmasında Birinci Abdülhamid dönemine ait 232 yıl önceki ilginç bir bildiriyi anlatır.

Osmanlı denizcileri.

İKTİDAR MÜCADELESİ
Gayretli bir padişah olan Birinci Abdülhamid iyi bir eğitim almadığı için devletin kötü gidişatı karşısında bir şey yapamamıştı. Sultan iyi niyetli, ancak uzun yıllar sarayda hapis yaşamasından dolayı otoriter bir padişah değildi. Askerî başarısızlıklar da buna eklenince Birinci Abdülhamid'in hükümdarlık döneminde birçok siyasi güç, iktidara hâkim olmak için birbirleriyle mücadele etti. Yönetime hâkim olmak isteyen güçler yangın çıkarmaktan padişahı tehdit eden bildiri dağıtmaya kadar her yola başvurdular. Kırım'ın kaybı, kundaklamalar sonucu art arda gelen yangınlar ve ekonomik sıkıntıların artması İstanbul'da kaosa yol açmıştı.
Yaşanan hoşnutsuzluk ilginç protestolara sebep olmuştu. İngiliz elçisi Ainslie, hoşnutsuzluğun vezirlerin tehdidine, sarayın kapılarına notlar asılmasına ve o dönemde kâğıt, şukka veya varakpâre denilen bildirilerin camilerde dağıtılmasına kadar uzandığını, daha açık olarak yeniçerilerin bir bildiriyle isteklerini dile getirdiklerini söyler. Sultan, 1785'te Sadrazam Halil Hamid Paşa'nın bir komplosuyla tahttan indirilme tehlikesi de geçirmişti.

I. Abdülhamid.

SEBİLE BIRAKILDI
Birinci Abdülhamid dönemi Osmanlı tarihinde padişaha yönelik bir bildiri bırakılma olayına sahne oldu. Daha önce Eskisaray duvarlarına ve bazı konaklara bırakılan bildirilerde yeniçeri ağasından ve başkalarından şikâyetler dile getirilirken, Avusturya ve Rusya ile savaşın sürdürüldüğü dönemde ortaya çıkan bu bildiri doğrudan padişahı hedef almıştı. Sultanın "Bir bildiri bırakıldığını işittim. Size yazmadım, belki doğru değildir diye, doğru imiş" şeklinde haber alıp okuduğu bildiri 1789'un başlarında Galata'daki Kapdan Paşa Sebili'ne bırakılmıştı. Sebilci bulduğu bildiriyi ulemadan Mazrûbî Ahmed Efendi'ye gösterince saklaması tavsiye edilmişti. Sebilci, daha sonra tebdil gezen kaymakam, yani sadrazam vekiline bildiriyi verdi. Kaymakama göre savaşın sürdüğü bir dönemde bu bildirinin ortaya çıkarılmasının amacı, düşmanlarımız tarafından yalan haberlerle ortalığı karıştırmaktı.
"Sultan Abdülhamid, bizim takatimiz kalmadı. Aklın başına gelmiyor. Gördün ki Yusuf Paşa işi göremedi. Niçin bu ana dek sözüne aldanıp memleketleri kâfire verdin" sözleriyle başlayan ve konuşma diliyle kaleme alınmış olan bildiride doğruları söylemedikleri için sadrazam, şeyhülislâm ve kaymakam paşa Müslüman olmamakla suçlanmakta ve devamla "Hemen durumu düzeltip barış yapasın. Sancağı, askeri içeri getiresin. Vallâhi sonra pişman olursun. Yusuf Paşa işi göremez, zararı sana dokunur. Yetişür eller aldanların yetişür. Maskaralık eyledin. Mâbeyncilerle devlet işi görülmez" denilmekteydi. Barış için uğraşması "Sonra işi sana dayarız" tehdidiyle hatırlatılan padişah "nice zamandır gaflette" olmakla suçlanıyordu. Bildiri "Aklın başına gelmezse artık biz işimizi görelim" cümlesiyle son buluyordu. Bildiriyi padişaha göstermeyenin "karısı boş, kendi kâfir" olacaktı.
Birinci Abdülhamid'in bildiriye dair ilk değerlendirmesi, "Sahte bir kâğıttır. Hemen saklanması gerekir" şeklinde oldu. Padişahın "Mabeyncilerle devlet işi görülmez" suçlamasına cevabı "Mabeynciler lâfzı nasıl lafızdır. Onlar hademedir. Hangi işe karışırlar"dı. Bildiri yeniçerilerin tarzına uymuyordu. Sultan, bildirinin ya "kefere", yani düşmanlar tarafından yahut da dönemin güçlü şahsiyeti kapdan paşa tarafından olduğunu, bildiride diğer devlet ricali zikredilirken Cezayirli'nin adının zikredilmemesinden dolayısı tahmin etmekteydi. Padişaha göre Cezayirli bildiriyi koydurmamış olsa bile kapdan paşanın adamlarının bir tertibi olabilirdi. Birinci Abdülhamid, sebilden hareketle bildirinin "Tersanelü", yani deniz kuvvetleri mensupları tarafından konulduğunu düşünüyordu.
Sadrazam Koca Yusuf Paşa, 1789 baharında harekâtı erken başlatarak düşmanlarına karşı inisiyatifi ele geçirdi, ancak Yaş'taki Avusturya ve Rus birliklerini zor durumdan İstanbul'daki yeni gelişmeler kurtardı. 1788 sonlarında Özi'den gelen katliam haberleriyle sağlığı bozulan Birinci Abdülhamid, Kafkaslar'da Anapa'nın da düştüğü ve Battal Hacı Hüseyin Paşa'nın esir edildiği söylentisi üzerine 7 Nisan 1789 sabahında beyin kanaması geçirerek hayata gözlerini yumdu. Yerine geçen Üçüncü Selim ise aynı yılın sonlarında Cezayirli Gazi Hasan Paşa'yı sadrazam yapacaktı.

İŞTE O BİLDİRİ
"Sultan Abdülhamid. Bizim tâkatimiz kalmadı. Aklın başına gelmiyor. Gördün ki Yusuf Paşa işi göremedi. Niçün bu âna dek sözüne aldanup memleketleri kâfire verdin? Ümmet-i Muhammed'i dağlar başında açlık susuzluktan kırdın. Senin vezirin, şeyhülislâmın, kaimmakamın Müslüman değildir. Sana doğru haber vermiyorlar. Sefer feth olmaz. Bundan böyle asker gerek akça erişdiremezsin. Hemen bir gün akdem ortalığı tebdil edüp seferin bir sulhuna mübaşeret edesin. Sancağı askeri içeri getüresin. Vallâhi sanra pişman olursun. Yusuf Paşa işi göremez, zararı sana dokunur. Yetişür aldanların yetişür. Maskaralık eyledin. Mâbeyncilerle devlet işi görülmez. Bir Müslüman paşaya mühr veresin. Sulhun ucuna yapışasın. Vallâhi bu seferin sonu çıkmaz. Sonra işi sana dayaruz. Müceddit veziri, şeyhülislâmı istemiyoz. Ortalığı tebdil edesin. Ümmet-i Muhammed'e yazık oldu. Nice beri gaflettesin. Bu kâğıdın sâhibi ocaklı. Bu kâğıdı sana göstermeyen karısı boş, kendi kâfir görüp işine nizam veresin. Gün, vakt kalmadı. Bundan aklın başına gelmezse artık biz işimizi görelim."

Cezayirli Gazi Hasan Paşa.

OSMANLI EKONOMİSİNE DAİR KONUŞMALAR
KISA bir süre önce kaybettiğimiz Mehmet Genç hocamızın değişik tarihlerde Erol Özvar'la yaptığı iktisat tarihi konuşmaları ile bu sohbetlerdeki soru ve cevaplar vefatından önce Ötüken Yayınları arasında neşredildi.
"Osmanlı Ekonomisine Dair Konuşmalar 1" ismiyle yayınlanan eserin içinde şu konular yer alıyor: "Osmanlı İmparatorluğu'nun Dünya ve İslam Tarihi İçindeki Yeri; Osmanlı İmparatorluğu'nun Uzun Vadeli Mali Performansı; Osmanlı Devleti'nin Mali Kapasitesi ve Savaşlar; Osmanlıların Ticarete Dair Tutumları; Osmanlı Devleti'nde Sermaye Birikimi; Osmanlı Bürokrasisi; Osmanlı İmparatorluğu'nda Para; Osmanlılarda Para ve Devlet Finansmanı; Osmanlı Devleti'nde Sosyal Güvenlik ve Sosyal Yardımlaşma; Osmanlıların Avrupalı Devletlere Verdiği Kapitülasyonlar; Osmanlı Denizciliği; İktisat Tarihinde Sanayi Devrimi; Osmanlılar ve Sanayi Devrimi; Tanzimat Dönemi ve Sonrasında Osmanlı Sanayileşmesi; Osmanlılarda Vakıf Müessesesi; İslam ve Osmanlı Tatbikatında Vakıflar; Osmanlı Tarihi Araştırmalarının Halihazırdaki Durumu".
Konuşmalarda, soruları Erol Özvar yöneltmiş, cevapları ise rahmetli Mehmet Genç vermiş.

Konuşmalar, ömrünün büyük bir kısmını Osmanlı arşivlerinde geçirmiş bir ilim adamının Osmanlıların iktisadi hayata bakışını rahmetli hocamızın gözünden vermektedir. Eserde ele alınan konular, İslam ve Avrupa tarihiyle mukayeseli olarak incelenmiştir. Tamamı dört cilt olacak "Osmanlı Ekonomisine Dair Konuşmalar" rahmetli Mehmet Genç hocamızın ömrünü verdiği araştırmalarından elimizde kalacak önemli bir eser olacak.

18 Nisan 2021, Pazar
ERHAN AFYONCU
Şeyhülislamların ramazan fetvaları

Osmanlı döneminde halk, kafasına takılan her konuyu şeyhülislama veya müftülere sorardı. Şeyhülislamlara en çok sorulan konulardan biri de oruçla ilgili meselelerdi. “Bayılınca orucum bozulur mu?”, “Gülsuyu koklarsam orucum bozulur mu?” şeklinde oruçla ilgili her türlü mesele, fetva makamlarına sorulurdu
Fetva denince, akla padişahların savaş açmak, asileri katletmek veya şehzadeleri öldürmek için şeyhülislamlardan aldıkları fetvalar gelir. Ancak yalnız padişah değil herkes fetva makamına başvururdu. Eskiden her şeyi, fetva alarak yapardık. "Eşime küfrettiğimde boşanmış olur muyum; sakala kına sürülebilir mi; bayıldım, orucum bozuldu mu?" gibi binlerce konu müftülere veya şeyhülislamlara sorulur ve alınan fetvaya göre hareket edilirdi.
Fetva bir meselenin dini-hukuki durumuna açıklık getirirdi. Dini bir konudaki görüş olan fetva, hüküm yerine geçmez. Bir konuda hükmü kadı, yani hâkim verirdi. Fetva yetkili bir müftüden alınabileceği gibi Osmanlı İmparatorluğu'nda en büyük dini yetkili olan şeyhülislamdan da alınabilirdi.

ZENBİLDE FETVA

Şeyhülislamların bir günde verdiği fetva sayısı bini geçebilirdi. Kanunî Sultan Süleyman'ın meşhur şeyhülislâmı Ebussuud Efendi, bir gün sabah namazından ikindi namazına kadar, adamlarıyla birlikte ne kadar fetva yazdıklarını hesapladığında, o gün 1413 fetva verdiği çıkmıştı.
En ilginç fetva yöntemi de Yavuz Sultan Selim ve Kanuni Sultan Süleyman dönemlerinde 23 yıl şeyhülislamlık yapan Zenbilli Ali Efendi'ye aitti. Şeyhülislam Ali Efendi, fetva isteyenlerin sorularını yazdıkları kâğıtları koyabilmeleri için, evinin penceresinden devamlı olarak zenbil denilen bir sepet sarkıtırdı. Soruları buraya koyanlar, cevaplarını da aynı zenbilin içerisinden alırlardı. Şeyhülislam bu yüzden, halk tarafından "Zenbilli Müftü" olarak adlandırılmıştı.

Fetva almak için soru soran kişi durumu "mesele" adı altında ve kendi ismini açıklamadan yazılı olarak fetva makamına arz ederdi. Fetvalarda meselesi olan kişiler gerçek adlarıyla yer almayıp, erkekler için Zeyd, Amr, Bekir, Halit, kadınlar için de Hind, Zeynep gibi temsili isimler kullanılırdı. Fetvalarda genellikle soru kısmı ayrıntılı olur, cevap ise "olur, olmaz, caizdir, değildir" gibi bir, iki kelimeden oluşurdu. Kısa cevabın yeterli olmadığı durumlarda cevap kısmı da oldukça ayrıntılı olurdu. Fetvanın sonunda, fetvayı veren müftünün adı ve sıfatı bulunurdu.
Şeyhülislamlıktaki fetva işleri için fetva emini isimli bir görevlinin başkanlığında "Fetvahane" adı verilen bir daire vardı. Buradaki görevliler şeyhülislamın idaresi altında dini konularda yazılı olarak sorulan sorulara cevap verirlerdi. Günümüzde Süleymaniye'de İstanbul Müftülüğü olarak kullanılan bina, Osmanlı döneminde "Fetvahane" idi.

RAMAZAN FETVALARI

Kanuni Sultan Süleyman ve oğlu İkinci Selim dönemlerinde 29 yıl şeyhülislamlık yapan Ebussuud Efendi ile 1674-1686 yılları arasında 12 yıl ve 1692 yılında da 40 gün olmak üzere iki defa şeyhülislamlık yapan Çatalcalı Ali Efendi'nin oruçla ilgili fetvalarından bazı örnekler veriyoruz.
Soru: Müslüman Zeyd, ramazan ayında özürsüz olarak oruç tutmasa, Zeyd'e ne lazım gelir?
Cevap: Müslüman olan öyle yapmaz.
Soru: Devamlı olarak oruç tutan Zeyd, öğleden sonra Amr'ın davetinde hazır bulunduğunda yemek yemesi lazım olsa, herkesle birlikte yemesi mi doğrudur, yememesi mi?
Cevap: Eğer oruç tutmaya niyet ettiyse, yememesi gerekir. Ancak davet sahibi yemek yemediği için incinirse, yemesi doğrudur.

Bir fetva örneği.

Soru: Zeyd, oruçlu Amr'ı ramazanda yemek yerken görse, Zeyd'in Amr'ı uyarması gerekir mi?
Cevap: Eğer Amr genç olup, oruç tutmaya kadir ise gerekir. Eğer yaşlılığından dolayı orucu tamamlayamıyorsa, gerekmez.
Soru: Ramazanda oruçluyken üç defa bayılan Zeyd'in orucu bozulur mu?
Cevap: Bozulmaz.
Soru: Oruçluyken yüzüne gül suyu sürüp, koku koklayan Zeyd'in orucu bozulur mu?
Cevap: Bozulmaz.
Soru: Oruçlu Zeyd, nehre girip gusül abdesti alsa, orucu bozulur mu?
Cevap: Bozulmaz.
Soru: Zeyd, ramazanda oruçlu iken, ağrısını dindirmek için dişine karanfil koyduğunda, tükürüğünü yutup, karanfili yutmasa orucu bozulur mu?
Cevap: Bozulmaz.

İPEK YOLUNDA BİR ŞEHİR: TOKAT
TOKAT'IN Türkiye tarihinde önemli bir yeri vardır. Tokat, 1455'te 14 bin kişilik nüfusuyla Anadolu'nun en büyük şehriydi. Binlerce devenin gelip gittiği Tokat büyük bir imalat ve ticaret merkeziydi. Ticaret yolları üzerinde olması Tokat'ı siyasî, iktisadî ve kültürel olarak her zaman önemli bir merkez yapmıştır. Bu özellikleri yanında Anadolu'nun en önde gelen ilim merkezlerinden biri de Tokat'tır. Anadolu'daki ilk medrese Tokat-Niksar'da kurulan Yağıbasan Medresesi'dir. Anadolu'nun en eski camilerinden biri olan Garipler Camii de (Cami-i Melik) 1074'te Tokat'ta inşa edilmiştir. 900 adımda 900 yıllık tarihi göreceğiniz Anadolu'nun en eski sokağı da Tokat'taki Sulusokak'tır. Tokat'ın bu farklı zenginliklerini bugüne kadar ortaya koyan önemli araştırmalar kaleme alındı. Nurcan Boşdurmaz tarafından hazırlanan "İpek Yolunda Bir Şehir: Tokat" adlı önemli bir eser ise geçtiğimiz günlerde Tokat Belediyesi Kültür Yayınları arasında neşredildi.

Üç yıllık titiz bir araştırmayla hazırlanan Nurcan Boşdurmaz'ın kitabı, daha önce üzerinde müstakil olarak çalışılmamış Tokat tekstil ve bakırcılık tarihini ele alıyor. Eserin en önemli tarafı, ele alınan konularla ilgili hem arşiv kayıtlarının hem de çoğunluğu Tokat Belediyesi Şehir Müzesi'nde bulunan tarihî materyallerin birlikte kullanılmasıdır. Ayrıca incelenen konular ile ilgili son ustalarla görüşülmesi, onların eserlerinden ve yaptıkları işlere dair usta-çırak ilişkisine dayalı şifahî bilgilerden de yararlanılması, Tokat tekstil ve bakırcılık tarihinin kadimden günümüze, artık çoğu unutulmaya yüz tutsa da kesilmeden devam eden sürekliliğini ortaya koyması açısından büyük önem taşır. Tokat tarihi kadar Anadolu tekstil ve metalürji tarihi için de önemli bir hizmet olan bu eserin vücut bulmasında "kibrit-i ahmer", "Tokat âşığı" Hasan Erdem'in büyük katkısı olmuş. Senelerce büyük emek vererek topladığı Tokat tekstil ve bakır ürünlerini müzelere kazandıran, bunun yanında Tokat tarihine dair bir ömür boyu titizlikle topladığı kitabî kaynakları yazarla paylaşan Hasan Erdem'e teşekkür etmek bir tarihçi ve Tokatlı olarak boynumuzun borcudur.
Bu eseri büyük bir gayret ve heyecanla hazırlayan Nurcan Boşdurmaz'ı ve Tokat tarihine büyük katkı yapacak bu kitabı masraftan kaçınmayarak kaliteli olarak bastıran Tokat Belediye Başkanı Eyüp Eroğlu'nu tebrik ediyorum. Temennimiz Tokat tarihiyle ilgili araştırmaların artarak devam etmesidir.

25 Nisan 2021, Pazar
ERHAN AFYONCU
Milli mücadele Ermeni meselesine son noktayı koydu

Ermeni meselesi, 1878 Berlin Kongresi’nden itibaren gündemimizden hiç düşmedi. Ancak Milli Mücadele’de kazanılan zaferle Ermeniler’in Anadolu’da bağımsız devlet kurma hayali suya düştü ve Türkiye açısından Ermeni meselesi sona erdi. Şimdiki mesele, Türkiye için Osmanlı’nın son döneminde olduğu gibi hayati bir durum değil, sadece başka ülkelerin kendi çıkarları için Türkiye’ye karşı kullanmaya çalışacağı ve zaman zaman baş ağrısı oluşturacak bir durumdur
Türkler, 11. yüzyılda Anadolu'ya geldiğinde burada Rumlar, Ermeniler, Süryaniler ve Araplar vardı. Ancak Bizans, Anadolu'nun tek hâkimiydi. Bizans, Ermeni ve Süryaniler'i Ortodoksluğu kabule zorluyordu. Türkler'in Anadolu'ya gelmesiyle Ermeniler dini özgürlüklerini devam ettirmişler ve zorla mezhep değiştirmekten de kurtulmuşlardır
1064'ten 1878'e gelinceye kadar Türkler ile Ermeniler'in arasında fazla bir problem yaşanmadı. Soykırım yapıldığı iddialarını ileri sürenlerin Türkler'in güçlü olduğu bu dönemde niçin Ermeniler'e karşı böyle bir harekete kalkışmadığını açıklamaları gerekir. Osmanlı İmparatorluğu döneminde bırakın kendi sınırları içerisindekilere karşı olumsuz bir tavrı, ülke dışındakilere dahi kucak açılarak imparatorluğa kabul edilmişlerdir. 15. yüzyılda Doğu Anadolu'da siyasi hâkimiyet çekişmelerinden kaynaklanan çatışmalar arasında ezilen Ermeniler, Osmanlı ülkesine kabul edilerek İç Anadolu'ya yerleştirildiler. Ermeni kiliselerine Fatih'ten itibaren verilen imtiyazlar da hiçbir zaman unutulmamalıdır.

Ermeni çeteciler.

TERÖRLE BAĞIMSIZ DEVLET HAYALİ

Türkler ile Ermeniler arasında ilişkilerde dönüm noktası 93 Harbi diye bilinen 1877-1878 Osmanlı- Rus Savaşı'dır. Bu savaşta Osmanlı İmparatorluğu'nun uğradığı ağır mağlubiyeti fırsat bilen Ermeniler, Yunanlı, Sırp, Karadağlı, Romen gibi milletlerden sonra bağımsızlık sırasının kendilerine geldiği ümidine kapıldılar. Ancak 1878'de imzalanan Berlin Antlaşması'nda Ermeniler'e birçok hak verilmesine rağmen bağımsızlık yönünde bir madde yoktu. Amaçlarına ulaşamayan Ermeniler, hedeflerine varmanın bir yöntemi olarak terörizmi benimsediler ve bu çerçevede Taşnak ve Hınçak adlı terör örgütleri kuruldu.
Ermeni örgütleri, teröre başvurmak suretiyle Avrupa kamuoyunun dikkatini çekeceklerini düşünüyorlardı. Yapılacak eylemlere devletin güvenlik güçlerinin sert bir şekilde karşılık vereceğini düşünüyorlardı. Bu suretle Batı kamuoyuna, Anadolu'da Ermeni kıyımı yapılıyor izlenimi verilecek ve Avrupalılar'ın Osmanlı İmparatorluğu'na müdahalesi sağlanacaktı. Bu amaca yönelik olarak Ermeniler terör hareketlerini öncelikle Doğu Anadolu'da başlattılar. Fakat bu faaliyetlerin Avrupa'da yeteri kadar ses getirmediğini görünce, İstanbul'da eylemler yaptılar.

İSYANA KARŞI 'TEHCİR'

I. Dünya Savaşı'na kadar olan dönemde Ermeniler'in çıkardığı isyan sayısı 40 civarındadır. Ermeniler, I. Dünya Savaşı'nda Rus ordusu ile doğuda yapılan savaşları fırsat bilerek bağımsızlık için son adımı atmak üzere harekete geçtiler. Osmanlı ordusunun iaşe ve ikmaline büyük zarar verdiler. Ayrıca çeteler kurarak sivil Türkler'i öldürmeye başladılar. Sadece Başbakanlık Osmanlı Arşivi tarafından yayınlanan belgelere bakmak bile bu bölgede yüz binlerce Türk'ün, tehcir hadisesinden önce Ermeniler tarafından öldürüldüğünü görmeye yeterlidir. 1915 tehciri bu sürecin sonunda gerçekleşti. İlber Ortaylı hocamızın söylediği gibi, "1915 Ermeni tehciri, ihtimal dahilindeki bir isyana karşı düşünülmüş bir tedbir değildir. 1915'teki zorunlu göç kararı, fiilen ortaya çıkan isyana ve düşman ordusuyla işbirliğine karşı alınan ve günün şartları içinde kaçınılmaz olan bir karardır".

ATATÜRK, BÜTÜN İSTEKLERİNİ REDDETTİ

Atatürk, Milli Mücadele'nin başından itibaren Ermeni ve Rumlar'ın Türkiye'nin aleyhine olacak her türlü isteklerine tavır aldı. Bu konuda Bayram Akça'nın araştırmalarına bakılabilir. Erzurum Kongresi'nin sonuç bildirgesinde, "Ermeni meselesi ile ilgili olarak; her türlü işgal ve müdahale Rumluk ve Ermenilik teşkili gayesine ma'tuf telakki edileceğinden müttehiden savunma ve direnme kabul edilmiştir. Hıristiyan halka siyasi hâkimiyet ve sosyal dengeyi bozacak surette yeni imtiyazlar verilmeyecektir" denilmişti.
Milli Mücadele döneminde Ermeniler'in Türkler'e karşı yaptığı zulüm ve katliamların önüne geçilmek için büyük mücadele verildi. Kazım Karabekir Paşa komutasındaki Türk Ordusu, Ermeniler'i mağlup ederek Doğu Anadolu'daki Türk, Kürt ve Çerkesler'in can ve mal güvenliğini sağladı. Güneydoğu Anadolu'da ise Ermeniler, Fransızlar'la işbirliği yaparak, katliamlara başlamışlardı.
9 Mayıs 1920'de Mustafa Kemal Paşa, İslam âlemine bir beyanname yayınlayarak, "Adana, Urfa, Antep ve Maraş gibi eski İslam toprakları Fransız zabitlerinin idaresinde Ermeni kin ve öfkesine, Ermeni ruhunun düşmanlığına parçalanacak bir av gibi terk edildi" demişti. Bölge halkının Fransız ve Ermeniler'e karşı başlattığı mücadele başarıya ulaşınca Güneydoğu Anadolu'da da halkın can ve mal güvenliği sağlandı.
Lozan görüşmelerinde İngiltere Dışişleri Bakanı Lord Curzon, Ermeniler'e Doğu Anadolu'dan toprak verilmesini talep etti. İsmet Paşa, cevaben Türkiye'nin Ermeniler'e verecek toprağının olmadığını ancak Türkiye'de kalacak Ermeniler'in Türklerle dostça yaşayabileceğini söyledi. Daha sonra ABD temsilcisi meseleyi tekrar gündeme getirince, İsmet Paşa Anadolu'da Ermeniler'e herhangi bir otonom tanınamayacağını açıkça belirtti. Lozan Antlaşması'na Ermeniler'le ilgili herhangi bir özel madde konulmadı.

1878'DEN BERI GÜNDEMİMİZDEN HİÇ DÜŞMEDİ

Ermeni meselesinde önemli bir nokta, Ermeni iddialarının sadece Osmanlı dönemini kapsamadığı, 1915-1923 arasındaki dönemi, yani Milli Mücadele'yi de içine aldığıdır. Zaman zaman bazı kimselerin dediği gibi Ermeniler'in sözde iddialarının kabul edilmesiyle Osmanlı suçlanacak ve mesele bitecek değildir. Bu durum Türk milletinin yapmadığı bir hadiseden dolayı dünya kamuoyu karşısında suçlu duruma düşmesine sebep olunması demektir ve Ermeniler'in hedeflediği tazminat yolu böylece açılacaktır.
Ermeni meselesi, 1878 Berlin Kongresi'nden itibaren gündemimizden hiç düşmüyor. Ancak Türkiye'nin Ermeni meselesi, Milli Mücadele'de kazanılan zaferle sona ermiştir. Şimdiki mesele, Türkiye için Osmanlı'nın son döneminde olduğu gibi hayati bir durum değil sadece başka ülkelerin kendi çıkarları için Türkiye'ye karşı kullanmaya çalışacağı ve zaman zaman baş ağrısı oluşturacak bir durumdur. Nitekim Ermeniler, senelerdir dünyanın dört bir tarafında kendi lehlerine karar aldırmalarına rağmen bir arpa boyu kadar bile yol gidemediler. Kendi tezlerini Türkler'e ve Türkiye'ye kabul ettiremedikten sonra bir netice alamayacaklarını anladılar. Bu yüzden şimdi yoğun bir şekilde Türkiye içinde yandaş bulmaya ve propagandalarını yaptırmaya çalışıyorlar. Türkiye'de son yıllarda Ermeni tezini savunan onlarca kitap yayınlandı. Gazete köşelerinde Ermeniler'e hak veren makaleler yazıldı. Bütün bu propagandanın amacı, bize katil damgasını vurmak. Atalarımızın Ermeni soykırımı yaptığını iddia etmek, siz katilsiniz demektir.
Şimdi bize "Biz katiliz. Ermeniler'i yok ettik" dedirtmeye çalışıyorlar. Ancak boşuna, zira Ermeniler'in Anadolu'da bağımsız devlet kurma hayali Milli Mücadele'de kazanılan zaferle suya düştü.

.02 Mayıs 2021, Pazar
ERHAN AFYONCU
İstanbul’un işgaline 1 Mayıs’la direndik

Osmanlı İmparatorluğu, işçi hareketleriyle 19. yüzyılın sonunda karşılaştı. Osmanlı döneminde “Amele Günü” denilen 1 Mayıs, İstanbul’un işgali sırasında itilaf devletlerine karşı direniş hareketiydi
Sanayi Devrimi ile kırsal kesimdeki nüfus şehirlerde toplanmaya başladı ve işçi sınıfı doğdu. Sanayi Devrimi'nin etkilerini geç gösterdiği Osmanlı Devleti'nde ise işçi sınıfıyla ilgili yaşanan gelişmeler oldukça yavaştı. Ülkemizde 19. yüzyılın son çeyreğinde işçi hareketleriyle karşılaşıyoruz. İmparatorluğun birçok yerinde telgrafhane, darphane, feshane, tersane ve demiryolu gibi birçok iş kolunda çalışanlar maaşlarını alamadıkları dönemlerde çeşitli eylemler yaptılar. Ancak bu dönemde fakir işçilere yardım için kurulan Ameleperver Cemiyeti ile gizli olarak kurulan Osmanlı Amele Cemiyeti'nin dışında işçi örgütlenmesi yoktu.

İLK 1 MAYIS'LAR
Osmanlı döneminde genellikle işçi karşılığında amele kelimesi kullanılırdı. 1910'dan sonra işçi terimi kullanılmışsa da bu kelimenin dilimize yerleşmesi Cumhuriyet döneminde olmuştur. Osmanlı'da işçi sınıfı ve 1 Mayıs üzerine Zafer Toprak, Mehmet Alkan, Kadir Yıldırım ve Engin Deniz'in araştırmaları vardır.
1 Mayıs 1902'de Kasımpaşa'da gemilerde çalışan işçiler, ücretlerini alamadıkları gerekçesiyle grev yaptılar. 1908'de meşruti idareye geçilmesinden sonra Osmanlı devlet ve toplum hayatında büyük değişiklikler oldu. İşçiler, Meşrutiyet'in getirdiği özgürlük ortamını kullanarak çalışma şartlarını ve maaşlarını iyileştirmek istediler. Özellikle 1908 yılı imparatorluğun birçok yerinde grevlere sahne oldu. 1 Mayıs 1909'da az sayıda işçinin katıldığı bir etkinlik düzenlendi. Ertesi yılki 1 Mayıs'a da fazla bir katılım olmazken, 1911'de çoğunluğu gençlerden oluşan yüzlerce kişi 1 Mayıs'a katıldı. Aynı yıl 1 Mayıs'ta Selanik'te binlerce kişinin katıldığı en büyük işçi gösterilerinden biri gerçekleşti. Üsküp'te de 1 Mayıs kutlandı.

1 Mayıs, Birinci Dünya Savaşı'nın ardından Mütareke Dönemi'nde de kutlanmaya devam etti. Dönemin gazeteleri, 1 Mayıs İşçi Bayramı'nın pek çok ülkede yansıması olmasına rağmen İstanbul işgal altında olduğu için olağanüstü durumdan dolayı amele sınıfının tatil yapmadığını yazarlar. Fransa'daki 1 Mayıs kutlamalarını ise İkdam Gazetesi "1 Mayıs, Amele Günü" başlığı altında şöyle vermişti: "Fransa'nın çeşitli yerlerinden gelen haberlere göre 1 Mayıs'ın büyük bir sükûn içinde geçtiği bildirilmektedir. Fransa'nın çeşitli şehirlerinde tren seferleri her zamanki gibi yapılmıştır. Paris'te bile 1 Mayıs'ta sükûn hüküm sürmüştür. Yiyecek üreten yerler dışındaki işyerleri genellikle tatil edilmiştir. Trenler, omnibüsler ve tramvaylar, yolcu nakliyatını aksatmayacak şekilde çalışmışlardır".

İŞGALE DİRENİŞ
İstanbul işgal altındayken 1921'de gösterili 1 Mayıs kutlaması yapıldı. 1 Mayıs kutlamaları aslında İstanbul'u işgal eden itilaf devletleri kuvvetlerine karşı bir direniş hareketiydi. İşgal kuvvetleri 1 Mayıs'ı engellemek istediler. Gösteri başvurularının engelleneceği ve emre karşı gelenlerin şiddetle cezalandırılacağı ilân edildi. Türkiye Sosyalist Partisi ise yayınladığı bildiriyle elektrik fabrikası çalışanları dışındaki bütün işçilerin 1 Mayıs bayramına katılmalarının görev olduğunu duyurdu. Gösteri yasak olduğu için 1 Mayıs, İstanbul'daki mesire yerlerinde kutlandı.
1 Mayıs 1922'de de İstanbul işgal altındaydı. İşgal kuvvetlerinin Amele Bayramı kutlamalarını engellemek istemelerine rağmen bu yılki kutlamalar 1921'den daha örgütlü yapıldı. İlk defa Pangaltı-Kâğıthane güzergâhı kullanılarak yürüyüş de yapıldı. Kâğıthane'de 1 Mayıs'ın önemini vurgulayan konuşmalar yapıldıktan sonra işçiler dağıldı.

***

İLK HAVA ŞEHİTLERİMİZİN KITALARARASI UÇUŞU

İlk hava şehitlerimiz, Suriye-Şam'da İslam dünyasının büyük kahramanı Selahaddin Eyyubi Türbesi'nin haziresinde yatmaktadırlar. İlginç ve hüzünlü bir hikâyeleri vardır. Osmanlı İmparatorluğu'nun uğradığı büyük Balkan bozgunundan sonra halka moral vermek ve Türk havacılığını geliştirmek için kıtalararası bir uçuş planlandı. Şefik Memiş ve Fatih Türkyılmaz'ın "İstanbul-Kudüs-İskenderiye, Hava Seyahati, 8 Şubat-15 Mayıs 1914" ismiyle hazırladıkları ve Cumhurbaşkanlığı İletişim Başkanlığı tarafından yayınlanan eser, dönemin yerli ve yabancı gazetelerinin görselleriyle ilk hava şehitlerimizin ilk uzun mesafeli uçuşunu anlatıyor. Eserde uçuş fikrinin nasıl ortaya çıktığı, gidecek pilotların nasıl belirlendiği, subay pilotlarımızın heyecanı, uçuş güzergâhı boyunca pilotlarımızın yaşadıkları ayrıntılı bir şekilde dönemin basınının gözünden veriliyor.

Uçuş fikri, Kudüs halkının Harbiye Nezareti'ne çektiği bir telgrafla Türk pilotlarını burada görmek istediklerini söylemeleriyle başladı. Birkaç ay önce Fransız pilotlar Anadolu'dan geçip Kudüs'e gelmişler, oradan da Mısır'a gitmişlerdi. Osmanlı pilotları da bu uçuşu yapabilirlerdi. Harbiye Nezareti bu fikre sahip çıktı. Bir değerlendirmeden sonra, birkaç ay önce Fransız pilotların yaptığı gibi güzergâhın Kudüs'te sonlandırılmayıp İskenderiye'ye kadar uzatılmasına karar verildi. Türk subay pilotlarının ilk uzun mesafeli hava seyahati, aynı zamanda kıtalararası seyahate dönüştü. Subaylarımız Avrupa, Asya ve Afrika kıtalarını hava yoluyla geçtiler.

Bu seyahatte Türk havacılığı ilk şehitlerini verdi. Fethi Bey ve yardımcısı Sadık Bey'in kullandığı Muavenet-i Milliye tayyaresi, Şam'dan Kudüs'e giderken Taberiye Gölü civarında türbülans yüzünden düştü. Naaşları bulunarak, hükümetin kararıyla, Şam'da Kudüs fatihi Selahaddin Eyyubi'nin türbesinin bulunduğu hazireye gömüldü. Böylece Kudüs yolcuları, Kudüs fatihine emanet edilmişti. Nuri Bey ise Yafa sahilinden Kudüs'e doğru havalandıktan hemen sonra denize düşüp, boğularak vefat etti. Şehit Nuri Bey'in cenazesi de Selahaddin Eyyubi haziresine, arkadaşlarının yanına defnedildi.
Balkan Savaşları'nda tayyarelerin sağladığı avantajı gören ve hava filosunu mutlak gereklilik olarak gören Osmanlı Hükümeti, Yeşilköy'de kurulan Tayyare Mektebi'ne büyük ağırlık verdi. Ancak uçak filosunun güçlendirilmesi gerekiyordu. Bu seyahatle birlikte uğranılan her ilin halkının uçak bağışlarında büyük bir artış sağlandı.
Bu kitapta, üç ay süren uçuşların teferruatlarını, halkın Osmanlı'nın hâlâ ayakta ve güçlü olduğunu simgeleyen tayyare ve "tayyarecilerini" bağırlarına basmalarının ayrıntılarını, günün gazetelerinin haberleriyle o dönemin içine girerek gözlemleyebiliyorsunuz. Cumhurbaşkanlığı İletişim Başkanlığı, ilk hava şehitlerimizin 107 yıl önceki kıtalararası hava seyahatine yakışan önemli bir eser yayınlamıştır.

09 Mayıs 2021, Pazar
ERHAN AFYONCU
Ermeni tehcirinde suç işleyenler cezalandırıldı

Ermeniler'in Suriye'ye sevki sırasında alınan bütün tedbirlere rağmen aileleri katledilenlerden bazıları, intikam amacıyla veya durumu suiistimal ederek kendi çıkarları için yolda Ermeni kafilelerine saldırdılar. Osmanlı yönetimi, bu gelişmeler üzerine 1.673 kişiyi yargıladı Mahkemeler sonucunda yüzlerce kişi idam, kalebent, pranga, kürek, para ve sürgün gibi muhtelif cezalara çarptırıldı. Osmanlı kamu otoritesinin suç işleyenlere karşı bu tavrı, sözde soykırım iddialarının asılsız olduğunu açıkça gösterir
Tehcir kaçınılmaz olunca, sevk ve iskâna tabi tutulacak Ermeniler'in can ve mal güvenliğinin sağlanması için adımlar atıldı. Ancak gerek cephe gerisinde Ermeniler'in Müslüman halka yaptıkları zulümlerden gerekse bazı kişilerin şahsi zaaflarından dolayı istenmeyen olaylar yaşandı. Osmanlı Devleti tehcir sırasında suç işleyenleri tespite ve cezalandırmaya çalıştı. Bu durum tehcir sırasında yaşanan olumsuzlukların Osmanlı yönetimiyle alakalı olmadığını açıkça gösterir. Konuyla ilgili olarak Yusuf Sarınay'ın önemli makaleleri vardır. Ayrıca Ferudun Ata, Kamuran Gürün ve Recep Çelik de araştırmalar yapmışlardır.

DEVLET DURUMA EL KOYDU
Emperyalist devletlerin kışkırtması sonucu Ermeniler, terörle devlet kurmaya kalkıp, Anadolu'yu yakıp yıktılar. Osmanlı ordusunun lojistik sistemini zaafa uğrattılar. Osmanlı yönetimi, fiili isyan karşısında başka çaresi kalmayınca 27 Mayıs 1915'te Talat Paşa'nın tutturduğu ve Murat Bardakçı tarafından yayınlanan kayıtlara göre 924 bin 158 Ermeni'yi kademeli olarak Suriye'ye sevk ve iskâna tâbi tuttu. Sevk işlemi yaklaşık 10 ay sürdü.
Osmanlı yönetimi, Ermeniler'in Suriye'ye güven içerisinde sevk edilmesi için bölgedeki idarecilere emirler göndermişti. Ancak Ermeniler'in sevki sırasında Erzurum ile Erzincan arasında bir kafileye bölgedeki aşiretler saldırdı. Durum haber alınınca Dahiliye Nezareti'nden, yani İçişleri Bakanlığı'ndan bölgedeki vilayetlere 14 Haziran 1915'te bir talimat gönderildi. Tehcire tâbi tutulan Ermeniler'in korunması, halkın kafilelerden uzak tutulması, mukateleye izin verilmemesi ve suçluların en ağır şekilde cezalandırılması emredildi.
12 Temmuz 1915'te tehcir sırasında kimsesiz kalmış Ermeni çocuklara sahip çıkılması istendi. Ancak istenmeyen hadiseler yaşanmaya devam ediyordu. 26 Haziran'da Elazığ'a, 28 Ağustos'ta Trabzon'a, 29 Ağustos'ta Ankara'ya tehcir esnasında yaşanan problemlerin önlenmesine ve suçluların cezalandırılmasına dair emirler gönderilip, daha sert önlemler alındı.
Tokat Jandarma Komutanı'na soruşturma açıldı. Pınarbaşı Kaymakamı Hamid Bey görevden alınıp Divan-ı Harb'e sevk edildi; Şarkışla Kaymakamı görevden alındı; Urfa civarındaki kafileleri korumakla görevli jandarmalar ihmallerinden dolayı Divan-ı Harb'e sevk edildi. Saldırı ihtimali olan yerlerde Ermeni kafilelerinin yol güzergâhları değiştirildi.

SUÇLULAR TUTUKLANDI
Osmanlı yönetimi, bu olaylar üzerine suçluları cezalandırmak amacıyla ülke genelinde tahkikat başlattı. Eylül 1915'te Meclis-i Vükelâ, yani Bakanlar Kurulu konuyla ilgili soruşturma yapacak heyetlerin oluşturulması kararını aldı. Halktan ve memurlardan suç işleyenler, heyetler vasıtasıyla yerinde tespit edilip, Divan-ı Harb'e sevk edilecekti.
Yapılan tahkikatlar sonucunda 1.673 kişi Divan-ı Harb'de yargılanmak üzere tutuklandı. Bunların 528'i asker, polis veya teşkilat-ı mahsusa çalışanıydı. 170'i ise sıhhiye müdürü, kaymakam, belediye reisi, kâtip, sevk memuru, muhtar gibi kamu görevlisiydi. 1916'da yargılamaların sonucunda 67 kişi idam cezası, 524 kişi hapis cezası, 68 kişi kürek, para, kalebent, pranga veya sürgün cezası aldı. 227 kişi beraat ederken, kalanların soruşturulmasına devam edildi.
Komisyon 1918'e kadar varlığını sürdürdü. Mahkemeler sonucunda suç işleyen yüzlerce kişi idam, kürek, para, kalebent ve sürgün gibi muhtelif cezalara çarptırılmıştı.

'SOYKIRIM YOKTUR' DİYEN TARİHÇİLERİN EVİ BOMBALANDI
TÜRKİYE'DE Ermeni meselesinde aleyhimizde çok ağır ifadeler içeren ve Ermeniler'in asılsız tezlerini savunan onlarca kitap yayınlandı. Türkiye'nin aleyhine yayın yapan ve Ermeni lobileri tarafından fonlanan tarihçiler, Osmanlı Arşivi'nde rahatça araştırma yaptılar. Peki bırakın Ermenistan'ı Amerika ve Avrupa'da Türk tezlerini savunun tarihçilerin başına ne geldi. Türk tarihi uzmanı Stanford Shaw, 1977'de "History of the Ottoman Empire and Modern Turkey" isimli eserini ABD'de yayınladı. Kitapta "Ermeni soykırımı var" demedi diye önce tehdit edildi, ardından Los Angeles'taki evi bombalandı.

Shaw, Ermeni tezlerini kabul etmeyince 1982 yılında Ermeniler tarafından katledileceği istihbaratını alan FBI, profesörü koruma altına aldı. Los Angeles Üniversitesi, Stanford Shaw'a süresiz izin verip, yerine Ermeni tezlerini savunan James Reip'i getirdi.
Dünyanın en önde gelen tarihçilerinden Bernard Lewis, 1993 ve 1994'te Fransız basınına yaptığı açıklamalarda "Ermeniler'in tehcirden önce Müslümanlar'a yönelik mezalimler yaptığını, Osmanlı yönetiminin Ermeniler'i sistematik ve bilinçli bir biçimde yok etme niyeti olduğuna dair hiçbir delil bulunmadığını, soykırım diye nitelendirilecek bir durum olmadığını, soykırım iddialarının tarihin Ermeni yorumu olduğunu" söyledi.

Bunun üzerine Fransa'da aleyhine davalar açıldı. Özgürlükle kendini özdeşleştiren Fransa'da bir bilim adamı, araştırmalara dayanarak açıkladığı görüşü yüzünden mahkûm edildi.
Türkiye'nin ve İslam dünyasının aleyhine bir konu olsa basın özgürlüğü veya bilimsel özgürlük deyip bize hakaret edenleri koruyanlar, Stanford Shaw'ın, Bernard Lewis'in ve Ermeni tezlerini benimsemeyen diğer tarihçilerin bilimsel çalışma ve ifade özgürlüklerini korumadılar.

MÜTAREKE YARGILAMALARI
1918'DE Mondros Mütarekesi sonrasında İtilâf Devletleri'nin baskısıyla tahkikat komisyonları ve Divan-ı Harb-i Örfî mahkemeleri kuruldu. Nemrut Mustafa Mahkemesi diye tarihe geçen bu yargılamalar, İttihadçılar'dan rövanş alınma yeri hâline geldi. İttihad ve Terakki'nin üst düzey yöneticilerinden Bahaddin Şakir ve Cemal Azmi Beyler suçlandı. Diyarbakır Valisi Reşid Bey, Elazığ Valisi Sabit Bey, Boğazlıyan Kaymakamı Kemal Bey tutuklandı. Ereğli Kaymakamı Şevki Bey görevden alındı.
Ayrıca yüzlerce kişi hakkında işlem yapıldı. Tutuklamalara devam edildi. 1919 Ocak sonlarına doğru aralarında İsmail Canbolat, Kemal Bey, Hüseyin Cahid ve Ziya Gökalp gibi önemli isimlerin de olduğu 32 kişi daha tutuklandı. İttihadçılar'ın mallarına el koyuldu. Mesele, bir İttihadçı düşmanlığına dönüşmüştü. Bu yüzden adaletle alakası olmayan kararlar verildi.
Boğazlıyan Kaymakamı Kemal Bey 10 Nisan 1919'da Beyazıt Meydanı'nda asılarak idam edildi. İtilâf Devletleri'nin baskısıyla alınan bu karar büyük bir galeyana sebep oldu. Daha sonra mahkemede 15 yıl kürek cezası almasına rağmen Nemrut Mustafa'nın zorlamasıyla Urfa Mutasarrıfı Nusret Bey idam edildi.

İngilizler, İttihadçılar'ın ileri gelenlerinin yargılandığı davadan istedikleri sonucu almayınca 144 devlet adamını Malta'da yargıladılar, ancak herhangi bir delil bulamadılar. İngilizler, İstanbul'un işgal döneminde Osmanlı arşivini didik didik etmiş, ancak tehcirde katliam yapılmasıyla ilgili Osmanlı kamu otoritesini suçlayacak bir kayda ulaşamamışlardır.
II. Meşrutiyet döneminde İttihad ve Terakki tarafından ezilen Hürriyet ve İtilâf partisi mensupları ve diğer muhalifler, Mütareke döneminde İtilâf Devletleri'nin güçlerini de kullanarak, İttihadçılar'dan intikam almak için her şeyi yaptılar. Hürriyet ve İtilâfçılar ve onları destekleyen basın, Mütareke dönemindeki Divan-ı Harb-i Örfî'deki yargılamalarda İttihadçılar'ın ceza almasını sağlamak için Türk milletinin aleyhinde olacağını düşünmeden tehcir meselesinde mesnetsiz suçlamalar ileri sürdüler. Günümüzde Ermeni tezlerini savunan tarihçiler, adaletle uzaktan yakından ilgisi olmayan Divan-ı Harb-i Örfî yargılamalarındaki asılsız iddiaları aleyhimizde kullanmaya devam ediyorlar.

16 Mayıs 2021, Pazar
ERHAN AFYONCU
II. Abdülhamid Filistin’e Yahudi göçünü engellemişti

19. yüzyılın ikinci yarısında Filistin’de bir Yahudi devleti kurulmasını hedefleyen siyonizm hareketi ortaya çıktı. Avrupa ve Rusya’dan kovulan Yahudiler’i Filistin ve Kudüs’e yerleştirmek için faaliyete geçtiler. II. Abdülhamid, Yahudiler’in 19. yüzyılın sonlarında Filistin’e yerleşmelerini engelleyerek, İsrail’in kurulmasından sonra bölgede 70 senedir cereyan eden katliamları yarım asır geciktirdi
Yahudiler, 1881'de Odessa'da "Sion Âşıkları" adlı bir dernek kurdular. Amaçları Yahudiler'in Filistin ve Kudüs'e yerleşmelerini sağlamaktı. Bu yıllarda 5 bin kadar Yahudi, Filistin'e göçetmişti. Bu yıllarda Filistin'de 430 bin Müslüman, 55 bin Hristiyan ve 35 bin Yahudi yaşıyordu. Osmanlılar, meselenin farkına varınca Yahudi göçüne engel almaya çalıştılar. Bu konuda Vahdettin Engin, Tufan Buzpınar ve Ahmet Kavas'ın araştırmaları vardır.

FİLİSTİN'E GÖÇ YASAK
II. Abdülhamid başta olmak üzere, Osmanlı devlet adamları Yahudi göçünün Filistin'de kritik dengelere bağlı mevcut durumu bozacağı ve bölgeyi karıştıracağı kanaatindeydiler. Sultan Abdülhamid'in 1880 yılında çıkardığı iradesiyle Yahudiler'in Filistin'e göçmen olarak yerleşmelerinin kapısı kapatıldı. Osmanlı tebaası olan Yahudiler'in Filistin'den toprak satın almaları yasaklandı. Hac amaçlı olarak Kudüs'ü ziyaret edecek Yahudiler ise Osmanlı konsolosluklarından vize almak, Filistin'e girerken geri döneceklerine dair teminat parası yatırmak ve girişlerinden itibaren 30 gün içinde Filistin'i terketmek şartıyla gelebildiler.
Birçok ülkeden kovulmuş, perişan durumda yerleşecek yer arayan Yahudiler'in durumuna acıyan Osmanlı yönetimi, 1882'de Yahudiler'in Filistin haricinde gösterilecek yerlerde 100-150 haneyi geçmeyecek şekilde yerleşmeleri şartıyla ülkeye kabul edilebilecekleri kararını aldı. Ancak mahalli yöneticiler ve bölge halkının bir kısmı, hükümetin yasağına rağmen büyük paralar karşılığında Yahudiler'e toprak sattılar. Yahudiler, kendilerine sempati duyan Araplar'a da toprak satın aldırdılar. II. Abdülhamid, bu gelişmeler üzerine bölgedeki boş devlet arazilerinden bir kısmını şahsi mal varlığı olarak satın aldı.

HERZL'İN HAYALİ SUYA DÜŞTÜ
1895'ten itibaren, siyonizmi milletler arası bir politika haline getirmek isteyen Theodor Herzl sahneye çıktı. Çeşitli aracılar vasıtasıyla Yahudiler'e Filistin'de toprak sağlamak için II. Abdülhamid'e ulaşıp fikrini hayata geçirmeye çalıştı. Herzl, aracılardan netice alamayınca meseleyi bizzat Sultan Abdülhamid'le görüşmek istedi ve 1896 Haziran'ında İstanbul'a geldi, ancak padişahla görüşemedi.
II. Abdülhamid'le doğrudan ilişki kurabilen ve sultanın Avrupa'daki hafiyelerinden biri olan Polonyalı asilzade Newlinski, Herzl'in ısrarlarıyla konuyu sultanla konuştu. Sultanın Newlinski'ye cevabını Herzl hatıralarında şöyle nakleder: "Eğer Bay Herzl senin benim arkadaşım olduğun gibi arkadaşın ise, ona söyle bu meselede ikinci bir adım atmasın. Ben bir karış bile olsa toprak satmam, zira bu vatan bana değil milletime aittir. Milletim bu imparatorluğu kanlarını dökerek kazanmış ve yine kanları ile mahsuldar kılmıştır. O bizden ayrılıp uzaklaşmadan tekrar kanlarımızla örteriz. Benim Suriye ve Filistin alaylarımın askerleri birer birer Plevne'de şehit düşmüşlerdir. Bir tanesi dahi geri dönmemek üzere hepsi muharebe meydanında kalmışlardır. Türk imparatorluğu bana ait değildir, Türk milletinindir. Ben onun hiçbir parçasını vermem. Bırakalım Yahudiler milyarlarını saklasınlar, benim imparatorluğum parçalandığı zaman onlar Filistin'i hiç karşılıksız ele geçirebilirler. Fakat yalnız bizim cesetlerimiz taksim edilebilir. Ben canlı bir beden üzerinde ameliyat yapılmasına müsaade edemem".
Sultanın bu cevabına rağmen Herzl pes etmedi. Yahudi asıllı Macar Türkolog Vambery vasıtasıyla 17 Mayıs 1901'de II. Abdülhamid'in huzuruna çıktı. Ancak bu görüşmede Filistin'e Yahudi yerleştirilmesi meselesine hiç değinilmedi. Üstüne üstlük II. Abdülhamid, Herzl'i kabulünden önce Yahudiler'in Filistin'e girişi ve toprak satın almalarıyla ilgili kısıtlamaları da artırmıştı.

İSRAİL'İN KURULACAĞINI BİLDİ
Herzl, Yahudiler'in Filistin'e yerleşmesi için 1896 ile 1902 yılları arasında beş defa İstanbul'a gelmiş, ancak bütün tekliflerine rağmen bir netice alamamıştı. Herzl'in ölümünden sonra yerine geçen David Wolffsohn da girişimlerinden bir netice elde edemedi.
Yahudiler'in her türlü teşebbüslerine rağmen Filistin'e yerleşen Yahudi sayısı Sultan Abdülhamid döneminde 25-30 binde kalmışken, bölgenin Osmanlı'nın elinden çıkmasından sonra ise Filistin'e yüzbinlerce Yahudi yerleşti ve 1948'de İsrail'in kurulmasından sonra akmaya başlayan kan hiç durmadı.
II. Abdülhamid gelecekte neler olabileceğini anladığı için Filistin'e Yahudi göçünü engellemeye yönelik her şeyi yapmıştı. Nitekim Sultan Abdülhamid, Selanik'te sürgündeyken, Doktoru Atıf Hüseyin Bey'e 1911'de bu mesele ile ilgili olarak, "Para kuvveti her şeyi yapar. Yahudiler de bugün hükümet teşkil edecek değiller ya. Bu bir başlangıçtır. Gaye-i emeldir. Şimdiden işe başlayıp birçok sene hatta bin sene sonra maksatlarına muvaffak olabilirler ve zannederim ki olacaklardır da" demişti.

OSMANLI HÂKİMİYETİNDE KUDÜS
Murat Kargılı, 2014'te kendi topladığı kartpostallarla "Kutsal Yolculuk Hac" isimli çok güzel bir eser neşretmişti. Şimdi ise yıllarca sabır ve azimle topladığı resim, afiş, poster, çizim, obje ve kartpostallarla, yine muhteşem bir esere imza attı. IRCICA yayınları arasından çıkan "Kudüs Hatırası/ Souvenir of Jerusalem" isimli eser üç dinin kutsal şehrinin huzurlu yıllarını, yani Osmanlı dönemini gözler önüne seriyor.
Ulaşım imkânlarının çoğalmasıyla 19. yüzyılın ikinci yarısından itibaren Kudüs'ün ziyaretçileri artmıştı. Ziyaretlerin artması ekonomisinin çoğu hac ve turizme dayalı Kudüs'te yeni bir ekonomik istihdam alanı açtı: Hediyelik eşyalar. Bu eşyalar bazen bir kartpostal, bazen bir poster veya çeşitli objelerdi. Elimizdeki 300 sayfalık eser, bu hatıra objeleriyle hazırlanmış. Kartpostallar, afiş ve posterler, reklam kartları, hatıra objeleri gibi bütünlük açısından ayrı bölümler halinde ele alınan kitap, devrin ruhunu yansıtıyor.

İlk bölümü Kudüs kartpostalları oluşturuyor. Kudüs kartpostalları, şehir coğrafyası, tarihi eserler, insanlar, kıyafetler, merasimler gibi birçok hususta tarihi gözler önüne seriyor. Kitaptaki diğer bölüm ise hatıra objelere ayrılmış. Ziyaretçilerin artmasıyla otel, restoran, kafelerin yoğunlaştığı Yafa Kapısı ve Yeni Kapı civarındaki mağazalar bu objelerin satıldığı yerlerdendi. Bazen zeytin ağacından yapılmış işlemeli cilt kapakları, Kudüs bezemeleri, Kubbetüssahra dioraması gibi eşyaların satıldığı bu mağazalarda el işi eşyaların yanında kartpostal ve fotoğraf albümleri de vardı.
En renkli ve dikkat çekenlerden biri de reklam afişleri, kartları ve posterlerin bulunduğu bölüm. Dönemin ünlü ressam ve illüstratörlerinin çizdiği ilaç, yiyecek, tütün, giyecek, ünlü yapılar gibi pek çok sahada varlığını gösteren bu ürünler, hem ürünler ve reklamın tarihi açısından hem de bölge açısından oldukça önemlidir. Bazen Yafa'dan geçen trenin resmedildiği, bazen de tuğralı damgalar ve portrelerle süslenmiş sigara paketlerinde karşımıza çıkan bu reklam objeleri oldukça renkli. Bu objelerin yanında eserde Kudüs'e, bölgeye ve binalara ait harita, kroki ve planlara da yer verilmiş. Bunların içerisinde resimli Kudüs Rehber Haritası'na ait görseller dikkat çekiyor. Yine 1922'de Kudüs Müftülüğü'nün daveti üzerine Mescid-i Aksa'daki tamirat çalışmaları için Kudüs'e giden Mimar Kemaleddin Bey'e ait çizimler de tarihimiz açısından önemli. Osmanlı Kudüs'üne yakışan bu eseri hazırlayan Murat Kargılı ve IRCICA'yı tebrik ediyoruz.

23 Mayıs 2021, Pazar
ERHAN AFYONCU
221 yıllık aşı maceramız

Modern aşıların geliştirilmesinden sonra 19. yüzyılda ülkemizde aşı üretilmesi ve toplumun aşılanması için büyük bir mücadele başladı. Özellikle çok öldürücü olan çiçek hastalığıyla mücadelemiz, yerli aşı üretimimiz ve aşı kampanyalarıyla başarılı oldu
Salgın hastalıkların en amansızlarından birisi, çiçek hastalığıydı. Günümüzde adını unuttuğumuz ve 1980'den beri aşısı bile üretilmeyen bu hastalık, tarih boyunca milyonlarca can aldı. Çiçek aşısı çok eski zamanlardan itibaren biliniyordu. Ancak yaygın bir aşılama yoktu. Avrupalılar, çiçek aşısını Türkiye'de görüp ülkelerine götürdüler. 1790'larda modern çiçek aşısı, Jenner tarafından geliştirildi. Artık yapılması gereken, herkesin aşı olmasını sağlamaktı. 19. yüzyılda dünyanın değişik ülkelerinde geniş kitlelerin aşı olmasını sağlamak amacıyla aşı kanunları çıkarıldı.
Jenner'in geliştirdiği aşı, İstanbul'da ilk defa 1800'de yapıldı. Ondan sonra salgın hastalıklarla mücadele konusunda büyük bir faaliyet başladı. Aşı tarihimizle ilgili Ekrem Kadri Unat, Burcu Mercan, Süheyl Ünver, Nuran Yıldırım, Mehmet Yavuz Erler, Emre Karacaoğlu, Nil Sarı ve Ayhan Yüksel'in araştırmaları vardır.

Telkihhane-i Şahane.

YERLİ AŞI DENEMELERİ
19. yüzyıl imparatorluğun siyasi, askeri ve iktisadi anlamda zorluk çektiği bir asırdı. Çiçek hastalığı başta olmak üzere salgın hastalıklarla mücadelede pek çok sıkıntıyla karşılaşıldı. Buna mukabil mücadeleden vazgeçilmedi. Çiçek hastalığıyla mücadele için Avrupa'dan ithal edilen aşı tüpleri günümüzde olduğu gibi her zaman istenilen seviyede ve zamanda teslim alınamıyor, ayrıca devlete pahalıya mal oluyordu. İlk defa 1811'de Şanizâde Ataullah Efendi tarafından Ayazağa'da hastalıklı ineklerde yerli aşı denemesi yapıldı. Ancak istenilen netice alınamadı.
1839'da çiçek aşısı uygulaması için Tıbbiye Mektebi görevlendirildi. 1840'ta aşının parasız olmasıyla ilgili padişah iradesi yayınlandı. 1840'larda Edirne'de yaşanan salgın sırasında aşının dinî açıdan bir sıkıntı arz etmediğine dair verilen fetva, toplumda aşıya karşı çıkan kimselerin olduğunu gösterir.
1845'te İstanbul'da tekrar çiçek salgını ortaya çıkınca yeniden yerli aşı denemesi yapıldı. Çünkü Avrupa'dan ithal edilen aşı salgında etkili olmamıştı. 1847'de İsmail Paşa, İstanbul civarında yerli aşı üretme teşebbüsünde bulundu. Ancak yan tesirlerinden dolayı vazgeçilip ithal aşıya devam edildi. Aşının yan tesirlerinin azaltılması ve etkisinin artırılmasıyla ilgili Avrupa'da yapılan çalışmalar, devletçe yakından takip edildi.

Dr. Hüseyin Remzi Bey.

AŞI KAMPANYALARI
Çiçek hastalığı geçirdiği için yüzünde hastalığın izleri bulunan Sultan Abdülmecid (1839-1861), çiçek aşısı konusunda oldukça hassastı. Nitekim 1845'te patlak veren salgında İstanbul'un muhtelif yerlerinde kurulan aşı merkezlerinde 2 binden fazla çocuğu aşılattı. Boğaziçi'nde oturanların aşılanması için ise kayıklı bir hekim tayin edildi. 1846'da Rumeli seyahatine çıkan sultan, Edirne'de çiçek aşısı konusunda halka bilgi verdirdi ve huzurunda bütün çocukları aşılattı.
1867'de aşı kampanyası başlatıldı. Muhtarlar, din görevlileri başta olmak üzere herkesin aşıcılara yardım etmesi istendi. Devletin görevlendirdiği kişiler mahalle mahalle gezip, aşılanmayan çocuklar tespit etiler. Tıbbiye Mektebi, Fatih, Üsküdar, Eyüp ve Salıpazarı'nda aşılama merkezleri kuruldu ve çocuklar buralara getirilerek aşılandı. Aşılanan çocuklara aşı olduklarını gösteren aşı şehadetnameleri verildi. İlk, orta ve liseye gidecek çocuklar ile herhangi bir mesleğe başlayacak gençlerin aşı olduklarına dair belge ibraz etmeleri şartı getirildi.

YERLİ AŞI ÜRETİLİYOR
1871'de İstanbul'da yeni bir çiçek salgını patlak verdi. 1872'de aşıların kalite ve kontrolü için aşı enspektörlüğü kuruldu. Bu tarihten sonra da hastalığa karşı mücadele hız kaybetmeden devam etti. 1880'de Dr. Violi tarafından Beyoğlu'nda özel bir aşı merkezi; 1892'de de yerli aşı üretmek üzere Dr. Hüseyin Remzi Bey tarafından Telkihhane-i Şahâne, yani aşıhane kuruldu. İmparatorluk topraklarının genişliğinden dolayı aşıların bozulmadan nakli sırasında aksaklıklar yaşanmaktaydı. Bu yüzden Mekke, Şam, Bağdat, Basra gibi bazı yerlere de aşı üretim merkezleri kuruldu. Buna mukabil, birçok teşebbüs de akim kaldı. 1892'de kurulan aşı üretim merkezinde 1899'a kadar 460 bin adet aşı üretildi.
Daha sonraki yıllarda getirilen aşı olma zorunluluğu, aşı üretim merkezlerinin yükünü artırdı. Bunun yanında aşıları yapacak yetişmiş insan da yeterli değildi. Artan ihtiyacı karşılamak üzere mütemadiyen yeni aşı üretim merkezleri açıldı. Aşı yapacak insanların yetiştirilmesi için kurslar düzenlendi. Aşıların israf edilmemesi ve kimlerin aşı olup olmadığını kontrol için zaman zaman isim listesi de istendi.
Devlet, hastalığın kontrol altına alınması için etkili bir aşı programına ihtiyaç olduğunun farkındaydı. 1885'te ilk aşı nizamnamesi çıkarıldı. Daha sonra 1894, 1904 ve 1915'te nizamnameler yayınlandı. Nizamnamelerde mekteplerde hastalık atlatmayan çocuklara, hapishanelerdeki mahkûmlara, devlet dairelerinde işe başlayacaklara, yeni doğan çocuklara (1890'larda), fabrika işçilerine (1904'te) aşı zorunluluğu getirildi. Hastalığın yayılmasını önlemek için belirtiler ortaya çıktığında sıhhiye müdüriyetlerine ve hekimlere bilgi verilmesi zorunlu hâle getirildi. 1915'e gelindiğinde ise imparatorluk topraklarında yaşayan herkesin 19 yaşına kadar 3 kez aşılanması zorunlu oldu.
Çiçek hastalığı çok öldürücü bir hastalıktı. Tevfik Sağlam'ın verilerine göre Mart 1915'ten Eylül 1918'e kadar 3. Ordu'da 346 vaka görülmüş, bunlardan 104'ü vefat etmişti. 1917'den 1920'ye kadar İstanbul'da 313 çiçek hastası tespit edilmiş, 183 kişi hayatını kaybetmişti. Ancak aşılamanın yaygınlaşmasıyla birlikte hastalığın hızı kesilip salgınlar kontrol altına alınmaya başlandı. Örneğin Kızılay, Milli Mücadele döneminde 1920-1922 yılları arasında İstanbul'daki Telkihhane ve İtalya'dan temin ettiği 3 milyon 619 bin kişilik aşıyı Anadolu'ya göndermişti. Başka bir yazıda kaleme alacağımız Cumhuriyet döneminde salgınla mücadelemiz sonucunda ise fedakâr doktorlarımızın büyük gayretleriyle ülkemizde bulaşıcı hastalıklar bitirilmiştir.

II. Mahmud Tıbbiye'de

ÇİÇEK HASTALIĞI ARAŞTIRMALARI
19. yüzyılda bir taraftan çiçek aşısı kampanyaları devam ederken, bir taraftan da çiçek aşısı hakkında eserler çevrilmekte, kaleme alınmakta, hastalığın tedavisi hakkında önerilerde bulunulmaktaydı.
Osmanlı'da modern tıbbın kurucularından Şanizâde Ataullah Efendi, Avrupa'da yazılmış tıpa ilgili birçok eseri Türkçe'ye tercüme etmişti. Bu eserler içerisinde Anton von Stoerk'in 1776'da yayımladığı "Avusturya Devleti Askeri ve Köy Hekimleri İçin Pratik Tıbbî Öğretim" kitabı da bulunmaktaydı. "Mi'yârü'l-Etibbâ" adıyla çevrilen bu eserin içerisinde çiçek aşısı hakkında da bilgi vardı. Jenner'in 1798'de yayınlanmış kitabı ise Hekimbaşı Mustafa Behçet tarafından 1801'de "Çiçek Risalesi" olarak çevrildi.
19. yüzyılda yaşamış Osmanlı hekimlerinden Besim Ömer'in çiçek hastalığı ve suçiçeği hastalığına dair çalışması Nuri Yavuz ve Abdullah Kara tarafından incelenmiştir. 1892-1893'te Servet-i Fünun Dergisi'nde yayınlanan çalışma, daha sonra kitaplaştırılmıştır. Eserde çiçek hastalığının tanımı, ilk müdahalenin mahiyeti, alınacak tedbirler hakkında bilgi verilmiştir. Hastalığın çeşitleri, vücutta bıraktığı izler, nasıl bulaştığı dönemin bilgi birikimine göre açıklanmıştır. Hastalığa yakalanan birinin tedavisi sırasında odada refakatçiden başka kimsenin olmamasına, odanın sık sık havalandırılmasına, kıyafetlerin sık sık değiştirilmesine, bol sıvı tüketilmesine dikkat edilmesi gerektiği vurgusunu yapmıştır.

..30 Mayıs 2021, Pazar
ERHAN AFYONCU
İstanbul’un fetih günlüğü

İstanbul’un fethinin 568’inci yıldönümü dün kutlandı. Fatih Sultan Mehmed’in uzun bir hazırlık dönemiyle başlattığı kuşatma tam 54 gün sürdü. Öncesinde onlarca kez kuşatılan İstanbul’un Osmanlılar tarafından fethedilmesi bir çağı değiştirdi
Fatih Sultan Mehmed, 6 Nisan 1453'te İstanbul'u kuşattı. II. Mehmed, daha önceki kuşatmaları inceleyip uzun bir hazırlık yapmasına rağmen çok zorlu geçen ve 54 gün süren kuşatma sonucunda şehri fethetti. İşte gün gün İstanbul'un fethi:
23 MART CUMA- Osmanlı ordusu Sultan II. Mehmed'in kumandasında Edirne'den İstanbul'u kuşatmak için hareket etti.
2 NİSAN- Osmanlı kuvvetleri surların önüne geldiler. Bizanslılar ile Osmanlı öncü birlikleri arasında ufak çaplı çatışmalar meydana geldi.
Bizanslılar, gelenlerin öncü olduğunu anlayınca geri çekilerek şehrin kapılarını kapatıp hendekler üzerindeki köprüleri yıktılar.
5 NİSAN- II. Mehmed, Bayrampaşa Vadisi'nin sol tarafında Maltepe'de otağını kurup ordusunu kuşatma vaziyetine soktu. Surları teftiş ettirip birliklerini önceden hazırladığı plana göre yerleştirdi.
6 NİSAN- II. Mehmed, İslami geleneklere uygun şekilde imparatordan şehrin teslimini istedi, ancak bu kabul edilmedi.
Geceden itibaren surlar topla dövülmeye başlandı. Surlarda yıkılan yerler, müdafiler tarafından hemen dolduruldu.
Kuşatma başlamıştı.
9 NİSAN- Baltaoğlu Süleyman Bey idaresindeki Osmanlı donanması, Haliç'e gerilen zinciri geçmeye teşebbüs etti, ancak başarısız oldu.
10 NİSAN- II. Mehmed komutanlarıyla surları gezdi. Kara ve deniz birliklerini denetledi.
11 NİSAN- Toplar, Silivrikapı- Topkapı arasındaki zayıf sayılan surların önünde dört ayrı mevkiye yerleştirildi.
12 NİSAN- 145 parçalık Türk donanması, Beşiktaş-Kabataş önlerinde toplandı.
13 NİSAN- Büyükada fethedildi.
13-17 NİSAN- Surlar top ateşiyle dövülmeye devam edildi.
18 NİSAN- Günlerdir devam eden top atışları sonucunda tahrip edilen Bayrampaşa Deresi yönünde dış surlara yönelik ilk hücum gerçekleştirildi, ancak bu başarısız oldu.

Zonaro'nun fırçasından Fatih'in İstanbul'a girişi

20 NİSAN- İstanbul'a yiyecek ve yardım getiren üç Ceneviz gemisi ve bir Bizans nakliye gemisi şehrin önlerinde göründü. Dört gemi, şiddetli lodosta manevra yapamayan kürekli Osmanlı gemilerini kolayca yararak Haliç'e girdi. Bu başarısızlık Osmanlı ordusunda büyük bir moral bozukluğuna sebep oldu. Akşemseddin'in bu gelişme üzerine II. Mehmed'e yazdığı mektup, kuşatmanın sürdürülmesinde önemli rol oynadı.
21 NİSAN- Fatih, bozgunun sorumlusu olarak gördüğü Kaptanıderya Baltaoğlu Süleyman Bey'i azledip yerine Hamza Bey'i tayin etti.
21-22 NİSAN GECESİ- Çok önceden hazırlanmış plan uygulamaya koyuldu.
Donanmaya ait bir kısım gemiler karadan çekilerek Haliç'e indirildi. 70 kadar geminin Haliç'te ansızın görülmesi önceki başarısızlığın üstünü örttü.
23 NİSAN- Haliç'e inen Osmanlı gemileri yüzünden yaşadıkları şaşkınlığı atan Bizanslılar toplanarak ne yapacaklarını tartıştılar.
28 NİSAN- Haliç'teki Osmanlı gemilerini yakmak üzere harekete geçen Bizanslılar ve Latinler başarısız oldular.
24 NİSAN-5 MAYIS- Surlar top ateşiyle dövülmeye devam edildi.
3 MAYIS- Müdafiler surlara yerleştirdikleri iki topla Osmanlı gemilerine zarar verdiler.
4 MAYIS- Osmanlılar'ın yeni bir hücum başlatacağı haberi İstanbul'da büyük bir paniğe yol açtı. İstanbul'un siyasî ve dinî liderleri, Bizans İmparatoru Konstantin'in şehirden çıkmasını ve yardım aramasını teklif etti.
Ancak imparator şehirden ayrılmadı.
5 MAYIS- Zağanos Paşa, Galata sırtlarından topları ateşleyerek Haliç'teki Bizans donanmasına ve şehre zarar verdi.
6 MAYIS- Bayrampaşa Deresi üzerindeki surlara yapılan umumi hücumla muhasara yeniden şiddetlendi.
7 MAYIS- Venedik Cumhuriyeti ve papa, İstanbul'a yardım için ayrı ayrı donanmalar yola çıkardı.
8 MAYIS- Bizans'ın Onikiler Meclisi savunmaya katkıda bulunacağı düşüncesiyle Haliç'teki gemilerdeki bütün ticarî eşyanın İstanbul'a çıkarılmasına karar verdi.
9 MAYIS- Haliç'teki donanmada bulunan askerlerin bir kısmı surların müdafaası için şehre çıkarıldı.
10 MAYIS- Bizanslılar ve müttefikleri, İstanbul'un deniz savunmasının tek elden yürütülmesine karar verdiler.
12 MAYIS- Tekfur Sarayı ile Edirnekapı arasına hücum edildi.
Edirnekapı-Eğrikapı surları yoğun top atışlarıyla iyice çökertildi. Ancak bu şiddetli hücumdan bir sonuç alınamadı.

13 MAYIS-16 MAYIS- Surlar top ateşiyle dövülmeye devam edildi. Kuşatma sırasında meydana gelen önemli bir gelişme de topların havan topu şeklinde kullanılmasıdır. Galata sırtlarından Haliç'te bulunan gemilerin vurulması için toplar havan gibi kullanıldı.
16 MAYIS- Kazılan büyük tünelle surların altından geçilerek şehir içine kadar girildi. Ancak Bizanslılar tüneli keşfederek karşı tünelle çökerttiler.
18 MAYIS- Yürüyen büyük bir kule ile surlara yapılan hücum da başarısızlıkla sonuçlandı. Bizanslılar, kuleyi yakarak imha ettiler. Ancak kuleyi kullanan askerler, sur önündeki hendeği doldurarak yığdıkları toprağı sur boyunca yükselttiler.
19 MAYIS- Osmanlılar Galata sahili ile Avcılar Kapısı arasına genel hücumda kullanmak için tahta bir köprü yaptılar.
21 MAYIS- Osmanlı lağımcıları yeni tünellerini surların altına kadar ilerletti.
22 MAYIS- Bizanslılar, Türk lağımcıların şehir içine kadar uzanan tünelini fark ederek etkisiz hale getirdi.
23 MAYIS- Bizanslılar daha önce kazılan ve imha edilen tünellerin yanına açılan yeni tüneli tespit etti. II. Mehmed, Bizans'a elçi gönderip şehrin teslim edilmesini istedi, ancak sultanın teklifi kabul görmedi.
24 MAYIS- Osmanlı birliklerinin karadan büyük bir harekâta geçeceğini anlayan Bizanslılar savunma önlemlerini artırdı. Ayrıca Türk askerinin moralini bozmak için casuslar vasıtasıyla İtalyan donanmasının denizden, Macarlar'ın da karadan harekete geçtiği haberini yaydılar.
25 MAYIS- Kuşatmanın uzaması, Avrupa'dan gelebilecek yardım yüzünden Osmanlı ordusunu zor duruma sokmuştu. Bu sırada Venedik donanması Ege'ye gelmişti. 25 Mayıs'ta Bizans'a son kez teslim ol çağrısı yapıldı.
Bizanslılar'dan şehri teslim etmek isteyenler oldu. Ancak İtalyanlar buna şiddetle karşı çıktılar. Bu sırada Macarlar'ın, yardıma geldiği haberleri Osmanlı ordusunun moralini bozmuştu. Tehlike büyüktü. Veziriazam Çandarlı Halil Paşa, baştan beri savunduğu kuşatmayı kaldırma fikrinde ısrar etti. Ancak Zağanos Paşa, Şehabeddin Paşa, Turahan Bey ve Akşemseddin, saldırıya devam edilmesi gerektiğini söylediler.
Büyük bir saldırıya geçilmesi için karar alındı. Askere şehir alındığında üç gün yağma izni verildiği duyurusu yapıldı.
25-26 MAYIS- Son bir genel hücum için büyük hazırlıklar yapıldı. Son saldırıyı gerçekleştirmek üzere gerekli planlar tamamlandı. Zağanos Paşa, Haliç surlarına yüklenecek, Karaca Paşa sağ yanında merkez cepheden Haliç surlarına kadar olan bölgeye, İshak ve Mahmud Paşalar merkezden Marmara sahillerine uzanan kesime, padişahın bulunduğu merkez kuvvetleri Bayrampaşa Deresi üzerindeki surlara saldıracaktı ve bu son hücumun ağırlık merkezi de Topkapı ile Edirnekapı arası olacaktı.
28 MAYIS-29 MAYIS GECESI- Son hücuma hazırlanan Osmanlı ordusu, şenlikler yapıp, etrafı mum donanmasıyla aydınlattı. Gece yarısına doğru surların etrafını gündüz gibi aydınlatan ve Bizans halkına dehşet veren bu ışıklar birdenbire söndürülerek son hazırlıklar tamamlandı.
29 MAYIS-SON HÜCUM Sabahleyin gün ağarmadan genç padişahın emriyle "Allah Allah" diye hücum eden askerlerin sesleriyle son hücum başladı. Topkapı civarındaki surlara çıkan Türk askerlerini gören Bizanslılar haykırarak şehre kaçmaya başladılar. İstanbul bir anda "Şehir düştü, şehir düştü" sesleriyle çalkalanmaya başladı. Öğlen olduğunda şehir tamamen Türkler'in eline geçmişti.

.06 Haziran 2021, Pazar
ERHAN AFYONCU
Rumeli Türklüğü

14. yüzyılın ortalarından itibaren fethedilmeye başlanan Rumeli’ye Anadolu’dan Türkler götürülerek iskân edildi. Rumeli’ye Konya- Karaman’dan Türkler’in götürülüp yerleştirildiği genel bir kanaattir. Ancak Konya ve Karaman, Osmanlılar’ın eline tam olarak Fatih döneminde geçmiştir. Bu yüzden Konya-Karaman’dan Rumeli’ye iskân sınırlı olmuştur. Osmanlılar, Rumeli’ye daha ziyade Manisa, Isparta, Kütahya, Muğla, Aydın, Balıkesir, Çanakkale, Çorum, Kastamonu, Bolu, Sinop ve Antalya bölgelerindeki Türkleri iskân etmişlerdir
Anadolu Türkleri, Rumeli'ye ilk defa 1261'de Türkiye Selçuklu Sultanı II. Gıyaseddin Keykavus'la beraber geçerek Dobruca'ya yerleştiler. Osmanlılar ise Rumeli'ye ilk defa 1322'de, Bizans'taki iç savaş sırasında geçtiler.

DEPREMLE GELEN FETİH
Osmanlılar'ın sistemli olarak Rumeli'ye geçişleri, Bizans İmparatoru Kantakuzenos'un, Orhan Bey'den yardım istemesiyle başladı. Orhan Gazi'nin oğlu Süleyman Paşa, 1352'de Sırplar'ı bozguna uğrattı. Süleyman Paşa, Anadolu'ya dönerken üs olarak kullandığı Bolayır yakınlarındaki Çimbi'ye asker bırakarak, burasını bir köprübaşı durumuna getirdi. Osmanlılar, bir taraftan Gelibolu, diğer taraftan Tekirdağ doğrultusunda fethe başladılar. Süleyman Paşa, bir süre sonra Biga'ya yakın Kemer mevkiinden hareket ederek, Bolayır'ı fethetti.
1354 yılının 1 Mart'ı 2 Mart'a bağlayan gecesinde meydana gelen bir deprem neticesinde Gelibolu ve civarındaki diğer kalelerin yıkılması üzerine, Osmanlı kuvvetleri hemen harekete geçti. Gelibolu ve diğer kaleler fethedildi. Osmanlılar, bu hadiseyi Allah'ın kendilerine bir lütfu olarak yorumladılar. Balıkesir ve civarından Türkler getirilerek, fethedilen yerlere iskân edildi. Gelibolu ve civarının ele geçirilerek Rumeli'de sağlam bir köprübaşı kurulması, Osmanlı tarihinin dönüm noktasıdır.

Münif Fehim'in çizgileriyle Akıncılar.

RUMELİ İSKÂNI
1357'de, Süleyman Paşa'nın ölümü fetihleri iki sene duraklattı. Süleyman Paşa, ölmeden önce Bolayır'a gömülmesini ve gazilerin Rumeli'yi terk etmemelerini vasiyet etmişti. Süleyman Paşa zamanında Rumeli'de tutunabilmek için başlatılan şuurlu iskân siyaseti, ondan sonra da devam ettirildi. Fetihlerin durakladığı yıllarda Anadolu'dan getirilen Türkler'le Rumeli'de fethedilen yerlerde hâkimiyet sağlamlaştırıldı. Rahmetli hocamız Halil İnalcık, Osmanlı fetihlerinin iskân siyaseti ile birlikte yürütüldüğünü belirtir.
Osmanlı Beyliği'nin sınırları dışındaki bölgelerde bulunan aşiretlerin fetihlere katılmaları ve Rumeli'ye yerleşmeleri, buradaki iskân faaliyetleri içerisinde önemli bir yer tutar. I. Bâyezid devrinde aşiretler daha yoğun olarak Rumeli'ye iskân edildi. 1402 Ankara Savaşı'ndaki mağlubiyetten sonra

Anadolu'dan Balkanlar'a yeni bir göç dalgası daha gitti.
Osmanlılar, Rumeli'de iskân için sürgün metodunu geniş ölçüde kullanarak, aşiretleri özellikle köprü ve geçitlere yerleştirdiler. Fethedilen yerlerin imar ve iskânı için vakıflar kurularak, ıssız yerler şenlendirildi. Konar-göçerlerin ve bazı köylülerin derbentçi tayin edilerek derbentlerde, yani geçit yerlerindeki karakollarda iskân edilmesi, kendilerine evler inşa edebilmeleri için toprak verilmesi de bir iskân metoduydu.
Özellikle Osmanlı'ya karşı direnişin uzun müddet devam ettiği yerlere kalabalık Türk grupları yerleştirilerek, nüfusun etnik yapısı değiştirilirdi. Balkanlar'da fetihler sırasında Osmanlılar'a direnmeyen ya da az mukavemet eden yerlerde Türkler'in sayısı daha azdır. Bu işlemin tersi olarak da Rumeli'den Anadolu'ya Hristiyanlar sürülerek, o bölgenin daha rahat Türkleşmesi sağlanmıştır. İki taraflı yapılan sürgünlerde değişik milletlerden ve kültürlerden insanların birbirine kaynaşması ve dolayısıyla merkezi idarenin etkisini kuvvetlendirecek bir sistemin ortaya çıkması gayesi takip edilmişti.

Süleyman Paşa.
Ahilerin ve dervişlerin zaviyeleri ile çiftlikler, yeni Müslüman köylerin çekirdeğini teşkil etti. Göçmen Türkler genellikle yeni köyler kurmuşlar, şehir ve kasabalarda da ayrı mahalleler teşkil etmişlerdir. Türkler'in Rumeli'ye geçişiyle, bu bölgelerdeki iktisadi hayatta büyük bir canlanma olmuştur.
Türkler, Rumeli'de 500 yıldan fazla hâkim unsur olarak yaşadılar. Balkanlar'da coğrafyanın ve buralarda yaşayan diğer milletlerin de tesiriyle Türkler arasında yeni bir kültür doğdu. Rumeli Türklüğü ortaya çıktı. Ancak Balkan Savaşları'nın kaybedilmesinden sonra Rumeli'yi kaybettik. Milyonlarca Türk katledilirken, vatanlarını kaybeden milyonlarca Türk de İstanbul ve Anadolu'ya göç etti.

ANADOLU'NUN HANGİ BÖLGELERİNDEN İSKAN YAPILDI
OSMANLI tarihinin ilk dönemlerinin en önemli kaynağı olan "Anonim Tevârih-i Âli Osman", Rumeli Türkleri için "Eğer soruverecek olurlarsa Rumeli'nin aslı Anadolu'dandır, ondan gelmişlerdir" der. Rumeli'ye Konya- Karaman'dan Türklerin götürülüp yerleştirildiği genel bir kanaattir. Ancak Konya ve Karaman Osmanlılar'ın eline tam olarak Fatih döneminde geçmiştir. Bu yüzden Konya-Karaman'dan Rumeli'ye iskân sınırlı olmuştur. Osmanlılar, Rumeli'ye daha ziyade Manisa, Isparta, Kütahya, Muğla, Aydın, Balıkesir, Çanakkale, Çorum, Kastamonu, Sinop ve Antalya bölgelerindeki Türkleri iskân etmişlerdir.

Rumeli'ye salla geçişin temsili resmi.
RUMELİ YÖRÜKLERİ
fetihlerle birlikte Rumeli'ye Anadolu'dan Yörük ve Tatarları getirip bölgeye iskân etti. "Evlad-ı Fatihan" denilen Yörük ve Tatarlar, Bulgaristan, Romanya, Yunanistan, Makedonya'nın değişik bölgelerini Türkleştirdiler. Bu konuda Tayyib Gökbilgin, Mehmet İnbaşı, Hava Selçuk, Levent Kayapınar ve Ayşe Kayapınar'ın araştırmaları vardır. Rumeli'de Yörük ve Tatar gruplarının yaşadıkları bölgeler şunlardı:
Kocacık Yörükleri: Edirne, Kırklareli, Yanbolu, İslimye, Burgaz, Şumnu, Osmanpazarı, Akkirman, Kili, Bender, Varna, Silistre, Köstence.
Naldöken Yörükleri: Tatarpazarı, İhtiman, İzladi, Kızılağaç, Edirne, Filibe, Yanbolu, Ahyolu, Şumnu, Çirmen, Varna, Aydos, Prevadi, Hırsova, Tekfurgölü, Çernova, Tırnova, Lofça, Niğbolu, Silistre, Hasköy, Çırpan, Kızanlık, Cisri Mustafapaşa, Niğbolu, Hasköy, Kızanlık, Zağra-i Cedid ve Zağra-i Atik.
Selanik Yörükleri: Selanik, Doyran, Langaza, Boğdan (Selanik'te kaza), Pirlepe, Karaferye, Ostrova, Karadağ (Kaza), Demirhisar, Drama, Serez, Petriç, Zihne, Tikveş, Manastır, Tesalya, Yenişehir, Çatalca, Avrathisarı, Florina, Kalemerye, Serfice, Ustrumca, Eğribucak, Vardar-ı Kebir, Vardar-ı Sagir, Radovişte, Çarşamba, İştib, Vodina, Silistre ve Dobruca.
Ofcabolu Yörükleri: Üsküp, Pirlepe, Tikveş, Ostrova Mustafa Ovası, Yanbolu, Tatarpazarı, Tırnova, İhtiman, Filibe ve Silistre.
Tanrıdağı (Karagöz) Yörükleri: Gümülcine, Dimetoka, Karınâbâd, Karacadağ, Ferecik, İpsala, Prevadi, Niğbolu, Rusçuk, Razgrad, Çırpan, Keşan, Yenice-i Karasu, Yenice-i Kızılağaç, Drama, Kavala, Sarışaban, Çağlayık, Varna, Tekfurgölü, Hırsova, Silistre, Filibe, Demirhisar, Hatuneli, Rus Kasrı, Ahyolu, Havas-ı Mahmud Paşa, Kelemeriye, Zağra-i Cedid, Zağra-i Atik, Tırnova ve Şumnu.
Vize Yörükleri: Vize, Dimetoka, Malkara, Keşan, Babaeski, Hasköy, Pınarhisar, Çorlu, Çatalca, Silivri, Tekirdağ, Hayrabolu, Lüleburgaz, İncüğez, Kırklareli ve Edirne.
Yanbolu Yörükleri: Yanbolu ve civarı.
Aktav Tatarları: Çirmen, Filibe ve Eski Zağra.
Tırhala Tatarları: Yenişehir, Çatalca (Pharsala).
Bozapa Tatarları: Çorlu, Vize, Kırklareli, Hayrabolu, Edirne ve Lüleburgaz.

.13 Haziran 2021, Pazar
ERHAN AFYONCU
Fransızlar kibarlaştı bıçağın yerini tokat aldı

Fransa Cumhurbaşkanı Macron, kendisini ülkeyi çürütmekle suçlayan Damien Tarrel tarafından tokatlandı. 411 yıl önce ise Fransız tarihinin önemli krallarından IV. Henry, kendisini ülkeyi Katoliklik’ten uzaklaştırıp Papa’ya karşı hareket etmekle suçlayan François Ravaillac tarafından bıçaklanarak öldürülmüştü
Fransa 411 yıl önce bir suikastla sarsılmıştı. Bourbon hanedanının kurucusu ve Fransa'nın en önemli krallarından IV. Henry, bir suikast sonucu öldürülmüştü. Zeynep Dramalı, "Tarihi Tersten Okumak" isimli eserinde kralın Fransa tarihindeki önemini anlatır.

DEVAMLI MEZHEP DEĞİŞTİRDİ

IV. Henry, 1553'te Pau'da doğdu. Annesi 1560'ta Kalvenciliği benimsemişti. O dönemde Fransa'da Protestan- Katolik çekişmesi vardı. Bir süre sonra ülkede din savaşları (1562- 1598) denilen iç savaş çıktı. 1570'te Protestanlar ile Katolikler arasında barış yapıldı. Henri, barışın güçlendirilmesi için Fransa Kralı'nın kardeşi Margueritte ile evlendirildi. Annesi öldüğü için Navarre Kralı da olmuştu.
Ancak Katolikler, barışı Huguenot denilen Fransız Protestanlar'ını ortadan kaldırmak için kullandılar. 24 Ağustos 1572'de Aziz Bartolomeus Yortusu Katliamı'nda Protestanlar öldürülürken, Navvare Kralı Henry, kayınbiraderi IX. Charles'ın isteğine uyarak Katolik olup ölümden kurtuldu. Bir süre sonra saraydan kaçarak tekrar Protestanlığa döndü. Protestanlar'ın lideri olarak Katolikler'le savaştı. Ancak bir süre sonra Fransa Kralı III. Henry, Habsburglar'ın baskısından kurtulmak için Henry ile işbirliği yapmak zorunda kaldı.

Krala suikast.

Valois Hanedanı'nın son erkek üyesi olan III. Henry'nin 1589'da bir suikasta kurban gitmesiyle veraset yasaları ve kralın vasiyeti gereği Fransa Kralı oldu. Ancak Kalvenci olmasından dolayı başta Paris olmak üzere birçok şehir krallığını tanımadı. Bunun üzerine 1593'te bir kez daha mezhep değiştiren IV. Henry, Kalvenciliği bırakıp ikinci kez Katolik oldu. İçtenliğine inanılmasa da kralın mezhep değiştirmesi ve Osmanlı Devleti'nin de desteğiyle birçok şehir otoritesini tanıdı.

KRALA SUİKAST

Katolikler, tahta çıkmasına rağmen kralı benimsemediler ve birçok defa öldürmeye teşebbüs ettiler. 1593'te Pierre Barriere, 1594'te ise Jean Chatel'in suikast teşebbüsleri sonuçsuz kaldı. Ancak fanatikler krala karşı suikasttan vazgeçmediler.
François Ravaillac, eğitimli Katolik bir ailenin mensubuydu. Dedesi Angouleme savcısıydı. Ravaillac, 1609'da kendisine kralı Fransız Protestanlar'ı olan Huguenotlar'ı Katolik yapması için ikna edecek bir vizyon biçti. Üç defa Paris'e geldi, ancak kralla görüşemedi.
O dönemde, günümüzde Almanya'da Kuzey Ren-Vestfalya ile Hollanda'da Gelderland'ı içine alan Jülich-Cleves- Berg Dükalığı'nda veraset tartışması vardı. Dük Johann William'ın 1609'da ölümünden sonra çocuğu olmadığı için topraklarının kimin hâkimiyetine gireceği tartışmalı hale gelmişti. Dükün iki kız kardeşinin vârisleri dükalık üzerinde hak iddia ediyorlardı. Vârislerden bir taraf Protestan, diğer taraf ise Katolik'ti. Fransa, İspanyol Hollandası'nın güçlenmemesi için Cleves- Berg Düklüğü'ne müdahale etmek için hazırlanıyordu.
Ravaillac, 1610'da Fransa'nın Katolik Habsburg İmparatorluğu'nun bir parçası olan Jülich-Cleves-Berg Düklüğü'nü işgal etme teşebbüsünü Papa'ya karşı savaş ilanı olarak gördü. Kralı öldürerek Katolikliği ve Papa'yı kurtarmaya karar verdi. Ravaillac, 14 Mayıs 1610'da kralın geçeceği Rue de la Ferronerie'de (Şimdi Paris'te Forum des Halles) pusuya yattı.

François Ravaillac

Daha önce birçok suikasttan kurtulan kral, hasta olan Maliye Bakanı Sully'i ziyarete gidiyordu. Kralın St. Honoire'den Ferronerie Sokağı'na giren arabası bir taraftan şarap, diğer taraftan ise saman dolu iki araba tarafından durdurulunca Ravaillac harekete geçti. Arabaya tırmanan Ravaillac krala iki bıçak darbesi vurdu. Kralın yanında olan Montbazon Dükü Hercule de Rohan da bu saldırıda yaralandı. Kral, hemen arabadan indirilerek yakındaki bir binaya götürüldü. Ancak burada hayatını kaybetti. Oğlu XIII. Louis'e de orada biat edildi. Bu bina gönümüzde "Le Relais Louis XIII" isimli önemli Michelin yıldızlı lokantalardan biri olarak faaliyet gösteriyor ve o hadisenin anısına dikilmiş bir taş da lokantada bulunuyor.
Güvenlik güçleri tarafından ele geçirilen Ravaillac, linç edilmemesi için Hotel de Retz'e götürüldü. Ardından Fransız İhtilali'nden sonra Marie Antoinette'in de hapsedileceği Conciergerie'e nakledildi. Ravaillac sorgulamada tek başına hareket ettiğini söyledi. İşkence yapılmasına rağmen yalnız olduğunda ısrar etti.

Kralın cenazesi

Ravaillac, Fransa'nın Protestanlar lehine Jülich-Cleves-Berg Düklüğü'ne müdahalesinin Katolik Habsburglar'la savaşa girilmesine sebep olacağına ve kralın Katolikler'in ruhani lideri Papa'yı Paris'e getirmek için bu savaşı planladığını düşünmüştü.
Sorgusunda kralın öldüğünü bildiğini, çünkü bıçağındaki kanı ve vurduğu yeri gördüğünü söyledi. Pişman olmadığını, çünkü yapmaya geldiği şeyi yaptığını söyledi. Ancak itiraf etmemesine rağmen Ravaillac, kralla ilgili bilgilere nasıl ulaşmıştı? IV. Henry'nin krallığına daha önce karşı çıkan d'Epernon Dükü Jean Louis de Nogaret de La Valette'nin suikastın arkasında olduğu iddia edilir.
Ravaillac, suikasttan 17 gün sonra Greve Meydanı'na götürüldü. Meydanda son kez işkence yapıldı. Yanan kükürt, erimiş kurşun, reçine ve kaynar yağla etleri haşlandı. Etleri kıskaçlarla parçalandı. Ardından kral katillerine uygulanan infaz metodu olan dört at tarafında farklı yönlere çekilerek parçalanacağı cezaya geçildi. İnfazdan sonra ailesi sürüldü ve "Ravaillac" ismini kullanmaları yasaklandı.

KRALIN KALBİ

Zeynep Dramalı, "Tarihi Tersten Okumak" isimli eserinde kralın ölümünden sonra kalbinin ilginç hikâyesini şöyle anlatır:
"Kral hayatta iken kalbini La Fleche'de hediye ettiği şatoda bir kolej kuran Cizvitler'e vereceğini söylemişti. Kral öldürülünce vasiyeti gündeme geldi. IV. Henry'nin ailesi, kralın vasiyetini tutmaya karar verdiler. Kalbi çıkarıldı ve tahnit edildi. Daha sonra Prytanee diye anılan koleje gönderildi. Kralın vasiyeti yerine getirilmişti.

Fransız ihtilalinin bütün hızıyla sürdüğü günlerde, 1793'te La Fleche'e gelen halk temsilcisi Thirion, kalbin orada olduğunu öğrenince, yerinden alınıp yakılmasını emretti. Orada bulunan Mareşal Fabre ve askerlerinin de bulunduğu bir törende kalp kutusundan çıkarıldı. IV. Henry'nin kalbini muhafaza eden kutu binlerce kişinin gözü önünde açıldı. Kararmış bir halde bulunan kalp, küçük bir odun yığınının üzerine konularak yakıldı. Askerler ve halktan olayı seyredenler dağılınca, orada bulunan La Fleche'in doktoru Charles Boucher, mendilini çıkardı, kalbin küllerini toplayarak bir şişeye koydu. Şişenin ağzını kırmızı bir mumla mühürledikten sonra, onu altın yaldızlı kalp biçiminde kurşun bir kutuya koydu. İhtilalin sancıları geçtikten sonra 1814'te Prytanee'de bir İncil'in yanına yerleştirildi.
Sahipsiz kalbin külleri, 139 yıl şişenin içinde kaldı. 1953'te Fransa'da IV. Henry'nin doğumunun 400. yıldönümü kutlanıyordu. Kral'ın kalbinin doğum yeri olan Pau'ya getirilmesi gündeme geldi. 26 Temmuz 1953'te kalbin küllerinin içerisinde bulunduğu şişe, kralın doğum yerine getirildi. Fransa Cumhurbaşkanı Vincent Auriol'un aralarında bulunduğu binlerce kişi, kalbin karşısında saygı duruşundu bulundu. On binlerce kişinin katıldığı kutlama törenleri sırasında IV. Henry'nin kurşun bir kutu içerisindeki kalbi, öküzlerin çektiği bir araba ile Pau'da dolaştırıldı. Törenlerin bitiminden sonra ise La Fleche'deki koleje gönderilerek kralın vasiyeti devam ettirildi."

20 Haziran 2021, Pazar
ERHAN AFYONCU
İlk turistlerimiz 500 yıl önce geldi

Turizmle yatıp turizmle kalkıyoruz. Turizmle çok erken tarihlerde, Osmanlı hükümdarlarının yaptırdıkları camiler ile Ayasofya’yı gezmek isteyen seyyah ve elçiler vasıtasıyla 16. yüzyılda tanışmıştık
Dünyada turizmin yaygınlaşması, ulaşım araçlarının gelişmesi ve süratlenmesiyle oldu. 19. yüzyılın ilk yarısında buharlı gemilerin ve demiryollarının ortaya çıkmasıyla insanlar bir yerden bir yere daha kolaylıkla ve çok daha kısa sürede gitmeye başladılar. Böylece sadece seyyahların değil, sıradan insanların da seyahat yapabilmeleri imkânı doğdu. Osmanlı İmparatorluğu'nda İstanbul'u gezmeye gelen yabancı turist sayısı 19. yüzyılın son çeyreğinde arttı.
Buharlı gemilerin yanı sıra, 1888'den itibaren Avrupa ile doğrudan demiryolu bağlantısı kurulması sonucu, ünlü "Şark Ekspresi"nin işlemeye başlaması en önemli faktördü. Aslında İstanbul'daki tarihi eserlerin yabancıların ilgisini çekmesi ve bu eserleri gezip görmek için talepte bulunulmasının tarihi daha eskidir. İstanbul'un turizmle tanışmasıyla ilgili rahmetli Haluk Dursun hocamızın önemli bir araştırması vardır. Bu makaleden ve diğer kaynaklardan turizm maceramızı naklediyoruz.

Ayasofya'yı gezen yabancılar

ÖZEL İZİN ALDILAR

İstanbul'daki tarihi eserler özellikle elçi ve seyyahların ilgisini daha 16. yüzyıldan itibaren çekmeye başladı. 1544'te İstanbul'a gelen Fransız elçilik heyetinin maiyet rahibi olarak görev alan Jerome Maurand, Kapalıçarşı'yı dolaştıktan sonra Ayasofya'yı gezmeye gitti. Ancak izin almamıştı. Gezerken kendisini gören bir görevli hiddetle yanına geldi. Bunun üzerine Maurand, görevliyi sakinleştirip, gezisine yardımcı olması için para verince görevliyle birlikte Ayasofya'yı gezebildi. 1554-1555'te Avusturya elçisi olarak İstanbul'a gelen Busbecq ise Ayasofya Camii'ni özel izin alarak gezdi.
Birçok Avrupalı ise Ayasofya'yı gezip gravürlerini çizdi. 1670'lerin başında İstanbul'da bulunan Guillaume-Joseph Grelot, camiyi gezip Ayasofya'nın planını, caminin içini ve dışını resmetti. 1710'da İstanbul'da bulunan İsveçli Cornelius Loos da camiyi gezip Ayasofya'yla ilgili birçok gravür çizdi.
III. Selim döneminde bir İspanyol gemisiyle İstanbul'a gelen beyzâdeler, Ayasofya Camii'ni ziyaret ettiler. 1795'te bu defa İstanbul'dan ayrılacak iki Dubrovnik elçisinin Ayasofya ve diğer padişah camilerini gezmelerinden; yine aynı yıl Prusya, yani Almanya elçisinin ve iki İngiliz beyzâdesinin ziyaretlerinden bahsedilmektedir.

Ayasofya ve Topkapı'nın gezilmesi hakkında bir belge.

III. Selim dönemine ait 1800 tarihli bir hatt-ı hümayuna, yani padişahın bizzat el yazısıyla verdiği emre göre Eminönü'ndeki Sultanahmet ve Süleymaniye gibi selatin camileri, yani Osmanlı hükümdarlarının yaptırdıkları camiler ile Ayasofya, İstanbul'da ikamet eden yabancıların ilgisini çekmekte ve bunlar aldıkları özel izinle buraları gezebilmekteydiler. İstanbul'a gelen bir Rus amirali, maiyetindekilerle beraber camileri gezme arzusunu Rusya elçisi vasıtasıyla Osmanlı hükümetine iletmiş ve Ruslar, III. Selim'in onayıyla camileri gezip görmüşlerdi.

TOPKAPI SARAYI GEZİLERİ

Benzer talepler zamanla çok arttı ve verilen izinlerle camiler yabancılar tarafından gezildi. Bir süre sonra bu taleplere seyyah ve diplomatların Topkapı Sarayı'nı gezme arzusu da eklendi. Bu konuda da gerekli izinler verilip, Topkapı Sarayı da yabancıların ziyaretine açıldı. 1804'te bazı Rus beyzâdeleri, Ayasofya ve diğer camileri ziyaret ettikten sonra Topkapı Sarayı'nı da gezmişlerdi. 1834'te Felemenk'ten, yani Hollanda'dan gelen asiller; 1854'te de bazı yabancılar Topkapı Sarayı, Ayasofya Camii ve diğer camileri ziyaret ettiler.

1883'te zengin İngilizlerden oluşan bir grup, Topkapı Sarayı'nı gezdi. 1898 Haziran'ında 60 kadar turist, Ayasofya ve Sultanahmet camilerini, dikilitaşları, Müze-i Hümayun'u gezip ülkelerine döndüler. Yine bu dönemde Osmanlı vatandaşlarının yanı sıra Rusya, İngiltere, Almanya ve Avusturya uyruklu çok sayıda ziyaretçi, Ayasofya ve Sultanahmet camilerini, Müze-i Hümayun'u ve dikilitaşları gezdiler. 1898 Ağustos'unda Rus imparatorunun özel vapurunun kaptan ve subaylarından 9 kişi, Ayasofya Camii'ni ve yeniçeri dairesini gezdiler. 1900 Nisan'ında Robert Kolej'de okuyan İngiliz ve Amerikalı öğrenciler, hocalarıyla Ayasofya'yı ziyaret ettiler. 1907
Nisan'ında 40 Amerikalı, Topkapı Sarayı'nda Hazine-i Hümayun'u ve köşkleri gezerek döndüler.
19. yüzyılın son çeyreğinde İstanbul yoğun bir şekilde yerli ve yabancı turistlerin geldiği bir yer oldu. Ziyaretçi sayısı arttıkça bu sefer bazı olumsuzluklar yaşanmaya başladı. Bunun üzerine Osmanlı yönetimi, bu olumsuzlukları ortadan kaldırmak için tedbirler almaya çalıştı.

İLK TURİZM MESELELERİ

OSMANLI'NIN son döneminde artan turist sayısıyla birlikte, turizm faaliyetleri sırasında meydana gelen bazı olumsuzluklara karşı tedbirler alınmasına rağmen, şikâyetler de eksik olmadı. Bu konuda öne çıkan iki husus, turistlerin hâl ve hareketlerinin ziyaret ettikleri mekânlara uygunsuzluğu ile cami ve tarihi eserler etrafında kümelenen esnafın kuralsız bir şekilde davranmasıydı. Bununla ilgili olarak 5 Nisan 1906 tarihli bir belgede, özellikle Eminönü'ndeki kutsal mekânları gezmek üzere gelen yabancı turistlerin ziyaretleri esnasında bazı uygun olmayan durumların meydana geldiğinden söz edilerek, yetkililerin bunları önlemesi gerektiğine değiniliyordu.

Busbecq.

Aynı döneme ait başka bir belgede ise satıcıların ahvaline değinilerek şöyle deniyordu: "Camilerin civarında tespih, kitap ve buna benzer çeşitli eşya satan esnaf için öteden beri sergi tarzında birer yer bulunduğu hâlde son zamanlarda bunlar çeşitlenip çoğalmış, çadır ve gayrı muntazam barakalar vücuda getirilmeye başlanmıştır. Bunların olması gerekenden farklı ve ahalice sıkıntıya sebep olacak bir şekil almaya başladığı sunulan maruzata nazaran zat-ı şahanelerinin malumu olmuştur. Yeni Cami civarında eskiden beri pazartesi günleri açılan pazar, bundan böyle yine açılmalı ve ona mahsus sergiler yalnız o günler kullanılmalıdır. Diğer zamanlarda, söz konusu çadır ve barakaların yerine tespihçi, kitapçı, miskçi gibi öteden beri camilerin havalisinde bulunan esnafa mahsus olarak sundurmalar inşa edilirse camilerin etrafında düzen ve temizlik sağlanmış olacaktır."
Bir diğer şikâyet sebebi ise görevlilerin turistlerden zaman zaman çeşitli isimler altında hakları olmayan paralar talep etmeleriydi. Meselâ, 1909'da böyle bir olay yaşanmıştı. Özellikle Sultanahmet ve Ayasofya camilerinde görevli olarak çalışan bazı hademelerin, giren çıkan her yabancıdan duhuliye adı altında beşer kuruş aldıkları tespit edilmişti. Bu görevliler para vermek istemeyenlere de ağır hakaretlerde bulunuyorlardı. Esas itibariyle o yıllara kadar bu tür ziyaretlerden para alınması söz konusu değildi.

Topkapı Sarayı.

Dolayısıyla bu uygulama yadırganmış, ayrıca soruşturma konusu yapıldığından, polisler her iki camiye giderek incelemede bulunmuşlardı. Ayasofya Camii hademelerinden Hafız Hayreddin ve Aziz efendiler, seyahat şirketi tercümanı olan Antuvan ile anlaşarak camiyi gezen 6 Fransız turistten 30 kuruş aldıklarını söylediler. Aynı turistler Sultanahmet Camii'ni gezerken de cami hademesi İbrahim Efendi onlardan bir mecidiye almıştı. Polis müdüriyeti, hademelerin bu tür davranışlarını hoş görmemiş, ayrıca yabancılara el açarak para istenmesini de çirkin bir hareket olarak vasıflandırmıştı. Bunun üzerine şikâyet edilen kişiler cami hizmetinden alındıkları gibi, bu tarz hareketlerin önüne geçilmesi için de yeni tedbirler alındı.

27 Haziran 2021, Pazar
ERHAN AFYONCU
İlk özel gazetemizi bir İngiliz çıkarmıştı

Gazetecilik ve gazetecilerin ilişkileri tartışılıyor. İlk resmi gazetemiz “Takvim-i Vekayi” 190 yıl önce yayınlandı. İlk özel gazetemiz olan Ceride-i Havâdis ise 181 yıl önce “Miyop Çörçil” olarak tanınan William Churchill isimli bir İngiliz tarafından, ilginç uluslararası bir hadisenin arkasından devlet desteğiyle çıkarıldı
İlk Türkçe gazeteyi Mısır Valisi Kavalalı Mehmed Ali Paşa "Vekayi-i Mısriye" adıyla Mısır'da çıkardı. İkinci Mahmud ise Batılılaşma faaliyetleri içerisinde 1831'de Osmanlı resmi gazetesi olan "Takvim-i Vekayi"yi yayınlandı. İlk özel Türkçe gazetemiz olan Ceride-i Havâdis ise 9 yıl sonra ilginç uluslararası bir hadisenin ardından 1840'ta çıktı. Rahmetli Orhan Koloğlu ve Vahdettin Engin, ilk özel gazetemizin hikâyesini anlatırlar.

AVLANIRKEN ÇOCUK VURDU
İlk özel gazetemizi çıkaran William Churchill, İstanbul'da Amerikan elçiliğinde konsolos yardımcılığı yapmış, burada fazla dikiş tutturamayınca gazete muhabirliğine başlamıştı. Avrupa gazetelerine İstanbul'dan haber gönderiyordu. Aşırı derecede miyop olduğundan çevresinde "Miyop Çörçil" olarak tanınırdı.
Churchill, 8 Mayıs 1836 Pazar günü Kadıköy'de av sırasında bir çocuğu yaralayınca Üsküdar Kadısı tarafından yargılandı. Ancak adli kapitülasyonlardan dolayı vatandaşının yargılanamayacağını söyleyen İngiliz Elçiliği, 10 Mayıs 1836'da Osmanlı hükümetine bir nota verdi. Hükümet üzerinde yoğun baskılardan dolayı çocuğun herhangi bir hayati tehlikesinin olmadığı doktor raporuyla tespit edilince, Churchill iki gün sonra serbest bırakıldı. Osmanlı hükümeti, suçlu iken mağdur olmuş havasına giren Churchill'in gönlünü almak için ona talep ettiği 10 bin kantar zeytinyağı satın alma imtiyazı ile pırlanta bir nişan verdi.
Bu olaydan sonra Churchill'e taviz olarak gazete çıkarma imtiyazı da verildiği iddia edilir, ancak bu konu üzerine ayrıntılı bir araştırma yapan Orhan Koloğlu, bu iddianın doğru olmadığını söyler. Eğer Churchill olayın hemen akabinde imtiyaz aldı ise 4 yıl beklemesine gerek yoktu. Kaza hadisesindeki çekişmede İngilizler'e sert tepki veren Reisülküttap, yani Dışişleri Bakanı Akif Efendi'den çekindiği için 4 yıl beklediği iddiası da pek doğru değildir. Akif Efendi, bu olaydan kısa bir süre sonra görevden alınmıştı.

Ceride-i Havâdis

YARI RESMİ ÖZEL GAZETE
Osmanlı devlet adamları, kamuoyunu bilgilendirmek için gazete imtiyazının verilmesini sağlamışlardı. 1840 yılı, gazete çıkarmak için uygun ortamın oluştuğu bir dönemdi. 1839'da Tanzimat Fermanı'nın ilânıyla Osmanlı Devleti yenileşme sürecine girmişti. Reformların hem iç hem de dış kamuoyuna anlatılması gerekiyordu. Bunun en iyi yolu da bir gazete çıkarmaktı. Nitekim "Ceride-i Havâdis Gazetesi", yarı resmi bir mahiyette devlet lehine yayınlar yapacaktı.
Ceride-i Havâdis, 1 Ağustos 1840'Ta Bahçekapı'daki Hamidiye Türbesi karşısındaki bir binada yayınlanmaya başladı. Başlangıçta on günde bir, sonraları da haftada bir çıktı. İlk zamanlarda günde 100-150 gazete satılıyordu. Bu satışla gazetenin ayakta durması mümkün değildi, Churchill devletten aldığı yardımla gazeteyi çıkarabiliyordu. 1843 yılının sonlarına doğru devlet yardımı kesilince Ceride-i Havâdis zor duruma düştü. Churchill, 1844'te bir dilekçe ile hükümete başvurarak maddi yardım talep etti.
Dilekçesinde, memlekete hizmet için gazete çıkardığını, dört yıl zarfında halka her türlü bilgiyi ulaştırdığını, dünya siyasetinden haberler verdiğini belirtiyor, kendisine verilen imtiyaz gereği hükümetten yardım aldığını söylüyordu. Fakat bir süredir bu yardım kesilmişti. Satış gelirleri masrafların karşılanmasına yeterli olmadığı için gazeteyi kapatmakla karşı karşıya kalmıştı.
Churchill, gazeteyi devletin çıkarması durumunda birçok devlet memuruna satılabileceği için gazetenin zarar etmekten kurtulabileceğini ve 2000 tiraja ulaşabileceğini ifade etmişti. Osmanlı hükümeti, Ceride-i Havâdis'in devamını halkın bilgilendirilmesi açısından faydalı bulmakla birlikte gazetenin devlet tarafından çıkarılmasını uygun bulmamıştı. Churchill'in gazeteyi çıkarmaya devam edebilmesi için aylık 2500 kuruşluk yardım yapılmasına karar verildi.

Takvim-i Vekayi

REKABET BAŞLADI
William Churchill, 1846'da ölünce gazetenin başına oğlu Alfred Black Churchill geçti. Agâh Efendi'nin Şinasi'nin yardımıyla 21 Ekim 1860'ta Türk basın tarihinin gerçek manada ilk özel gazetesi olan Tercüman-ı Ahvâl'i yayınlamaya başlaması üzerine, Alfred Churchill, Ceride-i Havâdis'in yanısıra 2 Kasım 1860'ta Ruznâme-i Ceride-i Havâdis adlı yeni bir gazete çıkarttı. Bu gazeteler arasında zaman zaman dil, edebiyat gibi kültürel konularda çeşitli kalem kavgaları yaşandı.
Tercüman-ı Ahvâl ve bunun arkasından Tasvir-i Efkâr günden güne etkinliklerini arttırmalarına rağmen gerek Ceride-i Havâdis ve Ruznâme-i Ceride-i Havâdis aynı başarıyı gösteremediler. Tercüman-ı Ahvâl bir özel teşebbüs olarak bir Türk tarafından çıkarılmış ilk gazetemizdir. Ceride-i Havâdis, Türk basın tarihinde önemli bir yere sahip oldu. Gazete burada çalışan yazarlar için bir okul niteliğindeydi. Sonraki yıllarda Eğitim Bakanı olacak Münif Paşa ve Sadrazam olacak Küçük Said Paşa, bir dönem Ceride-i Havâdis'te çalışan Bâbıâli memurlarından bazılarıydı.
İlk özel gazetemiz, yaptığı yayınlarla Batı'nın tanınmasına yardımcı olmuştu. Ceride-i Havâdis, başka şehirlere muhabir göndermesi, savaş muhabirliği, ilâve neşri, hastalıklar hakkında bilgiler, ansiklopedik malumat, ölüm ilânı, tefrika yayını, ilk harita, beynin krokisi ve güneş tutulmasının safhaları gibi çizimlere sayfalarında yer vererek basın tarihimizde birçok ilki gerçekleştiren bir gazetemizdi.

Sultan Abdülmecid

RESMİ GAZETE'YE DÖNÜŞTÜ
OSMANLI Devleti'nin ilk resmi gazetesi olan "Takvim-i Vekayi" 1831'de Kaptan İbrahim Paşa Sebili'nin yanında bulunan Musa Ağa'nın konağında çıkarıldı. Takvim-i Vekayi, haftada bir defa çıkarılacağı duyurulmasına rağmen 1838'e kadar yılda 30 sayı çıkarılabildi. 5000 civarında bir tirajı olan gazete, üst düzey memurlar ve abonelere dağıtılıyordu.
1839'dan 1878'e kadar düzenli bir şekilde yayınlandı. 1878 ile 1891 arasında çıkmadı. 1891'den sonra tekrar çıkmaya başlamışken bir süre sonra yeniden kapatıldı. II. Meşrutiyet'ten sonra 1908'de tekrar yayın hayatına başladı ve Osmanlı Devleti'nin tarihe karışmasına kadar aralıksız devam etti. Büyük Millet Meclisi tarafından 763. sayısından itibaren Resmi Gazete adı ile yayınlanması kararlaştırıldı.

Kadı

DÜNYADAKİ İLK GAZETE
Johann Carolus tarafından dünyanın ilk basılı gazetesi 1605'te "Relation aller Fürnemmen und Gedenckwürdigen Historien" ismiyle haftalık olarak Strasbourg'da çıkarıldı. Ancak asıl gazeteye ismini veren gazete Fransa Başbakanı Kardinal Richeliu'nun teşebbüsüyle Fransa'da yayınlanmıştır.
En önemli kültür olaylarından biri olarak 30 Mayıs 1631'de ilk gazete Paris'te yayınlandı. Kralın saray tarihçisi Renaudot tarafından "La Gazette" ismiyle çıkarılan gazetede haberler ve iş ilanları vardı. Gazete haberlerin hızlı yayılması için mükemmel bir araç oldu. Bilgi akışını kontrol etmek için devletçe desteklendi. Zenginler arasında gazete okumak moda olmuştu. Pahalı satıldığı için orta gelirliler, beş-on kişi toplanarak gazete alırlardı. 1762'de gazetenin adı "Gazette de France" olarak değişti. Kralın idamından sonra ise ismi "Gazette Nationale de France" oldu. 1915'e kadar çıktı.

04 Temmuz 2021, Pazar
ERHAN AFYONCU
150 yıl önceki fikir tartışmalarımız şu an yok

Günümüzde fikri hayatımız çok durgun. Adeta yaprak kıpırdamıyor. Ancak İstanbul’da 19. yüzyılın ikinci yarısı ile 20. yüzyılın başlarında çok canlı bir fikir hayatımız ve tartışma ortamı vardı. İmparatorluğun nasıl kurtarılacağına dair fikirler üretildi. Aynı problemlere farklı pencerelerden bakan insanların sayısı arttıkça tartışmalar da arttı. Avrupa’da yetişen veya Avrupa’dan dönenlerce yetiştirilen yeni aydın tipi ile geleneksel Osmanlı düşüncesinin temsilcisi aydınlar arasında fikri tartışmalar yapıldı.
Avrupa'nın üstünlüğü ilk defa 19. yüzyılın ilk yarısında kabul edildi ve böylece Avrupa'nın tanınması gündeme geldi. Avrupa tarzında okullar açıldı. 19. yüzyılda Fransa'ya öğrenciler gönderildi ve Avrupa, Fransa'nın penceresinden tanınmaya başlandı.
Fransa'ya giden Şinasi, şiir, tiyatro gibi Batı edebi türlerinin Osmanlı'daki ilk örneklerini verdi. Ernest Renan ve Voltaire, Montesquieu gibi pek çok Fransız pozitivistin fikirlerini Osmanlı toplumuna tanıttı. Bu dönemde Batı'dan çeviriler arttı. Yusuf Kâmil Paşa ve Ziya Paşa başta olmak üzere yapılan felsefi çeviriler Osmanlı toplumunu yeni fikirlerle tanıştırdı.
Avrupa'da yetişen veya Avrupa'dan dönenlerce yetiştirilen yeni aydın tipinin geleneksel Osmanlı düşüncesiyle çatışması kaçınılmazdı.
Aynı problemlere farklı pencerelerden bakan insanların sayısı arttıkça tartışmalar da arttı.

BİLGİ AKIŞI HIZLANDI
19. yüzyılda fikri hayatın canlanmasında etkili olan önemli bir husus da bilgi akışını hızlandıracak teknolojik gelişmeler ve matbuat âleminin gücünün artmasıydı. Avrupa'dan beslenen yeni bir aydın zümresinin oluşmasıyla önce çeviri, daha sonra telif eserler basıldı.
Avrupa'yı yakından tanımaya başlayan bu yeni aydın tipi, gazete ve dergilerin bilginin yayılışında ne kadar önemli olduğuna da şahit oldular.
1840'ta Ceride-i Havadis gazetesi yayın hayatına girdi. İlk yarı özel hüviyete sahip bu gazete, fikri hayata canlılık getirdi. Daha sonra yayın hayatına giren gazetelerin sayısı gittikçe arttı. Bu gazetelerdeki yazılar ve tartışmalar bilginin dolaşımını hızlandırıp, canlı bir fikri ortam oluşturdu.
Gazeteler, aydınların bazı fikirler etrafında toplanmalarını ve cemiyet haline gelmelerini de sağladı. Namık Kemal, Ali Suavi gibi isimler gazete ve dergiler aracılığıyla Tanzimat dönemi reformlarını eleştirdiler ve kurtuluşun anayasal bir düzen ile sağlanacağını ileri sürdüler. 1889'da kurulan İttihad ve Terakki Cemiyeti de kurtuluşun anayasal bir düzenle sağlanacağına inanıyordu.

OSMANLICILIK-İSLAMCILIK-TÜRKÇÜLÜK
Osmanlı kimliği oluşturma çabaları 1839'da ilan edilen Tanzimat Fermanı ile resmi bir hâl aldı. 1856'da ilan edilen Islahat Fermanı, bilhassa gayrimüslimlere yeni haklar tanıdı. Yeni inşa edilmeye çalışılan Osmanlılık kimliği, modern eğitim kurumları, açılan gazeteler gibi çeşitli mecralarda güçlendirilmeye çalışıldı.
Islahat Fermanı'na karşı tepkiler, bazı Osmanlı aydınlarının farklı bir tavır sergilemesine sebep oldu. Yeni bir Osmanlı kimliğinin tepeden inme kararlar yerine anayasal bir düzenle tesis edileceği fikri giderek güç kazandı.
1860'larda Yeni Osmanlılar Cemiyeti adı altında birleşen aydınlar, Osmanlılık kimliğinin oluşturulması konusunda anayasal düzenin önemini kurdukları gazeteler ve dergiler, yazdıkları kitaplar başta olmak üzere her fırsatta dile getirdiler.
En tanınmış simalardan biri olan Namık Kemal, imparatorluk için tehlike arz eden ayrılıkçı fikirlerin, anayasal bir düzenle ortadan kalkacağını, eşitlik ilkesine dayalı ortak bir vatan mefhumunun oluşacağını savunmaktaydı.
Cevdet Paşa ise "Avrupa'da gayret-i diniye yerine gayret-i vataniye kaim olmuş... Ama bizde vatan denilince askerin köylerindeki meydanlar hatırına gelir" demekteydi.
Aydınlar arasında bu tür fikri çözümler üretilmeye çalışılırken devlet erkânı gelişen durumlara göre bu fikirlerden yararlanma yoluna gitti.
19. yüzyılın ikinci yarısında Balkanlar'da bağımsız Hristiyan devletlerin sayısı giderek arttı. Rumeli'de yaşayan binlerce Müslüman ya katledildi veya Anadolu'ya göç etti.
Osmanlıcılık tamamen terk edilmese de İslamcılık öne çıkmaya başladı. Bazı aydınlar, "İttihad-ı İslam"ı imparatorluğu ayakta tutacak bir politika olarak değerlendirdi ve başta gazete ve dergiler olmak üzere pek çok mecrada bu düşüncelerini dile getirdiler. Bu durum da fikri tartışmaları artıran bir husus oldu.
İttihad ve Terakki Cemiyeti, II. Abdülhamid'i tahttan indirip, meclisi açınca ayrılıkçılık bitecek zannetmişti. Ancak II. Meşrutiyet'ten sonra oluşan özgürlük ortamı dağılmayı hızlandırdı.
Balkan Savaşları (1912-1913) sonucunda Rumeli topraklarının elden çıkmasıyla yaşanan katliamlar ve göçler, Osmanlıcılık fikrinin başarısızlığını açıkça ortaya koydu.
Balkan Savaşı'nda Müslüman Arnavutlar'ın ayrılması, İslamcılık düşüncesini de sarstı.
Bu tarihten sonra "Türkçülük" İttihadçılar'ın en önemli politikalarından biri haline geldi.
1914'te I. Dünya Savaşı'na İslamcılık ve Türkçülük politikalarının gölgesinde girildi.
Cihan Harbi'ndeki Arap isyanları İslamcılık fikrine iyice darbe vurdu.
İslamcılığın da imparatorluğun dağılmasına engel olamadığını düşünen bazı aydınlar, kurtuluşu Türkçülük politikasının uygulanmasında gördüler. Türkçülük politikasının arka planında bu dönemde Türk dünyası ile Osmanlı aydınları arasında yoğun bir fikir alışverişi bulunmasının önemli rolü vardı. Yusuf Akçura gibi Osmanlı Devleti dışındaki Türk dünyasından gelen aydınlar, Türkçülük fikrinin önde gelen isimleri oldu.
Türkiye Cumhuriyeti'nin kurulmasından sonra tarihi gelişmelere ve dönemin fikri yapısına uygun olarak Türkçülük tek düstur olarak kaldı.

GARPLILAŞMA VE KARŞITLARI
Avrupa'da 18. ve 19. yüzyılda gelişen fikirler kısa sürede Türkiye'de de etkisini göstermişti. Fransızca eğitim yapan okullarda ders vermek üzere gelen yabancı hocalar ve Avrupa'ya tahsile gönderilen öğrenciler, Batılı fikirlerin Türkiye'de yayılmasını sağladılar.
Batı'dan etkilenen aydınlar, milletlerinin inançlarına, gelenek ve göreneklerine karşı savaş açtılar. Batı'da eğitim görenlerin sayısı arttıkça "Garpçılık", Türkiye'yi kurtaracak tek yol olarak görüldü. Nitekim 1900'lerin başında Sabahaddin Bey, "Medeniyyet-i Garbiyye ile münasebete giriştiğimizden beri memleketimizde bir fikri uyanış gözüküyor, bu münasebetten evvel toplumumuz bir fikri canlılık ihtiva etmiyordu" diyordu.
Erol Güngör'ün zikrettiği Kılıçzâde Hakkı'nın 1913'teki şu görüşü, Batılılaşmanın bazı aydınlar için varlık sebebi hâline geldiğini gösterir:
"Bağıra bağıra halka anlatacağız ki, değil Asya'ya çekilmek, Kutuplar'a firar etsek Avrupalılar gibi düşünmedikten, Avrupalılar gibi çalışmadıktan sonra orada dahi yakamızı bırakmazlar, mevcudiyet- i mukaddese-i diniye ve milliyemizi muhafaza ettirmezler. Bugün Avrupa'dan tardettiler, yarın dünya yüzünden kaldıracaklardır." Garpçılıkla birlikte yeni fikirlerin Türkiye'ye girmesi üzerine "maddeci- maneviyatçı" fikri ve edebi tartışmalar başladı. Beşir Fuad, Baha Tevfik, Abdullah Cevdet, Celâl Nuri, Ahmed Nebil, Ahmed Rıza, Salih Zeki, Rıza Tevfik, Ahmed Şuayp gibi pozitivizm ve materyalizmden etkilenen aydınların geleneği ve dini eleştirilerine Ali Suâvi, Ahmed Midhat, İsmail Fenni, İsmail Ferid, Harputîzâde Mustafa Efendi, Halid Edip, Şehbenderzâde Ahmed Hilmi, Mehmed Emin Feyzi, Mehmed Ali Ayni gibi Osmanlı aydınları karşı çıkıp, eleştirilere cevaplar verdiler.

11 Temmuz 2021, Pazar
ERHAN AFYONCU
Sadece ABD’nin değil Kanada’nın da elleri kanlıdır

ABD’nin Kızılderili katliamlarını biliriz. Geçtiğimiz günlerde ise kilise okullarında bulunan toplu çocuk mezarlarıyla ön plana çıkan Kanada, asırlar boyunca Kızılderililer’in vatanıyken, İngilizler ve Fransızlar tarafından kolonileştirildikten sonra bu ülkedeki Kızılderililer katledilerek ve asimile edilerek ortadan kaldırılmaya çalışılmıştı
Günümüzde Kanada'da yerlilerin sayısı, toplam nüfus içinde küçük bir oranı teşkil eder. Halbuki ülkenin ismi olan Kanada kelimesinin kendisi dahi, İrokua yerlilerinin "yerleşim, köy, kasaba" anlamında kullandıkları "Kanata" ifadesinden türemiştir.
Kanada yerlileri üç gruba ayrılır. Bunlardan birincisi günümüzde "İlk milletler" olarak anılan Kızılderililer, ikinci grup İnuitler (Eskimolar) ve son olarak Avrupa kökenlilerle etnik olarak karışan veya belli ölçüde Avrupa kültürünü benimseyen Metisler'dir. Erica-İrene Daes, Steve Harder, Bruce Vandervort, Scott W. See ve Douglas Francis'in araştırmalarından ve Wikipedia maddelerinden Kanada yerlileri hakkında teferruatlı bilgi sahibi olunabilir.

AVRUPALILAR'IN KATLİAMLARI

1497'de İngiliz Kralı VII. Henry'nin himayesinde Kuzey Amerika'ya ayak basan İtalyan gemici ve seyyah Giovanni Caboto, Avrupalılar'ın Kuzey Amerika'daki sömürü düzenini başlattı. Portekizliler, Joao Fernandes Lavrador'la 1498'de, Fransızlar ise Jacques Cartier'le 1534'te Kanada'ya geldiler. Ancak Portekizliler'in, Güney Amerika'yı sömürmeyle uğraştıklarından bölgede fazla etkileri olmadı. Avrupalılar geldiğinde Kanada'da 2 milyon yerli vardı.
İngilizler, 1500'lü yıllardan itibaren Kuzey Amerika'ya yerleşmeye başlarken, bölge yerlilerinden Beothuklar'ı (Kızıl Benizliler) köleleştirdiler. Özellikle 1500-1510 arasında Beothuklar'ı köleleştirerek Avrupa'ya taşıyan İngilizler, bir başka Kızılderili grubu olan Mikmaklar'ı silahlandırarak Beothuklar'a saldırtıp, onların Newfoundland kıyısı ile olan bağlarını kestirdiler. Balıkçılıkla hayatlarını idame ettiren Beothuklar kademe kademe sahilden uzaklaştırılarak açlığa mahkûm edildiler. Avrupalılarla iletişime girmek istemeyen Beothuklar, demir madenlerini kullandıkları için İngilizler tarafından cezalandırıldılar. 19. yüzyıla gelindiğinde sayıları birkaç yüz kişiye kadar indi ve kısa bir süre sonra da tarihten silindiler.
Kanada'da Avrupalılar'ın yaptıkları ilk büyük katliam, en büyük Kızılderili boyu olarak kabul edilen İrokualılar ile Huronlar arasında yaşanan kabile savaşlarına Avrupalılar'ın da dahil olmasıyla gerçekleşti. Yerlilerin kıyafet olarak kunduz kürkü kullanmalarından ötürü "Beaver Savaşları" olarak bilinen bu mücadeleler 1609'da başladı. New Amsterdam'a, yani bugünkü New York ve çevresine hâkim olan Hollandalılar mücadeleye 1614'te Fort Nassau tahkimatını inşa ederek müdahil oldular. Fransızlar'ın desteklediği Huronlar'a karşı, Hollandalılar İrokualılar'ı desteklediler. İrokualar'ın bir kolu olan Mohawklar, 1628'de Huronlar'ın müttefiki Mohikanlar'ı mağlup ettiler. Ontario Göller bölgesine hâkim olan İngilizler, bu olaydan sonra İrokualılar'a desteklerini artırdılar. Binlerce Huron'un katledilmesine İngilizler ve Hollandalılar önayak olmuştu.
İrokualılar, savaş devam ederken, 1640'ta o dönemde Yeni Fransa olarak bilinen bugünkü Quebec'in Valisi General Montgammy ile görüştüler. İrokualılar, kendi problemlerinin Fransızlar ve Huronlar'la olmadığını asıl olarak Algonkinler'i ortadan kaldırmak istediklerini söylediler. General Montgammy başlangıçta bu teklife karşı çıksa da, Katolik-Cizvit papazların, Hıristiyanlığı benimseyenler hariç diğer yerlilere savaş açılabilmesini onaylamaları üzerine binlerce Algonkin'i öldürttü. Fransızlar, 1640-1641'de İrokualılar'a yönelik karşı taarruz düzenleseler de başarısız oldular. Bu kanlı savaş İrokua Konfederasyonu'nun daha da büyümesiyle neticelense de, bölgedeki Kızılderili nüfusu azaldı.

Kanada yerlileri Avrupalılar'la karşılaşıyor.

KIZILDERİLİLER'İ SÜRDÜLER

Quebec bölgesine hâkim olan Fransızlar'ın ve Kanada geneline hâkim olan İngilizler'in 1600'lerin başından 18. yüzyılın ortasına kadar asıl siyasetleri, Kızılderililer'i sürüp, Avrupalı yerleşimcilerin önünü açmaktı. Bu dönemde yerliler anavatanlarından uzaklaştırıldılar. İngilizler 1763'te yayımladıkları kraliyet kararnamesi ile politikalarını kısmen değiştirdiler. Kararnameye göre Apalaş Dağları, Kanada yerlileri ile Avrupalı göçmenler arasında sınır kabul edilip, Avrupalılar'ın sınırları geçmesi yasaklandı. Ancak Kanada'daki İngiliz Koloni Hükümeti bu kararnameyi kısa bir süre sonra yürürlükten kaldırdı. İngilizler, 19. yüzyılın başlarında Kanada'daki yerleşimlerini artırdılar. Bu durumun sonucu da Avrupalı göçmenlere yer açmak için Atlas Okyanusu'na yakın oturan Kızılderililer'in daha iç bölgelere sürülmesi oldu.
Fransızlar ise kendi yanlarına aldıkları Abenaki, Algonquin Lenape Ojibwa yerli kabileleriyle, İngilizler'le ittifak halindeki İrokua, Cherokee Catawba gibi Amerika ve Kanada yerlilerine saldırdılar. Avrupa'daki Yedi Yıl Savaşları'nın (1756-1763) bir parçası olarak da düşünülen bu çatışmalarda iki taraftan da binlerce yerli öldü.
Avrupalı yerleşimcilerin yerlilere yönelik bireysel saldırıları da sıkça meydana geldi. Bunlar arasında en önemlilerinden biri Cypress Tepeleri Katliamı'dır. Bir grup Amerikalı ve Kanadalı viski tüccarı, bizon ve kurt avcısı 1 Haziran 1873'te Nakoda yerlilerinin kampına saldırıp, birçok Kızılderili'yi öldürdüler. Bu tip saldırılar çok büyük boyutlu olmasa da sürekli gerçekleşti.

HASTALIK YAYDILAR

Kızılderililer'in ölümüne sebep olan etkenlerden biri de Avrupalılar'ın kıtaya taşıdığı çiçek, kızamık ve grip gibi hastalıklardı. Hastalıkların yayılmasında özellikle Katolik-Cizvit misyonerlerin büyük etkisi oldu. 17. yüzyılın başında Hıristiyanlığı yaymak için, Kızılderililer özellikle de Fransa'nın müttefiki olan Huronlar'la temasa geçen misyonerler çiçek hastalığını yayarak, Huronlar'ın yaklaşık üçte ikisinin ölümüne sebep oldular.
Kanada yerlilerine yönelik ayrımcı politikalar 20. yüzyılın ikinci yarısında da devam etti. 1940'lı yıllarda Kızılderiler'i radyoaktif madde taşıtarak kanser ettiler. Birçok Kızılderili kabilesi 1950'lerde yerlerinden sürüldü. 1951- 1980 arasını kapsayan "Sixties Scoop" olarak bilinen dönemde de 20 bin kadar yerli ailenin çocuğu, çocuk refah programı adı altında ailelerinden koparıldı.

EĞİTİMLE ASİMİLE ETTİLER

Kanada yerlilerine yönelik en büyük insanlık suçlarından biri eğitimle kültürel asimilasyon yapılmasıdır. İlki 1828'de kurulan bu okulların sayısı, özellikle 1857'de kabul edilen vatandaşlık kanunundan sonra arttı. Bu yasaya göre Kızılderililer'in vatandaş olması çeşitli şartlara bağlanmıştı. Kızılderililer eğer Fransızca veya İngilizce öğrenirlerse ve ahlaken Kanada normlarına uydukları takdirde vatandaş olabiliyorlardı. Bu kanuna uyumlu eğitim veren okullarda okuyan Kanada yerlilerinin çocukları ailelerinden kopartılıyor, yatılı eğitim sırasında İngilizce veya Fransızca öğretiliyor, Hıristiyanlaştırılıyor ve çocukların Kızılderili geleneklerini terk etmeleri sağlanıyordu. Okulların yönetimi Katolik, Presbiteryen, Anglikan gibi farklı Hıristiyan mezheplerine bağlı ruhbanların uhdesindeydi. Bu okullar, 1996'ya kadar varlıklarını devam ettirdiler. Yaklaşık 150 bin öğrenci bu okullarda eğitim adı altında asimile edilmiş, binlercesi de çeşitli şekillerde öldürülmüştür. 2008'de Kanada Başbakanı Stephen Harper ve Kanada Meclisi'nde yer alan siyasi partilerin temsilcileri bu okullardan ötürü Kanada yerlilerinden özür dilediler. Ancak bu okullardaki insanlık dışı uygulamalar, her geçen gün ortaya çıkmaya devam ediyor. En son Kamloops Kızılderili Yatılı Okulu'nun bahçesinde 215 Kızılderili çocuğun cesedi ortaya çıktı.

Kanada'da yerli okulu.

KADINLARIN DOĞUM YAPMASINI ENGELLEDİLER

Kanada'da 20. yüzyılda yükselen ırkçılığın etkisiyle yerlilerin çoğalmasını ve toplumun sterilizasyonunu hedefleyen yasalar kabul edildi. Kanada'nın eyaletlerinden Alberta'da 1928- 1972, British Columbia'da ise 1933-1973 yılları arasında geçerli olan kanunlara göre, ırki özellikler bakımından doğurmaya uygun olmadığı düşünülen Kanadalı yerli kadınların hamile kalması yasaklanmıştı. Bu amaçla bir soy ıslahı kurumu oluşturulmuş ve kurumun aldığı kararlar doğrultusunda binlerce doğum engellenmişti.

18 Temmuz 2021, Pazar
ERHAN AFYONCU
Hristiyanlar’ın inançlarıyla dalga geçenler falakaya yatırılırdı

Kadıköy’de kilisede sarhoşların yaptığı saygısızlık hepimizi üzdü. Osmanlı İmparatorluğu’nda, başka dinlerden olan kişilere baskı yapan ve ibadet yerlerine zarar verenler dinine bakılmadan cezalandırılırdı. 18. yüzyılda Hazreti İsa’nın tasvirini yırtanlar, kilisenin önünde yüzer sopa vurdurularak cezalandırılmıştı
İslamiyet'te "Kur'an-ı Kerim"in getirdiği mesajı kabul edenler "Müslim", İslam dinini kabul etmeyenler de "Gayrimüslim" olarak adlandırılır.
Bunun dışında İslamiyet'te insanlar arasında ırk, renk, dil ve ülke esasına dayanan bir ayrım yoktur. İslamiyet'in doğuşundan itibaren Müslümanlar ile gayrimüslimlerin milletlerarası ilişkileri ve Müslümanlar'la birlikte yaşayanların hukuki statüleri belirlenmişti.
Osmanlı Devleti'nde gayrimüslimler hakkında Yavuz Ercan hocanın eserlerinden teferruatlı bilgi öğrenilebilir.

Hristiyanlar

OSMANLI HİZMETİNDE GAYRİMÜSLİMLER
Osmanlı Beyliği, Hristiyanlar'ın yoğun olarak bulunduğu bölgelerde kurulup genişlemişti. Osmanlılar, bu yüzden beyliğin ilk dönemlerinden itibaren gayrimüslimlerle ilişki içindeydiler. Osmanlı İmparatorluğu'nda en büyük gayrimüslim topluluk Ortodokslar'dı. Gregoryen Ermeniler, Museviler ve Katolikler diğer gayrimüslim topluluklardı.
Osmanlı İmparatorluğu'nda ilk dönemlerde orduda görev yapan birçok Hristiyan asker vardı. 16. yüzyılda ordudaki gayrimüslim askerler, voynuk, martolos gibi geri hizmet kıtaları dışında ortadan kalktı. Fakat gayrimüslimler devlet kademelerinde hekim, mimar, tercüman gibi görevlerde bulunmaya devam ettiler. Osmanlı'nın son döneminde ise birçok gayrimüslim nazır vardı.

Fatih ve patrik

BAŞKA DİNLERE SAYGI
Avrupa'da o yıllarda Müslümanlar'a hayat hakkı verilmez, Yahudiler ise çok zor şartlar altında hayatlarını sürdürürlerdi. Osmanlılar'ın ilk dönemlerinde Yahudiler'e yapılan muameleye dair Yavuz Ercan bu konuda şöyle bir örnek verir: "15. yüzyılın ortalarında Türkiye'ye yerleşen Yahudi İsak Zarfati, 'Burada en iyi elbiseleri giyebilirsiniz.
Hristiyan egemenliğinde çocuklarınızı mosmor veya kıpkızıl dövülme tehlikesiyle karşı karşıya bırakmadan asla mavi ve kırmızı renkli elbiseler giydiremezsiniz' diyerek Avrupa'daki Yahudileri Osmanlı topraklarına çağırıyordu." Osmanlılar, kendi idareleri altına giren Hristiyan ve Yahudiler'in özel vergileri ödemeleri şartıyla inançlarına karışmadılar.
Osmanlı yönetiminde gayrimüslimler, Müslümanlar'dan farklı olarak "cizye" adı altında bir vergi verirlerdi.
Türkler, Hristiyanlar'ın kendi dini liderlerini seçmelerine, kutsal mekânlarını ziyaret etmelerine, ibadetlerini sürdürmelerine müsaade ettiler. Genellikle bir yer fethedildiğinde o şehrin en büyük kilisesi camiye çevrilirken, diğer ibadet yerlerine dokunulmuyor fakat yeni kilise inşasına izin verilmiyordu.
Kiliselerin, camilerden daha yüksek yerlerde bulunmasına ve kiliselerin daha yüksek olmasına da izin verilmezdi.
Osmanlı İmparatorluğu'nda, başka dinlerden olan kişilere baskı yapan ve ibadet yerlerine zarar veren kişinin dinine bakılmaz, Müslüman bile olsa cezalandırılırdı. 18. yüzyılın ikinci yarısında Kırım'da Hazreti İsa'nın tasvirini yırtan birkaç Nogay, Kırım Hanı Kırım Giray tarafından kilisenin önünde yüzer sopa vurdurularak cezalandırılmıştı.

YILDIZ SARAYI'NIN TARİHİ YAZILDI
Yıldız Teknik Üniversitesi "Sultan II.
Abdülhamid Uygulama ve Araştırma Merkezi" tarafından rahmetli hocamız Prof.
Dr. Ahmet Haluk Dursun'un hatırasına ithaf edilen "Yıldız Sarayı" kitabı geçtiğimiz günlerde çıktı. Melek Özyetgin, Vahdettin Engin ve Ayşe Ersay Yüksel'in hazırladığı eser mekân ile tarihi birleştiren bir kitap olmuş.
Yıldız Sarayı tarihimizdeki birçok önemli hadiseye ev sahipliği yapan, ancak üzerinde oldukça sınırlı çalışma bulunan bir yerdi.
"Sultan II. Abdülhamid ve Yıldız Sarayı" ve "Yıldız Sarayı ve Yapıları" başlıklarıyla iki bölümle birlikte oldukça zengin bir "Ekler" kısmından oluşan eser önemli bir boşluğu doldurdu. Tarih, sanat tarihi, mimarlık gibi farklı bilim dallarının nazarından mekânın incelendiği eser, arşiv belgeleri, görsel malzemeler, plan ve krokiler başta olmak üzere zengin bir kaynak çeşitliliğine dayanılarak kaleme alınmış.
Kitabın "Sultan II.
Abdülhamid ve Yıldız Sarayı" adlı birinci bölümünde II.
Abdülhamid'in hayatı, kişiliği, saraydaki hayatı, ailesi hakkında verilen kısa bilgilerin ardından Yıldız Sarayı ile olan ilişkisi teferruatlı olarak incelenmiş.
Yıldız Sarayı'nın II.
Abdülhamid'in yönetim anlayışıyla nasıl şekillendiği, sultandan sonra sarayla ilgili nasıl gelişmeler yaşadığı da ele alınmış.
Kitabın "Yıldız Sarayı ve Yapıları" adlı ikinci bölümünde temelde resmî bölüm (birinci avlu), harem bölümü (ikinci avlu) ve dış bahçe ile yapılardan oluşan üç ana bölümden müteşekkil saray oldukça zengin bir muhteva ile sunuluyor.
Bu manada yönetim ve hizmet binalarının yer aldığı birinci avluda bulunan Mâbeyn-i Hümayun, Çit Kasrı, Selamlık Köşkü, Yaveran Dairesi, Nöbetçi Kulübesi, Matbah-ı Hümâyûn, Silahhane, Arabacılar Koğuşu, Arabalık, Güvercinlik (Eczane/ Tüfek Fabrikası), Kütüphane, Müzehane, Rasathane, Agavat Dairesi, Kiler Dairesi, Misafirhane gibi yapılar fotoğraf koleksiyonundan kullanılan görseller ve avlunun planı eşliğinde ayrıntılı bir şekilde incelenmiş.
Yine aynı şekilde ikinci avludaki Valide Sultan Kasrı, Küçük Pavyon, Limonluk, Saray Tiyatrosu, Gedikli Cariyeler Dairesi, Hususi Daire, Kaskat Dairesi, Küçük Mabeyn, Hünkâr Hamamı, Kızlar Ağası Dairesi gibi yapılar da son derece ayrıntılı bir şekilde ele alınmış.
Bunlarla birlikte Harem'in kuzeydoğu avlusunda bulunan Kadın Efendi Daireleri, Cariye Daireleri, Hazinedar Usta Kadın Dairesi; Has Bahçe'de bulunan Marangozhane ve Güzel Sanatlar Dairesi, Cihannüma Köşkü, Ada Köşkü, Kameriye Köşkü, III. Selim Çeşmesi, Namazgâh;
Harem'in kuzeybatı avlusunda bulunan Çukur Saray, Efendiler Dairesi ile birlikte 1894 depremi sonrası yapılan köşkler incelenmiş.
Dış bahçede yer alan Şale Kasrı, Merasim Dairesi, Malta Istabl-ı Âmire-i Hümâyûn, Yıldız Korusu incelenmiş, ayrıca burada yetiştirilen hayvanlardan bitkilere kadar pek çok meseleye değinilmiş.
Bölümde son olarak sarayın dış yapıları su ile ilgili olanlar, askerî yapılar, dinî yapılar vs. ele alınmış. Kitabın "Ekler" kısmında ise sarayın eski planları, belgeler, saray ve çevresiyle ilgili hava fotoğrafları yer alıyor.
Yıldız Sarayı hakkında yapılmış bu önemli araştırmayı güzel bir baskıyla karşımıza çıkaran Yıldız Teknik Üniversitesi Rektörü Prof. Dr. Tamer Yılmaz'ı, Sultan II. Abdülhamid Uygulama ve Araştırma Merkezi Müdürü Prof. Dr. Melek Özyetgin'i ve kitabın basılmasına destek veren Halkbank'ı kutluyoruz.

.25 Temmuz 2021, Pazar
ERHAN AFYONCU
İstanbul’un büyük sel felaketleri

Avrupa ile ülkemizde Rize ve Artvin gibi illerimiz sel felaketleriyle boğuşuyor. 1553, 1563, 1750 ve 1811’de meydana gelen büyük sellerde de İstanbul harap olmuş, kent savaş alanına dönmüştü
Ülkemizin birçok bölgesi sel felaketiyle boğuşuyor. İstanbul ve Anadolu'nun birçok yerinde tarih boyunca sel felaketleri eksik olmamış, seller yerleşim yerlerini harabeye çevirmişti.

ORTALIK HARAP OLDU
Rahmetli Mustafa Cezar'ın "Osmanlı Devrinde İstanbul Yapılarında Tahribat Yapan Yangınlar ve Tabii Afetler" isimli makalesi İstanbul'un uğradığı felaketlerle ilgili ilk ve en önemli araştırmadır.
Osmanlı döneminde İstanbul'da meydana gelen ilk büyük sel felaketi Kanuni Sultan Süleyman'ın hükümdarlığının sonlarına doğru, 24 Ağustos 1553'te meydana geldi. Gece yarısı Kâğıthane'de meydana gelen sel yüzünden yerleşim yerleri, bostanlar harap oldu. Sel o kadar şiddetliydi ki büyük ağaçları söküp Boğaz'a sürüklemişti. Dönemin tarihçileri, Galata önlerinin direkler, ağaçlar, ot arabalarıyla dolduğunu, ihtiyacı olanın aldığını yazarlar.
1563'te meydana gelen sel Haliç kıyıları, Galata sırtları, Boğaz'a yakın yerler, Halkalı, Silivri, Küçükçekmece ve Büyükçekmece'yi adeta savaş alanına çevirmişti. Kâğıthane'de seller çınar ağaçlarının tepelerine kadar yükselmiş, yüksek bir yerde olmasına rağmen Eyüp Sultan Türbesi'nin içi de sel sularıyla dolmuştu.

Su kemerleri.

'İKİNCİ TUFAN' DENDİ
1750 yılında meydana gelen sel de İstanbul'a zarar verdi. Ancak 1789'daki sel büyük bir felaketti. "Taylesanizâde Hâfız Abdullah Efendi Tarihi"nde bu sel teferruatlı olarak anlatılır. Üçüncü Selim tahta çıktıktan yaklaşık altı ay sonra, 23 Ekim 1789 Perşembe günü ve ertesi Cuma günü İstanbul'a çok yoğun yağmur yağdı. Fatih, Eminönü, Kasımpaşa, Galata, Boğaziçi ve Üsküdar'daki sokaklar, pazarlar su ile doldu. Yokuşlarda sel yüzünden yarıklar oluştu, ev ve hamamlar yıkıldı.
Üsküdar'da Valide Camii'nin avlusu, merdivenlerin en üst basamağına kadar sel suları ile doldu. Dükkânlar su içinde kaldığı için esnafın malları sel suları içinde yüzüyordu. Hamamlarda birçok kişi mahsur kalmıştı. Bu yüzden duvarları delip içeride kalanları kurtardılar. Sel suları mezarları tahrip ettiğinden, kemikler etrafa saçıldı.
Boğaziçi'nde 45 ev sular altında kaldı. Ortaköy, Kuruçeşme, Arnavutköy ve Beylerbeyi'ndeki dükkânlar ve evler yıkılıp denize sürüklendi. 64 kişi hayatını kaybetti.
Tarihçi Cevdet Paşa yağan yağmurun "ikinci tufan" denmeye şayan olduğunu söyler. Birçok ev ve dükkân harap olmuştu. Tarihçiler yağmurun tadının normal yağmur suyu gibi olmayıp, deniz suyuna benzediğini söylerler.
İkinci Mahmud döneminde, 19 Haziran 1811 günü sabah namazından sonra o kadar çok yağmur yağdı ki, Beşiktaş, Kasımpaşa gibi bölgelerde evler, dükkânlar yıkıldı. Kasımpaşa'da 5-6 kişi sel sularında boğulurken bazı değirmenlerdeki atlar da sel sularından telef oldu.

16. yüzyılda İstanbul.

KANUNİ, FELAKET BÖLGELERİNDE
İstanbul'un su ihtiyacını karşılayan Mağlova Kemeri 1563 selinde suların tazyikine dayanamayarak büyük bir gürültü ile parçalandı. Su kemerleri ya tahrip olduğu veya tamamen yıkıldığı için şehirde en fazla su sıkıntısı çekiliyordu. Su kanallarının içi tamamen kumla kapandığı için kullanılamaz hâle gelmişti. Evlerin bahçelerinde bulunan kuyulardan su yerine çamur çıkıyordu. Felaketin ardından su olmaması yüzünden salgın bir hastalığın meydana çıkması bir an meselesiydi. Şehir içindeki su kaynaklarının çoğu da kullanılamaz hale gelmişti. Bunun üzerine şehirde büyük bir su sıkıntısı başgösterdi. Temiz su karaborsaya düştü ve halk ancak kendisine yetebilecek kadar suyu, iki-üç katı para ödeyerek alabildi.
Kanuni Sultan Süleyman, sel felaketinden sonra devlet adamlarını da yanına alarak yıkılan su kemerlerini gezdi. Mimar Sinan'a gerektiği kadar para harcayarak ve istediği kadar adam alarak su kemerlerinin tamirini emretti. Kanuni'nin isteği ve takibi sonucunda su kemerleri kısa sürede yeniden inşa edildi.

Kanuni yaşlılık günlerinde.

PADİŞAH BOĞULMAKTAN ASKERİN SIRTINA ÇIKARAK KURTULDU
İstanbul, tarihindeki en büyük sel felaketlerinden biriyle 1563'te karşılaştı. 1563 selinde İstanbul harabeye dönmüştü. Uğur Demir bir yazısında bu seli anlatır.
Kanuni Sultan Süleyman, 69 yaşında ömrünün son demlerindeyken dertlerinden uzaklaşmak için 1563'ün Eylül'ünde o zamanlar ormanlık bir alan olan Yeşilköy taraflarında avlanmaya çıktı. Ava çıktığında hava açıkken, 20 Eylül'e doğru gökyüzünü kara bulutlar kapladı. Gök gürültüsünden yer gök inledi. Kanuni, başlangıçta havaya aldırmadan ava devam etti, ancak yağan yağmur değil sanki afetti. Kanuni ve yanındaki adamları can havliyle kendilerini yakınlarda bulunan İskender Çelebi Sarayı'na attılar. Kanuni ve adamları saraya girince yağmurdan korunmuştu ama yağmur şiddetini artırıp sele dönüştüğü için civardaki dereler taşmaya ve önüne geleni sürüklemeye başlamıştı. İskender Çelebi Sarayı'nın yanındaki Halkalı Deresi taşarak saraya doğru aktı. Sarayın bahçesini su bastıktan sonra saray da aniden suyla doldu. Saraydakiler sel sularına kapıldılar. Kanuni, iç oğlanlarından güçlü ve uzun boylu bir askerin sırtına çıkarılıp, çatı altındaki yüksekçe bir bölmeye götürülerek boğulmaktan zor kurtarıldı. Şiddetli yağmur sabahın erken saatlerine kadar devam etti. Kanuni sığındığı bölmede sabaha kadar bekledi. Sabah olduğunda ise hava hiçbir şey olmamışçasına güneş açmıştı.
Sel, İstanbul'u adeta savaş alanına çevirmişti. Özellikle dere yatakları ile Boğaz'a yakın yerlerde büyük tahribata yol açmıştı. Sokaklarda ve derelerin yakınlarında yağmura yakalananlardan onlarca insan boğularak can vermişti. Yetmişe yakın ev de yıldırım düşmesi yüzünden yanmıştı.
Kâğıthane bölgesi derenin getirdiği ağaçlar ve çamur nedeniyle tamamen sular altında kalmış, asırlık çınarlar bile çöp ve çamur yığınları altında kaybolmuştu. Selden en büyük zararı Haliç kıyıları, Galata sırtları ve Boğaz'a yakın yerler görmüştü. Sarayburnu'nun insanın gözünü alarak akan mavi suyunun rengi değişmişti. Silivri, Küçükçekmece ve Büyükçekmece ile Harami Deresi'ndeki köprüler tamamen yıkıldığından insanlar gemi ve kayıklarla taşındı.

.01 Ağustos 2021, Pazar
ERHAN AFYONCU
Orman yakanlara müebbet kürek cezası verilirdi

Son günlerde çıkan orman yangınlarında sadece ağaçlar değil ciğerlerimiz de yanıyor. Peygamberimiz’in çevrenin korunması yönündeki tavsiyelerine kulak veren atalarımız ormanlara büyük önem vermişler, çıkar sağlamak ve eşkıyalık için kasten orman yakanları ise müebbeden kürek çekme cezasına çarptırmışlardı
Hz. Muhammed'in çevrenin korunmasına yönelik birçok emri vardır. Yunus Macit'in "Hz. Peygamber'in Sünnetinde Çevre" isimli kitabından teferruatlı bilgi edinilebilir.
Peygamberimiz ağaç dikmeye, mevcut ağaçları korumaya çok önem vermişti. Nitekim, "Elinizde bir ağaç fidanı varsa, kıyamet kopmaya başlasa bile, eğer onu dikecek kadar vaktiniz varsa, mutlaka dikin" şeklindeki hadis-i şerifi Peygamberimiz'in ağaç dikmeye verdiği önemi çok açık olarak gösterir.
Yine Hz. Muhammed'in, "Kişi kabirde bile olsa yedi şeyden meydana gelen sevap devamlı olarak kendisine ulaşır: Öğretilen ilim, halkın yararlanması için akıtılan su, açılan kuyu, dikilmiş ağaç, yapılan mescit, okunmak üzere bağışlanan Kur'an ve ölümünden sonra kendisine dua edecek evlat" şeklindeki hadisi de Müslüman toplumlarda dini yapıların inşasını, hayırlı evlat yetiştirmeyi, ilim öğrenmeyi ve vakıflar kurarak halka hizmeti teşvik ettiği gibi ağaç dikmeyi de dini bir görev hâline getirmiştir.

Ormanda konaklayan bir bey.

ORMANLARA DEVLET KORUMASI
Osmanlı döneminde ormanlar o dönemde uygulanan toprak hukukuna göre devlet, vakıf ve mülk olmak üzere üçe ayrılırdı. Bekir Koç tarafından yapılmış araştırmalardan, Osmanlı dönemindeki ormanların nasıl tasarruf edildiğini ve korunduğunu öğreniyoruz. Bu dönemde ormanlardan yakacak, bina yapımı ve gemi inşası için faydalanılırdı. Donanmanın ihtiyacının karşılandığı ormanlar Tersane-i Âmire tarafından idare edilirdi. Ormanlar ve korular devletin koruması altındaydı. Her isteyen gidip ormanlarda avlanamaz, korulardan ağaç kesemezdi. Bu konuda onlarca ferman vardır.
Tanzimat'tan sonra arka arkaya Batı tarzında çıkarılan kanun ve nizamnameler hayatın her alanını kapsamaya başladı. Bu dönemde Orman Müdürlüğü kuruldu. Ancak 1841'de faydalı olmadığı için kaldırıldı. Paris'teki Osmanlı elçisinden ormanlarda yeni düzenin uygulanması için uzmanlar bulup göndermesi istendi. Louis Tassi ve Aleksandre Etsem isimli uzmana yüklü paralar verilerek Türkiye'ye getirtilip, ormanlar yeni bir kurumsal çerçeveye kavuşturuldu.
İki uzman İstanbul, Bosna, Kastamonu ve Antalya çevresindeki ormanlarla ilgili raporlar hazırladılar ve ihtiyaç duyulan elemanların yetiştirilmesi için 1858'de Orman Mektebi'nin kurulmasına yardım ettiler. 1858'deki Arazi Kanunnamesi'nde ormanlarla ilgili hükümlerin olmaması yüzünden yabancı uzmanlar 1861'de ormanların tasarruf ve korunmasına yönelik bir layiha hazırladılar.
1870'te ise bu layihadan hareketle Fransa Orman Kanunu temel alınıp, bazı mahalli hükümler ilave edilerek "Orman Nizamnamesi" yayınlandı. Bu nizamname 1937'ye kadar yürürlükte kaldı

EŞKIYA ORMAN YAKTI
Osmanlı döneminde meydana gelen orman yangınlarına baktığımızda sebeplerinin günümüzden farklı olmadığı görülür. Tarla açıp arazi kazanmak için ormanların yakılmasına sık sık rastlanırdı. Devlet devamlı emirler gönderip cezalar uygulayarak bu işin önüne geçmeye çalıştı. Yine insanların ormanda eğlenirken yaktıkları ateşten, atılan sigara izmaritlerinden de sık sık yangınlar meydana gelirdi.
1892 Haziran'ında içki içip ormanda rastgele ateş eden şahıslar Alemdağı Ormanı'nda yangın çıkarmışlardı. Özellikle tren yolculuğu sırasında atılan sigara izmaritleri yüzünden kuru otlar tutuşur, daha sonra da yangın büyüyerek ormanlara yayılırdı. 1902 Ağustos'unda Anbardere Karakolu civarındaki tren hattında söndürülmeden atılan bir sigara yüzünden 500 dönüm ormanın yanmış, 1916 Nisan'ında Belgrad Ormanı Kirazlıtepe mevkiinde yolcular tarafından atılan sigara sonucu çıkan yangın zorlukla söndürülebilmişti.
1894 Ekim'inde ise tren ateşçilerinin dışarıya attıkları ateşten Sinekli ile Çerkezköy istasyonları arasında bulunan Beğceler ve Kurandere ormanları tutuşmuştu. Eşkıyanın da ormanları yaktığı görülür. 1919 Mayıs'ının başlarında Rum eşkıya, Ömerli'de Osmanlı güvenlik görevlilerini meşgul etmek için yangın çıkarmışlardı.
Günümüzde olduğu gibi orman yangınlarının çoğu yazın meydana gelirdi. Bu yüzden yaz aylarında geçici kolcular görevlendirilirdi. Yangın çıktığında askerler ve halk da söndürme çalışmalarına katılırlardı. Köy muhtarları ile aşiret reislerinin orman memurlarına yardımcı olmaları yönünde emirler çıkarılmıştır.
Orman yangınlarının önlenmesine yönelik yeni usuller bulunmaya çalışılırdı. Kuru otlar ortadan kaldırılarak yangınlar önlenmeye çalışılmıştı. 1900 yılında görevlilere ormanlardaki bazı ağaçların belirli aralıklarla kesilerek yangınların genişlemesinin engellenmesi için çalışılması emredilmişti.
Orman korucularına sık sık dikkatli davranmaları yönünde emirler gönderilir, halka da ormanda yangına sebep olanların müebbeden kürek cezasına çarptırılacakları hatırlatılırdı. Orman yangınlarından sonra sıkı bir tahkikat yapılarak yangına sebep olanların cezalandırılması en çok üzerinde durulan meseleydi. Orman yangınlarında hizmeti görülenler ise madalya ve çeşitli ödüllerle mükâfatlandırılırlardı.

İSTANBUL'DA ORMAN YANGINLARI
birçok kez orman yangını meydana gelmiştir. Bu yangınların bir kısmı şimdi İstanbul'da beton binalarla kaplanmış o dönemin gür ormanlarında çıkmıştı. Osmanlı'nın son döneminde çıkan orman yangınlarının bir kısmı şunlardır: 1883 Ağustos'unda Boğaziçi'nde Tokatköy'de, 1888 Nisan'ında Kemerburgaz civarındaki Davud Paşa Merası'nda başlayan yangında 150 dönümlük devlete ait orman yandı. 1888 Haziran'ında Belgrad Ormanları dışında ağaç kesimi yapılan Kısırkaya Ormanı'nda, 1890 Kilyos civarında Domuzdere'de, 1892 Ekim'inde bugün bir şehir hâline gelen Alemdağı'nda, 1894 Nisan'ında Terkos'a bağlı Ormanlı Köyü'ndeki devlet ormanlarında, 1903 Mart'ında Çatalca'da, Ağustos'unda Silivri'de yangın çıktı. 1903 Eylül'ünde Şişli'de başlayan yangın büyüyerek Küçükçekmece sınırları içindeki ormanlara yayıldı. 1908 Nisan'ında Samandıra'da, 1916 Şubat'ının son günlerinde Beykoz'da, Nisan'ında Belgrad Ormanları'nda, Mayıs'ında Şile'de, 1916 Eylül'ünde ise Kemerburgaz'da orman yangınları çıktı.
1919 Nisan'ında Şile'de vakıflara ait ormanda çıkıp halkın ağaç kestiği ormanlık araziye yayılan yangında 60 dönüm funda ve meşeliği, aynı ay Ömerli'de çıkan yangında 500 dönüm, 1920 Ağustos'unda çıkan yangında ise Belgrad Ormanları'nda üç dönüm ormanlık alan kül oldu.

İstanbul'da bir yangın.

AĞAÇ SULAMA VAKIFLARI
ATALARIMIZ, çevre bilinci diye bir kavramın olmadığı dönemlerde bile çevreye karşı çok itinalı hareket etmişlerdi. Osmanlı İmparatorluğu'na gelen Avrupalı elçi, seyyah ve diğer görevliler Türkler'in çevreye ve hayvanlara karşı bu kadar ilgi göstermelerini bir türlü anlayamamışlar, bizi çılgın ve kaçık olarak nitelendirmişlerdir. Nitekim 18. yüzyılın ilk yarısında Osmanlı İmparatorluğu'na gelip orduda hizmet eden ve Humbaracı Ahmed Paşa ismini alan Kont de Bonneval, hatıratında ağaçların sıcaktan kurumasına meydan vermemek üzere her gün sulanmaları için para vakfeden çılgın Türkler'in olduğunu anlatır.

08 Ağustos 2021, Pazar
ERHAN AFYONCU
Tunus’u üç defa fethetmiştik

Kuzey Afrika 16. yüzyılda Haçlı işgalinden kurtulurken Osmanlılar’ın en çok mücadele ettiği yer Tunus olmuştu. Osmanlılar, İspanyollar karşısında Tunus’u 1534, 1569 ve 1574’te üç defa fethetmek zorunda kalmışlardı
Türkler'in Tunus'la ilişkileri Barbaros kardeşler zamanında başladı. 16. yüzyılın başlarında Oruç ve Hızır reisler elde ettikleri ganimetlerin beşte birini vererek Tunus sahillerinde Halkulvad Kalesi'ne yerleştiler. Barbaros kardeşler, 1516'da İspanyollar'ı Cezayir'den çıkararak bölgeye hâkim oldular. Ancak Oruç Reis'in 1518'de şehit edilmesinden sonra İspanyollar, Halkulvad Kalesi'ni yıktılar.

Barbaros, Kanuni'nin huzurunda.

İLK FETİH BARBAROS'LA
Kanuni Sultan Süleyman'ın daveti üzerine Osmanlı donanmasının başına geçen Barbaros Hayreddin Paşa, kaptanıderya olarak çıktığı ilk seferinde bölgenin hükümdarı Hafsî hanedanından Mevlay Hasan'ı firara mecbur edip Eylül 1534'te Tunus şehrini ele geçirdi. Yine limanın girişindeki stratejik öneme sahip Halkulvad Kalesi'ni de zapt ve yeniden tahkim etti.
Kutsal Roma-Cermen İmparatoru Şarlken, bir yıl sonra Mevlay Hasan'ı himaye için birleşik Haçlı donanmasıyla Tunus'a gelerek Osmanlı hâkimiyetine son verdi. Mevlay Hasan, Halkulvad Kalesi'ni yardımına karşılık İmparator Şarlken'e terk etti. İmparator buraya bir askeri güç yerleştirdi. Böylece bu zamana kadar fazla bir önem atfedilmeyen Halkulvad Limanı ve Kalesi, İspanya'nın Akdeniz'deki büyük ve müstahkem üslerinden biri hâline geldi.

Şarlken.

TUNUS'UN İKİNCİ FETHİ
Cezayir hâkimi Uluç (Kılıç) Ali Paşa, Tunus'u 1569'da ikinci defa Osmanlı hâkimiyetine aldıysa da Halkulvad Kalesi, İspanyollar'da kaldı.
Osmanlı donanmasının 1571'de İnebahtı'da Don Juan komutasındaki müttefik Haçlı donanması tarafından mağlup ve neredeyse tamamen imha edilmesi, Osmanlılar'ın bütün Akdeniz'de olduğu gibi Tunus'taki konumunu da tehlikeye soktu. Don Juan'ın 1572 yazında İspanya donanması ile Tunus'a saldıracağına dair haberler İstanbul'a geldi. Ancak Haçlılar'ın beklemediği bir hızda yeniden inşa edilen Osmanlı donanması, Kaptanıderya Kılıç Ali Paşa komutasında daha o yaz Akdeniz'e açılınca Don Juan, Tunus'a yönelik planlarını erteledi.
II. Selim, 1573'te Piyale Paşa ve Kılıç Ali Paşa'nın donanma ile Tunus'a gitmelerini emretti. Osmanlı donanması, Pulya taraflarını tahrip edip Messina Boğazı'na kadar ilerlediyse de havanın sertleşmesinden ötürü tekrar İstanbul'a döndü. Bunun üzerine Don Juan, 1573 sonbaharında Tunus'u İspanya donanmasıyla geri aldı ve kendisiyle birlikte hareket eden Hafsî hanedanından Muhammed'e verdi.

Halkulvad kuşatması.

AFRİKA KIYILARI ELE GEÇTİ
Osmanlı yönetimi, son gelişme karşısında hem gücünü hissettirip İnebahtı'da zedelenen Akdeniz hâkimiyeti iddiasını pekiştirmek hem de Halkulvad Kalesi'ni fethedip Tunus'u İspanyollar'dan kurtarmak için ertelenen seferi çok daha kapsamlı bir şekilde yeniden gündemine aldı.
Tunus seferi için toplam 300'den fazla gemiden mürekkep bir donanma ve 40-45 bin kişilik ordu teşkil edildi. İstanbul'da bulunan Yemen fatihi Vezir Koca Sinan Paşa, Kapudan Kılıç Ali Paşa komutasındaki donanma ile Tunus'a gönderilecek askere serdar tayin edildi.
Osmanlı donanması, 14 Temmuz 1574'te Halkulvad Kalesi önlerine geldi ve toplarını ateşledi. Kaledeki İspanyol askerleri de top atışlarıyla karşılık verdiler. Halkulvad'ın karşısından ayrılan Osmanlı donanması, top erişmeyecek bir yerde karaya yanaştı. Sinan Paşa, otağını deniz kenarında kurdurdu. İspanyollar'ın bütün Osmanlı askerinin ancak bir ayda alabileceğini öngördükleri su kulesi kısa sürede ele geçirildi.
Sinan Paşa, bir taraftan Halkulvad'ı muhasara ederken, diğer taraftan da Tunus şehrinin fethini kararlaştırdı. Tunus'un surları müstahkem olmadığı gibi, şehirde az sayıda İspanyol askeri vardı. Tunus'un Müslüman halkı da kendi aralarında Osmanlılar'la birlikte hareket etmek üzere anlaşmaya varmışlardı. Dışarıdan Osmanlı askerinin yürüyüşe geçmesi, içeriden de Müslüman ahalinin saldırısı karşısında Tunus'taki İspanyollar, Bastiyon denilen kaleye kaçtılar. Tunus şehrinin fethini müteakip derhal Bastiyon muhasara edildi.
Bu sırada kuşatma altındaki Halkulvad direnmeye devam ediyordu. Sonunda Halkulvad'ın Sinan Paşa'nın bulunduğu taraftaki Gümrükhane Kulesi alındı. Ardından açılan gediklerden yürüyüş yapılarak dış kalenin bir kara tabyası da fethedildi. 24 Ağustos'ta yapılan genel hücumla Halkulvad'ın iç ve dış hisarı fethedildi. Halkulvad Kalesi, fetihten sonra bir daha temellerinin atılması dahi mümkün olamayacak şekilde tahrip edildi.
Serdar Sinan Paşa, Halkulvad'ın fethinden sonra muhasarası devam eden Bastiyon'a geldi. Kısa bir süre sonra Bastiyon'un da ele geçirilmesiyle Tunus'un fethi tamamlanmıştı. Böylece Fas dışındaki bütün Kuzey Afrika kıyıları Osmanlı kontrolüne girmişti.

Osmanlılar Tunus'ta.

KALANLARA MAAŞ ZAMMI
Sinan Paşa, fetihten sonra Tunus'taki Osmanlı eyalet sistemini tanzim etti. Tunus Kalesi tamir, tahkim ve gerekli silahlarla teçhiz edildi. Serdar, sıra kale muhafazasında bırakılacak neferlerin tayinine geldiğinde askerleri huzuruna çağırıp, "Her kim burada bir müddet kalır ve vazifesini yerine getirirse maaşına zam yapılacaktır" dedi. Ancak askerden bu teklife karşılık gelmediği gibi kapıkulları ile sipahiler, "Hizmeti ve fethi tamam ettik. Burada kalmaya kudretimiz yoktur" diyerek serdarın teklifine itiraz ettiler.
Bunun üzerine Sinan Paşa, tellallar gönderip, "Gönüllü olarak her kim üç yıl süreyle burada kalır ve bu havaliyi koruyup vazifesinin gereğini yerine getirirse, kuloğlu ise onar akçe ile kapıya geçer, gönüllü ise kendisine 6 bin akçelik timar verilir. Ayrıca burada kaldıkları müddetçe maaşları günde dörder akçe olur" duyurusunda bulundu. Bu duyuruyu işitenler serdara müracaatla Tunus'ta gönüllü olarak kalmaya talip oldular.

BARBAROS'UN TÜRBESİNDE DUADAN SONRA SEFERE ÇIKILDI
15 Mayıs 1574 Cumartesi günü Koca Sinan Paşa, sarayda İkinci Selim'in elini öpüp izin aldıktan sonra devlet adamlarıyla birlikte törenle Eminönü İskelesi'ne indi. Sinan Paşa ve Kapudan Kılıç Ali Paşa, gemilere bindikten sonra donanma Beşiktaş'a geldi. Kuşluktan sonra iki saat burada beklendi. Barbaros Hayreddin Paşa'nın türbesinde hem efsane denizci hem de seferin başarısı için dua edildi. Bir süre sonra buradan ayrılan donanma, Topkapı Sarayı'nın önüne geldi. Sinan Paşa'nın kadırgası sarayın karşısındaki selam yerine ulaştığında serdar, kendilerini izleyen padişahı ayağa kalkıp selamladı ve gemilerden de tüfek ve top atıldı. Daha sonra donanma Yedikule yakınlarında demirledi. Ertesi gün de burada beklenerek askerin geri kalanı ve sefer levazımatı gemilere alındı. Bu iş tamamlandıktan sonra Tunus'a doğru hareket edildi.

.15 Ağustos 2021, Pazar
ERHAN AFYONCU
Atalarımız sellere karşı kemerli köprüler yapmıştı

Artuklu, Selçuklu ve Osmanlı döneminde yapılan kemerli taş köprülerimiz 900 yıldır ayakta kalırken, yeni yaptığımız düz betonarme köprülerimiz sellerde hemen yıkılıyor. Mimar ve inşaat mühendislerimiz, atalarının yaptığı coğrafyayla uyumlu köprülerden niçin ders almazlar?
İnsanlık eski tarihlerden itibaren ırmaklardan karşı yakaya geçebilmek için köprüler yaptı. Köprüler sayesinde yollar kesintiye uğramadan devam etti. Türkiye'deki tarihi köprülerimizle ilgili olarak Kazım Çeçen ve Semavi Eyice'nin TDV İslam Ansiklopedisi'ndeki maddeleri ile Gülgün Tunç'un ve Cevdet Çulpan'ın eserlerinden teferruatlı bilgiye ulaşıyoruz.
İlk köprüler, inşaat teknolojisinin olmadığı zamanlarda karşı tarafa uzatılan uzun taş ve ağaçlardı. Daha sonraki dönemlerde ahşap ve kâgir köprüler yapıldı. 19. yüzyılın sonlarından itibaren ise metal ve betonarme köprüler ortaya çıktı.

Mimar Sinan.

ANADOLU'NUN YÜZLERCE YILLIK KÖPRÜLERİ
Türkler, Anadolu'yu fethettikten sonra yeni ülkelerini eserlerle süsleyerek vatan yaptılar. Atalarımızın yaptığı eserler bütün ihtişamıyla Türkiye'yi süslüyor. Artuklu Türkleri tarafından Hasankeyf'te 12. yüzyılda yapılan Dicle Köprüsü ilk köprülerimizdendir. Yine Artuklular tarafından 1147'de inşa edilen Diyarbakır-Silvan arasındaki Malabadi Köprüsü bugün sağlam bir biçimde ayaktadır.
Türkiye Selçukluları tarafından yapılmış birçok köprü de ayaktadır: Kızılırmak üzerinde Kayseri Tekgöz Köprüsü (1202), Afyonkarahisar demiryolu istasyonu yakınında Akarçay üzerinde Altıgöz Köprüsü (1209), Eski Ankara-İstanbul yolunun başında Çubuk Suyu üzerinde Akköprü (1222), Tokat'ta Yeşilırmak üzerinde Taşköprü (Yeşilırmak Köprüsü-1250), Kırşehir-Aksaray arasında Kızılrmak üzerinde Kesikköprü (1251).

MİMAR SİNAN'IN SANAT ESERLERİ
Osmanlı döneminde askeri seferler sırasında ulaşımı sağlamak için ahşaptan geçici köprüler yapılırdı. Bu köprüler kısa sürede sağlam yapılmalıydılar. Mimar Sinan, Kanunî'nin 1538'deki Karaboğdan (Romanya) seferi sırasında ordunun geçebilmesi için 13 günde yaptığı köprü beğenilince mimarbaşılığa tayin edilmişti.
Mimar Sinan, 364 mimari esere imza atmıştır. En az 8 köprü yaptığını biliyoruz. Bu köprüler; Büyükçekmece Köprüsü, Silivri Köprüsü, Mustafa Paşa Köprüsü, Sokollu Mehmed Paşa Köprüsü (Çorlu), Kapıağası Köprüsü (Haramidere), Sokollu Mehmed Paşa Köprüsü (Alpullu-Sinanlı) Sokollu Mehmed Paşa Drina Köprüsü (Bosna-Vişegrad)

Mimar Sinan'ın 1528'de Vezir Çoban Mustafa Paşa için yaptığı Cisr-i Mustafa Paşa (Mustafa Paşa Köprüsü), Meriç üzerinde Bulgaristan'ın Svilengrad kasabasındadır. 300 metre uzunluğunda ve yirmi gözlüdür. Köprü, adını yakınındaki kasabaya da vermiş, ancak Cisr-i Mustafa Paşa, Bulgaristan toprakları içinde kalınca adı değiştirilmiştir.
Mimar Sinan'ın en muhteşem eserlerinden biri ise 1567'de inşa ettiği Büyükçekmece Köprüsü'dür. İstanbul Büyükçekmece'deki bir sanat harikası olan eser, birbirine bitişen dört büyük köprüden meydana gelmiştir. 28 gözlü köprü, 635 metre uzunluğundadır.
İvo Andriç'in romanına konu olan Drina Köprüsü ise Sokollu Mehmed Paşa için Mimar Sinan tarafından Vişegrad'da 1577'de yapılmıştır. 179 metre uzunluğunda, 11 gözlüdür.

COĞRAFYAYLA UYUMLU YAPILIRDI
Köprünün yıkılmaması için kemerlerin basınç merkezi dikkatli yapılır, akarsuyun köprünün ayaklarını oynatmaması için de ayaklar sağlam şekilde zemine oturtulurdu. Toprak, sağlam zemine ulaşılıncaya kadar kazılırdı. Eğer sağlam zemin bulunamıyorsa ahşap kazıklar çakılıp, başları kurşunla pekiştirilmiş demir kenetlerle bağlanırdı. Rahmetli Kazım Çeçen, Mimar Sinan'ın Büyükçekmece Köprüsü'nü bu şekilde yaptığını söyler.
Köprüler kemerli olduğu için günümüzdeki düz köprülerde olduğu gibi akarsuyla gelen ağaç ve diğer malzemeler birikip köprü yıkılmazdı. Ayrıca mimarlar köprü ayaklarının akarsuyun geldiği yönüne doğru sel yaran veya mahmuz denilen gemi burnu gibi çıkıntılar yaparlardı. Sel yaranlar, gelen suyun ayakların altını oymamasını sağlar ve buralara ağaçların takılmasını önlerdi.

Köprüler ne kadar iyi yapılırsa yapılsın afetin büyüklüğü sebebiyle köprüleri yıktığı zamanlar da olmuştur. Mesela, 1563'teki büyük İstanbul selinde Silivri, Küçükçekmece ve Büyükçekmece ile Harami Deresi'ndeki köprüler yıkılmıştı. Ancak atalarımızın kimi 900, kimi 800, kimi ise 200 yıl önce yaptığı köprülerin çoğu ayaktadır. Gülgün Tunç'un "Taş Köprülerimiz" ve Cevdet Çulpan'ın "Türk Taş Köprüleri: Ortaçağdan Osmanlı Devri Sonuna Kadar" eserlerine bakılırsa bu durum açıkça görülebilir.
Selçuklu ve Osmanlı döneminde yapılan kemerli taş köprülerimiz 900 yıldır ayakta kalırken, yeni yaptığımız düz betonarme köprülerimiz sellerde hemen yıkılıyor. Mimar ve inşaat mühendislerimiz, atalarının yaptığı coğrafyayla uyumlu köprülerden niçin ders almazlar?

TÜRKİYE'NİN ÖRNEK KÜTÜPHANESİ VE VERİ TABANLARI
Pandemi dönemi birçok alışkanlığımızın değişmesine sebep oldu. Salgın, bazı imkânların daha fazla farkına varmamızı sağladı. Araştırmacılar için özellikle dijital kütüphane hizmetlerinin önemi anlaşıldı. Altyapısını daha önceden büyük oranda tamamlayan ve her geçen gün kendisini geliştiren Türkiye Diyanet Vakfı İslam Araştırmaları Merkezi Kütüphanesi (İSAM), dijital veri tabanlarıyla salgın sürecinde can simidimiz oldu. İSAM'ın en önemli hizmeti, 46 ciltlik İslâm Ansiklopedisi'dir. Bu ansiklopedi, Türkiye'nin yüz akıdır ve ülkemizin ilmî saygınlığını artırmıştır. İslâm Ansiklopedisi, artık birçok konuda bütün dünyanın ilk ve en önemli müracaat kaynağıdır. İSAM Kütüphanesi, Türkiye'nin en iyi hizmet veren kütüphanelerinin başında gelir. Klasik kütüphaneciliğin yanında dijital hizmetleriyle de araştırmacıların bilgiye ulaşımını kolaylaştırmaktadır. Hizmete sundukları veri tabanlarından altısı metin erişimlidir. Metin erişimli veri tabanları sayesinde artık ilahiyat, tarih, edebiyat, kültür ve sanata dair yüzbinlerce makalenin tam metin PDF'lerine birkaç saniyede ulaşmak ve hiçbir ücret ödemeden indirmek mümkündür. Bu veri tabanında yalnızca künye ile tarama yapılmamakta, istediğiniz kelimeyi metin içinde de taratabilmektesiniz. Bu sayede araştırma yaptığınız bir konuya dair kısa sürede zengin bir veri elde edebilmektesiniz.

Kütüphanenin web sitesinden 4 bin Osmanlıca risale, 36 bin Osmanlıca makale ve 670 adet Osmanlı Salnamesi'ne de erişiliyor. İSAM'ın bir başka hizmeti olan Türkiye Kütüphaneleri Veri Tabanı da çok önemlidir. Bu veri tabanında Osmanlıca yazmaların künyeleri ve daha da önemlisi Kültür Bakanlığı'na bağlı 67 yazma kütüphanesinin kataloglarını taramak mümkündür. İSAM Kütüphanesi'nin her geçen gün geliştirdiği bir diğer hizmeti de dijital arşivleridir. Bugüne kadar Hüseyin Hilmi Paşa, Yusuf İzzeddin Efendi, Muhammed b. T. et-Tancî, Ziyad Ebüzziya, Orhan Şaik Gökyay, Kemal Batanay, Mehmed Safayhi, Veysel Paşa, Rıza Tevfik Bölükbaşı, Cüneyd Köksal'a ait özel arşivler, araştırmacının hizmetine sunuldu. İSAM Kütüphanesi'nin veri tabanlarından Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi'nin tamamına da erişilebiliyor. Burada ansiklopedinin maddelerine ulaşıldığı gibi, metin içinde de tarama yapılabiliyor. Ayrıca aradığınız madde ile ilgili diğer maddeler de dikkatinize sunuluyor. Bu veri tabanı araştırmacılar kadar, öğrenciler için de büyük kolaylıklar sağlıyor. Artık kimin, ne şekilde yazdığı belli olmayan internetteki yazılar yerine İslâm Ansiklopedisi'nin maddelerindeki bilgi ve görsellere müracaat ediliyor. Bu sayede işin ehli tarafından kaleme alınmış nitelikli bilgiye çok kolay bir şekilde ulaşılmış oluyor. İSAM Kütüphanesi'nin bir diğer önemli hizmeti de İstanbul'a ait kadı sicillerinden 100 cildine ulaşma imkânı sunmasıdır. Bu veri tabanında aradığınız kelimeyi metin içinde tarayabilir, ilgili metnin tamamını görebilir, orijinali ile mukayese edebilir ve bunların PDF'ine erişebilirsiniz. İSAM, Türkiye Diyanet Vakfı'nın en önemli ve en faydalı hizmetlerindendir. Salgın sürecinde çok daha fazla kullanmaya başladığımız bu tür veri tabanlarını hiçbir ücret talep etmeden araştırmacıların hizmetine sunan İSAM yöneticilerini ve işlerini severek yapan kütüphanecileri tebrik ediyorum. Tarih ve edebiyat araştırmacıları ile öğrencilerinin ise Türk Tarih, Edebiyat, Kültür ve Sanat Makaleleri Veri Tabanı'nın (https://ktp.isam.org.tr) büyük bir hazine olduğuna dikkatlerini çekiyorum.

22 Ağustos 2021, Pazar
ERHAN AFYONCU
Tâlibân, Afganistan’ın kurucu babasına ait tablonun önünde böyle poz verdi

Tarih boyunca Afganistan, farklı milletler tarafından yönetildi. İlk Afgan devleti ise 1747’de Abdalî kabilesinden Ahmed Şah Dürranî tarafından kuruldu. Tâlibân liderlerinin, önünde bütün dünyaya poz verdiği tablo, Ahmed Şah Dürranî’nin Afganistan’ın başına geçişinin temsili resmidir
ABD'nin başarısız olup Afganistan'dan çekilmesi ve Tâlibân'ın ülkeye hâkim olması bütün dünyanın ana gündemi oldu. Ülke büyük bir kaosa sürüklenirken birçok devlet yeni gelişmeler karşısında nasıl hareket edeceğini tartışıyor.
18. yüzyılda Afganistan Devleti, ilk kurulduğunda da gelişmeler bölge devletleri tarafından merakla takip edilmişti. Devletin kurucusu Ahmed Şah Dürranî ise bölgede tutunabilmek için Osmanlı ile ittifak kurmak istemiş ve bunun için İstanbul'a elçi göndermişti. İlk Afgan devletinin kuruluşu ve Osmanlı'ya ittifak teklifi Orhan Yazıcı, Mehmet Saray, Yusuf Hikmet Bayur, Azmi Özcan, Uğur Demir'in araştırmalarından öğrenebilir.

AFGANİSTAN'A HÂKİM OLANLAR
Afganistan, Milattan Önce 500'de İran Hükümdarı I. Darius zamanında İran'ın hâkimiyetine girdi. Ardından Milattan Önce 331'de Büyük İskender tarafından işgal edildi. Daha sonra bölge Baktriana Devleti, Sakalar, Kuşanlar, Akhunlar (Eftalit) tarafından idare edildi. 480'de ise Halaç Türkleri'nin hâkimiyetine girdi.
Halaç hâkimiyeti yaklaşık bir asır sürdü. Hazreti Osman zamanında bölgede İslâmiyet yayıldı.
9. yüzyılda Sâmâni Devleti bölgeye hâkim oldu ve bu durum bir asır devam etti.
Ardından bölgedeki Türkler, Sebük Tegin liderliğinde Afganistan'da Gazne merkezli Gazneli Devleti'ni kurdular.
Selçuklular ile Gazneliler arasında 1040 yılında yapılan Dandanakan Savaşı'ndan sonra bölge Selçuklu idaresine girdi ve bu hâkimiyet bir asır sürdü.
Selçuklular'dan sonra Gurlular, Hârizmşahlar, Moğollar ve Timurlular tarafından yönetildi.
Afganistan, 16. yüzyılda Timur'un torunlarından Babür'ün kurduğu Babürlüler'in idaresine girdi. Babürlü hâkimiyeti üç asır sürdü.
18. asra gelindiğinde Babürlü hâkimiyetinin zayıflamasıyla birlikte bölge Safevîler ile Babürlüler arasında sık sık el değiştirdi.
Bu durum Batı Afganistan'da kabilelerin bağımsız hareket etmelerine zemin hazırladı.
Avşar Türkleri'nden Nadir Şah'ın Safeviler'in çöküşünden istifade ederek hızla yükselmesi Afganistan tarihi için de bir dönüm noktası oldu. 1736'da İran'da hâkimiyetini sağlayan Nadir Şah, 1738'de Kandehar'ı ele geçirdi ve hâkimiyetini daha sonra Kâbil, Celalâbâd ve Peşaver'e kadar genişletti. 1740'ta Lahor'a girdi.

İLK AFGAN DEVLETİ
Nadir Şah, 1747'de öldürülünce İran büyük bir kargaşaya sürüklendi. Afganistan aşiretlerinden Peştun Abdalî kabilesi reisi Ahmed Şah Dürranî, bu kargaşadan istifade ederek Kandehar'da hükümdarlığını ilan etti ve Afganistan Devleti'ni kurdu.
Abdalîler'in bölgede daha önce hâkimiyet kurmuş Akhunlar'dan (Eftalit) geldiği söylenir.
Eşref Gani'nin makamında bulunan ve Tâlibân liderlerinin bütün dünyaya önünde poz verdiği tabloda Ahmed Şah Dürranî'nin Kandehar'da Afganistan'ın başına geçişi temsili olarak resmedilmiştir.
Dürranî, 1751-1752 yıllarında Afgan Türkistanı'na bir sefer başlattı. 1751'de Pencab'a girdi. Afganlar'ın hızlı yayılışı üzerine Babürlüler, 1752'de İstanbul'a bir elçi gönderdiler. Babürlü elçisi, Afganistan Devleti'ne karşı Osmanlı'ya ittifak kurmayı teklif etti, ancak teklifine olumlu bir cevap alamadı.
Osmanlılar'ın ittifak teklifini kabul etmemesi Dürranî'nin elini rahatlattı ve Babürlüler aleyhine hâkimiyet alanını daha da genişletti. 1756'da Delhi'ye hâkim oldu. 1761'de Maratalar'a karşı kazandığı Panipat Muharebesi sonrasında Hindistan'daki hâkimiyeti daha da perçinleşti.

OSMANLI'YA İTTİFAK TEKLİFİ
Hindistan'daki başarılarından sonra bu kez Ahmed Şah Dürranî, 1762'de Osmanlı yönetimine ittifak teklifinde bulundu. Sultan III. Mustafa'ya gönderdiği nâmede, nasıl tahta çıktığını, Hindistan'daki zaferlerini anlattıktan sonra İran'a karşı ittifak teklif ediyordu.
Dürranî'nin Hindistan'daki başarılarına rağmen Osmanlılar'a ittifak teklif etmesinin en önemli sebebi, İran'da yaşanan iç karışıklıklardı.
Ahmed Şah, nâmesinde Safevîler ve Babürlüler gibi kadim devletlerin başına gelenlerin ibretlik bir durum olduğunu, "Dünyanın ahvalinin karıştığını", "Eski büyük devletlerin sarsıldığını" söylüyordu.
Devamında İran'daki anarşinin bütün İslâm dünyasına sirayet etme tehlikesinin bulunduğunu, bunu da ancak Osmanlılar ve kendisinin durdurabileceğini yazıyordu.
Ahmed Şah'a Aralık 1762 tarihli nâmeyle cevap verildi. Cevapta iki ülke arasındaki kadim dostluk vurgulandı;
Dürranî'nin Hindistan ve İran'daki başarıları övüldü. Buna mukabil İran aleyhindeki ittifak teklifi diplomatik bir lisanla reddedildi. Gerekçe olarak Osmanlılar ile İran arasındaki sulhun hâlâ devam ettiği ve bozmak için de bir sebep bulunmadığı belirtildi.
Ayrıca bir müddettir İran'da süren harpler sebebiyle devlet adamlarının ve halkın zor duruma düştüğü; harap haldeki İran'ı fethetmek şimdi her ne kadar kolaysa da, "böyle zayıf düşmüş bir halk üzerine asker sevk etmek suretiyle onları daha da zor duruma düşürmenin" Osmanlılara yakışmayacağı bildirildi.
Bu cevapla birlikte Afganistan Hükümdarı Ahmed Şah Dürranî'nin ittifak teşebbüsü de akim kaldı.

***

AHMED ŞAH DÜRRANî
Ahmed Şah Dürranî'nin hayatı ve Afganistan Devleti'nin kuruluşu, Orhan Yazıcı'nın hazırladığı doktora tezinde ayrıntılı bir şekilde anlatılır.
1722'de doğan Ahmed Şah Dürranî, Abdâlî kabilesi reisi Muhammed Zaman Han'ın oğludur. 1737 yılında Nadir Şah tarafından esaretten kurtarıldı ve şahın hizmetine girdi. Ahmed Şah cesareti, zekâsı ve askerî kabiliyeti sayesinde kısa sürede Nadir Şah'ın dikkatini çekti. Şahın özel koruma birliğinin başına geçti. Nadir Şah ile birlikte birçok sefere katıldı ve askerlik tecrübesini artırdı.
Şahın en yakınlarından biri olması sayesinde siyasî dengeleri de iyi öğrendi.
Nadir Şah, 1747'de çadırında iki İran beyi tarafından öldürüldü. Bu hadise İran'da büyük bir iç kaosa sebep olurken Dürranî'nin ise iktidar yolunu açtı. Dürranî, 1747 Haziran'ında Kandehar'da taç giyerek hükümdarlığını ilan etti. Böylece bağımsız Afganistan Devleti kurulmuş oldu. Dürranî, şah unvanını kullanmaya başladı ve kendi adına para bastırıp hutbe okuttu. Devlet idaresinde Afgan kabilelerinin de söz sahibi olmalarına imkân tanıdı ve böylece bölgenin sosyal yapısı ile bir çatışma yaşamaktan uzak durmaya çalıştı.
Ahmed Şah, 1748 yılındaki birinci Hindistan seferinden fazla başarı elde edemese de ikinci Hindistan seferinde Kuzey Hindistan'daki Lahor ve Mültan'ı ele geçirdi. 1750'de Herat ve Meşhed'e hâkim oldu. 1756 ve 1760 yıllarında iki ayrı Hindistan seferine çıktı. 1761'de Maratalar'a karşı Panipat Muharebesi'nde çok büyük bir zafer elde etti. 1762-1767 yılları arasında üç ayrı Hindistan seferi düzenledi.
1770'te Buhara Hanlığı üzerine yürüdü.
Dürranî, 50 yaşına geldiğinde sağlığı bozulmuştu. Yoğun ve stres dolu mücadele yılları şahı fazla yıpratmıştı. Özellikle şeker hastalığı Afgan hükümdarını hızla zayıf düşürmüştü. Ayrıca burnunda çıkan yara dayanılmaz ağrılara sebep oluyordu.
Yara daha sonra vücuduna yayıldı. Bu yüzden 1772 Şubat'ında ikinci oğlu Timur'u veliaht tayin etti. 23 Ekim 1772'de daha 50 yaşında iken öldü ve cenazesi Kandehar'a getirilerek burada defnedildi. Ahmed Şah Dürranî, Afgan kabilelerini bağımsız bir devlet çatısı altında toplamayı başarmıştı.
Afganistan'daki birçok müessesenin temellerini attı, ülkede arazi sayımları yaptırdı ve kadınların haklarını genişletti.

29 Ağustos 2021, Pazar
ERHAN AFYONCU
30 Ağustos Zaferi Türk Ordusu’nun hasret kaldığı taarruz başarısıdır

Osmanlı İmparatorluğu’nun son dönemindeki askeri başarılarına bakarsak bunların “Plevne, Şıpka, Yanya müdafaaları” gibi savunma savaşları olduğunu görürüz. “Sarıkamış ve Kanal harekâtı” gibi taarruzlarda ise başarılı olunamamıştır. Milli Mücadele’nin sonunda 26 Ağustos 1922’de başlayan ve 9 Eylül’de Yunan Ordusu’nun Ege’ye dökülmesiyle neticelenen Büyük Taarruz ise Türk tarihinin son asırlarındaki en önemli taarruzudur
Türk milleti, Anadolu'nun işgali üzerine esareti kabul etmeyip direnmeye başladı. 19 Mayıs 1919'da Mustafa Kemal Paşa'nın Samsun'a ayak basmasıyla birlikte de Milli Mücadele'de kendisini zafere götürecek liderini buldu. Atatürk, hem cephelerde hem de diplomaside adım adım Milli Mücadele'yi başarıya götürdü. Zekeriya Türkmen, Şerafettin Turan ve Sadık Sarısaman, Hikmet Öksüz ve İsmail Köse gibi tarihçiler, araştırmalarında Büyük Taarruz'u anlatırlar.

Atatürk, Fevzi Çakmak'la birlikte İzmir'e giriyor.

BÜYÜK TAARRUZ HAZIRLIKLARI
Sakarya Meydan Muharebesi'nde kazanılan zaferden sonra Türk Ordusu, Büyük Taarruz'a hazırlandı. Ordunun eksikleri eldeki kısıtlı imkânlarla giderildikten sonra birlikler, hazırlanan taarruz planlarına göre gizlilikle harekete geçti. Yunan Ordusu, Türk Ordusu'ndan hem sayı hem de teçhizat bakımından üstündü. Ancak ordumuzda ve Türk milletinde karşı tarafta olmayan, birlik ruhu vardı. Yunan Ordusu ve siyaseti ise bölünmüş durumdaydı. Savaşın bitirilmesini isteyen General Anastasios Papulas görevden alınarak, yerine Yorgo Hacıanestis getirildi. Bu gelişmeler üzerine 6 general istifa etti.
Mustafa Kemal Paşa, taarruzdan önce diplomatik hamleler yaptı. 21 Ocak 1922'de Fransızlar'ı etkilemek için İzmit'te Türk dostu Claude Farrere ile görüştü. Daha sonra Kûtül'amâre'de Türkler'e esir düşen İngiliz Generali Townshend'le 26 Temmuz'da Konya'da buluştu. İçişleri Bakanı Fethi Bey'i (Okyar) Paris ve Londra'ya gönderdi. Ancak olumlu bir sonuç çıkmadı. Fethi Bey, "Millî maksatlarımızın elde edilmesi ancak askerî hareketle kabil olabilecektir" diye rapor verdi. Bu gelişmeler üzerine uzun süreden beri büyük bir ustalıkla hazırlanan taarruz planı devreye sokuldu. Yunanlılar, bahar ayları boyunca taarruzu beklemişler, ancak Türkler ise en uygun anda harekete geçmişlerdi. Türk Ordusu bekledikçe, Yunan Ordusu'nun cesaret ve azmi kırılmıştı.

Sami Yetik'in "Yunan Topçularına Baskın" isimli tablosu.

Yunan topçuları, hâkim tepelere yerleştirilerek bir hat teşkil edilmişti. Ayrıca 69 uçaklık bir hava güçleri vardı. Yunanlılar, sahip oldukları coğrafi avantajlar ve silah üstünlüğü sebebiyle hemen her noktasını savundukları tel örgüler çekilmiş hattın geçilmez olduğuna inanıyorlardı. Bu yüzden 1922 Temmuz'unda Yunanlı generaller, güney cephesi komutanı hariç Türk Ordusu'nun genel bir taarruz yapmasına ihtimal vermiyorlardı.
Birliklerimiz gizlice, Yunanlılar'ın haberi olmadan Afyonkarahisar bölgesine konuşlandılar. Gelişmeleri Yunan istihbaratının ruhu bile duymamıştı. Yunanlılar, 22 Ağustos'ta taarruzu sezmeye başladılar, ancak taarruz başlayıncaya kadar ana hedefin neresi olduğunu anlayamadılar. Bu arada Hacıanestis görevinden alınarak, Yunan Ordusu başkomutanlığına General Nikolaos Trikopis getirildi.
Mustafa Kemal Paşa, 24 Ağustos'ta cephedeki gelişmeleri incelemek üzere 1. Ordu karargâhına geldi. 25 Ağustos saat 12.30'da ertesi gün yapılacak taarruza dair emir yayınlandı. Gece vakti Mustafa Kemal Paşa, Fevzi Paşa, İsmet Paşa ve Nurettin Paşa taarruzu sevk ve idare etmek için seçilen Kocatepe'ye geldiler.

Türk birlikleri İzmir'de.

SAAT 5'TE BAŞLADI
26 Ağustos 1922 sabahı saat 5'te Türk Ordusu harekete geçti. Önce top atışlarıyla Yunan mevzileri tahrip edildi, ardından bütün cephe boyunca ordumuz taarruza geçti. Yunan ordusunun lojistik ve haberleşme bağlantıları kesilince Yunan birliklerinin kendi arasındaki irtibat koptu. Yunan mevzileri teker teker ele geçirildi. Afyon bölgesindeki mevzileri inceleyen yabancı uzmanlar, "Türkler bu mevzileri dört-beş ayda ele geçirirlerse bir günde düşürdüklerini iddia edebilirler" demişlerdi.
Bu yüzden Yunanlılar geçilmez bir savunma hatları olduğuna inanmışlardı. Ancak geçilmesi aylar sürer denilen mevziler Türk taarruzu sonucu 2 günde yarılmış, Yunan birlikleri Afyon'un doğu ve güneyindeki mevzilerinden sökülüp atılmıştı. Türk askeri kovalıyor, Yunanlılar kaçıyordu. Yunanlılar, Dumlupınar mevzilerine ulaşarak direneceklerini zannettiler.
Türk taarruzu karşısında, Yunan Ordusu hızlı bir şekilde parçalandı. Yunan Ordusu kötü idare edilmiş, moral açıdan çökmüş ve Anadolu'ya hâkim olacaklarına dair inancını kaybetmişti. Yunanlılar, birliklerini yaklaşık 650 kilometrelik bir cephe hattına dağıtarak kuvvet yığma prensibini ihlal etmişler, taarruz üzerine birliklerini Afyon'a yönlendirme de yetersiz kalmışlardı.
Buna karşılık Türk Ordusu, birliklerini 65 kilometrelik bir cephede konuşlandırmıştı. Türk komuta heyeti savaşı Yunan mevzilerine çok yakın yerlerde idare ederken, Yunan komuta heyeti cepheden daha uzaktaydı. Bu taktik hatalar ve Yunan Ordusu'nun psikolojik durumu savaşı kaybetmelerinde önemli rol oynamıştır.

"İlk hedefiniz Akdeniz'dir, ileri."

RUM SINDIĞI SAVAŞI
30 Ağustos'ta Dumlupınar'da Yunan birliklerinin etrafı sarıldı. Mustafa Kemal Paşa tarafından komuta edilen Başkomutan Meydan Muharebesi'nde akşam olduğunda büyük bir zafer kazanılmıştı. Atatürk, bu zafere Sırplar'a karşı kazanılan Sırp Sındığı savaşına benzeterek Rum Sındığı savaşı demişti.
Mustafa Kemal Paşa, zaferin ardından 1 Eylül'de de ordularına, "İlk hedefiniz Akdeniz'dir, ileri!" emrini verdi. General Trikopis ve kurmay heyeti 2 Eylül'de Uşak'ta Türklere esir düştü. Türk birlikleri 9 Eylül'de İzmir'e girip, hükümet konağına yeniden Türk bayrağını çektiler. 18 Eylül'de Bandırma'nın kurtarılmasıyla Batı Anadolu, Yunanlılar'dan tamamıyla temizlendi.

Dumlupınar Zaferi haberi.

TAARRUZ 14 GÜN SÜRDÜ
Milli Mücadele'nin sonunda 26 Ağustos 1922'de başlayan Büyük Taarruz, Türk tarihinin son asırlarındaki en önemli taarruzudur. Mustafa Kemal Paşa'nın komuta ettiği Türk kuvvetleri, Büyük Taarruz ile 14 gün gibi kısa bir sürede Yunan Ordusu'nu denize dökmüştü. İmparatorluğun son dönemindeki askeri başarılarımıza bakarsak bunların savunma savaşları olduğunu görürüz. Plevne, Şıpka, Yanya savunmaları gibi.
Sarıkamış ve Kanal harekâtı gibi taarruzları ise kaybetmiştik. 9 Eylül'de Yunan ordusunun Ege'ye dökülmesiyle neticelenen Büyük Taarruz'da ise büyük bir zafer kazanılıp, Türkler'in Asya'ya sürülmesi ve topraklarının paylaşılması planı olan Şark Meselesi'nde Avrupa'nın son noktayı koyması önlenmiştir.

05 Eylül 2021, Pazar
ERHAN AFYONCU
1453’te toplarla, 2021’de SİHA’larla savaş konseptini değiştirdik

Türk SİHA’ları savaş anlayışını değiştirip yeni bir savaş konsepti geliştirdi. Geçtiğimiz günlerde ise Akıncı TİHA, ordumuzun silah envanterine girdi. 568 yıl önce Fatih Sultan Mehmed de İstanbul kuşatmasında ve sonrasında topları etkin bir silah olarak kullanarak yeni bir savaş konsepti geliştirip harp tarihinin gidişatını değiştirmişti
İstanbul surlarının kalınlığı ve yüksekliği Osmanlı ordusu için büyük bir dezavantajdı. II. Mehmed daha önce ataları tarafından dört defa kuşatılan, ancak surları bir türlü aşılamayan şehri fethetmek için farklı metotlar kullanması gerektiğinin farkındaydı. Genç Sultan, 1451'de tahta geçip İstanbul'un fethini gündeme aldığında o zamana kadar savaş tarihinde etkili olarak kullanılmayan topların aşılmaz surları geçmek için en etkili araç olabileceğini anlamıştı.
Avrupa'da top ilk kez İngiltere ile Fransa arasındaki Yüzyıl Savaşları'nda (1337-1453) kullanılmaya başlandı ama ilk dönemlerde hantallıklarından dolayı hiçbir zaman kullanışlı bir savaş aracı olamamıştı. Osmanlılar 15. yüzyılın ilk yarısında kullanmaya başladıkları topları kısa sürede ordularına adapte etmişlerdi. II. Murad, Edirne'de bir tophane kurmuştu.

70 ÇİFT ÖKÜZLE ÇEKİLDİ
II. Mehmed, tahta çıkar çıkmaz Saruca Usta'nın kontrolünde Edirne'de yoğun bir şekilde irili ufaklı birçok top döktürttü. Genç padişah, top döküm çalışmalarını bizzat takip edip topların ebatını belirledi. Fatih Sultan Mehmed dönemindeki topların pek çoğu oldukça pahalı bir malzeme olan bakır ve kalayın karışımıyla elde edilen bronz toplardı.
Genç sultan surları yıkmak için o zamana kadar görülmemiş büyüklükte top döktürdü. II. Mehmed, 1453 Ocak'ında Edirne'de büyük topu denemeye karar verdi. Top saraya giden anayolun önüne büyük bir ihtimamla yerleştirildi. Gök gürültüsü gibi çok yüksek bir gürültü çıkaracağı ve bunun ansızın duyulması sonucu insanların sağır olabileceği veya hamile kadınların düşük yapabileceği konusunda halk uyarıldı. Ertesi sabah barut ateşlendi. Gülle büyük bir gürültüyle toptan çıktığında ortalığı toz duman bulutları kapladı. Çıkardığı gürültü 20 kilometre öteden duyuldu. Gülle atış noktasından bir mil öteye giderek düştüğü yerde bir kulaç derinliğinde çukur açtı.
Sultan Mehmed, 1453 Şubat'ı başında büyük topun İstanbul'a taşınmasını emretti. Otuz araba birleştirildi ve topu çekmek için güçlülerinden 70 çift öküz seçildi. Arabaların düz durmasını sağlamak ve yerinden kaymasını engellemek amacıyla 200 adam topun yanında yürüdü. Yol üzerindeki herhangi bir engeli aşmak üzere ahşap köprüler inşa etmek için 50 marangoz ve onlarla beraber 200 amele topun önünden gittiler. Topun İstanbul önlerine getirilmesi iki ayı buldu. Surların önüne kuşatma için hazırlanan Osmanlı topları her birinde dört topun bulunduğu 14 batarya hâlinde yerleştirildi. Büyük toplardan biri imparator sarayının, diğeri ise Topkapı'nın karşısına yerleştirilmişti. Büyük top 600 kiloyu aşan gülleler atıyordu. Son derece sert, siyah renkli taş gülleler Karadeniz'den getirilmişti.

SURLAR TOP ATIŞLARI KARŞISINDA ACİZ KALDI
Osmanlılar, Bizanslılar'ın toparlanmasına fırsat vermemek için kuşatma boyunca surları bitmek tükenmek bilmeyen yoğun topçu ateşiyle dövdü. Topkapı-Edirnekapı arasındaki kulelerin bir kısmı ve surların üst kısımları yıkıldı. Topların çarptığı surlardan kopan parçalar etraftaki müdafileri yaralıyor veya öldürüyordu. Surlar oldukça kalın ve muhkem olmalarına rağmen bu dehşetengiz makinenin hücumu altında zayıf kalmıştı. O kadar çok top ve ok atışı yapılıyordu ki, gökyüzünü görmek mümkün değildi.
Bizans İmparatoru, top atışlarının tahribatını azaltmak için surların üzerinden ağaçlar uzatıp kalın iplere yün ve benzeri maddelerle dolu çuvallar asmış, ancak bu bir işe yaramamıştı. Bu sırada, müdafiler açılan gedikleri kapatıyor, surların yıkılan kısımlarını fıçılar, toprak ve diğer malzemelerle dolduruyorlardı. Türkler ise büyük bir cesaretle çengelleri kullanarak yıkılmış surların üzerine yerleştirilen fıçıları yere düşürüyorlardı.
Bazen de büyük topların surlara doğru fırlattığı bir gülle hendeğe düştüğünde onu ağlarla geri çekerek tekrar fırlatıyorlardı. Bizanslılar da karşılık vermek için toplarını surların üzerine yerleştirip ateşlemişlerdi, ancak bu atışlar surları sarsmış ve zarar vermişti. En büyük topları ise ilk defa ateşlendiğinde çatlamıştı. Bu yüzden topçuyu sultandan rüşvet almakla suçlamış ve öldürmeye kalkmışlardı.

YENİ ATIŞ TAKTİKLERİ
Osmanlılar, özellikle büyük topu korumak için her atıştan sonra kalın keçe parçalarıyla örterek, cam gibi parçalanmasını engelliyorlardı. Bu tedbire rağmen hava, metalin derinliklerine ulaştığından, top iki veya azami üç atıştan sonra parçalanabilirdi. Bunun için de atış yapıldığında, top sülfür ve güherçilenin sıcaklığıyla cızırdarken, topçular çabucak yağla ıslatıyor ve havanın gireceği yerleri bununla kapatıyorlardı. Yağın sıcaklığıyla ılık bir hale geliyor ve soğuğun etkisi ortadan kalkıyordu.
Büyük topun yanında yer alan iki küçük top, hedefi belirlemek için kullanılıyordu. Büyük top ateşlenmek istendiğinde topçular önce hedefi belirliyor ve küçük topu ateşliyordu. Bu başarılı olduğunda büyük toptan bir gülle fırlatılıyordu. İlk atış isabet ettiğinde ve müdafiler onun patlamasını işittiklerinde sağır oluyorlardı ve seslerini yükselterek feryat ediyorlardı: "Tanrı bize merhamet etsin!"
Büyük top o kadar şiddetli bir gürültü çıkarıyordu ki, çok geniş bölgede etkili sarsıntılara ve büyük bir korkuya sebep oluyordu. En büyük top günde yedi defa atış yapıyordu. Bunlardan ilki alacakaranlıkta, şafağın sökmekte olduğunun ve atışların yeniden başlayacağının habercisi olarak yapılırdı. Bizanslılar bu dehşetengiz saldırı metotları karşısında paniğe kapılmışlardı. Ayrıca kuşatma sırasında yeni atış teknikleri keşfedilmişti. Başlangıçta hep aynı noktaya ateş edilirken, sonradan üçgen şeklinde hedef belirlenip atış yapılarak surlar rahatça yıkılmıştı.
Kuşatma sırasında meydana gelen önemli bir gelişme de topların havan topu şeklinde kullanılmasıdır. Havan topu, kuşatma sırasında Galata sırtlarından Haliç'te bulunan gemilerin vurulması için kullanıldı.

SAVUNMA SİSTEMİ DEĞİŞTİ
Top, Fatih Sultan Mehmed'in İstanbul kuşatmasında etkili bir şekilde kullanmasıyla önemli bir savaş aracı oldu. Böylece Ortaçağ kalelerinin fonksiyonu sona erdi. Yeni bir savunma sistemi olarak "Trace İtalienne" ortaya çıktı. Kalelerin şekli ve savunma sistemi değişti.
Fatih'in döktürdüğü toplardan günümüze altı tanesi ulaşmıştır. Bu toplardan iki tanesi Rumelihisarı'nın önünde, bir tanesi Eyüp Meydanı'nda, iki tanesi Harbiye Askeri Müzesi'nde, bir tanesi de İngiltere'de Tower of London Müzesi'ndedir. Sultan Abdülaziz, 1464'te Ali adlı bir top döküm ustasının yaptığı bu topu 1868'de İngiliz Kraliçesi Victoria'ya hediye etmiştir.

URBAN VE TOPLARI
1452 yazında Bizans'tan istediği ücreti alamadığı için İstanbul'dan ayrılan Macar asılı mahir bir top döküm ustası olan Urban, Osmanlı hizmetine girdi. Genç padişah, Urban'a kalın ve çok muhkem olmalarına rağmen surlara nüfuz edebilecek kadar büyük toplar döküp dökemeyeceğini sordu. Usta, "Eğer dilerseniz, bana şu anda gösterilen gülleleri atabilecek kadar büyük toplar dökebilirim. Şehir surlarının nasıl olduğunu biliyorum. Benim topumdan atılan gülleler, Babil surlarını dahi yıkabilirler. Onların nasıl döküleceğini en ince ayrıntısına kadar biliyorum. Fakat menzilinin ne kadar olacağını bilemem ve bu konuda size garanti veremem" diye cevap verdi.
Sultan, "Bana bu topu dök. Onun menziliyle bizzat ilgileneceğim" diye emretti. Böylece bronz toplamaya, ustalar ise kalıpları dökmeye başladılar. Top dökme işi üç ayda tamamlandı. Sonuç olağanüstüydü. Urban, daha sonra bir büyük top daha dökecekti.

12 Eylül 2021, Pazar
ERHAN AFYONCU
Osmanlı döneminde okul heyecanı

Yaklaşık 1.5 yıl süren bir kesinti döneminden sonra okullar açıldı. Bir çocuğun eğitime başlaması, tarih boyunca hep önemli olmuştur. Osmanlı döneminde bütün mahalle eğlenerek çocuklarını okula büyük törenlerle başlatırdı
Pandemi yüzünden kapanan okullarımız bu hafta eğitim-öğretime başladı. İlk defa birinci sınıfa başlayacak öğrenciler biraz endişe, biraz da heyecanla okullarına gittiler. Osmanlı İmparatorluğu'nda çocukların okula başlaması için belirlenmiş bir yaş sınırı yoktu. Çocuklar olgunlaşma durumlarına göre dört ile altı yaş arasında mektebe başlarlardı.
Van Mour'un fırçasından okula başlama töreni.

19. yüzyılda çocuklar dörtbeş yaşlarında ise okula ebeveynlerinin rızasıyla gönderilirdi. Altı yaşındakileri göndermeyen aileler ise cezalandırılırdı. İlkokul eğitimi veren okullara "sıbyan mektebi", "mahalle mektebi" veya "taş mektep" denirdi. II. Abdülhamid döneminden sonra ise ibtidaî mektepler açıldı. Sıbyan mektepleri hakkında Ali Birinci, İsmail Kara, Mustafa Öcal, Osman Ergin ve Cahit Baltacı'nın araştırmaları vardır.
Çoğu taştan camilere bitişik inşa edilen mektepler, büyük bir odadan ibaret olurdu. Mekteplerin caminin yakınında olması, çocukların dini eğitim almaları içindi. Çocukların okula başlaması, gelenek haline gelmiş törenlerle olurdu. Çocuğu okula başlayacak bir aile ziyafetler düzenler, mektebin hocasına hediyeler verilirdi. Okuldaki diğer öğrencilere de şeker, simit vs. dağıtılırdı.
Aileler çocuklarının mektebe başlama gününü kandillere denk getirmeye çalışırlardı. Eğer kandile denk gelmezse çocuklar pazartesi veya perşembe günleri okula başlarlardı. Okula başlayacak çocuğu olan aile evlerini baştan aşağı temizler, ailenin kadınları temizlikten sonra okula gidecek öğrenci adayıyla birlikte hamama giderek eğlenirdi.
İbtidaî mektebi.

'BED-İ BESMELE'
Çocuğun okula başlayacağı gün, bütün aile hava aydınlanmadan kalkardı. Yeni elbiseler giydirilen çocuğun boynuna işlemeli bir Kur'an cüz kesesi asılırdı. Fesin giyildiği dönemde çocuğun başındaki püskül mavi olur ve fese bir nazarlık takılırdı. Evdeki hazırlıklar bitince Eyüp Sultan ve Fatih türbeleri ziyaret edilirdi.
Aile türbe ziyaretinden döndükten sonra mektebin diğer çocukları, okula başlayacak arkadaşlarını evinden alarak ilahi ve aminlerle götürmek için eve gelirlerdi. Çocukların okula törenle başlamalarına "amin alayı" veya "bed-i besmele" denirdi.
Mektebe başlayacak çocuk, evin önünde kendisini bekleyen süslenmiş ata bindikten sonra tören başlardı. İlahicilerin dualarını amincilerin "Amin, amin" sözleri takip ederdi.
Çocuk ata bindirildikten sonra amin alayı yürümeye başlardı. Alayın en önünde atlas yastık üzerinde sırmalı cüz kesesiyle elifba taşınırdı. Arkasından da başının üzerinde çocuğun okulda oturacağı minder ve elifbayı koyacağı rahleyi taşıyan birisi giderdi. Bu iki kişiyi ata binmiş çocuk takip eder, arkasından da mektep hocası, hocanın yardımcıları, ilahiciler ve aminciler gelirdi.
Törende çocuğun akrabaları ve davetliler de bulunurdu. Çocukların anneleri ve mahallenin kadınları da okula başlayan çocuğa eşlik ederlerdi. Ayrıca töreni seyretmek isteyenler yol boyunca dizilirlerdi.
Süheyl Ünver'in çizgileriyle taş mektep.

İLK DERS
Amin alayı ilahiler eşliğinde okulun önüne gelince, okul hocasının yardımcılarından biri öğrenciyi elinden tutarak okula götürürdü. Okuldan içeri giren çocuk, hocasının elini öptükten sonra karşısında bulunan minderine otururdu. Besmele çeken hoca cüzde Arap alfabesinin ilk harfi olan "Elif"i göstererek adını yüksek sesle söylerdi. Ardından da "Bugünlük dersin bu kadar, unutursan kulaklarını çekerim" derdi.

OKULLARIN MASRAFINI VAKIFLAR VE HALK KARŞILIYORDU
İLKOKULLARIN Karahanlılar ve Selçuklular zamanındaki "sıbyan mektebi" ismi Osmanlı döneminde de kullanıldı. Okullar çoğunlukla tek bir odadan oluştuğu için eğitim bir hoca tarafından yürütülürdü. Mektep hocaları, medrese mezunuydular. Öğrenciler arasında sınıf ayrımı yoktu. Hoca seviyelerine göre öğrencilerle gruplar halinde çalışırdı. Hocanın kendileriyle ilgilenmediği zaman öğrenciler ya yazı yazar ya da istirahat ederlerdi. Eğitim kesintisiz olarak devam ederdi ve tatil diye bir kavram yoktu. Öğrenciler de senenin istedikleri ayında eğitime başlarlardı. Okula kız, erkek karışık giderdi. Bazı okullarda ise kız ve erkek ayrı idi.
Bir Batı çiziminde mektepte eğitim.

Okulun masrafları mahalle halkı tarafından karşılanırdı. Okulda çocuğu olan aile, mektebin hocasına gücüne göre para veya kumaş, koyun, yiyecek, ayakkabı gibi şeyler verirdi. Ayrıca okulun ısınma ve diğer giderlerini de aileler karşılardı. Fakir çocuklar ile öksüz ve yetimler için kurulmuş vakıflar vardı. Vakıflar öğrencilere yemek, harçlık ve elbise verirdi.
Mektepte eğitim Osmanlı döneminde kullanılan alfabenin öğrenilmesiyle, yani "Elifba" ile başlardı. Alfabe bazen tekerlemelerle öğrenilirdi. Sıbyan mekteplerinde Kur'an, ilmihal bilgileri, namaz sureleri, tarih, coğrafya, güzel yazı, imla ve matematik öğretilirdi. Eğitim sabahın erken saatlerinde başlar, ikindiye kadar devam ederdi. Öğlende yemek ve namaz arası haricinde eğitim kesintisizdi. Teneffüs yoktu. Okullar mahalle mektebi olduğu için öğrenciler evlerine giderek yemeklerini yiyip tekrar okullarına dönerlerdi. Bazı okullarda ise yemekhaneler vardı. Okullarda öğretimin yanında disipline de önem verilir, suç işleyen veya yanlış bir davranışta bulunan çocuk falakaya yatırılarak cezalandırılırdı.
Öğrenci Kur'an'da belli bir yere geldiğinde hocasının elini öpüp, hocanın yardımcılarından biriyle evine giderdi. Evde büyüklerinin elini öperek eğitiminin belli bir seviyeye geldiğini gösterirdi. Öğrencinin ailesi durumlarına göre hocanın yardımcısına bir hediye verirdi. Öğrencilerin hatim indirmelerinde tören yapılırdı. Öğrencinin ailesi ziyafet hazırlar, hocaya hediyeler verirdi. Eğitim üç-dört yıl sürerdi. Mahalle mektebini bitiren okumaya kabiliyetli ise medreseye gider, yeteneği veya durumu uygun olmayan da bir sanat öğrenirdi. Evliya Çelebi, IV. Murad'ın 1638'de Bağdat seferine çıkışı sırasında yapılan törende sıbyan mekteplerinin geçişini şöyle anlatır: "Sıbyanın hesabı imkânsızdır. Allah sayılarını artırsın. Hocaların sayısı 1993, mektep 1993 adettir. Bu hocaların binlerce cin askeri gibi küçük ve büyük ebced okuyan çocukları hesapsız kâğıttan külahlar giyip, ellerinde dümbelekler çalıp her bir mektebin çocukları, dualar ederek amin derlerdi. Hocaları da dua ederek binlerce öğrenci grup grup geçtiler."

19 Eylül 2021, Pazar
ERHAN AFYONCU
Çiçek aşısına ‘Türk buluşu’ diye karşı çıkanlar, ölüm korkusuyla sonradan aşılandı

Türkiye’de aşı karşıtları aslı astarı olmayan saçma sapan iddialarda bulunuyor. İşin ilginç yanı ise Avrupa aşıyı 18. yüzyılın ilk çeyreğinde bizden öğrenmiş, ancak bizden giden aşılara “Müslüman işi” diye karşı çıkanlar da olmuştu. Hatta aşı sonucunda insanların vücudundan inek çıkan karikatürler bile yapılmıştı. Ancak kraliyet çevrelerinin kendi çocuklarını aşılatarak örnek olmaları ve çiçek hastalığının yaydığı ölüm korkusu, zamanla aşı karşıtlığını azalttı
Çiçek hastalığıyla ilgili ilk eserler İslam âlimleri tarafından 10. yüzyılda kaleme alındı, ancak bu eserlerde hastalığın önlenmesi veya tedavi edilmesiyle ilgili bilgi bulunmaz. 11. yüzyıla gelindiğinde ise er-Razi, hastalığın tarifini yaparak kızamık ile karşılaştırdı. Avrupalılar ise bu karşılaştırmayı ancak 18. yüzyılın ortalarında Thomas Sydenham ile yapacaktı. III. Ahmed'in hekimlerinden Sakızlı Emanuel Timonius, 1714'te Latince yayınlanan kitabında Türk topraklarında uygulanan çiçek aşısını anlattı.

Çiçek aşısı aleyhine 1802 tarihli bir karikatür.

AŞIYI AVRUPA'YA LADY MONTAGU GÖTÜRDÜ

Edward Wortley Montagu, III. Ahmed'in hükümdarlığı döneminde 1716'da İngiltere elçisi olarak İstanbul'da göreve başladı. Elçinin eşi Mary Wortley Montagu da yanındaydı. Lady Montagu, Osmanlı topraklarında geçirdiği iki yılı ülkesindeki arkadaşlarına yazdığı mektuplarda anlattı.
Lady Montagu, 1715'te çiçek hastalığı geçirmiş ve yüzünde hastalığın izleri kalmıştı. Erkek kardeşini de 1713'te çiçekten kaybetmişti. İngiliz elçisinin eşi, İngiltere'de bilinmeyen çiçek aşısının Osmanlı topraklarında yaygın bir şekilde kullanıldığını hayretle gördü. Hafif çiçek çıkaranlardan alınan cerahat, çiçek çıkarmayanların derisine çizilerek sürülüyordu. Lady Montagu, Osmanlı topraklarında bu aşının nasıl yapıldığını görünce, oğlunu da aşılattı. Bu tatbikatı arkadaşı Sarah Chiswell'e Edirne'den yazdığı 1 Nisan 1717 tarihli mektubunda şöyle anlattı:
"...Bizde pek çok yaygın ve zalimane olan çiçek hastalığını burada keşfettikleri bir aşı ile önlüyorlar. Birçok kocakarının sanatları sırf bu ameliyatı yapmak... Her sene aynı ameliye binlerce çocuğa yapılıyor. Aşıdan kimse ölmüyor. Aşının faydasına inandığım için sevgili yavruma da yaptırmaya karar verdim. Vatanımı çok sevdiğim için aşının oraya da girmesini isterim."
Lady Montagu, 1718'de İskoç asıllı elçilik doktoru Cerrah Charles Maitland'dan beş yaşlarındaki oğlu Edward'ı aşılamasını istedi. Dr. Maitland, Lady Montagu'nun isteğini yerine getirdi. Edward, ilk çiçek aşısı olan İngiliz'di.
İngiltere'deki tıbbî çevreler bu aşıya halk tedavisi olarak gördükleri için karşı çıktılar. Ancak 1721'de İngiltere'de yeni çiçek salgını başladı. Lady Montagu, 1721 Nisan'ında Dr. Maitland'dan üç yaşlarındaki kızını aşılamasını istedi. Çok istekli olmayan Charles Maitland, Kraliyet Hekimler Koleji'nden üç doktorun gözetiminde küçük kızı aşıladı. Aşılama sırasında orada olan ve biri hariç çocuklarını çiçekten kaybeden James Keith de bu durumu görünce altı yaşındaki oğlunu aşılattı.

Mary Wortley Montagu ve oğlu.

KRALİÇE SAHİP ÇIKTI

Ağustos 1721'de Londra'da Newgate Hapishanesi'nde idamı bekleyen altı mahkûma, aşılanmayla hayatta kalma şansı sunuldu. Mahkûmlar aşılanmayı kabul ettiler ve kraliyet hekimlerinden Sir Hans Sloane'nin gözetiminde yapılan aşı denemesi olumlu sonuç verince serbest bırakıldılar. Hastalığa maruz kalan bir mahkûmun bağışıklığı da ispatlanmıştı. Aşının başarısına rağmen tartışmalar bitmedi.
Lady Montagu, Eylül 1722'de takma isimle aşılanmayı açıklayan ve savunan bir makale yazdı. Kral II. George'un eşi Brandenburg-Ansbachlı Caroline, 1722 sonlarında Londra'da beş yetimi aşılattı. Ardından Dr. Maitland'a iki çocuğunun aşısını yaptırdı. Ancak bazı çevreler, Müslüman bir devletten İngiltere'ye geldiği için aşıya karşı çıkmaya devam ettiler.

Çiçek aşısı aleyhine bir Fransız karikatürü

BU AŞI MUHAMMEDÎ KÖKENLİDİR

1730 ile 1735 yılları arasında Osmanlı İmparatorluğu'nda büyükelçilik yapmış olan Kont Kinnoull'un uşağı Samuel Medley, günlüğüne 28 Mart 1735'te şöyle yazmıştı:
"Bowstring doktrinleri de çiçek aşısı da Muhammedî kökenlidir ve asla hür doğmuş bir İngiliz bünyesine uymaz. Doğal ve ilâhî yasalara mugayir olup bizim vücudumuz üzerinde bir yüktür. Vahşîce aşılama hevesinin İngiltere'de hâkim olması şaşılacak bir iştir. Pek çok eğitimli ve soylu şahıs bu işi yapmıştır ama bu ne meşru, ne âdil ne de uygulanması mazur görülebilecek bir iştir.
Daha sonradan ağrıyacağı veya çürüyeceği korkusuyla sağlam bir dişi çekene gülünmez mi? Veya bu beyefendiler şayet veba içimizde olsaydı bu sebepten ötürü bizi aşılarlar mıydı? Her ne kadar sebepleri aynı olsa da bence bunu yapmazlardı.
Kendi isteğimizle ve bir kasd-ı mahsusla kendimizi içine soktuğumuz durumdan kurtuluşumuzun vasıtalarıyla nimetlenmek için nasıl dua edebiliriz. Takdir-i ilahiye iman başka bir şey, ona aykırı iş yapmak başka bir şeydir".

Samuel Medley'in günlüğü.

AŞI YAYILDI

Aşılama henüz çok güvenli olmamasına ve aşı karşıtlarına rağmen bu usul özellikle kraliyet çevrelerinin desteğiyle çiçek aşısı Rusya, İsveç, İtalya, Fransa'da hızlıca yayıldı. Yapılan aşıların sonuçları herkes tarafından dikkatle takip ediliyordu. London Magazine 1735'te dış haberler sayfasında şu haberi yayınladı: "Philadelphia'dan: Güzden bahara kadar çiçek hastalığı çok yaygındı ve o şehirde bilinen en büyük salgındı. 129 kişi aşılanmıştı. Beyazlardan 32 kadın ve erkek, 64 tane de 12 yaş altı çocuk aşı olmuştu. Siyahîlerden genç ve yaşlı 32 kişi aşı olmuştu. Siyahîlerden yalnızca biri öldü. Vefat eden tek kişi oydu."
Aşının yaygınlaşmasında sık sık çıkan çiçek salgınlarının öldürücülüğünün de önemli bir payı olmuştu. Lady Montagu, 1762'de öldüğünde 13 yaşında olan Edward Jenner'in sığır çiçeğinden geliştirdiği aşı ise 1980'de çiçek hastalığını bitirdi.

Belfast Telegraph.

O AŞIYI TANITMIŞTI

2 ŞUBAT 1939 tarihli Belfast Telegraph gazetesi, aşının İngitere'ye nasıl geldiğini şöyle anlatmıştır:
"Aşıyı kim bulmuştu? 10 kişiden 9'u muhtemelen bu soruya cevap olarak Edward Jenner ismini verecektir. Fakat o sadece süreci mükemmelleştirmiş ve aşılamanın toplum sağlığını muhafaza etmekte paha biçilmez bir rol oynamasına yarım asır engel olan bu bakış açısının darlığı ve batıl inancın üstesinden gelmiştir. Esasen bu uygulama Türkler tarafından asırlardır bilinmekteydi fakat Jenner'in bu süreci mükemmelleştirmesinden yaklaşık yarım asır önce aşılamayı İngiltere'ye tanıtan bir kadındı.
Dünya tıp tarihinin en büyük buluşlarından birini keşfettiğinde Montagu, İstanbul'daki İngiliz elçiliğinde yaşamaktaydı ki eşi burada bir büyükelçiydi. Doğunun romantik atmosferi onun ilgisini çekmiş ve ülkenin her yönünü dolaşmıştı.
Bu gezilerinden birinde Montagu, etrafı bebeklerini kendisine teslim eden bir grup anne ile çevrili Arap (Müslüman) bir doktor görmüştü. Doktor sıvı içeren bir kaba bir kamışı daldırmış ve çocukların kollarına zerk etmiştir. Şaşıran ve konuya alaka gösteren Montagu araştırmalar yaptı ve bu çocuklara sığır çiçeği hastalığı bulaştırılarak çocukların çiçek hastalığı tehlikesinden nasıl uzak tutulduklarını öğrendi.
Büyükelçinin eşi bu günlerde çiçek hastalığının İngiltere'nin en büyük sağlık sorunlarından biri olduğunun farkındaydı ve bu keşfinden elçiliğin resmi doktoru Dr. Maitland'a bahsetti, dolayısıyla da konuya olağanüstü ilgi duymuştu. O kısa bir süre sonra aşıyı temin etmiş ve elçiliğin mensuplarını aşılamıştır. 4 yıl sonra 1721'de Londra'ya dönünce, o zaman kendisi aşıya inanan birkaç uzmandan biri olarak mukayeseli süreçte ön plana çıkmıştı".

26 Eylül 2021, Pazar
ERHAN AFYONCU
103 yıl önce İspanyol gribiyle boğuşuyorduk

Dünya, Kovid-19’dan önceki son büyük salgını 103 yıl önce 1918’de İspanyol gribi ile yaşamıştı. Dünyada on milyonlarca insanın ölümüne sebep olan salgın, Türkiye’yi de vurmuştu. Başta fazla önemsenmeyen hastalık, ölümler artınca basının ve halkın ana gündemi olmuştu
İspanyol gribi, bütün dünyada olduğu gibi Osmanlı İmparatorluğu'nda da ciddi sayıda ölüme sebep oldu. Bu konuda Mustafa Temel, Murat Yolun, Berna Arda-Ahmet Acıduman, Murat Güldal, Recep Öztürk ve Muzaffer Albayrak'ın araştırmaları vardır.
Mart 1918'de Amerika'da ortaya çıkan İspanyol gribi, Temmuz 1918'den itibaren Türkiye'de de görülmeye başladı. Ancak bu ilk dalga, dünyada olduğu gibi büyük can kayıplarına neden olmadı. Bu yüzden hastalığa dair basında çıkan ilk haberlerde ölümcül olmadığı yönünde ifadelere yer verilmekteydi. Ekim ayına gelindiğinde ise hem salgının yayılma hızında bir ivme hem de can kayıplarında ciddi bir artış yaşandı. Bu esnada terhis edilen askerler, salgının yayılma hızını oldukça artırmıştı. Salgından en fazla etkilenen şehir ise başkent İstanbul'du. Savaşın yüzünden sağlık hizmetleri derin yara alan şehirde, yokluk ve hijyen problemleri hüküm sürmekteydi. Haliyle hastalığın yayılması için şartlar çok müsaitti.
İlk dalganın az ölümle neticelenmesi toplumda ve devlette hastalığa karşı bir ihmal ortaya çıkarmıştı. İlerleyen vakitlerde ölüm oranlarının artması üzerine durumun vahameti hızla fark edilip önlemler alınmaya başladı.

Hemşire, maskesiyle hasta bakıyor.

AŞI ÇALIŞMALARI
Durumun ciddiyetinin anlaşılmasının ardından devlet, öncelikle insanların bir araya gelmesini önleyici tedbirlere başvurdu. İlk olarak Ekim 1918'de eğitime ara verip kısa bir süre sonra açılan okullar, Aralık'ta vakaların artmasıyla yeniden tatil edildi. Bu tatili tiyatro ve konferans gibi toplu etkinliklerin yasaklanması takip etti. Sıhhiye Müdürlüğü, İspanyol gribine karşı alınması gereken tedbirler konusunda gazeteler vasıtasıyla halkı bilgilendirmeye çalışıyordu.

Dr. Âkil Muhtar.

Ardından İstanbul Şehremaneti, yani belediye salgından korunmak için yapılması gerekenlere dair bir beyanname yayınladı. Söz konusu yayınlarda bugün de gribe karşı alınan önlemler sıralanmaktaydı. Bu manada, hastalarla teması mümkün olduğunca azaltmak, soğuk algınlığına karşı önlem almak, ağız hijyenine dikkat etmek, mendil kullanmak, kalabalıklardan uzak durmak, hasta olanları izole etmek ve bakımı esnasındaki hijyene dikkat etmek gibi öneriler sıralanıyordu. Ancak hastalığın İstanbul'da en yoğun olduğu Aralık 1918'de futbol müsabakalarının ve mevlit törenlerinin devam etmesi, salgına dair önlemlerin pek iyi planlanmadığını göstermektedir.
Basında zaman zaman da hastalığın dünyadaki seyri, tanımlama çabaları ve semptomlarına dair yazılar yer alınmaktaydı. Söz konusu yazılarda hastalığın belirtileri arasında özellikle yüksek ateş, şiddetli baş ve kas ağrısı, iştahsızlık öne çıkmaktaydı. Bu manada özellikle Dr. Âkil Muhtar pek çok telif ve tercüme makaleyle hastalığa dair önemli bir literatür meydana getirmiştir. Ancak bu gibi yayınlarda tedbirlerin isabetliliğinin aksine teşhiste yanlışlıklar söz konusuydu. Zira dünyada hastalığın bakteri kaynaklı olduğu yönündeki yanlış kanaat gibi devrin Osmanlı gazetelerinde de hastalığın daha çok "üç gün humması" olduğu tahmin edilmekteydi.
Her türlü zorluğa rağmen gribe karşı aşı geliştirmek için çok gayret gösterildi. Bakteriyolojihane Müdürü Refik Bey aşı da üretti. Fakat söz konusu aşı gribe karşı beklenen tesiri göstermedi. Esasen grip virüsü henüz keşfedilmemiş olduğundan bu teşebbüsün başarısız olması kaçınılmazdı.

Amerika'da gripten etkilenenler hastanede.

SALGIN GENÇLERİ ÖLDÜRDÜ
Gribin Osmanlı topraklarında en etkili olduğu dönem, Ekim 1918-Şubat 1919 tarihleri arasıydı. Nitekim 5 Ocak 1919 itibarıyla okulların açılması kararı alınmıştı. Ancak okul ve sinemalar açılırken birtakım tedbirler de sıralanmış, özellikle havalandırma ve hijyen vurgulanmıştı. Zaten hastalığın etkisi de bir süre daha devam etti. 1919 yılı sonları ve 1920 yılı başlarından itibaren İstanbul'da hastalık tekrar görülmeye başladı.
Doktor Kilisli Rıfat (Kardam) da 1919 yılı sonlarında hastalananlar arasındaydı. Üstelik Kilisli Rıfat, bir süre Hilal-i Ahmer İdaresi'ndeki görevine devam edemeyeceğini bildirdiği arzuhalinde hastalıktan sonra kalbinde sorun yaşadığına dair dikkat çekici bir ayrıntı da kaydetmiştir. Söz konusu bu son dalga esnasında Kilisli Rıfat gibi çok sayıda İstanbullu hastalanmış ve devlet memurlarının çoğu yatağa düşmüştü.

20. yüzyılın başlarında İstanbul.

Basında bu son dalganın bir önceki dalgaya göre daha hafif seyrediyor olmasına rağmen "İspanyol Nezlesi Kapıda Bekliyor" başlığıyla dikkat edilmesi gerektiğine dair haberler yapılmıştı. Bu zor günlerde bazı fırsatçı eczacıların ilaç fiyatlarını artırdığı ve doktorların yetersiz kaldığı görülmektedir. Bu son dalganın İspanyol gribinin bir devamı olup olmadığı çok net değildir. Şayet bu son dalga da İspanyol gribinin bir devamı ise hastalığın dünyadaki üç dalgalı seyrinin aksine Osmanlı'da dördüncü bir dalga gerçekleştiği söylenebilir.
Sıhhiye Mecmuası'ndaki verilere göre 1918- 1919'da grip yüzünden İstanbul'da 9 bin 974 kişi vefat etmişti. Ancak bu sayıya 1920 yılının da dahil edilmesi gerektir. Üstelik verilerin eksik olduğu yönünde kanaatler de mevcuttur. Haliyle 1918-1920 yıllarında en az 15 bin İstanbullunun grip nedeniyle hayatını kaybettiği tahmin edilmektedir. Bazı dağınık veriler de basın üzerinden takip edilebilmektedir. Bu manada vakaların artmaya başladığı Ekim 1918'de bir ayda İspanyol nezlesi kaynaklı toplam 1801 kişinin vefat ettiği kaydedilmiştir.
Söz konusu ölümlerin önemli bir kısmı gençlerden müteşekkildi. Bu manada Recep Öztürk'ün Şehremaneti verilerine dayanarak hazırladığı bir istatistikte; 1918'de İstanbul'da İspanyol gribi kaynaklı ölümlerin % 66.9'u 1-40 yaş aralığındaki hastalardan oluşmaktaydı. Bu durum dünyadaki eğilimi yansıtması bakımından dikkat çekicidir. Zira bu salgın, tüm dünyada, yaşlılara nispetle daha çok gençlerin ölümüne neden oluyordu.
Rakamların net olmamasına rağmen hastalığın yıkıcı etkisine dair çarpıcı örnekler mevcuttur. Bu manada Moda'da ikamet eden eski Bahriye evrak müdürlerinden Ahmed Bey'in evinden bir haftada 4 cenaze çıkmıştı. İki kızı, bir oğlu ve bir torunundan oluşan bu kimselerden Ahmed Bey'in küçük kızı Mebrure henüz 16 yaşını yeni tamamlamıştı. Keza aynı günlerde güzide Osmanlı subaylarından Edib Bey de 25 yaşındayken İspanyol gribinden vefat etmişti.

İspanyol nezlesiyle ilgili gazete haberleri.

Elbette salgından etkilenen yalnızca İstanbul değildi. Bu manada Yozgat, Çorum, Eskişehir ve Ankara gibi Anadolu şehirlerinde de salgının etkili olduğu görülmektedir. Keza Musul, Beyrut ve Yemen gibi Osmanlı coğrafyasının çeşitli bölgelerinde de hastalığın hüküm sürdüğü anlaşılmaktadır. Ancak İstanbul dışında İspanyol gribinin Osmanlı topraklarındaki tesirine ve ölüm oranlarına dair şimdilik fazla bir bilgiye sahip değiliz.

HALKI UYARIN
8 Aralık 1918 tarihli Tasvir-i Efkâr Gazetesi salgın konusunda yetkilileri şöyle uyarıyordu:
"Sıhhiye Müdürlüğü ve Doktorlarımızın Dikkatine! İspanyol nezlesi dehşetli ve ölümcül bir salgın halini almaya başladı. Gün geçmiyor ki bir gencin, değerli bir vatan evladının veya memleketine hizmet etmiş yaşlı bir zatın bu hastalığın kurbanı olduğu işitilmesin. İspanyol nezlesi deyip hafife aldığımız bu hastalık Anadolu'ya da bulaşmış ve birçok yerde daha geniş ve feci tahribat yapmaya başlamıştır. Dün Sapancalı bir okurumuzdan; 'Cankurtaran Yok mu?" başlığıyla aldığımız bir mektupta İspanyol nezlesinin Sapanca'da insan bırakmayacak şekilde saldırdığını bildiriyordu.

Elim bir yardım niyazı ile ilgili makamların dikkatlerine sunuluyor. Bunca dert arasında bu hastalık da çaresiz millete bir 'Enver Paşa Âfeti' gibi müstevli oldu. Bu nedenle Sıhhiye Müdüriyeti ile bütün doktorlarımızın önemle dikkatini çekmek istiyoruz. İspanyol nezlesinin mahiyetine dair sürekli risaleler mi, beyannameler mi her ne vasıta ile olursa olsun halkın dikkatini çeksinler. Hastalıktan korunma yollarını ve bulaştıktan sonra tedavi çarelerini tarif etsinler. Gerekli uyarılarda bulunsunlar. Bu iş bugün bir fariza-i vataniyye oldu. Bununla uğraşmak belki elektrik şirketinin kömürü, tramvay şirketinin seferlerinden daha gereklidir".

..03 Ekim 2021, Pazar
ERHAN AFYONCU
Olympiakos başkanı ataları gibi ağıt yaksın

Olympiakos başkanı Marinakis, Fenerbahçe maçından sonra hezeyan dolu bir açıklama yaptı. Marinakis’in kendi şehrimiz dediği İstanbul’a Türk-İslam mührü kazınalı ve Ayasofya’da ezan okunalı 568 yıl oldu. Avrupalılar, İstanbul’un fethini Bizanslıların işledikleri günahların sonucu olarak görmüşlerdi. Olympiakos başkanı, atalarının günahlarını affettirmek için bol bol dua etsin ve yine ataları gibi İstanbul’a ağıt yakmaya devam etsin
Fatih'in İstanbul'u 29 Mayıs 1453'te fethi Hristiyan dünyası açısından büyük bir mağlubiyetti. Unutmamamız gereken en önemli şeylerden biri İstanbul'un dini ve tarihi açıdan Batılılar için önemidir. İstanbul, tarihte Hristiyanlığın en önemli merkezlerinden biri ve son Roma İmparatorluğu'nun başkenti olduğu için Batılılar, tarihlerindeki en büyük felaketlerden biri olarak gördükleri İstanbul'un fethini hiç unutmadılar.

BİZANSLILARIN GÜNAHLARI
İstanbul'dan kaçanların Ege'deki adalara varmasından sonra, İstanbul'un düştüğü haberi her tarafa yayıldı. Mektuplar yazılarak hızlı gemilerle Venedik senatosuna ve papaya gönderildi. 29 Haziran akşamı haber İtalya'ya ulaştı. Mektup senatoda okunduğunda salonu derin bir sessizlik kapladı. Senato üyeleri korku ve şaşkınlık ile birbirlerine baktılar. Ağıtlar, çığlıklar birbirini takip etti. Kimisi saçını başını yolarken, kimisi de göğsünü yumrukluyordu.

Hristiyan dünyası bugün bile atlatamadığı bir şoka girmişti. Kimse bu duruma inanamıyordu. Bazıları Bizans'ın yardımına gidilmediği için Avrupa'daki Hristiyan devletleri suçlarken, bazıları da Bizanslıların işledikleri günahların sonucunda bunların olduğunu ifade ediyordu.
Hristiyanlar İstanbul'un Türkler'in eline geçmesini Romalıların Kudüs'ü yakıp yıkması, Hazreti İsa'nın çarmıha gerilmesi ve dünyanın sonu gibi insanlık tarihindeki büyük felaketlerden birisi olarak algıladılar. Haber yayıldıkça her yerde yeni bir Haçlı seferi düzenleme fikri hakim oldu. Haber papaya ulaştığında, Papa V. Nicolas, "Hristiyanlığın utancıdır bu!" diye bağırmıştı. En başta papa olmak üzere birkaç yıl heyecanla birlik sağlamaya çalışıldıysa da, bir sonuca varılamadı.
İtalya'dan Sırbistan'a herkes sıranın kendilerine geldiğine inanıyor ve korkuyordu. Vaizler şehir şehir dolaşarak halka durumu duyurdular. İnsanların günahları yüzünden Doğu Roma'nın başkentinin Türkler'in eline geçtiği, eğer insanlar dine dönmezlerse Fatih'in Roma'ya kadar geleceğini anlattılar.

AĞITLAR YAKTILAR
İstanbul'un Türkler'in eline geçmesi Hristiyan dünyasında birçok ağıt yakılmasına sebep oldu. Bir Venedik şiirinde Hristiyanlığa şöyle sesleniliyordu: "Ağıtlar yaksın, korkunç düşüşüme gökyüzü ve bütün Hristiyanlar! Bu ne biçim kader? Hristiyanlar'ı körleştiren günahım ne benim? Felaketin bana yaklaştığını görmedi mi onlar." Bir diğer anonim çağrıda da Hristiyanlar bir araya gelmeye çağrılıyordu: "Her şeye kadir Tanrım! Lütfunla Hristiyanlığa güç ver! Barış ve birlik sağla! Ne Yunanistan'da ne Asya'da ve ne Avrupa'da tek bir Türk kalmayana kadar kovalamamız için bize büyük bir ordu kurmayı nasip et!"

Zonaro'nun fırçasından Fatih'in İstanbul'a girişi.

YENİ BİR ÇAĞIN BAŞLANGICI
İstanbul'un fethi, Türkler'in daha önceki tarihlerinde eşine rastlanılmayan, dünya siyasetine yön veren bir imparatorluğun kuruluşuna vesile olacaktı. Artık bir çağ kapanmış ve yeni bir çağ açılmıştı.
İstanbul'un fethi genç padişaha sonsuz bir kudret ve otorite sağlamıştı. Osmanlı Devleti bu fethin getirdiği büyük prestijle İslâm dünyasının en parlak devleti haline geldi. Fatih, fetihten aldığı kuvvetle Osmanlı'yı dünyanın en büyük devletlerinden biri hâline getirdi. 16. yüzyılda Osmanlı'nın bir dünya gücü hâline gelmesi, Afrika'da ve Güney Asya'da Endülüs felaketine uğramak üzere olan Müslümanlığı yok olmaktan kurtardı. Balkanlar'da Ortodoksluğu yaşattı. Avrupa'da Protestanlığın yayılmasını sağladı. Osmanlı Devleti, dünyanın birçok yerinde mazlumların sesi ve kurtarıcısı oldu.

İSTANBUL'A AĞIT
İstanbul'un fethi üzerine yakılan ağıtların en ilginçlerinden biri Bizanslı tarihçi Dukas'ın yazdığı şu ağıttır:
"Ey şehir, şehir, bütün şehirlerin başı!
Ey şehir, şehir, dünyanın dört tarafının merkezi!
Ey şehir, şehir, Hristiyanlar'ın iftihar sebebi ve barbarların hezimeti!
Ey şehir, şehir, içinde manevi meyvelerle dolu ikinci bir cennet!
Ey cennet şimdi güzelliğin nerede?
Vücut ve ruhun, manevi zarafetlerinin, faydalı kuvvetleri nerede?
Solmak bilmeyen cennet yeşillikleri arasında, çok zaman evvel dikilmiş olan Hazret-i İsa efendimin, havarilerinin gömülü bulunduğu vücutları nerede?
Azizlerin, şehidlerin kalıntıları nerede?
İmparatorların cesetleri nerede?

Türkler'in şehre girmesi üzerine imparatorun son çırpınışları.

Yollar, mabetlerin avluları, üç yol ağızları, tarlalar, bağların çevreleri, bunların hepsi, azizlerin, soyluların, dindar adamların, rahiplerin ve rahibelerin kalıntıları ile doluydu. Bunlar şimdi nerededirler?
Ne büyük felaket!
Ya Rab! Bize olan bu halleri hatırına getir.
Nazar eyle ve maruz kaldığımız hakaretleri gör! Babalarımızdan kalma mirasımız yabancılara kaldı, evlerimiz başkalarının eline geçti.
Babamız yok gibi, öksüz kaldık, annelerimiz dul kadınlara döndü. Takibata uğradık, zahmetler çektik ve rahatımız kalmadı.
Babalarımız günah işlediler ve öbür dünyaya gittiler. Biz ise onların günahlarının cezasını çekiyoruz.
Bizi kullar, hükümleri altına aldılar.
Bunların elinden kurtulan olmadı.
Başımızın üzerinde bulunan taç yere düştü.
Yazıklar olsun bize! Zira günah işledik...
Şimdi şehre gelen felaketi, müthiş esareti ve acı hicreti hangi kuvvetli dil tasvir edebilecek?
Maruz kaldığı felaket Kudüs'ten Babil'e veya Asurya'ya hicret etmek gibi değildir.
Ey güneş titre! Ey arz, sen de titre ve adil hakim olan Cenab-ı Hakk'ın günahlarımız için neslimizi tamamen terk ettiğinden inle!
Bakışlarımızı gökyüzüne çevirmeye layık değiliz, yalnız yüzümüzü yere koyarak, Allah'a karşı "adilsin ve kararların adalete uygundur" diye bağırmalıyız.
Günahlar işledik, dini kurallardan uzaklaştık.
Her milletten fazla haksızlık yaptık ve bize her ne yaptıysan hakiki ve adil kararlarınla yaptın.
Böyle olmakla beraber, Ya Allah! Bize merhamet et, biz de duadan geri durmayacağız."

.10 Ekim 2021, Pazar
ERHAN AFYONCU
İbrahim Müteferrika ve ilk matbaamızın sırları

Hemen herkesin yıllardır “Matbaa niye geç geldi?” diye fikir yürüttüğü, ancak ortaya yeni bilgi koyamadığı bir tartışma ortamı yaşanır. İlk Türk ve İslam matbaası ile matbaanın kurucusu İbrahim Müteferrika’nın hayatı yakın zamana kadar sisler altındaydı. Son yıllarda yapılan araştırmalar sonucunda matbaacılık tarihimiz aydınlanmıştır
Cumhurbaşkanlığı Millet Kütüphanesi'nde ilk Türkİslam matbaası ve matbaamızın kurucusu İbrahim Müteferrika'yla ilgili orijinal belge, yazma ve ilk matbaamızın bastığı bütün eserler "Müteferrika Sergisi"nde bir araya getirildi.
İlk Türk matbaası ile matbaanın kurucusu, yayımcı, devlet adamı ve bir Osmanlı aydını olan İbrahim Müteferrika hakkındaki bilgilerimiz yakın zamana kadar oldukça azdı. Matbaa ve İbrahim Müteferrika hakkında birçok kitap ve makale yayınlandıysa da bilgiler hemen hemen aynıydı. Birkaç araştırmada ortaya konulan bilgiler, bazı kelime değişiklikleriyle tekrar edilmişti.
Türkiye'de kurulan ilk matbaa, daha o dönemde Avrupa'da incelenmeye ve hakkında bilgi toplanmaya başlanmıştı. Türkiye'de İbrahim Müteferrika ile ilgili ilk araştırmayı Katolik bir Macar rahibi olan Dr. İmre Karacson yaptı. Karacson'un ardından İhsan Sungu, Ahmed Refik Altınay, Tibor Halasi Kun ve Niyazi Berkes'in yaptığı araştırmalardan sonra İbrahim Müteferrika'nın hayatı hakkında uzun süre yeni bir bilgi ortaya konulmadı, aynı bilgiler tekrarlanıp durdu. Daha sonra sadece bizim Osmanlı Arşivi'nde yaptığımız araştırma neticesinde İbrahim Müteferrika hakkında birçok yeni bilgiye ulaşıldı.

İbrahim Müteferrika

ULEMA, MATBAAYA ENGEL OLMADI
Bizim araştırmamızdan sonra bu konuda bazı yayınlar yapıldıysa da yine uzun süre orijinal yeni bilgiler ortaya konulmadı. Ancak Orhan Salih'in "İbrahim Müteferrika ya da İlk Osmanlı Matbaa Serüveni (1726- 1746)" isimli kitabı matbaa hakkında çok önemli yeni bilgilere ulaşmamızı sağladı. Ardından Fikret Sarıcaoğlu ve Coşkun Yılmaz'ın "Müteferrika, Basmacı İbrahim Efendi ve Müteferrika Matbaası" isimli eseri yayınlandı.

Hemen hemen herkesin yıllardır "Matbaa niye geç geldi?" diye fikir yürüttüğü, ancak ortaya yeni bir bilgi koyamadığı bir tartışma ortamını yaşar dururuz. Orhan Salih, 1726- 1746 tarihleri arasındaki çeşitli belgeleri inceleyerek, Müteferrika'nın bastığı kitapların okurlara hemen ulaştığını ve nispeten yüksek fiyatlarına rağmen satın alınıp ilgiyle karşılandığı tespit etmiştir.
Baskı kitap alan kişilerin sosyal ve mesleki durumunu tespit için bu araştırmayı yapan yazar, basma kitap satın alanların genelde Osmanlı saray ve merkez bürokrasisinde çalışanlar ile ulema mensupları olduğunu ortaya çıkardı. Özellikle ulemanın kitap alması, din adamlarının matbaaya karşı olmadıklarını açıkça ortaya koyuyor. Yani "Din yüzünden matbaa gelmedi" iddialarının doğru olmadığı belgelere dayalı olarak ortaya çıktı. Zaten matbaa Şeyhülislam Yenişehirli Abdullah Efendi'nin fetvasıyla kurulmuştur.

Müteferrika'yı matbaada çalışırken gösteren temsili resim

İLK MATBAAMIZ FATİH'TE KURULDU
Müteferrika, matbaasını evine kurmuştu. İlk matbaacımızın oturduğu yer, Fatih'te Sultan Selim Camii yakınlarındaki Mismarcı Şücaeddin Mahallesi'ydi. Bugün burası Mismarcı Sokağı olarak geçiyor. İbrahim Müteferrika, satılmayan kitaplarını da Sultan Selim Camii yakınlarında Tophane diye anılan yerdeki taş odada depolamıştı.
Müteferrika'nın miras kayıtlarından bol miktarda kâğıt depoladığı da anlaşılıyor. Miras kayıtlarının en ilginç ve en önemli yanı, İbrahim Müteferrika'nın bastığı ve öldüğünde satılmayıp kalan kitaplarıdır. Yıllardır Karacson'dan itibaren Müteferrika'nın öldüğünde satılmadan kalan birçok kitabı olduğu söylenir, ancak ne kadarının satıldığı bilinmezdi. Bu durum, Orhan Salih'in kitabıyla önemli ölçüde aydınlandı. Müteferrika'nın 3 milyon 172 bin 756 akçelik mirasının yaklaşık altıda beşini bastığı ancak satamadığı kitapları oluşturuyordu.

İlk matbaalarda harflerin dizilmesi

Kitapların satış performansına bakılırsa İbrahim Müteferrika'nın matbaanın ilk ürünlerini satmada oldukça başarılı olduğu görülüyor. Nitekim 18. yüzyılın sonlarına gelindiğinde Müteferrika'nın bastığı kitaplar piyasada bulunmuyordu. Toplumumuzun kitaba bakışı dikkate alındığında Müteferrika'nın kendi devrinin şartlarına rağmen iyi bir satıcı olduğu ortaya çıkıyor.
İbrahim Müteferrika, kitaplarını sadece Türkler'e değil Avrupalılar'a da satmıştı. Bu iş için Latince kataloglar hazırlayan Müteferrika, bunları Avrupa'nın değişik yerlerine göndererek kitaplarını pazarlamıştı.

Matbaanın açılması için padişahın izni ve şeyhülislamın fetvası

UCUZ VE KALİTELİ KİTAP
İbrahim Müteferrika'yı sadece bir matbaacı olarak düşünmek büyük bir hata olur. İbrahim Müteferrika'nın bastığı kitapların tarih, coğrafya, dil gibi konular ile askerlik sahasında olduğu dikkat çekiyor. Araştırmacılar, Müteferrika'nın bastığı eserlerin seçiminde oldukça isabetli davrandığını söylerler. Müteferrika, bastığı kitapların büyük bir kısmına ilaveler ve açıklamalar yapmış, bir kısmını da notlar ve haritalar ekleyerek zenginleştirmişti. Bilhassa Kâtip Çelebi'nin Cihânnümâsı'na yaptığı ilaveler, onun Rönesans sonrası Avrupa'daki gelişmeleri nasıl takip ettiğini açıkça gösterir. Cihânnümâ'ya yaptığı ilavelerdeki Batı'da gelişen yeni astronomi ve kâinat sistemleri hakkındaki bilgiler, eseri bir asır boyunca Türkçe literatürde bu konudaki en önemli metin haline getirmişti.

Matbaada basılan ilk kitap: Vankulu Lugati

Müteferrika, matbaacılığa başlarken, yayınladığı kitaplarda doğru metin yayınlama amacında olduğunu söylemişti. Yayınladığı kitaplar incelendiğinde bu amaca ulaştığını görüyoruz. Nitekim, Amerika kıtasının keşfini anlatan Müteferrika'nın bastığı "Tarih-i Hindî Garbi" isimli kitabı inceleyen Amerikalı araştırmacı Thomas Goodrich, mevcut yazma metinlerinin hiçbirisinin tam ve doğru olmadığını, tama ve doğruya en yakın olanını 1730'da Müteferrika'nın yayınladığını ve onun bu sonuca birden fazla metin kullanarak vardığını söyler.
İlk matbaacımız, matbaanın önemli amaçlarından biri olan ucuz kitap politikasını da gerçekleştirmişti. Nitekim Müteferrika, matbaadan önce piyasada 350 kuruşa satılan Vankulu Sözlüğü'nü 35-40 kuruşa satmıştı.

Müteferrika'nın ölüm kaydı

İBRAHİM MÜTEFERRİKA NELER OKURDU?
Orhan Salih'in bulduğu miras kayıtlarında matbaacımızın özel kütüphanesindeki kitapların neler olduğunu ve Müteferrika'nın neler okuduğunu artık tek tek biliyoruz. Bu kitapların içerisinde en ilginçleri Roma'daki Typographia Medicea'da 16. yüzyılın sonlarında ve 17. yüzyılın başlarında basılmış Arap harfli matbu Öklides Şerhi ve Nüzhetü'l-Müştak yer alıyor. Bu kitaplar Müteferrika'nın matbaa işine girişmeden önce geniş bir araştırma yaptığını gösteriyor.
Müteferrika'nın kütüphanesindeki birçok Latince ve çeşitli Avrupa dillerindeki kitapları içerisinde Meninski Lugati, Atlas Minor, İncil ve Tevrat dikkat çekiyor. İlk matbaacımız astronomi ile ilgili birçok kitaba ve 40'a yakın haritaya sahipti. Bunlar muhtemelen Müteferrika'nın Kâtip Çelebi'nin Cihânnümâsı'na yaptığı şerhlerde ve diğer bastığı ve yazdığı eserlerde kullandığı kitaplardı.
Müteferrika'nın özel kütüphanesindeki kitapların içerisinde Kâtip Çelebi'nin Mizanü'l-Hakk'ı, Gelibolulu Mustafa Âli'nin Nusretnâme'si, Kınalızâde Ali'nin Ahlak-ı Alâi'si, Nişancı Ramazanzâde Mehmed'in Tarih-i Mirât-ı Kâinât'ı, Ebu'l-fida'nın Takvim- i Buldan'ı, Acaibül-Mahlukat'ı da vardı.

17 Ekim 2021, Pazar
ERHAN AFYONCU
İnebahtı Savaşı’nı liyakatsizlik yüzünden kaybettik

Türk tarihinin en büyük mağlubiyetlerinden olan İnebahtı Deniz Savaşı’nın 450. yıldönümü Avrupa’da kutlanıyor. Barbaros’la birlikte Akdeniz’de üstünlüğü ele geçiren Osmanlı donanması, daha sonra deniz tecrübesi olmayan ve liyakatine bakılmadan kaptanıderyalığa tayin edilen Müezzinzâde Ali Paşa’nın, tecrübeli denizcilerin uyarılarına aldırmayıp kendi kafasına göre hareket etmesinden dolayı İnebahtı’da büyük bir mağlubiyet almıştı

Osmanlı Devleti, 1538'de Preveze, 1560'ta Cerbe'de düşman donanmalarını mağlup edince Türk donanması Akdeniz'de en büyük güç hâline geldi. Bir adım sonraki hamle ise Venedik'in Doğu Akdeniz'deki en önemli üssü olan Kıbrıs üzerine olacaktı. Venedik, Osmanlılar'ın Kıbrıs üzerine yürüyeceğini anlayınca, Papalık başta olmak üzere Avrupa'daki Hıristiyan devletlerden yardım talep etti.
Osmanlılar, 1570 yılının yazında Kıbrıs'ı fethederken, Venedik'e hiçbir yerden yardım gelmedi. Ancak Mayıs 1571'de Papalık, İspanya ve Venedik arasında Haçlı ittifakı kuruldu. İnebahtı Savaşı hakkında İdris Bostan hocamızın araştırmalarında teferruatlı bilgi vardır.

HAÇLILAR HAREKETE GEÇTİ
Kaptanıderya Müezzinzâde Ali Paşa komutasındaki Osmanlı donanması, nisan sonlarında Magosa'ya varıp mühimmatı teslim ettikten sonra gelmesi muhtemel Haçlı donanmasının yolunu kesmek için Rodos'a gitti. Ardından ikinci bir donanma Serdar Pertev Mehmed Paşa komutasında İstanbul'dan ayrıldı. Donanmaya bir süre sonra Uluç Ali Reis ile birlikte Trablusgarb Beylerbeyi Cafer Paşa da katıldı. Haziranın başlarında iki donanma buluştu ve bir süre denizlerde dolaşıp düşman toprakları yağmalandıktan sonra 22 Eylül'de İnebahtı'ya varıldı.
Osmanlı donanması, Dalmaçya kıyılarındaki Venedik topraklarını vurduktan sonra İnebahtı karşısında, Balyabadra'da demir attı. Donanma komutanları, ortalıkta düşman donanması olmadığı için Adriyatik'te kışı geçirmeyi düşünüyorlardı. Altı aydır denizlerde gezen donanmamız yorgun düşmüştü. Bazı gemiler ve sancakbeyleri, askerleriyle birlikte donanmadan ayrılmıştı ve Osmanlı donanmasının asker ve kürekçi açığı vardı.
Haçlılar, Kefalonya'ya geldiğinde Magosa'nın Türkler'in eline geçtiği haberini aldılar. Haçlı komutanları, kısa bir tereddütten sonra, Osmanlı donanmasıyla "Lepanto" dedikleri İnebahtı'da karşılaşmaya karar verdiler.

İSTİŞAREYE KULAK ASMADI
Kaptanıderya, Haçlılar'ın geldiğini haber alınca tecrübeli komutanlardan oluşan bir harp meclisi topladı. Tecrübeli bir denizci olan Uluç Ali Reis, İnebahtı Boğazı'nın müstahkem bir yer olduğunu ve Haçlılar'ın geçemeyeceğini, Osmanlı donanmasının eksikleri yüzünden körfezden çıkılmamasını tavsiye etti. Uluç Ali Reis, Barbaros'un yanında yetişmiş, Akdeniz'de yıllarca korsanlık yapmış, tecrübeli bir denizci idi.
Uluç Ali Reis'in fikrine Donanma Serdarı Pertev Paşa da iştirak etti. Fakat denizcilikten gelmeyen Kaptanıderya Ali Paşa, Uluç Ali Reis ile Pertev Paşa'nın görüşüne karşı çıkıp padişahın emrinin düşmanla savaşılması olduğunu söyledi. Halbuki Osmanlı donanması Uluç Ali Paşa'nın söylediği gibi oldukça iyi bir mevkide idi. Körfezin batısında esen rüzgârdan ve boğazdaki kalelerden dolayı düşman donanmasının içeri girmesi oldukça zordu.
Nitekim Haçlı donanmasında bulunanlar, "Türkler İnebahtı Körfezi'ne sığınmışsa, sefer bitti, bütün masraflar boşa gitti. Kadırgalarla boğazın korkunç geçişini zorlamak mümkün değildir. Hıristiyan donanması iki kalenin top ateşiyle mahvolacaktır" diye düşünüyorlardı.
Ali Paşa, deniz tecrübesi olmadığı için donanmayı stratejik bakımdan üstün bir yerden çıkarıp 50 kilometre kadar batıya, avantajı olmayan bir mevkiye nakletti. Uluç Ali Reis, kaptanıderyaya sığ sularda savaşmak yerine açık denizde savaşmanın daha avantajlı olduğunu, karaya yakın savaşılırsa askerlerin sahile kaçmaya çalışacaklarını söyledi. Fakat Ali Paşa, tecrübeli denizcinin ikinci teklifini de reddetti. Muharebenin gidişatı Uluç Ali Reis'i haklı çıkaracaktı.

BÜYÜK MAĞLUBİYET
Osmanlı donanması, savaş meclisinde kaptanıderyanın görüşünün ağır basması üzerine, Haçlı donanmasını İnebahtı açıklarındaki adalarda karşıladı. Hıristiyanlar, gemi, asker ve silah yönünden daha üstündüler, ayrıca Osmanlı donanması uzun süredir denizlerde dolaştığı için yorgunken, Haçlı donanması yeni yola çıktığı için dinçti.
Asıl muharebe İnebahtı önlerinde 7 Ekim günü öğle vakti başladı. Haçlılar, üç saat süren çatışmaların sonunda büyük bir zafer kazandılar. Hıristiyanlar, "kale gibi" büyük gemileri ve top üstünlüğüyle Osmanlılar'ı mağlup etmişlerdi. Osmanlı donanmasında kürek çeken Hıristiyan esirler, ordumuzu içten vurup Haçlılar'ın muharebeyi kazanmasına yardımcı olmuşlardı.
İnebahtı Deniz Muharebesi'nde Osmanlı donanmasının büyük bir kısmı yok edilmişti. Sadece Uluç Ali Reis, gece karanlığından istifade edip yaptığı manevrayla 30 gemiyle kurtulabilmişti. 190 Osmanlı gemisi ya batmış veya Haçlılar'ın eline geçmişti. Kaptanıderya Müezzinzâde Ali Paşa ile yüzlerce Osmanlı amirali ve komutanı muharebede şehit olmuştu.
Donanmamızdan 20 bin askerimiz şehit olmuş, 3 bin 845 kişi de Haçlılar'a esir düşmüştü. Ayrıca Osmanlı donanmasında kürek çeken 15 bin Hıristiyan forsa serbest kalmıştı. Haçlılar, gemilerde teslim olan veya denize düşen askerlerimizi esir almayıp öldürmüşlerdi. Hatta kurşun harcamamak için denize düşmüş askerlerimizi kayıklardaki mızraklı Haçlı askerleri katletmişlerdi.

Veziriazam Sokullu Mehmed Paşa, Kıbrıs seferini bir Haçlı tehlikesini Osmanlı'nın üzerine çekebileceği için baştan istememişti. Nitekim veziriazamın tahmini doğru çıkmış, Kıbrıs'ın fethini engelleyemeyen Haçlı donanması İnebahtı'da Osmanlı donanmasının hemen hemen tamamını yok etmişti.
Birçok Hıristiyan ülkesinde, muharebeyi kazandıkları 7 Ekim 1571 bayram günü olarak ilan edildi. Zafer anısına resimler ve heykeller yapıldı. Hıristiyan dünyası, güç birliği ve sağlam bir iradeyle Osmanlılar'ın yüzyıllardır korku salan gücünün engellenebileceğini anladı. İnebahtı'yla "yenilmez" denilen Türk yenilmiş, Osmanlı'nın yenilmezlik efsanesi bitmişti. Hıristiyanlar, İstanbul'un fethinden sonra bir türlü durduramadıkları Osmanlı İmparatorluğu'na ilk defa büyük bir darbe vurmuşlardı.

***

'İSTERSEK GEMİLERİ GÜMÜŞ, İBRİŞİM VE ATLASTAN YAPARIZ'

Osmanlı devlet adamları, Osmanlı sisteminin birkaç ay içinde yeni bir donanma oluşturabilecek güçte olduğunu ve İnebahtı'yı kazanan Hıristiyanlar'ın kendi aralarında denizde ikinci bir teşebbüste bulunamayacak derecede anlaşmazlıklar içinde bulunduklarını biliyorlardı. Avrupa bayram yaparken, Osmanlı metanet ve cesaretlerini koruyup mağlubiyetin izlerini sildi.

Sokullu, Osmanlı donanmasının yaralarını sarmak için süratle harekete geçti. Veziriazam, İnebahtı'da Haçlılar'a karşı tek direnebilen Uluç Ali Paşa'yı Cezayir Beylerbeyliği ile birlikte kaptanıderyalığa getirdi ve dağılmış donanmayı toplamakla görevlendirdi. Veziriazam, Ali Paşa İstanbul'a geldiğinde hizmetlerinden dolayı yeni kaptanıderyanın lakabını "Kılıç"a çevirdi. Yeni gemilerin inşasını da derhal olağanüstü bir çabayla başlattı.
İnebahtı'da donama yok olduğundan Osmanlı İmparatorluğu sahillerinin muhafazası için süratle yeni bir donanmanın inşa edilmesi gerekliydi. Kaptanıderya Kılıç Ali Paşa bahara kadar hazırlanması istenen gemilerin inşası için yoğun bir gayret gösteriyordu. Fakat yapılacak işin büyüklüğü kaptanıderyanın gözünü korkutuyordu.
Kılıç Ali Paşa, bu yüzden Sokullu Mehmed Paşa'ya, "Gemilerin teknesinin yapılması mümkündür, lakin gemi lengerleri, yelkenleri ve sair levazımatın tekmilinin gerçekleşmesi zordur" deyince, veziriazam kaptanıderyaya tarihe geçmiş şu meşhur cevabı verdi: "Paşa, Osmanlı Devleti'nin kuvvet ve kudreti ol mertebededir ki, donanma lengerlerini gümüşten, resenlerini (ipleri) ibrişimden, yelkenlerini atlastan temin etmek ferman olunsa müyesserdir."
İnsanüstü gayretlerin sonucunda 134 yeni gemi ortaya çıktı, ayrıca mevcut gemiler de onarıldı. Osmanlı donanması, Kılıç Ali Paşa'nın komutasında içine 20 bin asker konulmuş 250 kadırga ile Haziran 1572'de denize açıldı. Hıristiyanlar, Osmanlı donanmasının tamamen yok olduğu İnebahtı Muharebesi'nden sonra 5-6 ay içinde, 250 gemilik bir donanma ortaya çıkınca şaşkına döndüler.

24 Ekim 2021, Pazar
ERHAN AFYONCU
Osmanlı’nın Afrika tarihi yeni yazılıyor

Cezayir ile Fransa arasında sömürgecilik ve Osmanlı tartışmaları yaşanıyor. Cezayirliler tarihi bir gerçeği "Osmanlı, Cezayir'e sömürge işgalcisi olarak gelmedi. Bilakis İspanyol Haçlı saldırılarına karşı Cezayirlilerin davetiyle geldi" diyerek dile getirdiler Kuzey, Orta ve Doğu Afrika, 16. yüzyılda Endülüs'ün durumuna düşüp Hıristiyanlaşmaktan Osmanlı sayesinde kurtulmuştu. Son yıllarda yapılan araştırmalar, Afrika tarihinde Osmanlı'nın rolünü ortaya çıkarmıştır
Osmanlı İmparatorluğu'nun 16. yüzyılda dünya siyasetine yön verecek bir duruma gelmesi Kuzey, Doğu ve Orta Afrika'nın tarihi gelişimini de yakından etkiledi. 1492'de Endülüs'ün son kalıntısı olan Gırnata'nın düşmesinden sonra İspanyol ve Portekizliler, Kuzey Afrika'ya yerleşmeye başladılar. Osmanlı İmparatorluğu,
Barbaros Hayreddin Paşa ile denizlerde etkin bir hâle gelince Kuzey Afrika'da, Avrupalılar'la hâkimiyet mücadelesine girdi. Habsburglar'ın Kuzey Afrika'yı ele geçirmeleri, bu bölgelerdeki Türk deniz gazileriyle Osmanlılar'ın işbirliği yapması sayesinde önlendi.

Türk denizcileri bir savaşta.

TÜRKLER KUZEY AFRİKA'DA
Barbaros kardeşlerin Afrika kıyılarında faaliyet gösterdikleri yıllarda İspanyollar, Afrika kıyılarına hâkim olmaya çalışıyorlardı. Cezayir işgal edilmek üzereydi Barbaros kardeşler, Cezayir'e giderek İspanyollar ile mücadeleye başladı. 1516'da Cezayir'i ele geçiren
Barbaros kardeşler, İspanyollara karşı koyabilecek durumda değillerdi. Bu yüzden Cezayir'de Osmanlı hâkimiyetini tanıyarak bölgedeki durumlarını kuvvetlendirdiler. Nitekim Cezayir'i işgal etmek isteyen İspanyollar, 1541'de bozguna uğratıldı.
Turgut Reis, 1551'de Trablusgarb'ı, yani Libya'yı Sen Jan (Rodos) Şövalyeleri'nin işgalinden kurtarıp Türk hâkimiyetine soktu. Kuzey Afrika 16. yüzyılda Haçlı işgalinden kurtulurken Osmanlılar'ın en çok mücadele ettiği yer Tunus oldu. Osmanlılar, İspanyollar karşısında Tunus'u 1534, 1569 ve 1574'te üç defa fethettiler. Osmanlı hâkimiyeti Fas'a kadar ilerledi. Fas'ta başlayan taht kavgasına müdahale edilerek burasının Portekiz himayesine girmesi önlendi. 4 Ağustos 1578'de Fas'ta yapılan Alkazar Savaşı'nda Portekiz Kralı öldürüldü ve bu ülkede Osmanlı himayesi dönemi başladı.

ORTA AFRİKA'DA OSMANLI HİLAFETİ
Osmanlılar'ın Kuzey Afrika hâkimiyeti, kıtanın içlerinde bulunan ancak sahille ilişkileri sebebiyle İspanyol ve Portekiz nüfuzu altına giren bugünkü Nijerya, Nijer, Çad, Mali devletlerinin topraklarında hüküm sürmekte olan Bornu, Songay, Timbuktu Sultanlıkları gibi Müslüman devletleri de kurtardı. Bu sultanlıklar Osmanlı padişahını halife olarak tanıyıp tâbi oldular.
Osmanlılar'ın, Habsburglar'ın İspanyol kanadını Kuzey Afrika'dan uzaklaştırarak burada hâkimiyet kurmaları, bu bölgelerin Hıristiyanlaşmasını ve sömürgeleşmesini önledi. Eğer Osmanlılar'ın müdahalesi olmayıp İspanyol ve Portekiz hâkimiyeti sürseydi, bugün buralarda durum çok farklı olurdu. Akdeniz'de ve Kuzey Afrika'da hâkimiyet kuramayan Habsburglar bütün dikkat ve güçlerini Atlantik ötesindeki yeni sömürgelerine kaydırdılar. Bu durum da Amerika kıtasının sömürgeleştirilmesini hızlandırdı.

DOĞU AFRİKA, HAÇLILARDAN KURTULDU
15. yüzyılın sonlarından itibaren denizlerde büyük bir üstünlüğe sahip olan Portekiz, Afrika'nın doğu ve batı sahillerindeki Müslüman sultanlıklara saldırarak birçok yeri harap etmiş, bir kısmında da hâkimiyet kurmuştu. Osmanlı İmparatorluğu, Kızıldeniz'de hâkimiyet kurarak, Afrika'nın doğusunda Mozambik'e kadar olan bölgeyi Portekizliler'in işgalinden kurtardı. Habeşistan'a hâkim olan Osmanlılar'ın nüfuzu Kenya'da Mombasa'ya kadar yayıldı. Böylece bu bölgelerin Avrupalılar tarafından sömürgeleştirilmesi uzun süre önlenmişti.

PORTEKİZ İŞGALİNE SON VERİLDİ
Portekizliler, 1500'lü yılların başından itibaren Hint Okyanusu'nda ve Doğu Afrika'da sömürgeciliğe başlamışlardı. Vasco de Gama'nın 1497'de Afrika'yı dolaşmasından üç yıl sonra Portekizliler, Hint Okyanusu'na açıldılar. Uğradıkları her yeri vergiye bağladılar. Afrika yerlileri direnmeye çalışınca Portekizliler her yeri yakıp yıktılar. Portekiz donanması, Sudan ve Somali kıyılarında ölüm saçtı.
Haçlı gemileri kıyılarda bulunan Makdişu (1499), Berâve (1506) gibi Somali şehirlerini acımasız bir şekilde bombardımana tuttular. Portekizliler 1507'de Kızıldeniz'e ulaştılar. 1513'te ise Müslüman Sudan'ın merkezi olan Sevakin'e saldırdılar. Portekiz korsanları, Aden Körfezi'ne yerleşerek Müslüman ticaret gemilerini yağmaladılar.
Portekiz, bölgedeki 700 yıllık İslam medeniyetini yok etmek üzereydi. Bölgenin en önemli Müslüman devleti olan Memlük Devleti bütün çabalarına ve Osmanlı'dan aldığı donanma ve denizci yardımına rağmen Portekizliler'le baş edemiyordu. Tam bu sırada 1517'de Yavuz Sultan Selim'in Memlük Devleti'ni ortadan kaldırıp Mısır'ı ve Arabistan Yarımadası'nın önemli bir kısmını Osmanlı topraklarına dahil etmesi üzerine Afrika'daki Müslüman hükümdarlar Yavuz'a haberci göndererek yardım istediler. Osmanlılar'ın müdahalesiyle birlikte bölgenin kötü gidişatı değişti.

Osmanlılar Tunus'ta

SINIRLAR KENYA'YA KADAR UZANIYORDU
Osmanlı İmparatorluğu, tarihin gördüğü en büyük imparatorluklardan birisiydi. Ancak tarihi tam manasıyla yazılamamıştır. Osmanlı İmparatorluğu'nun Afrika sınırları haritalarda sadece Kuzey Afrika'da bir kıyı şeridi olarak görülür. Bu külliyen yanlıştır. Osmanlı sınırları Afrika'nın içlerinde Kenya'ya kadar uzanıyordu. Rahmetli Cengiz Orhonlu ve Ahmet Kavas'ın yazdığı kitap ve makaleler Afrika'nın Osmanlı tarihindeki yerini ortaya çıkarmıştır.
Kendi çizdiğimiz haritalarda bile imparatorluk sınırları içinde göstermediğimiz Habeşistan, yani Etiyopya 16. yüzyılın ortalarından 20. yüzyıla kadar Osmanlı eyaleti olarak yönetilmiştir.
Osmanlılar, Portekiz tehlikesinin artması üzerine 1550'lerden itibaren yeniden Hindistan ve Doğu Afrika ile ilgilendiler. Arka arkaya Hint seferleri yapıldı. Kanunî, 1555'te Özdemir Paşa'yı yeni kurulan Habeş eyaletinin beylerbeyi tayin etti.
Babasının ölümünden sonra Habeş beylerbeyiliğine tayin edilen Özdemiroğlu Osman Paşa da bölgede Osmanlı hâkimiyetini genişletti. Hıristiyanlar karşısında gerileyen Müslümanlar, Osmanlı yardımıyla tekrar kuvvetlendiler. Eritre ile Sudan tamamıyla Müslümanlar'ın eline geçti ve buralardaki Hıristiyan hâkimiyeti sona erdirildi.
1555'te kurulan Habeş Beylerbeyliği, zamanla Doğu Afrika'daki Mombasa'ya kadar uzanan ve bugünkü Sudan'ın bir kısmı ile Cibuti, Eritre. Etiyopya ve Somali'yi içine alan bir beylerbeyilik haline geldi.
Osmanlılar, Habeş beylerbeyiliğini kurduktan sonra Doğu Afrika'da hâkimiyet kurmuşlardı. Ancak bölgenin tamamını bu beylerbeyiliğe bağlamadılar. Adel, Funcistan ve Yukarı Nubiya, Habeş eyaletine dâhil edilmeyip Osmanlı'ya tâbi Müslüman sultanlıklar olarak kaldı. Bu sultanlıklar ise bölgede İslamiyet'i yaydılar.

31 Ekim 2021, Pazar
ERHAN AFYONCU
Osmanlı vatan bildi Avrupa sömürdü

Osmanlı, fethettiği yerleri vatan bildi. İmparatorluğun herhangi bir bölgesine, topladığı vergiden daha fazlasını harcadı. Ülkesinin her karış toprağını şehit kanıyla sulamadan terk etmedi. Avrupalılar ise işgal ettikleri yerleri vatan olarak görmedikleri için acımasızca sömürdüler. Sömürdükleri bölgelerde ise gider geliri aştığında, yakıp yıkıp masum insanları katlederek çekildiler
Dünyanın en problemli coğrafyasında 6 asır sürecek bir devlet kuran Osmanlılar, fethettikleri yerleri birer vatan parçası olarak görmüşlerdi. Bu yüzden de Osmanlı İmparatorluğu her karış toprağını binlerce şehidin kanıyla sulamadan terk etmedi. Yemen'de, Trablusgarp'ta, Sırbistan'da toprakları kaybetmesi kesinleşmişken bile son kurşununa kadar savaştı. Çünkü o topraklar birer vatan parçası idi.
Aslında bu davranış reel politik açısından hatalıydı. Çünkü o bölgelerin kaybedilmesi bir tarafa, kalan toprakları savunmak için gerekli olacak mevcut gücünü de harcamıştı. Halbuki İngilizler işgal ettikleri yerleri vatan olarak görmedikleri için, gider geliri aştığında bütün sömürgelerinden çekilmişlerdi. 1917 İhtilali sırasında Lenin de komünizmi oturtuncaya kadar Rus Çarlığı'nın bir kısım topraklarını bırakmıştı. Sloganı ise şuydu: "Zaman kazanmak için toprak satıyoruz."
Lenin, ihtilalin başarıya ulaşmasının ardından geçici olarak bağımsızlığı kazanmış toprakları tekrar işgal etti. 1990'lı yılların başında Rusya, uzun süre sömürdüğü ülkelerden gelen gelir azalıp oralara yapılan harcamalar artınca hâkimiyeti altındaki ülkeleri serbest bıraktı. Gerek İngiltere, gerekse Rusya sömürdükleri ülkeleri, elde edecekleri bir şey kalmayınca bırakmakta tereddüt etmemişlerdi. Ancak Osmanlı bunu yapmamıştı. Çünkü kaybettiği bütün ülkeler, Osmanlı İmparatorluğu'nun gözünde birer vatan parçasıydı.

Osmanlı döneminde Atina.

OSMANLI FETİH SİYASETİ
Osmanlı fetihleri sadece kılıçla olmamıştı. Halil İnalcık Hocamız, Osmanlı fetihlerinin kılıçtan ziyade "istimalet" (gönül çekme) ismi verilen uzlaştırıcı bir politikayla gerçekleştirildiğini belirtir. İstimalet, Müslüman olmayan ahalinin çeşitli vaatlerle kazanılması sayesinde Osmanlı hâkimiyet sahasının genişletilmesidir. Osmanlı idaresi yaptığı propagandayla İslam'ın ananevi müsamaha politikası çerçevesinde gayrimüslimlere can ve mal güvenliği ile dinlerinde serbestlik tanıyor ve onları eski feodal bağlılıklarından kurtarıyordu.
Örneğin, Duşanov Zakonik kanunlarına göre, köylünün haftada iki gün angarya suretiyle prensin toprağında çalışması gerekiyorken, Osmanlı yönetiminde yılda sadece üç gün timar sahibi olan sipahinin toprağında çalışma zorunluluğu vardı. Osmanlı idaresini kabul eden gayrimüslimler askerlik hizmeti yerine "cizye" vergisini ödedikleri takdirde hayatları, malları ve dinleri devletin teminatı altına alınırdı. Bu yüzden Osmanlılar'ın, Balkanlar'da kılıç ve ateşle yerleştikleri iddiası artık bilimsel yayınlarda yer almamaktadır.
Osmanlılar gayrimüslim halkın yanı sıra, Ortodoks kilisesini ve manastırlarını da himaye ederek vergilerden muaf tuttular ve dini vakıflarına dokunmadılar. Osmanlılar, feodal yerli askeri sınıfın imtiyazlarını ve feodal haklarını kaldırmakla beraber, onları kendi askeri sistemleri içine almışlardı. Böylece köylüyü, kiliseyi, şehirli halkı ve askerleri kendi saflarına çektiler. Bu yüzden Osmanlı idaresine direnen mahalli hanedanlar ortadan kaldırıldıktan sonra fethedilen yerlerde hâkimiyet kolay kurulmuştur.

Yerli kabileler ile sömürgeciler arasında savaş.

TOPLADIĞI VERGİDEN FAZLASINI HARCADI
Yapılan araştırmalar, Osmanlılar'ın bu idare tarzlarını açıkça ortaya koymaktadır. Amerikalı tarihçi Bruce W. McGowan, Osmanlı idaresindeki Sırbistan üzerine yaptığı araştırmalarda, Sırbistan'da nüfus başına (per capita) düşen gıda mahsulünün, Avrupalı devletlerin sömürgelerindeki köylülerin elinde kalan gıda mahsulünden çok daha fazla olduğunu ortaya çıkarmıştır.
Balkanlar'ın tek bir devlet çatısı altında uzun süre savaşsız bir ortama kavuşması, buralarda ticareti canlandırıp şehirleri geliştirmiştir. Michael Palariet, XIX. yüzyıl Balkan ekonomileri üzerine yaptığı araştırmada Sırbistan'ın bağımsız olmadan önceki dönemde, müstakil devlet olduğu döneme göre daha hızlı büyüdüğü ve kalkındığı sonucuna varır.
1558-1560 yılları arasında Osmanlı hâkimiyetindeki Macaristan üzerine bir araştırma yapan Macar tarihçi Kaldy Nagy, bu yıllara ait bütçeleri incelediğinde ilginç sonuçlarla karşılaşmıştır. 1558-1560 yılları arasında Macaristan'dan 6 milyon akçe vergi toplayan Osmanlılar, aynı dönemde bu ülkeye 23 milyon akçe harcamışlardı. Osmanlılar, sömürmek maksadıyla Macaristan'da olsalardı, herhalde Macaristan'a 17 milyon akçe fazladan harcama yapmazlardı.

Sömürge malları Avrupa limanlarında.

VATAN VE SÖMÜRGE FARKI
Marksist dönemde, Osmanlı hâkimiyetindeki Bulgaristan üzerine araştırma yapan Bulgar tarihçilerin eserlerinde, "Osmanlı, Bulgaristan'ı sömürdü" ifadeleri sıkça kullanılmıştır. Ancak Bulgar tarihçiler eserlerinde kendileriyle tenakuza düşerler. Bulgar şehirlerinin tarihi anlatılırken de Osmanlı döneminde nasıl gelişim sağladığını övgü ifadesi kullanmadan itiraf ederler.
Sömürüldüğü iddia edilen ülkede şehir hayatı, ticaret, imalat sektörleri gelişmiştir. Bunlar Osmanlı İmparatorluğu'nun fethettiği her yeri birer vatan parçası olarak görüp, sömürme niyeti olmadığına dair sayısız örnekten birkaç tanesidir. Zaten Rumeli'deki Rusçuk, Selanik, Belgrad vs. gibi şehirlerle ilgili tarihi kayıtlara bakıldığında buralarda bugün çoğu var olmayan onlarca cami, han, hamam, tekke ve medreseye rastlanılması da, o toprakların vatan olarak görüldüğünün açık bir delilidir.
Dikkat edilirse bu örnekler Hıristiyan ülkelerden verilmiştir, Irak veya Suudi Arabistan gibi Müslüman ülkelerle ilgili de değildir. Hıristiyan ülkelerinde bu uygulamayı yapan Osmanlı İmparatorluğu'nun Müslümanlar'ın bulunduğu yerlerde sömürgeci bir siyaset izlemeyeceği de aşikârdır.
Arap ülkelerinde bulunan halka, özellikle de bedevilere Osmanlı hükümeti sık sık para yardımında bulunurdu. Mekke ve Medine gibi yerler ise hem devletten yardım alıyorlardı hem de vergiden muaftılar. Bu yüzden ABD'li ve Avrupalılar'ın, Afrika ve Ortadoğu'daki ülkelerin Osmanlı İmparatorluğu'nun bir sömürgesi veya kolonisi olduğu yolundaki sözleri tarihi gerçeklerle uyuşmamaktadır.

Osmanlı döneminde bir kilise.

MİLLİ KİMLİKLERİ KORUDULAR
Osmanlılar, fethettikleri bütün bölgelerin dini ve milli kimliklerini korumalarını sağladılar. Gerek Balkanlar'da gerekse Ortadoğu'da olsun Osmanlılar çekildikten sonra buralardaki halkın dillerinde ve dinlerinde büyük bir değişim olmadı. Bazı ülkeler, Osmanlı fetihlerinden önceki durumlarından daha ileri bir duruma geldiler.
Örneğin, Osmanlı fethi sırasında Katolik olma tehlikesiyle karşı karşıya olan Sırbistan'da Ortodoksluk devam ettiği gibi, ayrıca Sırp milli kilisesi de kuruldu. Böylelikle Rum Patrikhanesi'nin nüfuzundan çıkan Sırplar, Helen kültürünün tesirinden kurtulup milli kimliklerini yaşatabildiler.
Oysa Osmanlı İmparatorluğu'nun asırlarca kaldığı yerlerde 50-100 sene kalan İngilizler ve Fransızlar, kendi dilleriyle birlikte dinlerini de dayatmışlardı. Bu iki ülkenin sömürgelerinin çoğunda resmi dil hâlâ İngilizce veya Fransızca'dır. Bu ülkelerin Osmanlı İmparatorluğu'ndan sonraki bitmek bilmeyen karışıklıkları da gözler önündedir. Halbuki Osmanlı hâkimiyeti altında tamamen veya kısmen kalan yaklaşık 40 ülkenin birinde bile resmi dil Türkçe değildir.

07 Kasım 2021, Pazar
ERHAN AFYONCU
İlk operayı 300 yıl önce seyretmiştik

AKM “Sinan Operası” ile açıldı. 300 yıl önce Osmanlı Elçisi Yirmisekiz Mehmed Çelebi, Paris’te ilk defa gördüğü operayı “acayip sanatlar” olarak nitelendirmişti. Şu ana kadar bulunmuş kayıtlara göre opera seyreden ve bunu kaleme alan en eski Osmanlı yazarı Yirmisekiz Mehmed Çelebi’dir
18. yüzyılın başlarından itibaren Avrupa ile temasların sıklaşmasıyla birlikte birçok Osmanlı bürokratı, Batı'yı daha yakından tanıma imkânı buldu. Osmanlı devlet adamları, imparatorluğun haşmetli yıllarında dikkatlerini çekmeyen Avrupa'yı durumun tersine dönmeye başladığı bu yıllarda daha yakından tanımak istediler. Değişik Avrupa şehirlerinde daha önce hiç görmedikleri Batı'ya mahsus sanatlarla karşılaştılar. Bu durumu kimi hayranlıkla, kimi de hayret ve şaşkınlıkla tasvir etti.

ACAYİP SANATLAR
1721'de Fransa'ya elçi olarak giden Yirmisekiz Çelebi Mehmed Efendi, elçiliği sırasında gördüklerini kaleme aldı. Hatıralarında, Paris'te ilk defa gördüğü operayı "Acayip Sanatlar" başlığı altında şu şekilde anlatır:
"Paris şehrine mahsus bir eğlence var imiş ki, opera derler. Acayip sanatlar gösterilir, çok kalabalıklar toplanır. Şehrin ileri gelenleri, kral naibi ve kral da oraya gelirmiş. Biz dahi onu seyrettik. Kral tarafından bir araba gelip adamlarımızla bizi aldı, gittik. Kral naibinin sarayına yakın bir yere vardık. O yer operaya mahsus olarak yapılmış ve her sınıfın kendisine mahsus oturacak yeri vardı. Bizi kralın oturduğu yere götürdüler, kırmızı kadife ile döşenmiş idi. Kral naibi de gelmiş yerine oturmuştu.

Versay Sarayı

Bina devlet büyükleri ve kadınlarla doluydu. Akşama bir saat vardı. Birkaç yüzden fazla balmumu yanmış ve billur avizelerde de sayısız mumlar yanmıştı. Opera çok ihtişamlı yapılmıştı. Bütün tırabzanları ve sütunları ve duvarları ve tavanları altınla süslenmişti. Kadınlar mücevher içinde olduklarından mum ışıklarından öyle bir parlaklık meydana gelmiştir ki anlatılamaz.
Önümüzdeki sazendelerin olduğu yerde nakışlı büyük bir perde asılı idi. Sazendelerin hepsi yerlerine yerleştikten sonra birden perde yukarı doğru kalktı ve arkasından koca bir saray zuhur eyledi. Sarayın ortasında oyuncular özel kıyafetleri ile ve yirmi kadar peri yüzlü kız, mücevherli elbiseleri ile topluluğu şaşaayla doldurduktan sonra sazları da hep birden şarkıya başladılar. Bir miktar dans ettikten sonra opera denilen oyun başladı.
Bunun aslı bir hikâyeyi aynıyla göstermek. Her hikâyeyi bir kitap yapıp basmışlar, hepsi otuz kitap olmuş. Her birinin adı var, her gösterimde bir padişah var imiş, başka bir padişahın kızına âşık olmuş ve onu istemiş, ama kız da başka bir padişahın oğluna âşık imiş. Aralarında geçen hadiseleri aynıyla gösterirler. Mesela, padişah kızın bahçesine varacak oldu, gözümüzün önünde duran saray bir anda kaybolup yerinde bir bahçe zuhur etti ki limon ve turunç ağaçları dolu idi.
Bir vakit oldu ki kiliseye dua etmek için varacak oldu, o bahçenin yerinde hemen koca bir kilise ortaya çıktı. Türlü türlü sihirler gösterilip hokkabazlıklar yapıldı. Atlı ve piyade askerleri ile cenkler gösterdiler. Gökten bulut ile adamlar inip yerden adamlar uçurdular. O kadar hayret veren şeyler gösterdiler ki anlatılacak gibi değil. Şimşek ve gök gürültüsü gösterdiler ki görülmedikçe inanılmaz. Acayip ve garip şeyler seyredildi. Hele âşıkları o derece anlatırlar ki gerek padişahın gerek kızın ve şehzâdenin tavırlarına bakıldıkça insanın yüreği acırdı.

Versay Sarayı'nda opera.

SARAYDA OPERA
Bu operanın bir de müdürü varmış. Masrafı çok bir sanat olduğundan bunu karşılamak için büyük devlet gelirleri tahsis etmişler. Üç saat kadar opera seyredip yine konağımıza döndük.
Birkaç gün sonra kralın adamlarından biri gelip 'Yarın sarayda opera temsili var, kralımız sizi davet ediyor' deyince biz de çaresiz kabul ettik. Saray operası içinde bir de rakshane yapmışlar. Yaldızlı duvar ve sütunlarıyla hayli gösterişlidir. Burada da kadınlar çok olup mücevherlere boğulmuşlardı. Kralın sol tarafına oturarak operayı izlemeye başladık. Yine ön tarafta hayli süslü bir perde vardı. Birden kaldırdıklarında arkasından raks olunacak sahne, peri yüzlü kızlarla dolmaya başladı ve arkalarından da güya bir güneş doğdu.
Güneş o kadar sanatlı yapılmış ki arkasına koydukları mumların parıltısından sanki güneşin nuru parıldıyormuş gibi hissediliyordu. Sazlar birden nağmeye girip kraliyet ailesi ile nüfuzlu kimselerin çocukları sekizer kişilik gruplar halinde raks ettiler. Bunların çok gösterişli kıyafetleri ve başlıkları var. Hayli oyunlar ve taklitler yaptılar. Seyir bitince biz de kaldığımız yere döndük".

Yirmisekiz Mehmet Çelebi'nin kabul töreni.

DEVLET ADAMLARI UYARILIR
1792'de Viyana'ya elçi olarak giden Ebubekir Ratib Efendi ise oyunlarda devlet adamlarının ikaz edildiğini söyler:
"Opera, hayal ile çengi oyunlarından tertip olunmuş olup komedilerden ve çoğunluğu seven ve sevilene dair hikâyeler ve geçmiş zamanlarda olan olaylardan ibaret olup, eğer kral ve general ve devlet ileri gelenlerinden birisinin bir ayıp ve kusuru dahi olursa, oyun ve hikâye aralarında bazı fıkralarda ve ima ve manalı konuşmalar ile ikaza dahi ruhsatlı olmalarıyla, şehirlerde haftada iki gece ve üç gece bu oyunlardan birisi oynanır. Operanın nazırı ve kethüda ve zabitleri olmakla, talip olan, adamını gönderip ondan bir kâğıt alır ve o kâğıt ile akşam o yere giderse kabul ederler. Elinde kâğıt yok ise koymazlar ve bu oyunlarda olan hikâyeler manzumdur ve her hikâye vaktinde olduğu gibi şekil ve kıyafeti ile oynarlar. Bu oyunlara mahsus yer bazen iki bazen üç kat olmakla her katın dört tarafı oda oda bölünmüştür. Her katta bir grup için mahsus ücret olmakla gelenlerden tahsil ederler".

Ebubekir Ratib Efendi'nin imparator tarafından kabulü.

KRAL GÜCENMESİN DİYE OPERAYA GİTTİ
1748'de Viyana'ya elçi olarak giden Mustafa Hattî Efendi, opera seyretmek istememiş, kral gücenince mecburen seyretmişti. Operayı şöyle anlatır:
"Devletlerinde opera ve komedya demekle birer eğlenceleri ve mükemmel bir şekilde hazırlanmış olan dört beş katlı oyun evleri olup, Cuma günlerinden gayri her gün ikindiden sonra devlet ileri gelenleri aileleri ile ve çoğunlukla kral ve kraliçeleri gelüp kendilerine mahsus olan localarda Nemçe'nin (Avusturya) cilveli kızları ve delikanlıları kendilerine mahsus yaldızlı ve rengârenk elbiseleri ile kâh raksederek acayip sanatlar meydana getirdiler, kâh şarkı söyleyerek garip işler eylediklerini ve kâh İskendername ve sair aşk ve muhabbete dair şamatalı hikâyeler ile sona erer.
Eğlencelerini seyretmek âdetleri olmağla, kral ve kraliçe buluştuktan sonra bizim için dahi zikrettiğimiz yerde odalar tahsis eyledikleri kral tarafından bildirilmiş ve davet eylemişler idi. Tarafımızdan o kadar rağbet olmadığından gücenik olduklarını ifade eylediklerinde, zorlamalarına binaen davetlerine icabet olunup varıldığında, tahsis ettikleri odalar, kralın locasına karşı olmağla, oyun evinin sonunda olan bir büyük yerde icra eyledikleri sanatları seyrettik. Akşam vakti geldiği için, namaz kılmak için bir yer istediğimizde, bizi kralın oturduğu yerin karşısında bir odaya götürdüler. Namazı kıldıktan sonra yanımızdaki mihmandar, 'Bu yer oyun oynanan yere daha yakındır, buradan seyredin' diyerek bir sandalye getirip, bizi oturttu".

BAHŞİŞ YERİNE EL ÇIRPTILAR
1768-1774 Osmanlı-Rus savaşı sırasında Kırım cephesinde Serasker İbrahim Paşa ile birlikte esir düşmüş ve Petersburg'a götürülmüş olan Defter Emini Vekili Mehmet Necati Efendi, Petersburg'daki esaret günlerine dair bir hatırat kaleme almıştır. Bu eserde hayatında ilk defa gördüğü operayı "Der-Beyan-ı Komedya" başlığı altında şöyle tasvir eder:
"Kraliçe sarayında bütün generaller, diğer devlet ileri gelenleri ve kadınları, ön kısmı, kırk arşın (27 metre) boyu, onbeş arşın (10 metre) eni olan ve iki tarafında üç katlı odalar ve biri kraliçeye, biri oğluna mahsus karşı karşıya iki balkon bulunan salonda toplandılar. O yerin ortasında oyuncular bulunur ve bu yer 'opera' diye tabir olunur. Güneş ve ay ve yıldız ve kar ve yağmur ve bostanlar ve türlü türlü şehirler ve kaleler görünür. Nice oyunları olup birçok sazlar çalınıp dört tarafında mumlar yanardı. Sazendelerin önlerindeki kâğıtlarda makamlar yazılıdır ve yanlarında birer kandil yanar. O kâğıtlara bakıp çeşitli makamlar ve oyunlar icra ederler. Buna benzer, her ayda üç beş gece olur, gelenler davet ile gelirler.
Saraya geldiklerinde davetiyelerini kapıda bulunan bekçiye verirler ve içeriye girerler. Gelen kim olursa olsun bu nizama tabidir. Her gösteri için davetiyeler başkadır. Kraliçe oyuncuların oyunlarından memnun olursa bahşiş yerine ellerini birbirine vururdu. Devlet ileri gelenleri ve kadınları da öyle yaparlardı. Yani altın ve gümüş vermiş gibi olurlar. Oyuncular dahi kraliçe beğenip bizlere el vurdu diye mutlu olurlar idi. Hediye ne türlü şeydir bilmezler, bu aferin ne tükenmez hazinedir. Bu türlü gösteriye eğer akçe vermek lazım gelse, kraliçenin Serasker İbrahim Paşa'ya günlük olarak verdiği dört yüz akçe değil, dört bin akçe yetmez. Biz de onlara uyduk ve hepimiz el vurduk".

14 Kasım 2021, Pazar
ERHAN AFYONCU
Fransa dünyayı nasıl sömürdü?

Fransa’nın günümüzdeki refahının önemli bir kısmı, Asya’dan Afrika’ya dünyanın dört bir tarafında sömürdüğü insanların kan ve gözyaşından gelir. Bugün çoğunda fiili işgali sona erse de Fransa, bu ülkeleri çeşitli metotlarla sömürmeye devam ediyor. Ayrıca hâlâ dünyanın dört bir yanında fiilen işgali altında olan sömürgeleri de var
Fransa, 16. yüzyıldan itibaren dünyanın değişik bölgelerini işgal etti. Fransa'nın yüzölçümü 632 bin kilometrekare iken, 20. yüzyılda kendi ülkesinin 17 misli büyüklüğünde yaklaşık 11 milyon kilometrekareye yakın toprağı sömürüyordu. Wikipedia'nın ilgili maddelerine bakılsa bu durum görülür. Fransa işgal ettiği ülkelerde bir taraftan insanları katledip sömürürken bir taraftan da Fransızca'yı ve Katolikliği yaydı. Yaptıklarını ise "Medeniyet götürüyoruz" diye kamufle etti. Nitekim 19. yüzyıl Fransa başbakanlarından Jules Ferry, bu durumu "Üstün ırkların aşağı ırklar üzerinde bir hakkı vardır. Alt ırkları medenileştirmekle yükümlüdürler" demişti.

AFRİKA SÖMÜRGELERİ
Benin (1894-1960): Bölgesel bir krallık olan Dahomey'in zayıflaması üzerine Fransız komutan Alfred Amedee Dods, bu ülkenin topraklarını işgal etti. 1960'ta Dahomey Cumhuriyeti adı ile bağımsız oldu. 1975'te ismini değiştirdi.
Burkina Faso (1896-1960): 1896'da işgal edilmeye başlandı. Fransızlara karşı, yerel Mossi krallıkları bir süre direniş gösterdilerse de 1901'de başkent Vagadugu'nun işgaliyle direniş sona erdi. 1960'ta Yukarı Volta ismiyle bağımsız oldu. 1984'te ismini değiştirdi.

Cezayir 1830-1962 (Koloni olarak doğrudan Fransız toprağı addediliyordu): Fransızlar, 1830'da Cezayir'i işgal ettiler. Cezayir, 2. Dünya savaşından sonra diğer Afrika ülkelerinin aksine doğrudan Fransız toprağı olarak kabul edilmiş ve bölgeden ayrılmak istemeyen Fransızların çok kanlı katliamlarından sonra bağımsızlığına kavuşmuştu.
Chagos Takımadaları: (1768-1814): Hint Okyanusu'nun ortasında yer alan bu adaları Fransız sömürgesi yaptılarsa da Napolyon Savaşları sonrasında bu adaları İngiltere'ye kaptırdılar.
Cibuti (1862-1977): Süveyş Kanalı'nın 1869'da açılması sonrasında Afrika Boynuzu'nun öneminin artması üzerine Fransızlar, Kaptan Paul Antoine Fleuriot de Langle'yi bölgeye gönderdiler. Gadabursi aşiretinin mağlup edilmesi sonrasında ülke Fransız işgaline girdi.
Çad (1912-1960): Sahraaltı Afrika'da yer alan bu bölgede Vaday Krallığı bulunurken, Albay Emmanuel Largau komutasındaki Fransızlar, Çad'a saldırıp 1911'de son Vaday hükümdarı ve Murra Aslanı lakaplı Muhammed Salih Yusuf'u esir aldılar. Son direnişin 1912'de kırılmasıyla ülke Fransız hâkimiyetine girdi.
Fas 1912-1956 (Protektora): Fas, büyük devletlerin paylaşamadığı bir ülke olmuştu. Fransa, 1830'dan sonra bölgeyi işgal için uğraştı. İspanyol, Alman ve Fransızlar bölgeye hâkim olmak için rekabete girdiler. Fas, Almanya ile Fransa'nın anlaşmasından sonra 1912'de Fransız himayesine girdi.
Fransız Kamerunu (1918-1960): Bu ülkenin bir kısmı Fransızlar tarafından Agadir Krizi sonrası Almanya'ya verildi, ancak I. Dünya Savaşı sırasında İngiliz ve Fransızlarca işgal edildi. Savaş sonrası ülkenin bir kısmı Fransa'ya, bir kısmı ise İngiltere'ye verildi.
Fildişi Sahilleri (1843-1960): 1843'te Fransızlar bölgeye önce ticari faaliyetlerle girdiler. Fransız Amiral Louis Edouard Bouet-Willaumez, yerel emirlikle antlaşmalar yaparak bölgeyi Fransız korumasına aldı. 1871'de, Prusya'ya mağlup olunca, Fransızların bir süre etkinliği zayıflasa da, Louis Gustave Binger 1887'de ülkenin tamamını işgal etti.
Gabon (1885-1960): Yine Fransız kâşif Pierre de Brazza tarafından 1875'te keşfedilen bölge, Bantu kabilelerinin mağlup edilmesi sonucunda Fransız Ekvatoral yönetiminin bir parçası oldu.
Gine (1895-1958): Fransızlar bu ülkeye 1837'de ayak basmışlar ve ilk dönmelerde ticari faaliyetlere ağırlık vermişlerdi. Jean Marie Bayol, bölgenin ileri gelenleriyle antlaşma yaparak Gine'yi nüfuzlarına alıp, 1895'te bölgeyi Fransız Batı Afrikası'na kattılar.
Komorlar (1841-1975): 1841'de Sakalava hükümdarı tarafından bir antlaşma ile Fransa'ya devredilmişti.
Kongo Cumhuriyeti (1875-1960): Bu ülke, Fransız kâşif Pierre de Brazza tarafından keşfedildi ve kâşifin King Makoko ile antlaşması sonucunda Fransız toprağı haline geldi.

Madagaskar (1895-1960): Adanın yerel hâkimi Merina krallığıyken, Fransızlar adaya 1883'te bir keşif gemisi göndererek bölgeyi kendi korumaları altına aldılar. Fransız yönetiminden rahatsız olan Merina hükümdarlığı, Fransa'ya savaş açsa da işgalcilerin başkent Antananarivo'yu 1895'te ele geçirmesini engelleyemedi.
Mali (1883-1960): Mali'nin işgal hareketini başlatan isim, Fransa'nın Senegal Valisi Louis Faidherbe'di. Fransızlar'ın Bamako, Segu ve Tinbüktü'yü işgal süreçlerinde özellikle Elhac Ömer Talla ve Mamaddu Lamine'nin başarısız olması üzerine bölge 1883'te Fransa'nın tam işgaline girdi.
Mauritius (1715-1810): Fransızlar 1715'te bölgeyi ele geçirip Port Louis adında bir liman kurdular, ancak 1810'da bölgeyi İngilizlere kaptırdılar. 1814'te İngiliz hâkimiyetini tanıdılar.
Moritanya (1902-1960): 1902'de Fransız General Xavier Coppolani tarafından imparatorluk misyonunca işgal edildi ve Muhammed Maal Aynayn'ın direnişi 1904'te bastırıldı.
Nijer (1890-1960): 1885'te sömürgelerin büyük güçler tarafından nasıl paylaşılacağının tartışıldığı Berlin Konferansı'nda, kime ait olacağı en çok tartışılan ülke olmuştu. Fransız subay Cazemajou'nun 1897'de başlattığı bir keşif seferi sonucunda ülke 1900'de Fransız işgaline girdi.
Orta Afrika Cumhuriyeti (1905-1960): 1885'teki Berlin Kongresi'nde büyük güçler tarafından bu ülkenin Fransa'ya verilmesi kararlaştırıldı. Ubangi ve Şari nehirleri arasındaki toprakların işgal edilmesiyle bölge Fransız Ekvatoral Sömürge yönetiminin bir parçası oldu.
Senegal (1677-1960): Fransa-Hollanda Savaşı sırasında bölgeye ayak basan Fransız Mareşali Jean II d'Estrees, Goree adasını ele geçirerek ülkedeki Fransız hâkimiyetini başlattı. Ülke, 1756-1763'teki 7 Yıl Savaşları'nda İngiltere'nin eline geçse de Senegal, Amerikan bağımsızlık savaşında yeniden Fransız toprağı oldu.
Seyşeller (1756-1810): Fransız Batı Hindistan Kumpanyası komutanı Morphey tarafından burada yerleşim oluşturulduysa da bu adaları Fransızlar, İngiliz kolonicilere kaptırmışlardı.
Togo (1918-1960): Togo, Almanya sömürgesiyken, I. Dünya Savaşı'ndan sonra imzalanan Versay Antlaşması'yla ülkenin yönetimi Fransızlara bırakıldı.
Tunus (1881-1956): Osmanlı'nın Kuzey Afrika'daki üç büyük eyaletinden birisi olan Tunus'taki Hüseynî Beyliği idaresi, Fransa'ya olan borçları bahane edilerek himaye adı altında işgale uğratıldı. 75 yıl adeta tüm benliğinden sıyrılmak istendi.

ASYA SÖMÜRGELERİ
Fransız Hindistanı (Pondichery) (1693-1954): Hollandalılar tarafından Hindistan'da oluşturulan bir sömürge bölgesiyken 9 Yıl Savaşları (1688-97) sırasında Fransızlar tarafından işgal olunmuştur.
Guangzhouwan (Çin'de) (1898-1945): Çin ile yapılan 99 yıllık bir antlaşma neticesinde bir ticaret üssü olarak Fransa'ya devredilmiştir.
Kamboçya (Protektora) (1863-1953): Norodom Krallığı'nı mağlup eden Siam Kralı IV. Rama 1867'de Fransa Kralı'nın üst hükümranlığını kabul etti.
Laos (Protektora) (1887-1954): Fransızlar, Laos'taki bir iç savaş sırasında Oun Kham'ı destekleyip ülkeyi koruma altına aldılar.
Lübnan (1920-1946): Osmanlı toprağıyken İngiltere tarafından 1. Dünya Savaşı'nda işgal edildi. Suriye ile beraber 1920'de Fransa'ya verildi.
Suriye: (1920-1946): Osmanlı toprağıyken İngiltere tarafından işgal edildi ve 1920'de Fransa'ya devredildi.
Vietnam (1884-1954): Fransa, Çin'i mağlup edince ülke Fransızlar tarafından 1884-1886 arasında tamamen işgal edildi. II. Dünya Savaşı'nda Japon işgaline girdi. Fransa'nın 1954'e kadar süren bölgeyi geri alma çabası netice vermedi.

AMERİKA SÖMÜRGELERİ
Dominik Cumhuriyeti (1795-1809): İspanyol sömürgesi olup İhtilal Savaşları sırasında kısa bir süre Fransa hâkimiyetine girdiyse de, daha sonra yeniden İspanyol toprağı oldu.
Haiti (1627-1804): Buccaneer adı verilen Fransız korsanların 14. Louis'nin desteğini alarak kurduğu bir sömürgedir. Ama Mısır'dan ordularını çekerek kaçmak zorunda kalan Napolyon, askerlerini Haiti'ye götürdü, ama yerli Toussaint Louverture denen kendi yetiştirdikleri bir yöneticiye terk etmek zorunda kaldılar.
Surinam (Kısmen) 1814'e kadar: Fransa bu ülkenin tamamına hâkim olamadı. Diğer Avrupalı güçlerle beraber belli noktalarında koloni oluşturdu.
Yeni Fransa (Kanada-Büyük ölçüde Quebec ve diğer eyaletler): 1534-1763 yılları arasında Fransa işgalinde kaldı.
Yeni Fransa (ABD): Florida, Louisiana, Teksas, Virgin Adaları genel olarak 1562- 1764 yılları arasında Fransa işgalinde kaldı.

OKYANUSYA
Vanuatu: Fransız Louis Antoine de Bougainville tarafından 1768'de keşfedildi. Daha sonra 1774'te İngiliz James Cook adaya geldi. Ada, İngiltere ve Fransa tarafından sömürüldü. 1980'de bağımsız oldu.

GÜNÜMÜZDEKİ SÖMÜRGELERİ
Günümüzde "Fransız Denizaşırı Toprağı" olarak nitelendirilen birçok bölge, Fransa tarafından sömürülmeye devam edilmektedir.

AFRİKA
Mayotte: 1841'de Anjouan Sultanlığı'ndan satın alınmıştır. Fransız meclisinde temsil edilir.
Iles Esparses (Hint Okyanusu Dağınık Adalar): Madagaskar açıklarında yer alan beş ada Fransız Batı Hindistan Kumpanyası yöneticileri ve Fransız donanması tarafından zaptedilmiş ve 1896'da Madagaskar'a bağlanmıştı. Genelde ıssızlardır.
Reunion: Hint Okyanusu adalarından birisi olan Reunion da önce Ile de Bourbon adıyla bilinirken 1665'te Fransız Doğu Hindistan Kumpanyası'nın yerleşimcileri tarafından kurulmuş bir kolonidir.

AMERİKA
Saint Pierre ve Miquelon: Kanada'nın doğu kıyılarındaki takımadalardır. Fransızlar 1604'te bölgeye geldi. İngilizlerle sık sık el değiştirdi. 1814'teki Paris Antlaşması'na göre Fransızlara bırakıldı.
Fransız Guyanası: Güney Amerika'daki bölge 1604'ten beri işgal altındadır. Zaman zaman İngiltere ve Hollanda'nın da hâkimiyeti altına girmiştir.
Iles des Saintes: Karayipler'deki bu takımadalar 1648'den beri işgal altındadır. Fransa'nın Guadeloupe departmanına bağlıdır.
Marie Galaente: Karayipler'deki bu ada 1635'ten beri işgal altındadır. Fransa'nın Guadeloupe departmanına bağlıdır.
La Desidare: Karayipler'deki bu ada 1635'ten beri işgal altındadır. Fransa'nın Guadeloupe departmanına bağlıdır.
Guadeloupe: Karayipler'deki bu takımadalar 1635'ten beri işgal altındadır.
Saint Martin: 1648'de Fransa ile Hollanda, Karayipler'deki adayı paylaştı. Fransız kısmı özerk olunca Guadeloupe departmanından ayrılmıştır. Adanın yarısı Fransa, diğer yarısı ise Hollanda işgalindedir.
Saint-Barthelemy: Karayipler'deki adaya Fransa, 1648'de hâkim olmuş, 1784'te İsveç'e satmıştır. 1878'de geri almıştır. Özerk olunca Guadeloupe departmanından ayrılmıştır.
Martinik: 1635'ten beri işgal altındadır.

Fransız Polinezyası: Büyük Okyanus'ta 118 ada ve kayalıktan oluşmaktadır. En ünlüsü Tahiti'dir. 1842'de himayeye girdi. 1560'ta ilhak edildi.
Clipperton Adası: Büyük Okyanus'taki ada Fransız Polinezyası'na bağlı iken 2007'de Fransa'nın şahsi malı olarak tanımlanmıştır.

OKYANUSYA
Yeni Kaledonya: 1853'ten beri işgal altındadır.
Wallis ve Futuna: Fransızlar, 1842'de adaya çıktılar. 1887'de işgal ettiler.

ANTARKTİKA
Fransız Güney ve Antartik toprakları: 1772'den beri işgal altındadır.

28 Kasım 2021, Pazar
ERHAN AFYONCU
134 yıl önce Ayasofya Camii’nin duvarlarına yazılan yazılar

Ayasofya Camii’nde İbranice yazılar bulundu diye haber yapıldı. Ancak taşlar arasında bulunan yazılar İbranice değil, değişik dilekleri içeren Rumence ve Runik yazılardı. 1887’de de İstanbul’a gelen Yunan turistler ve Osmanlı tebaası Rumlar, Ayasofya Camii’nin üst katındaki duvar ve direklere yazılar yazıp resimler çizince, Osmanlı yönetimi hemen harekete geçmişti
19. yüzyılda, gayrimüslimlerin camileri gezmelerine dair izin çıktıktan sonra Osmanlı veya Yunanistan vatandaşı olan Ortodoks Rumlar, Ayasofya'ya yönelik eylemlere başlamışlardı. Rumlar'ın Ayasofya'da uygunsuz hareketlerde bulunmaları Osmanlı yetkililerini ve özellikle devrin padişahı Sultan İkinci Abdülhamid'i harekete geçirdi. Uğur Demir, arşiv belgelerine dayalı bir araştırmasında bu konuyu şöyle anlatır:

'GÖREVLİLER REFAKAT ETSİN'
"Rumlar'ın, Ayasofya Camii'ndeki çirkin hareketlerine dair dikkatleri, Sultan İkinci Abdülhamid 20 Mart 1887 tarihli iradesiyle çekti. Evkaf Nazırı, yani Vakıflar Bakanı Mustafa Efendi'ye hitaben yazılan İkinci Abdülhamid'in iradesinde, 'Ziyaret için Ayasofya Camii'ne giden bazı Rum ve Yunanlılar'ın ikinci kata çıkarak duvar ve direklerin üzerlerine kötü niyetlerini gösteren birtakım ibareler yazdıklarını ve şekiller çizdiklerini haber aldığını; bu yazı ve resimlerin binaya zarar vermeden temizlenmelerini; bundan sonra bunun gibi uygunsuz davranışları engellemek için gerek Ayasofya Camii'ni ve gerek diğer mukaddes mekânları ziyaret edenlerin yanlarında hizmetlilerden birkaç kişi bulunması gerektiğini, gerekli olan diğer tedbirleri de ihtiva eden bir talimatname hazırlanmasını ve bu talimatnamenin hükümlerinin aksatılmadan yerine getirilmesini' emrediyordu.

CAMİ GEZME TALİMATNAMESİ
Sultan İkinci Abdülhamid'in iradesini alan Evkaf Nazırı Mustafa Efendi, 11 gün sonra yani 31 Mart 1887'de cevabi bir rapor yazdı. Raporda, sultanın iradesinde anlattıklarının aslında daha önce kendisi tarafından da haber alındığını, bunun üzerine bizzat Ayasofya Camii'ne giderek yerinde incelemelerde bulunduğunu ve gerçekten de caminin duvarlarına resimler çizilip yazılar yazıldığını haber veriyordu. Raporun devamında bu tür resim ve yazıların yeni olmadıkları, 30-40 senedir bu tür şeylerin caminin duvarlarına yapıldığının anlaşıldığını anlatıyordu.

Evkaf Nazırı Mustafa Efendi raporuna bundan sonra neler yapılması gerektiğini sıralayarak son veriyor ve şunları tavsiye ediyordu: Hemen memurlar görevlendirilmeli ve ziyaretçiler tarafından cami duvarına yapılan resimlerle yazılan yazılar camiye zarar vermeden temizlenmelidir. Bundan sonra cami ancak hizmetlilerin nezaretinde gezilmeli ve İstanbul'daki yabancı ülke elçileri gibi özel misafirler haricindeki ziyaretçilerin caminin her tarafını gezmesine izin verilmemelidir. Üçüncü ve son olarak Ayasofya Camii gibi mukaddes mekânların nasıl gezeceğine dair bir talimatname hazırlanmalıdır.
Evkaf Nazırı Mustafa Efendi, raporunun ardından kısa bir sürede 'İstanbul'da Ayasofya, Küçük Ayasofya, Kariye camileri gibi, gayrimüslim halkın ziyaretleri esnasında dini âdâba riayet etme yanında, bu mekânların zarar görmemesi için dikkatli davranılması' için bir talimatnameyi de hazırlattı ve Sultan İkinci Abdülhamid'e sundu.
Talimatname yayınlandıktan sonra Ayasofya Camii ve mukaddes mekânlarda fazla bir problem yaşanmadı. İlerleyen zamanlarda ise daha çok ziyaretçileri gezdiren görevlilerin görevlerini kötüye kullanmaları ve haksız yere para talep etmelerine dair şikâyetler gündeme geldi".

AZ KALSIN YUNANİSTAN'LA AYASOFYA KRİZİ ÇIKACAKTI
1888'de Ayasofya ile ilgili çok ilginç bir olay yaşandı. Anastasyos Vareyetsi isimli bir Yunan, İkinci Abdülhamid'e Ayasofya Camii'nin kiliseye çevrilip Yunanlar'a teslim edilmesini talep eden bir mektup gönderdi. Sultan, bu mektup üzerine Atina Elçisi Mehmed Feridun'dan Anastasyos'u araştırmasını istedi. Uğur Demir, arşiv belgelerine dayalı bir araştırmasında bu ilginç olayı şöyle anlatır: "Osmanlı diplomatları olayı araştırmaya başlamadan mektup, Navarin gazetelerinden İpinekorsis'te yayınlandı. Gazete bu mektubu dalgaya alarak, 'Artık Şark Meselesi Bitti' başlığı ile yayınlamıştı. Ancak Atina elçimiz, alaycı bir yazı bile olsa gazetede çıkan haberi görünce, Anastasyos'u araştırmaya başladı. Araştırma sonucunda, Anastasyos'un akli dengesinin pek yerinde olmadığını ve çevresi tarafından hafife alındığını öğrendi. Bu sırada, İkinci Abdülhamid'in, Anastasyos hakkında bir araştırma yapmasını emreden 5 Şubat 1888 tarihli iradesi elçiliğe geldi. Atina Sefiri, bunun üzerine yeni bir araştırma daha yaptı.

Elçimiz, o günlerde Yunanistan başbakanı ile karşılaştı ve konuşma sırasında İpinekorsis Gazetesi'nde yayınlanan haber hakkında ne düşündüğünü sordu. Yunan Başbakanı Harilaos Trikupis de elçimize, 'Bu tür haberler Yunan halkını etkilemez. Anastasyos Vareyetsi'yi asla tanımam ve hükümetimizle bir irtibatı yoktur. Gerek kralımız Birinci George gerek de hükümetimizin amacı iki ülke arasında olan iyi komşuluk ilişkilerini geliştirmek ve buna hizmet edecek her fırsatı en iyi şekilde değerlendirmektir' diye cevap verdi.
Atina elçimiz, başbakanın cevabına rağmen araştırmalarına devam edince Anastasyos'un mektubunu Atina gazetelerinin neşretmeyi kabul etmediklerini öğrendi. Bu bilgi üzerine elçimiz, İstanbul'a gönderdiği 24 Şubat 1888 tarihli raporunun sonunda, 'Atina gazeteleri, Osmanlı Devleti'ne dair haberlerden bahsetmelerine rağmen İpinekorsis Gazetesi'nin Anastasyos'la ilgili haberine hiç değinmemeleri bu şahsın Atina'da kimse tarafından ciddiye alınmadığının göstergesidir' yorumunda bulundu.
Mesele, Yunanistan Başbakanı Trikupis'in alttan almasıyla iki ülke arasında diplomatik bir krize dönüşmeden kapandı"

.05 Aralık 2021, Pazar
ERHAN AFYONCU
Osmanlı topraklarında yabancı paralar

Türkiye’de dolar yıllardan beri gündemden düşmüyor. Osmanlı döneminde de farklı yabancı paralar kullanılırdı. En çok itibar gören yabancı paralar ise Venedik Dukası, İspanyol Reali, Hollanda Esedîsi, İran Şâhîsi, Lehistan Zolotası, Avusturya Taleri’ydi
İnsanlar tarihte uzun süre değerli madenlerden üretilmiş paralar kullandılar. Paranın değerli madenlerden üretildiği çağlarda devletler için bu konudaki en önemli husus, paranın içerdiği madenin değeri ile paranın câri fiyatı arasında istikrarsızlığa sebep olacak bir farkın olmamasıydı. Tarih, bu farkın arttığı dönemlerde bir ülkede piyasaların nasıl istikrarsız hâle geldiğinin, nasıl büyük isyanlara ve kıtlığa sebep olduğunun örnekleriyle doludur. Rahmetli Halil Sahillioğlu Hocamızın ve Şevket Pamuk'un araştırmalarından Osmanlı topraklarında kullanılan yabancı paralar hakkında geniş bilgi bulunur.

Amerika'da altın madeni.

HÂKİMİYET SEMBOLÜYDÜ
Müslümanlar fethettikleri yerlerde tedavülde olan paraları kullanmakta bir sakınca görmediler. Ancak bu paraların zamanla İslâmi bir kimlik kazanması sağlandı. Bizans'ın altın dinarı, İran'ın gümüş dirhemi Müslümanlarca kullanıldı. 690'lı yıllarda Emevi Halifesi Mervan oğlu Abdülmelik devrinde ilk İslam dinar ve dirhemi darbedildi. Osmanlılar da yabancı menşeli paraların içerdikleri kıymetli maden değeri ile câri fiyat arasında önemli bir fark olmadığı sürece tedavülde kalmasına karışmadı.
Osmanlılar, tıpkı Selçuklular gibi Batı'dan kendi topraklarına gümüş ve değerli madenlerin girişine kolaylıklar sağladılar. Böylece piyasanın ihtiyacı olan paranın darbedilebilmesi için değerli maden temin edildi. Para, önemli bir hâkimiyet sembolüydü ve iktidarın en ücra köşelere ulaşmasının aracıydı. Bunun yüzden imparatorluğun daha ilk devirlerinde Osmanlı hükümdarları adına "akçe" adı verilen gümüş paralar darbedildi ve alışverişlerde temel birim olarak kullanıldı. Ancak devletin giderek büyümesi, yeni ilişki ağlarının kurulması, ticaretin gelişmesi, Osmanlı topraklarında yabancı paraların da kullanılmasını yaygınlaştırdı.
Anadolu'da ve Balkanlar'da "akçe" ve "hasane-i sultanî" temel para birimiyken Mısır'da "pâre/para"; Eflak-Boğdan, Erdel, Macaristan çevresinde "penz"; Kırım'da "kefevî akçe" gibi bölgesel kullanım alanına sahip para birimleri de bulunmaktaydı. Bunun yanında Ceneviz Altını, Venedik Dukası, Floransa Filorisi, İspanyol Reali, Hollanda Esedîsi, Lehistan (Polonya) Zolotası, Avusturya Taleri, Memlük Eşrefîsi ve İran Şâhîsi'nin (şahruhî) kullanımı muhtelif yerlerde serbest bırakıldı.

Para darp aletleri

OSMANLI ALTIN PARASI
Fatih döneminde ilk Osmanlı altın parası (hasane-i sultanî) darbedildi. Ancak bu yıllarda yüksek ayarından dolayı Osmanlı topraklarında kullanılan Venedik Dukası önemini korumaya devam etti. Öyle ki Yavuz Sultan Selim döneminde hazinenin yüzde 74.81'i duka, yüzde 9.22'si eşrefîden oluşurken sadece yüzde 7.82'si Osmanlı Altını'ndan oluşuyordu. Tedavüldeki dukalar, istikrarı bozacak derecede düşük ayarlı olanlardan ayırt edilebilmeleri için damgalandılar.
İlk defa gümüş olarak Floransa'da basılan filori, 1252'de altın olarak basıldı ve alım gücünden dolayı diğer ülkelere yayıldı. Filori, beyliklerin ticari ilişkileri vesilesiyle Anadolu'da da tanınan bir para idi. Osmanlılar da Fatih dönemine kadar alışveriş aracı olarak filoriyi kullanmışlardı. Daha sonra bu isim, hem kendi bastıkları hasane-i sultanî, hem de Avrupa'dan gelenler için ortak bir isme dönüştü. Akçenin 16. yüzyılın sonlarında hızla değer kaybetmesi, filori adıyla anılan altın paraların önemini daha da artırdı. Bazı dönemlerde Osmanlı darphanelerinde Ceneviz ve Venedik altınları basıldı. Bağdad darphanesinde o bölgede kullanılmak üzere 1730'lara kadar İran menşeli dirhem/şâhî denen gümüş sikkeler basıldı. Bütün bu yabancı paraların rayiç fiyatlarını kontrol etmek için dönem dönem emirler yayınlandı.
Osmanlı topraklarında tedavülde olan bir diğer yabancı para da İspanyol Reali'ydi. 1550'lerden sonra Osmanlı kaynaklarında riyal olarak zikredilmektedir. Buna mukabil yabancı paraların pek çoğuna dönem dönem riyal denildiği de olmuştu. 15. yüzyılın sonlarında İspanyol kâşiflerin Amerika'daki altın ve gümüş madenlerine de ulaşması, yüksek kalitede paraların basılarak tedavüle girmesini sağladı. Bu tarihten sonra İspanyol Reali, dünyada tanınan ve kullanılan bir alışveriş aracına dönüşerek 19. yüzyıl başlarına kadar önemini korudu. Osmanlı topraklarında 17. yüzyıl sonlarına kadar riyal, "kâmil kuruş", "tam kuruş", 18. yüzyılda "kara kuruş", 19. yüzyılda ise üzerindeki şekillerden dolayı "direkli riyal" olarak anıldı. Osmanlı piyasalarında istikrarsızlığın hâkim olması, riyalin değerinin de sürekli değişmesine sebep oldu. 1600'lerde 80 akçe olan rayiç, 1826'ya gelindiğinde 1080 akçeye kadar tırmandı. 1850'lerden sonra yeni gümüş madenlerinin bulunması, riyalin de değer kaybetmesine sebep oldu.
Bu dönemde Osmanlı piyasalarında dolaşımda olan diğer bir para Hollandalılarınkiydi. Esedî ya da üzerindeki motiften dolayı "arslanî guruş" olarak adlandırılan bu sikkeler, 16. ve 17. yüzyıllarda kullanıldı. Bir diğer gümüş sikke de Polonya Zolotası'ydı. Ancak kullanımı genel olarak İstanbul ile sınırlı kaldı.

KUŞLU RİYAL
1750'lerden sonra Osmanlı piyasalarında Habsburglar'ın piyasaya sürdüğü "Maria Theresa Thaleri" de kullanılmaya başladı. Bunlar Osmanlı piyasalarında "kuşlu riyal" olarak adlandırıldı. Ayarının yüksek olması dolayısıyla bazı bölgelerde "mahalli" olarak da kullanıldı. Devlet 19. yüzyılda thalerin haddinden fazla itibar görmeye başlamasının önüne geçmek istese de bu durumu kabullenmek zorunda kaldı. Thalerin rayici 1822'de 7 kuruş 10 para iken 1843'te 21 kuruş 36 paraya ulaştı. Sultan Abdülmecid döneminde yapılan düzenlemelerle bu hızlı yükseliş durduruldu. Yüzyılın ortalarında gümüşün değer kaybetmeye başlamasıyla thalerin de rayici giderek düştü.
İspanya Reali ve Maria Theresa Thaleri'nin dünya piyasalarında etkili olması, pek çok ülkede aynı standartlarda paralar basılmasına sebep oldu. Bunlar içerisinde Osmanlı topraklarında Amerikan Riyali, İtalyan Riyali, Napoli Riyali, Fransa Riyali, Mora Riyali, Rusya Atik Kuşlu Riyali de dönem dönem kullanıldı.

İSTİKRAR BOZULDU
1600'lü yıllarda İngiliz ve Hollandalı tüccarlar, Osmanlı topraklarına altın ve gümüş para getirdiler. Bu paralardan antlaşmalar gereği vergi alınmamaktaydı. Bu para akışı, aynı zamanda ihracatı artırdığı için başlangıçta desteklenen bir husustu. Ancak temel malların hızla yurtdışına akması, getirilen paralar içerisinde yüklü miktarda sahte paraların olması, İranlı tüccarların yüksek ayarlı paraları Osmanlı topraklarından alıp götürmeleri gibi sebeplerden dolayı Osmanlı piyasalarında ve ticarette istikrarsızlık meydana geldi.
1688'de "mangır/pul" denilen bakır paralar basılarak bir çıkış yolu arandı. Ancak bakır paraların câri değeri ile maden değerinin çok farklı olması, bu işten kâr sağlamak isteyenlerin dışarıdan getirdikleri gemiler dolusu kalp bakır sikkeleri piyasaya sürmelerine sebep oldu. Bu durumun piyasalarda yarattığı olumsuz etkiyle 1691'de mangır basımı ve tedavülü yasaklandı. Bazı düzenlemeler yapılmak istense de merkezden uzaklaştıkça yabancı paraların Osmanlı topraklarındaki hâkimiyeti devam etti.
Osmanlı piyasalarında ayarları birbirinden farklı yerli ve yabancı paraların tedavülde olması, para alıp satarak kâr elde eden sarrafları ortaya çıkardı. Galata bankerleri, Avrupa'dan sağladıkları düşük faizli ve uzun vadeli kredileri Osmanlı topraklarında kısa vade ve yüksek faizle satarak kâr sağladılar. Özellikle Tanzimat döneminden 1880'lere, yani Avrupa bankalarının Osmanlı Devleti'nde şubeler açıp doğrudan faaliyete geçmelerine kadar Galata bankerleri altın çağlarını yaşadılar.
19. yüzyılın başlarında Osmanlı para sistemindeki karmaşık yapı hâlâ devam etmekteydi. II. Mahmud döneminde (1808-1839) piyasada 36 çeşit gümüş paranın olduğunu belirtmek, bu karmaşıklığın boyutları hakkında bir fikir verebilir.

AMERİKA'DAN ALTIN VE GÜMÜŞ AKTI
Amerika kıtasının keşfi üzerine Meksika ve Peru'daki madenlerden Eski Dünya'ya büyük miktarlarda altın ve gümüş akmaya başladı. Bu değerli madenlerin bir kısmı Güney Amerika'da, bir kısmı da Avrupa'da sikke olarak darbediliyor ve tedavüle giriyordu. Amerika'dan gelen altın ve gümüşle gelirleri artan Avrupalılar, Doğu Akdeniz ve bilhassa Asya ile olan ticaretlerinde çok büyük açıklar vermeye ve aradaki farkı altın ve gümüşle kapatmaya başladılar. Böylece Avrupa devletlerinin altın ve özellikle de büyük boy gümüş sikkeleri çok kullanılan birer ödeme aracı olarak bütün dünyaya yayıldı. 16. yüzyılın ortalarından itibaren bu Avrupa guruşları Balkanlar üzerinden Osmanlı topraklarına da girdi ve piyasalarda kullanıldı.
Bol miktarda İspanya gümüşünün Osmanlı topraklarına girmesi, çeşitli problemlere sebep oldu. Gümüşün giderek değer kaybetmesi ve altının değer kazanması, Avrupalılar için Osmanlı mallarını ucuz hale getirdi. Piyasanın ihtiyaç duyduğu temel malların dışarıya akması, iç piyasada hızlı fiyat artışlarına sebep oldu. Tağşiş uygulamaları (değerli bir madenin içine daha değersiz bir madenin karıştırılarak saflığının bozulması), Osmanlı akçesinin tedavüldeki yabancı paralar ve altın karşısında giderek değer kaybetmesine sebep oldu.
1453-1559 arası dönemde gümüş akçe yüzde 21, altın para ise yüzde 50'ye yakın değer kaybetti. Gümüş akçenin ağırlığı, 1585/1586 tağşişinden sonra 1650'lere kadar 0.4 gram azaldı. Böyle olunca da piyasada kullanılan bir para olmaktan çıkıp, hesap birimi işlevini görür hale geldi. Bakır para üretiminde de hızlı bir azalma olduğundan Avrupa paraları Osmanlı piyasalarını istila etti. Öyle ki yabancı tüccarlar yanlarında kendi ülkelerinin paralarını getiriyor, alacaklarını da bu paralarla almak istiyorlardı. Bu durum Osmanlı piyasalarında dalgalanmalara ve para basımının azalmasına sebep oldu. Osmanlı darphanelerinin sayısı 1600'lerde takriben 40 iken 1650'lere gelindiğinde 4'e kadar düştü. Akçe piyasalardan yavaş yavaş çekildi.

12 Aralık 2021, Pazar
ERHAN AFYONCU
Sahte Fransız paraları Osmanlı piyasasını altüst etti

17. yüzyılda Osmanlı topraklarında çok ilginç bir kalp para hadisesi meydana geldi. Fransız, Hollandalı, İtalyan tüccarlar, Osmanlı hanımlarının çok beğenip süs olarak kullandıkları yeni Fransız parasını, Avrupa’nın çeşitli yerlerindeki darphanelerde değeri çok düşük olarak bastırdılar. Bu paralar gemilere doldurularak Osmanlı piyasasına sürüldü, ancak piyasada değeri düşük para miktarı artınca büyük bir kaos yaşandı
Osmanlı hanımlarının süs olarak kullandıkları Fransız kalp paralarının ilginç bir hikâyesi vardır. 17. yüzyıl seyyahlarından Tavernier'in anlattığı hadiseyi, Cipolla ve Şevket Pamuk da incelemiştir.

OSMANLI HANIMLARI ÇOK BEĞENDİ
Osmanlı İmparatorluğu ile Fransa arasında Kanuni döneminden itibaren bir dostluk vardı. 17. yüzyılın ikinci yarısında Fransa tahtında bulunan ve "Güneş Kral" diye şöhret bulan XIV. Louis zamanında ilişkiler bozuldu. Ancak siyasi ilişkilerin bozulduğu yıllarda, Osmanlı piyasasında Fransız paraları en geçerli yabancı paralardandı.
Fransa'da kullanılan en önemli para "ekü" idi. Yarım ekü ve çeyrek ekünün dışında ekünün on ikide birine Güneş Kral'ın babası XIII. Louis döneminde basıldığı için (1641) "louis" deniyordu.
XIII. Louis, Paris Darphanesi'nde yeni para basma makineleri kurdurup 1641'de yeni teknikle paralar bastırdı. Liegeli Jean Varin'in geliştirdiği sistemle darbedilen "louis" isimli bu yeni para adını, yüzünde portresi olan XIII. Louis'den alıyordu. Paranın diğer tarafında da Fransız kraliyet arması vardı. Kral, Fransa ile İspanya arasındaki gerginlikten dolayı İspanyol Reali elde edemeyince yeni para bastırmıştı. Louisler, yeni darphane tekniğiyle basılmıştı. Kenarları tırtıllı idi.

Fransız tüccarlar ve hâkimler.

Yeni paraları çok beğenen Osmanlı hanımları, Fransız louislerini süs olarak kullanmaya başladılar. Louisler, küpe, bilezik ve kolye yapımında kullanılıyordu. Bu yüzden Osmanlı topraklarında herkes Fransız louisi arıyordu. Paranın gerçek değeri 12 louis, bir ekü ederken, talepten dolayı altı louis için bir ekü veriliyordu. Louisler para olmaktan çıkmış, ticari mal hâline gelmişti. Elbiselerini louislerle süslemek isteyen Osmanlı hanımları, Fransız paralarını elde etmek için her türlü fedakârlığı yapıyorlardı.

Osmanlı İmparatorluğu'ndaki louislere karşı aşırı talep, Avrupalı vurguncuları harekete geçirdi. Fransız vurguncular, içinde gümüş oranı daha düşük, bakır oranı daha fazla para basarak Osmanlı topraklarında pazarlamayı düşündüler. Ancak para basımı için devletin izni gerekiyordu. Yoksa kalpazan muamelesi göreceklerdi.

IV. Mehmed.

HER YERDE BASILMAYA BAŞLANDI
Vurguncular, para basma hakkı olan asillerden Orange Prensi ile Dombes Prensesi'ne işbirliği teklif ettiler. Trevoux'taki darphanede düşük alaşımlı paralar basılmaya başlandı. Paranın, içindeki gümüş miktarının düşüklüğüne rağmen Osmanlı topraklarında rağbet görmesi, vurguncuların cesaretini daha da artırdı. Darphanede, gittikçe içindeki gümüş miktarı azalan louisler basıldı. Osmanlı limanlarına mal gelir gibi louis yüklü gemiler geliyordu. Bir senede Fransız tüccarların Osmanlı limanlarına getirdiği louis yüklü gemi sayısı 20'den fazlaydı.
Trevoux'taki darphaneyi kısa sürede başkaları izledi. Fransızlar'ın yanı sıra Cenevizliler de louis basma işine girdiler. Osmanlı hanımları, paranın içeriğine bakmadan louisleri aldıkları için darphaneler yıllarca çalıştı. Paraların içindeki gümüş miktarı, olması gerekenin üçte birine düşmüştü. Kalp sikke akışı zirvesine, 1656-1659 yılları arasında ulaştı. Jean-Baptiste Tavernier, gümrüklerden giren kalp sikkelerin sayısını 180 milyon olarak verir. Bunun yanında gümrük memurlarına rüşvet verilerek kaçak yollarla sokulanlar da oluyordu.
Para basımı o kadar abartılmıştı ki, kalpazanlar sonunda tedbir alma ihtiyacı hissettiler. Gümüş oranı iyice düşürüldüğünden, bu paraların kendi piyasalarını altüst etmesini önlemek için bu sikkelere "Tüm Asya'da geçerlidir", "Uzak Asya'daki mallar için ödemedir" şeklinde ibareler koydular. Fransızlar, 1665'te piyasaya hissettirmeden düşük alaşımlı paraları toplamaya başladılar. Osmanlı topraklarında ticaret yapan İngilizler, sattıkları malların ödemesinin, kalp louislerle yapılmasını kabul etmediler. 1667'de Osmanlı hükümeti nezdinde durumu protesto ettiler. İngilizler'in protestosu Osmanlılar'ı harekete geçirdi. Osmanlı yönetimi durumu Fransa nezdinde protesto etti.
Osmanlılar'ın Fransa'yı kalpazanlıkla suçlaması üzerine Fransız yetkililer harekete geçti. XIV. Louis paranın basımını durdurdu. Osmanlı İmparatorluğu'nda da sert tedbirler alındı. Gümüş miktarı düşük louisler tespit edildi. Kalp paraları piyasaya sürenlerin bir kısmı yakalandı. İbret olsun diye ağır cezalara çarptırıldılar.
Bütün Avrupa kalp louislerin peşine düştü. Cenova'da kalp paraları evinde bulunduranlara bile ağır cezalar verileceğine dair bir ferman yayınlandı. Ancak Cenevizliler, ikili oynuyorlardı. Kalp louisler Cenova topraklarında darbedilmeye devam ediyordu. Bunun üzerine Fransa ve Venedik, Cenova'yı sıkıştırdılar.
1655-1669 yılları arasında Osmanlı İmparatorluğu'na milyonlarca kalp louis girmişti. Paralardaki sahtekârlık fark edilince imparatorlukta kaos meydana geldi. Herkes elindeki louisten kurtulmaya çalışıyordu. Gerçek louisleri bile artık kimse istemiyordu. Bu yüzden imparatorlukta fiyatlar arttı, piyasa altüst oldu.

Paris Darphanesi.

FRANSIZ SEYYAHIN GÖZÜYLE SAHTE PARA TİCARETİ
17. yüzyıl seyyahlarından Jean-Baptiste Tavernier, rahmetli Teoman Tunçdoğan tarafından çevrilen "Topkapı Sarayı" isimli eserinde sahte para hikâyesini şöyle anlatır:
"Marsilyalı bir tüccar, İzmir'de tuttuğu bir aracıya, bir miktar ipek alması için diğer gümüş sikkelerle birlikte -herhangi bir amaç gütmeksizin- 'beş sol'lük iki-üç yüz ekü göndermiş. Bu bozuk paralar Türklerin çok hoşuna gitmiş; onları o kadar sevmişler ki, bunların İspanyol 'sekiz real'ine denk olduğunu sanmışlar ve onların sekizine bir ekü vermeye başlamışlar. Bunu gören aracı, Marsilya'ya yazarak oldukça yüklü miktarda sol yollanmasını istemiş ve bundan büyük para kazanmış.
Eğer bizim Fransızlar bu kazançla yetinmiş olsalardı, hilede aşırıya kaçılması yüzünden kesilen bu sikke ticareti hâlâ sürebilir ve çok yararlarına olurdu. Çünkü Türkler artık başka parayla ticaret yapmak istemiyorlardı ve orduların ulufeleri ödenirken askeri memnun etmek için ödemeleri sol ile yapmak gerekiyordu... Dolayısıyla bizim Fransız tüccarlar, Türkiye'de önce bir ekü karşılığında sekiz sol vererek (oysa Fransa'da bir ekü on iki sol ediyordu) yüzde elli kazanmışlar.
Ne var ki, Avrupa'nın diğer halkları, İngilizler, Hollandalılar, İtalyanlar onların kazançlarını kıskanıp yollarını kesmişler, sadrazama şikâyet etmişler; sadrazam da bundan böyle bir ekü karşılığında on iki sol alınmasını ya da bu paranın artık tedavülden kaldırılmasını, gemilerde bulunan 'sol'lere de el konmasını ferman buyurmuş. Fransızlar bununla da yetinmemişler; ne var ki, sadrazamın buyruğuna boyun eğmek de gerektiği için içinde 'dört sol'lük bile saf gümüş bulunmayan sikkeler kestirmeyi düşünmüşler; bu da onlara yüzde yirmi beş gibi büyük bir kazanç sağlıyormuş.
Türklerin hileyi anlamaları için belli bir zaman geçmiş; paranın kenarlarının düzgün ve görünüşünün beyaz olması Türklere yetiyormuş; alt tabakadan kadınlar, kızlar bunları başlıklarına süs olarak takıyorlarmış. Tıpkı varlıklı kadınların altın takmaları gibi, onlar da bu güzel küçük sikkeleri alınlık olarak başlıklarına sıralıyorlarmış.

XIII. Louis.

Tüccarlarımız amaçlarına ulaşmak için, bu sikkeleri alıp satabilecekleri eyaletler aramaya başlamışlar. Önce Dombes, Orange ve Avignon eyaletlerini denemişler; daha sonra İtalya'ya geçerek Monaco ve Massa illerinde bir süre uğraşmışlar. Ne var ki, Türklerin üstünde kadın yüzü bulunan paraları daha çok sevdiklerini gözlemleyince ve bu prensler onlara ülkelerinde bu kadar düşük ayarlı sikke kesme ve Dombes Prensesi de kendi damgasını kullanma iznini vermek istemeyince, gözlerini imparatorluğun nüfuz alanı içinde kalan, ama Cenevizlerin elindeki toprakların ortasında bulunan kimi şatolara dikmişler; buralarda, bu şatoların senyörlerinin de işine gelen koşullarda arzularına kavuşmuşlar.
Orange'da kestirdikleri sikkeler de Türklerce beğenilmiş ve Türkler arasında rağbet görmüş. Çünkü üstündeki damga güzel ve çok belirginmiş. Buna karşılık, Avignon Papalığı'nda kesilenler -kadın çehresi pek güzel çizilmediği ve boynuna asılı haç Türklerin hoşuna gitmediği için- pek tedavül şansı bulamamış. Bu ticarette yüzde yirmi beş kazançla yetinilseydi, iş sürüp gidebilir ve kazanç da çok büyük olurdu. Ama, yavaş yavaş işin suyu çıkarılmış ve sonunda her sikkede 'bir sol'lük bile gümüş kalmamış.
Fransızlarımız onların tedavülünü sağlamak için bir eküye on sekiz, hatta yirmi sol vermeye başlamışlar; bu durum İstanbul, Halep, İzmir ve diğer ticaret kentlerindeki büyük tüccarların işine gelmiş. Çünkü, taşra eyaletlerindeki küçük tüccarların getirdikleri mallar karşılığında ödeme yaparken, bir ekü karşılığı olarak on iki-on üç sol veriyorlarmış.
Ticaretlerinin sarhoşluğuna kapılmış ve kazançları iyi giderken en güzel malları almakla yetinmeyerek bulabildikleri her çeşit yüksek değerli parayı da satın almışlar ve kalp paralarını yapmaya devam etmek amacıyla Fransa'ya götürmüşler. Böylesine geniş bir imparatorluğun bütün topraklarında bu ticaret o kadar ileri gitmiş ki, söz konusu topraklarda olağanüstü miktarda kalp para yaygınlaşmış; bu durum gümrük kayıtlarına da geçmiş. Bilgileri dışında kalanlar (tayfaların ve diğer bazı kişilerin gizleyebildikleri paralar) hariç, imparatorluk topraklarına yönelik kalp para akışı yüz seksen milyona ulaşmış. Kalp olmayan para getiren diğer Avrupalı tüccarlar, bu kargaşaya karşı seslerini yükseltmiş ve şikâyetlerini ikinci kez sadrazama iletmişler; sonunda, Türkler gözlerini açmış.
Olay böyle sürerse, kısa süre sonra imparatorlukta gümüş yerine sadece bakır kalacağını anlayan sadrazam, 'beş sol'lük paraların ülkeye sokulmasını yasaklamış; bu yasağa karşı gelme cesaretini göstereceklerin müsadereye uğrayacağını ve ağır para cezalarına çarptırılacağını açıklamış. Sadrazamın bu fermanı ve koyduğu yasak, güzel buldukları için bu ufak sikkeleri kullanan Girit'teki askerlerin hoşuna gitmemiş. Ne söylenirse söylensin düşüncelerini değiştirmemiş ve ulufelerinin bu paralarla ödenmesini istemişler; bazı kazan kaldırma olayları da görülünce, İzmir'e ve diğer bazı ticaret kentlerine kadırgalar gönderilerek buralarda bulunan bütün sol'lerin toplatılması kararı alınmış. Bütün Osmanlı İmparatorluğu eyaletlerine yayılmış olağanüstü miktardaki bu kalp paralar nihayet ortalıktan çekilmiş ve sol'ler yasaklanarak tedavülden kaldırılmıştır."

.19 Aralık 2021, Pazar
ERHAN AFYONCU
Osmanlı’da stokçulara ağır cezalar verilirdi

Osmanlı zamanında felaket ve kıtlık dönemlerinde tahıl ürünleri, meyve ve sebzeler, hayvansal gıdalar, kahve, odun, kömür, kereste, zeytinyağı, sabun, çeşitli giysiler ve tütün gibi maddeler stokçular tarafından depolandı. Stokçular arz-talep dengesinin bozulduğu zamanlarda bu mallardan çok para kazandılar. Haksız bir kazanç sağlayan bu yöntem, devlet tarafından sürekli engellenmeye çalışıldı ve yakalananlara son derece ağır cezalar verildi
İstanbul'un tarih boyunca yaşadığı kronik sorunlardan biri iaşe meselesiydi. Osmanlı döneminde kurulan nakliye ağlarıyla İstanbul'un çeşitli ihtiyaçları imparatorluğun muhtelif yerlerinden sağlanmaktaydı. Bu yüzden Fransız tarihçi Robert Mantran, İstanbul'u "Mide Kent" olarak tanımlar.
Savaşlar, kuraklıkla gelen kıtlıklar, çekirge istilaları, salgın hastalıklar gibi pek çok sebep, zaman zaman İstanbul'un iaşesini sekteye uğrattı. İşte böyle dönemlerde piyasalarda yaşanan istikrarsızlık, stokçuların devreye girmesine sebep oldu. Her ne kadar kriz dönemlerinde ürünlerin fiyatının belirlenip sınırlandırılması anlamına gelen "narh" uygulaması bulunsa da bazen bu uygulamanın dışına çıkarak fazla kazanç peşinde koşanlar oldu.

Esnaf

PAHALI SATANLARI TAKİP
1576'da harman yerlerinden zahire alarak saklayan ve daha sonra halka pahalıya satan vurguncuların önlenmesiyle ilgili Tırhala beyine ve kadısına ferman yazılmıştı. 1578'de İstanbul'da yağ kıtlığı yaşandı. Azak ve Kefe beyine yazılan hükümde bazı kimselerin yağ sakladıkları öğrenildiğinden mahzenlerine gidip işin aslının araştırılması emredildi. Yağın ve bunları depolayanların bir an önce İstanbul'a gönderilmesi istendi.
1580'de siyah üzümleri, yetişmeden parasını verip daha sonra depolayan Yahudi ve Hristiyan tüccarların karaborsa yarattıkları ve bu yüzden de İstanbul'da kara üzüm bulunmadığı tespit edilmiş, bu durumun önlenmesi için İstanbul kadısına ferman gönderilmişti.
Fiyatları artıran diğer bir faktör ise İstanbul'un farklı yerlerinde gıda maddelerinin farklı fiyatlardan satılmasıydı. 16. yüzyılda Galata, Haslar ve Üsküdar'da meyvenin fiyatı yüksek tespit edildiği için o dönemde "İstanbul" olarak anılan Fatih'e gelecek meyvelerin diğer kazalara gitmesi sebebiyle İstanbul'un meyve sıkıntısı çektiği anlaşıldı.
Galata, Tophane ve Eyüp iskelelerine meyve gemilerinin sokulmayıp Muhtesib İskelesi'ne yanaştırılması ve oralardaki fiyatın da İstanbul'da geçerli olan fiyatlara göre ayarlanması emredildi. Bazen de meyve ve sebzeler, Sebzehane önüne yanaşıp buradan şehre dağıtılması gerekirken, bazı kişilerin gizlice farklı iskelelere meyve ve sebze çıkararak devlet denetimi olmadan pahalı fiyatla halka sattıkları olurdu.

Falaka

VURGUNCULARA AĞIR CEZA
1560'larda İstanbul'da vurguncular yüzünden soğan sıkıntısı çekilmişti. 1564 sonbaharında İstanbul'a gönderilecek soğanların İznik'te depolanması yüzünden şehirde sıkıntı çekildiği anlaşılınca, İznik kadısına ferman gönderilerek halkın kendi ihtiyacı için ayırdığı soğana dokunulmadan, depolanan soğanların gemilere yüklenmesi emredildi.
Ancak ertesi yıl stokçuların soğanları depolamaya devam ettikleri ve soğanların bir kısmını da İstanbul yerine Bursa'ya gönderdikleri anlaşıldı. 1565 Ekim'inde İznik kadısına yeni bir ferman gönderilerek vurgunculara izin verilmemesi ve stoklanan soğanın gemilere yüklenip sahipleriyle birlikte İstanbul'a gönderilmesi emredildi.
1581'de vurguncuların depolayarak fiyatların yükselmesine sebep oldukları diğer maddeler de aktar dükkânlarında satılan şeylerdi. İstanbul'daki aktar taifesinin kethüdası ve diğer ileri gelenleri bazı kişilerin şehre gelen aktariye mallarını satın alarak mahzenlere koyduktan sonra yüksek fiyatla sattıklarından şikâyetçi oldular. İstanbul kadısına durumun araştırılıp suçluların cezalandırılması emredildi.
İstanbul'un ihtiyaç duyduğu önemli şeylerden biri de odun ve kömürdü. Osmanlı Arşivi'nde odun ve kömür stoklayarak para kazanmak isteyen kişilerle ilgili pek çok kayıt vardır. Mesela 1608'de bazı kişilerin odunları depolayıp fiyatların yükselmesine yol açtıkları şikâyet konusu oldu. Kumkapı İskelesi'ne gelen odunların belirlenen fiyatla şehir halkına satılması gerekiyordu. Bazı kimseler ihtiyacından fazla odun alarak depolamaya başladı. Bu durum fiyatların artmasına ve kışları çok çetin geçen İstanbul halkının sıkıntıya düşmesine neden oldu.

17. yüzyılda bir çarşı

Bir bölgede yaşanan kıtlık, çeşitli önlemlerin yanında vurgunculara karşı da önlem alınmasını gerektirmekteydi. Mesela 1733'te Halep'te ciddi bir kuraklık yaşanmaktaydı. Bölgede kısa bir süre sonra kıtlık baş gösterdi. Halkın daha fazla sıkıntı çekmemesi için valiye stokçuluğa engel olunması, yakalananların cezalandırılması emredildi.
Cami ve mescitlerin aydınlatılmasında da kullanılan zeytinyağı, pek çok kez vurgunculuk yapılan madde oldu. Mesela, 1740'ta Burhaniye'de vurguncular zeytinyağlarını depolayarak aşırı fiyat artışına ve zeytinyağı kıtlığına sebep oldular. Yöneticilere mahzenlerdeki zeytinyağlarının araştırılması ve tartılarak defter etmeleri emredildi. Vurgunculuğa cesaret edenler veya zeytinyağını İstanbul haricinde bir yere nakledenlerin katledilmeleri istendi.
Sabun da vurguncuların para kazanmak için depoladıkları maddeler arasındaydı. Mesela, 1784'te Girit'te zeytin azlığı sebebiyle böyle bir olay yaşandı. Girit Adası'nda zeytin bir sene bol, bir sene az yetişmekteydi. Ancak ürün yetiştiği sene iki yıl yetecek kadar fazla ürün alınabiliyordu ve imalathanelerde bolca sabun imal edilerek İstanbul'a gönderiliyordu.
1780'lerde Hanya ve Resmo'da zeytinyağı kıtlığı bahanesiyle 150'ye yakın imalathane ya kapatıldı veya üretimi iyice azalttı. Bir süre sonra kısa yoldan para kazanmak isteyenlerin mevcut zeytinyağını depolamalarının kıtlığa sebep olduğu anlaşıldı. Bu durum İstanbul halkının günlük tüketim maddelerinden sabun kıtlığı çekmesine, mukataa gelirlerinin azalmasına sebep oldu. Yöneticilere yazılan emirlerle vurgunculuk yapanların araştırılması ve en ağır şekilde cezalandırılması istendi.

Stokçularla ilgili belgeler

FELAKETLERİ FIRSAT BİLDİLER
İstanbul tarih boyunca pek çok kez büyük yangınlara maruz kaldı. Böyle durumlarda felaketten istifade etmek isteyen vurguncuların devreye girmemesi için sıkı tedbirler alınırdı. İstanbul'un ihtiyacı olan kerestelerin İzmit ve çevresinden belirlenen fiyatlarla Çöplük İskelesi'ne getirmeleri mutattı. 1755'te İstanbul'da çıkan yangının yaralarının sarılması için İzmit'ten belirlenen fiyat üzerinden kereste alınması emredildi. Vurgunculuk için kereste saklayan ve fiyatların yükselmesine sebep olanların en ağır şekilde cezalandırılması hakkında emirler verildi. 1757'de çıkan yangından sonra kereste taşıyan reislerin keresteleri Çöplük İskelesi'ne getirmek yerine vurgunculara sattıkları anlaşıldı. Başta İstanbul kadısı ve yeniçeri ağası olmak üzere pek çok kişiye vurgunculuğun önlenmesi için emirler gönderildi.
1812'de İstanbul'da çıkan veba salgınında şehrin beşte biri ölmüş, durumu fırsat bilen kefen ve sabun satıcıları mallarını birkaç misli fiyata satarak mağdur halkı daha da mağdur etmişlerdi. Bu durum üzerine İstanbul kadısına, satıcılara pahalı satmamaları yönünde uyarıları dikkate almazlarsa cezalandırılmaları için emir gönderildi.

Tophane'de kurulan bir pazar

ŞENLİK STOKÇULARI
1730-1757 yılları arasında tahtta bulunan I. Mahmud ve III. Osman'ın çocuğu olmamıştı. III. Mustafa 1757'de tahta geçince, hanedanın sürmesi için herkesin tek ümidi oldu. 1759'da padişahın bir çocuğu olacağı bütün İstanbul halkına duyuruldu. 30 seneye yakın şehzade özlemi çeken halk, bu mutlu haberi alır almaz aylar öncesinden yapılacak şenliğe hazırlanmaya başladı.
Herkesi seferber eden hazırlıklar en çok esnafın yüzünü güldürmüştü. Bu ortamı fırsat bilenler de eksik değildi. Büyük bir şenlik hazırlığı için İstanbul esnafının elindeki malzemeler yeterli gelmemişti. Bunu daha önceden sezen bazı uyanıklar da ellerindeki malları depolamışlardı. Fırsatçılar hakkında "Hâkim Tarihi"nde ilginç bir olay zikredilir. Yaklaşık bir kese akçesi olan biri bu para ile süs eşyası alarak depolamıştı. Halk birden bu tür maddeler almaya başlayınca esnafın elindeki çok kısa bir sürede bitmişti. Bu malları daha önceden alıp depolayan adam ise süs eşyalarını çok pahalı satıp bir kese akçesini 23 keseye çıkarmıştı. Süs eşyalarına o kadar talep olmuştu ki, defne yaprağı bile karaborsaya düşmüştü.

26 Aralık 2021, Pazar
ERHAN AFYONCU
Osmanlı duraklamadı devlet yapısını değiştirdi

Osmanlı İmparatorluğu 16. yüzyılın sonlarında büyük bir kargaşaya ve buhrana girdi. Bu durum, uzun süre tarihçiler tarafından "duraklama" olarak adlandırıldı. Ancak bu yanlış bir tespitti İmparatorluk, değişen dünya şartlarına paralel olarak kendi yapısını değiştirip yeni şartlara intibak etmiş, 17. yüzyılın ortalarına gelindiğinde ise tamamen farklı bir devlet yapısı ortaya çıkmıştı
Osmanlı İmparatorluğu, 16. yüzyılın başlarından itibaren dünya tarihinin gidişatına damgasını vurdu. Ancak aynı asrın sonlarında sarsılmaya başladı. İmparatorluğun, 16. yüzyılın sonlarında girdiği kargaşa ve buhran, o dönemde "tagayyür ve fesad" olarak nitelendirildi.

Sipahiler

DOĞRU TEŞHİS KOYULAMADI
Devlet düzenindeki aksaklıkları ve çözüm yollarını göstermek için çeşitli devlet adamları raporlar kaleme aldılar. Bunlara genellikle "ıslahat layihası" denir. Ayrıca nasihatname veya siyasetname kitapları olarak da bilinir. Buhranın sebeplerini çözmeye çalışan Osmanlı yazarları, ilk belirtileri Kanuni döneminde buldular. Ancak asıl problemlerin III. Murad devrinde başladığını kabul ettiler. Buhranın sebebi olarak en çok tekrarlanan hadise, III. Murad devrindeki sünnet düğününde gösterileri beğenilen oyuncuların Yeniçeri Ocağı'na kanunlara aykırı bir şekilde alınmalarıdır.
Layiha yazarları, "ihtilâl-i nizâm-ı âlem"in, yani Osmanlı devlet düzenindeki çözülmenin temel sebepleri olarak adaletin aksaması, rüşvet, adam kayırma, memuriyetlerin hak etmeyenlere verilmesi, kadın ve padişah musahiplerinin sözüyle hareket etme ve devlet işlerinde müşavereye önem vermemeyi gördüler.

Osmanlı devlet düzenindeki bozuklukların düzeltilmesi için layiha kaleme alan yazarlar incelendiğinde devlet kademelerinde görevliler oldukları görülür. Osmanlı sistemi içerisinde yetiştikleri için farklı bir dünya görüşüne sahip değillerdi. Bu yüzden değişen dünya şartlarının analizini yapamadılar, Osmanlı askeri gücünün zirvede olduğu klasik döneme tekrar dönülmesini önerdiler. Osmanlı malî-askerî ve idarî örgütlenmesinin belkemiği olan timar sisteminin değişen dünya şartlarına uygun olmadığını anlayamadılar. Devletin girdiği buhranın sebepleri ile neticelerini karıştırdılar.

YENİ ŞARTLARA İNTİBAK
Osmanlı İmparatorluğu, 16. yüzyılda askeri gücü ve bu gücü örgütleyip yönlendiren bürokrasisi ile bir cihan devleti oldu. Osmanlı bürokrasisi, 16. yüzyılın sonlarından itibaren değişen dünya şartlarına ayak uydurmaya çalıştı, zamanın şartlarına uymayan müessese ve idari usulleri tadil ve ikmal etti. Gerektiğinde de değiştirdi. Askeri ve sivil bürokrasi 17. yüzyılda, hayatın pratiklerinden hareketle devletin yeni şartlara uyumunu gerçekleştirerek devleti içine girdiği buhrandan çıkardı.
Osmanlı'nın içine girdiği bu durum, uzun süre "duraklama" olarak adlandırıldı. Ancak Osmanlı tarihi hakkında son yıllarda yapılan akademik tarih çalışmalarına göre, imparatorluk 16. yüzyılın sonlarından itibaren değişen dünya şartlarına paralel olarak kendi yapısını değiştirmişti. 17. yüzyılın ortalarına gelindiğinde imparatorluğun klasik şeklinden tamamen farklı yeni bir devlet yapısı ortaya çıktı.
Klasik yapıda meydana gelen bu değişiklik, devrin yazarları tarafından "bozulma" olarak algılandı. Osmanlı klasik düzenindeki değişmeler bozulma değil, yeni şartlara intibaktı. Bu dönem için "çözülme", "duraklama" ve "gerileme" terimlerinin yerine, "buhran" ve "dönüşüm"ün kullanılması daha uygundur. Esasen Osmanlı İmparatorluğu da karşılaştığı bu buhranı atlatıp 300 yıl daha devam etmiştir.

OSMANLI DÜZENİNİN BOZULMASININ SEBEPLERİ
BAŞTA rahmetli Halil İnalcık Hocamız olmak üzere, Osmanlı tarihi araştırmacıları 16. yüzyılın sonlarında Osmanlı İmparatorluğu'nun düzeninin bozulmasını şu şekilde izah ederler:
NÜFUS ARTIŞI: 16. yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu'nda şehirlerde yüzde 80-90, köylerde ise yüzde 40-60 civarında bir nüfus artışı meydana geldi. Bu büyük nüfus artışı yüzünden topraksız kalan köylülerin askeri mesleklere ve medreselere koşmaları, devletin dengesini altüst etti.
ASKERİ SİSTEMDEKİ DEĞİŞİM: Kanuni döneminde meydana gelen Şehzâde Bâyezid isyanından sonra İstanbul'un dışındaki şehirlerde de asayişi sağlamak için yeniçeriler yerleştirildi. Gittikçe yaygınlaşan bu durum, yeniçerilerin imtiyazından faydalanmak isteyen insanların da bu askeri zümreye akın etmesine yol açtı.
16. yüzyılın sonlarına doğru Avrupa'daki askeri sistemlerde değişim yaşandı. Bu dönemde atlı askerler yerine tüfekli piyade ön plana çıktı. Osmanlılar, 1593-1606 yılları arasında Avusturya ile yaptıkları savaşlarda timarlı sipahilerin silah ve çarpışma şekilleri açısından artık uygun olmadığını fark etmeye başladılar. Devrin şartlarına cevap vermeyen timarlı sipahilerin yerlerini tüfekli askerler aldı. Yeniçeri sayısı arttı. Kanuni döneminde 24 bin olan Kapıkulu askeri sayısı XVII. yüzyılın başlarında 40 bine ulaştı. Aynı dönemde timarlı sipahi sayısı ise 80 binden 20 bine düştü. Kapıkulu sayısını artırmanın yanı sıra saruca-sekban adı altında Anadolu'dan ücretli tüfekli asker toplandı.

CELALİ İSYANLARI: Savaşların bittiği dönemlerde veya bağlı bulundukları sancakbeyi veya beylerbeylerinin azli gibi bir durumda işsiz kalan saruca- sekbanlar eşkıyalık yaparlardı. Bu grupların ve savaşlara gitmedikleri için ordudan atılan timarlı sipahilerin meydana getirdiği Celali isyanları 1596- 1610 yılları arasında Osmanlı İmparatorluğu'nun bütün sistemini altüst etti. Celali korkusundan Anadolu'da on binlerce insan köyünü, kasabasını bırakıp İstanbul'a, Kırım'a, Rumeli'ye kaçtı. Bu yüzden devletin vergi gelirleri düştü. Bu gelirleri toplayarak askerlik hizmeti veren timarlı sipahiler, vergi alacak insan bulamadıkları için seferlere gidemediler. Seferlere gitmeyince ordudan atıldılar. O zaman da Celali oldular.
MALİ BUHRAN: 16. yüzyılın son çeyreğinde Amerika'dan Avrupa'ya akan altın ve gümüş, Eski Dünya'daki bütün ekonomik dengeleri altüst etti. Fiyatlar ihtilali denilen enflasyon her tarafı sarstı. Bu durum Osmanlılar'ı da etkiledi. Avrupa'dan gelen bol miktarda gümüşün Osmanlı topraklarında fiyatların artmasına, Osmanlı parasının değerinin düşmesine, faizciliğin yaygınlaşmasına sebep olduğu, fiyatlardaki artışların sabit gelirli askeri zümreleri doğrudan etkilediği ve bu yüzden birçok isyan çıktığı iddia edilir. Özellikle Barkan'ın bu durumu Osmanlı tarihinde bir dönüm noktası olarak göstermesi, son yıllarda yapılan çalışmalarda tenkit edilmiştir.
Hamilton'un, fiyat artışlarının Avrupa'da kapitalizmin yükselişine sebep olduğu iddiası bugün kabul görmemektedir. Şevket Pamuk da, fiyat artışlarının Osmanlı tarihine etkisinin sınırlı olduğunu, bir dönüm noktası olmadığını belirtmektedir. Osmanlı İmparatorluğu, bu yıllarda azalan gelirlerini çoğaltmak için yeni vergiler koydu. Daha önce savaş zamanlarında alınan "Avarız" vergisi daimi bir vergi hâline geldi. Merkezi idare, ayrıca mahalli yöneticilerden dolaylı makam vergileri (caize, avaid, bohça) almaya başladı. Bu yüzden bir kısım yöneticiler devletin onlardan talep ettiği bu vergileri ödeyebilmek için halktan kanunsuz olarak "nalbaha", "selamlık", "aylık", "cerime", "pişkeş" gibi adlar altında vergi toplama yoluna gittiler. Ancak bu uygulamalar halkı iyice ezdi.
DÜNYA İKTİSADİ SİSTEMİNDEKİ DEĞİŞİKLİKLER: 16. yüzyılda dünyanın ekonomik düzeni değişti. Akdeniz bölgesinde Hindistan bağlantılı ekonomik sistem yavaş yavaş ortadan kalktı. Osmanlılar, Portekizlilerle yaptıkları mücadele sonucunda Hindistan ticaretini bir süre daha canlı tutabildiler. Ancak XVII. yüzyıldan itibaren İngiliz ve Hollandalıların bu ticarete el atmaları Akdeniz ekonomilerine, dolayısıyla da Osmanlı İmparatorluğu'na büyük bir darbe vurdu. İran ve Rusya ticaretinde İngilizler'in oynadıkları aktif rol, bu bölgelerle yakın ilişki içerisinde olan Osmanlılar'ı olumsuz etkiledi.
Bu dönemde dünyada "ayni ekonomi"den "nakdi ekonomi"ye de geçilmeye başlandı. Bu yüzden ayni ekonomiye dayanan timar sisteminin yerini zamanla gelirlerin merkez için toplandığı iltizam sistemi aldı.
UZUN SÜREN SAVAŞLAR: Osmanlı İmparatorluğu, 16. yüzyılın sonlarında daha önce tarihinde yaşamadığı uzun süreli iki savaşa arka arkaya girdi. 1578-1590 yılları arasında İran Safevi Devleti ile 1593-1606 yılları arasında ise Avusturya ile savaştı. Yıllarca süren bu iki savaştan da bir net-i ce alınamadı. Ancak bu uzun ve yıpratıcı savaşlar Osmanlı düzeni için tahrip edici etkiler yaptı ve büyük bir buhrana girmesinin de ana sebeplerinden oldu.

XXXXXXXXXXXX

02 Ocak 2022, Pazar
ERHAN AFYONCU
‘Noel’ İran’dan Avrupa’ya geçen bir gelenektir

İranlılar 25 Aralık’ı tanrı olarak kabul ettikleri Mitra’nın geceye karşı zaferi olarak kutluyorlardı. Romalılar, ordularındaki İranlı askerlerden etkilenip bu geleneği benimsediler. Roma’da 25 Aralık “Natalis”, yani doğum günü olarak bayram ilan edildi. Natalis ismi zamanla Noel’e dönüştü
Yılbaşı kutlaması ile Hıristiyanlar'ın kutsal günlerinden olan Noel sık sık birbirine karıştırılır. Tarihçi Mustafa Daş, Noel kutlamalarının ilginç hikâyesini şöyle anlatır:

Roma döneminde eziyet çeken Hıristiyanları gösteren bir kabartma.

HZ. İSA'NIN DOĞUM GÜNÜ
Yılbaşı genellikle Hazreti İsa'nın doğum günü sanılır ve bu yüzden yılbaşı kutlamaları da Hıristiyanlar'ın bir geleneği zannedilir. Ancak Hazreti İsa'nın doğum günü Batı Hıristiyanları'na göre 25 Aralık'tır. 25 Aralık, 4. yüzyıldan beri "Christmas", yani Hıristiyan âleminin en büyük bayramı olarak kutlanır.
Kiliselerde 24 Aralık'ı 25 Aralık'a bağlayan gece her zamankinden daha bir coşkunlukla ayinler icra edilir. Ayinden sonra Hıristiyanlar, evlerinde hindili Noel yemeklerini yerler.
Ancak 25 Aralık gerçekte Hazreti İsa'nın doğum günü değildir! Hazreti İsa'nın Beytüllahim'de bir mağarada yıldızlı bir gecede doğduğu anlatılır. Fakat kaynaklar net bir tarih vermezler.

Mitra.

İkinci yüzyılın sonlarından itibaren Hz. İsa'nın doğumu için mart ve mayıs arasında tarihler ortaya atılmaya başlandı. Hz. İsa'nın bahar aylarında doğduğu tahmin ediliyordu. Doğu Hıristiyanları 6 Ocak'ı benimsediler.
Mitolojiye göre Eski Grekler'in tanrılarından Dionysos ile Mısır tanrılarından Osiris, güneşin Başak takımyıldızını terk ettiği 6 Ocak'ta yeniden dünyada görünüyorlardı. İnanışa göre Dionysos ve Osiris ölüp yeniden diriliyorlardı.
6 Ocak'ta Dionysos ve Osiris'in yeniden dönüşleri şerefine çeşitli kutlamalar yapılırdı. Doğu Hıristiyanları antik dönemdeki geleneklerini Hıristiyanlaştırarak, 6 Ocak'ı Hz. İsa'nın doğum günü olarak kabul ettiler.

Mitra.

NATALİS'Tİ, NOEL OLDU
Batı Hıristiyan dünyası ise Hz. İsa'nın doğum günü olarak 6 Ocak tarihini değil de 25 Aralık'ı benimsedi.
Batı Hıristiyanları da Doğu'daki Hıristiyanlar gibi kendi putperest geleneklerinden hareket etmişlerdi.
Romalılar 24 Aralık'ı 25 Aralık'a bağlayan yılın en uzun gecesinden sonraki gündönümüne kutsallık atfediyorlardı. Güneşin karanlığa üstün geldiği ve gündüzlerin daha uzun olacağı için çeşitli kutlamalar yapıyorlardı. Ancak 25 Aralık Romalılar'a da İran'dan geçmişti.
Roma ordusunda görev yapan İranlı askerler 25 Aralık'ı Güneş Tanrı Mitra'nın geceye karşı zaferi olarak kutluyorlardı. İranlılar, en önemli tanrılarından biri olan Mitra'nın 25 Aralık gece yarısında karanlık bir mağarada doğduğuna inanırlardı.
Bu yüzden İranlılar 25 Aralık gece yarısı Mitra'ya hayvan kurban ederlerdi. Romalılar, ordularındaki askerlerden etkilenip İranlılar'ın geleneğini benimsediler.
Roma'da 25 Aralık "Natalis", yani doğum günü olarak bayram ilan edildi. Natalis ismi zamanla Noel'e dönüştü.

Aziz Nikolas, Noel Baba kılığında.

DEMRELİ NOEL BABA
Noel Baba diye bilinen Demreli Aziz Nikolas, Patara'da 260 veya 270 yılında doğdu.
Bir tüccarın oğluydu.
Babasının ölümünden sonra bıraktığı mirası fakirlere yardım etmek için kullandı.
İyilikleriyle kısa sürede tanındı. Bu yüzden herkesin saygı duyduğu bir insan haline geldi.
Seyahatler yaparak insanları Hıristiyanlığa davet etti. Bu gezileri Aziz Nikolas'ın ününü her tarafa yaydı.
Aziz Nikolas'ın 340'lı yıllarda öldüğü düşünülmesine rağmen tam ölüm yılı bilinmiyor.
Ancak öldüğü gün 6 Aralık olarak kabul ediliyor.
Aziz Nikolas'ın öldükten sonra da ünü yayılmaya devam etti. Daha sonraki asırlarda Almanya başta olmak üzere birçok Avrupa ülkesinde 6 Aralık, "Saint Nikolas" hayırseverlik ve armağan verme günü olarak kutlanmaya başladı.
Aziz Nikolas'ın efsaneleri ve ismi zamanla ülkelere göre yeniden uyarlandı. Evlere bacadan girerek hediyeleri kimi yerde çoraplara, kimi yerde de çocukların tahta ayakkabılarına bıraktığına inanıldı. Sonunda 17. asırda Hollandalılar'da Sinterklaus'a dönüşen Aziz Nikolas efsaneleri, göçmenler tarafından Amerika'ya taşındı.
Bir müddet sonra Amerika'da Aziz Nikolas'ın efsanevi hayatı ile Kuzey Avrupa ülkelerinin Hıristiyanlık öncesi dönemlerine ait mitolojik kahramanı birleştirilerek "Noel Baba" figürü doğdu.

Harper's Weekly Dergisi'nde Noel Baba.

NOEL BABA'NIN RESMİ
1863'te karikatürist-yazar Thomas Nast, Santa Claus'u kırmızı yanaklı ve göbekli olarak çizdi ve Santa Claus, uzun süre Harper's Weekly Dergisi'nin sevimli ve yardımsever kahramanı oldu.
Thomas Nast, Noel Baba karakterini çizmesinin yanı sıra bir de efsane meydana getirdi.
Norveçli mitolojik tanrı Vodan'a ait hikâyeler Noel Baba'ya mal edildi.
Efsaneye göre, Kuzey Kutbu'nda yaşayan Noel Baba, hediyeleri çocuklara geyiklerin çektiği kızakla dağıtırdı.
Noel Baba, 1900'lü yıllarda reklam dünyasının aranan sevimli kahramanıydı.
Özellikle Coca-Cola firmasının reklamlarında boy gösterdi. Coca-Cola firması için çalışan bir ressam, Noel Baba'ya bugünkü görünümünü kazandırdı.
Böylece Noel Baba, tüketim toplumuna hitap eden ticari bir unsur hâline geldi. Meşrubat firması amacına ulaşıp reklamla satışlarını katlarken, Noel Baba da şöhreti yakaladı.

.09 Ocak 2022, Pazar
ERHAN AFYONCU
Bizim tarihimizde ve değerlerimizde Ortaçağ yoktur

Günümüzde kendi tarihine ve değerlerine “Ortaçağ zihniyeti” diye hakaret edenler, tarihimizde böyle bir dönemin olmadığından bihaberler. İslam’ın “Ortaçağ”ı yoktur. “Ortaçağ zihniyeti” o dönemin Avrupa’sında ve bugün kendi değerlerinden utananların kafalarındadır
İslam dünyası, Batı'nın Ortaçağ'ı yaşadığı dönemde çok parlak bir medeniyete ve entelektüel hayata sahipti. Muhittin Macit, İhsan Fazlıoğlu, Mahmut Kaya, Yavuz Unat, Hüseyin Gazi Topdemir ve Bekir Karlığa'nın İslam medeniyetinin Avrupa'ya tesirleri konusunda önemli araştırmaları vardır. Ayrıca Thomas Bauer, "Neden İslam'ın Ortaçağ'ı Yoktu?", Frederick Starr ise "Kayıp Aydınlanma" isimli eserinde bu konuyu teferruatlı olarak anlatırlar.

TERCÜME DÖNEMİ
İslam medeniyeti, fetihlerle Bizans ve İran medeniyetleriyle karşılaştı. Komşu medeniyetleri anlama ve onlardan faydalanma yoluna gitti. İslam dünyası böylece o dönemdeki Hıristiyan dünyasından çok farklı bir yolda ilerledi. Avrupa'nın rağbet etmediği ve gündeminden düşürdüğü Antik Yunan'a ait bilgiler Arapça'ya aktarıldı.
İslam dünyasında ilk çeviriler, Emevi halifeleri döneminde başlasa da sistemli bir tercüme faaliyeti Abbasiler zamanındadır. Beytü'l-Hikme'nin kurulmasıyla önemli âlimler ve mütercimler burada toplandı. Aristo'nun, Öklid'in, Batlamyus'un, Galen'in ve Hipokrat'ın eserleri çevrildi. Beytü'l- Hikme'de yapılan tercüme ve bilimsel çalışmalar, İslam dünyasında bilimin ve düşüncenin gelişmesini sağladı.

BİLİMİN PARLAK GÜNLERİ
Tıp alanında parlak bir dönem yaşandı. Bağdat, Şam, Kahire ve Kurtuba'da hastaneler kuruldu. Hastalıkların türlerine göre ayrılan hastaneler aynı zamanda tıp okuluydular. Binalarda dershaneler ve kütüphaneler de mevcuttu. Derslerde Hipokrat'tan İbn Sina'ya kadar önemli âlimlerin eserleri okutuluyordu. Eğitimin sonunda yeterli olanlar hekim diploması alıyordu
İbn Sina'dan Ebu Bekir Razî ve İbn Nefis'e kadar birçok büyük hekim önemli buluşlara imza attılar. İbn Sina bütün tıp tarihinin en önemli ismiydi. İbn Nefis, Galen'i eleştirerek kalbin anatomisi konusundaki eksikliklerini ortaya koyup küçük kan dolaşımını keşfetti.
İslam dünyasında tıp eğitimi ve hastanelerin yanında ilaç yapımı da gelişti. Razî ve Birunî gibi âlimler, mineraloji ve farmakolojiyle uğraştılar. Endülüslü İbnü'l-Baytar'ın üç kıtayı gezip, bitki toplayıp inceleyerek yazdığı eserler ilaç yapımı ve kullanımı alanında başucu kitapları oldular.
Muhammed bin Musa el-Harizmî, "cebir"i müstakil olarak ele aldı. Cebir, Harizmî ile denklemler bilimi oldu. Harizmî dışında da İslam dünyasında geometri ve aritmetik alanında birçok önemli âlim önemli buluşlar yaptı.

Modern kimyanın oluşumunda İslam âlimleri öne çıktı. Cabir bin Hayyân, teorik ve deneysel araştırmalarıyla modern kimyanın kurucularından oldu. Birçok kimyasal bileşiğin, kimya aletinin, kimya sürecinin uygulayıcısıydı. Minerallerin oluşumuyla ilgili teoriler geliştirirken, kimya sanayiiyle ilgili önemli çalışmalar yaptı. İbn Hayyân, tabiat bilimlerinde deneyin önemini kavrayıp araştırmalarında uygulamıştı. Batı'da "Geber" ismiyle tanındı. Batılı araştırmacılar, İbn Hayyân'ın Boyle, Priestley ve Lavoisier gibi kimyacılarla birlikte ele alınması gerektiğini söylerler.
Ortaçağ'ın büyük fizikçisi, matematikçi ve astronom olan İbnü'l- Heysem, optik alanında bir devrim yaptı. Deneysel çalışmalarıyla optiğin ilkelerini ve problemlerini ortaya koydu. Gözün yapısını ve görmenin mahiyetini inceledi. İslam dünyasında Aristo sistemini temel alan "Meşşâiyye" adı verilen felsefe hareketi ortaya çıkmıştı. Farabi, İbn Rüşd, İbn Sina ve Kindî gibi âlimler, felsefe, mantık, ahlak ve siyaset düşüncesinde önemli fikirler geliştirdiler.
İslam âlimleri, mekanik, makine yapımı, metallerin işlenmesi, cam yapımı tekniklerinin geliştirilmesi, rüzgâr ve su değirmeni, saat, çeşme ve kaldıraç yapımı konusunda önemli çalışmalara imza attılar. Mekaniğin yasalarını ve birçok cismin yoğunluklarını incelediler. Alkol, gliserin, soda, nitrik, asetik, sülfürik ve hidroklorik asit gibi birçok kimyasal maddeyi keşfettiler.

GÖKLERİ KEŞFETTİLER
Halife Memun zamanında 9. yüzyılda Bağdat'ta Şemmâsiye Rasathanesi'nin inşa edilmesinin ardından İslam dünyasının birçok yerinde gözlemevleri kuruldu. İslam âlimleri gözlem aletleriyle gökyüzünü izleyip hem pratik hem de teorik çalışmalar yaptılar. Yeni gözlem araçları ve teknikleri geliştirdiler. Ayrıca yer ölçümü çalışmaları da yapıldı. Rasathanelerde ekliptik düzlem ile ekvator düzlemi arasındaki eğim hesaplandı. Bettanî, güneş, ay ve gezegenlerin hareketlerini izleyerek mevsim sürelerini ve güneş yılını büyük bir doğrulukla (365 gün 5 saat 46 dakika 24 saniye) hesapladı. Bîrûnî'nin çalışmaları astronomi alanındaki en önemli ve kapsamlı eserlerdendi. İslam astronomları, Batlamyus'un teorilerindeki eksiklikleri ortaya koyup birçok yeniliğe imza attılar. Nasiruddin-i Tusî'nin 1259'da Meraga'da kurduğu rasathanenin benzeri Avrupa'da ancak 16. yüzyılda kurulabildi.
Uluğ Bey'in Semerkand rasathanesi ve medresesi ise büyük bir bilim merkezi oldu. Yapılan çalışmalar "Uluğ Bey Zici" adlı eserde toplandı. Astronominin temel kitabı oldu. Eserde 48 takımyıldızı ele alınıp 1028 yıldızın yeri tespit edilmişti.

İSLAM MEDENİYETİNİN BATI'YA TESİRLERİ
AVRUPA'DA Hıristiyanlık'tan sonra düşüncenin dini alana yönelmesiyle Antik Yunan bilim ve kültürü dışlanmaya başlandı. Bizans İmparatoru Jüstinyen, 529'da Atina felsefe okulunu kapatınca buradaki âlimler İran'a sığındılar. Batı, Ortaçağ adı verilen dönemde düşünce alanında karanlık bir devre girdi. Aynı yıllarda Ortadoğu, İran ve Maveraünnehir'deki Araplar, İranlılar ve Türkler ise gelişmiş bir medeniyet dönemindeydiler. Müslümanlar, düşünce, bilim ve teknoloji alanında parlak günler yaşadıkları bu dönemde askeri açıdan rakipsizlerken ekonomi ve ticareti de yönlendirdiler. Nitekim Thomas Bauer, "Doğu'nun Antik şehirlerinde büyük taş binalar ayakta kalırken, o dönemin Avrupa'sında bunlar harabe haline gelmişti. Oysa Doğu'da hekimler Galen'in tıbbını devam ettirmişler, doğa bilimleri ve edebiyatta birbirinden eşsiz eserler kaleme alınmıştır. Doğu'nun günlük hayatında bakır, sirke, kiremit, cam gibi gündelik hayatın unsurları yaygın bir şekilde kullanılırken, Avrupalılar bunları ancak Yeniçağ'ın başında tekrar keşfetmişlerdir" der.
Batı'da İslam bilim ve düşüncesine karşı ilgi 10. yüzyılın sonunda başladı. İslam bilim ve felsefe mirasının büyük bir kısmı Arapça'dan Latince ve İbranice ile Kastilce ve Katalanca gibi yerel dillere çevrildi. İspanya, Fransa, İngiltere, Sicilya ve Portekiz'de tercüme faaliyetleri oldu. Avrupa kralları, Müslüman halifelerini örnek aldı.

İngiliz düşünürü Abelard de Bath (öl. 1142), İslam'ın etkisini şahsında taşıyan ilk aydındı. Toledolu Gerard de Cremone, 71 çeviri yapmıştı. Cremonalı Gerard, Arapça'ya çevrilen Aristo külliyatının büyük bir kısmını Latince'ye tercüme ettiği gibi, Kindî, Farabî ve İbn Sina'nın eserlerinden çeviriler de yaptı. İbn Rüşd'ün ölümünün üzerinden yarım asır bile geçmeden eserleri Batı dillerine çevrilmişti.
İslam âlimlerinin Avrupa'ya tesirleri konusunda ciltlerle kitaplar yazılmıştır. Tesirlerin çok az bir kısmı şunlardır:
Harizmî'nin matematik alanındaki önemli eseri, Latince'ye 12. yüzyılda Chesterli Robert ve Cremonalı Gerard tarafından çevrilirken, kitabın adında yer alan "el-cebr" kelimesi de "algebra" oldu. İbn Sina'nın "el- Kanun fi't-Tıp" adlı eseri yüzyıllar boyunca Avrupa'da başlıca başvuru kaynağı oldu. 13. yüzyılda yaşayan İbnü'l-Baytar'ın ilaçlara ilişkin eserleri Avrupa'da 15. yüzyıla kadar okutuldu. Nitekim, Paris Tıp Fakültesi'nde Grand Amphitheatre'daki dünyanın en büyük hekimlerini temsil eden resimde İbn Sina ve Ebu Bekir Razî de bulunur.
George Sarton, Avrupa'da Al-Haytham ya da Alhazen gibi isimlerle tanınan İbnü'l- Heysem'i "bütün zamanların en büyük optikçisi" olarak tanımlar.
Farabî'nin Aristo fiziğini eleştirdiği "Boşluk Üzerine" adlı çalışmasındaki tezler 13. yüzyılda Bacon aracılığıyla Avrupa'da yaygınlaştı.
Farabi'nin felsefesi Avrupa'daki düşünce sistemine önemli etkiler yapmıştır. Robert Hammond, 13. yüzyılda yaşayan Batı'nın büyük teolog ve düşünürlerinden Aquinolu St. Thomas felsefesinin Farabî sisteminin bir tekrarı olduğunu söyler.
İbn Sina'nın tıbbi ve felsefi görüşleri, 17. yüzyıla kadar Avrupa'da üzerinde en çok tartışılan görüşlerdendi. İbn Sina'nın üslubu, felsefesi ve bilim düşüncesi, Batı dünyasında birçok düşünür için kılavuz ve model oldu. İbn Sina'nın Batı düşüncesi ve bilim geleneği üzerinde derin bir etkisi oldu.

16 Ocak 2022, Pazar
ERHAN AFYONCU
Kibirli makam sahipleri Kanuni’nin bu uyarısını unutmasınlar

Birçok bürokrat, hak etmedikleri makam-mevki peşinde koşturur. Kazara bir makama geldiklerinde de kibirlerinden yanlarına yaklaşılamaz. Kanuni döneminde başarıdan başarıya koşan Yahya Paşazâde Bâli Bey, padişahtan vezirlik ister. Ancak Kanuni, Bâli Bey'in bu isteğine karşılık "Her işi Allah'tan bilesün ve asla nefsine gurur getirmeyesün. Bey olmak iki kefeli terazidür. Bir kefesi cennet, bir kefesi cehennemdür" diyerek tarihe geçen bir cevap vermişti
Rumeli fetihlerinde Evrenosoğulları, Malkoçoğulları, Mihaloğulları, Turahanoğulları gibi akıncı ailelerinin büyü rolü olmuştu. Bu akıncı beylerinden biri de Yahya Paşalular'dı.

AKINCI AİLESİ
Yahya Paşa, Fatih ve İkinci Bâyezid dönemlerinin önemli devlet adamlarındandı. Anadolu ve Rumeli beylerbeyliklerinde bulunup vezirliğe kadar yükseldi. İkinci Bâyezid'in kızlarından birisiyle de evlenen Yahya Paşa, Osmanlı hanedanına damat da oldu. Yahya Paşa, 1506'da öldü. Ancak arkasında kendisi gibi kahraman üç oğlan bıraktı. Oğullarından Ahmed Bey sancakbeyliği yaparken, Mehmed ve Bâli Beyler, Kanuni döneminin önemli komutanlarından olup paşalığa kadar yükseldiler.
Yahya Paşa'nın oğullarından özellikle Bâli Bey, gösterdiği kahramanlık ve başarılarla Kanuni döneminin en meşhur devlet adamlarından oldu. Yahya Paşalu ve Koca diye anılan Bâli Bey birçok kale fethedip, Belgrad'ın alınmasıyla 1526'daki Mohaç Savaşı'nın kazanılmasında da büyük rol oynadı. Yahya Paşazâde Bâli Bey, İkinci Bâyezid'in kızı ile Uzun Hasan'ın torunu Ahmed Göde Bey'in kızı ile evlendi.

Akıncılar

GURURLANMA
Yahya Paşazâde Bâli Bey, Mohaç Savaşı'ndan sonra Rumeli sancaklarındaki valiliklerinde başarıyla görev yaptı. Daha sonra, "18 kale fethettim, 30 bin kızak Tersane-i Âmire'ye gönderdim, 60 bin baş kestim" diyerek iki tuğunu üçe çıkarmak, yani vezirlik verilmesini talep etti. Ancak Kanuni, yaptığı işler karşısında gururlanan Bâli Bey'e 1530'lu yılların başında gönderdiği hatt-ı hümayununda, "Berhüdar olasun! İki cihanda yüzün ak olsun! Ekmeğim sana helâl olsun! Bir tuğ istemişsün. Ama Gazi Bâlî Bey, senin için henüz bir tuğ zamanı değildür.
Gerçi sen bize bu hizmetleri ve iyiliği eyledün. Ben de senün iyiliğin karşılığında üç iyilik yaptım. Birincisi size 'emirü'l-müminin' unvanıyla hitap ettük. İkincisi sana hilat gönderdük. Üçüncüsü Hazret-i Peygamber'in sancağını verdük. Sana bu üç şeyle ikramda bulunduk. Bunların üzerinde asla bir ihsan olmaz.
Şimdi sen de bu iyiliklerin şükrünü yerine getirmeye gayret eyleyesün ve her işi Allah'tan bilesün. Ve asla nefsine gurur getirmeyesün. Kendü kılıcın ile bu kadar memleket fethettim demeyesün. Memleket önce Allah'ın, sonra Hazret-i Peygamber'in, sonra da Allah'ın izniyle halifenindür! Ve bey olmak iki kefeli terazidür. Bir kefesi cennet, bir kefesi cehennemdür.
Sen gözleri uyurken kalpleri uyanık olanlardan ol. Her şeyin başı adalettür. Sen de adaletle hükmedersen her günün ibadete sayılur. Allah cümlemizi âdil kullarından eyleye" diyerek tarihe geçen bir cevap verdi.

Kanuni

KANUNİ'DEN BÂLİ BEY'E
Kanuni, Bâli Bey'in talebine karşı Kemal Kürkçüoğlu tarafından yayınlanan hatt-ı hümayunla, yani kendi el yazısıyla şu emri yazmıştı:
"Padişaha yakın olan seçkinlerin övüncü, sultanların ve meliklerin kendisine güvendiği, müşriklerin ve kâfirlerin katledicisi itibarlı Lalam Gazi Bâli Bey'e, yüce fermanım sana ulaştığında bilesin ki, gönderdiğin mektup ulaştı ve okunduktan sonra içindekiler malumumuz oldu. 18 kale fethetmişsün, 30 bin kızak Tersane-i Âmire'ye gönderüp, 60 bin baş göndermişsün. Berhüdar olasun! İki cihanda yüzün ak olsun! Ekmeğim sana helâl olsun!
Bir tuğ istemişsün. Ama Gazi Bâli Bey bir tuğ zamanı değildür. Gerçi sen bize bu hizmetleri ve iyiliği eyledün. Ben de senün iyiliğin karşılığında üç iyilik yaptım. Birincisi size 'emirü'l- müminin' unvanıyla hitap ettük. İkincisi sana hilat gönderdük. Üçüncüsü Hazret-i Peygamber'in sancağını verdük. Sana bu üç şeyle ikramda bulunduk. Bunların üzerinde asla bir ihsan olmaz.
Şimdi sen de bu iyiliklerin şükrünü yerine getirmeye gayret eyleyesün ve her işi Allah'tan bilesün. Ve asla nefsine gurur getirmeyesün. Kendü kılıcın ile bu kadar memleket fethettim demeyesün. Memleket önce Allah'ın, sonra Hazret-i Peygamber'in, sonra da Allah'ın izniyle halifenindür! Ve bey olmak iki kefeli terazidür. Bir kefesi cennet, bir kefesi cehennemdür.
Sen gözleri uyurken kalpleri uyanık olanlardan ol. Her şeyin başı adalettür. Sen de adaletle hükmedersen her günün ibadete sayılur. Allah cümlemizi âdil kullarından eyleye! Serasker ve bey olarak hükmünün geçtiği yerlerde olan zulümden kıyamet gününde biz azarlanırsak senin eteğine yapışurum. Şayet o gün utanmayup yakanı selamet ile alasun. Ve bir adamı işte kullanmak istersen asla dış görünüşüne itimat eylemesün!

Belgrad

Çok kimseler vardır ki elinde fırsat olmadığı vakit iyi yüzlerini gösterirler. Eline fırsat geçtiğinde ise Nemrud olur. Özetle insanları tecrübe edüp kanaat sahibi olasun, elbette aldanmayasun. Göz kulak açasun! Şayet beyler ve vekiller iyi adam olsa halkın hakkı, hâli iyi olur.
Halk, beylerin otlağı gibidür. Her kim hataya düşerse hâli yaman olur. Ve bazı kişiler vardır ki gündüz oruç tutar, gece namaz kılarlar. Fakat putperest mala muhabbet edenlerdür. Halkı mal sevmekten başka azdırıcı nesne olmaz. Şimdi sen de fani olan şeye meyletmeyesün ve muhabbet göstermeyesün! Nimeti Allah'ın kulları için harcayasun. Kerem elini açasun. Haset etmekten çok sakınasun! Malımızın geliri harcamalarımıza yetmez diye huzursuz olmayasun!
İhtiyaç ve zaruret olursa buraya bildiresün! Mevcud olan hazineden sana üç, dört yüz kise harçlık vermeye aczim yoktur. Fethedilen kalelerin mallarını ve erzaklarını Müslümanların hazinesi içün muhafaza eylemeyesün. Buna asla rızam yoktur. Hazine için bir miktarını alıp geri kalanını İslâm askerlerine dağıtasun. İslâm askerlerinün hakkıdır ve askere riayet eyleyesün.
İhtiyarlarını baba bilesün. Daha aşağıdakilerini kardeş bilesün. Daha aşağılarını oğul bilesün. Oğullarına merhamet ve şefkat idesün. Kardeşlerine ikram eyleyesün. Babalarına hürmet eyleyesün. İslâm askerine bir şekilde zorluk ve sıkıntı çekdürmeyesün. Ve o diyarlarda yaşayan Allah'ın kulları fakirleri koruyasun. Sadakaya muhtaç bulunanların yiyecek ve giyeceklerini beytülmal-ı müsliminden karşılayasun.

Bâli Bey, Mohaç Muharebesi'nde.

Fakirler, Hakk'ın kuludur, beytülmal-ı müslimin Allah'ın kullarının hakkıdur. Ve sadatlardan (Peygamberimizin soyundan gelenler) orada yerleşik olan varsa bunların isimlerini arz ile İstanbul'a bildüresün. Devlet tarafından vazife verüp, Peygamber evladına bir şekilde sıkıntı çekdürmeyesün. Ve fakir halka katır ve sürsat zahirelerinden başka yarım akçe teklif olunduğuna ve bunların rencide olunduğuna asla rızam yoktur ki bizim halkımızın rahat hallerini küffar halkı görüp onları kıskansunlar.
Meyilleri ve muhabbetlerü bizim tarafa olsun. Mümtaz kadılardan ve fazilet sahibi Mevlânâ Mustafa Efendi'yi ordu kadısı tayin edüp gönderdüm. Vardıkda en güzel şekilde şeriata itaat edesün. 'Ulemanın eti zehirlidir' sözü gereğince hatırını kırmaktan çokça sakınasun. Çünkü ulema peygamberlerin vârisidür. Ve bazı köyleri vakfetmeyi murat eylemişsün. Allah'a yemin olsun fethedilen köylerin hepsini vakfedersen kabulümdür.
Vakfı istenen köylerin müfredat defterlerini gönder ve senden sonra Osmanlı nesli evladından gelen padişahlar ve veziriazam ve Beylerbeyi ve sancakbeyi ve kadılar ve bütün İslâm ehlinden her kim ki senin evladına riayet eylemezse Allah'ın laneti onların üzerine olsun! Kıyamet gününde davacısı olup düşmanlık ederüm.
Şimdi ey Gazi Bâli Bey, sen de din-i mübin uğruna ve saltanat işleri için elinden geldiği, gücünün yettiği kadar çalışasun. Yiğit bahadırlarını saklayasun. Atın yürüyen olanını besleyesün ve kılıcını muhafaza edesün. Kerem kapısını açasun. 'O, ne güzel Mevlâ ve ne güzel yardımcıdır' zikrini tekrardan uzak durmayup, asla açık ve gizli erenlerin himmetlerini yoldaş kılup 'Rabbinize yalvararak dua edin' ayetini boynuna muska edüp benüm hayır duamı alasun.
Allah bahtını açık ve kılıcını keskin ve din düşmanları üzerine seni daima İslâm askeri ile muzaffer eyleye! İki cihanda yüzün ak ola! Şöyle bilüp emr-i şerifimle amel edesün. Sene 938 (1531-1532)."

23 Ocak 2022, Pazar
ERHAN AFYONCU
1922’den ders almadı hâlâ borçla silahlanıyor

Sesli dinlemek için tıklayınız.

00:00
00:00

Tüm Sesli Haberler
Yunanistan, 100 yıl önce “İki kıta beş denizde büyük Yunanistan” hayallerine dalıp Anadolu’yu işgal etmek için aşırı borçlanarak silahlandı. “Milli Mücadele” sonunda 1922’de ordusu denize dökülürken Yunanistan da aşırı borçtan iflas etti
Yunanistan, Batı'da ne zaman Türk karşıtlığı artsa en öne çıkarak durumdan istifade etmeye çalışır. Günümüzde de 100 yıl önce başına gelenleri unutup, Fransa gibi bazı ülkelerin gazına gelerek ülkesinin ekonomik gücünün çok üzerinde bir silahlanma politikasına girdi. Bir asır önceki idarecilerinin boş hayallerinin Yunanistan'ı ne hale getirdiğini unutuyor. Hatice Yıldırım ve Cengiz Mutlu bu meseleyi araştırmalarında anlatırlar.

YUNANİSTAN'A PARA YAĞDI
Venizelos, İngiliz ve Fransız askerlerinin desteğiyle 1917 Haziran'ında Kral Konstantin'i tahtından indirerek savaş sonrası kazanımlardan faydalanmak amacıyla Yunanistan'ı I. Dünya Savaşı'na dahil etti. Cihan Harbi'nin bitmesinden sonra hayallere dalarak Anadolu'yu işgale kalktı. Kuruluşundan itibaren Batılı devletler tarafından siyasi, mali ve askeri anlamda desteklenen Yunanistan'ın bu durumu Milli Mücadele sırasında da devam etti. Yunanistan'ın savaşı devam ettirecek herhangi bir mali kuvveti olmamasına rağmen gaza gelerek, "Megali İdea" hayalleri kurup, emperyalist devletlerin siyasetine alet oldu.

1918 Şubat'ında müttefik devletlerin yardımları Yunanistan'a ulaştı. 12 milyon pound İngiltere'den, 300 milyon frank Fransa'dan ve 50 milyon dolar Amerika'dan gelmişti. İngiltere Mart 1919'a kadar 2 milyon pound daha gönderdi.
İngilizlerin desteğiyle Batı Anadolu'yu işgale başlayan Yunanistan, ummadığı bir direnişle karşılaştı. Yunanistan'ın Anadolu'da uğradığı hayal kırıklığı Yunan siyasetini de değiştirdi. Kasım 1920'deki seçimleri İtilaf Devletleri'ne yakın olan Venizelos'un kaybetmesi ve ardından Kral Konstantin'in geri dönmesi, İtilaf Devletleri tarafından verilen destek ve yardımların kesilmesine sebep oldu. Bu durum mali buhranı da beraberinde getirdi.
İngiltere ve Fransa'nın mali desteğini kesmesi, Yunan maliyesinin altüst olması demekti. Zira Yunanistan'ın büyük bir bütçe açığı söz konusuydu. 1920-1921 yıllarında Yunanistan'ın geliri o dönemin Türk Lirası'yla 115 milyon, gideri 142 milyon Türk Lirası'ydı. Mevcut 142 milyon liralık giderin 53 milyonu harp masrafıydı.

Yunan hükümeti Venizelos dönemindeki borcu ödemeyeceğini ilan edince drahmi 93 kuruşa kadar düştü. Yunanistan'ın dış yardım almadan ayakta kalamayacağını bilen Kral Konstantin politikalarda bir değişiklik olmayacağını beyan etti. Tekrar borçların sahiplenildiği ve ödeneceği açıklaması yapıldı. Bu açıklama üzerine drahmi 170 kuruşa çıktı.

DRAHMİNİN DEĞERİ DÜŞTÜ
Yunanistan ile İtilaf Devletleri'nin arasını açan bir diğer husus, tedavüle yeni paraların sokulmasıydı. Yunan Maliye Bakanı, Anadolu'yu işgale devam etmek için her ay 100 milyon drahmiye ihtiyaç duyduklarını ve ordunun acil ihtiyaçları için 200 milyon drahminin tedavüle sokulması gerektiğini savunuyordu. İtilaf Devletleri ise böyle bir durum yaşandığında mali desteğin son bulacağını ifade ediyorlardı.

Yunanistan aldığı borçlarla silah alıyor, ancak aldığı silahlarla herhangi bir başarı elde edemiyordu. Dolayısıyla aldıkları silahlar doğrudan doğruya ülke ekonomisini batırıyordu. Yunanistan, ülkedeki mali buhran sebebiyle İtilaf Devletleri'nin onayını almadan piyasaya 500 milyon drahmi sürdü. Bu yüzden drahminin değeri 208 kuruştan 178 kuruşa düştü.
Yunanistan'da askere alımlar yüzünden azalan tayfa sayısı, asker nakline tahsis edilen gemilerin çalışamaması gibi sebeplerden deniz ticareti de aksamıştı. Yine yabancı devletlerin limanlarına gidemeyen gemiler, ecnebi kambiyo tedarikinden de yoksun kaldıkları için drahminin değerinin düşüşü arttı.
Yunanistan'ın borçları hızla arttı. Savaştan 10 yıl önce 400 milyonu geçmeyen Yunanistan'ın borçları 6 milyara ulaşmıştı.

HABER UYDURDULAR
Eskişehir-Kütahya Muharebesi sonrası drahmi düşüşünün sebebi, Yunanistan'ın günlük askeri masrafının 2 milyondan 6 milyon drahmiye çıkmasıydı. Bu masrafı karşılayamayan Yunan Hükümeti dışarıdan borç bulmak için Kuvayı Milliye'nin dağıldığını iddia ediyordu. Yunanistan, başarı kazanamayıp drahminin düşüşünü engelleyemeyince sahte haberler üreterek kendilerine güven duyulmasını sağlamaya çalıştı. İstanbul'daki Rumlar arasında Yunan ordusunun 40 bin Türk askerini esir aldığı, Mustafa Kemal ve Erkan-ı Harbiye Heyeti'nin de bu esirler arasında olduğu konuşuluyordu. Ancak Avrupa devletleri buna itibar etmedi. Drahminin değeri bu haberlerle ilk başta 180 kuruşa yükseldi, ancak daha sonra 142 kuruşa düştü.
Büyük Taarruz öncesi drahmideki dalgalanmaların çok fazla olmasından dolayı pek çok İngiliz şirket, teslim ettikleri malların karşılığını alamamaya başladı. Yunan tüccarlar verdikleri sözleri yerine getiremiyorlar, herhangi bir ödeme yapamıyorlardı.
Savaş masrafları ve memleketin durumu iyice kötüye giden Yunanistan'da Atina'daki ekmekçilerin grevi neticesinde hükümet halkın iaşesi için 160 fırına el koydu. Yunanlar, Atina ve diğer şehirlerde kriz sebebiyle protestolar düzenlediler.

İzmir Rumları, Mayıs 1921'de, "Yunanlar geldiler, rahatımızı bozdular, biz harp istemeyiz. Tanrı'nın izni ile Türkler gelir kurtuluruz" demeye başladılar. İlginç olan bir diğer husus da Yunan işgali altında bulunan halkın, ellerindeki drahmiyi Osmanlı parası ile değiştirmeleriydi. Bu değişim sonrasında İzmir borsasında drahmi 85 kuruşa gerilemişti.
Yunan Hükümeti, tüccar, halk ve vapur sahiplerine yüklü miktarda borç yapmıştı. Ayrıca Atina Milli Bankası'ndaki ahalinin parasının bir kısmı da gizlice sarf edilmişti. Drahminin değersizleşmesiyle gümrükten mallar çıkarılamıyor, bu yüzden de eşyalar gümrüklerde birikiyor ve bekleyen mallar da bozuluyordu.
Anadolu'daki Yunan işgalcilerinin iaşesinde sıkıntılar yaşanıyordu. Yunanistan'ın bununla ilgili borç bulma teşebbüsleri ise hüsranla sonuçlanıyordu. Zar zor buldukları borçlar da silah alımına gidiyordu.
Yunanistan'ın mali durumu o denli kötüydü ki Sakarya Savaşı'ndan sonra işgali altında tuttuğu yerlerde kendi toprağı olmamasına rağmen hukuka aykırı olarak vergi toplamaya çalıştılar. Ekonominin kötüye gitmesi üzerine Yunanlar açlık mitingleri düzenlediler, mitinglere katılanlar ise jandarma tarafından tutuklandı.
Savaş masrafları Yunan ekonomik gücünün çok üstünde idi ve gelir-gider savaş boyunca dengelenememişti. Dönemin Türk gazeteleri durumu, "Şımarık ve haddini bilmez bir milletin az-çok sağlam bir devlet maliyesini nasıl altüst edebildiklerini izah eden en büyük bir misaldir" şeklinde yorumlamıştı.
Borca girilerek alınan silahlarla başarıya ulaşmayan askeri harekâtlar, Yunanistan'ın para biriminin değerini düşürmekten başka bir işe yaramamıştı. Silahlanmaya harcadıkları dış borçlar Yunanistan'ı fakirleştirdi. Yunanlar Milli Mücadele'de büyük bir bozguna uğrayınca Avrupa'dan yardımlar da kesildi. Avrupalılar, 1927'deki borç anlaşmasına kadar kapıları Yunanistan'a kapattılar.

YUNANİSTAN'IN VEKÂLET SAVAŞI
Cengiz Mutlu, bir makalesinde Yunanistan'ın İngiltere adına nasıl vekâlet savaşına girdiğini anlatır. İngiltere dünya savaşının sonlarına doğru harbin getirdiği ağır mali yük ve toplumsal baskı ile karşılaşmıştı. Yorgun İngiliz ordusu, Anadolu'da yeni bir savaşı göze alamazdı. İngiliz Başbakanı Lloyd George, Sırp-Hırvat-Sloven Krallığı'na Anadolu'yu işgal etmelerini teklif etti. Fakat teklif reddedildi. Daha sonra Sırp ordusunu İstanbul'un işgaline davet etti. Bu teklif de reddedildi. Romenler de İngilizler'in teklifini kabul etmediler.
Bunun üzerine İngilizler, I. Dünya Savaşı'na geç katıldığı için, savaşın sonunda fazla yıpranmamış Yunan ordusunu Anadolu'nun işgalinde kullanıp, kendi istediklerini elde etmeye çalıştılar. Yunanistan, hayaller kuruyordu, ancak sadece bir piyondu. Atatürk, not defterine İngilizler'in bu planıyla ilgili, "Tarih, İngiltere hükümetinin böyle gülünç bir teşebbüse ümit bağlamasını hayretle kaydedecektir. Maskara bir kavmi, Türkiye'yi istilâ ettirerek cihangir yapmak. Siyasi ve askeri bir gaflet numunesi" kaydını düşmüştü. Atatürk, Sovyetler Birliği'nin ilk elçisi olarak Milli Mücadele yıllarında Ankara'ya gelen Aralov'a ise "İngilizler'in boğazlanmak üzere gönderdiği Yunanlar'ı yeniyoruz. İngiliz emperyalistleri bizi yok etmek istiyorlar, ama bunu başaramayacaklardır" demişti.

30 Ocak 2022, Pazar
ERHAN AFYONCU
İstanbul’un kaderine 24 Ocaklarda kardan perişan olmak yazılmış

Sesli dinlemek için tıklayınız.

00:00
00:00

Tüm Sesli Haberler
İstanbul’un tarihinde ikinci defa 24 Ocak’taki kar yağışı şehirde hayatı altüst etti. 401 yıl önce 24 Ocak 1621’den 8 Şubat 1621’e kadar hiç durmadan yoğun bir biçimde kar yağmış, kışın şiddetinden İstanbul Boğazı donmuş, insanlar Anadolu yakasından Rumeli’ye yürüyerek gidip gelmişlerdi

İstanbul'a biraz kar yağınca hayat durur. Bu hafta da öyle oldu. Ancak bu kış, İstanbul Boğazı'nı bile donduran eski kışların yanında hiçbir şey. Zeynep Dramalı ve Vahdettin Engin, eski kışları şöyle anlatırlar.

İSTANBUL BOĞAZI DONDU
17. yüzyılın başlarında Osmanlı İmparatorluğu'nda devlet otoritesinde sarsıntılar yaşanıyordu. Bu dönemde İstanbul'da, şiddetli bir kış yaşandı. 24 Ocak 1621'den 8 Şubat 1621'e kadar hiç durmadan yoğun bir biçimde kar yağdı.
Kışın şiddetinden İstanbul Boğazı'nda deniz buz tutmuş, sadece ortasında bir yer akmaya devam etmişti. Ancak 9 Şubat'ta İstanbullular gözlerine inanamadı. İstanbul Boğazı tamamen donmuştu.
İnsanlar Eminönü'nden Üsküdar'a yürüyerek gidip gelebiliyorlardı. Haliç de donduğu için Galata'ya da aynı şekilde yürünerek gidip gelinebiliyordu.

19. yüzyılın sonlarında İstanbul Boğazı.

İkinci Osman dönemini anlatan Tuği, bu hadiseyle ilgili olarak, "1621 senesinde Boğaziçi dondu. Üsküdar ve Beşiktaş arası kara olup, üzerinde adamlar gezip, Üsküdar'dan İstanbul'a yürüyerek gidip gelirlerdi" demişti
Boğaz'ın donması İstanbul için bir felaketti. Gıda ihtiyacının çoğunu dışarıdan temin eden, tarihçi Robert Mantran'ın mide-kent olarak tarif ettiği İstanbul'a gemi gelemediği için yiyecek fiyatları arttı.
Ekmek ve et fiyatları birkaç misline çıktı. Büyük bir kıtlık yaşandı. Mart ayının başlarında havanın yumuşaması ile Boğaz'da ulaşım tekrar başlamasaydı, şehirde büyük kargaşalar çıkabilirdi.

ŞAİRLER TARİH DÜŞÜRDÜ
Bu hadiseyle ilgili birçok şair de tarih düşürmüştü. Şair Haşimi şöyle demişti:

"İstanbul Üsküdar arası dondu, kış kati oldu
Geçer her cânibe âdem yürür havf etmeyi buzda
Denizle yer bir oldu, var ona ibret gözüyle bak
Silip evvel inayet gubarın, ger kim var ise gözde
Yürü sür güzar ile tazarru ile Mevla'ya
Umarız kim burudet def olup, tesir ide sözde
Didim ey Haşimi tarihin anın, lafzen ü manâ
Yol oldu Üsküdar'a bin otuzda Ak Deniz dondu."

Neşati de bu hadiseyi tasvir etmişti:
"Emr-i Hak ile Sıtanbul'da olan kış bu sene
Belki dünya duralı olmadı bu resme şitâ
Üsküdar ile Sıtanbul arası dondu kamu
Ruy-i deryayı gören kimse sanırdı sahra
Bunu kim gördü ki derya da buzun üstünde
Kara yer gibi gezerler niceleri bi-perva
Müncemid oldu dehende nefesi insanın
Nice mahluku helâk eyledi berd-i serma
Lafzen ü manen ana dedi Neşati tarih
Be-meded dondu bin otuzda soğukdan derya."

DENİZİ YÜRÜYEREK GEÇTİLER
48 yıl sonra 1669'da İstanbullular şiddetli bir kış daha geçirdiler ve Boğaz'da yer yer donmalar meydana geldi. Üçüncü Osman'ın hükümdarlığı zamanındaki 1755 kışı ise oldukça şiddetliydi ve İkinci Osman döneminde yaşanan kışa benziyordu.
11 Ocak 1755'te Haliç'in tamamı, İstanbul Boğaz'ının da önemli bir bölümü dondu. Halk, Haliç'te Defterdar ile Sütlüce iskeleleri arasında denizi yürüyerek geçmişti. Vakanüvis Ahmed Vasıf Efendi, tarihinde bu hadiseyi anlatırken şöyle bir tarih beyti de zikreder:
"Buz üstünden geçen geldi, bana yaz dedi tarihin
Deniz altmış sekizde dondu, buzdan bendeniz geçdim".
Bu kış yalnız İstanbul'da değil, bütün Osmanlı ülkesinde oldukça şiddetli geçmişti. Dönemin tarihleri Edirne'de yağan karın 20 karış olduğunu yazarlar.
İstanbul'da denizin donma olayı bir kez de İkinci Mahmud döneminde gerçekleşti. 1823'te İkinci Mahmud'un hükümdarlığında denizin bir kısmı ve musluklardan akan su donmuştu.

İSTANBULLU AZ KALSIN SOĞUKTAN DONACAKTI
DÖRDÜNCÜ Mustafa'nın hükümdarlığı yıllarında, 28 Şubat 1808'de başlayan kar yağışı, gece gündüz kesilmeden, fırtınayla birlikte devam etti. Soğanağa Cami İmamı Hafız Mehmed Efendi, günlüğünde çarşılar, resmi dairelere giden yollar ve mahalle aralarında bir buçuk adam boyu kar biriktiğini söyler. Dördüncü Mustafa, yollar karla kapanıp halk bir taraftan diğer tarafa gidip gelmeyince lağımcıların karları temizlemelerini emretti. Lağımcılar, karları toplayıp denize ve boş mahallere atarak yolları yeniden ulaşıma açtılar. Şehirde hayat ancak günler sonra buzların erimesiyle yeniden normale döndü.
İkinci Mahmud döneminde de şiddetli kışlar yaşandı. Haliç, 20 Ocak 1813'te kışın şiddetinden Kâğıthane'den Eminönü'ne kadar yer yer dondu. Kayıkçılar ekmek paraları için sabaha kadar buzları kırarak denizi kayık ulaşımına tekrar açtılar. 1 Şubat 1813'te yarım güneş tutulması oldu. Kahvelerde, müneccimlerin on karış kar yağacağını söyledikleri konuşuluyordu. Kısa bir süre sonra başlayan kar yağışı 19 gün gece ve gündüz sürdü. Devamlı kar yağmasının yanı sıra İstanbul'a odun ve kömür gelmemesi yeni bir sıkıntı yarattı.
İstanbul'a odun ve kömür getiren gemilerin Rum tayfaları firar edince, şehirde odun ve kömür sıkıntısı başladı. Odun ve kömür fiyatları aşırı derecede arttı. Sıkıntı o derecedeydi ki, İstanbul Ağası, İstanbul Kaymakamı'na, yani sadrazam vekiline 9 Şubat 1813'te Topkapı Sarayı'nın iki günlük odununun kaldığını rapor etmişti. Bunun üzerine şehirdeki hamamlarda bulunan odunlar saraya getirilerek, padişahın donması önlenmek istendi, ancak bu yüzden hamamların çoğu kapılarına kilit vurmak zorunda kalmışlardı. Bâbıâli'den, yani Osmanlı hükümetinden İzmit, Şile ve Ağva idarecilerine emirler yazılarak acele odun göndermeleri emredildi.
Saray memurları, durumun vahametini arz ettikçe, kaymakam paşa "Allah kerimdir" diyordu. Kaymakam paşa, İstanbul'un çevresinden tekrar kömür temin edilince, sıkıntının en çok yaşandığı Üsküdar'a büyük bir mavna ile kömür göndererek fiyatı 30 paraya çıkan kömürü fakir fukaraya beş paradan sattırdı.
Bugün İstanbul'un bir parçası olan birçok yer Osmanlı döneminde köydü. Aşırı yağan kar yüzünden Üsküdar'ın çevresindeki köylerle ulaşımı durmuştu. Köylüler, manda ve atlarını önlerine alarak yolları açmaya çalıştılar. Hayvanlarıyla yolu açan köylüler, yol üzerindeki bir köye geldiklerinde manda ve atlarını o köydeki sıcak ahırlara çekip, yemlerini verdikten sonra yeni hayvanlarla yol açmaya devam ediyorlardı. Köylüler, köyden köye bu şekilde çalışarak Üsküdar yolunu açtılar.

...06 Şubat 2022, Pazar
ERHAN AFYONCU
İngiliz elçi, 93 yıl önce de gündemdeydi

Sesli dinlemek için tıklayınız.

00:00
00:00

Tüm Sesli Haberler
21 Ocak 1929’da kaçak rakı üretenler yüzünden Tatavla’da, yani Kurtuluş’ta büyük bir yangın çıkmış ve yüzlerce evi yakmıştı. 93 yıl önceki yangında İngiliz elçinin Kurtuluş’u ziyaret ettiği iddiası basında tartışma yaratmış, “Elçi Türkiye’deki çeşitli unsurlar arasında nifak çıkarmak için mi uğraşmaktadır” diye tartışılmıştı
İstanbul'da 1929'da Tatavla'da, yani bugünkü Kurtuluş semtinde meydana gelen büyük yangında bir mahalle neredeyse tamamen yok olmuştu. Vahdettin Engin bir yazısında yangını şöyle anlatır: 21 Ocak 1929'da gece saat 10 sularında Tatavla'da Ayanataş Sokağı'nda Bakkal Yani'nin evinde bir yangın çıktı. İtfaiye yetişinceye kadar fırtına yüzünden alevler iki sokağı sardı. Beyoğlu İtfaiyesi, Tatavla yangını sırasında, Galata'da Arkadi Sokağı'nda başka bir yangını söndürmekle meşguldü. Bu yüzden yangına ilk müdahaleyi İstanbul İtfaiyesi yaptı. Beyoğlu İtfaiyesi de Galata'da bir müfreze bırakıp, bir süre sonra yangın bölgesine yetişti.

İtfaiyecilerin insanüstü çalışmalarına rağmen yangın söndürülemedi. Çok şiddetli esen rüzgâr, yangını diğer binalara yaymaktaydı. Ayrıca yangının başında Terkos su şirketinin yeteri kadar su verememesi sebebiyle yangına gerektiği gibi müdahale edilemedi. Yangın büyüyünce diğer semtlerin itfaiyeleri de çağrıldı. Üsküdar itfaiye arabaları bile denizden motorlarla geçirilip, Tatavla'ya ulaştırıldı.

Söndürme çalışmaları devam ederken İstanbul'un dört bir tarafından gelen binlerce kişi de yangını izlemeye başladı. Ortalık anababa günüydü. Yangından kendini kurtarabilenler, karlar üzerinde çığlıklar atıyor, bağırıp ağlaşıyorlardı. Alevler, rüzgârla hızlı yayıldığı için ahşap evler çabucak tutuşmuştu. İnsanlar, yangın sırasında, uykuda olduklarından giyinme fırsatı bile bulamadan sokağa fırlamışlardı. Karlar üzerinde bir kısmı yakınlarını arıyor, bir kısmı da boş gözlerle etrafa bakınıyordu. İki kadının saçını başını yolarak çığlıklar attığı, bir süre sonra da kahkahalarla güldükleri görüldü. Kalyopi ve Mari isimli kadınlar evlerinden çırılçıplak kaçarak canlarını kurtarabilmişler, ancak yaşadıkları travmadan çıldırmışlardı. Polis kadınları zorla hastaneye götürdü.

Tatavla daha çok Rumlar'ın ve Ermeniler'in yaşadığı bir mahalleydi. Yaralıların götürüldükleri Rum Hastanesi hıncahınç dolmuştu. Yangın 10 saat kadar sürdükten sonra, sabahleyin sekizde zorlukla söndürülebildi. Yangında ahaliden can kaybı olmamış, ancak 500'den fazla ev, bir okul, Tatavla kulüp binası ve Ayadimitri Kilisesi papazlarının oturduğu bina tamamen kül olmuştu. Canla başla yangını söndürmeye çalışan itfaiyeciler ise bir şehit vermiş, birçoğu da yaralanmıştı.

YANGIN SORUŞTURMASI
Soruşturma sonucundaki bilgilere göre, yangın Hacı Ahmet Mahallesi Ayanataş Sokağı'nda, Bakkal Yani ile Demirci Aleko'nun birlikte oturdukları 42 numaralı evde çıkmıştı. Ev bir anda alevler içinde kalmış, ateş kısa bir süre içinde yandaki binalara sıçramıştı. Evin yanarken infilak sesleri de işitilmişti. Bakkal Yani, evinde kaçak rakı imal ediyordu ve yangın da, ispirtoların tutuşması yüzünden meydana gelmişti. Ancak suçunu saklamak isteyen Yani ifadesinde, yangının soba borusundaki kurumların tutuşması yüzünden çıktığını ileri sürdü. İnceleme sonucunda sorumlulukları sabit görülen Bakkal Yani, Demirci Aleko ve kaçak rakı imalinde yardımcı olan iki kadın tutuklandı.

Yangınla ilgili görüşlerine başvurulan polis müdürü Şerif Bey, itfaiyenin ve zabıtanın gayretli çalışmalarından övgü ile söz etti. Rüzgârın şiddeti ve ilk anda Terkos şirketinin yeteri kadar su verememesi yangını büyütmüştü. Şeref Bey, Vali Yardımcısı Fazlı Bey'le beraber hemen yangın yerine giderek gerekenleri yaptıklarını söylüyordu.
İstanbul Belediyesi Fen İşleri Müdürü Ziya Bey de yangın yerini inceledikten sonra, itfaiyenin çalışmalarını övmüş, rüzgârın şiddetli esmesi ve ahşap evlerin birbirlerine olan yakınlığından şikâyetçi olarak, bu kadar hasarla kurtulunmasına sevinmek gerektiğini ifade etmişti.
Bir taraftan yangın kampanyaları düzenlenirken, bir taraftan da evsiz kalanlar için büyük çadırlar kuruldu. Bir kısım felaketzede ise geçici olarak akrabalarının evlerine yerleştirildi.

Yangın soruşturması için Naci Bey başkanlığında Mülkiye müfettişlerinden bir komisyon oluşturuldu. Yangının geç haber verildiğinden şüphelenilmişti. Tatavla tulumbacılarının "Yangını biz söndürürüz" diyerek itfaiyeye zamanında haber vermedikleri söyleniyordu. İtfaiye olay yerine geldiğinde iki sokak alevler içinde kalmıştı. Bu konudaki sorumluluk Tatavla Rum cemaati mütevelli heyetine ait gibi görünüyordu. Terkos şirketinin, yangın başladıktan tam 1.5 saat sonra itfaiyeye su verdiği şeklinde bir iddia vardı. İki ihmal de yangının büyümesine sebep olmuştu. Terkos şirketi müdürü Mösyö Kastelno ile Tatavla Rum mütevelli heyeti üyeleri tutuklandılar.
Terkos müdürü iddiaları reddedip yangından şirketin mesul tutulamayacağını söyledi. Yapılacak bir kontrolle yangın sırasında borularda su bulunduğunu ispat edebileceklerini ifade etti. Mütevelli heyeti ise, yangın çıkar çıkmaz itfaiyeye haber verdiklerini iddia ettiler. Sonuçta gerek Mösyö Kastelno gerekse mütevelli heyeti üyeleri kefaletle serbest bırakıldılar.

TATAVLA, KURTULUŞ OLDU
İstanbul Vali Vekili ve Belediye Başkanı Muhittin (Üstündağ) Bey, yangın sırasında Ankara'daydı. İstanbul'a döner dönmez önce hastanede yatan yaralıları ziyaret ettikten sonra vilayete giderek Vali Yardımcısı Fazlı Bey'den bilgi aldı. Muhittin Bey, daha sonra yangın yerine de gidip, mahallinde inceleme yapıktan sonra gazetecilere şu beyanatı verdi: "Yangın için bazı kişiler suçlanıyor. İtfaiye yangın çıkmasına mâni olamaz, çıkanı söndürür. Uyanık olmak halkın vazifesidir. Hiç kimsenin kabahati şu veya bu teşkilatın üzerine yüklemeye hakkı yoktur. Basın saldıracağı cepheyi layıkıyla tayin etmelidir. Tatavla yangını evvela durdurulmuş, sonra başka sokakta yangın çıkmıştır. Bu suretle üçüncü ve dördüncü yangınlar meydana gelmiştir. Bu durum ahşap İstanbul'un kaderi hakkında yeteri kadar fikir verebilir. Binaenaleyh bundan sonra herkesin ateş kullandıkları yerleri sıkı bir şekilde kontrol altında tutması, yangına sebep olan kurumlu bacaları sık sık temizletmesi, mangal, soba, lamba ve elektrik tesisatına çok dikkat etmesi lazımdır."
Tatavla yangınından iki ay kadar sonra 1929 Nisan'ında semtin adı Kurtuluş olarak değiştirildi.

ELÇİ İNKÂR ETTİ
Kamuoyu yangında sorumluluğun kime ait olduğunu tartışırken, İngiltere elçisinin yangın mahallinde görüldüğü iddiası ortaya bomba gibi düştü. Gazetelere göre, yangın günü İngiliz Elçi Sir George Clark, Tatavla'ya giderek birtakım görüşmeler yapmıştı. Kamuoyu yangını bırakıp, "İngiliz Elçi'nin yangın yerinde ne işi vardı?" diye konuşmaya başladı. Akşam Gazetesi Başyazarı Necmettin Sadık Bey, İngiliz elçinin oraya gitmesini ve kilise mütevelli heyeti ile görüşüp onlardan bilgi almasını çok yadırgadığını belirttikten sonra şu soruyu gündeme getirdi: "Acaba İngiliz Elçi, Türkiye'deki çeşitli unsurlar arasında nifak çıkarmak için mi uğraşmaktadır?"

İngiliz Elçi, bu tartışmalar üzerine Türk kamuoyu karşısında çok zor duruma düştü. George Clark, üst düzey devlet görevlilerinin ve zengin kesimin sık sık gittiği Beyoğlu'ndaki Cercle d'Orient'de hemen bir beyanat vererek gazetecilere şunları söyledi: "Ben katiyen Tatavla yangın yerine gitmedim. Hatta Tatavla'nın nerede olduğunu bile bilmem. Yangından zarar görenlere ihtiyaçlarını sormam veya Rum papazı ile görüşmem söz konusu değildir."

İngiltere Elçisi'nin bu sözleri tatmin edici olmaktan uzaktı. Arabasının o gün yangın yerinde olduğu kesin olarak tespit edilmişti. Elçi, bu defa da konuya farklı bir söylem getirdi. Söylediğine göre, yangın yerine otomobilinin gittiği doğru idi ama otomobilde kendisi değil eşi bulunmaktaydı. Yangından çok üzüntü duyan eşi, kendisinden habersiz Tatavla'ya giderek bazı görüşmeler yapmış, yardım amacıyla para toplamıştı. George Clark, Türkiye'deki muhtelif unsurlar arasında ihtilaf çıkarmak ve herhangi bir şekilde ülkenin içişlerine karışmak gibi bir niyetinin kesinlikle olmadığını da sözlerine ilave etti.

13 Şubat 2022, Pazar
ERHAN AFYONCU
Rusya’yı ‘Rusya’ yapan Almanlar’dır

Sesli dinlemek için tıklayınız.

00:00
00:00

Tüm Sesli Haberler
Almanya, Ukrayna krizinde Rusya’ya karşı net bir politika izleyemiyor. Hatta Alman Deniz Kuvvetleri Komutanı, Putin’e hak veren konuşmasına gelen tepkiler üzerine istifa etti. 18. yüzyılda Rus Çarlığı’nın büyüyüp genişlemesinde Alman kökenli hükümdar, asker, mimar ve bilim adamlarının önemli rolü oldu
Bugünkü Almanya, kaybettiği iki dünya savaşından sonra küçüldüğü için kuzeyde ve doğuda Almanlar'ın yaşadığı yerleri kaybetmiştir.
Rus Çarlığı yükselirken, başta Almanlar olmak üzere İskoçlar, İrlandalılar, Amerikalılar ve Fransızlar gibi birçok milletten insanları devlet hizmetinde istihdam etti. Almanlar'ın rolü için Isabel de Madariaga, R.W. Home, Edward Sabine, Jan Vanhellemont, Simon Sebag Montefiore'in eserlerine bakılabilir.

ÇARİÇE II. KATERİNA
1726'da bugün Polonya'da yer alan ama o dönem Prusya toprağı olan Stettin'de Sophie Auguste Friederike von Anhalt-Zerbst ismiyle doğan Alman prensesi, Rus tarihine adını "Büyük Katerina" olarak yazdırdı. Babası bir Prusya subayıydı. Geleceğin Rus Çarı olacak Peter ile evlenmesi ve Peter'in teyzesi olan Çariçe Elizabeth'in isteği ile Rusya'ya gelerek Ortodoksluğa geçmesi hayatını değiştirdi. 1744'te Sophie Auguste yerine Katerina ismiyle anılmaya başladı.
Katerina'nın tahta geçişi St. Petersburg'daki ilginç bir saray darbesi ile gerçekleşti. Eşi olan Çar III. Petro'ya karşı, sevgilisi Grigori Orlov ile beraber hareket eden Katerina, saray muhafızlarının ve kilisenin de desteğini alarak 1762'de Rus Çariçesi olarak tahta çıktı. III. Petro ise gözaltındayken öldürüldü.

II. Katerina dönemi Rusya'nın kendi milli politikasını net bir şekilde oluşturduğu bir dönemdi. Çariçe bu milli politika çerçevesinde, Rusya'ya rakip gördüğü iki devlete karşı ittifaklar sistemi geliştirdi. Bu devletlerden birincisi Lehistan, yani Polonya idi. Lehistan 1772-1795 arasında üç safhada taksim edildi ve topraklarının büyük çoğunluğu Rus hâkimiyetine girdi. Katerina'nın diğer rakibi ise Osmanlı İmparatorluğu idi. Çariçe'nin orduları gerek 1768-1774 gerekse de 1787-1792'de Osmanlı ordularını mağlup etti. Kırım kaybedilmiş ve Karadeniz'deki Osmanlı üstünlüğü Katerina döneminde sona ermişti. Osmanlılar, ilk defa Ruslar'a karşı teke tek bir savaşı kaybetmişti.
Çariçe sosyal alanda ise gerçek bir Rus aydınlanma çağı hükümdarıydı. Sanatın ve bilimin hamiliğini üstlenen Katerina, bugün Hermitage Müzesi olarak bilinen kış sarayını bir koleksiyon merkezine dönüştürdü. St. Petersburg dönemin en büyük kitap ve el yazmalarının toplandığı bir şehir olduğu gibi binlerce sanat eserinin de bir araya getirildiği bir kültür merkezi oldu. Katerina dönemin aydınlanma filozofları Voltaire, Diderot gibi isimlerle çalıştı. Çin ve Osmanlı İmparatorluğu ile ilgili kitapları tercüme ettirdi. Ortodoks kilisesini Rusya'nın çıkarlarına hizmet eder hale getirdi. Pyotr Zavadovsky vasıtasıyla da eğitim reformu gerçekleştirdi. Katerina, 1796'da öldüğünde, Rusya Avrupa'nın en güçlü ordularından birine sahip, teknolojiyi yakalamış ve Avrupa diplomatik ve kültürel sisteminin en önemli unsurlarından biri haline gelmişti.

FRANZ AEPINUS
Franz Ulrich Theodor Aepinus, 1724'te Mecklenburg von Schwerin Dükalığı'nda doğdu. Aepinus, Jena ve Rostock üniversitelerinde tıp ve matematik çalıştıktan sonra düşen cisimler üzerine tez hazırladı. 1747-1755 arasındaki süreçte matematik, fizik ve astronomi üzerine araştırmalar yaptı, özellikle manyetizma alanında çalıştı. 1755'te Heidelberg'deki Astronomi Hesaplama Enstitüsü'nün başına geçti. 1757'de St. Petersburg'a gitti ve Rusya Bilimler Akademisi'nde fizik profesörü olarak göreve başladı. Franz Aepinus, II. Katerina tarafından himaye edildi ve oğlu Paul'un hocası olarak görevlendirildi. Mikroskobun geliştirilmesinde çok önemli bir pay sahibi olan, paralel plakalı kapasitörü geliştirdi. Elektrik üzerine deneyler yaptı ve hayatını geçirdiği Dorpat Tartu'da (bugün Estonya'da) 1802'de öldü.

PRENS MICHAEL ANDREAS
Bugünkü Litvanya'nın Pamusis şehrinde 1761'de doğan, bir Alman soylusu olan Prens Michael Andreas Barclay de Tolly, Rusya tarihinin gördüğü en önemli mareşallerdendi. 15 yaşındayken Rus ordusuna katıldı. Çariçe Katerina'nın hizmetine giren, "jager" olarak adlandırılan ve aslen Alman ordularında görülen tüfekli hafif piyade birliklerinde görev yaptı. 1788 ve 1789'da Özi ve Akkerman kalelerine yapılan seferde Rus ordusuna büyük katkı sağladı. 1788-1790'da aynı zamanda Ruslar, İsveç'le savaşa girince Fin cephesine gönderildi. Dört yıl sonra Lehistan'ın taksimi sırasında Vilnius'un ele geçirilmesinde önemli rolü oldu.
Ancak Barclay'ın bir subay olarak parladığı dönem Napolyon savaşlarıydı. İlk defa General Benningsen ile beraber Doğu Prusya'daki Pultuks'ta Fransızlar'ı karşılayan birliklere komuta eden Barclay, Fransızlar'ı durdururken, 1807'de Eylau'da Fransızlar'la çarpışırken yaralandı. Barclay'a asıl şöhret kazandıran olay ise Napolyon'un 1812'deki Moskova Seferi'ydi. Fransızlar Smolensk'te Barclay Tolly'nin birliklerini mağlup ettiler. Her ne kadar Barclay, Fransızlar'a ani bir taarruzu tavsiye ettiyse de bu kabul görmemişti. Fransızlar'ın savaştaki galibiyeti üzerine, Barclay geri çekilmeyi başardı. Yine bu seferde Napolyon ile yapılan Borodino Muharebesi'nde sağ kanadı tutan Barclay, mağlubiyete rağmen iyi direnerek Napolyon'un ordusunun yıpranmasında pay sahibi oldu. Barclay 1814'te Paris'in ele geçirilmesinde gösterdiği hizmetlerinden ötürü mareşalliğe terfi etti. Çar Aleksander tarafından 1815'te prens yapıldı. 1818'de hastalığının artması üzerine Doğu Prusya Instersburg'daki malikânesine giderek askeri görevlerini bıraktı ve kısa bir süre sonra öldü.

MAREŞAL MÜNNICH
Oldenburg Dükalığı'na bağlı olan Neuenhuntorf'ta 1683'te doğan Burkhard Christoph von Münnich'in anadili Aşağı Almanca'dır. 17 yaşında Fransız ordusunda başladığı askerlik hayatını daha sonra Saksonya hizmetine sürdürdü. Bu orduda, albay ve tuğgeneral olduktan sonra, Rusya'nın Varşova elçisi Alexey Grigoryevich Dolgorukov'un girişimiyle Çar Petro'nun hizmetine girdi. Münnich'in ilk faaliyetleri tahkimatların geliştirilmesine yönelik oldu. Riga ve Kronstadt'taki Rus kalelerinin ve St. Petersburg'un tahkimatını kuvvetlendirdi. Çar Petro, 1725'te ölüm döşeğindeyken Münnich'in faaliyetlerinden duyduğu memnuniyeti işaret etmek için "Sanırım Münnich beni iyi edecek" demişti. 1730'da Kraliçe Anna tarafından mareşalliğe yükseltildi ve 1732'de Savaş Konseyi'nin üyesi oldu. Lehistan Veraset Savaşları başlayınca, Rusya'nın desteklediği kral adayı olan III. Augustus'u desteklemek için bu ülkenin Baltık'a açılan kapısı ve çok önemli bir ticaret şehri olan Danzig'i (Gdansk) ele geçirdi ve Varşova'daki isyanı bastırdı.
Mareşal Münnich 1736'da Osmanlı- Rus savaşı çıkınca Azak ve Özi kalelerini işgalle görevlendirildi.
Orkapı veya Perekop Kıstağı olarak bilinen stratejik noktayı ele geçirerek Kırım'a girdi. Kırım'ı istila edip Hanlığın merkezi olan Bahçesaray'ı yağmaladı. Mareşal Münnich ertesi yıl Özi'yi işgal etti. bir başka Rus generali olan Peter von Lacy ise Azak'a girmişti.
Çariçe Anna'nın ölümü ve bebekken tahta geçen VI. İvan'ın tahttan indirilmesiyle başa geçen Çariçe Elizabeth kendisine karşı mareşal hakkında tahkikat başlattı. Mareşal Münnich son anda idamdan kurtuldu. Uzun süren sürgün hayatndan sonra 1762'de III. Petro tarafından ilan edilen genel af sonrası unvanlarına geri kavuşsa da 1767'de Tartu'da öldü.
Çariçe Katerina, "Mareşal Münnich eğer Rusya'nın bir evladı değilse o zaman Rusya'nın babalarından biridir" diyerek, onun ne kadar önemli olduğunu vurgulamıştı. Büyük Friedrich ise Voltaire ile mektuplarında, mareşali Moskoflar'ın Prens Eugene'i olarak tanımlamıştı.

FERDINAND VON WRANGEL
Rusya'nın Baltık bölgesinde yer alan soylu bir Alman ailesi olan Wrangel hanedanına mensup olan Baron Ferdinand von Wrangel, 1797'de doğdu. Babası Peter von Wrangel, Rus ordusunda bir binbaşıydı. Annesi ise İsveç kökenli soylu bir aile olan Freymann hanedanına mensuptu. St. Petersburg'daki Deniz Subayı okulundan mezun olduktan sonra teğmen rütbesiyle Amiral Vasily Mikhailovich Golovnin'in Kamçatka gemisi ile yaptığı keşif seyahatine katıldı. Döndükten sonra Dorpat Üniversitesi'nde yer bilimleri üzerine tahsil gördükten sonra, 1820'de küçük bir keşif heyeti ile Sibirya'nın doğusuna ve Yakutistan'a keşif amaçlı bir sefer gerçekleştirdi. Doğu Sibirya Denizi'nde yer alan Medvezhyi Adaları'nın (Ayı Adaları) keşfi ile uğraşıp, bu adaları maiyetinde yer alan Fyodor Matyushkin'le haritalandırdı. Wrangel yine Matyushkin ile beraber 1825'te bu kez Kamçatka'yı keşfetti. Başarılarından dolayı o dönemlerde Rus toprağı olan Alaska Valiliği'ne atandı. 1845'te Rus Coğrafya Topluluğu'nu kurdu. Kırım Savaşı patlak verince koramiral sıfatıyla orduya geri döndü. Deniz Bakanlığı'nda görev yaptı. Alaska'nın ABD'ye satılmasına en sert karşı çıkan isim oldu. Donanmadan oramiral rütbesiyle emekli olduktan sonra Rus İmparatorluk Savaş Konseyi'nde yer aldı ve 1870'te öldü.

FRANZ ALBERT SCHECHTEL
Almanca'da Franz Albert Schechtel ismiyle, Rusça'da ise Fyodor Osipovich Shekhtel diye bilinen mimar 1859'da St. Petersburg'da doğdu. Ailesi Bavyera kökenli olup, kendisi Volga Germenleri'ne mensuptu. Babası, amcası ve dedesi Saratov şehrinin önemli tüccar ve şehrin ileri gelenlerindendi. Franz, 1875'te Katolik ruhban okulundan mezun olduktan sonra Rus İmparatorluk Ordusu'nda da bir süre görev yapmıştı.
Franz Schechtel 1875'te Moskova'ya giderek Moskova Resim Heykel ve Mimari Okulu'na yazıldı, ancak devamsızlığından ötürü bu okuldan atıldı. Ünlü mimar Alexander Kaminsky'nin yanında çalışmaya başladıktan sonra onun yanında ikonalar, kilise freskleri çizmeye başladı. 1886'da ünlü yazar Çehov'un kitabının kapak tasarımını yaptıktan sonra şöhreti arttı. 1894'te inşaat yapma ruhsatını aldıktan sonra mimariye yöneldi ve Rusya'daki Art Noveau akımının en önde gelen mimarlarından oldu. Moskova'da yaptığı eserler arasında, Lokalova Konağı, Arshinov Evi, Ryabushinsky Konağı (Gorki Müzesi), Yaroslavsky Tren Garı, Moskova Sanat Tiyatrosu'nun yeniden inşası vardır. 1905'ten sonra ise neo-klasik sanata ağırlık verdi ve Belokrinitskoe Soglasie Kilisesi'ni inşa etti. 1917'deki Sovyet Devrimi'nden sonra ise eski itibarını koruyamadı ve 1926'da öldü.

20 Şubat 2022, Pazar
ERHAN AFYONCU
İttihadçılar’ın hataları, koskoca imparatorluğu 10 senede çökertti

Osmanlı İmparatorluğu’nda 20. yüzyılın başlarında siyasi ve sosyal yapı ile devlet mekanizmasında büyük bir dönüşüm ve çözülme yaşandı. Emperyalist devletlerin Osmanlı topraklarına yönelik emelleri, yönetimde bulunan İttihadçılar’ın ise hayal ile gerçeği karıştırmaları ve tecrübesizlikleri, imparatorluğu paramparça etti. 1909’da yaklaşık 6.5 milyon kilometrekare olan imparatorluk 1918’de 250 bin kilometrekareye kadar küçüldü. Topraklarımız 10 yılda, yaklaşık 25’te birine inerek imparatorluk paramparça oldu
Osmanlı Devleti'nin İlber Ortaylı'nın tabiriyle "imparatorluğun en uzun yüzyılı" olan 19. yüzyılda ve 20. yüzyılın ilk çeyreğinde stres, sıkıntı, çaresizlik, acı, hayal kırıklıkları, hüzün bir türlü bitmedi. İmparatorluğun en büyük sorunu hayatta kalmaktı. Ardı arkası kesilmeyen isyanlar, devleti ayakta tutmak için yapılan reformlar, fikri tartışmalar sürüp gitti.

Balkanlar'dan göç eden Türkler.

REFORMLAR PANİKLE YAPILDI
Avusturya, İngiltere, İtalya, Fransa, İran ve Rusya'nın, imparatorluğun değişik bölgeleri hakkında emelleri vardı. Azınlıklar ise bağımsızlık peşindeydi. Osmanlı yönetimi, devleti ayakta tutabilmek için her şeyi yaptı. Kendi geleneğinden bile uzaklaşıp, bir zamanlar küçümsediği Frenkler'in âdetlerini benimsedi. Ancak imparatorluğun parçalanmasını durduramadı.
Reformlarda en büyük problem, baskı ve tehdit altında, planlama olmadan panik halde yapılmasıydı. Ayrıca en önemli mesele, reform sürecini yönetecek bürokrat ve zaman sıkıntısıydı. Özellikle Rus tehdidi, sağlıklı düşünecek zaman bırakmadığı gibi sıhhatli bir siyasetin izlenmesine de imkân bırakmamıştı.

II. Abdülhamid

Salgın hastalıklara karşı mücadelede başarılı olunamaması, ulaşım ağlarının ve sanayinin çok gelişmemesi, eğitim sisteminin istenilen seviyeye getirilememesi, Batı'da nüfus artarken Osmanlı'da nüfusun artmaması da imparatorluğun en büyük handikaplarıydı.
II. Abdülhamid, siyaset ve diplomasiyle imparatorluğu ayakta tutmaya çalıştı. Eğitim alanında yapılan reformlarla kısmen daha eğitimli insanlar yetişse de devlet adamı ve eğitimli memur problemi tam olarak çözülemedi. İmparatorluğun son asırlarında "kaht-ı rical" denilen devlet adamı eksikliği bir türlü giderilemedi. Bu dönemde parçalanmanın hızı azaltılsa da küçülme yine durdurulamadı.
II. Abdülhamid'in en büyük problemi, iyi bir kadro kuramaması ve topluma, özellikle de mektepli gençlere bir heyecan verememesiydi. Avrupalı devletlerin ve Türkiye'deki diplomatların imparatorluğa karşı hoyrat davranışları gençler arasında büyük tepkilere sebep oluyordu. Taviz verile verile imparatorluk parçalanıyor, II. Abdülhamid tahttan indirilip Meclis açılırsa her şey hallolacak zannediliyordu.

İttihadçı hükümet.

AŞIRI SİYASİLEŞME YAŞANDI
İttihadçılar, tek kurtuluş reçetesi olarak gördükleri Meşrutiyet'i 1908'de tekrar ilan ettirince toplumda büyük bir heyecan ve coşku doğdu. 1909'da II. Abdülhamid tahttan indirildi. İttihad ve Terakki yavaş yavaş devlete hâkim oldu. Yeni dönemde siyasi ve sosyal yapıda büyük bir dönüşüm ve çözülme yaşandı. Devlet otoritesinin sarsılmasıyla büyük bir karmaşa meydana geldi. İttihad ve Terakki şubeleri, memur kulüpleri oldu. Bir göreve gelmek için memurların savundukları fikirler ve aldıkları tavırlar önemli hâle geldi.
Klasik Osmanlı anlayışında olmayan bir şekilde devlet işleri her yerde konuşulmaya başlandı. Yönetimin yeni sahipleri çok gençtiler. Büyük sorumluluklar almamışlardı ve devleti yeterince tanımıyorlardı. Tecrübelerinin az olmasından dolayı yanlış kararlar aldılar, yanlış uygulamalar yaptılar. Zaman zaman ise kararsız kaldılar. Ancak Balkan Savaşı'na kadar umutlar hiç kesilmedi.
Balkan Savaşı'nda uğranılan büyük bozgunun ardından Rumeli Türklüğünün tasfiyesinden sonra ise psikolojik olarak büyük bir çöküş yaşandı. Hayaller ile gerçeklerin örtüşmediği, Meclis'in açılmasının, "Osmanlıcılık" ve "İslamcılık" ideolojilerinin emperyalistlerin emellerine set çekmediği, azınlıkların bağımsızlık hayallerini bitirmediği ve imparatorluğun parçalanmasını durduramadığı görüldü.
Bu dönemde İttihadçılar ile muhalifleri arasında aşırı siyasileşme yaşandı. Bir taraftan da grupların kendi içlerinde hizipleşmeler oldu. Orduya, memuriyete, mekteplere siyaset girdi. Devletin ve milletin çıkarları yerine partilerin çıkarları öne çıktı. Bu dönemde söylenildiği iddia edilen "Edirne'ye Enver gireceğine Bulgar girsin" sloganı siyasileşmenin nerelere vardığını gösterir.

Osmanlı ordusu Bağdat'ta.

HUKUK RAFA KALDIRILDI
Siyasetin günlük ihtiyaçlarını karşılamak için hukuk ve devlet gelenekleri bir tarafa bırakıldı. Yapılması düşünülenler kanunlarla çakışınca Enver Paşa'nın söylediği iddia edilen, "Kanun yokmuş! Yap kanun, var kanun!" sözü bu dönemdeki anlayışı gösterir. II. Abdülhamid'in özgürlüklere engel olduğu, istibdatla devleti yönettiği eleştirisiyle iktidara gelenler, zamanla daha sert bir yönetim tarzı uyguladılar. Eleştirilere kulak kapatılıp muhalifler ezildi. Devlet işlerinde makul ortadan kayboldu, aymazlık arttı.
Balkan Savaşı'nda uğranılan büyük mağlubiyet "tükenmişlik sendromu"na yol açtı. Karamsarlık ve ümitsizlik arttı. Bu atmosferden çıkış için büyük bir kumar oynanıp bir umut olarak I. Dünya Savaşı'na girildi. Tarihçi Jacques Thobie, imparatorluğun savaşa girmesini şöyle değerlendirir:
"Roma tarihçisi Andre Pigagnol, Roma medeniyetinin eceliyle ölmediğini, cinayete kurban gittiğini düşünür. Sonuç olarak, Osmanlı İmparatorluğu ne eceliyle ölmüştür ne de cinayete kurban gitmiştir: Söz konusu olan, etki altındaki bir intihardır."

Enver Paşa

İMPARATORLUK KONTROLLÜ KÜÇÜLEBİLİR MİYDİ?
İmparatorluğun küçülmesi kaçınılmazdı. Ancak emperyalist devletlerin emelleri, bizim yöneticilerimizin ise hayal ile gerçeği karıştırmaları ve tecrübesizlikleri imparatorluğu paramparça etti. Rusya'nın 1917 ve 1991'de, İngiltere'nin ise II. Dünya Savaşı'ndan sonra yaptığı bilinçli ve kontrollü küçülmeyi, yani zaman kazanmak için toprak bırakma siyasetini yapamadık. Trablusgarp'ı, Selanik'i, Sana'yı, Üsküp'ü, Halep'i, İşkodra'yı, Basra'yı, Yanya'yı, Kudüs'ü, Bağdat'ı aynı anda kurtarmaya çalıştık. Gücümüzün yetmeyeceği belli olmasına rağmen imparatorluğun hiçbir parçasından vazgeçemedik. Bu durum reelpolitik açıdan yanlıştı. Ancak bu durumun en önemli sebebi, imparatorluğun her tarafının atalarımız tarafından vatan olarak kabul edilmesiydi.
İngiltere ve Rusya, hâkimiyetlerindeki toprakların bir kısmını vatan olarak değil de sömürge olarak gördükleri için rahatlıkla bırakarak kontrollü küçülmüşler, zaman kazanmak için hâkimiyetleri altındaki toprakları bırakabilmişlerdir. Zamanı geldiğinde de bir kısım topraklarını geri almışlar veya o bölgelerde nüfuzlarını sürdürmüşlerdir. En önemlisi ise ana coğrafyalarını korumuşlardır.
İttihadçılar ise bir taraftan vatanın her tarafını müdafaaya çalışırken, bir taraftan da panik ve tecrübesizlikten yaptıkları hatalarla 1909'da yaklaşık 6.5 milyon kilometrekare olan imparatorluğu 1918'de 250 bin kilometrekareye kadar küçülttüler. İmparatorluk 10 yılda, yaklaşık 25'te birine inerek paramparça oldu. Atatürk'ün liderliğinde yapılan Milli Mücadele'yle Türkiye Cumhuriyeti kurularak Anadolu'da Türk varlığı devam ettirilebildi.

27 Şubat 2022, Pazar
ERHAN AFYONCU
Kiev, Hazar Türkleri’nin kurduğu bir şehirdir

Sesli dinlemek için tıklayınız.

00:00
00:00

Tüm Sesli Haberler
Putin, Ukrayna’nın aslında Rusya’nın tarihsel bir parçası olduğunu, bu ülke halkının aslen Rus olmasına rağmen Batılı devletlerin etkisiyle Ukrayna’nın Rusya’dan koptuğunu söyledi. Hâlbuki Ukraynalılar’ın ataları olan Kiev Knezliği, Rusya’nın öncüsü olan Moskova Knezliği’nden daha eski bir devlet olup esasen Ukrayna Rusya’dan değil, Rusya Ukrayna’nın içinden doğmuştu. İşin ilginç yanı ise Kiev, Hazar Türkleri’nin kurduğu bir şehirdi.
Avrupa steplerine Hunlar'la başlayan Türk boylarının göçü Avarlar, Peçenekler, Hazarlar, Kumanlar (Kıpçaklar) ile devam etti. Özellikle Avarlar ve sonrasında Hazarlar, Dinyeper (Özi) Nehri ve havzasına hâkim olarak, Slavlar'ı büyük ölçüde kendi kontrollerine aldılar. Kiev şehri Hazar Kağanlığı döneminde bir uç kalesi olarak ortaya çıktı. Kiev, ormanlık bir arazide kurulmasına rağmen Dinyeper Nehri ile iç içe olması sebebiyle hızlı büyüdü. Bu dönemde Ukrayna yedi ayrı Slav kabilesine ev sahipliği yapıyordu. Ukrayna tarihi hakkında Yücel Öztürk, Akdes Nimet Kurat, Bushkovitch, Plokhy ve Bushkovitch'in eserlerinde teferruatlı bilgi vardır.

KAĞAN UNVANI TAŞIRLARDI
Julius Brutzkus, "Eski Kiev'in Türk-Hazar Menşei" isimli makalesinde Kiev'in Hazarca bir kelime olduğunu ve "alçak yerleşme alanı/kıyı ev" manasına geldiğini söyler. Eski Türkçe'de "yüksek yer" manasına gelen "Sambat" Kalesi de Hazarlar tarafından şehri korumak için inşa edilmişti. Nitekim eski kaynaklarda Kiev sakinleri, Kiev'i ele geçiren Askold'a "Kii, Shchek ve Khoriv adlarında üç erkek kardeş vardı. Bu şehri onlar kurdular ve öldüler, şimdi burada bizle kalıyor ve onların arkadaşları Hazarlar'a vergi veriyoruz" derler.

İlk Rus hükümdarları

Ukrayna tarihi uzmanı Yücel Öztürk, Kiyef Prensliği'nin "Kiy, Koy, Kay" varyantlı bir Türk kabilesince oluşturulduğu, ilk knezlerin "kağan" unvanı taşıdığı, merkezleri Kiyef'in de bunların adına dayandığının ileri sürüldüğünü söyler. Ukrayna'daki birçok yer adı Hazarlar'la bağlantılıdır.
Hazarlar'ın paralı askerleri olan Varegler, 890'da Kiev'i ele geçirdiler. Kendi liderlerine "Kağan" ve "İlek" unvanı veren Varegler, Hazar idari ve askeri teşkilatını kullandılar. Varegler, 10. yüzyılda Doğu Slavları üzerinde kısa bir süre hâkimiyet sağladılarsa da nüfusça sayıca kalabalık olan Slavlar, Varegler'i ülkelerinden çıkardılar. Ancak Varegler'i çıkardıktan sonra bu kez kendileri arasında anlaşmazlığa düşen Slavlar, Varegler'i bölgeye yeniden çağırdılar.
"Rus" isimli bir Vareg kabilesinin reisi olan Rurik önce Ladaoga Gölü kıyısına yerleşti, daha sonra da Volkhov Nehri kıyısında Novgorod Knezliği'ni kurdu. Aynı zamanda kendi ismini taşıyan hanedanın da kurucusu olan Rurik, 879'da ölürken tahtını küçük yaştaki oğlu İgor yerine kardeşi Oleg'e bıraktı. Oleg, devletini güneye doğru genişletmek istediğinden Dinyeper Nehri'nin havzasına yöneldi. Dönemin pagan inancı içerisinde bir peygamber olarak düşünülen Oleg'in, her hamlesinin bir kehanete dayandığını düşünen Slavlar, onunla beraber hareket ettiler. Kiev Knezliği'nin prensleri olan Askold ve Dir'i bir darbe ile yıkan Oleg, 882'de yeni Kiev Knezi oldu.

Kiev Altın Kapı

İSTANBUL'U KUŞATTILAR
Oleg'in Kiev Knezliği'ne gelmesi Rusya tarihi için bir dönüm noktasıydı. Bu tarihten sonra Doğu Slavları'nın merkezi Kiev oldu. Verimli ve transit bir geçiş noktası olan Kiev'in başkentliğinde, asırlardır teşkilatlanamayan Slavlar gerçek anlamda devletleşmeyi başardılar. Oleg'in en büyük askeri başarısı, 907'deki İstanbul seferidir. Kiev ordusu, gemilerle gelerek İstanbul'un çevresindeki köyleri yağmalayıp, Bizans'la bir antlaşma yaptı.
912'de amcası Oleg'in yerine tahta geçen İgor da 941'de ve 944'te olmak üzere iki kez İstanbul'u kuşattı. 945'te Bizans İmparatoru VII. Konstantin ile bir antlaşma yapılıp, Kievliler'in Karadeniz'deki seyrüsefer hakkı garanti altına alındı.
945'te Oleg'in yerine Kiev Knezliği tahtına oturan Sviatoslav İgorevich, bugün hem Ruslar'ın hem Ukraynalılar'ın ataları olarak kabul ettikleri bir isimdir. Doğu Avrupa steplerinde Rus hükümranlığını kurmuştur. Onun yükselişi, dönemin Türk dünyası için olumsuz sonuçlar vermiştir. Alanlar mağlup edilmiş, Hazar Devleti zayıflatılmış ve Türk boylarının kurduğu devletlerden olan Birinci Bulgar Devleti yıkılış sürecine girmiştir. Cesur lakaplı Sviatoslav, Rusya'nın Avrupa'daki temel sınırını oluşturdu.

Kiev

HIRİSTİYAN OLDULAR
Kiev tarihinde en önemli isimlerden biri de 980'de tahta çıkan Büyük Vladimir'dir. Vladimir, İtil-Volga Bulgarları ve Hazarlar'ı mağlup ettikten sonra Karadeniz'in anahtarı konumundaki Kırım'a yöneldi. Bizans'ın buradaki ticaret üssü olan Hersinos'u kuşattı ve aldı. Bunun üzerine paniğe kapılan Bizans İmparatoru Baileos, kızı Anna'yı Kırım'a sulh amacıyla gönderdi. Müzakereler sonucunda, Büyük Vladimir'in Hıristiyan olması şartıyla Prenses Anna ile evlenmesi ve Bizans'la akrabalık bağı kurması kararlaştırıldı.
Vladimir, Hıristiyan olurken, Kiev halkı toplu olarak vaftiz edildi. Doğu Slavları, bu olaydan sonra kitleler halinde Hıristiyanlığı benimsediler. Ruslar bu süreç içerisinde Kiril alfabesini kabul ettiler, Bizans'ın etkisi ile Hıristiyan olmaları, Ortodoksluğu benimsemelerine ve kültürlerine Grek unsurların yerleşmesine sebep oldu. Vladimir'in 1019'da tahta geçen oğlu Yaroslav, Rus tarihinde bilge lakabıyla bilinir.
Yaroslav sadece askeri anlamda değil, siyasi ve kültürel anlamda da Kiev Rusları'na en parlak dönemini yaşatmıştı. Bizans'ı kendisine örnek aldı ve Bizans'ın kanunları, onun yeni oluşturduğu hukuk yapısında temel oluşturdu. Babası Vladimir'in inşasına başladığı Kiev Ayasofyası'nın inşasını bitirdi ve 1054'te öldüğünde oraya gömüldü.

Kiev'in kurucuları

Kiev Prensliği bu süreç içerisinde giderek kuzeye ve doğuya doğru büyüdü. Kiev knezleri zamanla "Tüm Ruslar'ın Prensi" unvanını kazanırken, başlangıçta sahip oldukları Novgorod Knezi unvanının yanı sıra Smolensk Knezliği, Rostov Knezliği ve Çernihiv Knezliği de bu devlete bağlandı. Ancak Moğollar'ın karşısında duramadılar. 13. yüzyılın ortalarından itibaren Kiev Knezliği, küçük prensliklere bölündü.
Kiev Knezliği'nin çökmesinden sonra Vladimir-Suzdal, Novgrod ve Galiçya-Volhynia prenslikleri ön plana çıktılar. Galiçya-Volhynia prensliği Ukrayna ve Belarus topraklarına hâkimdi. Ancak bütün Rus toprakları önce Moğol İmparatorluğu'nun hâkimiyetine, sonrasında ise Altınordu Devleti'ne bağlandılar. Kiev, Altınordu döneminde "Minkirman/ Mankirman" şeklinde anılıyordu. Osmanlılar da bu ismi kullanmışlardır.
Kiev Knezliği döneminde başlangıçta yönetici sınıf için kullanılan Rus tanımlaması halk için de yaygın bir şekilde kullanılmaya başladı. Rus ve Rus toprakları kavramının belirginleşmesi ve Ortodoksluğun yerleşmesi, Kiev Knezliği döneminde oldu.

ZAPOROG KAZAKLARI
1385'te "Krevo Birliği"nin kurulmasıyla Litvanya ile Lehistan birleşti. Ukrayna, Litvanya ile Lehistan Devleti'nin hâkimiyetine girdi. Bölgede Katoliklik yayılmaya başladı. Katolikliğin zorla yayılmaya çalışılması ve Lehistan'ın Kırım Tatarları'nın akınlarına karşı bölgeyi koruyamamaları, bölgede yaşayan Kazaklar'ın "hatman" adı verilen seçilmiş liderlerinin yönetimi altında toplanmalarına sebep oldu.
Ukraynalılık kimliği yükselmeye başladı. Kazak lideri Hmelnitski, Lehistan'ı mağlup edip Kiev'i aldı. 1648'de Osmanlı ile ittifak yaptı. Ancak Kırım Hanlığı'nın karşı çıkması yüzünden ittifak uzun sürmedi. Hmelnitski, bu gelişme üzerine Moskova ile işbirliği yaptı. 1654'teki Pereslav Antlaşması, Ukrayna'yı Moskova hâkimiyetine soktu. Daha sonra Hatman Doroşenko, Osmanlı himayesine girdi. Kelime itibarıyla "serhad, sınır bölgesi" anlamına gelen Ukrayna ismini Osmanlılar da kullanmıştır. Ancak himaye uzun süreli olmadı. Çehrin seferinden istenilen netice alınamayınca 1681'deki Bahçesaray Antlaşması'yla Kiev, Moskova hâkimiyetine girdi. Zaporog Kazakları özerk olarak Moskova'nın hâkimiyetinde yaşadılar. 1764'te II. Katerina hatmanlık unvanının kullanımını yasakladı ve Ukrayna ile Rusya'yı tek çatı altında birleştirdiğini ilân etti. 1775'te Zaporog Kazakları'nın merkezi Seç, tahrip edildi. 1786'da Ukrayna ulusal kilisesi kapatıldı.

06 Mart 2022, Pazar
ERHAN AFYONCU
300 yıl önce Ukrayna’nın işgali Rusya’yı dünya sahnesine çıkardı

Çar Petro döneminde Rusya, Ukrayna’nın işgaliyle hem ülkesinin nüfusunu ve savaşacak asker sayısını artırmış hem de bölgenin stratejik konumunu kullanarak Osmanlı ve Polonya topraklarında rahatça yayılmıştı
Moldavya'dan Hazar Denizi'ne kadar uzanan geniş step bölgesinin batısında Polonya ve Rusya'dan kaçmış Hıristiyan asiler yaşardı. Hükümdarların otoritesini tanımayıp steplere sığınanlara "Kazak" (Kozak), yani "kaçak" denirdi. Kazaklar hayatlarını saldırdıkları bölgelerden elde ettikleri ganimetlerle, yani yağmayla sürdürürlerdi.
Stepin kuzeyindeki Hıristiyan Kazaklar üç büyük gruptu: Zaporog Kazakları Orta Dinyeper'de, Don Kazakları Don Irmağı boylarında, Terek Kazakları ise Terek Irmağı boylarında. Zaporog Kazakları Polonya'ya, diğerleri ise Rus Çarı'na bağlıydılar. Bu Kazak gruplarının en güçlüsü ve Osmanlılar için tehlike yaratanı olan Zaporog Kazakları (Dinyeper Çağlayanları'nın Öte Tarafı Kazakları), bugünkü Ukraynalılar'ın atalarıdır.

Genç Osman, Polonya seferinde

KAZAK SALDIRILARI
Kazaklar, 16. yüzyıl sonlarından itibaren Karadeniz'de kıyısı olan Osmanlı şehirlerine denizden cüretkâr saldırılar yaptılar. İleriki yıllarda da devam eden Kazak saldırıları İstanbul'da hem korku yaymış hem de bu saldırılar yüzünden kıtlık tehlikesi baş göstermiştir. Kazak saldırıları sonucu Doğu Bulgaristan ve Anadolu kıyılarındaki halk, yerleşim yerlerini bırakarak iç bölgelere çekilmiştir.
Kazaklar, Osmanlılar'a karşı mücadele eden her devlet tarafından aranılan müttefik olmuşlardı. İşin ilginç tarafı Osmanlı ve Safevi ordusunda para için savaşan Kazaklar bile vardı.
Zaporog Kazakları, ateşli silah kullandıkları için Tatarlar'a karşı üstünlük sağlıyorlardı. Silah ve barutu ise Polonya ve Rusya sağlıyordu. İki devlet de Kazaklar'ı kontrol altında bulundurmak için bu durumu kullanırlardı. Polonya, 16. yüzyılın başlarından itibaren Zaporog Kazakları'nı sınırlarını korumak için örgütlemişti.
Kazaklar, Osmanlı topraklarına girip yağma faaliyetlerinde bulunduktan sonra Polonya ve Rusya'ya sığınıp lojistik destek alıyorlardı. Büyük orduları meydan muharebelerinde yok eden Osmanlı, küçük kuvvetlerle topraklarını basan eşkıya karşısında zor duruma düşmüştü.

Khmelnisky

POLONYA'YLA SAVAŞ
İkinci Osman tahta çıktığında Kazak tehdidinin iyice artması yüzünden Osmanlı İmparatorluğu'nun yönü Kuzey'e çevrilmişti. 1621 Nisan'ında İkinci Osman'ın komutasında İstanbul'dan yola çıkan Osmanlı ordusu, Turla Nehri'ni geçerek Hotin Kalesi önüne vardıysa da büyük bir başarı kazanamadı. Yapılan antlaşmayla Hotin geri alındı. Ancak Kazak saldırıları bitirilemedi.
1637'de Don Kazakları Azak'ı ele geçirdiler ve kalede bulunanları öldürdüler. Bu dönem imparatorluğun Dördüncü Murad'ın demir pençesinde yeniden canlandığı dönemdi. İran dize getirildiyse de Kazaklar karşısında bir şey yapılamadı. Gönderilen Osmanlı kuvvetleri, kaleyi Kazaklar'dan geri alamadı. Ancak 5 yıl sonra 1642'de Kazaklar'ın destekçisi Rus Çarı savaşla tehdit edilerek Azak geri alınabildi.

1672 Kamaniçe kuşatması

OSMANLI-UKRAYNA İTTİFAKI
Silah ihtiyacı yüzünden Polonya'ya bağlı olsalar da Kazaklar her zaman Polonya'yı dinlemez, bağımsız hareket ederlerdi. Kırım Tatarları'nın desteğiyle ayaklanan Kazaklar, Kiev'i ele geçirip 1648'de Khmelnisky'nin liderliğinde yarı bağımsız bir devlet kurdular. Böylece Ukrayna tarih sahnesine çıktı. Ancak Kırım Tatarları'yla aralarında problemler çıktı. Kazak lideri, Polonya hâkimiyetinden kurtulmak için Osmanlı himayesine girmeye çalıştı. Ukrayna Kazak Hatman Devleti ile Osmanlılar arasında Haziran 1648'de ittifak yapıldı. Ancak Kırım Hanlığı'nın Kazaklar ile Osmanlı yönetiminin direkt ilişki kurmasını istememesi yüzünden, gerekli desteği alamadılar.
Kazaklar, Polonya'nın baskısı artınca 1653'te padişaha elçi gönderdiler. Osmanlı yönetimi Kazaklar'ı tekrar himayesine aldı. Khmelnisky, aynı anda Moskova'ya da elçi göndermişti. Aralık 1654'te Pereyaslav Antlaşması'nı imzalayarak Rus Çarlığı'na bağlandılar. Ukraynalı tarihçiler, bu antlaşmaya ittifak olarak bakarlarken, Rus tarihçiler ise Ukrayna ile Rusya'nın tekrar birleşmesi olarak görürler.
1658'de Kazaklar, Lehistan'a yönelince savaş başladı. Lehistan, Kırım ve Kazak kuvvetleri Ruslar'ı mağlup etti. 1665-1672 yıllarında hatmanlık yapan Petro Doroşenko zamanında Osmanlılar tekrar devreye girdiler. 1666'da Doroşenko ile Tatarlar anlaştılar. Kazaklar, İstanbul'a da bir elçi gönderip himayeye girdiler. Bu yıllarda Lehistan kralına giden fermanda "Taraf-ı devlet-i pür-şevketimizden tuğ ve tabl ve âlem ihsanım olan Kazak taifesi hatmanı Doroşenko dergah-ı âlem penahım kullarımdan olup" demekteydi.
Rusya ve Lehistan, 1667'de Andrussuvo Antlaşması'yla Ukrayna'yı paylaştılar. Bu durumu tanımayan Osmanlı İmparatorluğu, Doroşenko'nun idaresinde Ukrayna'da hâkimiyetini genişletti. Ancak Doroşenko, Lehistan ve Rusya karşısında tutunamadı. Bu gelişmeler üzerine Osmanlı ordusu Kazak meselesini çözmek için 1672'de Polonya üzerine sefere çıkarak Kamaniçe'yi ele geçirdi ve hâkimiyetini Kiev'e kadar genişletti. İki taraf arasında 1676'da imzalanan Zuravno Antlaşması'nda "Osmanlılar'a tabi olan Kazaklar'a Polonya Kralı eski hudutları içerisinde memleketlerini geri verecektir" maddesi yer aldı.

Kazaklar

UKRAYNA'NIN İŞGALİ
Doroşenko'nun Rus tarafına kayması üzerine Rusya'nın Ukrayna'daki Kazaklar üzerindeki hâkimiyetini kırmak için Osmanlılar 1678'de Merzifonlu Kara Mustafa Paşa serdarlığında Ukrayna'ya girdiler ve Çehrin Kalesi'ni ele geçirdiler. Bu muharebe Ruslar'la yapılan ilk büyük savaştır. 1681'deki Bahçesaray Antlaşması'yla Özü-Turla (Dinyeper-Dinyester) arasında kalan topraklar Osmanlı hâkimiyetine girerken, Kiev ve Doğu Ukrayna, Rus hâkimiyetinde kaldı. Ukrayna'da kısa bir müddet Rus nüfuzu kırılmışsa da Viyana bozgunundan sonra Rusya bu bölgelere tekrar hâkim olacaktı.
1683'teki İkinci Viyana Kuşatması bozgunu yıllarında 1686'da Lehistan ile Ukrayna arasında "Ebedi Sulh" imzalandı. Ukrayna'yı Lehistan ile paylaşan Rusya, Osmanlı karşıtı ittifaka girdi. Antlaşma Rus diplomasisi için büyük başarıydı. Lehistan Parlamentosu ise şiddetle karşı çıktı ve onaylamadı.
Osmanlı Devleti, 1699'da imzalanan Karlofça Antlaşması ile Ukrayna'nın elinde olan bölümlerini kaybetti. Rusya, 18. yüzyılın başlarında Ukrayna'nın Lehistan'ın elinde olan kısımlarını da ele geçirdi. Çar Petro, 17. yüzyılın sonu, 18. yüzyılın başında yaptığı reformlarla ve Ukrayna'ya hâkim olarak Rusya'nın bu asırda bir dünya gücü haline gelmesinin yolunu açtı.

RUSYA'NIN İMPARATORLUK KAPISI: UKRAYNA
ABD'nin önemli stratejistlerinden Zbigniew Brzezinski, 1997'de yayınladığı "Büyük Satranç Tahtası" isimli eserinde Ukrayna'nın Rusya açısından jeopolitik önemini ve Rusya'nın imparatorluğa açılan kapısı olmasını şöyle anlatır: "Ukrayna'nın kaybı hepsinden daha çok sorun yaratıyordu. Bağımsız Ukrayna devletinin ortaya çıkışı, tüm Rusları siyasi ve etnik kimliklerinin karakterini yeniden düşünmeye itiyordu. Rus devleti içinse bu hayati jeopolitik gerilemeyi temsil etti. 300 yıldan fazla süren Rus imparatorluk tarihinin yadsınması, Rusya'yı gerçekten büyük, kendinden emin, yayılmacı bir devlet yapmaya yetecek, potansiyel olarak zengin bir sanayiye ve tarım ekonomisine sahip, Ruslara etnik ve dinsel açıdan yakın 52 milyon insanın kaybı anlamına geliyordu. Ukrayna'nın kaybı, Rusya'nın jeostratejik seçeneklerini belirgin olarak sınırlandırdığı için, jeopolitik açıdan çok önemliydi. Rusya, Ukrayna üzerinde kontrolü elinde bulundurarak, Baltık devletleri ve Polonya olmadan bile, eski Sovyetler Birliği'nin güney ve güneydoğusundaki Slav olmayan halklara egemen, iddialı Avrasya imparatorluğunun lideri olma çabasını sürdürebilirdi."

13 Mart 2022, Pazar
ERHAN AFYONCU
Hilalin altında yaşayanlar haçın altındakilerden daha şanslıydı

Sesli dinlemek için tıklayınız.

00:00
00:00

Tüm Sesli Haberler
Yahudi İzak Sarfati, 1454’te Orta Avrupa’daki dindaşlarına bir mektup göndererek “Hilalin altında yaşayanların haçın hâkimiyeti altında yaşayanlara kıyasla çok daha talihli olduklarını, Avrupa’daki dev işkence odasını bırakıp Türkiye’ye gelmelerini” söylemişti
Osmanlı topraklarında her dinden insan kendi kültürel ve dini ortamında özgürce yaşamaktaydı. Avrupa'da ise o dönem Müslümanlara hayat hakkı verilmez, Yahudiler ise çok zor şartlar altında hayatlarını sürdürürlerdi. Başlarına da zaman zaman büyük felaketler gelirdi. 1346-1353 yılları arasındaki Avrupa'daki büyük veba salgını sırasında bile suçlu olmuşlardı
O dönemde Yahudiler, vebanın suçlusu olarak gösterilmiş, yok edilirlerse vebanın da biteceğine inanılmıştı. Yahudilerin kuyuları zehirleyerek hastalığa sebep oldukları dedikoduları yayıldı. İşkenceyle itirafa zorlandılar. 1348 yılı baharında Fransa Toulon'da ilk Yahudi katliamları başladı. Yahudiler ahşap evlere doldurularak yakıldılar. Daha sonra katliamlar İspanya, Belçika, İsviçre ve Almanya'ya yayıldı.
Almanya Bavyera'da 12 bin, Erfurt'ta 3 bin Yahudi öldürüldü, Strasbourg'da ise 2 bin Yahudi diri diri yakıldı. Strasbourglular, külleri eleyerek Yahudilerin yanmayan kıymetli eşyalarını topladılar. Speyer'deki Yahudiler fıçılara konularak Ren Nehri'ne atıldılar. Frankfurt, Mainz ve Köln'deki Yahudiler yok edildi. Yahudilerin bir kısmı Polonya ve Litvanya'ya göç etti.
Avrupa'nın hemen her tarafında bu tür katliamlar oldu. Yahudiler kimi zaman cellatlarının eline geçmemek için kendilerini yaktılar. Bazı yerlerde Yahudiler yakılmadan önce kazıklatıldı, bazı yerlerde de fıçılara konularak nehirlere atıldılar.

HAHAMLIK İTİBAR KAZANDI
Osmanlılar tarafından fethedilen yerlere Yahudiler'in göç etmesi 14. yüzyılda başladı. Macar Kralı Büyük Layoş, 1360'ta Yahudiler'i kovan bir ferman yayınladığı zaman Yahudiler, Osmanlı topraklarını bir sığınma yeri olarak gördüler.
Roma ve Bizans döneminden beri Osmanlılar'ın fethettiği topraklarda yaşayan Yahudiler'e "Romanyot" denirdi. Fatih, İstanbul'u fethettikten sonra Yahudiler'e İstanbul'da oturma, ticaretle uğraşma, havra ve okul yapma hakkı verdi. Fatih, Moses Kapsali'yi de "büyük rabbi", yani hahambaşı tayin etti. Bizans döneminde Yahudi hahamlığı etkin ve itibarlı bir görev değildi. Osmanlılar, hahamlığı patriklikle eşit seviyeye getirip itibar ve prestij kazandırdılar. Yahudiler'i kendi topraklarında yaşayan Hıristiyanlar'a ve Avrupalılar'a karşı mali bir güç olarak kullandılar.
Anadolu ve Rumeli şehirlerinden getirilen Yahudiler, İstanbul'a yerleştirildi. Yahudiler, daha önce Venedikliler tarafından hâkim olunan şehrin işmerkezi olan Çıfıt Kapı'dan, Zindan Kapı'ya kadar olan liman bölgelerinde iskân edildiler. Fatih, Bizans döneminde şehirde önemli rol oynayan Venedikliler'in yerini Yahudi tüccarlarla doldurdu. Sultan, kuşatma sırasında, İstanbul'dan Venedik'e kaçmış olan Venedik Yahudileri'nin geri dönmesine izin vermesi için Venedik dojundan talepte bile bulundu.

Yahudiler

BİNLERCE YAHUDİ ÖLDÜRÜLDÜ
Yahudi İzak Sarfati, 1454'te Orta Avrupa'daki dindaşlarına bir mektup göndererek "hilal"in altında yaşayanların "haç"ın hâkimiyeti altında yaşayanlara kıyasla çok daha talihli olduklarını, Avrupa'daki dev işkence odasını bırakıp Türkiye'ye gelmelerini söylemişti. Fatih'in, mali teşvikleri ve Osmanlı'nın dini müsamahası sayesinde Almanya ve İtalya'dan çok sayıda Yahudi göç etti. 1477'de İstanbul'da 1647 Yahudi hanesi, yani yaklaşık 8 bin Yahudi vardı. Yahudiler, şehrin nüfusunun yüzde 10'unu oluşturuyorlardı.
Yahudiler, 15. yüzyılın başlarından itibaren İspanya yarımadasında aşağılanmaya başlamışlardı. 1480'den sonra İspanya'da Yahudiler'e karşı "engizisyon"un büyük bir baskısı başladı. Çeteler, Yahudiler'e saldırdılar. 1483'te engizisyon yargıcı Torquemada'nın emriyle binlerce Yahudi öldürüldü. Bu baskılar üzerine Yahudiler, İspanya'yı terk etmeye başladılar. İspanya'da baskı altında Katolikliği kabul eden ve "Marrano" olarak isimlendirilen Yahudiler, Osmanlı topraklarına sığındıklarında kendi dinlerine döndüler.
İkinci Bayezid döneminde İspanya, Portekiz ve İtalya başta olmak üzere Avrupa'nın her tarafından sürülen Yahudiler, 1492'den itibaren Osmanlı İmparatorluğu'na geldiler. Eliyahu Kapsali isimli bir Yahudi tarihçi, günlüğünde padişahın Yahudiler'in hâline acıdığını ve her tarafa fermanlar göndererek Yahudiler'i şehirlere kabul etmelerini emrettiğini yazar. İspanya'dan 1492'den, Portekiz'den ise 1497'den itibaren göç geldi. "Sefarad" (Sefardim) olarak adlandırılan bu Yahudiler, İstanbul, Avlonya, Selanik ve Edirne başta olmak üzere imparatorluğun farklı coğrafyalarına yerleştiler. 1492 yılından sonra İber Yarımadası'ndan göç eden 165 bin Yahudi'den 90 bininin Osmanlı topraklarına geldiği tahmin edilmektedir. 1510'dan itibaren de İtalya'dan Yahudi göçleri oldu.

Fatih

KOVULANLAR TÜRKİYE'YE GELDİ
Yahudiler'in Türkiye'ye göçlerini en iyi tasvir edenlerden biri, 16. yüzyılda Osmanlı ülkesine gelen Avusturyalı Dernschwam'dır. Göçü, "Yeryüzünde herhangi bir memleketten Yahudiler kovuldular mı doğruca hepsi Türkiye'ye gelirler" şeklinde tasvir eder.
Osmanlı fütuhatı devam ettikçe Türk hâkimiyetindeki topraklarda yaşayan Yahudi nüfusu da arttı. 16. yüzyılda Yavuz'un ve Kanuni'nin fethettikleri topraklardaki Yahudiler de Osmanlı tebaası oldular. 18. yüzyılda bir süreliğine Osmanlı hâkimiyetine giren Tebriz, Hamedan ve Kirmanşah'ta da Yahudiler yaşıyorlardı.
16. yüzyılın ortalarından itibaren imparatorluğa Orta ve Doğu Avrupa'dan da Yahudi göçü başladı. Bu ülkelerden gelen Yahudiler ise "Aşkenazi" diye adlandırıldı. Yahudiler'in Türkiye'ye göçü sonraki asırlarda da devam etti. 19. yüzyılın sonlarında yaşadıkları ülkelerde gördükleri baskıdan dolayı Doğu Avrupa ve Rusya'daki Yahudiler'in bir kısmı yine Türkiye'ye geldi.

İMPARATORLUĞUN HER TARAFINDA YAŞADILAR
YAHUDİLER, Osmanlı topraklarında geldikleri ülkelere göre cemaatler halinde yaşadılar. 16-17. yüzyıllarda Yahudiler, imparatorluğun çok farklı şehirlerinde yaşıyorlardı: İstanbul, Selanik, Edirne, Tekirdağ, Üsküp, Manastır, Florina, Tırhala, Sofya, Akkirman, Kırım, Kefe, Mengup, Sudak, Anabolu, Filibe, Samakov, Pazarcık, Gelibolu, Gümülcine, Avlonya, Draç, Modon, İnebahtı, Manastır, Serez, Gelibolu, Patras, Balyabadra, Hersek, Belgrad, Berat, Budin, Badracık, Kandiye, Holumiç, İnebahtı, İstife, İştib, İzdin, Kastoria, Kalavrita, Mezistre, Karaferye, Koron, Modon, Rahova, Niğbolu, Silistre, Sofya, Novoberda, Narda, Rudnik, Safed, Plevne, Prevadi, Gördüs, Vidin, Yanbolu, Dimetoka, Yanya, Korfu, Mezistre, Yenişehir, Yenice-i Vardar, Köstendil, Plevne, Volos, Kratova, Kuçeyna, Livadiya, Karitena, Kavala, Ohri, Kesterye, Saraybosna, Salona, Semendire, Serfice, Sidrekapısı, Eğriboz, Limni, Midilli, Sakız, Rodos, Nakşa, Hanya, Kandiye, Magosa, Antalya, Mardin, Balıkesir, Bursa, İznik, Diyarbekir, Hısnıkeyf, Karahisar- ı Sahib (Afyon), Kütahya, Tire, Bursa, Manisa, Tokat, Amasya, Ankara, Konya, Sivas, Antep, Halep, Trablusşam, Bağdat, Şam, Safed, Kudüs, Gazze, El Halil, Musul, Şehrizol (Kerkük), Ane, Hit, Rahba, Sincar, Kahire, Bilbis, Dimyat, Reşid, İskenderiye. Yahudiler, İstanbul, Edirne, Avlonya ve Selanik dışındaki yerlerde fazla kalabalık değillerdi. Birçok şehirdeki nüfusları 50-100 arasındaydı. En kalabalık oldukları yer ise Selanik'ti. 1478'de Selanik'te hiç Yahudi yokken, Kanuni döneminin ilk yıllarında 2 bin 645 hane, yani yaklaşık 13 bin kişilik bir Yahudi nüfus yaşıyordu. Selanik'te aynı dönemde Müslümanlar 1229 hane (yaklaşık 6 bin kişi), Hıristiyanlar ise 989 hane (yaklaşık 5 bin kişi) idi. Yahudiler şehir merkezindeki nüfusunun yarısından fazlasını oluşturuyorlardı.
Selanik'te Yahudiler özellikle dokumacılıkla meşguldüler. İspanya'dan gelen Yahudiler, gelirlerken İspanyol yünlü kumaş tekniğini de yanlarında getirmişlerdi. Çuha adı verilen yünlü dokumaları devlet tarafından satın alınıyordu. İspanya, Portekiz ve İtalya'dan gelen Yahudiler, Avlonya'ya yerleşerek Adriyatik ticaretinde etkili rol oynadılar. 16. yüzyılın sonları ile 17. yüzyılın başlarında Venedik'te 17 Avlonyalı Yahudi vardı. Avlonya'nın ise yaklaşık üçte biri Yahudi'ydi. 1520'de şehirde 520 hane (yaklaşık 1100 kişi) vardı. Zamanla buradaki Yahudiler, kuzey Adriyatik şehirlerine göç edince 1597'de Avlonya'daki Yahudi nüfusu 50'ye kadar düştü.

20 Mart 2022, Pazar
ERHAN AFYONCU
Mustafa Kemal Paşa’nın milli kahraman olduğu yerdir Çanakkale

Sesli dinlemek için tıklayınız.

00:00
00:00

Tüm Sesli Haberler
Çanakkale Zaferi, Türk tarihine birçok kahraman hediye etti. Bunlardan biri de genç bir yarbay olan Mustafa Kemal’di. Mustafa Kemal, Çanakkale’de gösterdiği kahramanlıkla ülke çapında bir şöhrete kavuşmuş, Çanakkale’den dönerken Edirne’de büyük bir coşku ve törenlerle “Yaşasın Arıburnu ve Anafartalar Kahramanı Mustafa Kemal Bey” diye karşılanmıştı
Osmanlı Devleti, II. Mahmud'dan itibaren Boğazlar'ın tahkimatını kuvvetlendirmişti. Osmanlı yönetimi savaşa girmeden önce Boğazlar'ı daha da güçlendirdi. Osmanlı Devleti, Birinci Dünya Savaşı'na girince İngiltere 3 Kasım'da Boğaz tahkimatını topa tuttu. Bu Çanakkale Savaşı'nın ilk işaretiydi. Osmanlı Genelkurmayı büyük bir saldırıya karşı savunma hazırlıklarına devam etti. Tabyalar kuvvetlendirildi, bölgedeki asker sayısı artırıldı.
Bu dönemde Mustafa Kemal de Çanakkale'ye tayin edildi. Mustafa Kemal'in Çanakkale'deki rolü hakkında Şevket Süreyya Aydemir, Sermet Atacanlı, Yusuf Hikmet Bayur, Celal Erikan, Ahmet Yavuz ve Ahmet Esenkaya'nın araştırmaları vardır. "Atatürk'ün Bütün Eserleri" isimli külliyatta da Mustafa Kemal Paşa'nın Çanakkale günlerine dair belgeler vardır.

ÇANAKKALE HAZIRLIKLARI
İngilizler, Osmanlı İmparatorluğu savaşa girmeden önce 1915 Eylül'ünde Türkiye, Cihan Harbi'ne dahil olursa ilk hedeflerini İskenderun ve İzmir olarak belirlemişlerdi. Ancak Sarıkamış harekâtı üzerine Rus Çarı, müttefiklerinden Osmanlı'ya karşı yeni bir cephe açmalarını istedi. Yapılan toplantılarda İngiliz Bahriye Nazırı Winston Churchill harekâtın İstanbul üzerine yapılmasında ısrarcı oldu. Bu gelişmeler üzerine İngiliz ve Fransızlar, Çanakkale Boğazı'nı geçip İstanbul'u alarak Osmanlı İmparatorluğu'nu devre dışı bırakmayı ve Rusya'ya yardım yapmayı planladılar.

Atatürk Çanakkale'de.

İngilizler, müttefikleriyle beraber 1807'deki İstanbul harekâtının 108. yıldönümünde 19 Şubat 1915'te, Çanakkale tabyalarını topçu ateşine tuttular. İngilizler, bir ay içinde rahatlıkla Çanakkale Boğazı'nı geçmeyi planlamışlardı, ancak yanlış varsayımla hareket ettikleri için planları suya düşecekti.
18 Mart 1915'te cereyan eden Çanakkale Deniz Savaşı'nda düşman donanması, topçularımızın ateşi ve mayınların etkisiyle, gemilerinin üçte birini kaybedip çekilmişti. İtilâf devletleri, 18 Mart'ta kara cephesi açılmadan başarılı olamayacaklarını anlayıp hazırlıklara başladılar. Osmanlı yönetimi de düşmanın bu hamlesine karşılık Çanakkale'ye yeni birlikler sevk etti.

'ÖLMEYİ EMREDİYORUM'
3. Kolordu içinde yeni oluşturulan 19. Tümen Komutanlığı'na Sofya Ataşemiliteri Mustafa Kemal Bey 18 Ocak 1915'te atanmıştı. Atatürk, Çanakkale'ye gelişini, "Sofya'da askeri ataşe iken, Tekirdağı'nda kurulmasına çalışılan 19. Tümen Kumandanlığı'na getirildim. Henüz tümenin istendiği gibi kurulmasına zaman kalmadan, İtilâf devletlerinin Çanakkale Boğazı aleyhinde tehditkâr bir vaziyet almaları üzerine, tümenin yalnız 57. Alayı ile Maydos'a hareket emrini aldım. İstanbul'dan gönderilen 72. ve 77. alayların tümene katılmasıyla tümen yeniden kurulmuştur" diye anlatır.
İşgal güçlerinin çıkarması, 25 Nisan sabaha karşı başladı. Düşman birliklerinin bir kısmı Arıburnu'na çıktılar. Bu bölgede çıkarma harekâtı beklenmediği için fazla bir tedbir alınmamıştı. Çıkarma günü Mustafa Kemal'in emrindeki birlikler, Arıburnu'ndan 8 kilometre kadar uzakta Bigalı Köyü'nde ihtiyat olarak bekletiliyordu. Seddülbahir'den Arıburnu'na kadar olan bölgeye çıkan düşmanı Albay Halil Sami komutasındaki 9. Tümen'in 27. Alay'ı karşılamıştı.

Anafartalar Muharebesi.

Mustafa Kemal, çıkarma başlayınca hemen kuvvetlerine hazır ol emri verdi. 9. Tümen'den gelen yardım talebi üzerine üç alayıyla harekete geçti. Mustafa Kemal, çatışma bölgesine doğru yaklaşınca 27. Alay'dan geri çekilen askerlerle karşılaşmasını şöyle anlatır: "Niçin kaçıyorsunuz?" dedim. "Efendim düşman!" dediler. "Nerede?" dedim, "İşte!" diyerek 261 rakımlı tepeyi gösterdiler. "Düşmandan kaçılmaz" dedim. "Cephanemiz kalmadı" dediler. "Cephaneniz yoksa süngünüz var" dedim. Ve bağırarak süngü taktırdım ve yere yatırdım... Onlar yere yatınca düşman askerleri de yattı. Kendimize zaman kazandık.
Mustafa Kemal, 57. Alay ulaşınca, onlara, "Size ben taarruzu emretmiyorum, ölmeyi emrediyorum. Biz ölünceye kadar geçecek zaman içinde, yerimizi başka kuvvetler ve kumandanlar alabilir" emrini verdi. 57. Alay, yüzlerce şehit vererek tarihe geçecek bir kahramanlık gösterdi. Yeni birliklerin gelmesiyle Arıburnu bölgesinde Türk hatları kuvvetlendi. Düşman birliklerinin ilerleme teşebbüsleri durduruldu. Mustafa Kemal'e başarılarından dolayı "Osmanlı İmtiyaz Nişanı" verildi. Mustafa Kemal'in karargâhı, ismi olmayan bir dere yatağının yanındaydı. Yarbay Fahreddin (Altay), buraya "Kemalyeri" adının verilmesini önermiştir. 23 Mayıs'ta Mustafa Kemal'e "Demir Haç Nişanı" verildi.

ANAFARTALAR KAHRAMANI
Enver Paşa, 11 Mayıs'ta cepheyi ziyaret etti ve Mustafa Kemal ile görüştü. Enver Paşa'nın 19 Mayıs'ta düşmanı denize dökmek için yaptırdığı taarruz başarılı olamayınca siper savaşları başladı. Mustafa Kemal, 1 Haziran 1915'te albaylığa terfi etti. 5 Haziran'da Talat Paşa ve bir İttihad ve Terakki Heyeti, Mustafa Kemal'in karargâhını ziyaret etti. Temmuzda ise Veliaht Yusuf İzzeddin Efendi, Mustafa Kemal'in karargâhını ziyaret etti.
1915 Temmuz'unda aralarında Mehmet Emin Yurdakul ve Ömer Seyfettin gibi isimlerin bulunduğu 16 yazar, şair, ressam ve bestekâr Çanakkale cephesine giderek, Arıburnu ve Seddülbahir'de 10 gün geçirdiler. Ali Canip ve Mehmed Emin beyler, Esad Paşa'nın karargâhından Mustafa Kemal ile bir telefon görüşmesi yaptılar. Mustafa Kemal, heyeti Cesarettepesi'ne davet etti, ancak Esad Paşa gidecekleri yolun tehlikesinden dolayı yazar ve şairlere müsaade etmedi.

Arıburnu Muharebesi.

Heyet üyelerinin anlattığı Çanakkale cephesinin en ilginç anılarından birisi Albay Mustafa Kemal'in mızıka eşliğinde askerine yemek yedirmesidir. Dar bir sahilde sıkışıp kalan İngilizler, mızıka sesleri üzerine sinirlenerek tepeyi ateşe tutmaktaydılar. Esir edilen bir İngiliz subayı, Türkler'in mızıka çalması üzerine komutanlarının da onları futbol oynamaları için tazyik ettiklerini, bu durumun kendilerine pahalıya mal olduğunu anlatmıştır.
6-10 Ağustos tarihleri arasında Çanakkale Savaşı'nın kaderini belirleyen çatışmalar meydana geldi. İtilâf kuvvetleri, 6 Ağustos gecesi Arıburnu'nun kuzeyine asker çıkararak Anafartalar'a doğru ilerlediler. Mustafa Kemal, düşman kuvvetlerinin ilerleyişini dört gün süren muharebelerin sonucunda durdurdu. Birinci Anafartalar Zaferi'nden sonra Mustafa Kemal, "Anafartalar Kahramanı" diye anıldı.
Düşman birliklerinin 21 Ağustos'taki harekâtı da İkinci Anafartalar Muharebesi'nde durduruldu. Bunun üzerine tekrar siper savaşları başladı. Çanakkale Boğazı'nı bir ayda geçmeyi planlayan İtilâf devletleri, aradan 10 ay geçmesine rağmen bir netice alamamışlardı. İngiliz Savaş Bakanı Kitchener, 1915 Kasım'ında cepheye gelip durumu yerinde gördü. Başarılı olma ihtimallerinin kalmadığını görünce geri çekilme emri verdi. Düşman kuvvetleri, 9 Ocak'ta Seddülbahir'den çekildiklerinde Çanakkale'de düşman kalmamıştı.

Ordunun Destanı.

TÖRENLE KARŞILANDI
Mustafa Kemal, Çanakkale'den dönerken 28 Ocak 1916'da Edirne'ye uğradı. Selimiye Camii'ndeki cuma namazından sonraki durumu İzzeddin Çalışlar şöyle anlatır: "Yollar hıncahınç ahaliyle dolmuş, bütün mektepler mahalli mahsuslarına ahzı mevki etmişlerdi. Şehir serapa donanmış, müteaddit takı zaferler yapılmıştı. Abacılar Caddesi'nde biri 'Yaşasın Arıburnu ve Anafartalar Kahramanları', diğeri 'Yaşasın Arıburnu ve Anafartalar Kahramanı Mustafa Kemal Bey' yazılı iki büyük levha asılmıştı.
Şehir haricinde Hacılarezanı'na gittik. 12. Fırka kâmilen muvasalat etmiş, içtima nizamına girmişti. Ekâbiri memleket, erkânı vilayet, konsoloslar hep oradaydılar. Kumandanın muvasalatıyla Fırka'nın karşısına gidildi. Muayeneden sonra Müftü Efendi tarafından bir dua okundu. Sonra selamı padişahi ifa edilerek buradaki merasime hitam verildi. Müteakiben atlara binilerek evvela kolordu karargâhı, onu takiben süvari takımı, arkasından 11. Fırka heyeti zabitanı, ondan sonra 12. Fırka yürüyüşe başladı. Bütün şehir, heyecan ve meserretlerle karşıladı. Çiçekler, buketler takdim ettiler. Alkışlar, her türlü nümayişler, tezahürat, her türlü tasavvurun fevkindeydi. İstanbul Caddesi'ni takiben Abacılar Caddesi'ni geçerek Rumeli Kahvesi önünde resmi geçit mahalline muvasalat edildi. Burada atlardan inilerek Fırka kıtaatının resmi geçidi temaşa edildi. 1.5 saat kadar Fırka'nın resmi geçidi devam ettikten sonra daireye gidildi."

ORDUNUN DESTANI
Çanakkale'ye gelip, büyük destanı gören Mehmet Emin (Yurdakul), 1915'te yayınladığı "Ordunun Destanı" manzumesinde Mustafa Kemal'i de zikreder.
"Ey, bugüne şâhit olan sarp hisarlar!
Ey, kahraman Mehmet Çavuş siperleri!
Ey, Mustafa Kemallerin aziz yeri!
Ey, toprağı kanlı dağlar, yanık yarlar!
Sizler burada gördüğünüz büyük cengi
Elde kılıç parladıkça unutmayın;
Bugünü de bundan üç bin yıl evvelki
Kahramanlık devri gibi unutmayın!
Anlatın ki Türkler burada şan verdiler...
Bu memleket büyüklüğün vatanıdır;
Ellerinde silâhlarla ölenlerin,
Son nefeste ümitlerle gülenlerin,
Hakk'a kurban olanların Turan'dır.
Bu sâf ruhlar şu dünyadan ayrılırken
Yanık sesle 'vatan!' diye haykırmıştır"

27 Mart 2022, Pazar
ERHAN AFYONCU
900 adımda 900 yıllık Türk tarihi

Sesli dinlemek için tıklayınız.

00:00
00:00

Tüm Sesli Haberler
Selçuklu ve Osmanlı dönemlerinde Türkiye’nin en büyük şehirlerinden biri olan Tokat, doğal güzellik ve tarih hazinesidir. Türkler’in Anadolu’daki 900 yıllık hikâyesini Tokat’ta 900 adım atarak görebilirsiniz
Tokatlılar uzun süreden beri yeni havalimanlarını bekliyorlardı. Cumhurbaşkanımız tarafından Tokat Havalimanı açıldı. Şehrimize hayırlı olsun.
Kadim tarihi birikimi, verimli ovaları ve beşeri zenginliğiyle ülkemizin müstesna şehirlerinden biridir Tokat. Tokat'ta tarih durağanlık arz etmez. Tam aksine dinamiktir. Birçok şehir vardır ki, tarihin bir devrinde birçok farklı etkenin sonucu olarak bir şekilde temayüz eder, büyür, güçlenir ve bu dinamikler ortadan kalktıktan sonra şehir, tarihin bir malzemesi hâline gelir, arkeolojik kazıların mekânına döner. Tokat böyle şehirlerimizden hiç olmadı. Tokat'ın tarihi hakkında Feridun Emecen-İlhan Şahin, Ahmet Şimşirgil, Ali Açıkel ve Hasan Erdem'in araştırmalarından teferruatlı bilgi öğrenilebilir.
Turhal'ın Şenyurt Kasabası sınırları içindeki Devini Mağarası'nda yapılan kazılar sonucunda Tokat'ın tarihi günümüzden yaklaşık 8 bin yıl öncesine uzandı. Devini Mağarası, bugün yalnızca Tokat'ın ve Türkiye'nin değil dünyanın sayılı medeniyet merkezlerinden biridir. Roma İmparatoru Sezar'ın bugün herkesin dilinde dolaşan, "Veni, vidi, vici / Geldim, gördüm, yendim" sözünü Tokat-Zile'de sarf ettiğini çoğumuz bilmeyiz.
8 bin yıldır dinamik bir tarihe sahip olan Tokat, adeta medeniyetler manzumesidir. Bu tarihi serüven içinde Hititler, Frigler, Roma gibi kadim uygarlıkların izlerine rastlamak kaçınılmazdır.

İLK MEDRESE, İLK CAMİ
1071'de Malazgirt Zaferi'nin ardından Melik Ahmed Danişmend Gazi'nin Niksar'ı fethetmesi ve burayı başkent yapması, şehir için olduğu kadar bölge ve artık Türkiye diye anılmaya başlayacak olan Anadolu için de bir dönüm noktasıydı.
Danişmendliler, Tokat merkezli Anadolu'da kurulan ilk Türk beyliklerinden biri olmasına rağmen, bir taraftan kökleri Orta Asya'ya kadar uzanan kadim bir medeniyetin, diğer taraftan da Hz. Muhammed'in insanlığa yeni bir soluk ve vizyon katan tebliğinin birikimlerini miras olarak almıştı. Bu miras sayesinde bölgenin kısa sürede Türkleşmesi ve İslamlaşmasının sağlanması, önce siyasi sonra da medeniyet olarak sağlandı.
Anadolu'nun ilk üniversitesi sayılan Nizameddin Yağıbasan Medresesi, Niksar'da açıldı. Dini ilimlerle birlikte matematik, astronomi ve hendese gibi ilimlerin de okutulduğu bu medrese, birçok önemli ismin de yetişmesine vesile oldu. Bunların başında da hiç şüphesiz ilk Osmanlı medresesini kuran Davud-ı Kayseri gelir. Davud-ı Kayseri'nin hocalarından İbn Sertâk ise matematik ve geometri alanında kaleme aldığı eserlerle Anadolu'ya Meraga matematik astronomi okulunun bilgisini taşıdı. Böylece Tokat, önemli ilim ve medeniyet merkezlerinden biri hâline geldi. Bu birikim ise Davud-ı Kayseri'yle daha beylik devrinde Osmanlılara intikal etti. Bu konu hakkında geniş bilgi için İhsan Fazlıoğlu Hoca'nın çalışmalarına bakılabilir.
Malazgirt Savaşı sonrasında Anadolu'da inşa edilen ilk Türk camii de Tokat'tadır. Buhara'daki mimarimizi Anadolu'ya taşıyan Garipler Camii, Danişmendliler'den kalan Türkiye'nin en önemli dini mimari eserlerinden biridir.

TOKAT'TAN ALDIM BAKIRI
Tokat, gelişimini Yıldırım Bayezid devrinde Osmanlı hâkimiyetine geçtikten sonra da ara vermeden devam ettirdi. Osmanlı'nın en önemli bakır kalhaneleri Tokat'ta açıldı. Tokat bakırcılığı günümüzde bile dillere destandır. Bakırcılığın yanında dokuma sektörü de hızla büyüdü ve Tokat dokumalarının şöhreti imparatorluğun dört bir yanına yayıldı. Bu şöhreti sayesinde Osmanlı padişahlarının anneleri ve hanımları da Tokat dokumalarını giydiler. Tokat yazmaları, bugün de Tokat'ın her tarafını süsler.
Pek bilinmemekle birlikte Tokat, çinileriyle de meşhurdu. Bu çinilerin şöhreti de imparatorluk sınırlarını aşmıştı. Rusya'dan bile Tokat çinileri sipariş edilmişti.

PLEVNE KAHRAMANI
Tokat, fikir, ilim, askeri ve dini tarihimizde derin izler bırakan ve günümüz medeniyetinin manevi dinamiklerini oluşturan birçok ismin ya yaşadığı ya da doğduğu bir şehrimizdir. Bunların başında yukarıda zikrettiğimiz üzere Davud-ı Kayseri, Halvetiliği Anadolu'ya getiren Abdülmecid-i Şirvanî, büyük Osmanlı âlimleri İbn Kemal, Molla Hüsrev, büyük halk ozanı Kul Himmet ve Plevne kahramanı Gazi Osman Paşa akla ilk gelenlerdir.

'ABİDESİ EN FAZLA ŞEHİR'
Ord. Prof. Süheyl Ünver'e "İstanbul'da, Konya'da, Bursa ve Edirne'de bulunmayan en güzel eserler inanın bana Tokat'ta" dedirtecek kadar tarihi esere sahip olan ve bu özelliğiyle yine Ünver'in, "Tokat meğerse ne imiş, Anadolu'da en çok abidesi olan bir şehir" şeklinde tarif ettiği ve eser yapma konusunda Selçuklular ile Osmanlılar'ın âdeta birbirleriyle yarıştığı Tokat'ta 900 adım atarak Türkler'in 900 yıllık tarihini görebilirsiniz.
Latifoğlu Konağı, Atatürk Evi, Konya'dan sonra açılan ikinci Mevlevihane, Taşhan, Garipler Camii, Ali Paşa Camii, Ali Paşa Hamamı, Ali Tusi Türbesi, Yazmacılar Hanı, Arastalı Bedesten (Tokat Müzesi), Yağıbasan (Çukur) Medresesi, Deveci Han, Sulu Han, Hisariye Medresesi, Ulu Cami, Takyeciler Camii, Paşa Hamamı, Paşa Han, Erenler Türbesi, Bibi Hatun Türbesi, Gömleksiz Baba Türbesi, Taşköprü, Kont Drakula'nın da hapsedildiği Tokat Kalesi ve saat kulesiyle velhasıl 8 bin yıllık bir tarih ve mest olacakları coğrafi güzellikleriyle Tokat, Hazreti Mevlânâ'nın "Tokat'a gitmek gerek" davetine icabet edecek ve unutulmaz bir serüvene çıkmaya talip misafirlerini bekliyor.

OSMANLI'NIN EN BÜYÜK ÜÇÜNCÜ ŞEHRİ: TOKAT
Tokat 14. yüzyılın sonlarında Osmanlı hâkimiyetine girmiş bir şehirdir. Fatih döneminde Tokat büyümeye başladı. Bu dönemde çok sayıda yeni mahalle kuruldu. 1455'te Tokat'ın 46'sı Müslüman, 8'i gayrimüslim olmak üzere 54 mahallesi vardı. Osmanlı döneminden kalma vergi nüfusu sayımlarını incelediğimiz zaman, Tokat'ın yaklaşık 50 bin kişilik bir nüfusa sahip İstanbul ve 30 bin civarında bir nüfusa sahip Bursa'dan sonra 15. yüzyılın ortalarında Türkiye'nin en önemli üçüncü şehri olduğunu görüyoruz.
1450'li yıllarda elimizde tahrir defteri olan şehirler ile Tokat'ı mukayese etmek mümkündür. Rahmetli Ömer Lütfi Barkan'ın çalışmalarına da bakılabilir. Tokat 1455'te yaklaşık 14 bin kişilik bir nüfusa sahipken Selanik gibi büyük bir şehir 9 bin 400, Atina 6 bin, Üsküp 4 bin 100, Serez 4 bin, Zihne 2 bin 800, Manastır 2 bin 200, Yenişehir 2 bin 100, Drama 1500, Yeni Pazar 1400, Kalkandelen 1000, Kırçova 875, Yenice-i Karasu 750, Sivas 2 bin 850 ve Niksar 2 bin 200 kişilik nüfusa sahipti.

14 bin kişilik bir nüfus 15. yüzyıl ortalarında bir şehir için çok büyük bir rakamdır. Tokat'taki nüfus yoğunluğunun iki önemli sebebi vardı. Bunlardan birincisi Tokat'ın kuzey-güney ve doğu-batı ticaret yollarının tam ortasında bulunması, ikincisi ise şehrin önemli bir üretim merkezi olmasıydı. Tokat, bilhassa metal işleri ve dokumacılık üzerine üretimin geliştiği bir merkezdi. 1455'te Tokat şehrinde nüfusun yüzde 62'si Müslüman, yüzde 38'i gayrimüslimlerden oluşmaktaydı. Tokat'ta Türkler'in dışında Ermeniler, Rumlar ve Yahudiler de yaşamaktaydı.
1455'te Tokat'ta 1400 civarında esnaf bulunmaktaydı. Şehrin yaklaşık yüzde 10'u oranına ulaşan bu sayı şehrin ekonomik canlılığını gösterir. Şehirde vergi ödeyen nüfusun yaklaşık yüzde 48'i dokumacı, bakırcı, kazancı ve debbağ gibi esnaftan oluşmaktaydı. Bizde, "Osmanlılar zamanında Müslümanlar tüccarlık ve esnaflık yapmamış, bu tip faaliyetler hep gayrimüslimlerin elinde olmuştur" şeklinde yaygın bir kanaat vardır. Bunun aslında tam tersi bir durum arz ettiğini Tokat'la görmekteyiz. Zira Tokat'ta 1455'te 832 Müslüman'a karşı 555 gayrimüslim esnaf bulunmaktaydı. Bu yüzden Osmanlı'nın son dönemlerini, önceki dönemlere teşmil etmemek gereklidir.

Aynı şekilde bu dönemde yalnız Tokat'ta değil birçok Osmanlı şehrinde ticarette ve sanayi faaliyetlerinde Türkler önemli rol oynamaktaydılar. 1455'te Tokat'ta 900 dükkân vardı. Ayrıca Evliya Çelebi'nin Bursa ve Halep'tekilerle yarıştığını ifade ettiği bir bedesten de bulunmaktaydı. Bedestenler önemli ticari merkezlerdir. İstanbul'daki Kapalıçarşı bunun en önemli örneğidir.
Tokat'ta boyahane ve mumhane gibi imalathaneler de bulunmaktaydı. Ticaret ve sanayinin oldukça öne çıktığı Tokat'a Divriği, Kırım, Şam, Darende ve Erzurum'dan gelip yerleşenlere de rastlanmaktaydı. Bu açıdan Tokat, tüccarların cazibe merkeziydi. Ayrıca dışarıdan buraya çalışmaya gelen işçiler nedeniyle önemli ölçüde nüfus çekmekteydi. 17. yüzyıl sonlarında bu şekilde Tokat'a çalışmak için gelen gayrimüslim işçi sayısı 1500 kişiydi. Şehrin bu yüzyıldaki refah düzeyi oldukça yüksekti. Tokat'ın refahının göstergelerinden biri, şehirde fazla dilenciye rastlanmamasıdır. 1690'da şehirde sadece bir dilenci vardı.

03 Nisan 2022, Pazar
ERHAN AFYONCU
Önceki arabuluculuk tekliflerimizi kabul etmeyen Avrupa senelerce birbirini boğazladı

Osmanlı’nın 1745’te Avusturya Veraset Savaşı’nı sona erdirmek üzere yaptığı arabuluculuğa Avrupalı devletler itibar etmeyince, savaş üç yıl daha devam etti. Yedi Yıl Savaşları sırasında 1761’deki arabuluculuğumuzu kabul etmediklerinde ise savaş iki sene daha sürdü. Yüz binlerce insan öldü
Türkiye'nin savaşı sona erdirmek için Rusya-Ukrayna'yı bir araya getirme gayretleri bütün dünyada büyük bir takdirle karşılanıyor. Osmanlı'nın 18. yüzyılda barışı temin etme teşebbüslerini ise Uğur Demir, "Humbaracı Ahmed Paşa" adlı kitabında teferruatlı olarak anlatır.

Avusturya Veraset Savaşı'ndan bir sahne.

VERASET SAVAŞLARI
1740, Doğu Avrupa'da hükümdarların ardı ardına öldükleri bir seneydi. 31 Mayıs'ta Prusya Kralı I. Friedrich Wilhelm, 17 Ekim'de Rusya Çariçesi Anna, 20 Ekim'de ise Avusturya İmparatoru VI. Karl öldü. Bu üç ölüm yüzünden Avrupa'nın bir savaşa sürükleneceği beklenmiyordu. Zira her üç ülkede de kimin tahta geçeceği daha önceden belliydi.
Özellikle Avrupa'yı bir veraset savaşına sürüklemesi beklenen Avusturya'daki hükümdar değişikliği VI. Karl'ın 1712'de kabul ettirdiği "Pragmatic Sanction" ile garanti altına alınmış, imparatorun kızı Maria Theresa'nın kraliçe olması diğer Avrupa devletlerine de kabul ettirilmişti. Ancak Theresa'nın tahta çıkmasından sonra Avrupa'da yeni hesaplar yapılmaya başlandı. Prusya, Maria Theresa'nın haklarını tanımadı ve Avusturya toprağı olan Silezya'yı Aralık 1740'ta istila etti. Böylece 1748'e kadar devam edecek Avusturya Veraset Savaşı başladı.

III. Mustafa

1741 yılında Avrupa ikiye bölündü. Başını Fransa'nın çektiği blokta İspanya, İsveç, Ceneviz, Savoy-Sardunya, Modena ve Reggio Düklüğü, Bavyera Elektörlüğü, Saksonya Elektörlüğü ve Prusya vardı. Karşı blok ise Avusturya, İngiltere, Hannover Elektörlüğü, Hollanda ve Rusya'dan oluşuyordu. Savoy-Sardunya 1742'den sonra, Saksonya ise 1743'ten sonra taraf değiştirdi. İttifaklar yüzünden Avusturya Veraset Savaşı bütün Avrupa'yı saran bir savaşa dönüştü.

BARIŞ GİRİŞİMLERİ
Osmanlı, Avrupa'nın geneline yayılan savaşı yakından takip ediyordu. Cephelerdeki gelişmeler ve güç dengelerindeki değişmeler Türk tarafının merakla izlediği hadiselerdi. Osmanlı'nın en önemli bilgi kaynağı, Avrupa'daki irtibatları sayesinde İbrahim Müteferrika ile Humbaracı Ahmed Paşa'ydı. Bu ikili, öncelikle Osmanlı'nın Avusturya Veraset Savaşı'na, Fransa'nın başını çektiği blokta girmesi için çabaladı. Özellikle İsveç'le bir ittifak kurulması ve Rusya'ya savaş ilan edilmesi için teşebbüste bulundular. Ancak Osmanlı yönetimi, İran'la savaştığı için yeni bir harbe girmekten kaçındı.
Bâbıâli, yani Osmanlı hükümeti, Rusya ile İsveç arasındaki savaşı sonlandırmak için 1744'te harekete geçti. Mektuplar gönderilerek barış için arabuluculuk yapabileceğimiz bildirildi. Türk tarafının arabuluculuk teklifine Rusya ve İsveç teşekkür edip, arabuluculuğa gerek kalmadığını belirttiler. Çünkü Türk tarafının teklifinin geldiği günlerde zaten Rusya ile İsveç barış anlaşmasını imzalamıştı.

Avusturya veraseti için başlayan savaş, 1745'te artık İngiliz- Fransız çıkarları için yapılır hâle gelmişti. Osmanlı yönetimi 1745 yılında savaşı bitirmek için daha büyük bir diplomatik hamle yaptı. Bu teşebbüsün arkasında Humbaracı Ahmed Paşa ve İbrahim Müteferrika vardı. İkili, Osmanlı devlet adamlarına sundukları raporlarda Avrupa'nın geneline yayılmış olan harbin Türkiye'nin çıkarlarına da zarar verdiğini, savaş yüzünden Akdeniz'de korsanlığın arttığını ve ticaretin ciddi zarar gördüğünü belirttiler.

Humbaracı ve Müteferrika'ya göre dostluğun bir gereği ve ticaretin nizam altına alınması bahanesiyle önce Avusturya ve Bavyera'ya, daha sonra da İngiltere, Fransa, İspanya, Sicilyateyn, Prusya ve diğer Alman elektörlere mektup gönderilmeliydi. Osmanlı'nın teklifi kabul edilirse barış görüşmeleri için Osmanlı toprağı olan "Sirem Ovası" (Günümüzde Hırvatistan ile Sırbistan arasında kalan bölge) tavsiye edilmeli ve bunun için Türk tarafından da bir "fevkalade elçi" tayin edilmeliydi. Teklif kabul edilmese de teklif götürülen devletler Osmanlı'nın iyi niyetini görecek ve buna "dostane mektuplarıyla" mukabelede bulunacaklardı. Bu da Osmanlı'nın şanını artıracaktı.

FETVA İSTENDİ
Humbaracı ve Müteferrika'nın teklifi Osmanlı devlet adamları tarafından da makul bulundu, ancak öncelikle halledilmesi gereken ciddi bir engel vardı. Engel, Müslüman bir devletin gayrimüslim devletlerin savaşına son verdirmek için çabalamasının dinen doğru olup olmayacağı endişesiydi. Bunun için ulemadan fetva alınması gerektiğine karar verildi. Her ne kadar endişe edilse de Osmanlı uleması olumlu fetva verdi. Fetva alınınca, 1745 Şubat'ında harekete geçildi.
İstanbul'daki Fransa, Venedik, İsveç, Avusturya, Rusya, İngiltere, Hollanda ve Sicilyateyn temsilcileriyle görüşüldü. Görüşmelerde Sadrazam Seyyid Hasan Paşa, Türk tarafının Avrupa'daki savaşı sonlandırmak için arabulucu olabileceği teklifinde bulundu. Ayrıca sadrazam adına zikredilen devletlere birer mektup gönderilerek Türk teklifi resmi olarak da bildirildi.

1745 Şubat'ında Avrupa temsilcilerine iletilen tavassut teklifine ilk cevap, savaşta olmamasına rağmen gelişmelerden dolayı zarar gören Venedik'ten geldi. Cevapta Osmanlı'nın teklifinden memnun olunduğu ifade edildi. Venedik'in ardından 1745 Mayıs'ında Sicilyateyn'in cevabı İstanbul'a ulaştı. Gelen cevapta, arabuluculuk teklifinin kendilerini memnun ettiği fakat kesin bir cevabın müttefikleriyle istişare edildikten sonra verilebileceği söyleniyordu.
Rusya'dan gelen mektupta da Osmanlı'nın teklifinin memnuniyet verici olduğu dile getirilip savaşın kötü ve yıkıcı, barışın ise insana yaraşır bir haslet olduğu belirtildi, ancak yine diplomatik bir üslupla teklif geçiştirildi. Benzeri ifadeler İsveç, Hollanda, Fransa, Lorraine Düklüğü, Avusturya ve Prusya'dan gelen mektuplarda da tekrar edildi. Osmanlı'nın Avusturya Veraset Savaşı'nı sona erdirmek üzere yaptığı arabuluculuk teşebbüsü, iyi niyet temennileri haricinde olumlu bir sonuç vermedi. Avrupalıların Türkiye'nin arabuluculuk teklifine itibar etmemeleri yüzünden savaş üç yıl daha devam etti.
Avrupa barışa 18 Ekim 1748'de "Aix-la-Chapelle Antlaşması"yla kavuştu. Böylece Avrupa, Kuzey ve Güney Amerika ile Hindistan'a yayılmış olan ve sekiz yıldır devam eden Avusturya Veraset Savaşı sona erdi. Bu savaşta yaklaşık 450 bin asker ölürken, 300 bin asker de yaralanmıştı. Ancak Avrupa 8 yıl sonra tekrar savaş alanına dönecekti.

FRANSA ARABULUCULUĞUMUZU REDDEDİNCE TOPRAKLARINI KAYBETTİ
1756-1763 yılları arasında Avrupa'nın büyük kısmının dâhil olduğu ve üç farklı kıtada devam eden, bu yüzden de "ilk dünya savaşı" da denilen "Yedi Yıl Savaşları" meydana geldi. Savaşın ateşini Prusya Kralı Büyük Frederik, Saksonya'yı istila ederek yaktı. Savaşa İsveç, Rusya, Fransa, İngiltere, İspanya, Portekiz, Saksonya Elektörlüğü, Hannover Elektörlüğü, Hesse-Kassel Markgraflığı, Brunswick- Wolfenbüttel Prensliği, Schaumburg-Lippe Prensliği, Hesse-Darmstadt Markgraflığı ve Sardunya dâhil oldu. Savaş Avrupa'dan Amerika ve Hindistan'a yayıldı. İngiltere 300 bin, Fransa ise yaklaşık 1 milyon askeri savaş meydanlarına sevk etti. Orduların asker sayısı 18. yüzyıl savaşlarında giderek arttığı için kayıplar da büyük oldu. 1756'da başlayan savaş bütün Avrupa devletlerini yıpratmış ve mali olarak tüketmişti. Bunun için 1761 yılından itibaren barış görüşmeleri başlatıldı.
Barış görüşmelerinde Avrupa devletlerinin hiç beklemediği bir gelişme yaşandı. Bu dönemde Osmanlı tahtında III. Mustafa vardı. Osmanlı Devleti, savaşı sona erdirmek için taraf olan devletlere arabuluculuk teklifinde bulundu. Bâbıâli, savaşın Avrupa devletlerini tükettiğini ve bu yüzden barışmak istediklerine dair haberler almış ve bu durumu kendi lehlerine çevirmek istemişti. Sadrazam Koca Ragıb Paşa, İstanbul'daki Fransa elçisine, İngiltere ile Fransa arasındaki savaşa son vermek için Osmanlı'nın tavassutta bulunabileceğini bildirdi. Fransa Elçisi Vergennes, Osmanlı'nın bu talebini hemen Fransa'ya iletti. Uğur Demir, "1768 Savaşı Öncesi Osmanlı Diplomasisi" adlı yeni yayınlanacak kitabında bu konuyu teferruatlı olarak anlatır.
nsa'dan cevap gelmeden önce Sadrazam Ragıb Paşa, barış görüşmeleri hakkında bilgi almak için İstanbul'daki Prusya Elçisi Rexin'i Boğaz'daki sarayına davet ederek, gidişat hakkında yeni bilgiler aldı.
Fransa hariciyesi, Türk talebi karşısında önce çok şaşırdı. Dışişleri Bakanı Choiseul, Vergennes'e gönderdiği 12 Haziran 1761 tarihli mektupta, sadrazamın arabuluculuk teklifini değerlendirdi. Choiseul'e göre Osmanlı'nın tavassut teklifinin ardında Prusya ve İngiltere vardı. Çünkü İngiltere ve Prusya, Fransa'nın böyle bir teklife olumlu cevap veremeyeceğini biliyordu. Bunda amaç Osmanlı'nın teklifine olumsuz cevap verecek olan Fransa ile Türk tarafının arasını bozmaktı. İngiltere ile Fransa arasında devam eden görüşmelerden olumlu bir sonuç çıkmazsa muhakkak Bâbıâli'nin arabuluculuğunun talep edileceğini, ancak şimdilik böyle bir şeye lüzum görülmediği Osmanlı yönetimine ifade edildi.
Fransa'nın olumsuz cevabının İstanbul'a geldiği günlerde barış görüşmeleri sonuçsuz kalmış ve son hızla savaş hazırlıklarına başlanmıştı. Son gelişmelerden haberdar olan Osmanlılar da arabuluculuk tekliflerini bir daha dile getirmediler. 1761'de bitirilebilecek savaş bu yüzden iki sene daha devam etti. 1 milyondan fazla insan öldü.
İngiltere ile Fransa, 10 Şubat 1763'te imzalanan Paris Antlaşması ile barışı sağladılar. İngiltere, bu antlaşmayla Fransa'nın Kuzey Amerika, Karayipler, Batı Afrika ve Hindistan'daki sömürgelerinin büyük kısmını ele geçirdi. Savaşın en büyük kaybedeni Fransa oldu. Bu durumda Osmanlı'nın arabuluculuk teklifini reddetmesinin de büyük payı vardı. Prusya, Avusturya ve Saksonya ise 15 Şubat 1763'te imzalanan Hubertusburg Antlaşması ile savaşı sona erdirdiler. Bu antlaşma ile en kârlı çıkan Rusya oldu. Rusya, savaş sonrasında elde ettiği güç sayesinde önce Lehistan'da (Polonya) istediği kişiyi kral seçtirdi ve 1768-1774 Savaşı'nda da Osmanlı'ya tarihinin en ağır darbelerinden birini vurdu.

10 Nisan 2022, Pazar
ERHAN AFYONCU
Osmanlı’nın pahalılıkla mücadele yöntemleri

Sesli dinlemek için tıklayınız.

00:00
00:00

Tüm Sesli Haberler
Osmanlılar, devletin bekasının şartları arasına narhı koyarlarken, padişahların en büyük başarılarından biri de halkın temel tüketim maddelerine uygun fiyatlarla ulaşmasını sağlamalarıydı. Bu yüzden tüketiciyi korumak için serbest piyasanın olmadığı dönemlerde ürünlerin fiyatlarına narh konulmuş, yani piyasadaki çeşitli ürünlerin satışında bir üst limit belirlenmişti

Halkın kullandığı 20 temel ürünün fiyatının sabitlenmesi tartışılıyor. Osmanlı dönemindeki bu uygulamanın ismi "narh"tı. İslam âlimlerinin bir kısmı narhı caiz bulurken bir kısmı ise karaborsayı teşvik edici olduğu görüşündedir. Ancak Osmanlı yönetimi büyük titizlikle narhı uygulamıştır. Osmanlı yazarları, devletin bekasının şartları arasına narhı koyarlarken, padişahların en büyük başarılarından birinin düşük fiyatlarla halkın duasını alması olduğunu söylerler. Ömer Lütfi Barkan, Mübahat Kütükoğlu, Halil Sahillioğlu, Mehmet Genç, Ahmet Tabakoğlu ve Coşkun Çakır gibi iktisat tarihçilerimiz, Osmanlı'da narh uygulamasını çeşitli yönleriyle incelemişlerdir.

17. yüzyılda bir çarşı.

PLANLAMA VE DENETİM
Osmanlı idarecilerinin en önemli meselesi, halkın temel ihtiyaç maddelerine kolay ve ucuz olarak ulaşımını sağlamaktı. Bunun yolu, iyi bir planlama ve sıkı bir denetimden geçiyordu. Osmanlı yönetimi, halkın mağdur olmaması için esnaf teşkilatını, hammadde temininden başlayarak imalat, pazarlama, malları fiyatlandırma ve satış aşamalarının tamamını denetim altında tutmaya çalışırdı.
Planlama, bir bölgede üretilen ürünlerin öncelikle o yerin ihtiyaçlarını karşılaması esasına dayanıyordu. İhtiyaca göre üretim yapılmaya çalışılırdı. Başta İstanbul olmak üzere diğer bölgelerin ürünlerine ihtiyaç duyan büyük şehirlerde ise fiyatlar devletin müdahalesi ve denetimiyle halkın tahammül edebileceği seviyede tutulmaktaydı. Kadı ve muhtesipler, çarşı-pazarı denetlemekten sorumluydu. İstanbul'da ise sadrazam ve zaman zaman da tebdil gezerek padişahlar bu denetime dahil oluyordu.
Narh, devletin piyasadaki çeşitli ürünlerin satışında bir üst limit belirlemesiydi. Söz konusu fiyat tespitlerinin bir kısmı olağan uygulamalardı. Bunlardan biri, Ramazan ayına özel yapılan fiyat tespitleriydi. Bu mübarek ayda halkın herhangi bir sıkıntı çekmemesine özel bir hassasiyet gösteriliyordu. Bu yüzden Şaban ayında temel ihtiyaç maddelerine dair listeler hazırlanırdı. Et ve mevsimlik ürünlere dair fiyat tespitleri de genellikle her yıl yapılan olağan narh uygulamalarıydı. Gıda maddelerinin fiyatları dört mevsime göre farklı tespit edilirdi. İlk kuzu Hıdırellez'de kesilirken, etin fiyatı tespit edilirdi. Harmandan sonra yeni mahsul buğday alınınca da ekmek fiyatı belirlenirdi. Sebze ve meyve fiyatları da mevsimlere göre ayarlanırdı.

Teşhir edilen bir satıcı.

KALİTESİNE GÖRE FİYAT
Olağan dışı narh uygulaması ise genellikle fiyatların tüketici aleyhine yükseldiği zamanlarda yapılmaktaydı. Ulaşımın sınırlı olduğu bir dünyada savaş, bölgesel isyanlar, kuraklık, çekirge istilası ve salgın hastalıklar gibi pek çok etken, piyasaya mal arzında sorunlar ortaya çıkarıyordu. Hiç şüphesiz böyle zamanlardan istifade etmek isteyen fırsatçılar vardı. Tedavüldeki paralarla ilgili düzenlemeler de fiyatların yeniden belirlenmesini gerektiriyordu. Akçenin içindeki gümüş miktarının azalması, yani paranın değerinin azalması ürünlerin fiyatlarının artmasına sebep olurdu. Devlet bu gibi durumlarda paranın ayarını yeniden düzenler, halkın mağdur olmaması için de fiyatlarda bir üst limit belirlerdi. Ancak bu uygulamanın üretici veya tüccarı koruyan bir yanı da vardı. Zira maliyetin narhın üzerine çıktığı durumlarda üretici veya tüccarın talebiyle fiyat artışları da sıkça yapılmaktaydı. Üstelik loncalar ve gedik uygulamasıyla esnaf ayrıca korunuyordu.
Narh uygulamasında fiyat tespitleri, esnaf temsilcileri ve halktan kimselerle birlikte kadı tarafından yapılıyordu. Narh, toptancı (getürücü, misafir) ve perakendeci (mukim, oturucu) için ayrı ayrı tespit edilirdi. Toptancıların perakendecilik yapmaları yasaktı. Fiyat tespiti, bir ürünün maliyeti hesaplandıktan sonra genellikle yüzde 10-20 oranında bir kârla satılması esasına dayanıyordu. Normal bir ürünün satışında yüzde 10 kâr marjı varken, emekyoğun bir üründe bu yüzde 15-20 olurdu. Malın kalitesi de fiyatların tespitinde önemliydi. Örneğin, 17. yüzyılın sonlarında Bolu'da normal helvanın okkası 20 akçe iken Çolak Şaban Usta'nın helvası 24 akçeden satılıyordu.

Falaka cezası.

NARH DEFTERLERİ
Esnaf, gerekli müzakereler neticesinde belirlenen fiyata uyacağını taahhüt ediyordu. Malların gramajlarıyla birlikte belirlenen fiyatları kadı sicillerine kaydediliyor ve halka duyuruluyordu.
Bu aşamadan sonra kadı ve muhtesiplerin en ciddi uğraşı, belirlenen narhın denetimiydi. İstanbul özelinde padişah ve sadrazam da narhla yakından ilgileniyor, sık sık denetime çıkıyorlardı. Bu teftişlerde narhın üzerinde satış yaptığı tespit edilenlere veya kalitesiz mal satanlara para, sürgün, falaka, teşhir gibi cezalar verilirdi.
Osmanlı İmparatorluğu'nda en fazla fiyat ve kalite kontrolü yapılan iki ürün, ekmek ve et idi. Nitekim 1774 ile 1789 yılları arasında Osmanlı tahtında bulunan Birinci Abdülhamid, devlet adamlarına hitaben kaleme aldığı bir hatt-ı hümayunda, "Her şeyden önemli olan et ve ekmektir" demekteydi.
Bugüne ulaşan narh defterleri, çok geniş yelpazede malların listelendiği genel defterlerden bir veya bir grup ürünün fiyatının tespit edildiği listelere kadar farklı farklıdır.
Bu manada para ile ilgili bir düzenleme yapıldığında daha geniş kapsamlı bir defter hazırlanırken, bazı ürünlerin temin ve satışında yaşanan sorunlarda daha küçük çaplı narhlar belirlenmekteydi. Örneğin, 1812'de İstanbul'da çıkan veba salgınında şehirde çok ciddi sayıda ölüm yaşanıyordu. Durumu fırsat bilen bazı mezar kazıcıları fahiş zamlar yapmaya başladı. Durumdan haberdar olan idareciler, hemen mezar fiyatlarıyla ilgili bir narh belirleyerek esnafa ve ahaliye ilan etti.
Narh uygulaması 19. yüzyıl ortalarına kadar sürdü. 1860'lardan sonra ekmek gibi temel tüketim maddeleri hariç diğer ürünler üzerindeki narh kaldırılıp fiyatlar serbest piyasada belirlenmeye başladı. Denetimler ise şehremaneti, yani belediye tarafından yapılmaya başlandı.

II. Mahmud'un hattı.

HALK YOKLUK ÇEKMESİN
Narha önem verilmesi, ahalinin temel ürünlere rahatça ve ucuz ulaşabilmesi, Osmanlı devri siyasetnamelerinde en çok vurgulanan hususlardandı. Padişahlar ve diğer devlet adamları da bunun öneminin farkındaydı. Sultan II. Mahmud'un şu hatt-ı hümayunu hem narh, hem de ahalinin refahı bakımından genel yaklaşımı yansıtmaktadır:
"Benim vezirim, bir süredir narh hususuna hiç bakılmaz oldu. Ahaliye lazım olan sabun, zeytinyağı, peynir ve pek çok sebzevat bulunmuyor. Bulunsa bile pahalılığından fukaraya acz gelmek derecesine vardı. Ekmeğin ayarı bozuk, etin okkası altmış paraya kadar satılıyor. Kuzu bulunmuyor. Bunları mülâhaza edip tedarik yollarını asla düşünmez olduk. İstanbul ahalisi, özellikle de esnaf ne söylüyorlar işittiğin yok mudur? Geçen sene Ramazan-ı Şerif'te bazı yalanlar peyda olduğundan gereksiz yere esnafın pek üzerine varma diye bayramda sana tembih etmiştim. Ancak bütün bütün bırakıp ahali yokluk çeksin de demedim. Sen tamamen bıraktın. Bu hususta rahat haramdır. Mübarek günler yaklaşıyor, İstanbul'da yiyecek yok. Sonra bu dedikodulara kim tahammül edebilir! Bu Ramazan da böyle mi vakit geçirilecek? Gereken ürünlerin temini, ekmeğin ayarı ve et hususlarına dikkat edip İstanbul'da tebdil gezmeyi terk etmeyesin. Zira dedikodudan huzursuz olmaya başladım."

Tophane Pazarı.

KANUNNAMEYLE DÜZENLEME
Yavuz Sultan Selim zamanında çıkarılıp, daha sonraki hükümdarların döneminde zaman zaman ilaveler yapılan ve Ömer Lütfi Barkan tarafından yayınlanan kanunnamelerde şu hususlara dikkat çekilmiştir:
"Muhtesib olan kimse, kadı marifetiyle narh vere (fiyatları belirleye). Ancak narh verdiği zamanda, eğer şehirde olur, eğer kasabalarda olur veyahut başka yerleşim birimlerinde olur, o yerin ileri gelenlerinden, yerlilerinden, fakirlerinden, ekmekçilerin ve kasapların durumlarına vâkıf olup, hesaplarını bilen kişileri bilinen bir yere davet edip, ondan sonra fiyatları belirleyeler. Dört mevsime dikkat edeler.
Fiyatlar belirlendikten sonra muhalefet edenlerin ve eksik satanların haklarından gelip, sebze ve ette eksik olursa bir kilosuna bir akçe ve diğer mallardan olursa yarım kilosuna bir akçe ceza alına.
Ekmekçilerin hamuru çiğ, kara ve ekşi ve nizami ağırlığından eksik olanları hâkim cezalandırır ve her yarım kiloda bir akçe ceza alır.
Kasaplar koyun ve keçi etini ayırt etmeli ve birbirine karıştırmamalıdırlar. Narh üzerinden muamele yapmalı ve et fiyatlarını fazla veya eksik göstermemelidirler. Keza koyun ve diğer hayvanların kesiminde besiliyi ayırıp, zayıf ve işe yaramayanı kesmemelidirler. Halka et yetiştirmekte nazlanan ve bahaneler bulan kasabın tutuklanması lazım gelir. Kasabın müşteriye iyi davranması ve hayvanın neresinden et istiyorsa o kısmından vermesi, türlü bahaneler bulmaması lazımdır. Şayet konulan narhtan fazla fiyat üzerine etini satarsa mahkeme kendisine ceza verdikten gayri ayrıca her yarım kilo et karşılığı bir akçe ceza alınır.
Bakkallar sattıkları malları narhla (devletin belirlediği fiyattan) satalar. Müşteri aldığı malın eksik olduğunu iddia eder ve hakikaten tartıldığı zaman eksik çıkarsa satan, kadı ve devlet görevlileri tarafından cezalandırılır. Bu yüzden bakkalların terazileri her zaman kontrol edilir ve noksan tartmamasına dikkat edilir. Terazilerin kefelerinin her ikisi de nizami ölçülerde olmalı ve kullanılan ölçü ağırlıklarında eksiklik bulunmamalıdır. Teraziler teftişlerde kontrol edilmelidir."

17 Nisan 2022, Pazar
ERHAN AFYONCU
Üç defa inşa edilip iki defa yıktırıldı

Ayasofya Camii Külliyesi’nin bir parçası olan Ayasofya Medresesi, 1466’da inşa edildi. 1870’te Ayasofya Camii’nin çevre düzenlemesi ve 1935’te caminin müzeye dönüşmesi sırasında “büyük abidenin şerefini giderecek mahiyette olduğu” gerekçesiyle yıktırıldı. 1874 ve 2022 yıllarında ise iki defa yeniden inşa edildi
İstanbul 569 yıl önce fethedildikten sonra Ayasofya camiye çevrilince içine mihrap, minber, müezzin mahfili, vaiz kürsüsü gibi yapılar inşa edildi. Mozaikler kapatıldıktan sonra cami, çini ve kuşak yazılarla süslendi. Bir minare eklendi. Daha sonraki dönemlerde yapılanlarla Ayasofya dört minareli bir cami oldu. Ayasofya, zamanla çevresine yapılan eserlerle kilise vasfını kaybedip bir Osmanlı külliyesi oldu.
Osmanlı döneminde Ayasofya'da bir sıbyan mektebi, bir muvakkithane, bir kütüphane, iki sebil, bir üç yüzlü çeşme, devasa orta şadırvanı ve küçük duvar şadırvanı, bir büyük imaret, bir medrese, iki güneş saati inşa edildi. Ayasofya'ya Osmanlı döneminde ilave edilen yapılar ve külliyedeki tamiratlar, Hasan Fırat Diker'in Fatih Sultan Mehmed Vakıf Üniversitesi yayınlarından çıkan belgelere dayalı önemli eseri "Ayasofya ve Onarımları" isimli eserinde ve Semavi Eyice'nin araştırmalarında anlatılmaktadır.

Fossati'nin çizimiyle 19. yüzyılda Ayasofya.

AYASOFYA MEDRESESİ
Medrese, İslam eğitim sisteminin temel müessesesidir. Medrese, sıbyan mektebinden sonra orta, lise ve üniversite eğitimine tekabül eden bir eğitim kurumudur. İlk Osmanlı medresesi, Osmanlı Beyliği'nin ilk yıllarında çok erken bir tarihte kuruldu. Orhan Gazi'nin 1331'de kurduğu İznik Orhaniye (İznik) Medresesi ilk medresedir.
İstanbul fethedildikten sonra eğitim faaliyetleri Zeyrek kiliseleri ve Ayasofya'daki papaz odalarında yapıldı. 1459'da Eyüp Medresesi açıldı. Sultan Mehmed, bir süre sonra 1466'da caminin yanında bir medrese inşa ettirdi. Müderrisleri arasında Molla Hüsrev ve Ali Kuşçu da vardır.
Ayasofya Medresesi (Ayasofya-i Kebir Medresesi), 1596, 1607-1613, 1626-1627, 1634-1635, 1638, 1651, 1656, 1662-1665, 1707-1708, 1738-1739, 1825-1833, 1840- 1842, 1845, 1847-1850, 1852-1855, 1857, 1859 yıllarında olduğu gibi birçok defa tamirden geçirildi. Özellikle su yolları ve çatısı birçok defa onarımdan geçmiştir.

19. yüzyıl sonlarında 198 öğrenciyle İstanbul'un en kalabalık medresesiydi. Sultan Abdülaziz döneminde Ayasofya Camii'nin etrafının düzenlenip genişletilmesi faaliyetleri sırasında İstanbul Şehremini (Belediye Başkanı) Server Paşa, 1870'te medreseyi yıktırdı. 1873 yılında Şeyhülislam Turşucuzâde Hacı Ahmed Muhtar Efendi'nin talebi üzerine medresenin tekrar inşası için keşif yapıldı. 1874'te veya daha sonraki bir tarihte yeniden inşa edildi.

'ESKİ ESER' SAYILMADI
Ayasofya Medresesi, Cumhuriyet döneminde medreseler kapatılınca, 1924-1934 yılları arasında Kimsesizler Yurdu oldu. 27 Ağustos 1934'te İstanbul Asar-ı Atika Müzesi'nde Ayasofya'nın müzeye dönüştürülmesiyle ilgili toplantı yapıldı. 27 Ağustos 1934 tarihli raporda Vilayet emrindeki harap mektep olarak anılan medresenin sağlam yerlerinin tamiri kararlaştırılmıştı.

24 Kasım 1934'te Bakanlar Kurulu kararıyla Ayasofya, cami statüsünden çıkarılarak Müzeler Genel Müdürlüğü'ne bağlandı. Medresenin daha önce tamiri kararlaştırılmışken, 24 Mart 1935 tarihli komisyon raporu, Ayasofya'nın müzeleştirilmesi sürecindeki dönüşümü gösterir. Bu raporda "Ayasofya Müzesi'nin bitişiğinde bulunan ve belediyece kimsesizler yurdu olarak kullanılan bina, büyük abidenin şerefini giderecek mahiyette olduğundan evvelki kararımız vechile buranın yıkdırılması için Vilayete emir verilmesi hususunun tekrar arzı ve hatta bu binanın dış ve içinden alınacak fotoğraflarının da Bakanlık makamına gönderilmesi lazımdır" denildi.

Ayasofya Medresesi keşif defteri.

1935'te Ayasofya'nın etrafını açmak gayesi ve mevcut medrese binasının "eski eser" özelliğinde olmadığı gerekçesiyle Müzeler İdaresi tarafından tamamen yıktırıldı. Medresenin 1935'te yıktırılması, Ayasofya'nın bir Osmanlı külliyesi olduğuna vurulan ilk darbeydi.
1982'te temelleri tespit edilen medresenin yeniden yapılması tartışmaları başladı. Ancak uzun süre buna cesaret edilemedi. Rahmetli Haluk Dursun, 2006'da Ayasofya Müzesi Başkanı olduktan sonra yıktırılan Ayasofya Medresesi'nin yeniden inşası için çalışmaları başlattı. Daha sonra Ayasofya Müdürü olan Hayrullah Cengiz'in çabalarıyla 2014'te rekonstrüksiyon (yeniden inşa) projesi hazırlandı.

Fatih ve Ayasofya Camii kartpostalı.

Birçok akademisyen, bürokrat ve siyasetçinin (Numan Kurtulmuş, Mehmet Nuri Ersoy, Ali Yerlikaya, Ahmet Emre Bilgili, Ömer Arısoy, Gökhan Yazgı, Burhan Ersoy, Coşkun Yılmaz...) desteğiyle çok uzun süren ulusal ve uluslararası bürokratik ve farklı mücadelelerden sonra yeniden inşa edilen Ayasofya Medresesi, 15 Nisan 2022'de Cumhurbaşkanımız tarafından açıldı. Fatih Sultan Mehmed Vakıf Üniversitesi'ne Fatih ve Ayasofya hakkında bilimsel araştırmalar yapmak üzere tahsis edildi.

AYASOFYA, OSMANLI KÜLLİYESİ VASFINI TEKRAR KAZANDI
AYASOFYA müze olduktan sonra bir Osmanlı külliyesi olma vasfı kaybolmuştu. Rahmetli Ahmet Haluk Dursun Hocamız, Ayasofya'nın bir Osmanlı külliyesi olduğunu hep vurgulardı. Hocamız 2006-2012 yılları arasında Ayasofya'da başkan ve müdür olarak görev yaptığı yıllarda yapıya külliye vasfını tekrar kazandırmak için elinden gelenin fazlasını yaptı.

Haluk Dursun, Ayasofya'da II. Selim Türbesi önünde.

Haluk Hoca'nın büyük çabaları sonucu, II. Selim, III. Murad, III. Mehmed, I. Mustafa-Sultan İbrahim ve Şehzadeler türbeleri 2009'da açıldı. Hocamız, I. Mahmud Kütüphanesi ve şadırvanını görünür kıldırttı. Sıbyan mektebini lojman olarak kullanımdan çıkarttırdı. Yıktırılan Ayasofya Medresesi'nin yeniden inşası için projelerini yaptırttı. Medrese iki gün önce açıldı.
Haluk Hoca, tarihi külliyeye yakışmayan yeni binaları yıktırttı. Ayasofya'nın içerisindeki Kazasker'in 8 büyük hattı ile camideki diğer hatlar da döneminde onarıldı. 19. yüzyılın ortalarında Ayasofya tamiratı sırasında Fossati tarafından caminin dökülen mozaiklerinden Sultan Abdülmecid'in tuğrası yapılmış ve bu tuğra caminin duvarına asılmıştı. Ancak müze olduktan sonra yerinden indirilip bir depoya atılan tuğra, rahmetli Semavi Eyice tarafından bulunsa da bir türlü Ayasofya'ya asılamadı. Rahmetli hocamız, Semavi Hoca'nın uyarısı sonucu bu tuğrayı ait olduğu yere astırmıştı.

24 Nisan 2022, Pazar
ERHAN AFYONCU
Osmanlı’da iftar davetleri ramazanın dördünden sonra başlardı

Sesli dinlemek için tıklayınız.

00:00
00:00

Tüm Sesli Haberler
Osmanlı döneminde iftar davetleri, insanların vücutlarını ve psikolojilerini oruca hazırlamaları ve ilk günlerini aileleriyle birlikte geçirmeleri için ramazanın dördüncü gününden sonra başlardı
Osmanlı Devleti'nin kuruluşundan itibaren resmi teşrifat, yani protokol kuralları gelişmişti. Ramazan ayı geldiğinde gelenekselleşmiş kurallara göre birçok faaliyet yapılırdı. Bunların en önemlilerinden biri de veziriazamın, yani dönemin başbakanının iftar davetleriydi. Ancak Osmanlı döneminde günümüzde olduğu gibi iftar davetleri ramazanın ilk günüyle birlikte başlamazdı. İnsanların vücutlarını ve psikolojilerini oruca hazırlamaları ve ramazanın ilk günlerini aileleriyle birlikte geçirmeleri için davetler ramazanın dördünden sonra başlardı. Ancak iftar davetlerinin ramazanın üçüncü ve yedinci geceleri başladığı da olmuştur.
Veziriazam ve diğer üst düzey devlet adamları, ramazanın dördünden itibaren ulemayı, bürokratları ve askerin ileri gelenlerini ince ince belirlenmiş protokol kuralları içerisinde iftara davet ederlerdi. Prof. Dr. Kemal Beydilli ve Ertuğrul Yıldırım'ın Osmanlı dönemindeki resmi iftarların nasıl olduğuna dair araştırmaları vardır.

Veziriazam tarafından verilen bir iftar.

İLK ULEMA ÇAĞRILIRDI
İftar davetlerinin en önemlisi, veziriazamın konağında vereceği ziyafetlerdi. Veziriazamın davetine katılacak devlet adamlarının listeleri düzenlenerek padişahın onayına sunulurdu. Davetlere ilk çağrılanlar ulema sınıfıydı. Ramazanın dördüncü gününde "selatin", yani padişahlar tarafından yaptırılmış olan camilerin şeyhleri, beşinci gününde şeyhülislam, altıncı gününde Rumeli ve Anadolu kazaskerleri ile Peygamberimiz'in soyundan gelenlerin kayıtlarını tutan nakibüleşraf, veziriazamın davetine katılırdı. Daha sonra ordunun ve bürokratların önde gelenleri, makamlarına göre tespit edilmiş günlerde veziriazamın sofrasında iftar yaparlardı. İftarlara geliş ve ayrılış törenle olurdu.
Yeniçeri ağası ve ocak ileri gelenleri 16. yüzyılda ramazanın 15. gününde, 18. yüzyılda ise ramazanın 20. gününden sonra veziriazamdan başlayarak sırayla vezirlerin konaklarına iftar için giderlerdi.
Ramazanın ilk günlerinde veziriazamın iftarına giden ulema, sonraki günlerde iftar için şeyhülislamın konağına gitmeye başladı. Bu gelenek, 18. yüzyılın ikinci yarısında şeyhülislamlık yapan ve konağında padişahın sarayındakilerden daha lezzetli yemek piştiği söylenen Salihzâde Camgöz Mehmed Emin Efendi (1775-1776) tarafından başlatılmıştı.
Davetler, ramazanın 24'ünde sarayda padişaha hizmet eden mirahurlar, bostancıbaşı ve kapıcılar kâhyasına verilen iftar yemeğiyle sona ererdi. Bu arada veziriazamın iftar davetine katılanlar daha sonraki günlerde şeyhülislam ve diğer vezirlerin ziyafetlerine giderlerdi. Ramazanın 25'i boş geçirilirdi. İftar davetleri veziriazamın, şeyhülislama iftar ve bayram tebriği için gittiği 26. günü akşamı sona ererdi. Daha sonra oruç ve kefaret ayının son günleri devlet adamlarının birbirlerini bayram tebriği ziyaretleriyle geçerdi.

Mahyaları yakılmış bir cami.

PADİŞAH SARAYDA İFTAR YAPARDI
Osmanlı padişahları, iftarlarını genelde sarayda yaparlardı. Padişahların saray dışında iftar yapmaları istisnai bir durumdu. 18. yüzyıl hükümdarlarından Birinci Abdülhamid (1774-1789), zaman zaman kız kardeşi Esma Sultan'ın Kadırga ve Maçka'daki saraylarına iftara giderdi. 19. yüzyılda ise padişahların nadiren de olsa veziriazamlara veya ulemadan birine haber vermeden iftara gitmelerine rastlanır.
Sultanlar, 19. yüzyılın sonlarına doğru devlet adamlarına ve ordu mensuplarına iftar yemeği vermeye başladılar. Özellikle, 1876 ile 1909 yılları arasında Osmanlı tahtında bulunan II. Abdülhamid, askerleri Yıldız Sarayı'nda iftara davet ederdi. Padişahın ramazan dolayısıyla tertiplemiş olduğu iftar yemeğine katılan subay ve askerlere hediyeler de verilirdi.

Sokollu Mehmed Paşa

PAHALIYA PATLAYAN İFTARLAR
Ramazan ayında herkesin mutfak masraflarında artış olurdu. Ancak en büyük artış veziriazamın harcamalarıydı. Kanuni, II. Selim ve III. Murad dönemlerinde 15 yıl veziriazamlık yapan Sokollu Mehmed Paşa zamanında iftar ziyafetlerinin altından kalkılamayacak dereceye gelmiş bir masraf kapısı olduğu fark edildi ama bir çare de bulunamadı. Dönemin tarihini yazan Selanikli Mustafa, iftar ziyafetleri için "Yıldan yıla terk olunmaz eski bir âdettir, büyük ziyafet ve aşırı masraftır" diye durumu tenkit etmişti.
Veziriazamların iftar davetleri için yaptığı büyük masraflar sonraki asırlarda da devam etmiştir. Davetlerin sonunda da iftara gelenlerin rütbelerine göre altın murassa kutu, altın köstekli saat gibi hediyeler verilirdi. Selatin cami şeyhlerine bir miktar ve birer top ferace sincap kürk hediye edilirdi.
Veziriazamlar, devlet ileri gelenlerine günlerce iftar ziyafetleri vermelerinin yanı sıra padişaha, valide sultana, harem ağasına, sarayın üst düzey memurlarına, şeyhülislama ve ulemanın önde gelenlerine "iftariyelik" denen hediyeler gönderirdi.
Padişahlar, ramazanın 21. gecesi, Darüssaade ağası ise 22. gecesi kuşçubaşıyla veziriazamın konağına iftar için yemek gönderirdi. Veziriazam, yemekleri getiren kuşçubaşı ve kuşçubaşı halifesine birer hilat hediye ederdi.

Osmanlı döneminde bir ziyafet.

RAMAZAN MENÜSÜ
Abdülaziz Bey, Osmanlı toplum hayatına teferruatlı olarak yer verdiği "Osmanlı Âdet, Merasim ve Tabirleri" isimli eserinde iftar davetlerini şöyle anlatır:
"Devlet ileri gelenlerinin iftar davetlerinde hazırlanan sofralar, çok zengin olurdu. En kıymetli tabaklar ve sırmalı havlular, gümüş leğenler davetliler için çıkarılırdı. İftarda, ramazana özel yapılan ekmekler, uzun yumuşak pideler, çeşitli küçük halka çörekler, iftariyelik için gümüş veya değerli bir tepsi içinde hurma, çeşitli meyvelerden yapılmış reçeller, sucuk, pastırma, peynirler, zeytinler ve elmastıraş denilen billurdan çok küçük bardaklar içinde zemzem-i şerif bulunurdu. Yemek olarak iki çeşit çorba, saraykâri yumurta, en az üç çeşit tatlı, iki çeşit börek ve hoşaf, beş-altı çeşit sebze bulunurdu. Tatlı olarak baklava, samsa, revani, şekerpare ve dilberdudağı tercih edilirdi. Konaklardaki iftar sofralarında un helvası, soğuk paça, sebzelerden lahana ve zeytinyağlı yemek bulundurmak ayıp sayılırdı.
İftara yarım saat kala odanın uygun bir köşesine konmuş buhurdanlarda öd ağacı veya buhur, çok kibar ailelerde amber yakılırdı. Akşam ezanına 15 dakika kala ev sahibi odaya geçerek misafirlerini karşılardı. Misafirler, sofrada yerini alınca daire imamı Kuran-ı Kerim okumaya başlardı. İftar topu atılınca zemzem içilerek oruçlar bozulur, ardından reçeller ve çöreklerle yemeğe başlanırdı."

01 Mayıs 2022, Pazar
ERHAN AFYONCU
İngilizlerin büyük utancı: Kûtülamâre

Sesli dinlemek için tıklayınız.

00:00
00:00

Tüm Sesli Haberler
29 Nisan 1915’te kazanılan Kûtülamâre zaferi, o zamanki dünyanın süper gücüne vurulan büyük bir darbeydi. İngiliz ordusu 1781’deki Yorktown kuşatması sırasında Amerikan-Fransız kuvvetlerine karşı uğradığı mağlubiyetten daha büyüğünü Kûtülamâre’de almış, 14 bine yakın esir vermişti. Kût’un düşüşü, İngiliz tarihindeki en korkunç yenilgilerden biridir
İngiltere, Birinci Dünya Savaşı'nın başında Osmanlı Devleti'ne savaş ilan ettikten sonra Şattü'l-Arap ağzında Fav'a asker çıkararak kuzeye doğru ilerlemeye başladı. Petrol bölgelerine hâkim olup Bağdat'ı ele geçirerek Osmanlı Devleti'ne bir darbe vurma niyetindeydi. Bölgede az sayıda asker bulunduğu için İngiliz kuvvetleri durdurulamadı.
İngilizler, 9 Aralık'ta Dicle ve Fırat'ın birleşim noktası Kurna'ya ulaştılar. Irak ve Havalisi Komutanı Binbaşı Süleyman Askeri, gönüllüler ve aşiret kuvvetleriyle İngilizlere karşı durmaya çalıştı. Bazı başarılar kazansa da Şuayyibe'de mağlup olunca, bu durumu gururuna yediremeyerek intihar etti.

Esir İngilizler, muzaffer Türklerin önünden geçiyor.

ARAP VE KÜRT AŞİRETLERİ
Dicle Nehri boyunca ilerleyen İngilizler, 28 Eylül'de Kûtülamâre'yi işgal ettiler. Bölgeye yeni atanan Irak ve Havalisi Komutanı Albay Nureddin Bey (Sakallı Nureddin Paşa), Türk birliklerini fazla yıpratmadan kuzeye çekti. Bu sırada yeni gelen birliklerimizle Irak cephesinde asker sayımız arttı. Parayla kandırılan Arap aşiretlerinin bir kısmı İngilizlerin yanında savaşırken, bir kısım aşiretler ise Osmanlı ordusunda İngilizlere karşı savaştılar.
Zübeyd, Düleym, Ubeyd, Şemmar, Cubur, Canaibiyn, Abduh, Aneze, Müntefik ve Ka'b gibi birçok Arap aşireti yanımızdaydı. Arapların yanı sıra bölgedeki Kürdi, Berzenciye Seyidleri, Niayn Seyidleri, Talabani, Davude, Zengene, Dilo, Palani ve Zend gibi Kürt aşiretleri de Osmanlı ordusunun yanında savaştılar. Arap aşiretlerinin içerisinde Şii olanlar da vardı.

Düşürülen İngiliz uçağı.

İNGİLİZ HELVASI YEDİLER
22-24 Kasım 1915'te meydana gelen Selman-ı Pâk Muharebesi'nde İngilizler mağlup edildi. Yenilen İngilizler geri çekilerek Kûtülamâre'ye sığınınca, yaklaşık 5 ay sürecek kuşatma başladı.
Bu sırada yeni kurulan VI. Ordu'nun başına Alman generali Goltz atanınca, duruma tepki gösteren Albay Nureddin Bey görevinden istifa etti. Yerine Enver Paşa'nın amcası Albay Halil Bey (Halil Kut Paşa) atandı. Goltz Paşa'nın tifüsten ölümü üzerine VI. Ordu Komutanlığı'na, rütbesi generalliğe yükseltilen Halil Paşa getirildi.
Halil Paşa, İngilizleri Kûtülamâre'den dışarı çıkartmazken İngilizlerin güneyden gönderdikleri yardım kuvvetleri de askerlerimiz tarafından defalarca mağlup edildi. İngilizler şubat ayından itibaren her gün 5-10 sefer yaparak havadan uçaklarla yiyecek ve malzeme attılarsa da istedikleri ikmali gerçekleştiremediler. Türk askerinin ateşinden sakınmak için yüksekten çuvallar ve paketler içinde atılan gıda malzemesinin bir kısmı Dicle Nehri'ne, bir kısmı Türk siperlerine düşerken, sadece çok az bir miktarı Kûtulamâre'ye düşüyordu. Atılan un, şeker ve erzaklar Mehmetçiğin tarafına düştüğü için askerlerimiz bunu alıp "İngilizlerin helvasını yiyelim" diyerek helva yapıp yemişlerdi.
İngilizler, 24 Nisan'da son bir umut olarak Julnar isimli bir vapura 270 ton gıda maddesi yükleyerek gece karanlığında Türk hatlarını geçip Kûtulamâre'ye ulaştırmayı denediler. Julnar vapuru, Türk hatlarını geçmeyi başardıysa da fark edilerek yoğun ateş altına alınınca karaya oturdu. Gemideki gıda en az bir ay Kûtulamâre'deki İngilizlere yetecek miktardaydı. Julnar gemisi bizim elimize geçince askerlerimiz bu gemiye "Kendi Gelen" adını verdiler. "Kendigelen" Türk nehir filosuna katıldı.

Halil Kut Paşa

EN KORKUNÇ YENİLGİ
Yardım alamayan İngilizler, açlıktan at ve katırları keserek yediler. At eti yemeyen Hintliler açlıktan bir deri bir kemik kaldılar. Bu sırada İngiliz ordusunda görev yapan Hintli askerlerden Müslüman olanların bir kısmı birliklerimize iltica ettiler.
İngiliz ordusu açlıktan bitap düşmüştü. General Townshend, Halil Paşa'ya rüşvet vererek kurtulmaya çalıştı, ancak reddedildi. 28 Nisan 1916 günü başka çaresi kalmayan General Townshend, Halil Paşa'ya bir mektup göndererek 29 Nisan öğleden sonra teslim olacağını bildirdi. 29 Nisan günü saat 14.30'da Binbaşı Nazmi Bey komutasındaki 3. Alay marşlar söyleyerek Kûtulamâre'ye girip hükümet binasına Türk bayrağını çekti. Daha sonra Kûtulamâre'ye gelen Halil Paşa General Townshend'le görüştü. Townshend, kılıcını Halil Paşa'ya uzattıysa da muzaffer Türk komutan, esir generalin kılıcını kendisine iade etti.
İngiliz ordusu, 1781'de yaklaşık 7 bin 500 İngiliz askerinin Amerikan-Fransız kuvvetlerine esir düştüğü Yorktown kuşatması sırasında uğradığı mağlubiyetten daha büyüğünü Kûtülamâre'de almış, 14 bine yakın esir vermişti. Nitekim Janet Wallach, Çöl Kraliçesi isimli eserinde "Kût'un düşüşü Britanya tarihindeki en korkunç yenilgilerden biriydi" şeklinde yorumlar.

HAPİSHANEDEN KAÇTI
Halil Kut Paşa, daha sonra birçok cephede savaştı ve son olarak yeğeni Nuri Paşa ile birlikte Kafkas İslam Ordusu'yla 1918'de Bakü'yü kurtardı. Mondros Mütarekesi'nden sonra İstanbul'a dönüşünde İngilizler tarafından tutuklanıp Bekirağa Bölüğü'ne hapsedildi. İngilizler, uydurma ithamlarla paşayı suçladılar. Nemrut Mustafa Mahkemesi'ne çıkarıp, uydurma mahkemede idama çarptırarak intikamlarını almak üzereydiler. Ancak Halil Paşa, 7 Ağustos 1919'u 8 Ağustos'a bağlayan gece Bekirağa'dan kaçıp Anadolu'ya geçerek İngilizlerin elinden kurtuldu.

Esir İngiliz generaller.

MONDROS MÜTAREKESİ'NE KADAR İSTANBUL'DA ESİR KALDI
Kûtülamâre'de esir alınan İngilizler, 6 general, 476 subay ve 13 bin 309 askerdi. Kûtülamâre'de kuşatılan askerlerini kurtarmak için harekete geçen Irak İngiliz ordusu, önünü kesen Osmanlı kuvvetleriyle yaptığı muharebelerde 22 bin askerini kaybetmişti. Bu muharebelerde Osmanlı ordusunun kayıpları ise şehit ve yaralı olarak 15 bine ulaşmıştı.
Teslim olan İngiliz kuvvetlerinin subay ve er dağılımı şu şekildeydi:
General: 6
Teğmenden albaya kadar değişik rütbede İngiliz subayı: 272.
İngiliz er: 2592
Hintli subay: 204
Hintli er: 6988
Muharip olmayanlar: 3248
Teslim olan İngiliz ordusundaki hasta ve yaralı 10'u subay 1085 kişi, İngilizlerin elindeki aynı sayıda esir Türk askerleriyle mübadele edildi. Diğer İngiliz esirleri nehir ve karayolu ile Bağdat'a, oradan da Anadolu'nun değişik bölgelerine gönderilerek esir kamplarına yerleştirildi. İngiliz kuvvetlerinin komutanı General Townshend ise 3 Mayıs 1916'da yanında bulunan emir subayı ve üç emir eriyle, motorla Bağdat'a oradan da trenle İstanbul'a gönderildi. Townshend, 30 Ekim 1918'de Mondros Mütarekesi'ne kadar İstanbul'da esir olarak tutuldu.

İngiliz posta kartı

MAĞLUBİYETTEN BİLE BAŞARI ÇIKARDILAR
İngilizler, Kûtülamâre kuşatması sırasında havadan uçaklarla muhasara altındaki askerlerine yiyecek ve malzeme attılarsa da istedikleri ikmali gerçekleştirememişlerdi. Bu ilk defa havadan ikmal teşebbüsüdür ama başarı sağlanamamıştır.
Kûtülamâre'nin 80. yıldönümünde 29 Nisan 1996'da İngilizler bir posta kartı çıkardılar. Kartın üzerine "İlk İngiliz hava ulaştırma harekâtı, Kûtülamâre kuşatması, Mart-Nisan 1915" yazarak Kûtülamâre'de ilk defa havadan ikmal yaptıklarını vurgulamışlar, mağlubiyetten bile başarı çıkarmaya çalışmışlardı.

08 Mayıs 2022, Pazar
ERHAN AFYONCU
Devleti ayakta tutan padişah anneleri

Sesli dinlemek için tıklayınız.

00:00
00:00

Tüm Sesli Haberler
17. yüzyılın ilk yarısında, hükümdar otoritesinin bulunmadığı ve devletin büyük bir buhrandan geçtiği dönemde Kösem Sultan ve Turhan Sultan’ın devlet yönetimini ele alması, Osmanlı İmparatorluğu’nu otorite boşluğundan kurtarmış, valide sultanların hanedanın devamını her şeyin üstünde tutması devletin devamını sağlamıştır
Avrupa'da kralların eşleri kraliçe olarak ön plandayken Osmanlı İmparatorluğu'nda padişahların eşleri değil anneleri ön planda olur ve haremi yönetirlerdi.

OSMANLI'YI KURTARDILAR
17. yüzyılda padişahların çocuk yaşta tahta çıkmaları, devlet yönetiminde otorite boşluğu meydana getirdi. Bu dönemde devlet idaresinde harem ve valide sultanlar ön plana çıktı. Bu durum da devlet yönetiminde Avrupalılar gibi "kraliçe idaresi" geleneği olmayan Osmanlılar'da bir mesele hâline geldi.

Kösem Sultan

Kadınların devlet yönetimini üstlenmesini olumlu karşılamayan dönemin tarihçileri, valide sultanların devlet idaresindeki rollerini tenkit ettiler. Osmanlı tarihlerindeki bu bilgilerin eleştiri süzgecinden geçirilmeden günümüz yazarları tarafından da kullanılması, valide sultanları devamlı entrika çeviren olumsuz portreler olarak karşımıza çıkardı.
Bütün bu olumsuz tablo çizilirken şuna dikkat etmek gerekiyor: Hükümdar otoritesinin bulunmadığı bir dönemde Kösem Sultan ve Turhan Sultan'ın devlet yönetimini ele almaları, Osmanlı İmparatorluğu'nu otorite boşluğundan bir ölçüde kurtarmıştır. Valide sultanların hanedanın devamını her şeyin üstünde tutması, devletin devamını sağlamıştır. Kösem ve Turhan sultanların devlet yönetimiyle ilgili emirleri incelendiği zaman, valide sultanların devlet işlerinden uzak cahil insanlar olmadığı anlaşılır.

17. yüzyılın ortalarında İstanbul

Turhan Sultan'ın veziriazama yazdığı emirlerden, onun gemilerdeki top ve kürekçilerden Mısır hazinesinden gelen vergiye, asker maaşlarından Kırım hanı tayinine, Eyüp'te çevreye zarar vermemesi için fişek atılmasının yasaklanmasından Üsküdar'ın eşkıyalardan temizlenmesine kadar birçok devlet işine hakkıyla vâkıf olduğu görülüyor. Turhan Sultan, emirlerinin uygulanmasında aksaklık olduğunda ilgilileri, "Kılıç ortaya çıkmadan kul taifesi iş yapmaz" diye tehdit bile etmiştir.

BİNLERCE KİŞİ AÇ KALDI
I. Ahmed'in eşlerinden ve Osmanlı tarihinin en önemli simalarından Kösem Sultan, I. Mustafa'nın tahttan indirilmesinden sonra padişah olarak IV. Murad'ın seçilmesiyle tarih sahnesinde aktif rol oynamaya başladı. Oğlunun padişah olmasıyla "valide" makamına yükselerek Eski Saray'dan Topkapı Sarayı'na taşındı. IV. Murad küçük yaşta padişah olduğundan, Kösem Sultan oğlunun fiilen iktidara hâkim olduğu 1632'ye kadar devlet yönetimini elinde tuttu.

Yeniçeri isyanı

Sultan Murad'ın son anlarını yaşarken Şehzade İbrahim'in öldürülmesini emretmesine rağmen Kösem Sultan'ın gayretleri sayesinde bu emir uygulanmadı. Böylece Osmanlı Hanedanı'nın da yok olması önlenmişti. Kösem Sultan, Sultan İbrahim döneminde bir süre devlet yönetimine hakimken, daha sonra oğlu tarafından haremden uzaklaştırıldı.
Kösem Sultan'ın ikbal yıldızı, torunu IV. Mehmed'in 1648'de tahta çıkmasıyla tekrar parladı. IV. Mehmed'in annesi Turhan Sultan daha tecrübesiz olduğu gerekçesiyle Kösem Sultan, Osmanlı tarihinde bir ilk olarak Valide-i Muazzama unvanı ile haremde bırakıldı. Ancak Turhan Sultan'ın giderek siyasette etkili olmaya başlaması, Kösem Sultan ile onu rakip durumuna getirdi. Gelin-kaynana arasındaki mücadeleden Turhan Sultan galip çıktı ve Kösem Sultan öldürüldü.
3 Eylül 1651 sabahı Kösem'in ölüsü sevenlerinin gözyaşları eşliğinde önce Eski Saray'a götürüldü. Oradan da eşi Sultan I. Ahmed'in türbesine götürülerek defnedildi. Kösem Sultan, hayatının son zamanlarında iktidar hırsıyla olumsuz işler yapmışsa da saltanat makamının, dolayısıyla devletin karşı karşıya kaldığı türlü badirelerin atlatılmasını sağlamıştır. Ayrıca birçok cami, çeşme, mektep vs. yaptırmış, vakıflarıyla fakirleri doyurmuş, bizzat hapishanelere gidip, borçluların borçlarını ödeyerek onları kurtarmıştı. Öldüğünde valide sultan tarafından doyurulan binlerce kişinin İstanbul'da aç kaldığı söylenir.

İŞLERİ DİRAYETLE YAPTI
Osmanlı İmparatorluğu'nun en güçlü valide sultanlarından Turhan Sultan, 1627'de Ukrayna'da dünyaya geldi. Adeta bir güzellik abidesi olan Turhan Sultan, zekâsını da kullanarak önce Kösem Sultan'ın takdirini kazandı, daha sonra Sultan İbrahim'in gözüne girdi. Turhan Sultan'ın Sultan İbrahim'den Şehzade Mehmed'i dünyaya getirmesi, Osmanlı tarihinin en önemli olaylarından birisiydi. Bu doğum sıradan bir doğum değil, sönmek üzere olan Osmanlı Hanedanı için bir kurtuluştu.

Dördüncü Mehmed

Turhan Sultan, 1651'de Kösem Sultan'ın öldürülmesinden sonra beş yıl devleti yönetti. Belgelere bakıldığında valide sultanın devlet işlerini büyük bir dirayetle yaptığı görülmektedir: 1656'dan itibaren Köprülüler'in sadrazamlık makamına gelip devlet otoritesini sağlamalarından sonra yavaş yavaş elini siyasetten çekti ve 1682'de vefat edene kadar kendini daha çok hayır işlerine adadı.

HAREMİ VALİDE SULTANLAR YÖNETİRDİ
Osmanlı padişahları, II. Bâyezid zamanına kadar Bizans'tan, Balkan prensliklerinden ve Anadolu'daki Türk beyliklerinden kız almışlardı. II. Bâyezid'den sonra Anadolu'daki Türk beyliklerinin sona ermesi ve haremin de iyice kurumlaşmasıyla birlikte padişah ve şehzâdelerin sadece cariyelerle evlenmesi âdet hâline geldi. Önemli bir kısmının nereli olduğunu tam olarak bilemediğimiz padişah anneleri, etnik kökenleri ne olursa olsun birer Osmanlı kadınıydılar.

Turhan Sultan

Osmanlı sarayındaki cariyelerden güzelliği ve zekâsıyla öne çıkanlar padişahın gözüne girip erkek çocuk sahibi olduktan sonra oğlunun tahta çıkmasıyla birlikte valide sultanlığa kadar yükselebilirlerdi. Valide sultan, yani padişah anneleri haremin yöneticileriydi. Avrupa saraylarında kralın eşi kraliçe olarak ön plana çıkarken Osmanlı'da padişahların annesi ön plandaydı. Padişahların anneleri, Hürrem Sultan'a kadar oğulları sancak yönetimine vali olarak gönderildiklerinde birlikte gider ve oğullarına yardımcı olurlardı. Oğulları tahta çıktıktan sonra valide sultan olan padişah annelerinin bir kısmı devlet yönetiminde oldukça etkili olmuşlardır.

15 Mayıs 2022, Pazar
ERHAN AFYONCU
İttihadçı düşmanlığı yüzünden Ermenilerden özür dilediler

Zaman zaman ne yaptıklarını bilmeden masumane ifadeler altında Ermeni tezlerini destekleyenler, büyük bir haksızlıkla Türk milletine nasıl bir leke süreceklerini görmüyorlar. 105 yıl önce aynı kafadaki “Sulh ve Felâh Partisi” tehciri kınayıp Ermenilerle işbirliği yapmak istemiş, ancak işbirliği çağrıları ters teptiği gibi Ermeniler bu sayede yoğun bir şekilde Türk milletinin aleyhine propaganda yapmışlardı
İttihadçılar, "Özgürlük istiyoruz" diye iktidara geldikten sonra II. Abdülhamid'i mumla aratır bir baskı rejimi kurdular. Baskı yüzünden yurtdışına çıkan muhalifler ise İttihadçılar'a karşı üstünlük kurmak için her türlü yola başvurdular. Avrupa devletleriyle işbirliği yapmaları bir yana İttihadçılar'ı yıpratıp siyaset sahnesinde başarılı olabilmek için Ermeni tezlerine bile sarıldılar.

MİDHAT PAŞA'NIN AİLESİ
Alternatif ve muhalif istemeyen İttihadçılar, örnek aldıkları ve özgürlük kahramanı olarak gördükleri Midhat Paşa'nın oğulları ile damadını bile ayırt etmemişlerdi. Midhat Paşa'nın oğlu Ali Haydar Midhat ve Kemal Midhat yurtdışına çıkmak zorunda kalmış, paşanın damadı Nüzhet Bey ise önce Sivas'a, daha sonra da Alaşehir'e sürülmüştü.

Tehcir edilen Ermeniler.

İttihad ve Terakki karşıtlarından Midhat Paşa'nın küçük oğlu Kemal Midhat Bey, Mayıs 1916'da İsviçre'de Rus, Fransız ve İngiliz diplomatlarla ilişkiye girerek, İttihad ve Terakki aleyhtarı politika takip etmeye başlamıştı. Kemal Midhat Bey'in de içinde bulunduğu muhalifler 1917 yılının sonlarında yurt dışında "Sulh ve Felâh Partisi"ni kurdular. Partinin ismi "Barış ve Kurtuluş" manasına geliyordu. Partinin başkâtibi ve İsviçre temsilcisi Kemal Midhat Bey'di.

ÇAĞRILAR TERS TEPTİ
Ermeni tehciri konusunda belgelere dayalı bir eser hazırlayan Bülent Bakar, "Ermeni Tehciri" isimli eserinde tehcirden sonra İttihadçılar'ı yıpratmak için Ermeni tezlerini savunan "Sulh ve Felâh Partisi"nin ilginç hikâyesini anlatır.
Kemal Midhat Bey, 28 Aralık 1917'de İttihad ve Terakki Partisi'ni eleştirmek için yayınladığı beyannamede şunları diyordu:

Midhat Paşa

"...Ekonomik ve ticari olduğu kadar entelektüel gelişim açısından da Osmanlı Devleti, Ermenilere borçludur. Şu anda Jöntürk adını alan sorumsuz bir grup İstanbul'da iktidarı elinde tutuyor ve bu iktidarı muhafaza etmek için kanlı yöntemlere başvurmaktadır ki bunlara Abdülhamid döneminde bile rastlamak mümkün değildir. Katledilen ve sürgüne gönderilen yüz binlerce Ermeni'nin katledilmesinin canlı tanıkları olduk... Birkaç ihtilalcinin davası uğruna 1.000.000'dan fazla suçsuz Ermeni sürgüne gönderilmiştir. Biz liberaller ve gerçek vatanseverler bunu şiddetli kınıyoruz ve aynı şekilde bunu dinimiz de kınamaktadır.

...Biz de aynı sebepten katledildiğimize göre aynı dava uğrunda birleşmeli ve bize baskı uygulayanların zulmünü kırmalıyız. O halde sadıkane ve samimi bir şekilde ortaklaşa hareket etmeliyiz. Size kirlenmemiş elimizi uzatıyoruz. Bu eli açıklıkla, korkusuzca bizimle aynı olan ideali gerçekleştirebilmek için kabul edin."
Kemal Midhat Bey, Ermenilerle işbirliği yapmayı umuyordu. Ancak işbirliği çağrıları ters tepti ve Ermeniler, bu sayede yoğun bir şekilde propaganda yaptılar. Ermeni katliamını bir Türk olan Kemal Midhat Bey'in de kabul ettiğini basında dile getirdiler. Midhat Paşa'nın oğlunun çağrısı Ermenilere bulunmaz bir propaganda şansı vermişti. Sulh ve Felâh Partisi, Ermenilerden yeterli desteği görmeyince, sessizce tarih sahnesinden çekildi.

TÜRKLER ALEYHİNE YOĞUN PROPAGANDA
Kemal Midhat Bey'in Ermenileri işbirliğine çağıran beyannamesine bir Ermeni imzasıyla verilen cevap şöyleydi:
"...22 yıl önce ve 1915 ile 1916 yılında yapılan katliamlardan tamamen Türk halkı sorumludur... Bundan böyle Ermeniler ve Türkler arasındaki ihtilaf giderilemez. Tek bir çözüm vardır. Ermeniler kendi aralarında Ermenistan'da özgür kalsınlar. Türkler de Anadolu'da kendi topraklarında yaşasınlar."
4 Ocak 1918'de Aramdjian'ın Gazette de la Lausanne'da yazdığı makalede şu ifadeler vardı:

"...Gerçek sadece yıkım ve ölümdür. Siz ise uzattığınız eli tutmamı istiyorsunuz. Hayır Midhat Bey, tutmayacağım. Bunun nedeni sizin samimiyetinizden şüphe etmem veya niyetinizin beni yanıltması değildir. Bunun nedeni, sizin uzattığınız elin hiçbir gücünün bulunmaması ve bizden istediğiniz elimizin kesilmiş olmasıdır. Elinizi geri çekin Midhat Bey, ihtiyacımız olan yardımı başka yerlerde aramamızın ızdırabını duyun."
6-7 Ocak 1918 tarihli Tribune du Geneve Gazetesi'nde Baronian'ın cevabı ise şöyleydi:

"Liberal Türkler tarafından yapılan açıklamanın büyük önemi vardır. Bu açıklamayla liberal Türkler, Ermenilerin katledildiğini kabul etmektedir.
Liberal Türklerin yaptığı açıklama, Ermenilerin itaatini öngörmesi nedeniyle kabul görmemiştir. Ermenistan sadece Ermenilere aittir. Başka hiçbir halk ve millet Ermenistan üzerinde hak iddia edemez."

UYDURMA MAHKEMELER, YALANCI ŞAHİTLER
Osmanlı'nın son döneminde İttihad ve Terakki ile Hürriyet ve İtilâf partileri arasında siyasi rekabet ve düşmanlık vardı. İttihadçılar, bütün muhaliflerini tasfiye ettiler. II. Meşrutiyet döneminde İttihad ve Terakki tarafından ezilen Hürriyet ve İtilâfçılar, Mütareke döneminde İtilâf devletlerinin gücünü de kullanarak İttihadçılar'dan intikam almak için harekete geçtiler. Hürriyet ve İtilâfçılar ile onları destekleyen basın, Mütareke dönemindeki Nemrut Mustafa Mahkemesi diye bilinen Divan-ı Harb-i Örfi'deki yargılamalarda İttihadçılar'ın ceza almasını sağlamak için Türk milletinin aleyhine olacağını düşünmeden tehcir meselesinde mesnetsiz suçlamalar ileri sürdüler. Boğazlıyan Kaymakamı Kemal Bey ve Urfa Mutasarrıfı Nusret Bey'i yalancı şahitler ve uydurma mahkemelerle astılar. Günümüzde Ermeni tezlerini savunan tarihçiler, adaletle uzaktan yakından ilgisi olmayan Divan-ı Harb-i Örfi yargılamalarındaki asılsız iddiaları aleyhimizde kullanmaya devam ediyorlar.

22 Mayıs 2022, Pazar
ERHAN AFYONCU
İsveç Kralı, Ruslardan kaçıp Türkiye’ye sığındı

İsveç Kralı Demirbaş Şarl, 313 yıl önce Ruslardan canını zor kurtarıp Türkiye’ye sığındı. Osmanlı yönetimi, 5 yıl 3 ay 9 gün ülkesinde kalan İsveç Kralı’nı ve maiyetini hem korudu hem de güzelce ağırladı. İsveç yüzünden 1711’de Prut’ta Rusya’yla savaştı. İsveç Kralı, Türkiye’yi terk etmeyip kafasına göre hareket edince silah zoruyla yola getirildi
Demirbaş Şarl, henüz 15 yaşındayken 1697'de İsveç tahtına çıktı. Bu sırada Rusya, Osmanlı hâkimiyet alanı olan Karadeniz'e ve İsveç'in hâkimiyet alanı olan Baltık sahillerine ulaşmaya çalışıyordu. Bu yüzden Danimarka ve Lehistan ile bir koalisyon kurup 1700'de İsveç'e savaş açarak Kuzey Savaşları'nı başlattı. Demirbaş Şarl, Danimarka, Lehistan ve Rusya'yı mağlup etti. Osmanlılar, Kuzey Savaşları'nı yakından takip etmesine rağmen bu savaşa dahil olmadı
Demirbaş Şarl, 1707'de Rusya'ya girdi. Rus Çarı Petro, bir meydan savaşını kabul etmeyerek geri çekildi. Geri çekilirken her taraf yakılıp yıkıldı. Demirbaş Şarl, Holovic'de Rus ordusunu yense de Moskova'ya ilerleyecek lojistik imkânları yoktu. İsveç Kralı, bu durumu dikkate almadan ilerlemeye çalıştıysa da kış şartlarından dolayı büyük kayıplar verdi. 8 Temmuz 1709'da Ukrayna topraklarındaki Poltava'da Rus ordusuyla karşı karşıya geldi, ancak büyük bir hezimete uğradı.

OSMANLI KUCAK AÇTI
Poltava Savaşı'ndan sonra 1000 kadar askeriyle kaçan Demirbaş Şarl, 3 saatlik bir yürüyüşün ardından Özi Kalesi'ne ulaştı. Kale muhafızı Abdurrahman Paşa, kral ve askerleri için rüşvet karşılığında 2 filika gönderdi. Ruslar, Osmanlılar'la aradaki antlaşmaya rağmen İsveçlileri takip ederek Türk topraklarına girip Özi'de kayık bekleyen İsveçlilere saldırdı. Abdurrahman Paşa yaşanan gelişmeler hakkında İstanbul'a bilgi verdi. Kral ve maiyetinin Bender Kalesi varoşuna yerleşmesine izin verildi.

Poltava Muharebesi

Kral, Bender'e varmadan III. Ahmed'in, Şarl'ın masraflarının Osmanlı bütçesinden karşılanmasına ve bir kral olarak ağırlanmasına dair emri ulaştı. Özi Muhafızı Abdurrahman Paşa rüşvet aldığı ve krala karşı bazı uygunsuz hareketlerde bulunduğu için cezaya çarptırıldı. Kral ile aralarında Ukrayna Kazakları ve Lehler'in de olduğu yaklaşık 4 bin kişilik maiyeti için Bender civarındaki Varniçe Köyü'nde çadırlar kuruldu. Bu sayı zamanla 8 bine kadar ulaştı.

ÜLKESİNE DÖNEMEDİ
Kısa bir süre sonra Lehistan'a geçme niyetinde olan Demirbaş Şarl, yarasının henüz iyileşmemesi, yollardaki Rus tehlikesi ve Kırım'a çekilme emri verdiği 14 bin kişilik süvari birliğinin Ruslara esir düşmesi gibi sebepler yüzünden yola çıkamadı. Bu arada Rus tehdidini Osmanlı aracılığıyla ortadan kaldıracak bir siyaset izlemeye başladı. Osmanlı devlet erkânı, Rusya ile bir savaşa girilmesini savunanlar ile barışın devam ettirmesini isteyenler olarak ikiye bölündü.

Demirbaş Şarl

Demirbaş Şarl, Rus gücünün ancak Osmanlı ve Lehistan ile yapılacak bir ittifakla kırılacağına inanmaktaydı. Osmanlı yönetimi ise meseleye ihtiyatlı yaklaşıyordu. Memleketine dönme arzusunda olan Şarl, Muhafız Yusuf Paşa'nın ikazlarına rağmen 1000 kadar adamını Lehistan sınırını kontrol için görevlendirdi. Bu teşebbüsü fark eden Ruslar, yine Osmanlı sınırlarını geçerek Çernoviç'e saldırdı. Bu gelişme büyük bir yankı uyandırdı. İsveç Kralı'nın Osmanlı topraklarında daha fazla kalmaması ve Kazak hatmanının teslim edilmesi yönündeki Rus talepleri reddedildi.

RUSYA'YA SAVAŞ İLANI
Rusya'yla yenilenen barış antlaşmasına İsveç Kralı ile ilgili bir madde eklendi. Buna göre 500 kişilik bir Osmanlı kuvveti, Demirbaş Şarl'a Lehistan'a kadar eşlik edecek, kral Rus kuvvetleri tarafından İsveç'e kadar götürülecekti. Demirbaş Şarl ise geri dönmek için kendisine 20 bin yeniçeri ve 30 bin sipahinin eşlik etmesini istedi. Ancak bu isteği Lehistan ve Rusya ile sulhü tehlikeye atacağı için kabul görmedi.
Yapılan antlaşmayı kendisi için bir tehlike olarak değerlendiren Demirbaş Şarl, padişahtan gelen harcırah ve hediyeleri kabul ederken Sadrazam Çorlulu Ali Paşa'dan gelen hediyeleri kabul etmedi. Çünkü sadrazamın Rus yanlısı bir politika izlediğini düşünmekteydi. Kralın hususi işleri için İstanbul'da olan adamı Poniatowski, sadrazamın antlaşmaya kral ile ilgili bir madde eklenmesi için Rus Elçisi Tolstoy'dan rüşvet aldığına dair mektubu Sultan III. Ahmed'e teslim etti.

Üçüncü Ahmed

Bu ithamlar karşısında Çorlulu Ali Paşa azledilerek yerine Köprülüzade Numan Paşa tayin edildi. Kısa bir süre sonra da Ağustos 1710'da sadrazamlığa Baltacı Mehmed Paşa tayin edildi.
Kırım Hanı'nın girişimleriyle Paşmakçızâde Ali Efendi'nin fetvası alındı ve sınır ihlalleri gerekçesiyle Rusya'ya savaş ilan edildi. Ruslar, Prut'ta kıstırıldılarsa da yapılan sulh görüşmeleriyle esir olmaktan kurtuldular. Demirbaş Şarl, bu duruma oldukça fazla tepki gösterdi, ancak elinden bir şey gelmedi. Yapılan antlaşmada İsveç Kralı'nın ülkesine rahatça dönebilmesiyle ilgili bir madde de eklendi.

KRAL ŞARL, TÜRK ASKERLERİYLE ÇATIŞTI
İSVEÇ Kralı Demirbaş Şarl'ın uzun bir süre Osmanlı topraklarında kalması, uluslararası krize sebep oldu. III. Ahmed, kralın Bender'den çıkarılması yönünde Rumeli Valisi Hasan Paşa'ya emir gönderdi. Demirbaş Şarl, Türkiye'den ayrılmamak için mümkün olmayan isteklerde bulunarak bahaneler üretince, adamlarının İstanbul'a gelmesi yasaklandı. Tayinatı azaltıldı.
Ancak bu durum kralın borçlarının artmasına sebep oldu. Bunun üzerine kralın çevreye olan borçlarını ödemesi için hazineden borç verildi. Ancak Demirbaş Şarl, bir türlü ülkesine gitmeye yanaşmıyordu. Bu yüzden mesele padişah huzurunda müzakere edildi. Kralın Dimetoka'ya nakli kararı alınarak temsilcileri tutuklandı.
Demirbaş Şarl, Bender'de bulunan 1365 İsveçli, 8 bin kadar da Leh ve Kazak'la olası bir müdahaleye karşı savunma hattı oluşturmaya çalıştı. Bender'de bulunan askerler ve Kırım kuvvetleriyle çatışma başladı. İsveçliler yeniçerilere teslim oldular. Bu sırada adamlarının teslim olduğunu gören Demirbaş Şarl'ın vaziyeti, bu konuda 5 kitap kaleme alan Akdes Nimet Kurat tarafından şu şekilde anlatılır:

Bender'de çatışma

"Siperlerin müdafaasına iştirak etmek niyetiyle evinden çıkmış olan kral, adamlarının teslim olduğunu görünce, yanındaki 25-30 askeriyle tekrar eve girmek istemiş, fakat ayağı eşiğe takılmış, düşmüştü; vücudunun yarısı içeride, yarısı dışarıda idi. Kralın arkasında bulunan askerlerinin de bir kısmı düşmüşlerdi. Yeniçeriler bu küçük grubu sıkıştırmaya başladılar; derken, yeniçerilerin birinin pistolinden atılan kurşunun, kralın sol kulağını zedelediği anlaşılıyor; kralın burnunun da hafifçe yaralandığı biliniyor; bu esnada, galiba kralın bacağı da epeyce zedelenmiştir.
XII. Şarl, kendini çabucak bu gruptan kurtarmaya muvaffak olmuş, doğrulmuş, fakat sol koluna bir kılıç darbesi yemişti; bunun üzerine kral kılıcına sarılmış ve kendini şiddetle müdafaaya başlamıştı. Bildirildiğine göre, kral gayretle kılıcını sallayarak, içeriye girmiş olan veya girmek isteyen Türk askerlerini dışarıya atmıştı. XII. Şarl bu münasebetle, kılıç kullanmaktaki maharetini ve pistol atışındaki isabetinin derecesini de göstermek fırsatı bulmuştu.
Eve girenlerin dışarıya atılması üzerine, kral kapıları kapattırmış ve müdafaaya devam etmişti. Merdiven başındaki bu müsademe esnasında yeniçerilerin, kralı diri olarak yakalamak istedikleri muhakkaktı. Bundan dolayıdır ki ellerindeki bütün vasıtaları kullanmışlardır. Bazı rivayete göre, bu 'çarpışma' esnasında Türklerden 30 kişi ölmüştü. Mamafih bu rakam mübalâğalı olsa gerektir.
Kral evine kapandıktan sonra, yeniçeriler evin damını ateşe verdiler; bu sırada artık ortalık çoktan kararmış ve gece yarısı yaklaşmak üzere idi. Bütün odaları ateş sardıktan sonra XII. Şarl dışarıya çıkmak mecburiyetinde kaldı ve başka bir binaya saklanmak istedi; fakat yolda yeniçeriler tarafından durduruldu. Krala refakat eden uşakların 'Dikkat edin bu kralın kendisidir!' diye bağrışmaları üzerine, yeniçerilerin 'Zaten biz onu arıyoruz!' diye seslendikleri ve etrafını sardıkları; bunun üzerine XII. Şarl'ın mukavemet etmeden teslim olduğu naklediliyor.
Yeniçeriler onu hemen İsmail Paşa'nın yanına getirdiler. İsmail Paşa'nın kralı getiren yeniçerilere, vaat ettiği veçhile, 1000 kuruş mükâfat verdiği bildirilmektedir. İsveç Kralı paşanın yanına getirilince, paşa onu bir ata bindirdi ve Bender'e, kendi konağına getirerek gayet güzel ve rahat bir odada misafir etti."
İsveç Kralı Demirbaş Şarl, misafirken 12 Şubat 1713'te esir konumuna düştü. Önce Dimetoka'ya, ardından nisan ayında Edirne'ye götürüldü.

.29 Mayıs 2022, Pazar
ERHAN AFYONCU
Bizanslılar melek beklerken karşılarında Fatih’i buldu

Kuşatmanın son günü Ayasofya’ya doluşan Bizanslılar, eski bir kehanetin gerçekleşmesini bekliyordu. Düşman buraya geldiğinde karşısında melekleri bulacak, onlar da kılıçlarını çekerek düşmanları Asya’ya kovalayacaktı. Ancak Ayasofya’ya gelen İstanbul’un yeni fatihi II. Mehmed’di
25 Mayıs'ta Bizans'a son kez "Teslim ol" çağrısı yapıldı. Bizanslılar'dan şehri teslim etmek isteyenler oldu. Ancak İtalyanlar buna şiddetle karşı çıktı. Osmanlı ordugâhında yapılan toplantıda ise büyük bir saldırıya geçilmesi için karar alındı. Askere şehir alındığında üç gün yağma izni verildiği duyurusu yapıldı.

HÜCUM HAZIRLIKLARI
Son bir hücum için 25-26 Mayıs'ta büyük hazırlıklar yapıldı. Saldırıyı gerçekleştirmek üzere gerekli planlar tamamlandı. Zağanos Paşa, Haliç surlarına yüklenecek, Karaca Paşa sağ yanında merkez cepheden Haliç surlarına kadar olan bölgeye, İshak ve Mahmud Paşalar merkezden Marmara sahillerine uzanan kesime, padişahın bulunduğu merkez kuvvetleri Bayrampaşa Deresi üzerindeki surlara saldıracaktı ve bu son hücumun ağırlık merkezi de Topkapı ile Edirnekapı arası olacaktı.
Son hücuma hazırlanan Osmanlı ordusu, 28 Mayıs'ı 29 Mayıs'a bağlayan gece şenlikler yapıp etrafı mum donanmasıyla aydınlattı. Gece yarısına doğru surların etrafını gündüz gibi aydınlatan ve Bizans halkına dehşet veren bu ışıklar birdenbire söndürülerek son hazırlıklar tamamlandı.

Zonaro'nun fırçasından Fatih'in İstanbul'a girişi.

KEHANET GERÇEKLEŞMEDİ
28 Mayıs 1453'te İstanbul'a yapılacak son saldırı için herkes hazırlanmaya başlamıştı. On binlerce asker Bizans'a son darbeyi vurmak üzere harekete geçti. Surların önündeki hendekler dolduruluyor, toplar ateşe hazırlanıyor, kılıçlar temizleniyordu. Surların üzerinde hazırlıkları izleyen Bizanslılar'ın yapacak bir şeyi yoktu.
Sabahleyin gün ağarmadan genç padişahın emriyle "Allah Allah" diyerek saldıran askerlerin sesleriyle son hücum başladı. Hiç durmadan çalan mehter askeri coşturuyordu. Bizanslılar bu seslere karşılık vermek için şehirdeki bütün kiliselerin çanlarını çalmaya başladılar. İstanbul halkı meleklerin ve azizlerin koruyuculuğuna kendilerini teslim etmişlerdi. Ayasofya'ya doluşan halk, eski bir kehanetin gerçekleşmesini bekliyordu. Düşman buraya geldiğinde karşısında melekleri bulacak, onlar da kılıçlarını çekerek düşmanları Asya'ya kadar kovalayacaktı.
Osmanlı askerleri şehre dur durak bilmeden saldırıyordu. Osmanlı ordusunun en seçkin birlikleri, surlara saldıran askerlerin arkasında düşmanın yorulmasını ve sıranın kendilerine gelmesini bekliyordu. Saatler süren çatışmaların ardından II. Mehmed son darbeyi vurmak üzere yeniçerileri savaşa soktu.

Bizanslılar'ın son çırpınışı.

Şehre her taraftan saldırılıyordu. Ancak asıl savaş Topkapı- Edirnekapı arasındaki surlarda oluyordu. Bir gülle parçası şehrin en büyük savunucularından olan Cenevizli Giustiniani'yi yaraladı. Adamlarının komutanlarını alarak Haliç'teki gemilerine gitmeleri, Bizanslılar'ın son direncini de kırdı. Bu sırada Topkapı civarındaki surlara çıkan Türk askerlerini gören Bizanslılar haykırarak şehre kaçmaya başladılar.
İstanbul bir anda "Şehir düştü, şehir düştü" sesleriyle çalkalanmaya başladı. Surlarda dalgalanan Bizans kartalı ve Aziz Markos'un aslanı bulunan bayrakların yerini Türk sancakları almıştı. Şehrin savunması çökmüştü. Binlerce Türk askeri içeriye girmeye başladı. Bizanslılar evlerine, ailelerinin yanına giderken, bir kısım ahali ile yabancılar Haliç'teki gemilere kaçtılar. Öğlen olduğunda şehir tamamen Türkler'in eline geçmişti.

FATİH AYASOFYA'DA
Durumun tehlikeli bir hal aldığını gören Bizans imparatoru, bir kısım adamıyla kaçarken yolda Osmanlı askerlerine rastladı. Sayıca az olan Osmanlı askerleri şehit olurken, yaralı olan bir asker üzerine saldıran imparatoru öldürdü. Fatih'in arattığı imparatorun cesedi, daha sonra ölüler arasında bulundu.

İstanbul kuşatması.

Şehrin içlerine doğru hemen hemen her taraftan akan Osmanlı askerleri birçok esir alarak Aksaray'da birleşti ve Ayasofya'ya doğru ilerledi. Şehir fethedilmişti, artık II. Mehmed İslâm dünyasının en şanlı hükümdarı ve "Fatih"iydi.
Şehir tam olarak Osmanlılar'ın eline geçince artık Fatih unvanını kazanmış olan II. Mehmed şehre yeniçerileri ve vezirleriyle birlikte girdi. Kafile şehrin sokaklarından geçerek Ayasofya'ya geldi. Burada atından inen genç hükümdar, yerden aldığı bir avuç toprağı kavuğunun üzerine serpti. Bu hareketiyle Allah'a sığındığını belirtiyordu. Ayasofya'ya girdi. Kilisenin içerisinde korku ile bekleşen Bizanslılar'ın emniyet içerisinde evlerine götürülmelerini söyledi. Daha sonra kilisenin camiye dönüştürülmesini emretti. Ulemadan biri ezan okudu. Fatih, namaz kıldıktan sonra bu zaferi için dua edip Ayasofya'dan ayrıldı.

KUŞATMAYA İSTANBUL'DAN BAKIŞ
KUŞATMA başladıktan sonra İstanbul halkı ve ordusu şehri savunmak için büyük bir fedakârlıkla çalıştı. Surlarda açılan gedikleri hemen doldurdular, tünelleri bir bir çökerttiler. Büyük çaplı hücumları bile geri püskürtmeyi başardılar. Hatta bir defa da olsa Osmanlı ordusuna saldırmayı denediler. Mayıs ayı geldiğinde İstanbul'da kıtlık baş göstermeye başladı. Yiyecekler karaborsaya düştü, fiyatlar aşırı arttı. Askerler ailelerine yiyecek bulmak için yerlerini terk edince Bizans idarecileri asker ailelerine ekmek dağıttı.
Maaşlarını alamayan askerlerin bir kısmı görevlerini bırakarak başka işler yapmaya başladı. İmparator askerlere maaş ödemek istiyordu, ancak hazinede para yoktu. Vergiler artırılmak istendi, ancak şehrin zenginleri paralarını sakladılar. Bunun üzerine kiliselerdeki para ve kıymetli eşyalara el konuldu ve böylece maaşlar ödendi.

Fatih, Ayasofya önünde.

Bizans kaynakları, İstanbul kuşatması sırasında birçok olağanüstü olay anlatırlar: Meryem Ana'nın mucizeler yarattığına inanılan resmi, bir ayin sırasında yere düşmüş ve zorlukla kaldırılabilmişti. Bir başka sefer, ilahiler söyleyerek caddelerden geçen halk, korkunç bir fırtınaya yakalanmış ve dağılmak zorunda kalmıştı. Bir gün şafak söktükten sonra, günün ilk saatlerinde şehrin üzerine yoğun bir sis bulutu çökerek bahar mevsiminde açık gökyüzünü kaplamıştı.
Şehrin yakınında beliren büyük bir ejderhanın hayvanları yediği de rivayet ediliyordu. Midyelerin içinden kan akmış ve ay, açıklanamayan tuhaf biçimler almıştı. Bu garip olay ve rivayetler savunmacıları psikolojik olarak yıprattıysa da, halk yine de şehirlerinin hâlâ Tanrı'nın ve Meryem Ana'nın sürekli koruması altında bulunduğuna, İstanbul'un kurtulacağına inanıyordu.
Her an düşme ihtimali bulunan şehirde Hıristiyanlar'ın hafızalarında canlanan eski bir kehanet şöyleydi: "Gökyüzünden bir şövalye inecek ve Konstantin Sütunu'na gelip kendisine bir melek tarafından getirilen topuzla düşmanları İran Dağları'na kadar kovalayıp yok edecek."

05 Haziran 2022, Pazar
ERHAN AFYONCU
Bugünkü ihracat yasaklarını biz 6 asır önce koymuştuk

Sesli dinlemek için tıklayınız.

00:00
00:00

Tüm Sesli Haberler
Dünyada bazı devletler, ülkelerindeki gıda arzını korumak ve iç piyasadaki fiyatları dengelemek için ihracat yasakları koydular. Osmanlı da üretici ve tüketiciyi korumak için bazı ürünlerin satışını “memnu meta” (yasaklı mallar) adı altında sınırlandırmış ve ülke dışına çıkarılmaması için çeşitli denetleme mekanizmaları kurmuştu

Hindistan, Cezayir, Malezya gibi ülkeler gıda arzını korumak ve iç piyasadaki fiyatları dengelemek için yağ, tavuk, buğday gibi temel gıda maddelerinin ihracatını yasakladılar. Osmanlılar da tüketiciyi korumak için piyasadaki bazı ürünlerin satışında narh olarak adlandırılan bir üst limit belirlerken, yine tüketici ve üreticiyi korumak, arz-talep dengesini sağlamak için bazı ürünlerin satışını "memnu meta" (yasaklı mallar) adı altında sınırlamaya çalışmıştı. Bu konuda rahmetli Zeki Arıkan ve Murat Türk'ün araştırmaları vardır.

Venedik

KORUMA SİYASETİ
Anadolu gerek sahip olduğu zenginlikler gerek Doğu ile Batı arasındaki stratejik konumundan dolayı tarih boyunca önemli ticaret merkezlerinden biri oldu. Osmanlılar da bazı devletlere verdiği kapitülasyonlarla bu stratejik konumu ticari yönden canlı tutmaya devam etti. Ticaretin gelişmesi için yabancı devletlerin tüccarlarına çeşitli kolaylıklar sağlamakla birlikte, bazı malların çeşitli sebeplerden dolayı ülke dışına çıkmaması için de mücadele etti. Üretimi yetersiz olan "hububat, pamuk, deri, balmumu" gibi ürünlerle birlikte "at, silah, barut, maden" gibi bazı stratejik ürünler "memnu meta" (yasaklı mallar) olarak adlandırıldı ve ülke dışına çıkarılmaması için çeşitli denetleme mekanizmaları kuruldu.
Memnu meta listesinde yer alan en önemli ürün hububattı. Venedik, Fransa, İspanya gibi devletler buğday ihtiyaçlarını tarih boyunca genellikle Rusya, Anadolu ve Romanya'dan sağladılar. Bizans, Türkiye Selçukluları ve Anadolu Beylikleri gibi Osmanlılar da ilk devirlerde dönem dönem hububatı bu devletlere karşı bir silah olarak kullandı. 1390'larda Batı Anadolu'daki beyliklerin hâkimiyetine son veren Yıldırım Bayezid, ilk iş olarak buğday ihracatını yasakladı.

Frenk tüccar.

Buğday ihtiyacı olan devletlerin Ege çevresine yönelmesiyle de fiyatlar hızla yükseldi. Arz-talep dengesizliğinden dolayı bu devletler büyük bir zarara uğradılar. Üretimin bol olduğu zamanlarda ise ihracat yasağı gevşetilerek ekonomik kazanç sağlandı. Çelebi Mehmed, Venediklilere verdiği ahidnâme ile hububat ithal etmelerine izin verdi. 1446'da ve 1451'de yenilenen antlaşmalar, İstanbul'un fethi sırasında Venedik'in bir süreliğine tarafsız kalmasını sağladı.
16. yüzyılın ortalarında Fransa ile kurulan siyasi ilişkiler, Fransa tüccarlarına çeşitli kolaylıklar sağlayan kapitülasyonların verilmesine sebep oldu. 1570'lerde İngiliz tüccarlara, 1612'de Hollandalı tüccarlara benzer kolaylıklar sağlandı. Ticaret genellikle Doğu'nun tarımsal ürünleri ile Batı'nın işlenmiş madenlerine dayanmaktaydı.

Avrupalı bir tüccar, padişahın huzurunda.

KURAKLIK VE KITLIK
16. yüzyılda Akdeniz çevresinde yaşanan nüfus artışı, sık görülmeye başlayan kuraklık ve çekirge istilaları, mevcut hububatın ihtiyacı karşılamamasına sebep oldu. Böylece hububatın ihracatına dair yasaklar tekrar gündeme geldi. 1555'ten sonra hububat üretiminin yetersizliğinden dolayı fiyatlar hızla yükseldi. Başlangıçta stratejik bir silah olarak kullanılmak için memnu meta kategorisinde değerlendirilen hububat, artık üretim yetersizliğinden dolayı zorunlu şekilde yasaklanmaya başlandı.
Sadrazam Rüstem Paşa, Kanuni Sultan Süleyman'a yazdığı bir arzda, "Kâfir hem dinimizin hem memleketimizin düşmanı iken kendi vilayetimizden tereke (tahıl) vermek ve düşmanı kuvvetlendirmek hiç bize düşer iş değildir" diyordu. Bu tarihlerden sonra imparatorluk coğrafyasındaki pek çok kadıya "küffara denizden zahire satanların" en ağır şekilde cezalandırılması yönünde emirler gönderilmeye başlandı.
Osmanlı'yla ticaret yapmak için limana yaklaşan yabancı ülke gemileri, geri dönerlerken dikkatlice aranırdı. Arama sonucunda gemilerinde memnu meta olmadığına dair kendilerine bir belge verilirdi. Bütün önlemlere rağmen bazı açgözlü insanlar hububatı yüksek fiyatlardan yabancı tüccarlara satmaya devam etti.

Anadolulu Türk köylüleri.

Memnu meta listesinde yer alan diğer bir ürün ise pamuktu. Osmanlılar, dokuma sanayiinin önemli bir hammaddesi olan pamuğu iklimin elverişli olduğu her yerde yetiştirdiler ve iç pazarın ihtiyacını karşılamaya çalıştılar. Pamuk, Avrupa'da dokuma sanayiinde yaşanan gelişmelerden sonra oldukça fazla ihtiyaç duyulan bir ürün haline geldi. İlk dönemlerde özellikle Venedik, Osmanlı topraklarından oldukça fazla miktarda pamuk ithal etmekteydi. Bu durum, 1550'li yıllarda Osmanlı esnafını olumsuz etkilemeye başladı. Böylece pamuk ve pamuk ipliği de memnu meta kategorisinde değerlendirildi.
Tıpkı hububatta olduğu gibi pamuk üretim merkezlerine ve önemli liman kentlerine bu ürünlerin yabancı devletlere satılmaması yönünde emirler gönderildi. 1620'den sonra ise pamuk memnu meta kapsamından yavaş yavaş çıktı ve yabancı devletlere ihraç edildi. Memnu meta kategorisinde değerlendirilen diğer ürünler arasında "yün, deri, sebze, meyve, çeşitli madenler, kereste, barut, gülle, silah, at, koyun, balmumu, zift" de bulunmaktaydı.

İHRACI YASAK MALLARIN DENETLENMESİ EMRİ
1583'te Mora'ya hangi ürünlerin memnu meta kapsamına girdiğine dair oldukça kapsamlı bir emir gönderilmişti.
"Mora beyine hüküm ki
Mektup gönderip, mukaddema emr-i şerif gelip, Holomiç İskelesi'nde olan eminler ve memurlar deniz tarafından kâfirlere sığır ve koyun ve sade yağ ve bunun emsali erzak vermeye izin vermekle bu bahane ile yarar at ve yabancılara tahıl verip Mora Vilayeti'nde kıtlık olduğunu vilayet ahalisi haber vermiştir. İpek ve koyun yünü gibi maddelerin kifayet miktarından fazlası verilsin, ancak silah, zırh, barut, at, kurşun, balmumu, deri, don yağı gibi maddelerin verilmemesi ferman olunmuş iken zamanla yasaklanan malların küffara verilmeye başlandığı bildirilmiştir. Yasaklanan mallar küffara verilmeyip eskisi gibi zapt olunmasını emredip buyurdum ki: Bu minvalde mukayyet olup daha önce verilen emir gereğince amel edip yasaklanan mallardan bir nesne verdirmeyesin. Şöyle ki küffara yasaklanan mallardan verildiğini duyarsam asla özrünüz makbul olmaz. Sancağın elinden alınmakla kalınmaz envaı azarlamalara maruz kalman da mukarrerdir. Ona göre mukayyet olup yasaklanan malları verenleri hapsettirip arz edesin." (Mühimme Defteri, nr. 49, hk. 168).

1584'te Venedik ve Fransız elçilerinin ihracatı yasak olan malların bazı gemilere yüklenmesine yardım ettikleri haber alınınca çözüm yolu olarak iskelelerde gemilerin kontrol edilmesi emri verilmişti:
"İstanbul muhtesibine hüküm ki
Venedik ve Fransa elçileri bazı küffar gemilerine deri ve bazı mallar yükleyip yoklama yapılmadan gemileri iskeleden çıkarıp hile yaptıkları duyulmuştur. Şimdi, küffara deri ve bazı maddelerin verilmesi yasaktır. Bunun gibi gemilerin iskelelerden yoklanmadan çıkarılmamasını emredip buyurdum ki: ...vardığında bu minval üzere hile yaptıkları vaki ise verilmesi yasak olmayan malları gemilere yükleyip gitmek üzere olduklarında varıp gemileri yoklayıp gemileri iskeleden çıkarasın. Küffara verilmesi yasak olan mallardan nesne alıp gitmekten sakınasın." (Mühimme Defteri, nr. 53, hk. 346).

***

SANAYİ VE TEKNOLOJİ BAKANLIĞI'NIN KÜLTÜR HİZMETİ

Sanayi ve Teknoloji Bakanımız Mustafa Varank, esprili kişiliği ve pratik iş yapma becerisiyle öne çıkan bir siyasetçimizdir. Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı'ndaki önemli hizmetlerinin yanında kültür tarihimiz için de önemli işlere imza atmaya başladı. Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, bakanlığın bünyesindeki İzmir Kalkınma Ajansı'ndan önemli kitaplar yayınlamaya başladı. En son çıkanlardan biri de "19. Yüzyıl İzmir'inde Ressam Boğos Tatikyan, Tatikyan Matbaası" isimli eser.

Boğos Tatikyan'ın İzmir'de 1840'larda açtığı ve kendisinden sonra da 1922'ye kadar devam eden Tatikyan Matbaası, Türkiye'nin önemli matbaalarındandı. Boğos Tatikyan, matbaacılığından ziyade kendi döneminde yaptığı resimlerle bilinir. Taşbaskısı padişah portreleri, esnaf resimleri çok canlıdır. Adeta fotoğraf gibidir. Tatikyan Matbaası'nın bastığı resimler, 19. yüzyıl İzmir'inin gündelik hayatını yansıtır.
Ömer Durmaz ve İskender Dereli'nin kaleme aldığı eser, büyük boyda ve çok kaliteli bir baskıyla yayınlanmış. Ancak sadece 250 adet basılmış. Eserde, birçok kaynak kullanılarak Tatikyan ailesi ve matbaa hakkında bilgiler anlatıldıktan sonra, Tatikyan Matbaası'nda basılmış olan kitap, broşür, resimlerden örnekler yayınlanıyor. Bu kitap, İzmir tarihi açısından son derece önemli yayın olmuş. Darısı diğer şehirlerin başına.

12 Haziran 2022, Pazar
ERHAN AFYONCU
Padişahlar ölünce kargaşayı önlemek için dublör kullanmıştık

Sesli dinlemek için tıklayınız.

00:00
00:00

Tüm Sesli Haberler
İngiltere Kraliçesi II. Elizabeth, sağlık sorunları nedeniyle tahttaki 70. yıldönümü törenlerinde halkı hologramıyla faytondan selamladı. Osmanlı döneminde ise Çelebi Mehmed ve Kanuni’nin ölümlerini gizlemek için yerlerine dublör konulmuştu
Kanuni ömrünün son günlerinde, Sigetvar (Zigetvar) seferine çıktı. 7 Ağustos 1566'da Sigetvar muhasarası başladı. Günler geçtikçe ihtiyar padişahın hastalığı iyice artmıştı, ancak kale de bir türlü alınamıyordu. Kanuni kuşatmanın uzaması üzerine, "Bu kale benim yüreğimi yakmıştır. Dilerim Hak'tan ateşlere yana" demişti.

BÜYÜK TÜRK'ÜN ŞEHADETİ
Sigetvar tamamen düşmek üzere iken 6/7 Eylül gecesi "Büyük Türk" ölmüştü. Sigetvar ise düşmek üzereydi. Böyle bir durumda padişahın ölümünün asker arasında duyulması bir aylık çabayı boşa çıkarabilirdi. Veziriazam Sokollu Mehmed Paşa, padişahın ölümünden haberdar olanlara bunun bir sır olarak saklanmasını ve gerekenlerin yapıldıktan sonra padişahın yattığı yerin altına gömülmesini emretti. Kanuni'nin cesedi iç organları çıkarıldıktan sonra misk ve amber kokuları sürülerek tahtın altına geçici olarak defnedildi. Bir adam da padişahın yatağına hasta gibi yatırıldı. Kanuni, tahta çıkalı 46 yıl olmuştu ve şehit düştüğünde 71 yaşındaydı.
Sokollu, durumu askerden gizlemişti. Ancak kalenin bir an önce ele geçmesi lazımdı. Ordu komutanlarına, "Çok şükür padişahın sağlığı düzelmek üzeredir, fakat kalenin fethinin gecikmesinden dolayı huzursuzluk duymaktadır. Padişahımızın emri Sigetvar'ın bugün fethedilmesidir" yönünde bir emir gönderdi. Veziriazamın teşvikleriyle son hücum yapıldı ve 7 Eylül'de Sigetvar tamamen fethedildi.

İkinci Selim ve devlet ileri gelenleri, Kanuni için dua ediyor.

DURUM İDARE EDİLDİ
Veziriazam, bu arada kalenin fethi bahanesi ile Kütahya sancakbeyi ve tahtın tek vârisi olan Şehzade Selim'e babasının öldüğünü bildiren bir mektup gönderdi. Veziriazam, haberin asker arasında olumsuz bir etki yapacağından korktuğu için padişahın ölümünü saklamaya devam etti. Kalenin fethinden sonra veziriazam günlük rutin işlere devam ederek şüphe yaratmamaya çalıştı.
Durumu vezirlerden bile saklayan Sokollu, ordu içerisine adam sokarak askerin düşüncelerini sürekli takip etti. Askerlerin içerisinde padişahın hiç gözükmemesi üzerine dedikodu artmıştı. Söylentiler artınca tellallar çıkaran veziriazam, Kanuni'nin cuma namazını kalede kılacağını ilan etti. Daha sonra da padişahın ayağının incinmesinden dolayı cuma namazına gelemeyeceğini duyurarak durumu idare etmeye devam etti. Çeşitli aldatmacalarla 22 gün geçiren veziriazam, askerin padişahın gelip bahşiş vermesini istemesi üzerine, Kanuni'nin başkanlığında divan toplantısı yapılacağı haberini askere ilan etti. Padişahın ölümü vezirlere haber verilmemişti ama devlet ileri gelenleri durumu anlamışlardı. Divan toplantısından önce mırıldanan vezirleri ziyaret eden veziriazamın adamları, onları düşman içerisinde bulunulmasından dolayı padişahın hayatta olduğuna askerin inandırılması gerektiğine ikna etti.
9 Ekim 1566 günü divan toplandı. Divana gelen Yeniçeri Ağası Ali Ağa, veziriazamdan aldığı talimat uyarınca dışarı çıktığında yeniçerilere hitaben padişahın, "Berhüdar olup yüzleri ak olsun, gazaları mübarek olsun, yoldaşlığı tamam edip kaleyi iyi bir duruma getirsinler. Bütün bahşiş ve zamları verilsin" dediğini nakletti. Ardından da padişahtan hemen yerine getirilmesi gereken bir emir almış gibi atına binip kaleye gitti. Bu haber üzerine padişahın otağı önünde toplanan asker dağıldı. Durum yine idare edilmişti.
Sokollu, Sigetvar'ın çevresindeki kaleleri de fethettirerek biraz daha zaman geçirdi. Şehzade Selim'in orduya yetişmesi için zaman geçiriyordu. Şehzadeye acele etmesi için bir mektup daha gönderdi.
Sokollu Mehmed Paşa, İkinci Selim'in yaklaştığı haberini alınca askere maaş dağıttıktan sonra orduyu 20 Ekim'de Sigetvar önünden Belgrad'a doğru hareket ettirdi. Kanuni'nin cesedi gömüldüğü yerden çıkarılıp gizlice hazırlanan ceviz tabuta konulmuştu. Tabut arabaya konulup otağ-ı hümayun kaldırıldıktan sonra ordu törenle yola çıktı. Bir süre yol alındıktan sonra veziriazam güvenli topraklara gelindiğini söyleyerek birkaç yüz asker ve saray ağalarını bırakıp askeri padişahın arabasından uzaklaştırdı. Ardından da emir verdi ve hafızlar Kuran okumaya başladı.

Kanuni Sultan Süleyman'ın cenazesi.

BÜTÜN ORDU AĞLADI
Hafızların Kuran okumasından durumu anlayan padişahın yakın çevresindeki görevliler başlarına siyah giydiler. Haber dalga dalga yayıldı. Bütün ordu ağlayıp dövünüyordu. Öyle bir an oldu ki, asker yürümeyi bıraktı. "Hay Sultan Süleyman Han" diye feryada başladı. Bunun üzerine Sokollu, askerlerin yanına gidip "Kardeşler, yoldaşlar niçin yürümezsiniz. Bunca yıllık İslam padişahını Kuran ile uğurlayalım. Gaza ile Macaristan'ı İslam ülkesi yaptı. Hepimizi ihsanlarıyla besledi. Karşılığı bu mudur ki, cesedini başımız üstünde götürmeyelim. Oğlu Sultan Selim Han padişahımız 17 gündür Belgrad'da sizi bekler. Merhum padişahımız bütün bahşiş ve zamlarınızı ona vasiyet etti. Hafızlar durmayın, acımızın devası Kuran'dır" diyerek askeri sakinleştirdi.
İkinci Selim siyah kaftanla padişahın cenazesini karşıladı. Kanuni'nin cenazesinin bulunduğu araba önünde İkinci Selim ve devlet adamları dualar ettiler. Daha sonra Kanuni'nin ikinci kez cenaze namazı kılındı. Ardından Kanuni'nin cenazesi ordudan ayrı bir kafile ile İstanbul'a doğru yola çıkarıldı ve yol boyunca durumu öğrenen halkın ağlamaları ve dualarıyla karşılandı.
Kanuni'nin cenazesi İstanbul'da Şeyhülislam Ebussuud Efendi tarafından üçüncü defa cenaze namazı kıldırıldıktan sonra Süleymaniye Camii'ndeki türbesinin inşa edilmesi düşünülen yere götürüldü. Türbe henüz yapılmadığı için mezarın üzerine bir çadır kurulmuştu. Kanuni, Mimar Sinan'ın nezaretinde hazırlanan mezarına gömüldü.

Çelebi Sultan Mehmed

PADİŞAHIN ÖLÜMÜNÜ 42 GÜN GİZLEDİLER
1421 Mayıs'ında Edirne Sarayı'nda vefat eden Çelebi Mehmed'in ölüm haberi asker ve halktan tam 42 gün gizlenmişti. Çelebi Mehmed vefat etmeden önce yerine oğlu Şehzade Murad'ın geçmesini ve diğer oğullarının can emniyetinin sağlanmasını vasiyet etmişti. Vasiyeti gereği ölür ölmez Amasya'da bulunan Şehzade Murad hemen Edirne'ye çağrıldı. Ama şehzade Amasya'dan Edirne'ye gelene kadar Çelebi Mehmed'in öldüğü gizli tutulmalıydı. Çünkü bir padişah öldüğünde, diğeri tahta çıkana kadar askerler yağma yapıyor, tam bir anarşi ortamı başkente hâkim oluyordu. Ayrıca Bizans bunu öğrenirse elinde bulundurduğu Yıldırım'ın oğlu Şehzade Mustafa'yı Edirne'ye göndererek iç çatışmaya sebep olabilirdi.
Tüm bu tehlikeleri bilen idareciler hemen Edirne'den dışarı çıkılmasını yasakladılar. Bu arada babasının ölüm haberini alan Şehzade Murad da yola çıkmıştı. Ama Bursa'ya gelmesi bir ayı buldu. Önce Bursa'ya gelerek burada hükümdarlığını ilan etti. Bunlar olurken Çelebi Mehmed'in ölümü yine gizli tutuldu ve başhekim ile iki vezirden başka kimse bunu öğrenemedi. Her gün iki hekim saraya gelerek padişahın tedavisi için ellerinden geleni yaptıklarını, ama tam iyileşme için bazı ilaçların getirilmesi gerektiğini söyleyerek saray halkı ile askeri oyalıyordu.

Çelebi Mehmed ölüm döşeğinde.

Bu arada cesedin bozulmasını önlemek için iki hekim, Çelebi Mehmed'in iç organlarını çıkardıktan sonra sultanın organlarını odanın içinde kazdıkları bir çukura gömdüler. Sonra cesedin geri kalanını da özel ilaçlar sürerek koruma altına aldılar ve yaşıyormuş gibi yatağa yatırdılar. Ancak askerin sabrı gün geçtikçe tükeniyordu ve bir an önce padişahın gösterilmesini istiyordu. Bunun üzerine Veziriazam Bayezid Paşa çok ilginç bir yola başvurdu. Ölmüş haldeki Çelebi Mehmed'e elbiseleri giydirilip içerinin tam olarak görülmediği bir mekândan askere gösterilmişti. Ayrıca arkasına saklanan biri yardımıyla da Çelebi Mehmed'in kafası ve kolları sallanarak da sağlığının iyi olduğuna askeri inandırmışlardı.
Şehzade Murad, Bursa'ya gelip padişahlığını ilan ettikten sonra hem asker hem de Bizans, Çelebi Mehmed'in öldüğünü öğrenmişti. Böylece Osmanlı padişahları içinde ölümü gizlenen ilk padişah da Çelebi Mehmed olmuştu.

19 Haziran 2022, Pazar
ERHAN AFYONCU
Elon Musk’ın tweet’inin esrarı

Sesli dinlemek için tıklayınız.

00:00
00:00

Tüm Sesli Haberler
Elon Musk, İstanbul’un fethiyle ilgili attığı tweet’inde Batı’da çok yaygın olan “Açık unutulan kapı” efsanesine atıf yapıyor. Güya kuşatma sırasında herkesin açık unuttuğu kapı Kerkoporta, dünya tarihinin akışını değiştirmiştir. Açık kapı söylentisi, fethin şokunu atlatmak ve şehrin Türklerin eline geçmesini küçümsemek için çıkarılmıştır
Hammer'den Stefan Zweig'e kadar birçok Batılı tarihçi ve edebiyatçı, İstanbul'un fethinin son safhasını şu şekilde anlatır: Surların arasında dolaşan birkaç Türk askeri, Edirnekapı ile Eğrikapı arasında bulunan "Kerkoporta/ Cambazhane" denilen yayalara ayrılmış küçük kapılardan birisinin aklın alamayacağı bir unutkanlık yüzünden açık kaldığını görür. Diğer askerlere de haber verilir ve Türkler bu kapıdan girerek İstanbul'u fethederler. Herkesin unuttuğu bir kapı olan Kerkoporta, yani küçücük bir rastlantı sayesinde dünya tarihinin gidişi değişmiştir.

Elon Musk'ın paylaştığı çizimde, yatmakta olan bir Bizans askeri "Kapıyı kilitledim mi?" diyor.

KAYNAKLARLA ÇELİŞİYOR
Bu bilgi sadece Dukas Tarihi'nde vardır ve Dukas kuşatma sırasında Midilli'dedir. İddiaları dönemin diğer kaynakları ile uyuşmaz. Dönemin Türk kaynakları ile Nicolo Barbaro, Halkondil, Jacopo Tedaldi, Kievli İsidoro, Sakızlı Leonardo Ubertino Puscolo, Tomaso Eparchos ve Nestore Iskinder gibi Batılı kaynaklar incelendiğinde fethin son aşamasının hiç de bu şekilde olmadığı anlaşılmaktadır. Kaynaklara göre Türk askerleri yıkılmış büyük gediğin olduğu surlardan savaşarak girmişlerdir.
Açık kapı söylentilerinin gerçekle alakası yoktur. Fethin şokunu atlatmak ve şehrin Türklerin eline geçmesini küçümsemek için çıkarılmıştır. Bu rivayet Batı'da çok yaygındır. "Kapıyı kilitle, kapıyı açık bırakma" sözü de Avrupa'da deyim olmuştur. Ancak yerli ve yabancı tarihlerin çoğuna göre Türk askerleri bugünkü Topkapı'ya yakın bir yerden savaşarak şehre girmişlerdir.

Fatih, İstanbul'a giriyor.

SURLAR YIKILARAK GİRİLDİ
Kuşatmanın ilerlediği günlerde Osmanlı toplarının çoğu Topkapı-Edirnekapı arasına kaydırıldı ve bu bölgeye yüklenilmeye başlandı. 29 Mayıs sabahı binlerce askerini arka arkaya şehit veren Osmanlı ordusu karşısında Bizans'ın dayanma direnci kalmamıştı. Şehre her taraftan saldırılıyordu. Ancak asıl savaş Topkapı-Edirnekapı arasındaki surlarda oluyordu.
Fatih, şehrin en zayıf kısmı olduğunu anladığı Topkapı-Edirnekapı arasındaki surları günlerce süren top ateşiyle tahrip ettirmişti. Bu yüzden asıl hücum bu bölgeden yapılmaktaydı. Surlarda 20-30 metrelik gedikler meydana gelmişti. Topkapı'daki büyük burç da lağımla (yer altından kazılan tünelde barut patlatılması) tamamen yıkılmıştı.
Dış surlar tamamen ortadan kaybolmuştu. Bizanslılar, kazıklar ve diğer malzemelerle gedikleri kapatmaya çalışmışlardı, ancak fazla fayda sağlamamıştı. Nitekim bu bölgenin ismi, surların toplardan ve atılan lağımlardan dolayı gördüğü tahribat yüzünden, fetihten sonra "Top Yıkığu Mahallesi" olarak anılmıştır.
Fatih, hücumun ağırlığını büyük gediğin olduğu Topkapı'dan (Saint Romanus) yapmaktaydı. Bir gülle parçası şehrin en önemli savunucularından olan Cenevizli Giustiniani'yi yaraladı. Adamlarının komutanlarını alarak Haliç'teki gemilerine gitmeleri, Bizanslıların son direncini de kırdı. Bu sırada Topkapı civarındaki surlara çıkan Türk askerlerini gören Bizanslılar, haykırarak şehrin iç kısımlarına doğru kaçmaya başladılar.
Topkapı surlarında ardı ardına Türk bayrakları dalgalanır oldu. İstanbul bir anda "Şehir düştü, şehir düştü" sesleriyle çalkalanmaya başladı. Surlarda dalgalanan Bizans kartalı ve Aziz Markos'un aslanı bulunan bayrakların yerini Türk sancakları almıştı. Şehrin savunması çökmüştü. Binlerce Türk askeri içeriye girmeye başladı. Fatih ve askerleri, şehri açık bir kapıdan değil surları yıkarak fethetmişlerdi.

İstanbul'un surları.

HERKES BİRBİRİNİ SUÇLADI
İstanbul'dan kaçanların Ege'deki adalara varmasından sonra, İstanbul'un düştüğü haberi her tarafa yayıldı. Mektuplar yazılarak hızlı gemilerle Venedik senatosuna ve papaya gönderildi. 29 Haziran akşamı haber İtalya'ya ulaşmıştı. Mektup senatoda okunduğunda salonu derin bir sessizlik kapladı. Senato üyeleri korku ve şaşkınlıkla birbirlerine baktılar. Ağıtlar, çığlıklar birbirini takip etti. Kimisi saçını başını yolarken, kimisi de göğsünü yumrukluyordu. Hıristiyan dünyası bugün dahi atlatamadığı bir şoka girmişti. Kimse bu duruma inanamıyordu. Bazıları Bizans'ın yardımına gidilmediği için Avrupa'daki Hıristiyan devletleri suçluyor, bazıları da Bizanslıların işledikleri günahların sonucunda bunların olduğunu ifade ediyordu. Haber yayıldıkça her yerde yeni bir haçlı seferi düzenleme fikri hâkim oldu. Haber papaya ulaştığında, Papa V. Nicolas, "Hıristiyanlığın utancıdır bu!" diye bağırmıştı.
İtalya'dan Sırbistan'a herkes sıranın kendilerine geldiğine inanıyor ve korkuyordu. Vaizler şehir şehir dolaşarak halka durumu duyurdular. İnsanların günahları yüzünden Doğu Roma'nın başkentinin Türklerin eline geçtiği, eğer insanlar dine dönmezlerse Fatih'in Roma'ya kadar geleceğini anlattılar.
İstanbul'un Türklerin eline geçmesi Hıristiyan dünyasında birçok ağıt yakılmasına sebep oldu. Hıristiyanlar İstanbul'un Türklerin eline geçmesini, Romalıların Kudüs'ü yakıp yıkması, Hazreti İsa'nın çarmıha gerilmesi ve dünyanın sonu gibi insanlık tarihindeki büyük felaketlerden birisi olarak algıladılar.

Fatih'in topu.

YAKINIP DÖVÜNMEK FAYDA ETMEZ
Stefan Zweig, İstanbul'un fethinin son anını şöyle anlatır: "Zor, başarılmış ve düşman saldırılarının en korkuncu şimdilik savuşturulmuştur. İşte tam bu sırada, insanlık tarihinde zaman zaman karşılaşılan gizemli anlardan birine, çok acıklı bir olaya tanık olunuyor ve bu olay, Bizans'ın yazgısını kesin olarak belirliyor. Hiç akla gelmeyen, çok tuhaf bir şey olmuştur. Dış surlarda açılan ve asıl saldırı yerinin hemen yanında bulunan bir gedikten, içeriye birkaç Türk askeri sokuluyor. Bunlar, iç surlardan içeriye girmeyi göze alamıyorlar. Fakat iki sur arasında şaşkın şaşkın dolaşarak çevreyi seyrederlerken, Kerkoporta denilen küçük bir kapının, anlaşılmaz bir tedbirsizlik yüzünden açık kalmış olduğunu görüyorlar. Aslında bu, büyük kapıların henüz açılmadığı saatlerde ve barışta yayalara ayrılmış bir sürü küçük kapıdan biridir. Askeri bakımdan hiçbir önemi bulunmadığı için de varlığı son gecenin büyük telaşı içinde unutulmuş olmalıydı. Yeniçeriler tepeden tırnağa tahkim edilmiş bu surların tam ortasında bulunan bu kapının açık olduğunu hayretle görüyorlar. İlk önce bunun bir savaş aldatmacası olabileceğini düşünüyorlar; açılan her gediğin, her mazgal deliğinin ve bütün istihkâm kapılarının önünde, binlerce cesedin yükseldiği, üzerlerine kızgın yağların döküldüğü, ok ve kargı yağmuruna tutuldukları bir sırada, sanki barış anının bir pazar günüymüş gibi kentin tam da merkezine açılan bu Kerkoporta Kapısı'nın içeri girmelerini davet edercesine açık tutulması anlaşılır gibi değildi.

Türk topçuları.

Her türlü olasılığı göz önünde bulundurarak yardımcı kuvvet çağırıyorlar ve bütün bir kıta asker, hiçbir engellemeyle karşılaşmadan ellerini kollarını sallaya sallaya içeriye giriyor ve her şeyden habersiz Bizanslı dış sur savunucularını arkadan sarıveriyorlar. Birkaç savunmacı, Türkleri arkalarında görünce birden paniğe kapılıyor ve böylece bütün savaşlarda toplardan çok daha öldürücü bir etki bırakan feryat, kulaktan kulağa hızla yayılan bir söylentinin acı feryadı yükseliyor: 'Kent ele geçirildi.' Türkler sevinç içinde ve çılgınca haykırarak bu yalanı tüm çevreye yayıyorlar: 'Kent ele geçirildi, kent ele geçirildi.'
Bu söylenti Bizanslıların bütün direncini kırıyor. İhanete uğradıklarını sanan paralı askerler, hiç vakit geçirmeden limandaki gemilere binip canlarını kurtarmak için siperlerini terk ediyorlar. İmparator Konstantin'in, kendisine bağlı birkaç adamıyla ileriye fırlayıp kente girmekte olan düşmana karşı koymaya çalışması da boşunadır. Müthiş bir çatışma ve boğuşma anında yere düşüyor ve kendisini tanımayan bir Türk askeri tarafından öldürülüyor, ancak ertesi gün, ceset yığınları arasında, altın kartallarla işlenmiş bir çift erguvan renkli ayakkabının fark edilmesiyle, son Doğu Koma İmparatoru'nun, Romalılara yakışır biçimde, çarpışarak yaşamını ve imparatorluğunu kaybettiği anlaşılıyor. İşte bir toz zerreciği kadar küçücük bir rastlantı, herkesin unuttuğu kapı Kerkoporta, dünya tarihinin akışını kesin biçimde değiştirmiştir."
Stefan Zweig, "Herkesin unuttuğu kapı Kerkoporta, dünya tarihinin akışını kesin biçimde değiştirmiştir" dedikten sonra "Dehşete kapılan Avrupa, kayıtsız kalması yüzünden, açık unutulan şu lanet olası kapı, Kerkoporta'dan içeriye giren ve insanlık tarihinin akışını değiştiren yıkıcı bir gücün, yüzyıllar boyunca ellerini ve kollarını bağlayacağını ve hareketsiz bırakacağını anlıyor. Fakat insan yaşamında olduğu gibi tarihte de kaybolmuş bir anın yakınıp dövünmekle geri getirilebileceği hiç görülmemiştir. Bir tek saatin kaybettirdiği şeyi, bin yıl geri getiremez" diye de ilave eder.
(İnsanlığın Yıldızının Parladığı Anlar, çev. Kasım Eğit, Can Yayınları).

26 Haziran 2022, Pazar
ERHAN AFYONCU
Avrupa karnını doyurmak için yine bize muhtaç oldu

Sesli dinlemek için tıklayınız.

00:00
00:00

Tüm Sesli Haberler
Rusya ile Ukrayna arasındaki savaş, büyük bir gıda krizini tetikledi. Türkiye ise savaşın başından beri yürüttüğü politikalarla gıda krizini çözmek için uğraşıyor. Osmanlı Devleti, 18. ve 19. yüzyıllarda kıtlık yaşayan İngiltere, Fransa, İtalya ve Avusturya gibi birçok Avrupa ülkesine buğday göndererek insani vazifesini yapmıştı

Rusya ile Ukrayna arasında 4 aydır devam eden savaş, enerjinin yanında gıda krizini de tetikledi. Türkiye ise yürüttüğü politikalarla hem savaşı sona erdirmek hem de gıda krizinin çözümü için önemli adımlar attı. Ukrayna ve Rusya limanlarında bekletilen tahıl yüklü gemileri Karadeniz'e çıkarabilmek için her şeyi yapıyor. Osmanlılar da benzer şekilde kıtlık zamanlarında Avrupa'nın birçok ülkesine buğday göndermişti.

Vasnetsov'un "Mahşerin Dört Atlısı (Ölüm, Kıtlık, Savaş, Fetih) Tablosu".

İNGİLTERE'YE BUĞDAY
Aslında Osmanlı iktisadi anlayışında tahıl ürünlerinin başka ülkelere satışı yasaktı. Bu yasak sıkı tedbirlerle takip edilir ve yasağı çiğneyenler ağır cezalara çarptırılırlardı. Buna mukabil zaman zaman siyasi dengeleri belirlemek adına Avrupa ülkelerine, özellikle büyük kıtlık yıllarında tahıl satışına müsaade edilirdi. Mesela, 1701-1714 yılları arasında devam ve Avrupa'nın büyük birçok ülkesinin dahil olduğu "İspanya Veraset Savaşları"nda böyle bir siyaset izlendi.
Osmanlı, İspanya Veraset Savaşı'na doğrudan müdahil olmadı, ancak savaştan olumsuz etkilendi. Özellikle Akdeniz'de korsanlık faaliyetlerinin artması Osmanlı Devleti'ne ciddi zararlar verdi. Savaşın devam ettiği yıllarda Avrupa genelinde büyük bir kıtlık da baş gösterdi. Zaten tahıl açısından dışa bağımlı olan birçok Avrupa ülkesi, özellikle Osmanlı topraklarındaki tahılı alabilmek için İstanbul'da yoğun bir diplomasi trafiği başlattı.
Her ne kadar savaş süresince defaatle ilgili görevlilere buğdayın Avrupa ülkelerine satılmasına engel olunması emredilse de görüşmeler neticesinde kıtlıktan en fazla etkilenen İngiltere'ye tahıl satılabileceğine dair özel bir izin çıkarıldı. Bunun için Süleymaniye Camii ve imareti evkafına ait Gelibolu'daki bazı depolarda muhafaza edilen buğdayın İngiltere'ye satılmasına izin verildi. Bu izin sayesinde savaş ve kıtlık sebebiyle zor günler yaşayan İngiltere rahat bir nefes alabildi.

Fransa'da kıtlık.

VENEDİK DE RİCA ETTİ
Aynı tarihlerde Fransa'da da büyük bir kıtlık yaşanmaktaydı. 1709'daki kıtlıkta 600 bin kişi öldü ve Fransa kıtlık yüzünden düşmanlarına ciddi tavizler vermek zorunda kaldı. Şubat 1710'da İstanbul'daki İsveç elçisi, Fransa'da zor durumda olan elçileri için buğday satın alıp gönderme izni istedi. Meseleyi değerlendiren Bâbıâli, yani Osmanlı hükümeti İsveç elçisine Fransa'daki meslektaşına gönderilmek üzere oldukça fazla buğdayı satın alabilme izni verdi. Boğazhisar (Çanakkale) dizdarına da buğdayın geçişine engel olunmaması yönünde emir gönderildi.
Osmanlı yönetimi sonraki yıllarda da Avrupa'da kıtlık ile baş etmek zorunda kalan devletlere yardıma devam etti. Mesela, Nisan 1775'te Venedik'te büyük bir kıtlık baş gösterdi. Venedik elçisi, ücreti mukabilinde 16 bin kile (410 ton) buğday satılmasını talep etti. Buğday, Karaağaç iskelesinden Venedik gemilerine yüklendi.
1800'lerde İngiltere'de büyük bir kıtlık yaşandı. Osmanlı ile İngiltere arasındaki ittifaka güvenen İngiliz elçisi Aralık 1800'de 200 bin kile (5130 ton) buğday ithali talebinde bulundu. Durum III. Selim'e arz edilince, padişah İstanbul'un ihtiyacı olan buğdaya zarar gelmemek şartıyla izin verdi. Buğdayın azlığından dolayı Rumeli ve Anadolu'nun uygun yerlerinden sadece 40-50 bin kilenin (1100-1300 ton) rayiç üzerinden satılmasına müsaade edildi.
İlgili yerlere emirler gönderildi. İngiltere'nin taleplerinin tam olarak karşılanamamasının sebebi ise Osmanlı topraklarının bir kısmında da bu yıllarda doğal felaketlerle baş etmek zorunda kalmalarıydı. Mesela bu yıllarda Hamid Sancağı'ndaki (Isparta ve civarı) tarım topraklarını çekirge istila etmiş ve bu yüzden halk tohumluk buğday dahi bulamamıştı.

III. Selim

AVUSTURYA'DA KITLIK
1810'lu yıllarda günümüzde Romanya'nın kuzeybatısındaki Avusturya'ya tabi Transilvanya denilen Erdel'de büyük kıtlıklar yaşandı. Avusturya böyle dönemlerde o zamanlar Osmanlı'ya tabi olan Eflak'tan rayici üzere buğday satılmasını rica etmekteydi. Osmanlı topraklarından yabancı ülkelere zahire gönderilmesinin yasak olmasına rağmen o dönemde Avusturya ile Osmanlı arasındaki dostluğa binaen pek çok kez bugün Romanya'nın güney kısmını oluşturan Eflak topraklarından yüklü miktarda buğday satılmasına müsaade edildi.

***

MODERN ÇAĞIN KÜTÜPHANESİ

Türkiye Diyanet Vakfı İslam Araştırmaları Merkezi (İSAM), İslam Ansiklopedisi'ni çıkarırken İsmail Erünsal Hocamızın yönlendirmesi ve gayretleriyle Türkiye'nin ilk modern kütüphanesini kurdu. Türkiye Diyanet Vakfı'nın destekleri ve İsmail Hoca'nın kurduğu kadro sayesinde kütüphane gidilmesi zevkli bir yer oldu. Haftanın 7 günü, gece saat 23.00'e kadar açık kütüphane sayesinde birçok araştırmacı iyi yayınlar yaptı ve kaliteli tezler hazırladı. İSAM Kütüphanesi şimdi de internet çağına uygun dijital kütüphane için önemli işler yapıyor.
Akademisyen ve araştırmacılar için çok önemli bir çalışma olan ve İSAM tarafından hazırlanan Türk Tarih, Edebiyat, Kültür ve Sanat Tarihi Makaleleri Veri Tabanı (https://ktp.isam.org.tr/?url=makalesbv/findrecords.php) 102.000 PDF'ye ulaştı. Başta Dergipark olmak üzere diğer veri tabanlarına göre İSAM veri tabanlarının en önemli özellikleri şunlar:

Konusal olarak hazırlanıyorlar, üye olmak ve ücret ödemek yok. Herhangi bir kullanıcı adı veya şifre kısıtlaması yok. Sadece matbu ve açık erişimli dergiler değil, sempozyum, kongre, çalıştay ve konferanslardaki makale ve tebliğler de yer alıyor. Belediye ve valilik yayınlarının içinde bulunan makalelerin de izinleri alınıp hizmete sunuluyor. Bence başka bir önemli özelliği de e-dergi dediğimiz matbu çıkmayan ama akademisyenlerin tek tek arayıp ulaşamayacağı birçok derginin makalelerine de ulaşma imkânınız var. Ayrıca "son eklenenler" arama seçeneği de mevcut. Bu arama kriteriyle araştırmacılara son bir haftada, son bir ayda veya son bir yılda veri tabanına eklenen makaleleri görebilme seçeneği sunuluyor. Veri tabanındaki makalelerin içinde yer aldığı esere ait künye bilgilerine (derginin/eserin kapak sayfalarına) yer veriliyor.
Veri tabanlarında basit arama, ayrıntılı arama ve metin içeriğinde arama özellikleri var. Makalelerin tamamı OCR'den geçirilerek metin içerisinde arama ve kopyalama özelliği oluşturulmuş (https://icerik.isam.org.tr/). Bu özelliğiyle bilgiye hızlı erişimi sağlayarak araştırmayı kolaylaştırıyor. Veri tabanlarında özel isimler, kelime veya kelime grupları üzerinden arama yapılabilmekte, kelimelerin geçtiği sayfalar makale künyeleriyle birlikte listelenmekte, listelenen sayfalar tıklandığında ise makaleye ait PDF açılarak kelimeler renklendirilmektedir.
İSAM kütüphanecileri, kamu kurumlarının büyük desteğiyle yıllardan beri süren gayretli çalışmaları sayesinde birçok zorluğu aşarak bu veri tabanını oluşturdular. Tarih ve edebiyatçıların, araştırmaları için ilk bakmaları gereken yer Türkiye Diyanet Vakfı İslam Araştırmaları Merkezi Kütüphanesi'nin (İSAM), Türk Tarih, Edebiyat, Kültür ve Sanat Makaleleri Veri Tabanı. Bu veri tabanı, sosyal bilimler alanında son yıllarda yapılan en önemli iş. Araştırmacıların bu veri tabanını kullanmayı alışkanlık haline getirmeleri ve kendi araştırmalarının telif haklarını İSAM'a vererek veri tabanının daha da zenginleşmesine katkıda bulunmaları yerinde olacaktır.

03 Temmuz 2022, Pazar
ERHAN AFYONCU
Osmanlı gözüyle Deli/Büyük Petro

Sesli dinlemek için tıklayınız.

00:00
00:00

Tüm Sesli Haberler
Gün geçmiyor ki Putin-Petro benzetmesi olmasın. Rus Çarı Petro, kendi döneminden itibaren ilgi çeken bir hükümdar oldu. Petro dönemi, milletlerin gelişiminde liderlerin oynadığı role örnek olarak gösterilir. Osmanlı yazarları da Rusya’yı dünya tarih sahnesine çıkaran Petro’yu “ufku pek geniş, bilgili bir melik” diye anlatır
İlk Türk-İslam matbaasının kurucusu İbrahim Müteferrika 1731'de I. Mahmud'a sunduğu ve Müteferrika Matbaası'nın dokuzuncu kitabı olarak 1732'de yayınlanan "Usulü'l-Hikem fi Nizâmü'l-Ümem" (Milletlerin Düzeninde İlmi Usuller) isimli eserinde, nizam-ı cedidin (yeni düzen) başarısını göstermek amacıyla Petro'nun Rusya'yı nasıl ayağa kaldırdığını uzun uzun anlatır:

İbrahim Müteferrika

"Hıristiyan milletler içerisinde Moskof keferesi itibardan kalmış bir taife olup hiçbir devlete ve orduya mukavemete kudreti yoktu. Korkularından dolayı bulundukları yerlerden daima kış olan karanlık memleketlere çekildiler ve avlanmakla yetindiler. Bundan 30-40 sene önce içlerinden 'Çar' namında bilgili bir melik zuhur etti. Diğer milletlerin ahvallerine, askeri düzenlerine ve siyasetlerine dair kaide ve kanunları inceledi. Harp fenninden anlayan, bu işlerde mahir kişileri memleketine getirtti ve kendi askerlerine bunların tavsiyeleriyle nizam verdi.

Petro'nun donanması.

Az zamanda büyük Hıristiyan devletine karada ve denizde karşı koyabilecek düzende bir ordu meydana getirdi. Kara ordusunun nizamıyla iktifa etmeyip büyük paralar harcayarak İngiltere ve Hollanda gibi yerlerde sefine binasında mahir ustaları topladı. Baltık'ta eşi benzeri görülmemiş uzun süre sağlam kalacak, fırtınalara dayanıklı çok sayıda sefine yaptırdı.
Bu sırada kimsenin tasarrufunda olmayan Hazar Denizi'ne hâkim olmak için İran ile ticaret bahanesiyle donanma kurdu. Mühendisler getirterek Hazar denizinde araştırmalar yaptırdı ve buranın şeklini tasvir ettirdi. Bu faaliyetleri sonucunda İran'a ve Dağıstan'a gidip nice yerleri ele geçirdi."

Ahmed Cevdet Paşa

İMPARATOR UNVANINI KULLANDI
19. yüzyılın önemli devlet adamlarından, hukukçu ve tarihçi Ahmed Cevdet Paşa da Petro'dan bahseder:
"Rusya, güçlü ve meşhur bir devlet değil iken şimdilerde yeryüzünün dokuz parçasından bir parçasına malik olmuş bir devlettir. Bu eserin mimarı da Büyük Petro'dur. Astrahan Eyaleti'ni zapt eden Ruslar, Kafkas diyarına taarruz etmek istemişlerdir. Ancak o zamanlar devlette intizam olmadığından ve eski askeri grupları olan isterlic (strelitz) ocağı ara sıra fitne çıkardıklarından amaçlarına ulaşamamışlardır.
Daha sonra Petro namında biri zuhur edip iktidarını güçlendirmek için ülkeyi Avrupa usulüyle tanzime başladı. Talimli bir bölük kurmuş, kendisini dahi nefer hükmünde saymış ve bu bölüğü tedricen büyük bir tabur haline getirmiştir. Osmanlı, Venedik, Avusturya ve Lehistan arasındaki savaşı fırsat bilerek Azak Kalesi'ni istila etmiştir. Gidiş-geliş sırasında hem devleti idare etmiş, hem de başkente dönünceye dek binbaşı rütbesini kullanarak kurduğu yeni askeri sınıfta hizmet etmiştir.

Petro, boyarların sakallarını kesiyor.

Petro işte bu sefer sırasında talimli askerin faydasını bizzat görmüş ve sayılarını 12 bine çıkarmıştır. Azak'tan Kuban'a doğru 10 saatlik araziyi ele geçirmiştir. Petro, Azak Kalesi'ne hâkim olduktan sonra Rusya'nın deniz ticareti için bir mahreç peyda etmiş ve bu ticarete merkez olması için Taygan Kalesi'ni yaptırmıştır. Daha sonra tebdil-i kıyafetle Hollanda'ya gidip sanayi öğrenmek için bizzat marangozluk ve yevmiye ile amelelik yapmıştır. Daha sonra Londra'ya gidip oradaki sanayi ve imalata dair incelemelerde bulunduktan sonra memleketine geri dönmüştür.
Bu sırada devlete türlü sıkıntılar çıkaran strelitz ocağını ortadan kaldırmış ve otoritesini sağlamlaştırmıştır. İsveç, Danimarka ve Lehistan ile harp üzere olduğundan Petro, İsveç aleyhindeki ittifaka katılmıştır. Başta mağlup olsa da Poltava'da galip gelerek Baltık kenarındaki kale ve şehirlerin bazılarını ele geçirmiştir. Prut Savaşı'ndan sonra antlaşma şartlarını yerine getirmemiş, Azak Denizi'nde sefine inşasına başlamış, İsveç'ten aldığı araziyi imar ettirmiş, Rusya'nın payitahtı olan Petersburg şehrinin kurulmasına başlanmıştır.
Rusya kralları öteden beri 'Çar' unvanını kullanırken Petro 'imparator' unvanını dahi kullanmıştır. Petro'nun ufku pek geniş olup düşündüklerini yapacak ömrü olmayacağını bildiğinden kendisinden sonra düşündüklerinin yerine getirilmesi için haleflerine bir vasiyetnâme kaleme almıştır."

Çar Petro

DELİ Mİ BÜYÜK MÜ?
Bizlere tarih derslerinde "Deli Petro" olarak tanıtılan Rus Çarı I. Pyotr Aleksiyeviç, dünyanın birçok yerinde "Büyük Petro" olarak tanınıyor. Döneminin Osmanlı kaynaklarında kendisinden "Koca" ve "Akbıyık" Petro olarak söz edilirdi. Sonradan herhalde küçümsemek için "Deli" olarak anmaya başladık. I. Petro, aslına bakarsanız fiziki yapısıyla devasa bir insandı. 2 metreyi geçen boyuyla bu unvanı fiziksel olarak da hak ediyordu ama onun büyük olarak anılması, Avrupa siyasetinde hiçbir ağırlığı olmayan sıradan bir devleti bir dünya gücü hâline getirmenin ilk adımlarını atmasındandır.

10 Temmuz 2022, Pazar
ERHAN AFYONCU
Eskiden cerrahların kapısında sıraya girerdik şimdi öldürüyoruz

Sesli dinlemek için tıklayınız.

00:00
00:00

Tüm Sesli Haberler
Osmanlı döneminde isim yapmış ve hastaların şifa bulmak için akın akın kapısına gittikleri cerrahlar vardı. 17. yüzyılın en meşhur cerrahları Üsküdar’da oturan Gazi oğlu Deniz ve eşi Saliha Hatun’du. Mora, Tırhala, Tırnova, İnegöl, Trabzon, Erzurum, Sakız, Arapgir gibi imparatorluğun çok faklı yerlerinden hastalar, şifa bulmak için Üsküdar’a gelip ameliyat olmuşlardı

Son zamanlarda sağlık çalışanlarının bilhassa doktorların çalışma şartlarını ve haklarını ihtiva eden yasal düzenlemeler gerçekleştiriliyor. Bu düzenlemelerin biri de teşhis ve tedavi süresince olan doktor kaynaklı hataların tazmini ve cezası hususunu oluşturan 'malpraktis' davaları. Geçmişte de hekim-hasta ilişkileri ve cezai müeyyideler hemen her medeniyette var olan birtakım kurallara bağlanmıştı. Bizim tarihimizde tedavi sonuçlarından dolayı hasta yakınlarından zarar görmek ya da ceza almak istemeyen cerrahların hastalarıyla yaptığı rıza senetleri vardır. Osmanlı dönemi mahkeme kayıtlarında ayak kesilmesi, mesanedeki taşın aldırılması, fıtık ameliyatı, vücuttaki bir urun alınması gibi cerrahi operasyonlar için cerrahla hasta veya hasta yakını arasında ameliyata izin verilmesi ve ödenecek ücretle ilgili yapılmış birçok antlaşmanın belgesi vardır. Bu konuyla ilgili Halil Sahillioğlu, Fethi Gedikli, Osman Çetin, Mustafa Akkaya ile Coşkun Yılmaz-Necdet Yılmaz'ın araştırmaları vardır.

Hasta arabası

AMELİYAT RIZA SENEDİ
Yapılan anlaşmaların hukuki bir bağlayıcılığı olması açısından mahkeme huzurunda gerçekleştirilen bu anlaşmalara Osmanlı mahkeme kayıtlarının kaydedildiği kadı sicillerinde sıkça rastlanmaktadır. Ancak hastanın bu muhtemel sonuçları kabul etiğini gösteren rızanın da sınırsız olmadığı bilinmelidir. Zira ceza alınmaması için gereken hususlar bu rıza mukavelelerinde belirtiliyordu. Buna göre hekimin hem ameliyatta hem tedavide hem de ilaç kullanırken "cerrahlar arasında mutad olan" yani erbabı tarafından bilinen profesyonel tedavi yöntemi uygulamalıydı.
Rahmetli Halil Sahillioğlu hocamızın yayınladığı bir rıza senedinin günümüz Türkçesiyle şu şekildedir:
"İstanbul mahallerinden Atmeydanı mahallesinde sakin olan sipahi zümresinden Abdülmennan oğlu Mustafa Bey mahkemede, Üsküdar'da Yenimahalle sakinlerinden cerrahlık ilminde üstatlığı olan Küpeli kızı Saliha Hatun adında Kıpti kadın huzurunda kendi rızasıyla şöyle bildirdi:
Ben fıtık hastalığından rahatsızım ve tedaviye ihtiyacım vardır. Güvenilir kimselerden olan Saliha Hatun'un tedavisiyle bazı kimselerin bu hastalıktan tedavi olup kurtulduğunu duydum. Üstatlığı aşikâr olduğundan hastalığın tedavisi için 1.200 akçe ile Saliha Hatun ile anlaştım. 1.200 akçeyi peşin ödeyerek Saliha Hatun'a teslim ettim. O dahi alıp kabul etti. Saliha Hatun'un tedavisi sonrası iyileşemezsem ve Allah'ın emriyle ölürsem mirasçılarım veya başkaları kan ve diyet davası açmasınlar. Açarlar da hakimler nezdinde davaları kabul olmasın.
Mezkûr Mustafa Bey'den açıklandığı üzere ifadesini Saliha Hatun'da yüz yüze onaylayınca istekleri üzerine kaydedildi. 2 Eylül 1622".
Bu rıza senetlerinde yukarıda da görüldüğü üzere genelde hasta ve doktorun "sicil bilgisi" diyebileceğimiz bilgilerinin verildiği ilk kısımdan sonra hekimin ilminin ve maharetini öne çıkaran ifadeler ve hastalığın ne olduğu ve ücret yazılır, akabinde ise rıza senedi diyebileceğimiz anlaşma bölümüne gelinirdi. Burada hasta iyileşemezse ve herhangi bir sebepten vefat ederse yakınlarının ve başkalarının bu ameliyat sebebiyle hekimden herhangi bir şey talep etmemesini hakim karşısında kendi ifadeleriyle kayıtlara geçiriyordu.

Bir hekim hastasını tedavi ediyor.

CERRAH AİLESİ
17. yüzyılda Üsküdar'da Yeni (Mamure) Mahalle, fıtık cerrahlarıyla ön plana çıkmıştı. Asrın başlarında cerrahların en tanınmışı Gazi oğlu Deniz'di. Özellikle fıtık ameliyatlarıyla tanınmıştı. İmparatorluğun her tarafından gelen hastaları vardı. Bu fıtık ameliyatlarının türü yazılmasa da, başka bölgelere ait bazı sicillerde kasık fıtığı ameliyatı zikredilmiştir.
Cerrah Deniz 1620 sonbaharında öldü. Bayram ve Mehmed isimli iki oğlu vardı. Eşi Küpeli kızı Saliha, Hristiyan bir kıpti idi. Cerrah Deniz'den sonra Saliha Hatun ön plana çıktı. Muhtemelen ölmeden önce kocasıyla birlikte ameliyatlara giriyordu. Daha sonraki yıllarda oğulları Mehmed de tanınmış bir cerrah olacaktı.

Hekim

CERRAHE SALİHA HATUN
Kocasının ölümünden sonra Saliha Hatun yaptığı fıtık ameliyatlarıyla imparatorlukta meşhur oldu. Bu yüzden cerrahenin İstanbul'un her semtinden hastaları olduğu gibi Tırhala'dan Arapgir'e kadar imparatorluğun dört bir köşesinden de ameliyat olmak için gelen yüzlerce hastası vardı.
Saliha Hatun'un her taraftan birçok hastası vardı. Hastalarının, İstanbul Fatih (At Meydanı, Tokludede, Debbağ Yunus, Unkapanı), Galata, Üsküdar (Bulgurlu, Hasan Ağa), Rumeli (Tırhala, Florya, Tırnova, Yenişehir, Draboliçe-Mora), Bursa (İnegöl), Trabzon, Erzurum, Sakız, Arapkir gibi imparatorluğun muhtelif yerlerinden olduğu görülür. Gelen hastalarda erkek-kadın, müslim-gayrimüslim gibi bir ayrım da söz konusu değildir. Şifa bulmak isteyen herkes Saliha Hatun'a koşmuştu.
Saliha Hatun'un gerçekleştirdiği tespit edilen operasyonlar arasında en yaygın olanı fıtık ameliyatıdır. Saliha Hatun'un bu ameliyatlarının ücretleri 400 ile 3.000 akçe arasında değişmekteydi. Aradaki farklar hastalığın seyri ve ameliyatın zorluğuyla ilgili olabileceği gibi muhtemelen hastanın mali durumu da etkiliydi. Saliha Hatun'un gerçekleştirdiği bir diğer ameliyat ise ur ameliyatı idi. Unkapanı'ndan gelen Lika'nın başının sol tarafındaki uru almak için 300 akçe ücret almıştı.
Saliha Hatun'un girdiği ameliyatlar şüphesiz bunlarla sınırlı değildi. Zira kayıtlara yansıyan ameliyatlar rıza senetleri olan ameliyatlardır. Dolayısıyla yüzlerce ameliyat yapmış olmalıdır.

Ameliyat belgeleri

ÖLÜRSEM DOKTORUMDAN HESAP SORMAYIN
Üsküdar'a bağlı Bulgurlu köyünde oturan Abdullah oğlu Mahmud Efendi isimli kişinin mahkememize gelerek cerrahlık ilminde usta ve akranları arasında seçkin bir cerrah olan olan Küpeli kızı Saliha Hatun'un huzurunda, "Hâlen ben fıtık hastalığından dolayı rahatsızım. Tedaviye acil olarak muhtacım. Tedavim için Saliha Hatun'a peşin olarak 600 akçe verdim. Eğer Cerrahe Saliha Hatun'un operasyonu sırasında şifa bulamayıp Allah'ın emriyle ölürsem, varislerimden ve dışardan herhangi bir kişi Saliha Hatun'u dava ederse hakimler nezdinde kabul edilmeye" dediği sicile kaydolundu. 3 Ağustos 1623.
Şahitler: Abdüllatif oğlu Ahmed Çelebi; Halil oğlu Abdüllatif Halil; Resul oğlu Mehmed

***

Anadolu'da Erzurum'da oturan Mehmed oğlu Murad isimli kişi mahkememize gelip cerrahlık ilminde usta ve akranları arasında seçkin bir cerrah olan Cerrahe Küpeli kızı Saliha Hatun'un huzurunda, "Hâlen ben fıtıktan dolayı rahatsızım. Tedavi olmak istiyorum. Hastalığımı tedavi etmek için Saliha Hatun'la 3 bin akçe karşılığında anlaştım. Cerraheye tedavi ücretimin 600 yüz akçesini peşin olarak verdim. Kalan 2.400 akçe borcumdur. Vermeyi taahhüt ediyorum. Eğer ameliyatım sırasında iyileşemeyip Allah'ın emriyle ölürsem, varislerimden ve dışardan herhangi bir kişi Saliha Hatun'u dava ederse hakimler nezdinde kabul edilmeye" dedi. Saliha Hatun da söylenileni tasdik etti. 28 Ekim 1623.
Şahitler: Seyyid Halil oğlu Seyyid Ahmed Çelebi; Seyyid Abdullah oğlu Seyyid Halil; Mustafa oğlu Mehmed Beşe; Abdülkerim oğlu İsmail; Abdullah oğlu Yusuf; Mahmud oğlu Hasan; Ali oğlu Davud.
***

Ruhban sınıfından Luiz oğlu Yuvan mahkemeye gelerek karşısında Cerrah Yani oğlu İstati bulunduğu halde hür iradesiyle; "Ben fıtık hastalığına müptelayım. Adı geçen Cerrah İstati, bu hastalığın iyileştirilmesinde mahir olduğundan tedavi için kendisini belirli bir süre dahilinde 600 akçe ücret ile onun da rızasıyla kiraladım. Âdet üzere kasığımı yarıp fıtık olan bölgeyi keserek tedavi etmesi için kendisine emrettim. Şayet ben bu ameliyatım nedeniyle ölürsem diyetimden onun sorumlu olmayacağını, bu bakımdan söz konusu davalarda kendisinin zimmetini kesin olarak ibra ettiğimi beyan ederim" dediğinde talep üzerine şer'î olarak tasdik edildi. 7 Mayıs 1663.
Şahitler: Recep oğlu Mustafa; Recep oğlu Musa; Abdullah oğlu Hüseyin; Abdullah oğlu Siyavuş.

17 Temmuz 2022, Pazar
ERHAN AFYONCU
Türk’ün dünyaya yön verme ülküsü: Kızılelma

Kızılelma, “erişilmesi istenen ülküye, elde edilmesi amaçlanan muhayyel yere” denir. Türk büyüklüğünün, ilahi bir gayenin timsali haline gelen Kızılelma, Türk’ün dünyada var olma ve dünyaya yön vermesinin adıdır. Bu ülkü terk edildiği zaman Türk milleti de ölmeye başlamış demektir
Türk SİHA'ları savaş anlayışını değiştirip yeni bir savaş konsepti geliştirdi. Türkiye'nin gururu ve İslam dünyasının son asırlarda askeri sahada yaptığı en önemli silah olan "SİHA"ları üreten Baykar Teknoloji, savaş alanında bir devrim yaratacak insansız uçağa Türk tarihinde önemli bir yeri olan "Kızılelma" ismini verdi.
Milletlerin ulaşmak istedikleri ideallerine "ülkü, mefkure" denir. Bir millet mefkuresi varsa millet olur ve dinamizm kazanır. Kızılelma, genel olarak "erişilmesi istenen ülkü, elde edilmesi amaçlanan muhayyel yer" anlamında kullanılmıştır. Buna mukabil "elde edilmesi amaçlanan muhayyel yerin" neresi olduğuna dair farklı açıklamalar yapılır.
Aslında izahların bu denli geniş bir coğrafyayı kapsaması ve daima süreklilik arz etmesi Türk hâkimiyet telakkisinin dinamikliğini, değişen şartlara uyum sağlayabildiğini ve bu sayede Türk milletinin daima bir dünya hâkimiyeti tasavvurunun olduğunun da en iyi göstergesidir. Rahmetli Orhan Şaik Gökyay, Pal Fodor ve Osman Turan'ın bu konuda önemli araştırmaları vardır.

Hasan Rıza'nın fırçasından Kanuni, Budin önlerinde.

'BAŞLIYA BAŞ EĞDİRDİ'
Kızılelma, sabit bir yer değildir. Kızılelma, Türk'ün bütün dünyaya hâkim olma arzusu ve gayretinin adıdır. Çünkü daha Hunlar ve Göktürkler'den itibaren günümüze intikal eden yazılı malzemelerden anlaşılmaktadır ki Türkler, tarih sahnesine çıktıklarından itibaren bütün dünyaya hükmetmek, dünyanın tamamına hâkimiyetlerini yaymak istemektedirler. Bunun en güzel ve ilk ifadelerinden biri Orhon Yazıtları'ndaki şu sözlerdir:
"Üstte mavi gök, altta yağız yer kılındıkda, ikisi arasında insanoğlu kılınmış. İnsanoğlunun üzerine ecdadım Bumin Kağan, İstemi Kağan oturmuş. Oturarak Türk milletinin ilini, töresini tutu vermiş. Dört taraf hep düşman imiş. Ordu sevk ederek dört taraftaki milleti hep almış, hep tâbi kılmış. Başlıya baş eğdirmiş, dizliye diz çöktürmüş."
Orhun Yazıtları'nda bütün dünyanın hâkimi olmak üzere Türklerin bizzat Tanrı tarafından yaratıldığı ideali dile getirilmektedir. İşte bu ideal Kızılelma düşüncesinin bir ifadesidir.

Fatih, Belgrad önlerinde.

Bu ideal, Türkler Müslüman olduktan sonra da devam etmiştir. Bunun da en güzel ifade edildiği kaynaklardan biri Dîvânü Lugati't-Türk'teki şu sözlerdir:
"Yüce Tanrı, devlet güneşini Türk burçlarında doğdurdu; göklerin çemberini onların ülkeleri etrafında döndürdü ve onlara Türk diye ad verdi; mülk diye ülkelerin idaresini; onları zamanın hakanları yaptı; günümüzdeki insanların yuları ellerine verildi; halk üzre onları görevlendirdi; hak üzre onları kuvvetlendirdi; onlarla yaşayanları ve idareleri altında çalışanları aziz kıldı; onlar Türkler sayesinde muratlarına erdiler ve ayak takımının şerrinden esen oldular. Aklı olan herkes onlara katılmalı ve onların oklarından korunmalı. Onlara (seslerini) duyurabilmek ve onların gönüllerini kendilerine meylettirebilmek için en iyi yol onların dillerini konuşmaktır."

HEDEF İSTANBUL VE ROMA
Türkler Müslüman olduktan sonra da dünya hâkimiyeti ideallerini devam ettirdiler. Bunun için İslam dininin cihad ve gaza ideolojilerini de değer dünyalarına kazandırdılar. Kuran'da ve Hz. Peygamber'in hadislerinde fethinin müjdelendiği iki Roma'yı ele geçirmek, yeni dünya hâkimiyeti idealleri hâline geldi. Bu Romalardan biri İstanbul, diğeri ise İtalya'daki Roma idi. İlk Kızılelma, 1453'te Fatih Sultan Mehmed tarafından fethedildi ve Türkler bir kez daha İslam dünyasının en önde gelen gazileri mertebesine ulaştılar. İkinci ideal olan Roma'nın fethi için yine Fatih ve Kanuni devirlerinde fetihler yapıldı ise de sonuca ulaşılamadı.
Aslında Batı Roma'nın fethi daha Yıldırım Bâyezid zamanından itibaren Osmanlı idealiydi. Nitekim İkinci Bâyezid, tahta çıkışını tebrik etmek üzere Edirne'ye gelen Venedik, Ceneviz ve diğer İtalyan devletlerinin temsilcilerine, "Roma'ya kadar gidip Saint Pierre Kilisesi'nin mihrabında atıma yem vereceğim" demiştir. Buna mukabil Batı Roma'nın fethi ve bu yolla dünya hâkimiyetini genişletme arzusu Türkler arasında hep bir ideal olarak kaldı.
Osmanlı düşünce dünyasında İstanbul'un fethinden ardından önce Belgrad, daha sonra da Viyana şehri Türk Kızılelması oldu fakat bunların hiçbiri tek başına Kızılelma mefkûresini temsil etmemiştir. Çünkü Türkler için Kızılelma her zaman bir ideal olarak kalmıştır. Bunu en iyi ifade eden olaylardan biri, cihan hükümdarı Kanuni'nin bir gün yeniçeri kışlasını dolaştıktan sonra askerlere "Kızılelma'da buluşuruz" diye seslenmesidir.

İDEAL ZAMANLA DEĞİŞTİ
Osmanlı'nın gücünün zirvede olduğu dönemlerde fethedilecek memleketleri ifade eden Kızılelma mefkûresi 18. yüzyıla gelindiğinde farklı anlamlarda kullanılmaya başlandı. Özellikle Rusya'nın bir dünya gücü olarak Osmanlı aleyhine ilerlemesi ve bir dönüm noktası olarak 1774 yılında Küçükkaynarca Antlaşması'nın imzalanmasıyla birlikte Türk Kızılelması, imparatorluğun sınırlarını muhafaza etme idealine dönüştü. Bu savunmacı yeni Kızılelma izahı sonraki yüzyılda daha da ön plana çıktı.
Bunun yanında fetih hülyaları kuranlar da Kızılelma'yı yeniden yorumladılar. Artık Batı'da aranan bir hedef değil, bizzat Rusya Kızılelma olarak görülmeye başlandı. Mesela Mütercim Âsım, kendisi tenkit etse de bir yeniçeri ileri geleninin, "Eğer eman vermeseler bizim yeniçeriler Kızılelma'ya dek giderler ve Moskov adını yeryüzünden kaldırırlar" dediğini nakleder.
1768-1774 Osmanlı-Rus Harbi'nde Âşık Mustafa'nın kaleme aldığı şu halk şiirinde de Kızılelma olarak Rusya hedef gösterilir: "Seyr eylesin küffar kılıç salmayı/Tövbe etsin Âl-i Osman'a gelmeyi/Dövüşe dövüşe Kızılelma'yı/İnşallah hünkârım alsa gerekdür/Âsi küffâr kasâvete dalmada/ Bütün bunlar şâdan olub gülmede/Donanma ederiz Kızılelma'da/Mesken tutup İslâm kalsa gerekdür."
Ancak bu dönemde fetih telakkisiyle savaş naraları atanlar hayalperest olmakla itham edilmeye başlandı. Kızılelma diyerek yeni beldeler fethetmek isteyenler, "Kızılelma semtini Boğdan'dan gelen al yanak elma gibi yenir bir şey zannetmekle" itham edildiler. Bunda da hiç şüphesiz haksız da değillerdi. Nitekim imparatorluğun eski gücünden eser kalmamıştı, yeni ideal imparatorluğun önce bütünlüğünün muhafazası olmalıydı.
19. yüzyıla gelindiğinde Kızılelma, Avrupa'nın "Şark Meselesi" olarak gördüğü ve tamamen parçalamak istediği imparatorluğu bir arada tutmak idealine dönüştü. 20. yüzyılda, bir taraftan imparatorluğun parçalanmasına yönelik idealler güçlendirilirken diğer taraftan da özellikle Türk dünyasıyla artan irtbat sayesinde yeni bir Kızılelma tasavvuru gelişmeye başladı. Bunun da en önde gelen temsilcisi Ziya Gökalp'in "Demez taş kaya, yürürüz yaya, Türk'üz, gideriz, Kızılelma'ya" dediği "Kızılelma" manzumesidir. Gökalp'in yanında Ömer Seyfettin'in "Kızılelma Neresi" adlı hikâyesi de bu idealin halk nazarında diri kalmasını sağlamıştır.
Sonuç olarak Kızılelma, Türk tarihinin farklı devirlerinde şartlara göre çeşitli şekillerde izah edilmiştir. Kimi zaman Orhun Yazıtları'ndaki gibi bir "kendine gelme ve aslını muhafaza etme" mücadelesi, kimi zaman Kutadgubilig ve Dîvânü Lügati't- Türk'teki gibi bütün dünyanın hükümdarı olma a rzusu, kimi zaman yeniçerilerin ağzından düşürmedikleri, "hükümdarlarının atının gittiği yere kadar fethetme" arzusu, 19. ve 20. yüzyılda toprak bütünlüğünü muhafaza etmekle birlikte bütün Türk dünyası ile birleşme hülyası, Milli Mücadele'de işgalden kurtulma, hürriyet talebi oldu. Nihal Atsız, "Kızılelma ülküsü, Osmanlıların parlak çağlarında iyice belirip şekillenmiş ve konak konak, Türk büyüklüğünün, yükseklik fikrinin, ilahi bir gayenin timsali haline gelmiştir. Kızılelma ülküsünü bir delilik sayacaksak, büyüklükten değil, yaşamaktan da vazgeçmeliyiz. 'Tarihî görevini yapmış ve artık ölmeye yüz tutmuş bir topluluk' olmayı kabul etmeliyiz. Eski Asurlular, Hintliler, Romalılar gibi haritadan silinmeye razı olmalıyız. Buna razı değil isek milli ülkünün peşine düşmeliyiz" der. Kızılelma, Türk'ün dünyada var olma ve dünyaya yön vermesinin adıdır. Bu ülkü terk edildiği zaman Türk milleti de ölmeye başlamış demektir.

HÜKÜMDARLIK ALAMETİ OLARAK KULLANILDI
Kızılelma bir ideal olmakla birlikte neden "kızıl" ve "elma" metaforunun da tercih edildiği izah edilmelidir. Öncelikle şunu belirtmek gerekir ki, tarih boyunca dünya hâkimiyetini sembolize eden muhtelif alametler kullanılmıştır. Bunlardan biri de hükümdarların ellerinde tuttukları altın küredir. Dünya hâkimiyetini sembolize eden bu alamet, hem Batı'da hem de Doğu'da kullanılmıştır. Mesela Osmanlı padişahlarına ait minyatürlerin bir kısmında sultanlar ellerinde altın kürelerle resmedilmiştir. Bunun yanında Divan-ı Hümayun'un olduğu odada da tavandan bir altın küre sarkıtılmak suretiyle Osmanlı'nın dünya hâkimiyeti vurgulanmıştır.
Türk tarihinde elma, bir meyve olmaktan ziyade hükümdarlık alameti olarak telakki ediliyordu. Bu yüzden dünya hâkimiyetinin sembolü olarak elma kullanılmıştır. Neden "kızıl" olduğu meselesine de temas etmek gerekir. Burada "kızıl" kelimesi, bildiğimiz kırmızı renkten ziyade, günümüzde de bazı Türk cumhuriyetlerinde kullanıldığı şekliyle, "altın sarısı" anlamında kullanılmıştır. "Golden apple" olarak günümüzde çok yaygın bir kullanıma sahip olan "altın elma" metaforunun temelleri eskiçağa kadar iner. Türklerde hükümdarın çadırının tepesinde bulunan "altın top" aslında Kızılelma'dan başka bir şey değildir.

24 Temmuz 2022, Pazar
ERHAN AFYONCU
Osmanlı İmparatorluğu’nun aşırı sıcaklarla mücadelesi

Osmanlı, üç kıtada geniş bir coğrafyaya yayıldığı için imparatorlukta birden fazla iklim yaşanıyordu. İmparatorluğun güney kesimlerine atanan ve bölgenin sıcaklığına alışkın olmayan idarecilerin bir kısmı kısa sürede ayrılmaya çalışıyor, birçok bölgede de eğitim aksıyordu
Yaz aylarına girilmesiyle beraber sıcaklar mevsim normallerin üstünde seyrederken pek çok Avrupa'da ülkesinde can kayıpları yaşandı. Osmanlı İmparatorluğu'nun üç kıtada geniş bir coğrafyaya yayılması, beraberinde birden fazla iklimin de yaşanmasına sebep oluyordu. Özellikle Kuzey Afrika, İç Batı Anadolu ve Ortadoğu coğrafyasında aşırı sıcaklardan dolayı problemler yaşanabiliyordu. Bu konuda Burak Kocaoğlu, Yavuz Erler, Remzi Çavuş ve Neşe Cengiz'in çalışmaları vardır.
Osmanlı döneminde sıcaklıkla ilgili sayısal veriler olmasa da şiddetli sıcaklıklar ve diğer iklim hadiselerine kaynaklarda rastlanır. Mesela, 1596 yazında İstanbul'a yağmur az yağdığı için sıcaktan sular çekilmiş ve çeşmeler kurumuştu. 19. yüzyılda gazetelerin yayınlanmasıyla birlikte imparatorluğun muhtelif bölgelerindeki hava durumlarıyla ilgili daha fazla ve sayısal veriler basına yansımaya başladı. Bu raporlarda hava basıncı, nem oranı, rüzgâr hızı, bulutluluk ve sıcaklığa dair veriler de oluyordu. Mesela, Dersaadet Gazetesi'nde yayınlanan 27 Temmuz 1920 tarihli habere göre Viyana 15, Petersburg 16, Odesa 16, Paris 18, Trabzon 21, İzmir 22, Beyrut 27, Bağdat 35, Basra 39 derece idi.

Sıcak nedeniyle denize girenler

TATİL İKİ GÜNE ÇIKTI
Aşırı sıcakların sebep olduğu en önemli sonuçlardan biri kuraklık ve kıtlıktı. 19. yüzyıl boyunca Osmanlı topraklarında yaşanan kuraklıkların da ekonomik ve idari anlamda önemli sonuçları bulunmaktaydı. 1845 ve 1874 yıllarında yaşanan kuraklık, ölümlere ve iç göçlere sebep olmuştu.
1910 yılında İstanbul'da aşırı sıcaklıklardan dolayı haziran ayından ağustosun sonuna kadar cuma gününün yanında pazar günlerinin de tatil edilmesine karar verildi.
Diğer bölgelerde ise karar, yüksek sıcaklık olduğu takdirde uygun bir günün belirlenebileceği şeklinde mahalli yönetime bırakıldı. Hatta yaz aylarının daha şiddetli geçtiği Mısır'da devlet görevlileri izin alıp havası daha serin bölgelere gidiyorlardı. Yabancı devlet temsilcileri ise sıcaklığın arttığı zamanlarda Mısır'ı terk ederek ülkelerine dönüyorlardı.

İDARECİLER BUNALDI
Osmanlı İmparatorluğu'nun güney kesimleri, sıcaklık konusunda coğrafyaya alışkın olmayan biri için oldukça sıkıntılıydı. Bu yüzden devlet Yemen, Adana, Bağdat, Beyrut, Basra, Halep, Urfa, Musul gibi pek çok şehre gönüllü idareci bulmakta zorluk yaşamıştı. Bölgeye giden kaymakamların bir kısmı kısa sürede ayrılmaya çalışıyor ya da görevlerinden istifa ediyorlardı. Mesela, 1902'de Bağdat Mendeli Kaymakamı Ahmed Hamdi Efendi, coğrafyanın aşırı derecede sıcak olduğu bahanesiyle istifa etti.

Osmanlı askerleri Mısır'da.

Adana ve Yemen'de idari açıdan yaşanan aksaklıklar ve suistimaller de sıcaklara bağlanmaktaydı. Bunun önüne geçmek isteyen devlet birtakım tedbirler almıştı. Yemen ve Aden başta olmak üzere aşırı sıcaklıklara maruz kalacakları bölgelere gidecek görevliler "Mekteb-i Asker-i Şahane" ve "Cemiyet-i Tıbbiye-i Şahane" tarafından tedavi ediliyor, bölgenin havasına uyum sağlayıp sağlayamayacağı hususu hakkında görüş bildiriliyordu.
1901'de Yemen'de Yerim Kazası kaymakamlığına sabık Ilgın Kaymakamı Atıf Bey'in atanması gündeme geldiğinde bünyesinin bölge sıcaklığına dayanıp dayanamayacağı Cemiyet-i Tıbbiye-i Şahane'de muayene yapılması, neticesinin bildirilmesi istendi. Yine 1902'de Yemen'de Cebel-i Reyme kaymakamlığına sabık Gadamis Kaymakamı Şükrü Efendi, Yemen Haraz Kazası kaymakamlığına da sabık Uluborlu Kaymakamı İbrahim Vasfi Bey atanacağı sırada aynı muayeneden geçmişti.

Medine'de Arap öğrenciler Türkçe şiir okuyorlar.

Bölgeye gidecek memurlarla ilgili benzer uygulamalar diğer devletlerde de vardı. Mesela, 1892'de İngiltere'nin Afrika gibi çok sıcak bölgelere göndereceği kişilere yol yürüterek ve cimnastik yaptırarak dirençlerini artırmaya çalıştığı, benzer uygulamaların bizde de yapılabileceği tavsiye edildi.

FAZLA MAAŞ VERİLDİ
Havanın aşırı derecede sıcak olması, belki de en çok sahada görev yapan askerleri etkilemekteydi. Nitekim çok geniş bir coğrafyada hüküm süren Osmanlı, farklı iklim özelliklerine sahip bölgelere askeri müdahale sırasında problemlerle karşılaşmıştır. Bu problemlerin en aza indirilmesi için sıcak bir bölgede görev yapacak askerlerin, yine o bölgenin insanlarından olmasına dikkat edilirdi. Harekâtlarda hava sıcaklıkları da dikkate alınır, uygun bir vakit gözetilirdi.
Askerin bir yerden bir yere intikali sırasında sıcaklıktan etkilenmemelerine özen gösterilirdi. Sıcak bölgelerde görev almayı cazip hale getirmek için diğer bölgelere göre daha fazla maaş almaları bile gündeme geldi. Nitekim 1914'te sıcak bölgelerde dışardan görevlendirilecek askerlerin aldıkları maaşın yarısı kadar bir zam almaları kabul edildi.
Bölgede görev yapan kolluk kuvvetlerinin sıcaklardan etkilenmemesi için yazlık kıyafet ve kalpak hazırlatılmıştı. Ancak zaman zaman kıyafetlerle ilgili şikâyet geldiği oluyordu. 1916'da polislerin kullandıkları kalpakların yerine sıcaklar geçene kadar fes takmaları hususunda müsaade istenmiş ancak Dahiliye Nezareti olumsuz cevap vermişti.

Sıcaklıkla ilgili belgeler.

EĞİTİM AKSADI
Sıcak havaların etkilediği bir diğer mesele de eğitimdi. Havanın aşırı derecede sıcak olduğu yerlerde giyim kuşam, ders sezonu ve sınavlarla ilgili tarih esnekliği sağlanarak tedbir alınmaya çalışılmıştır. Aşırı sıcaklıkların güvenlik ve devlet görevlilerinde olduğu gibi eğitim alanında da olumsuz etkileri görülüyordu. 1869 tarihli Maarif-i Umumiye Nizamnamesi'ne göre ilk ve orta dereceli okulların eğitimleri 15 Temmuz'da bitiyor, 15 gün süren sınavların ardından 23 Ağustos'a kadar tatil oluyordu.
İç ve Batı Anadolu dahil olmak üzere imparatorluğun güney bölgelerinde sıcaklık haziran ayından itibaren yüksek olduğu için öğretmenler ve öğrenciler olumsuz etkilenmekteydi. Devlet bu hususla ilgili de birtakım tedbirler aldı. Sıcak bölgelerde eğitim gören öğrencilere sıcaklara uygun ince bez ve keten elbiseler verildi. Yine sıcakların etkisinden kurtulmak için ders saatlerinde değişiklik yapıldı. Sınav mevsiminin 15 Temmuz'dan sonra olması, sıcaklığın fazla olduğu bölgelerde öğrencilerin okula devam etmemesine ve sınavlara girmemesine sebep oluyordu. 1892 yılında bununla ilgili Basra'da sınavların temmuzun başında bitirilmesi kararı alındı. 1899 yılında ise Halep'te sınavların haziran ayında bitirilmesi kararlaştırıldı.
Yaz aylarındaki sıcaklıktan dolayı yaylaya çıkma kültürünün olduğu Çukurova ve çevresinde daha farklı uygulamalar vardı. 1895 yılında 15 Mayıs'tan itibaren ahali yaylaya çıkacağı için bu tarihten eylüle kadar tatildi. Ancak yetkililer öğrencilerin 4 ay eğitimden uzak kalmasının olumsuz bir durum olacağını kaydederek yaylada masrafsız bir mektep binasının bulunması ve eğitimin orada devam edilmesine karar vermişti. Buna mukabil bazı şehirlerden gelen istekler, diğer bölgelerle mukayese edilerek bakanlık tarafından olumsuz değerlendiriliyordu.
1895'te İzmir İdadisi, yani lisesi sınıflarda ve yatakhanelerde kalabalıktan ve sıcaktan dolayı zorluklar yaşandığı ve bu nedenle sınavların erkene alınmasını istedi. Ancak bakanlık bu isteği "bilad-ı harre" denilen sıcak bölgelerdeki eyaletlerde bile sınav takvimine uyulduğunu gerekçe göstererek reddetti.
1911'e gelindiğinde yaşanan bu farklılık ve aksaklıkların önüne geçmek için bütün vilayetlerden iklim durumlarını dikkate alarak imtihan ve tatil vakitlerinin tespitine dair görüş istendi. Çatalca'daki ahalinin ekseriyetle çiftçilikle uğraştığı ve haziran sonundan ağustos ayına kadar hasat mevsimi olduğundan çocukların işlerde yararlanıldığı için mektebe gelmediklerine dair görüş bildirildi. Bu yüzden Çatalca'daki okullarda sınavların temmuz ayının başında bitmesine karar verildi.

SICAKTAN ÖLENLER OLDU
Aşırı sıcaklar hastalıkların zuhur etmesine veya artmasına da sebep olmaktaydı. Mesela, 1888 yazında İstanbul'da hava sıcaklığının birkaç gün aşırı derecede artması, yetkilileri muhtelif tedbirler almaya itti. Şehremaneti'ne verilen emirle sıcaklığa bağlı olarak artan hastalıklarla mücadele için büyük caddelerin her gün, sokakların ise ihtiyaca göre üç günde bir temizlenmesi ve sulanması emredildi. Seyahat esnasında yolculuğun verdiği yorgunluk sıcakla birleştiğinde ölümlere sebep olabiliyordu. 28 Haziran 1892 tarihli bir belgeye göre Muratlı (Tekirdağ) Tren İstasyonu'nda böyle bir hadise yaşanmıştı. Tren istasyonu civarında ölü bulunan iki kişinin, Çorlu'dan gelen memurlar, belediye doktoru ve şirketten gönderilen doktorun hazır bulunduğu bir heyet tarafından yapılan keşif ve muayenesi sonucu aşırı sıcaklardan ve yolun verdiği yorgunluktan dolayı öldükleri ve Avusturya uyruklu oldukları anlaşıldı. Ölenler Ermeni papazı tarafından cenaze ayini yapıldıktan sonra Hıristiyan mezarlığına defnedildi.

31 Temmuz 2022, Pazar
ERHAN AFYONCU
Amerikalıların silah taşıması bağımsızlık savaşı’ndan kalmadır

Amerika’da kolonilerin kurulması sırasında milisler çok etkiliydi. İngiltere’ye en bağlı grup olarak ön plana çıkan milisler, 1775’te Amerikan Bağımsızlık Savaşı başlayınca bu kez İngilizlere karşı mücadelenin en etkin unsuruna dönüştüler. Bağımsızlık Savaşı’ndan sonra Amerikan Anayasası’nın hazırlanması sürecinde silah bulundurulması ve taşınması anayasal bir hak oldu
Amerika Birleşik Devletleri'nde son yıllarda okullara ve AVM'lere yapılan silahlı saldırılar sonucunda masum insanlar öldü. Bu silahlı saldırılar, Amerika'daki silah taşıma yasasını sürekli olarak gündeme getirdi. Bazı ara düzenlemeler yapılsa da, silah taşıma Amerikan Anayasası'nda yer aldığı ve Cumhuriyetçiler ile Demokratlar farklı farklı tutum takındıkları için bu kural devam ediyor.

MİLİSLER VE KIZILDERİLİLER
Amerikalıların silah taşıma hakkının temeli, İngiltere'deki 1689'daki "Bill of Rights"a kadar gider. Amerika 1776'ya kadar 13 İngiliz kolonisinden müteşekkil olduğu için Britanya adasındaki kurallar, bu bölgede de geçerliliğini korumaktaydı. Esasen, Amerika'da silah kullanabilme hakkının temel mantığı, yeni oluşan yerleşim merkezlerinde, yerleşimcilerin hâkimiyetini tesis edebilmekti. Zira "Minutemen" olarak adlandırılan milisler, bölgenin asıl sahibi olan Kızılderililere karşı İngilizlerin en büyük güvencelerinden biriydi.

Yerel yönetimler tarafından organize edilen ve özellikle ülkenin kuzeydoğu kıyılarında yer alan New England bölgesinde konuşlanan milisler, yerlilerle mücadele halindeydi. Milislerin ilk organizasyonunu sağlayan kişi Massachusetts Valisi John Endecott'tu. Milislerin Connecticut'ta yaşayan bir Kızılderili grubu olan Pequotlara yönelik 1636'daki saldırıları başarısız olmuştu. Ancak Massachusetts'teki bu milis grubu, Amerikan ulusal muhafızlarının tarihsel kökeni olarak kabul edilir.
Silahlanma hakkı, milislerin yaşadıkları bölgede güvenliklerini sağladığı için Londra tarafından olumlu görülmekteydi. Yolcuların ve Batı'ya giden keşif kafilelerinin güvenliği de bu şekilde sağlanıyordu. Amerika, İngiltere'den çok büyük ve büyük ölçüde ıssız bir ülkeydi; devletin yolların tamamını koruyabilecek imkânı bulunmamaktaydı. Vatandaşlara silah taşıma hakkı verilerek, vatanlarını savunmak isteyen Kızılderililerin saldırılarında onlara direnme imkânı tanınmaktaydı.
Bir başka sebep de bölgeye yerleşen Amerikalıların, çiftlik ve evlerinin korunmasıydı. İngilizler, 1066'daki Norman istilasından beri özel mülkün dokunulmazlığına önem vermekteydiler. Anglosakson hukuku, kişinin kendi üzerine tapulu arazisinin korunmasında ev sahibine çok geniş yetkiler vermekteydi. Bu yüzden muhtemel saldırılara karşı vatandaşların silah taşımasına imkân tanınmaktaydı.

İNGİLİZLER MAĞLUP OLDU
Daha önce İngiltere'ye en bağlı grup olarak ön plana çıkan milisler, 1775'te Amerikan Bağımsızlık Savaşı başlayınca bu kez bağımsızlık mücadelesinin en etkin unsuruna dönüştüler. Zira General George Washington liderliğinde savaş başladığında, Amerika'nın bağımsızlığını savunanların ellerinde herhangi bir ordu bulunmuyordu. Daha henüz bağımsızlık kararının alınmadığı ve Amerikalıların vergilere isyan ettiği sırada, İngilizlerin ilk saldırısı karşısında, Massachusetts'te bulunan yerel milisler direnişe geçtiler.
Milislerin katılım noktalarından ötürü, Lexington ve Concord Muharebeleri adı verilen bu çarpışmalarda, John Parker önderliğindeki Amerikalı milisler, İngilizleri Boston'a doğru sürüp, İngilizlerin Massachusetts Körfezi'nin iç kısımlarına erişmelerine engel oldular. Milislerin bu zaferi, Londra'yı şaşırttığı gibi Amerikalı isyancıların direniş azmini artırdı. Bu olay ABD tarihinde aynı zamanda "ilk kurşun olayı" olarak da kabul edildiğinden, Amerikan tarihinde özel öneme sahiptir. Milis birliklerin önderliğini üstlenen, daha önce Yedi Yıl Savaşları'nda ve Kızılderililerle olan mücadelede İngiliz ordusunda görev yapan, ancak esasen bir çiftçi ve değirmenci olan John Parker gerek Massachusetts'te gerekse de Amerika genelinde milli bir bağımsızlık kahramanı olarak ön plana çıktı. Nitekim anısına bir heykel ve Lexington zaferinin onuruna bir anıt inşa edildi. Bu zafer özellikle Amerika'nın kuzeydoğusunda yer alan eyaletlerin milli bilincinin oluşması sebebiyle, bu savaşın gerçekleştiği 19 Nisan tarihi, "Vatanseverlik Günü" olarak kutlanır.
Massachusetts'ten sonra diğer eyaletlerde de benzeri yerel milislerden birlikler kurulmaya başlandı. Bu eyaletler arasında, kuzey Atlantik kıyısında yer alan New Hampshire, Rhode Island ve Connecticut vardı. Bu sırada 13 koloninin temsilcileri, yeni kurulacak devletin hazırlıklarını Kıtasal Kongre'de yapmaktaydılar. Ancak "Continental Army" adıyla anılan Washington'ın komutasındaki düzenli ordu kuruluncaya kadar milislere güveniliyordu ve bu amaçla halkın silahlanması ve yerel savunma birliklerinin oluşturulması eyaletlerce teşvik edildi. Nitekim Bağımsızlık Savaşı sırasında, düzenli ordu oluşurken de büyük ölçüde milislerden yararlanıldı ve Boston uzun bir kuşatmadan sonra Mart 1776'da İngilizlerden kurtarıldı.
Amerika Birleşik Devletleri, 4 Temmuz 1776'da bağımsızlığını ilan etti. Ancak bağımsızlığın ilanı ve düzenli ordunun kurulması, yerel milislerin tamamen kaldırılması anlamına gelmemekteydi. Nitekim 2. Kıtasal Kongre'de alınan Konfederasyon kararlarında, tüm eyaletlerin milisleri desteklemesi isteniyor ve onların silahlanmasına yardımcı olmaları talep ediliyordu. Silahı olmayan milislerin silahlandırılması, Amerika'nın kurucu babalarının da önemli meselelerinden biriydi.
1777'de 13 koloninin ortaklaşa yayınladığı daimi ortaklık metninde 9 koloni, milis kullanma hakkının devam etmesini istiyordu. Amerikan Anayasası'nın yapım sürecinde, milislerin ne şekilde kullanılacağı ciddi bir tartışma konusuydu. Amerikalılar, İngilizleri mağlup edince savaş 1783'te sona erdi.

ANAYASAL HAKKA DÖNÜŞTÜ
1775-1789 arasında farklı şehirlerde yapılan konvansiyonlarda, silah taşımak bir özgürlük unsuru olarak kabul edildi. Nitekim silah taşımanın tartışıldığı konvansiyonlardan 1777'deki Vermont'ta "Vatandaşların kendilerinin ve devletin savunması için silah taşıma hakkına sahip olması" savunuluyordu. Bu hakka dayanak olarak ise mevcut olan silahlı kuvvetlerin özgürlüğe risk teşkil edebileceği, devletin vatandaşların özgürlüklerine karışmaması için her eyaletin milis güce sahip olması savunulmaktaydı. 1780'de Massachusetts'te de alınan karar benzer doğrultudaydı ve sivil vatandaşların silah taşıma hakkının, devletin ve ordunun, özgürlüklere müdahalesine karşı bir sigorta olduğu düşünülmekteydi.
1787'de toplanan Amerikan Anayasa Konvansiyonu, ABD'yi bir konfederasyondan federasyona geçirmeyi planlamaktaydı. Anayasanın yazım sürecinde milislerin görevinin olacağı ve Amerikan vatandaşlarının, nasıl silah kullanabilecekleri tartışma konusu oldu. Mart 1789'da Amerikan Anayasası yürürlüğe girdi. Altı ay sonra Haklar Beyannamesi (Bill of Rights) ilan edildi. Silah taşıma hakkı anayasanın ilk haline girmediyse de, beyannamede "Düzenli bir milis gücü, hür bir eyaletin güvenliği için zorunlu olduğundan, halkın silah bulundurma ve taşıma hakkı ihlal edilmeyecektir" şeklinde yer aldı.
Haklar Beyannamesi'nin 10 maddesinin 1791'de anayasaya eklemlenmesi sırasında 2. değişiklikle silah bulundurma ve taşıma hakkı anayasal bir hakka dönüştürüldü. Madde, düzenli bir milis kuvveti varlığı ile silah taşıma hakkını bir arada düşünmekteydi. Zira Amerikan kuruluş felsefesine göre, 17 yaşın üstünde ve eli silah tutan her erkek aslında bir milisti. Amerikalılar anayasada bulunmayan bu ayrım için kanun düzenlemesine gitmişlerdi. Amerikan yasalarına göre ulusal muhafızlar ve deniz muhafızları organize milislerken, herhangi bir askeri veya milis görevi olmayan ABD vatandaşları ise organize olmayan milistiler.

Amerikan Haklar Beyannamesi

ABD MAHKEMESİ: SİLAH TAŞIMAK DOĞAL BİR HAK
ABD'nin kuruluş felsefesinde silah taşıma hakkı, hem vatanın hem de özgürlüklerin savunulmasının temel dayanağı olarak düşünülmüştü. Serbestçe silah taşımanın, ilerleyen yıllarda güvenlik açığına yol açması, ABD Anayasası'nın yeniden yorumlanma ihtiyacını getirdiyse de maddenin çok net olması herhangi bir silah yasağına engel olmuş, Amerika Birleşik Devletleri Yüksek Mahkemesi (Supreme Court) silah yasağı getiren yasa değişikliklerini farklı tarihlerde iptal etmişti. Bu kararlardan en kritiklerinden biri 2007 yılında verilen karardır. Buna göre sadece milis kuvvetlerdekiler değil, sivil vatandaşların da silah taşımasının tarihsel bir hak olduğuna karar verilmişti. 21 Mart 2016'daki karar ise anayasa maddesinin yorumlanmasıyla ilgilidir ve mahkeme aldığı kararla her türlü silahın taşınmasını bir doğal hak olarak görmüştür. Mahkeme en son 23 Haziran 2022'de bazı eyalet mahkemelerinin silah yasaklarını tasvip eden kararlarını iptal etmiş ve silah taşıma hakkına sınırlandırma getirilemeyeceğine karar vermiştir.

Amerikan Anayasası imzalanıyor.

İNGİLİZLER YASAL HALE GETİRDİ
Amerikalıların silah taşıma hakkının temeli, İngiltere'deki 1689'daki "Bill of Rights"a dayanır. İngiltere'de ilk olarak halkın da silah taşımasına ve silahlı birlikler oluşturmasına olanak veren yasa 1665'te onaylanmıştı. Bu yasa, vilayetlerin kendi askeri birimlerini oluşturmasına imkân tanımaktaydı. İngiltere halkının çoğunluğu Protestan olmasına rağmen 1685'te Katolik II. James, ülkenin başına geçmişti. James'in askerleri Katoliklerden seçmesi ve bunun neticesinde Protestanlara yönelik baskı rejimi halkın ayaklanmasına sebep oldu. Protestan İngilizler ve parlamento yanlıları krala karşı koymak için İngiliz tahtının vârisi II. Mary'nin eşi Hollanda Prensi III. Wilhelm'den yardım istediler. "Şanlı Devrim" denen süreçte Protestan İngilizler, Hollandalı birliklerin yardımıyla Kral II. James'i devirip, III. Wilhelm ve II. Mary'yi tahta çıkardılar. Bir daha böyle bir dini baskıyla karşılaşmak istemeyen İngilizler, gelecekte benzer bir kralın başa geçmesi ihtimaline karşı 1689'daki İngiliz Haklar Beyannamesi'yle vatandaşlarına silah kullanma hakkı tanındı.

07 Ağustos 2022, Pazar
ERHAN AFYONCU
Birinci Murad’ın Kosova’da şehitlik duası

633 yıl önce Kosova’da yapılan savaşta Osmanlılar büyük bir zafer kazandılar. Savaştan önce Birinci Murad, “İslam askerleri için ruhumu teslime razıyım, tek bu müminlerin ölümünü bana gösterme. Allah’ım, beni civarında misafir ederek, benim ruhumu, müminlerin ruhuna feda kıl, beni ilk gazi kıldın, bugünü son şehitlik günü kıl” diye dua etmişti
Birinci Murad tahta çıktıktan sonra Anadolu'nun yanı sıra Osmanlılar'ın asıl fetih güzergâhı olan Rumeli'de de fetihler hız kazandı. 1371'de Balkan prenslerine karşı kazanılan Çirmen Zaferi'yle, Edirne ve Batı Trakya emniyete alındı. Meriç Nehri tamamen Osmanlı kontrolüne girdi. Osmanlılar'a karşı Balkanlar'da oluşturulmaya çalışılan direniş kırıldı ve Balkanlar'daki Macar nüfuzu azaldı. Makedonya'daki Sırp prenslikleri, Bulgar Kralı ve Bizans İmparatoru, Osmanlı hâkimiyetini tanıdılar.
Çirmen Muharebesi'nden sonra Orta Bulgaristan'a kadar ilerlendi ve 1385'te Sofya fethedildi. Batı Trakya ve Makedonya'nın bir kısmı alındı. Bu arada Kavala, Drama, Serez, Niş ve Selanik fethedildi. Arnavutluk içlerine kadar gidildi.

Birinci Murad'ın şehit edilmesi.

'MELUNUN ASKERİ İKİ KATI'
Fetihler devam ederken 1388'de bir Osmanlı kuvvetinin mağlup olmasından cesaret alan ve Birinci Murad'ın Anadolu'da olmasını fırsat bilen Bosna, Sırp ve Bulgar kralları ittifak kurdular. Osmanlılar ise bu ittifakı küçültmek için faaliyete geçtiler. Arnavutluk'taki bazı prenslerin bu ittifakın içinde yer almamaları sağlandı. 1388 sonbaharında, Çandarlı Ali Paşa süratli bir baskınla Bulgar Kralı'nı saf dışı bırakarak Osmanlı Ordusu'nun arkasını emniyet altına aldı.

Murad Hüdavendigâr

İki ordu 1389 Haziran'ında Kosova'da karşı karşıya geldi. Birinci Murad bir tepeden düşman ordusunu görünce, şaşırıp "Bu melun ne çok asker toplamış. Böyle bir ordu toplayan biz, bunun üstünde hiç ordu toplanmaz sanırdım. Bu melunun ordusu bizim ordumuzun iki misli, belki daha fazla" dedi, ardından, "Allah'ım, Allah'ın Resulü Muhammed nuru hürmeti için bu müminlere sen yardım et. Beni müminlerin helakine sebep kılma" diyerek Allah'a yalvardı.

NAMAZ KILIP DUA ETTİ
Akşam olunca Sultan Murad abdest alıp namaz kıldıktan sonra Allah'a şöyle dua etti:
"Allahım, Efendim, Mevlâm, bunca defa katında duamı kabul ederek beni mahrum eylemedin. Yine benim duamı kabul eyle. Bir yağmur vererek bu karanlığı ve tozu kaldır, dünyayı nurlu kıl, ta ki, kâfir ordusunu gözümle görerek karşı karşıya cenk edelim. Ey Allah'ım, mülk ve kul senindir, sen kime istersen verirsin. Ben de bir naçiz, aciz kulunum. Benim fikrimi ve sırlarımı sen bilirsin. Benim gayem, mülk ve mal değildir. Buraya kul, cariye için gelmedim. Hemen, halis ve muhlis senin rızanı isterim.

Kosova'da Sultan Murad Türbesi.

Ya Rabb, beni bu Müslümanlara kurban eyle, tek bu müminleri kâfir elinde mağlup ederek helak eyleme. Ey Allah'ım, bunca nüfusun katline beni sebep eyleme. Bunları mansur ve muzaffer eyle. Bunlar için ben canımı kurban ederim, tek sen kabul eyle. İslam askerleri için ruhumu teslime razıyım, tek bu müminlerin ölümünü bana gösterme. Allah'ım, beni civarında misafir ederek, benim ruhumu, müminlerin ruhuna feda kıl, beni ilk gazi kıldın, bugünü son şehitlik günü kıl."

SULTANIN ŞEHİT EDİLMESİ
15 Haziran 1389'da meydana gelen Kosova Savaşı'nda Osmanlılar büyük bir zafer kazandılar. Sırp Prensi Lazar da bu savaşta ölmüştü. Düşmanın bozguna uğrayıp kaçmasından sonra, Birinci Murad harp sahasını dolaşmaya başladı. Zafer için Allah'a şükrediyordu.
Bu sırada savaşta yaralanmış olan Sırp despotunun damadı Miloş Obiliç, Müslüman olacağını ve önemli bilgiler vereceğini söyleyerek hükümdarın yanına geldi. Bir hançer ile Murad Hüdavendigâr'a saldıran Miloş Obiliç, hükümdarı yaralayarak attan düşürdü. Saldırgan, hükümdarın etrafındaki adamlar tarafından hemen öldürüldü.

Birinci Murad'ın mezarı.

Birinci Murad'ın yaralandığı yerde bir çadır kurularak hükümdar tedavi altına alındı. Ancak yarası ağırdı. Hayatından ümit kesildiği için büyük oğlu Yıldırım Bayezid çağrıldı. Sultanın şehit olmasından sonra Yıldırım hükümdar ilan edildi. Bu hadiseden sonra Osmanlı hükümdarlarının huzuruna çıkacak yabancıların, devlet görevlileri tarafından iki koluna girilmek suretiyle padişahın eteğini öpmelerine izin verildi.
Kosova sahrasında Sultan Murad'ın iç organlarının gömüldüğü türbe Rumeli Türkleri için kutsal bir ziyaretgâh hâline geldi. Sultan Murad Meşhedi, yani şehitliği diye anıldı. Osmanlı padişahları Rumeli fatihi hükümdarlarının türbesine büyük önem verdiler. Sultan İkinci Abdülhamid, türbenin yanına, ziyarete gelenler için bir misafirhane yaptı. Türbe Osmanlı döneminde Sultan Reşad'ın bölgeyi ziyareti sırasında elden geçirilerek tamir edildi.

Kosova Savaşı

BALKANLAR'DA DIRENECEK GÜÇ KALMADI
Birinci Kosova zaferi neticesinde Tuna Nehri'nin güneyindeki Balkan bölgesinde Osmanlılar'a karşı direnebilecek bir kuvvet kalmadı ve kuzey Sırbistan yolu açıldı. Güneydoğu Avrupa'da bu dönemde ayaktaki tek güçlü devlet ise Macaristan'dı. Macar desteği olmadan Balkan devletlerinin Osmanlılar'a karşı bir faaliyete girme durumları yoktu. Fetret devrinde bile Sırplar ve diğer Balkan milletleri, bu bölgelerdeki Osmanlı teşkilatlanmasının güçlü olması ve eski kuvvetlerini kaybetmeleri sebebiyle bağımsızlıklarını tam olarak tekrar kazanamadılar.

.21 Ağustos 2022, Pazar
ERHAN AFYONCU
Sultan Alparslan’ın Malazgirt’teki duası

Sultan Alparslan, Malazgirt’te “Ey Allah’ım, Sana müvekkil oldum ve bu cihatla Sana yaklaştım, Senin katında secdeye kapanıyor ve yalvarıyorum. Bu sözlerim, gerçek duygularımı ifade etmezse beni, yanımdaki yardımcılarımı ve askerlerimi yok et! Eğer içtenliğimi kabul ediyorsan, düşmanlara karşı bu cihatta bana yardım et ve beni muzaffer bir Sultan kıl!” diye dua etmişti
1048'deki Hasankale zaferinden sonra Anadolu'da yayılmaya başlayan Türkmen kitleleri, 1059'da Sivas ve Malatya'yı ele geçirdiler. Alparslan, amcası Tuğrul Bey'in ölümünden sonra taht mücadelesini kazanarak 1064'te Büyük Selçuklu hükümdarı olmuştu. Alparslan, 1064'te Kars'ı fethetti. 1067'ye gelindiğinde Kayseri, Niksar ve Konya fethedilmişti. Afşin Bey, 1068'de Anadolu'yu boydan boya geçerek İstanbul Boğazı'na kadar geldi.
Türkmenler, Anadolu'nun doğu ve orta kısımlarına yayılmışlarsa da burası henüz onlar için emin bir yurt değildi. Zira Türkmenlerin düzenli Bizans ordularına karşı mücadele edecek güçleri yoktu. Bu yüzden Bizans orduları üzerlerine geldiği zaman Türkmenler, Kafkaslar'a çekilmek zorunda kalıyorlardı.
Ayrıca Anadolu'nun fethedilememiş pek çok müstahkem mevkii ve kaleleri vardı. Bu yerlerin, yeterli muhasara silahına sahip olmayan Türkmenler tarafından ele geçirilmesi oldukça zordu. Selçuklu orduları da Türkmenleri himaye için her zaman Anadolu'ya gelemiyordu. Malazgirt Savaşı hakkında Ali Sevim, Faruk Sümer, Abdülkerim Özaydın, Erdoğan Merçil ve Adnan Çevik'in araştırmaları vardır.

Alparslan

İSLAM DÜNYASI YEKVÜCUT
Bizans İmparatoru Romanos Diogenes, 1068'den sonra Anadolu'ya yayılan Türkmen meselesini gündeme almıştı. 1071'de büyük bir ordu hazırlayarak Türkmenleri Anadolu'dan atmak için harekete geçti.
İslam dünyası Bizans'a karşı yekvücut oldu. Abbasi Halifesi'nin emri üzerine İslam dünyasındaki camilerde şu dua okunmuştu:
"Allahım! İslam sancağını yükselt ve ona yardım et... Müminlerin emirinin burhanı olan Sultan Alparslan'ın senden dilediği yardımı esirgeme ki, o sayede hükmünü yürütsün, şanını yaysın ve zamanın güçlükleri karşısında kolayca yerinde tutunabilsin. Senin dinini şerefli ve yüce tutabilmesi için onu lütufkâr ve her zaman etkili olan desteğinden mahrum etme.

Malazgirt

Onun kâfirlerin karşısındaki bugünü yarınına da yetsin. Ordusunu meleklerinle destekle. Niyet ve azmini hayır ve başarıyla sonuçlandır. Çünkü o senin ulu rızan için rahatını terk etti. Malı ve canıyla senin emirlerine uymak amacıyla senin yoluna düştü...
Allahım! O nasıl senin çağrına uyup dininin korunmasında gevşeklik göstermeden emrine uymuş ve düşmanlarına bizzat karşı koyarak dinine hizmet için geceyi gündüze katmışsa, sen de ona zafer kısmet eyle, dileklerinde ona yardımcı ol, kaza ve kaderini onun için tecelli ettir... Yapmak istediği her işi ona kolay kıl. Tâ ki, onun düşmana karşı olan kutsal hareketi, zaferden ışık alsın ve müşrikler zümresinin, hak yollarını göremeyip sapıklıkta gözleri yumulsun.
Ey Müslümanlar! Doğru bir niyet, dürüst bir azim ve Allah'tan korkan temiz kalplerle ve ihlas bahçesinden kısmet alan inançlarla onun için Allah'a yalvarıp yakarınız. Onun güçlü, kuvvetli olarak düşmanlarını mahvetmesi, sancağını yükseltip zaferlerin en son derecesine eriştirmesi ve gayesine nail olması hususunda Allah'a dua ve niyazda bulununuz.
Allahım! Onun bütün güçlüklerini kolaylaştır ve müşrikliğe onun önünde boyun eğdir."

Bir Türk süvarisi

İKİ ORDU KARŞI KARŞIYA
26 Ağustos 1071 Cuma günü iki ordu Malazgirt Ovası'nda karşılaştı. Alparslan, cuma sabahı bütün komutanlarını topladı ve onların yanında Allah'a şöyle dua etti: "Ey Allah'ım, Sana müvekkil oldum ve bu cihatla Sana yaklaştım, Senin katında secdeye kapanıyor ve yalvarıyorum. Bu sözlerim, gerçek duygularımı ifade etmezse beni, yanımdaki yardımcılarımı ve askerlerimi yok et! Eğer içtenliğimi kabul ediyorsan, düşmanlara karşı bu cihatta bana yardım et ve beni muzaffer bir Sultan kıl!"
Sultan Alparslan, Buharalı Ebû Nasr Muhammed'in bütün Müslümanların İslam'ın zaferi için dua ettikleri cuma günü öğle vaktinde düşmana saldırması tavsiyesine uyup, ordusuyla birlikte cuma namazını kıldıktan sonra, "Ölürsem kefenim olsun" dediği beyaz bir elbiseyle ordusunun karşısına çıkıp "Ey askerlerim ve komutanlarım! Daha ne zamana kadar biz azınlıkta, düşman çoğunlukta olmak üzere, böyle bekleyeceğiz? Ben bizzat Müslümanların minberlerde bizim için dua etmekte oldukları bu saatte düşmanın üzerine atılmak istiyorum. Galip gelirsek arzu ettiğimiz sonuç hasıl olacaktır, aksi takdirde şehit olarak cennete gideriz. Bugün burada ne emreden bir sultan ne de emir alan bir asker var; ben de içinizden biri olarak sizinle birlikte savaşacağım; benimle gelmek isteyenler peşime düşsünler, istemeyenler serbestçe geri dönebilirler. Biz, Müslümanların eskiden beri yapageldikleri bir gaza yapıyoruz" şeklinde konuştu.
Sultan'ın konuşmasını heyecan içinde dinleyen asker ve komutanlar hep bir ağızdan, "Ey Sultan, biz senin kullarınız, sen ne yaparsan biz de aynısını yaparız ve sana yardım ederiz, istediğin gibi hareket et" dediler. Bunun üzerine Sultan Alparslan atının kuyruğunu bizzat bağladıktan sonra savaşı başlattı.

Selçuklular

ANADOLU, TÜRKİYE OLDU
Öğleden geceye kadar devam eden Malazgirt Meydan Muharebesi'nde Bizanslılar ağır bir yenilgiye uğradı. Bizans ordusunun büyük bir kısmı kılıçtan geçirilmiş, imparator ve çok sayıda general esir alınmış, askerlerin ancak bir bölümü kaçarak canlarını kurtarabilmişti. Büyük Selçuklu hükümdarı Alparslan, kendisinden daha büyük bir orduyu uyguladığı akıllı savaş planıyla mağlup etmişti.
Malazgirt Zaferi, Bizans ordusunu ve mukavemetini çökertti ve Anadolu'nun kapılarını sonuna kadar Türkmenlere açtı. Bizans'ın yediği bu büyük darbe, Türkmenlerin Anadolu'ya sel hâlinde dolmalarını sağladı. Anadolu "Türkiye" oldu.

ANADOLU'NUN FETHİ
Malazgirt Zaferi'nden sonra Anadolu çok kısa sürede fethedildi. Selçuklu hanedanından Kutalmışoğlu Süleyman Şah, Anadolu'daki Türkmenlerin başına geçip, kısa sürede Orta Anadolu'dan İznik'e kadar olan sahayı ele geçirerek Türkiye Selçuklu Devleti'ni kurdu.
Türkler, Anadolu'da, Türkiye Selçukluları'nın yanı sıra birtakım beylikler de kurdular.
Çubukoğulları (Elazığ), Artukoğulları (Mardin-Hasankeyf), İnaloğulları (Diyarbakır), Dilmaçoğulları (Bitlis-Erzen-Batman civarı), Kızılaslanoğulları (Siirt ve civarı), Saltuk Bey (Erzurum), Danişmend Gazi (Sivas- Amasya-Tokat) ve Mengücek Gazi (Erzincan- Divriği) beyliklerini kurarak, Anadolu'nun Türkleşmesini sağladılar. Ancak bunların hiçbiri fazla büyüyemedi. Bu beylikler zamanla Türkiye Selçukluları tarafından ilhak edildiler.

..28 Ağustos 2022, Pazar
ERHAN AFYONCU
Büyük Taarruz’da Yunan kuvvetlerini nasıl kandırdık?

Büyük Taarruz sırasında Yunanistan’a karşı asker, silah ve teçhizat açısından eksik olan Türk ordusunun düşmanın merkezine baskın taarruz gerçekleştirmesinden başka çaresi yoktu. Türk ordusu, Büyük Taarruz öncesinde yaptığı aldatıcı hareketler, istihbarat faaliyetleri ve stratejik-taktik hamlelerle üstün hale geçmişti

Türk ordusu, Sakarya Meydan Muharebesi'nde kazanılan zaferden sonra Büyük Taarruz'a hazırlandı. Ordunun eksikleri eldeki kısıtlı imkânlarla giderildikten sonra birlikler, hazırlanan taarruz planlarına göre gizlilikle harekete geçti.
Büyük Taarruz öncesindeki hazırlık safhası yoğun istihbarat faaliyetlerinin yürütüldüğü bir süreçti. Hem Türk tarafı hem de Yunanlılar askeri harekâtın planlanmasından ordunun sevk ve idaresine kadar birbirlerinin durumları hakkında bilgi temin edebilmek için çalıştılar. Taraflar elde ettikleri bilgilere göre harekât planlarını yeniden gözden geçirdi veya değiştirdi. Ancak bu bilgiler kimi zaman gerçek bilgilerken kimi zaman da karşı tarafı yanıltmak için bilinçli olarak servis edildi. Bu konuda Selim Erdoğan'ın "Büyük Taarruz Öncesinde Bir Dezenformasyon Başarısı" isimli makalesi, Türk tarafının Büyük Taarruz öncesinde Yunanlara karşı gerçekleştirdiği başarılı bir dezenformasyon örneğini anlatır.

İNCELİKLİ PLAN
Asker ve teçhizat olarak düşmandan eksik olan Türk ordusunun düşmanın merkezine baskın taarruz gerçekleştirmesinden başka çaresi yoktu. Asıl darbeyi vuracak Birinci Ordu'nun karşısında 1, 4 ve 7. Yunan piyade tümenleri vardı. Afyon üzerinden gerçekleştirilecek bu taarruzda göz ardı edilmemesi gereken husus ise Yunanların ihtiyat kuvvetlerini muharebe sahasına kaydırma ihtimaliydi. Zira belirlenen taarruz planına göre hedefteki Yunan ordusuna kuzey ve kuzeydoğuda konuşlu 4 tümeninin takviyesi muhtemeldi. Böyle bir durum, gösterilen tüm gayretleri boşa çıkarabilir veya süreci uzatabilirdi. Tam bu noktada her hareketi incelikle tasarlanmış bir plan karşımıza çıkıyor.

Başkomutanlık Meydan Muharebesi.

OLMAYAN TÜMENLER
Planın temeli, 22 Kasım 1921'de İsmet Paşa tarafından birinci ve ikinci ordu komutanlıklarına gönderilen şifreye dayanıyordu. Buna göre Batı Cephesi Komutanlığı, muhtelif bölgelerden bir kış taarruzu planlamaktaydı. Taarruz kollarından biri de Eskişehir yönüne taarruz edecek Deli Halit Bey liderliğindeki Kocaeli Grubu'dur. Kocaeli Grubu, taarruz için doğuda yeni kurulan ve yürüyüş halinde olan 19. ve 20. tümenlerle takviye edilecekti.
İsmet Paşa tarafından her iki ordu komutanlığına gönderilen bu şifre, Yunanlar tarafından ele geçirildi. Yunan Küçük Asya Ordusu Komutanı General Papoulas'ın Başbakan Gounaris'e 4 Ocak 1922'de gönderdiği raporda, cephedeki Türk kuvvetlerinin üç ordudan oluştuğu, en kuzeydeki Üçüncü Ordu'nun dört piyade tümeni ve bir süvari tugayından meydana geldiği yazılıydı. Müteakip zamanlarda gönderdiği diğer raporlarda kuzeyde Üçüncü Ordu olmasa da Kocaeli Grubu bünyesinde birden fazla tümenin varlığını teyit eder. Aslına bakıldığından bu bilgilerin Yunanların eline geçmesi bilinçli bir tercihti. Zira ne böyle bir harekât planlanmaktaydı ne de Anadolu'da kurulan ve Kocaeli Grubu'na katılacak 19. ve 20. Tümen'in varlığı söz konusuydu.

Atatürk'ün "Ordular, ilk hedefiniz Akdeniz'dir, ileri" emri.

Yunanların bu istihbaratın gerçekliğine inanmasında 19. ve 20. Tümen yokken 21. Tümen'in kurulması ve bu tümenin gizlenmemesinin etkisi muhtemeldi. Bunun yanında Mustafa Kemal Paşa'nın haziran ayı ortasında ansızın yaptığı Adapazarı-İzmit gezisi dikkatleri buraya çekmişti. Her aşaması incelikle tanzim edilmiş bu plan, Yunanların cephenin kuzey kesiminde yer alan Kocaeli Grubu'nu en az üç tümenlik bir kuvvetten müteşekkil olduğunu düşünüp ona göre savunma düzeni almasına neden oldu. Yunan savunma stratejisi, olmayan bir Türk kuvvetine karşı yeniden düzenlendi. Böylelikle sayısı 6 bin 981 kişi olan Kocaeli Grubu, sayısı 20 bini geçen Yunan tümenini oyalayarak taarruza kalkan Türk birliklerinin işini kolaylaştırdı.

RUHLARI BİLE DUYMADI
Birliklerimiz gizlice, Yunanların haberi olmadan Afyonkarahisar bölgesine konuşlandılar. Gelişmeleri Yunan istihbaratının ruhu bile duymamıştı. Yunanlar, birliklerini yaklaşık 650 kilometrelik bir cephe hattına dağıtarak kuvvet yığma prensibini ihlal etmişler, taarruz üzerine birliklerini Afyon'a yönlendirmede yetersiz kalmışlardı. Buna karşılık Türk ordusu, birliklerini 65 kilometrelik bir cephede konuşlandırmıştı.
Türk komuta heyeti, savaşı Yunan mevzilerine çok yakın yerlerde idare ederken, Yunan komuta heyeti cepheden daha uzaktaydı. Bu taktik hatalar ve Yunan ordusunun psikolojik durumu savaşı kaybetmelerinde önemli rol oynamıştır. 26 Ağustos 1922'de başlayan Büyük Taarruz, 9 Eylül'de Yunan ordusunun Ege'ye dökülmesiyle neticelendi.

***

YUNANİSTAN'IN İSTANBUL'U İŞGAL PLANI

Eskişehir-Kütahya Muharebeleri'ndeki (10-24 Temmuz 1921) zafer sarhoşluğu Yunanlara İstanbul'u kolaylıkla işgal edebileceklerini düşündürdü. İstanbul'daki Rumların Yunan işgalini destekleyeceklerini, İngilizlerin ise bu duruma ses çıkarmayacaklarını varsaydılar. Yunan basını hem nabız yoklamak hem de kamuoyu oluşturmak için İngilizlerin işgali destekleyeceklerine dair haberler çıkardı.
İngilizler, İstanbul'un Yunanlar tarafından muhtemel bir işgalinin Fransız ve İtalyanların tepkisini çekeceği düşüncesindeydi. Zira İngiliz Dışişleri Bakanı Lord Curzon'un, "Yunanlar İstanbul'u işgal etmek isterse buna kim mâni olabilir" çıkışına, Fransız Dışişleri Bakanı Briand, "Bizim Kilikya'da 80 binden fazla askerimiz var. Bu askerler icabında Türklerle müştereken hareket ederek buna mâni olurlar" cevabını verdi.
Yunanistan, Anadolu'da savaş devam ederken herhangi bir ihtilafa sebep olmamak adına İstanbul'u işgal planını daha uygun bir zamanda yeniden gündeme getirmek üzere rafa kaldırdı. 23 Ağustos 1921'de Eskişehir-Seyitgazi hattından ileri yürüyüşe geçen Yunan kuvvetleri, Sakarya'da karşılaştığı Türk kuvvetleri tarafından hezimete uğratıldı.

Hayali Büyük Yunanistan haritası.

Sakarya mağlubiyeti ile kendisine duyulan güvenin azaldığını gören Yunanistan, Ankara Hükümeti'ne Sevr'i imzalatabilmek için İstanbul'u işgal planını uygulamaya kalkıştı. Nuray Özdemir, Büyük Taarruz öncesi Yunanistan'ın İstanbul'u işgal teşebbüsünü bir çalışmasında detaylıca anlatır
Yunanlar, İstanbul'u işgal planını uygulamak üzere 1922 Mayısı'ndan itibaren hazırlıklara başladı. Trakya'daki gücünü tahkim etmek için asker sayısını artırdı. Rumeli Komiserliği'nden Harbiye Nezareti'ne gönderilen raporda Trakya'da Yunan hareketliliğinin arttığı bildirildi. Silivri'ye 270 kişilik bir kuvvet gönderilerek 15 gün içinde İstanbul üzerine yürüyecekleri bildirildi. Raporlarda ifade edilen muhtemel bir Yunan işgali, İstanbul basınında da yer almaya başladı. Yunanların Tekirdağ'a asker yığdığı, Çatalca'da müstahkem mevkiler hazırladıkları ifade edildi
Sakarya mağlubiyetinden sonra Yunan hükümeti tarafından Küçük Asya Ordusu Başkomutanı olarak tayin edilen General Hacıanestis, İstanbul'a yapılacak bir harekât için Trakya'daki mevcut asker sayısının yetersiz olduğunu söyleyerek buradaki asker sayısını artırdı. Batı Anadolu'dan sevk ettiği birliklerle Trakya Ordusu adını verdikleri 4. Kolordu'nun sayısı 1922 Temmuz sonunda 45 bine ulaştı. Yunan hükümeti 29 Temmuz 1922'de İstanbul'u işgal edeceklerine dair İtilaf Devletleri'ne bir nota verdi. 21 Temmuz'dan itibaren 4. Kolordu ileri harekâtına başlayarak bazı tümenleri Silivri'ye kadar ulaştı. Yunan 4. Kolordusu'nun istihbaratına göre, 45 bin kişilik Yunan kuvvetinin karşısında Türk, Fransız, İngiliz ve İtalyan kuvvetlerinden oluşan yaklaşık 17 bine yakın bir kuvvet vardı. Dolayısıyla İstanbul'u elde etmek pek de zor olmayacaktı. Ancak Yunan hükümeti, muhtemel bir işgalde İstanbul'daki Türk nüfusunu ve gizli teşkilatları hesaba katmamıştı.
Yunanların muhtemel bir İstanbul işgaline başından beri karşı olan Fransa Başbakanı Poincare, İstanbul'da bulunan General Pelle'ye Yunanların İstanbul'a girmelerine müsaade edilmemesi, gerekirse silah kullanmaları talimatını verdi. Aynı şekilde İstanbul İngiliz Yüksek Komiseri General Harington da Yunanların bu harekâtını onaylamadı. Böylece İngiliz ve Fransızlar birlikte hareket etme kararı aldı. Çatalca hattında bulunan kuvvetlerini takviye ederek istihkam noktaları kuvvetlendirdiler.
Bazı Yunan kuvvetleri Istranca'ya doğru hareket edip tayin edilen sınır hattını geçince karşı tarafta bulunan Fransızlar ateşle karşılık verdi. Yunan birlikleri geri çekilmek zorunda kalırken söz konusu çatışma Türk kamuoyunda yankı buldu. Ancak İngilizler bunu yalanlayarak Türk jandarması ile Yunan devriyesi arasında yaşanan bir çatışma olduğu haberini yaydı. Yunanlar kararlılığını göstermek adına İstanbul Limanı'ndaki savaş gemilerini manevra bahanesi ile harekete geçirerek Tekirdağ'a iki tümenlik asker çıkardı.
Yunan hükümeti sahadaki engellemeleri diplomatik yollarla aşmak niyetindeydi. Atina'daki İngiliz elçisinden Türklerin barışa zorlanması için İstanbul'un işgalini onaylamaları istendi. Aynı şekilde İtilaf Grubu'na mensup ülkelerin başkentinde bulunan Yunan elçileri de İstanbul'u işgal planı için destek aradı. Ancak aradıklarını bulamadılar. İngilizler, Marmara'ya açılan Yunan savaş gemilerine gözdağı vermek için Malta'da konuşlu 7 büyük gemi ve 9 destroyeri Marmara'ya gönderdi.
İngiltere, Fransa ve İtalya müştereken 31 Temmuz 1922 tarihinde Yunan hükümetine Yunanistan'ın İstanbul'u işgal teşebbüsünü veto eden bir nota verdi. Yunan kuvvetlerinin İstanbul'a yürüdükleri takdirde karşılık verileceği ifade edildi. Çatalca'da zaman zaman Yunan kuvvetleri ile Fransızlar arasında çatışma yaşandı. Bunun üzerine 15 Ağustos 1922'de İtilaf Devletleri ile Trakya'da konuşlu 4. Kolordu Komutanı General Vlahupulas arasında imzalanan protokolle Yunanistan'ın İstanbul'u ele geçirme imkânı kalmadı.

.

04 Eylül 2022, Pazar
ERHAN AFYONCU
Türkler Atina kapılarına dayanınca Avrupalılar Yunan’ı zor kurtardı

Kurulduğu günden itibaren Avrupa tarafından şımartılan Yunanistan, 1897 yılında gaza gelip Türk topraklarını işgale kalktı. Osmanlı ordusu, bir ay gibi kısa bir sürede Yunan ordusunu ardı ardına mağlup edip Atina’ya girmek üzereyken Avrupa devletleri araya girip Yunanlıları zor kurtardı
Batılı devletlerin bizzat Osmanlı'ya karşı savaşa girmesi neticesinde 1830'da Mora Yarımadası'nda ve Atina'yı da içine alan bir Yunan devleti kuruldu. Rumların büyük bir çoğunluğu hâlâ Osmanlı hâkimiyeti altındaydı. Yunanistan'ın bundan sonraki "Megali İdea" (büyük ülkü) siyaseti, Rumların yaşadığı diğer Osmanlı topraklarını ve İstanbul'u ele geçirmekti. Yunanistan daha sonraki yıllarda Batı'nın da desteğiyle Türkiye aleyhine büyümeye devam etti.
Yunanistan'ın kışkırtması sonucu 1855'te Teselya'da bir isyan çıktı. Abdi Paşa, isyanı bastırdı. Ancak 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı'nda Osmanlı Devleti büyük bir mağlubiyete uğradı. Yunanistan ile Osmanlı Devleti arasında 1881'de İstanbul'da yapılan bir antlaşmayla Teselya ve Narda, Yunanistan'a bırakıldı. Türklerin geride bıraktığı camiler, okullar, tekkeler, hanlar, hamamlar yok edildi.
Girit, 19. yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu'nu en çok uğraştıran meselelerden biriydi. Girit meselesi yüzünden 1897'de Türk-Yunan Savaşı çıktı. Goltz Paşa, Bayram Kodaman, Metin Hülagu ve Sedat Kanat'ın bu konuda araştırmaları vardır. Birol Ülker'in de yazımızda istifade ettiğimiz "Abdülezel Paşa" üzerine bir çalışması mevcuttur.

Zonaro'nun fırçasından Dömeke Savaşı.

GİRİT MESELESİ
1890'larda Girit meselesi yüzünden Türkiye- Yunanistan ilişkileri gerginleşti. Yunanistan, Girit'le ilgili düşmanca tutumunu 1896-1897 yıllarında daha da artırdı. Osmanlı sınırlarına saldırılarda bulunup karakollarımıza ateş açtılar. Yunan gemileri, Yanya, Narda ve Selanik körfezlerinde kışkırtıcı faaliyetlerde bulundular.
Yunanistan, Teselya'da kuvvetlerini artırıp, çete faaliyetlerini çoğaltıp seferberlik ilan etti. Durumu yakından takip eden Osmanlı yönetimi de Teselya sınırındaki kuvvetlerini çoğalttı. Osmanlı Devleti, meseleyi görüşmelerle çözmek istiyordu, ancak büyük bir şımarıklık ve hayaller içerisinde olan Yunanistan, barıştan uzak durdu.

Gazi Edhem Paşa

Girit Rumları, Şubat 1897'de isyan ettiler. Yunanistan da Girit'e asker çıkardı. Yunan askerleri, savaş ilan edilmeden 16 Nisan'da Teselya bölgesinde Osmanlı sınırlarından içeri girdi. Osmanlı Devleti, bu gelişmeler üzerine 17 Nisan 1897'de Yunanistan'a resmen harp ilan etti. Osmanlı birlikleri, Alasonya Taarruz Ordusu (Şark Ordusu) ve Yanya Müdafaa Kolordusu (Garb Ordusu) olarak konuşlanmıştı. Müşir Edhem Paşa komutasındaki Alasonya ordusuna taarruz, Yanya Kolordusu'na da hazır olması emri verildi. Türk Ordusu'na Müşir Edhem Paşa komuta ederken, Yunan Ordusu'nun başında ise Veliaht Konstantin vardı. Yunan ordusunun doğru düzgün bir savaş planı yokken, Osmanlı ordusunun 1886'da Goltz Paşa tarafından yapılmış Teselya üzerinden Atina'ya hızlı bir şekilde taarruz planları vardı.

YUNAN HEZİMETE UĞRADI
Alasonya ordusu, 18 Nisan 1897'de Milona geçidini ele geçirmek amacıyla taarruza geçti. Yunanlılar, Osmanlı ordusunun bu bölgeden taarruz edeceğini tahmin ettikleri için Milona geçidini iyi tahkim etmişlerdi. Bu yüzden askerlerimiz ağır kayıplar verdiler. Alasonya ordusuna bağlı İkinci Tümen'in İkinci Tugayı'nın komutanı Hâfız Abdülezel Paşa'ydı. Abdülezel Paşa uyarıları dinlemeyerek birinci ateş hattında askerleriyle birlikte savaşıyordu. Komutanlarını yanlarında gören askerlerimiz de büyük şevkle savaşmaya başladılar.
Milona geçidinin önemli mevzilerini ele geçiren Abdülezel Paşa'nın askerleri siperlere girip mevkilerini savunmaya başladılar. Abdülezel Paşa, burada da kendisine yapılan uyarıları dinlemedi.

Le Petit Journal'de Türk-Yunan Savaşı.

Kendisini uyaran komutanlarına, "Şimdiye kadar bulunduğum müteaddit muharebelerde atımdan inmedim, kıtamın başından ayrılmadım, ölüm korkusuyla geri çekilmedim. Devlete edeceğim hizmet yalnız bundan ibaret kalmış iken mi kendime güldüreceğim" dedi ve yerinden kımıldadı. Ancak Pırnartepe'deki mevzilerin üzerinde muharebeyi yöneten Abdülezel Paşa çenesine isabet eden bir kurşunla şehit düştü. Cesur komutanlarının şehadetini gören askerleri daha şevke gelerek Yunan birliklerini püskürttüler. Dailly News gazetesi, paşanın şehadetini "Bir Osmanlı Kahramanı" başlığı altında verdi.
Bir gün süren çatışmalarda Türk askeri stratejik bütün tepeleri ele geçirmişti. Şehit Abdülezel Paşa, Alasonya'da toprağa verildi. 2. Tümen'in diğer tugay komutanı Celal Paşa da 21 Nisan Muharebeleri'nde şehit düştü.

YILDIRIM SAVAŞI
Savaş, 20 Nisan'da özellikle Preveze, Epir, Tırnova, Vigla, Damassi ve Maukezi'de yoğunlaştı. Osmanlı ordusu, kısa sürede Tırnova'yı ele geçirdi. Yunanlıların mağlubiyeti üzerine, büyük devletlerin duruma müdahale edeceklerini tahmin eden II. Abdülhamid, Edhem Paşa'ya yıldırım savaşı yapması emrini verdi. 25 Nisan'da Yenişehir, 26 Nisan'da Tırhala alındı.
Türk birliklerinin, 8 Mayıs'ta Yunan ordusunun tedarik merkezi Volos'u alması Yunanlılar açısından büyük bir hezimetti. Bu gelişme üzerine General Makris istifa etti, yerine Albay Mavromichalis getirildi. İlerleyen günlerde Kral Georges'a bir suikast teşebbüsünde bulunuldu. Hezimetler arttıkça Yunan ordusunda komutanlar sık sık değiştirildi. İngiliz, Fransız, Alman, Rus ve Avusturya savaş gemileri Yunanlıların terk ettikleri Volos'a asker çıkardılar. 14 Mayıs 1897'de İstanbul'daki altı Batılı büyükelçi, Türk ve Yunan müzakerecilerin barış anlaşması yapabilmesi için Osmanlı yönetimine muhtıra verdiler. Ancak savaş devam ediyordu.
Mağlubiyetler üzerine Prens Konstantin, Dömeke'ye çekilerek savunma hattı oluşturdu. Edhem Paşa, Dömeke'de Yunan ordusuna büyük bir darbe vurdu ve 17 Mayıs'ta Dömeke kasabası Türk ordusu tarafından alındı. "Altı ayda geçilemez" denilen Termopil geçidi 24 saatte aşıldı. Türk ordusuna Atina yolu açılmıştı. Bu gelişmeler üzerine her zaman olduğu gibi Batılı devletler araya girdiler. Baskılar üzerine 20 Mayıs 1897'de ateşkes yapıldı.
4 Aralık 1897 tarihli antlaşmayla Teselya sınırında bazı stratejik mevkiler Türk tarafına verilirken, Osmanlı ordusu Teselya'dan çekildi. Yunanistan 4 milyon altın savaş tazminatı ödemeye mahkûm edildi. İngiltere, Fransa, Rusya ve İtalya'nın baskısıyla Girit'in muhtariyeti ilan edilerek adadaki Türk hâkimiyeti sona erdirildi.

Abdülezel Paşa

ABDÜLEZEL PAŞA'NIN ŞEHADET NUTKU
1827 Konya doğumlu Abdülezel Paşa, 16 yaşında iken orduya er olarak katılıp, 1885'te paşalığa yükselmiş kahraman bir askerdi. 1897 Türk-Yunan savaşında cesaret ve kahramanlıklarıyla nam saldı. 17 Nisan 1897 günü Alasonya'nın Milona geçidi bölgesinde Pırnartepe mevkiindeki muharebede şehit düştü. Şehit Abdülezel Paşa, tugayıyla birlikte hücum etmeden önce şu nutku çekerek askerlerini cesaretlendirmişti:
"Askerler! Şu gördüğünüz tepenin zaptı bizim için pek büyük, pek şanlı bir zafer olacaktır. Siz Milona geçidi gibi en çetin yerlere hücum ederek cesaretinizi herkese göstereceksiniz. Bu hücumunuzla zaten gözü yılmış olan düşmanınızı hepten perişan edeceksiniz. Analarınız sizi bugün için doğurdu, büyüttü. Padişah efendimiz sizi bugün için besledi, vatan sizden bugün fedakârlık bekliyor. Kısaca bugün şan, şeref, devlet ve millet sizin süngülerinize güvenmektedir.
Askerler! Size en son bir vasiyetim var, yerine getirilmesini rica ederim. Eğer şu tepenin tarafınızdan zapt edildiği görmeden şehit olursam, tepeyi zapt ettikten sonra, tepenin üstünde benim için bir mezar açarak gömünüz. Yok eğer tepeyi zapt edemeyecekseniz bırakın cesedim bu topraklar üzerinde kalsın. Evlatlar! Sizin dağlar dayanmayan hücumunuza böyle tepeler elbette dayanmaz. Bu cihetle sizden mutlaka bu tepenin zaptını isterim. Hazreti Peygamberimizin yardımları yanımızda olacaktır. Haydi aslanlarım, arş ileri, daima ileri."

.11 Eylül 2022, Pazar
ERHAN AFYONCU
Yunan’ın İngilizlerin desteğiyle Anadolu’yu işgal hayali, İzmir’de son buldu

Sesli dinlemek için tıklayınız.

00:00
00:00

Tüm Sesli Haberler
Yunanistan, Osmanlı Devleti’nin I. Dünya Savaşı’nı kaybetmesi üzerine büyük hayaller kurup haddine bakmadan Anadolu’yu işgal etmeye kalkıştı. Milli Mücadele’nin sonunda Yunan ordusu, 9 Eylül 1922’de İzmir’de denize döküldü
1830'da Mora yarımadasında, Atina'yı da içine alan bir Yunan Devleti kurulmuştu. Rumların büyük bir çoğunluğu hâlâ Osmanlı hâkimiyeti altındaydı. Yunanistan'ın bundan sonraki "Megali İdea" (Büyük Ülkü) siyaseti Rumların yaşadığı diğer Osmanlı topraklarını ve İstanbul'u ele geçirmekti. Yunanistan daha sonraki yıllarda Batı'nın da desteğiyle Türkiye aleyhine büyümeye devam etti. Avrupa'nın, Türklerin aleyhine kullandığı bir maşa ve şımarık çocuk oldu.
Yunanistan, Osmanlı İmparatorluğu'nun I. Dünya Savaşı'nı kaybetmesi üzerine büyük hayaller kurup haddine bakmadan Anadolu'yu işgal etmeye kalkıştı. İşgal döneminde çok olumsuz hadiseler cereyan etti. Her yeri yakıp yıktılar. Çoluk çocuk demeden öldürdüler. Kadınlara tecavüz ettiler. Ancak İngilizlerin desteğiyle Batı Anadolu'yu işgale başlayan Yunanistan, ummadığı bir direnişle karşılaşıp, Mustafa Kemal Atatürk'ün liderliğiyle Türk ordusunun karşısında duramayıp büyük bir mağlubiyete uğradı. İzmir'in alınışını Kemal Arı ve Zeki Sarıhan'ın eserlerinden okuyabilirsiniz.

Türk birlikleri Kordonboyu'nda.

İSTİKAMET İZMİR
Gazi Mustafa Kemal Atatürk'ün komuta ettiği Türk kuvvetleri, 26 Ağustos 1922'de başlayan Büyük Taarruz ile 14 gün gibi kısa bir sürede Yunan ordusunu denize döktü. 30 Ağustos zaferinden sonra Yunan birliklerini takip başladı. Yüzbaşı Şerafeddin Bey, takip harekâtında Fahrettin Paşa'nın (Altay) komutasında hareket eden süvari kolordusunda, 2. Süvari Tümeni'nin 4. Süvari Alayı'nda komutan yardımcısıydı. Belova, Kula ve Salihli cephesinde düşmanla savaşan Şerafeddin Bey'in bölüğü 8 Eylül günü diğer süvarilerle harabe haline gelen Manisa'ya girdi. İkinci Tümen'e bağlı 20. Alay, İzmir'e yürüyen birliklerin en önündeydi. Manisa'yı İzmir'e bağlayan Sabuncubeli'nde ilk kez görünen birlikler arasında Yüzbaşı Şerafeddin'in birliği de bulunuyordu. Birliği, alaya öncülük görevi yapıyordu.
8 Eylül'de Batı Cephesi Komutanı İsmet Paşa, Birinci Ordu'ya Süvari Kolordusu'nun bir an önce İzmir'e yetişmesini emretti ve şehrin kayıtsız şartsız teslim alınacağını bildirdi. Yunanlılar, lzmir'i boşaltıp Çeşme civarından kaçmaya başladılar. 350 kilometre yol alan Türk birlikleri İzmir'e girmek üzereydi.

İsmet Paşa, Buhara kılıcıyla.

ŞANLI BAYRAĞIMIZ ÇEKİLDİ
9 Eylül sabahı Bornova tepelerinde görünen Türk birlikleri içerisinde İkinci Fırka'ya bağlı 20. Alay, birliklerin en önündeydi. Bu alayın öncü bölüğü ise Yüzbaşı Şerafeddin'in komutasındaydı. Bornova'yı kurtararak hızla İzmir'e doğru hareket ettiler. Mersinli'de, Karşıyaka'dan İzmir'e giden bir Yunan kolunu yarıp geçtiler. Un Fabrikası'nın önlerine geldiklerinde, bölük yoğun bir ateşe maruz kaldı ve şehitler verdi. Ancak Yüzbaşı Şerafeddin Bey, birliğinin başında, Alsancak üzerine doğru yürümeye ve bu noktadan İzmir'e girmeye karar vermişti. Seksen kişilik bir kuvvetle yıldırım hızıyla gitmeye başladı. Punta İstasyonu'nda Yunan savunma hattı kısa bir çatışmadan sonra yenilgiye uğratılarak Türk birlikleri İzmir'e girdi.

İzmir'in kurtuluş günü hatıra kartpostalı.

Çatışmalardan sonra Yüzbaşı Şerafeddin yeniden müfrezesine "kılıç çek" ve "dörtnal" emri verdi. En önde Şerafeddin Bey, yanında Mülazım Hamdi Efendi ve Mülazım Ali Rıza Efendi bulunuyordu.
Süvariler, başlarında komutanları Yüzbaşı Şerafeddin Bey olduğu halde, hat boyunca uzanan rıhtım üzerinden atlarının üzerlerinde ellerinde kılıçlarıyla ilerlediler. Türk bayrağını hükümet konağında göndere çekerek zaferi taçlandırmak istiyorlardı. Şerafeddin Bey, yardımcısı Teğmen Ali Rıza Bey'in yardımıyla, hükümet konağının önünde güvenlik önlemleri aldırdı. Sabah saat 10.30'da Türk süvarileri hükümet konağının önüne gelmişlerdi. Bu sırada halk, Konak Meydanı'nda toplanmıştı. Yüzbaşı Şerafeddin Bey, yüzündeki yaranın kanına bulaşan bayrağı gözyaşları içinde göndere çekti. Böylece İzmir'in 1213 gün süren esareti sona erdi.

İzmir'e Türk bayrağı çekiliyor.

Bu anı Şerafeddin Bey şöyle anlatır: "Hükümet konağının önünde, atımdan yere bir ok gibi fırladığım zaman bir delikanlı ile karşılaştım. Elinde şanlı bayrağımız vardı. Bu mübarek emaneti gencin elinden kaptım ve koynuma soktuktan sonra bir elimde silahım, ötekinde kılıcım binadan içeriye daldım. Süvari arkadaşlarım da beni takip ediyorlardı. Birkaç dakika sonra binanın üst katında vazifemizi tamamladık; düşman bayrağını direkten alaşağı ederek balkona şanlı bayrağımızı çektim."
Şerafeddin Bey, ardından arkadaşlarına hitaben, "Görevimiz bitmemiştir. Millet bizden daha çok şeyler bekliyor" dedi. Oraya toplanmış olan halk, kendisini alkışlayıp kucakladı. Yüzbaşı Zeki komutanlık dairesine, Binbaşı Reşad da Kadifekale'ye bayrak çektiler.

Mustafa Kemal Atatürk, Fevzi Çakmak'la birlikte İzmir'e giriyor.

ATATÜRK ŞEHRE GİRDİ
İzmir'e giren Süvari Tümen Komutanı Mürsel Paşa (Tümgeneral Mürsel Bakü), o heyecanla silsileyi bozup Kolordu Komutanı Fahrettin Paşa'yı (Altay) atlayıp, durumu direkt olarak telgrafla Mustafa Kemal Paşa'ya ve Garp Cephesi karargâhına bildirdi.
Mustafa Kemal Paşa, akşamüzeri Nif'e geldi. Belkahve denilen tepeye çıkıp, buradan bir süre İzmir'i seyrettikten sonra geceyi geçirmek üzere Nif'e döndü. Geceyi orada geçirdi. 10 Eylül'de İzmir'e geldi. Esir Yunan subay ve erleri, "Zito Mustafa Kemal!" diye bağırtıldı.
İzmir'in kurtuluşu haberi yurtiçinde ve yurtdışında büyük gösterilere sebep oldu. Sultanahmet Meydanı'nda binlerce kişi tarafından kutlama yapıldı. İzmir'in Yunanlılar tarafından işgalinde bu meydana konulan siyah bayrak yerine, kırmızı bayrak konulup dalgalanışı seyredildi. Ayasofya'da 25 bin kişinin katıldığı bir mevlit yapıldı.

Şerafeddin Bey

YÜZBAŞI ŞERAFEDDİN VE ÜÇÜNCÜ KILIÇ'IN AKIBETİ
Şerafeddin Bey, 1889'da Lüleburgaz'da dünyaya geldi. Annesi Trabzon Maçkalı Bahriye Hanım, babası Yüzbaşı Kırımlı İbrahim Bey'di. Çocukluğu İstanbul'da geçti. Askeri ortaokul ve liseden sonra, 1906'da Kara Harp Okulu'na girdi. 1909'da Harp Okulu'ndan süvari subayı olarak mezun oldu. İlk görev yapacağı Numune Süvari Alayı'na atandı. Trablusgarp'a geçerek İtalyanlara karşı da savaşan Şerafeddin Bey, 1912'de süvari tatbikat öğretmeni oldu. Akabinde 15. Piyade Tümeni'nde görev aldı ve V. Murad'ın torunu Şehzade Osman Fuad'ın yaverliğini yaptı. Balkan Savaşları'nın başlamasıyla Balkan cephesinde görev aldı.
Şerafeddin Bey, süvari olarak 1912'de Çatalca'daki muharebelerde savaştı. Bulgar ordusu, Edirne'nin batısına atılırken, Bulgarları takip ederek Meriç'e doğru hareket eden orduda da görev aldı. Gelibolu muharebelerine katıldı. 1913'te üsteğmen oldu. Ardından Lüleburgaz ve Bolayır'ın kurtarılmasında Bulgar ordusuna karşı savaştı. Bu arada, kısa süre binicilik mektebinde öğretmenlik de yaptı. 1915'te Çanakkale'de Seddülbahir ve Kirte kara savaşlarında, İngiliz-Fransız birliklerinin karşısına çatışan Türk süvarileri arasındaydı. Ardından başka cephelere koştu. 1916'da Romanya'da Dobruca; 1917'de Irak'ta Bir'üs-sebi muharebelerine katıldı. 1919'da rütbesi yüzbaşılığa yükseltildi.
Şerafeddin Bey'in ismi, rütbesi yükselmesine karşın yıllarca hep "Yüzbaşı Şerafeddin" olarak anılacaktı. Bunun sebebi, isminin Kurtuluş Savaşı'nın simgelerinden olan "Üçüncü Kılıç"la birleşmesi idi. Üçüncü Kılıç, Sakarya Savaşı'ndan hemen sonra, Buhara'dan getirilen ve İzmir'e ilk olarak girecek İzmir fatihine vermek üzere Mustafa Kemal Paşa'ya teslim edilen bir kılıçtı.
Buhara Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı Osman Hoca, Sakarya Savaşı'ndan sonra Büyük Millet Meclisi ile resmi ilişkiye geçti. Buhara'dan bir heyet oluşturularak Anadolu'ya gönderildi. Buhara'dan gelen heyet, İnebolu'ya deniz yoluyla gelmiş ve buradan karayoluyla Ankara'ya hareket ederek 7 Ocak 1922'de Ankara'ya ulaşmıştı. Gönderilen hediyeler arasında üç kılıç, Kur'an-ı Kerim ve deriden yapılmış kalpaklar vardı. Ankara'ya gelen heyet üyeleri, Büyük Millet Meclisi'nde Gazi Mustafa Kemal Paşa'yı ziyaret ettiler. Bu görüşmede Heyet Başkanı Recep Bey, Buhara Cumhuriyeti'nin iyi dileklerini iletti. Mustafa Kemal Paşa da heyet tarafından kendisine emanet edilen Kur'an-ı Kerim ve kılıçları kabul etti. Kılıçların biri Mustafa Kemal Paşa'ya, diğeri İsmet Paşa'ya verilmişti.
Yüzbaşı Şerafeddin, 15 Mayıs günü düzenlenen bir törenle, Üçüncü Kılıç'ı "İzmir'e giren İlk Türk subayı" unvanıyla birlikte aldı. İlginç bir durum da Misbah Efendi adında bir İzmirli Yahudi'nin koyduğu 500 liralık ödüldü. Ödülün yarısı Yüzbaşı Şerafeddin'e, yarısı da kendisinden iki dakika sonra Sarıkışla'ya giren Teğmen Zeki Bey'e (General Zeki Doğan) verildi.
Şerafeddin Bey, 1922'de binbaşı, 1931'de yarbay, 1936'da albay oldu. Cumhuriyet döneminde İzmir soyadını aldı ve 1944'te albay rütbesinden emekli oldu. Ömrünün son yıllarını İstanbul Beşiktaş'ta geçirdi. 1951'de vefat edince Yahya Efendi'ye defnedildi.
Yüzbaşı Şerafeddin Bey, vefat etmeden önce gazetelerde İzmir'de bir müze kurulacağını okumuş ve kılıcın millete ait olduğunu düşünerek eşi Siret Hanım'a kılıcı müzeye vermeye karar verdiğini söylemişti. Ancak kendisinin sağlık durumunun iyi olmaması sebebiyle İstanbul Valiliği aracılığıyla kılıcı İzmir'e göndermeyi düşünmüşlerdi. Siret Hanım, Milli Mücadele'nin simgesi olan bu kılıcı alarak valiliğe götürdü. Ancak Kemal Arı'nın araştırmalarına göre günümüzde "Üçüncü Kılıç"ın izine rastlanılmamıştır.

18 Eylül 2022, Pazar
ERHAN AFYONCU
Oflular, Rusları nasıl mağlup etti?

Sesli dinlemek için tıklayınız.

00:00
00:00

Tüm Sesli Haberler
Rusya, 1798’de İran’a geçmek üzere 6 kalyonla 15 bin kadar askerini Of İskelesi’ne gönderdi. Ruslar, sahte fermanla karaya çıktılar. Durumu anlayan Oflular ile Rus askerleri arasında şiddetli bir çatışma çıktı ve birçok Rus askeri öldürüldü
Fransa 1798'de Mısır'ı işgal edince İngiltere ve Rusya kendi çıkarları için Osmanlı'ya destek oldular. Aralık 1798'de yapılan bir antlaşmayla Rusya ve Osmanlı arasında barış tesis edildi. Bu sırada Rusya ile İran savaş halindeydi. Savaş esnasında Of'ta ilginç bir hadise yaşandı. III. Selim dönemi tarihçilerinden Câbi Ömer Efendi, bu ilginç olayı bizzat hadiselere karışan bir Ofludan dinleyip tarihine almıştır.

19. yüzyılda Trabzon.

RUSLAR, İRAN YOLUNDA
Rusya, İran'a geçmek üzere 6 kalyon cinsi gemiyle 15 bin kadar askerini Of İskelesi'ne gönderdi. Ofluların engel olacakları tahmin edildiğinden sahte bir ferman hazırlandı. Fermanda Rusya'nın İran ile düşman olduğu, Dağıstan ve başka yerlerdeki iskelelere asker çıkarırlarsa buna mâni olunmaması gerektiği emrediliyordu.
Ellerindeki sahte fermanlarla çıkarma yapmak istedikleri limanlardan biri de Of'tu. Yaklaşık 15 bin Rus askeri, 1798'de Of Limanı'na geldi. Rusya sahte fermanla askerini karaya çıkardı. Fermanın sahte olduğu anlaşılamadığı için Oflular, Rus askerlerinin karaya çıkmasına engel olmadılar. Böylece iki gün içinde yaklaşık 15 bin Rus askeri, Of Limanı'ndan karaya çıktı ve İran tarafına doğru harekete geçti.

I. Dünya Savaşında esir olan Rus askerleri.

Bu sırada Of uleması, "Bu ne demek olur? İran Müslüman memleketi olup din düşmanlarının Müslümanlar üzerine gitmesine nasıl izin verilir? Bu ferman fetvaya muhaliftir. Buna amel olunmaz ve ferman dahi sahte olmalıdır" diyerek 20 bin kadar adamla Rusların peşine düştü. İki gün sonra Rus askerlerini büyük bir dağda yakaladılar.
Oflular ile Rus askerleri arasında şiddetli bir çatışma çıktı. Çatışmada Rus askerinin büyük bir kısmı öldürüldü. 130 kadar asker ve birlik komutanının yanında getirdiği karısı, eski ve harap vaziyetteki bir kaleye sığındılar. Kaleye sığınan Rus askeri ile Oflular arasındaki çatışma 15-20 gün devam etti. Bu süre sonunda kaledekiler de Oflular tarafından öldürüldüler.

Trabzonlu balıkçılar.

KARAYA ÇIKAMADILAR
Câbi Ömer'in anlattığına göre bu hadiseden iki ay sonra Rusya, 5-6 kalyon cinsi gemiyle Of'a yine binlerce asker sevk etti. Yine sahte ferman hazırlamışlar ve bununla halkı kandıracaklarını düşünüyorlardı. Bu defa Of uleması, "Ferman fetvaya mutabık olmadıkça ona itaat lazım gelmez" dedi.
Yaklaşan Rus savaş gemilerini limana yaklaştırmadılar. Oflular ise bu durumdan rahatsız oldular. Ulemaya gelerek, "Siz mâni oldunuz. Bizler bundan evvel 15 bin din düşmanını idam ederek top ve mühimmatını hazineleriyle ele geçirdik. Bu defa dahi ele geçirirdik. Güya bir iş gördünüz" dediler.

Rus donanması.

Ulema böyle karar vermelerinin sebebinin Rusya'nın Osmanlı Devleti ile barış halinde olması olduğunu söylediler. Fakat verdikleri fetvanın da yanlış olduğunu kabul ettiler. Çünkü İran, Müslüman bir ülkeydi ve Rusların ellerinde ferman bile olsa bir Müslüman beldeye saldırmaları dinen caiz değildi. Bu yüzden ikinci defa gelen Rus birliğinin de katledilmesine izin verilmesi gerektiğini belirttiler. Fetva vererek Rus askerlerinin öldürülmesine engel oldukları için de yanlış yaptıklarını kabul ettiler.
Böylece ulemanın fetvası sayesinde ilk çıkarmada Rusya'nın oyunu engellendi ve binlerce Rus askeri Oflular tarafından öldürüldü. İkinci çıkarma teşebbüsünden ise ulemanın erken itirazıyla vazgeçildi ve Rusya ikinci defa binlerce askerinin öldürülmesinden kurtulmuş oldu.
Câbi Ömer Efendi bu bilgileri İstanbul'da iki Oflu gizlice konuşurken duymuştu. Ömer Efendi, hadiselere karışan Ofluya, "Bu konu duyulur ise Rusya ile Osmanlı'nın düşmanlığına sebep olacak bir şey olur" dedi. Oflu ise "Bizler küffarın bir köpeğini sağ koyar mıyız? Sonra gelsin bizi vursun?" cevabını vermişti.

Rus ordusu bir törende.

OSMANLI DÖNEMİNDE OF
Fatih Sultan Mehmed, 15 Ağustos 1461'de Trabzon'u fethetti. Of da bu sırada Trabzon Sancağı'na bağlı bir kaza olarak teşkilatlandırıldı. Fetihten sonra bölgeye başta Karaman topraklarından olmak üzere ciddi sayıda Müslüman Türk nüfusu yerleştirildi. Bölgedeki Hıristiyanların bir kısmı da başta Rumeli ve İstanbul olmak üzere imparatorluğun muhtelif yerlerinde iskân edildi. Trabzon tarihiyle ilgili çok önemli çalışmalara imza atan Hanefi Bostan Hocamızın Of tarihi üzerine önemli araştırmaları vardır.
1486'da Of kazası merkez ve 27 köyden müteşekkildi. 1515'te merkez ve 28 köy, 1520'de merkez ve 29 köy, 1554'te 31 köy, 1583'te 43 köyden oluşuyordu. 1681 yılına gelindiğinde ise kazaya bağlı köy sayısı 87'ye kadar çıktı. 15, 16 ve 17. yüzyıllarda Of kazası, bugünkü Çaykara, Dernekpazarı, Hayrat ve Of ilçelerinin sınırları dâhilinde yer almaktaydı ve Trabzon sancağının önemli yerleşim yerlerinden biriydi.

Of

Fetihten önce Of, Hayrat, Çaykara ve Dernekpazarı çevresinde Müslümanlığı kabul etmemiş Türk nüfusun (Kimmerler, Peçenekler, Kumanlar, İskitler, Bulgarlar vs.) bulunduğunda dair ciddi deliller vardır. Çepni Türkleri, henüz 1290'ların sonunda Trabzon'a büyük bir akın düzenlemişlerdi. Bu tarihten sonra bölgeye yerleşen ciddi sayıdaki Çepni nüfusu, zaman zaman Trabzon'a karşı kurulan ittifaklarda yer aldılar. 15. yüzyılda ise Kürtün, Eynesil, Dereli, Giresun gibi çok geniş bir alana hâkim oldular. Bu sırada Of kazasına kadar ilerlediler.
1501'de Şah İsmail'in Tebriz'i ele geçirmesi üzerine Akkoyunlular'dan pek çok ailenin Of, Hayrat, Çaykara ve Dernekpazarı'na geldikleri bilinmektedir. Hatta günümüzde bu yerlerde ailelerin izlerine rastlamak da mümkündür. Dulkadiroğulları Beyliği 1515'te Osmanlı'ya ilhak edilince, bazı aileler Trabzon sancağına getirilip yerleştirildi.
Of kazasında yaşayan halk tarım ve hayvancılıkla uğraşmaktaydı. 15. yüzyılın son çeyreğinde Of kazası sınırları dâhilinde bulunan 27 iskân biriminden Kabahor'a bağlı bir nefs ve iki köy hariç geriye kalan 24 iskân biriminin tamamında darı ve kapçıklı buğday gibi hububat ürünlerinin ekimi yapılmaktaydı. Yine Of kazasında oldukça fazla üzüm, ceviz, fındık, kestane gibi çeşitli meyveler bol miktarda yetiştirilirken arıcılık da önemli üretim faaliyetlerinden biriydi. Of İskelesi de ticaret açısından son derece önemliydi.

25 Eylül 2022, Pazar
ERHAN AFYONCU
Türk cihan hâkimiyetinin amacı huzuru sağlamaktır

Sesli dinlemek için tıklayınız.

00:00
00:00

Tüm Sesli Haberler
Türk hükümdarlarının vazifelerinden biri de “cihanı yönetme” düşüncesidir. “Güneşin doğduğu yerden battığı yere kadar” dünyanın, töreye göre Türk hükümdarı tarafından yönetilmesi ülküsü olan “Türk cihan hâkimiyeti mefkûresi” bütün Türk devletlerinde görülür. Cihan hâkimiyetinin amacı ise yeryüzüne dirlik, düzen ve huzur getirmektir
Tarihte kurulan her Türk devleti "cihan hakimiyeti" iddiasıyla hareket etmiştir. Rahmetli Osman Turan, abidevi eseri Türk Cihan Hâkimiyeti Mefkûresi Tarihi'nde Türklerin dünya hâkimiyeti mücadelelerini şöyle anlatır:

PAPAYA EL ÖPTÜRDÜ
Türklerin cihan hâkimiyeti mefkûresi (ülkü, ideal) tarihte kurulan ilk Türk devleti olan Asya Hun Devleti ve Mete Han'la başlar. Oğuz Han'ın Asya Hun Devleti hükümdarlarından Mete Han olduğu da iddia edilir. Mete Han yazışmalarında "Tanrı'nın tahta çıkardığı Tan-hu" ifadesini kullanır. Bu ifade, hâkimiyetin ilahi kaynaklı olduğuna inanıldığını da gösterir.
Mete Han tahta geçtikten sonra askeri teşkilatı onluk sisteme göre yeniden tanzim edip disiplinli bir ordu meydana getirdi. Bu durum askerin sevk ve idaresini kolaylaştırırken sosyal açıdan bir millet birliğini ortaya koydu.
Cihan hâkimiyeti ülküsü sadece refah ve hâkimiyet zamanlarına mahsus değildi. Her Türk, hâkimiyet veya buhran döneminde bu düşünceyle hareket eder, esarete düştüğü zaman ise özgürlüğünü temin etmeye çalışırdı. Mağlup bir Hun hükümdarı Çin'e teslim olmayı reddederken "Şimdi ölürsek dünya durdukça kahramanlık şanımız yaşayacak; oğullarımız ve torunlarımız başka milletlerin başbuğları olacaktır" demişti.
Cihan hâkimiyeti ülküsü, Türk milletinin ayak bastığı her coğrafyaya taşındı. Bu düşünce ve inanışın Batı topraklarındaki temsilcisi Avrupa Hunları'nın hükümdarı Attila oldu. Türkler, Attila'nın ilahi bir kudretle mücehhez bir hükümdar olduğuna inanırken Avrupalılar da bu düşünceyi Tanrı tarafından kendilerini cezalandırmak için gönderilen bir hükümdar olarak paylaştı. Bu dönemde cihan hâkimiyeti anlayışının tecessüm etmiş hali olan Attila aynı şekilde Avrupa'nın hem ruhani, hem de cismani lideri olan papaya el öptürüp eman diletti.

Hunlar bir akında.

HÜKÜMDARIN GÖZYAŞLARI
Türk ismini ilk defa devlet ismi olarak kullanan Göktürkler, cihan hâkimiyeti doğrultusunda hareket ettiler. Kısa zamanda Türkistan'ın tamamına hâkim oldular. Sınırları Kore'den Karadeniz'e kadar uzandı. Batı Göktürkler'in başında bulunan İstemi Yabgu, Sasaniler'le arası açılınca ilk defa Bizans'a bir elçi gönderdi. Daha sonra Bizans da elçi gönderdi. Zemarkos adlı Bizans elçisi, kabulü esnasında İstemi Yabgu'nun gözlerinden yaş geldiğini görerek kendisine sebebini sordu. İstemi Yabgu ise bu gözyaşlarının üzüntüden değil, mutluluktan olduğunu ifade ederek, "Atalarımızdan işittik ki Garp İmparatorluğu'nun elçileri geldiği zaman bu bizim için artık yeryüzünü fetih ve istila edeceğimize delalet eder" dedi.
Birinci Göktürk Devleti, Çin esaretine girdikten sonra Türkler yeniden bağımsız olana dek Çin esaretine karşı pek çok Türk isyanı çıktı. İsyanlar başarısız olsa da Çin esaretindeki Türklerin bağımsızlık ümidini ve inancını her zaman diri tuttu. Kutluk Kağan, Çinlilerle yaptığı mücadelede galip gelerek, Türk milleti bağımsızlığını kazandı. Kutluk Kağan bağımsızlığı kazanıp Türkleri tekrar bir araya getirdikten sonra Türk milletini atalarının töresine göre nizama koyarak Tanrı'nın hoşnutluğunu kazanmıştır.

Orhun Kitabeleri

MEFKÛRE TAŞLARA İŞLENDİ
Bilge Kağan milletin esaretten kurtuluşunu ve İkinci Göktürk Devleti'nin kuruluşunu Orhun Kitabeleri'nde şu şekilde ifade eder: "Açıktır ki Türk halkının adı sanı yok olmasın diye babam hakanı, annem sultanı yücelten Tanrı, bizlere ülke bağışlayan Tanrı, Türk halkının adı sanı yok olmasın diye şahsımı, hakan olarak tahta oturttu..."
Bu dönemde dört bir tarafa dağılan Türkleri yeniden bir araya getiren Bilge Kağan, bunun için gündüz oturmadan, gece uyumadan çalıştığını, yoksul halkını zengin ettiğini ve nihayetinde Türk milletinin diğer milletler arasında mevkiini yükselttiğini belirtir. Devletin sınırlarını ve fethettiği toprakları "Yukarıda mavi gök, aşağıda kara toprak lütfettiği için halkımı gözüyle görmediği, kulağıyla işitmediği, doğuda güneşin doğduğu, güneyde aydınlığın ortasına, batıda güneşin battığı, kuzeyde ise karanlığın ortasına kadar" yerleştirdiğini söyler.
"Üstte mavi gök, altta yağız yer ve ikisi arasında kişioğlu yaratılmış, kişi oğulları üzerine de dedem Bumin ve İstemi kağanlar hükümdar olmuşlardı. Onlar dört tarafta bulunan düşmanları idareleri altına almışlar, harpten vazgeçirmişler, başlılarını eğdirmiş ve dizlilerini çöktürmüşlerdi... Böylece sahipsiz ve teşkilatız Göktürkler'i nizama koyup hüküm sürmüşlerdir" ifadeleriyle düşmanlara gözdağı verilirken, söz konusu milli mefkûreye dair farkındalık gelecek nesillere miras olarak taşlara işlenmiştir.
Bunların yanı sıra kitabelerde Bilge Kağan, Çin esaretine düşmüş Türk milletine aynı akıbetin yaşanmaması için çoğu kez ihtarda bulunur. Bilge Kağan, dağılmış Türk milletini bir araya getirirken atalarının nizamına, yani Türk töresine göre hareket ettiğini söyler. Dolayısıyla il ve töreye, yani devlet ve nizama bağlı kalındığı takdirde hiçbir kuvvetin Türk milletine zarar veremeyeceği belirtilir. Milli bir şuurla kaleme alınan bu Orhun Kitabeleri, yöneticilerin sahip olması gereken adalet, feraset gibi temel değerlere vurgu yaparken halkın da idarecilerine itaat etmesini öğütler. Türkler birlik ve beraberlik içinde bulundukça akıbetlerinden endişe etmemeleri gerektiği vurgulanır.

Cemal Dündar'ın Oğuz Han tablosu.

HÜKÜMDARLARIN HÂKİMİYETİ İLAHİ KAYNAKLIDIR
Türk hâkimiyet anlayışına bakıldığında hem destanlarda hem de kitabelerde hâkimiyetin kaynağı Tanrı'dır. Türk kağanları Tanrı'nın inayeti ve lütfuyla tahta oturur. Yaptıkları işlerde millet ve Tanrı'ya karşı sorumluluklarını yerine getirirler. Nitekim Oğuz Han, kendi hâkimiyetini kabul etmeyen milletlere karşı birçok sefere çıktıktan sonra nihayetinde onlara hâkimiyetini kabul ettirdi. Daha sonra topladığı kurultayda ülkeyi oğulları arasında taksim ederken yaptığı konuşmada "Gök Tanrı'ya olan borcunu ödediğini" ifade etti.
Asya Hun Devleti hükümdarı Mete Han, hükümdar olmasının Tanrı tarafından kararlaştırıldığını ifade ederken Göktürk Devleti hükümdarlarından Bilge Kağan, Tanrı irade ettiği için kağan seçildiğini belirtir. İslamiyet'ten önceki diğer Türk hükümdarlarına da bakıldığında hâkimiyetlerinin kaynağının ilahi kaynaklı olduğu görülür.
Bu durum yalnız hükümdarın idari meşruiyeti ile ilgili değildir. Hem Türk hükümdarı hem de Türk milleti her türlü işlerinde olumlu ve olumsuz durumun Tanrı tarafından kaynaklandığına dair kesin bir inanca sahiptirler.
Türkler siyasi iktidarın kaynağını Tanrı'ya bağlama suretiyle hakanı Allah huzurunda sorumlu tutmaktadırlar. Hükümdar, millet yolunda "gece uyumadan, gündüz oturmadan" çalışmalıydı.
Devlet başkanı vazifelerini yapmazsa "kut"unun Tanrı tarafından geri alındığı düşüncesiyle iktidardan düşerdi.
Göktürk hükümdarı Bilge Kağan, Tanrı izin verdiği için dizlilere diz çöktürmüş, başlılara baş eğdirmiştir. Tanrı irade ettiği için düşmanlarını perişan etmiştir. Türk milleti, milli örf ve nizamlarından ayrıldığı takdirde Tanrı'nın Türkleri cezalandıracağı inancı hâkimdir. Göktürk Kitabeleri'nde Türk milletinin kendi milli kültüründen uzaklaşıp Çin'e yönelmesi, beraberinde esaretinde getirdi. Bu durum kitabelerde şöyle ifade edilir:
"Çinlilerin tatlı sözlerine, yumuşak ipeklilerine kanıp Türk halkından birçoğunuz öldünüz... Kötü insanlar şöylece akıl verirlermiş: 'Uzakta isen Çinliler ipeklinin kötüsünü verirler, yakındaysan ipeklinin iyisini verirler' diye öğretirlermiş. Cahil insanlar, bu sözleri ciddiye alıp yakınlaştığınızda çoğunuz öldünüz. Oralara gidersen, Türk halkı mutlaka öleceksin. Ötüken topraklarında yaşayıp sağa sola kervanlar gönderirsen hiç sıkıntıya düşmeyeceksin. Ötüken dağlarında yaşarsan kurduğun ülke sonsuza değin ayakta kalacaktır. Türk halkı, toksun. Acıkacağını ya da doyacağını düşünmezsin. Bir doyarsan, tekrar acıkacağını düşünmezsin. Böyle olduğun için seni beslemiş olan hakanının sözlerini dikkate almayıp her yöne gittin. Oralarda tamamen yok oldun, tükendin."

Eski Türklerin yaşam tarzından bir sahne.

Türk hakanlarının ve Türk milletinin milli kültüre bağlılıklarını şu tarihi hadise açıkça gösterir:
Çin imparatorunun hâkimiyetini kabul etmek durumunda kalan İşbara Han, "Oğlumu sarayınıza gönderiyorum. Size semavi menşeden gelen atları her yıl takdim edecektir. Sabah akşam emrinizi bekleyeceğim. Fakat elbiselerimizin önlerini açmağa, dalgalanan saç örgülerimizi çözmeğe, dilimizi değiştirmeğe ve sizin kanunlarınızı kabul etmeğe gelince örf ve âdetlerimiz çok eski olduğu için onları bozmağa cesaret edemedim. Bütün milletimiz de aynı kalbe sahiptir" diyerek zor koşullar altında dahi millî değerlerinden taviz veremeyeceğini göstermiştir.
Aynı tavrı kuru bir toprak parçasını talep eden düşmanlarına karşı, "Toprak milletin köküdür" diyerek toprak vermektense savaşmayı göze alan Mete Han'da da görmekteyiz. Görüldüğü üzere Türk devlet ve sosyal nizamının esasını belirleyen töre, İslamiyet öncesi Türk devletlerinde milleti bir arada tutan, milleti bir hedef doğrultusunda birleştiren unsurlardan biridir. Milli değerlerinden taviz vermeyen ve töresine yani sosyal ve siyasal nizamına sıkı sıkıya bağlı olan Türk milletinin hiçbir zorluğa muhatap olmayacağı devlet adamları tarafından sık sık vurgulanmıştır.
Türk hâkimiyet telakkisinin ilahi kaynaklı olması ve cihanşümul karakteri, Türk devlet adamlarına hem devlet hem de halk nazarında ayrı ayrı sorumluluk yükler. Türk hükümdarının hem Türk milletine hem de kendisine tabi olan diğer milletlere adaletle davranması beklenir. Bunun yanı sıra milletin güvenliğini sağlaması diğer önemli bir husustur.
Türk hükümdarının bu şekilde halka karşı sorumlu olması, halk nazarında devlet ve devlet adamlarını babalık velayetine büründürür. Bu karakter Göktürk Kitabeleri'nde kendine yer bulur. Bilge Kağan'ın "Göçmüş ve dağılmış halkı topladım. Yoksul ve bitkin halkı toparladım; çıplak halkı giydirdim, aç halkı doyurdum; fakir halkı zengin ettim, az milleti çoğalttım" ifadeleri devlet adamlarının milli ve dini vazifelerinin bir gereğidir.
Not: Selçuklu ve Osmanlı dönemindeki Türk cihan hâkimiyeti anlayışı başka bir yazımızın konusu olacaktır.

02 Ekim 2022, Pazar
ERHAN AFYONCU
Yunanistan’ın varlık sebebi Türk karşıtlığı

Sesli dinlemek için tıklayınız.

00:00
00:00

Tüm Sesli Haberler
Yunanistan kurulurken ve kurulduktan sonra Yunan ulusal kimliği, Türk karşıtlığı üzerine inşa edildi. Türklerde ise kendileriney apılan bütün katliamlara ve Anadolu’nun işgaline rağmen Yunanlara karşı aynı ölçüde olumsuz bir bakış yoktur. İki ülke arasındak i problemlerin temeli “Türk karşıtlığı” ve “megali idea” etkisinde şekillenen ve boş hayallere dayanan Yunan dış politikasıdır
18. yüzyılın sonlarında meydana gelen Fransız İhtilali'nin yaydığı milliyetçilik ve bağımsızlık fikirleri, Osmanlı topraklarında yaşayan milletleri de etkiledi. Birçok Yunan yazar, eserleriyle Yunan halkını bağımsızlığa yönlendirdiler.
19. yüzyılın ilk çeyreğinde Yunanlar isyan etti. Avrupa kamuoyunda Helen hayranlığı hâkimdi. Önce Avrupa'nın her yerinden Yunan isyanına destek veren gönüllüler geldi. Ardından da Fransa, İngiltere ve Rusya, Osmanlı'ya savaş açıp isyana destek verdi.
Osmanlı İmparatorluğu, Mısır Valisi Kavalalı Mehmed Ali Paşa'dan aldığı destekle Mora'da durumu lehlerine döndürmüşken, donanmasının yok edildiği 1827'de Navarin baskınıyla buradaki hâkimiyetini hukuken olmasa da fiilen kaybetti. Daha sonra Fransa, Rusya ve İngiltere, Londra'da Yunan devletinin statüsünü ve sınırlarını belirlediler. Rus Savaşı'nı kaybeden Osmanlı İmparatorluğu, Yunanistan'ın bağımsızlığını tanıdı. Böylece Osmanlı toprakları üzerinde ilk bağımsız Hıristiyan devleti kurulmuştu.

Avrupalılar, Yunan asilerle birlikte.

BATI HEP DESTEKLEDİ
1832'de Mora Yarımadası'nda Atina'yı da içine alan bir Yunan devleti kurulmuştu. Rumların büyük bir çoğunluğu hâlâ Osmanlı hâkimiyeti altındaydı. Ancak çoğu yaşadıkları bölgelerde azınlık durumundaydılar. Yunanistan'ın bundan sonraki "megali idea" (büyük ülkü) siyaseti Rumların yaşadığı diğer Osmanlı topraklarını ve İstanbul'u ele geçirmekti. Yunanistan daha sonraki yıllarda Batı'nın da desteğiyle Türkiye aleyhine büyümeye devam etti.
Yunanistan'ın kışkırtması sonucu 1855'te Teselya'da bir isyan çıktı. 1877-1878 Osmanlı- Rus Savaşı'ndan sonra Osmanlı Devleti ile Yunanistan arasında 1881'de İstanbul'da yapılan bir antlaşmayla Teselya, Yunanistan'a bırakıldı. 1897'de Osmanlı Devleti ile Yunanistan arasında Girit meselesinden dolayı savaş çıktı. Yunanistan bu savaşta ağır bir mağlubiyete uğradı ve Osmanlı ordusunun Atina'ya girmesi büyük güçlerin aracılığıyla durduruldu. Girit özerk oldu.
1912'de Balkan Savaşı çıktı. Sırbistan, Bulgaristan ve Karadağ'la birleşen Yunanistan, Türkiye'ye saldırdı. Osmanlı Devleti mağlup olunca küçük bir kısmı hariç Rumeli'yi kaybetti. Yanya, Selanik, Serez ve Kavala dahil hem Güney Epir hem de Makedonya'nın önemli bir kısmı ile Girit ve Ege adaları (İtalyan işgalindekiler ve Türkiye'ye bırakılan Gökçeada, Bozcaada ve Meis dışındaki diğer adalar) Yunanistan'ın eline geçti. Yunanistan bu savaş sonucunda iki katına yakın büyüdü.

Yunan asiler.

ANTLAŞMALARA HİÇ UYMADI
14 Kasım 1913'te Atina'da imzalanan antlaşmaya göre Yunanistan'da kalan Müslümanlara, Rumlarla eşit haklar tanındı. "Yunanistan'daki Müslümanlar müftülerini kendileri seçecek, vakıflar ve eğitim kurumları İslam cemaat meclisleri tarafından yönetilecekti." Ancak bu antlaşmaya günümüzde uyulmuyor.
Yunanistan, Osmanlı İmparatorluğu'nun I. Dünya Savaşı'nı kaybetmesi üzerine büyük hayaller kurup haddine bakmadan Anadolu'yu işgal etmeye kalkıştı. İşgal döneminde çok olumsuz hadiseler cereyan etti. 8 Temmuz 1920'de Yunan askerleri, Bursa'ya girdiklerinde çok çirkin bir olay cereyan etmişti. Yunan işgal güçleri içerisinde bulunan Venizelos'un oğlu Sofokles, Osman Gazi'nin türbesine giderek kapıyı girip içeri girmişti. Ancak içeri giren Yunanlar, Osman Gazi'nin sandukasının haşmeti karşısında irkilmişlerdi. Türbede askerlerle birlikte âlem yapan Sofokles, çizmeleriyle sandukaya üç tekme atıp, kılıcını sallayarak "Kalk, koca Osman! Kalk da torunlarının hâlini gör! Kurduğun devleti yıktık!" demişti.
Ancak İngilizlerin desteğiyle Batı Anadolu'yu işgale başlayan Yunanistan, ummadığı bir direnişle karşılaşıp Mustafa Kemal Atatürk'ün komutasındaki Türk ordusunun karşısında duramadı ve büyük bir mağlubiyete uğradı. Gazi Mustafa Kemal Atatürk'ün komuta ettiği Türk kuvvetleri 26 Ağustos 1922'de başlayan Büyük Taarruz ile 14 gün gibi kısa bir sürede Yunan ordusunu denize döktü. Milli Mücadele'nin sonunda Yunan ordusu denize dökülünce, günümüzde olduğu gibi boş hayaller gören Yunanlar mağlubiyetin sorumlusu olarak gördükleri üç başbakan, iki bakan ve başkomutanlarını kurşuna dizdiler.

Sami Yetik'in "Yunan Topçularına Baskın" isimli tablosu.

OSMANLI İÇİN ÖNEMSİZ ÜLKE
Yazar Herkül Millas, "Yunanistan kendini mirasçısı saydığı Bizans'ın sonunu Türklerden bilir. Son yılların en önemli olayları da doğal olarak, bu ülke için, 1821-1829 Ulusal Bağımsızlık Savaşı ve Anadolu Savaşı'dır. Bu bakımdan komşusuyla başka bir ilişki içindedir. Osmanlı Devleti tarihinde Bizans önemli yer tutmaz. Zaten Bizans'ın 'Yunanlılığı' da çoklukla yadsınmıştır. 1821 Devrimi koca imparatorluğun içinde bir 'eyalet isyanıdır'. Yunanistan, Türkiye tarihine biraz Balkan Savaşı'nda ve önemli bir biçimde İstiklal Savaşı'nda girmiştir. Bu özel nedenler yüzünden Yunanistan'ın tarihinde Türkiye, Türkiye'nin tarihinde Yunanistan'dan daha önemli bir yer kaplamaktadır" der.
Fuat Aksu'nun da belirttiği üzere Yunanistan kurulurken ve kurulduktan sonra Yunan ulusal kimliği Türk karşıtlığı üzerine inşa edildi. Türklerde ise kendilerine yapılan bütün katliamlara ve Anadolu'nun işgaline rağmen Yunanlara karşı aynı ölçüde olumsuz bir bakış yoktur. İki ülke arasındaki problemlerin temeli bu Türk karşıtlığı ve megali idea etkisinde şekillenen ve boş hayallere dayanan Yunan dış politikasıdır.

Katliamdan kaçan Türkler.

KADIN-ÇOCUK DEMEDEN 25 BİNDEN FAZLA TÜRK'Ü KATLETTİLER
1821 Yunan isyanından önce Mora ve Attike Yarımadası ile Eğriboz Adası'nda on binlerce Türk yaşıyordu. Yunan isyanında Mora'da büyük bir Türk soykırımı yapıldı ve 25 binden fazla Türk kadın ve çocuk ayırt edilmeden katledildi. Kaçanlar da geri dönmesinler diye ev ve bağları bile yakılıp yıkıldı. Yunanistan kurulunca, ilk önce 1830'da Mora ve Attike Yarımadası ile Eğriboz Adası'nda bulunan Türklerden sağ kalanlar Osmanlı topraklarına göç ettiler. İkinci büyük göç dalgası Balkan savaşlarından sonra gerçekleşti. Rum katliamından kurtulan yüz binlerce Selanikli, Manastırlı, Yanyalı Türk, Anadolu'nun ve Trakya'nın çeşitli yerlerine yerleştirildi. Yunanistan'da Batı Trakya'nın dışındaki bölgelerde kalan son Türkler ise Lozan Antlaşması'na göre yapılan nüfus mübadelesiyle Türkiye Cumhuriyeti'ne geldiler. 19. yüzyılın başlarında Yunanistan'ın en büyük nüfus grubunu oluşturan Türklerden, bugün sadece Batı Trakya'da yaklaşık 200 bin kişi kalmıştır. Osmanlılar fethettikleri bölgeleri kendi eserleriyle donatmışlardı. Sadece 17. yüzyılın ikinci yarısında Atina'da, dört cami, yedi mescit, bir medrese, üç mektep, iki tekke, üç hamam, iki de han vardı. Yine aynı dönemde Selanik'te 150 cami ve mescit bulunuyordu. Yunanistan kurulduktan sonra ülkedeki Osmanlı eseri olan camiler, mescitler, hanlar, hamamlar, tekkeler, imaretler, mektepler, medreseler birer birer yok edildi veya birçok camide olduğu gibi minareleri yıkılıp farklı amaçlar (müze, sinema, nikâh salonu, konferans salonu...) için kullanıldı. Bazı Osmanlı eserleri ise harabe halde duruyor.

09 Ekim 2022, Pazar
ERHAN AFYONCU
Balkan Savaşı, Rumeli Türklüğü’nü yok etti

110 yıl önce, 8 Ekim 1912’de dört küçük Balkan ülkesi, Yunanistan, Sırbistan, Bulgaristan ve Karadağ birleşerek Osmanlı İmparatorluğu’na saldırdılar. Osmanlı İmparatorluğu, Birinci Balkan Savaşı’nın sonunda beklenmedik şekilde çok ağır bir mağlubiyet aldı. Osmanlı’yı tarih sahnesine çıkaran Rumeli kaybedildi ve Rumeli Türklüğü yok oldu
Balkan devletleri, Mart-Ekim 1912 tarihleri arasında Rusya'nın desteğiyle bir ittifak kurdular. Osmanlı yönetimi, bütün bunlar olup-biterken gelişmeleri okuyamadı. Trablusgarp Savaşı sürerken, adalar İtalya tarafından işgal edilmişti. Arnavutluk'ta isyan devam ediyordu. Arnavutluk isyanı sırasında muhalif subaylar "Halâskâr Zabitân" adlı bir oluşum içine girerek dağa çıktılar. Bu gelişme üzerine Said Paşa kabinesi istifa etti ve İttihadçılar yönetimden uzaklaştılar. Yeni kurulan Gazi Ahmed Muhtar Paşa kabinesi de siyasi gelişmeleri okuyamadı. Muhtar Paşa, Balkan Savaşı çıkarsa cihan harbi çıkar düşüncesindeydi. Bu yüzden de büyük devletlerin bir Balkan Savaşı'na müsaade etmeyeceğini düşünüyordu. Ancak savaş kapıdaydı. Balkan Savaşı'nda nasıl mağlup olduğumuzu Salim Aydın, Cevdet Küçük, Caner Arabacı ve Vahdettin Engin araştırmalarında anlatırlar.

ORDUNUN İÇİNE SİYASET GİRDİ
8 Ekim 1912'de Balkan Savaşı çıktı. Dört küçük Balkan ülkesi, Yunanistan, Sırbistan, Bulgaristan ve Karadağ birleşerek o sırada İtalya ile savaşan Osmanlı İmparatorluğu'na saldırdılar. Avrupalılar, Balkan Savaşı'nın başlaması üzerine, Osmanlı Devleti'nin yenileceğine ihtimal vermedikleri için, savaşın sonucu ne olursa olsun statükonun değişmeyeceğini ve kazanılan toprakların iade edileceğini ilân ettiler. Ancak Osmanlı Devleti mağlup olunca bu sözlerini unutacaklardı. Osmanlı Devleti, 15 Ekim'de İtalya'yla anlaşarak Trablusgarp'tan dolayı başlayan savaşı bitirdi.
Hükümet, Balkan Savaşı çıkarsa bu durum dünya savaşına neden olur, bu yüzden de büyük devletler bir Balkan Savaşı'na izin vermez diye düşünmüştü. Bu yüzden de Anadolu'dan Balkanlar'a yapılacak asker sevkiyatı ve ikmali gecikmişti. Balkanlar'daki birliklere takviye Eylül ayının sonlarına doğru başladığı için çok geç kalınmıştı.

Mağlup olan Osmanlı ordusu çekiliyor.

1909'da Osmanlı ordusunun, Balkanlar'daki devletlere karşı örtülü ödenekten para kullanılarak yeni karakol ve telgraf hatlarının yapılması gerektiği gündeme gelmiş, ancak dikkate alınmamıştı.
Savaş başladığında Osmanlı ordusunda asker, silah ve malzeme eksikliği had safhadaydı. Cephedeki Osmanlı ordusu Balkan ittifakından yaklaşık 200 bin kişi eksikti. Harbiye Nazırı Nazım Paşa ise duruma bakmadan daha önce yapılan savunma planlarının aksine Osmanlı birliklerini taarruza geçirdi. Trakya cephesinde ise Doğu Ordusu komutanı Abdullah Paşa ile Harbiye Nazırı, yani Savaş Bakanı Nazım Paşa arasındaki anlaşmazlık vardı. Bulgar ve Sırp cephelerinde kendisinden daha kalabalık kuvvetlere karşı hücuma geçen Osmanlı birlikleri yanlış komuta yüzünden bir hafta içinde büyük bir bozguna uğradı. Trakya ve Makedonya cephelerinde arka arkaya büyük mağlubiyetler alındı.
Balkan Savaşı, Doğu'da Trakya, Batı'da Makedonya ve Arnavutluk cephelerinde cereyan ederken, denizde Yunan donanması Ege adalarına saldırarak işgale girişti. Ancak Osmanlı donanması Çanakkale'den dışarı çıkamadığı için adaların işgali engellenemedi. Yunanistan'ın Averof kruvazörü, hızı ve top menzili bakımından, Osmanlı donanmasına ait gemilerden daha üstündü. Osmanlı donanmasının iyi durumda olmadığı için savaş meydanlarında kullanılamadığı gibi Balkanlar'a deniz yoluyla ikmal de yapılamadı. Bu durumda da donanmanın II. Abdülhamid döneminde Haliç'te hareketsiz, bakımsız ve eğitimsiz bırakılmasının rolü olduğu iddia edilir. Osmanlılar, Balkan devletleriyle mücadele ederken isyan hâlinde bulunan Arnavutluk bağımsızlığını ilân etti.

Osmanlı ordusunda istihbarat zaafının yanısıra bir koordinasyon da yoktu. Lojistik zaaflar yaşanırken, salgın hastalıklarla da boğuşuluyordu. Asker arasında da büyük firarlar yaşanıyordu.
Havacılık alanındaki gelişmeler yeterince değerlendirilememişti. Ekim 1912'de Osmanlı Devleti'nin çoğunu Avrupalı pilotların kullandığı 17 tane uçağı vardı. Bu pilotlar istedikleri zaman uçtular istemedikleri zaman uçmadılar. Daha çok gözlem amaçlı kullanılan uçakların bakım ve ikmali de yeterince yapılamadı. Sırbistan ve Bulgaristan'ın uçaklarını Rus pilotlar, Yunanistan uçaklarını Fransızlar kullandıkları için daha başarılı olmuşlardı.
Balkan Savaşı'nda Osmanlı ordularının arka arkaya mağlup olmasında ordunun içine siyasetin girmesinin ve bu yüzden komutanlar arasında yaşanan siyasî çatışma ve anlaşmazlıkların büyük rolü vardı. Komutanlar arasında siyasi çekişmelerden dolayı bir birlik yoktu ve taraflar birbirlerinin başarısını istemiyorlardı. Kıskançlık ve çekememezlik gibi şahsi zaaflar da bu duruma eklenince birlik ve disiplin ortadan kalktı. Orduda birlik ve beraberlik ruhu sarsılınca kısa sürede büyük mağlubiyetler alındı.

DÜŞMAN ÇATALCA'DA DURDURABİLDİ
Temmuz 1912'ye gelindiğinde ordu içindeki çekişmelerden ve olumsuz havadan dolayı, ordunun başına geçecek genelkurmay başkanı bulunamamıştı. Mahmud Şevket Paşa genelkurmay başkanlığını kabul etmemişti.
Cephelerdeki mağlubiyetlerle birlikte Üsküp, Kosova, Priştine, Selanik, birer birer düşmüştü. Ahmed Muhtar Paşa hükümeti, bu başarısızlıklar üzerine 29 Ekim 1912'de istifa etti. Yeni hükümeti Kâmil Paşa kurdu, ancak ateşkes görüşmelerinden bir netice alınamadı. Balkan Savaşı'nın kötü gidişatını ve Edirne'nin düşecek bir konuma gelmesini İttihadçılar şiddetle eleştiriyorlar, bu durumu propaganda aracı olarak kullanıyorlardı. İttihadçılar, 23 Ocak 1913'te Bâbıâli baskınıyla Kâmil Paşa'yı istifa ettirip, sadrazamlığa Mahmud Şevket Paşa'yı getirdiler.

Savaşa devam edildi, ancak uzun süreden beri kahramanca müdafaa edilen Edirne, Yanya ve İşkodra düştü. Bulgar orduları Çatalca'ya kadar ilerledikten sonra burada zorlukla durdurulabildi.
30 Mayıs 1913'te imzalanan Londra Anlaşması ile sona eren savaşta Osmanlı İmparatorluğu, Edirne dâhil olmak üzere bütün Rumeli'yi kaybetti. Midye- Enez hattı sınır oldu. Yüzbinlerce Müslüman katledilirken, vatanlarını kaybeden yüzbinlerce Türk, İstanbul ve Anadolu'ya göç etti. İkinci Balkan Savaşı'yla Edirne başta olmak üzere kayıplarımızın bir kısmını geri alacaktık.

OSMANLI, VARLIK SEBEBİNİ KAYBETTİ
Falih Rıfkı Atay, Edirne'nin alınışını Zeytindağı isimli eserinde şöyle anlatır: "Vatan kaybı İstanbul'da çabuk unutulur. Balkan Harbi'nden şehirde canlı bir hatıra kalmıştı: Edirne! Onu geri almak ve Bulgaristan'ın yenildiğini görmekle, kalp acılarını dindirmiştik".
Rumeli Türklüğü'nün yok olmasına sebep olan Balkan Savaşı Türk milleti üzerinde karamsar bir hava yaratmıştı. Nitekim 1912'de Balkan Savaşı esnasında Orenburg Vakit Gazetesi adına İstanbul'a gelen bir Tatar Türk'ü olan Fatih Kerimi halkın 'Biz artık bittik, hiç olmazsa boş yere Türk kanı dökülmesin, milletin parası ziyan olmasın, ülkeyi kurtaracak yiğitler görmek bize nasip olmadı. Ne olacaksa olsun ortalık bir an önce sakinleşsin' düşüncesinde olduğunu ifade eder. Karamsarlık ve ümitsizliğin had safhada olduğunu anlatır. Basübadelmevt'ten başka çare kalmadığının konuşulduğunu zikreder.
Tarihçi Paul Wittek, Rumeli'nin Osmanlılar için "varlık sebebi" olduğunu, Balkan Savaşı sonunda Osmanlılar'ın varlık sebeplerini yitirdiklerini söyler. İlber Ortaylı da Osmanlı İmparatorluğu'nun fiilen 1912'de sona erdiğini belirtir.

SAVAŞIN AYAK SESLERİ DUYULMADI
1912 Mart'ında Bulgaristan ile Sırbistan'ın Osmanlı'ya karşı ittifak haberleri İtalya basınında yer aldı. İstanbul'daki gazeteler de Nisan ayında bu haberleri yayınladı. Ancak bu dönemde İttihadçılar ile Hürriyet ve İtilafçılar arasında "sopalı seçim" kavgası olduğundan dolayı bu tür haberler görmezlikten gelindi. Hadiseleri anlayamamaya bir örnek şudur: "Mayıs 1912'de eski Edirne Valisi Hacı Adil Bey'e iki Amerikalı gazetecinin yakın bir dönemde Balkan devletlerinin Osmanlı Devleti'ne savaş ilan edeceğine dair soru sormaları üzerine Hacı Adil Bey öyle bir şey yok demişti".
Sofya Büyükelçisi Asım Bey, Bulgar Kralı Ferdinand'ı ziyaret etmiş, romatizma rahatsızlığı olan kral elçimize "Görüyorsunuz, savaşacak halim mi var?" demişti. Asım Bey de bu durum üzerine İstanbul'a çektiği telgrafta savaş olmayacağını söylemişti. Said Paşa hükümeti, Fransa'nın ikazlarına ve Atina'daki Türk maslahatgüzarı Galip Kemalî Bey'in uyarılarına rağmen Balkan Savaşı çıkacağına inanmıyordu. Sofya elçiliğinden hariciye nazırı olan Asım Bey, 15 Temmuz 1912'de Meclis-i Mebusan'da yaptığı bir konuşmada Balkanlar'dan imanı kadar emin olduğunu, Türkiye'ye karşı bir ittifakın kurulamayacağını söylediği iddia edilir. Ancak Asım Bey'in konuşması günümüze aktarılırken tahrif edilmiştir. Asım Bey, konuşmasında Balkanlar'daki durumu anlattıktan sonra "Bu devletin âtisinden imanım kadar eminim, kan ve toprak kardeşi olan Osmanlılar müttefik, müttehidi bulundukça ve her ferd kendisine tertip eden vazife-i vataniye ve ihtimaiyesini gereği ifa ettikçe dünyada harici hiçbir düşmandan korkmamalıdır. Fakat dâhilde tefrika karşısında titremelidir" demiştir. Ancak nazır burada siyasi durum analizi yapıp, alınacak tedbirlerden bahsetmek yerine sadece süslü cümleler kullanmıştır. Osmanlı yönetimi durumu o kadar ciddiye almamıştı ki Sırbistan'ın aldığı silahların Selanik'ten sevkine izin bile vermişlerdi. Üstüne üstlük 3. Ordu'nun listedekinden daha fazla mühimmatın taşındığına dair itirazı bile dikkate alınmamıştı. Tam bir aymazlık vardı. Ancak işin acı tarafı bu mühimmat ve silahlar sayesinde Sırbistan çok kısa sürede Makedonya'yı ele geçireceği gibi, Osmanlı'nın kullandığı Krupp toplarına göre daha hafif ve uzun menzilli Cruse-Sineyder toplarını, Edirne'nin işgali için Bulgarlar'a bile gönderecekti. Savaş arifesinde önemli miktarda asker terhis edilmiştir. Ancak terhis edilen asker sayısı tartışmalıdır. Rumeli'deki askerler İtalya'nın Yanya, Çanakkale ve Selanik'e asker çıkartma yapma ihtimaline karşı bölgeye sevkedilmişlerdi. Fakat askerler barınma yerlerinin iyi olmaması sebebiyle Aralık 1911- Ocak 1912'de Yanya'da "Ya savaş ya terhis" sloganıyla durumlarını ifade etmişlerdi. Bu gelişmeler ve İtalya'nın bölgeye asker çıkarmayacağı anlaşılınca Ocak 1912'de terhis kararı alındı. Bunun üzerine 120 tabur iyi eğitimli asker terhis edildi.

16 Ekim 2022, Pazar
ERHAN AFYONCU
Dünyanın gelmiş geçmiş en zengin insanı

400 milyar dolarlık servetiyle dünyanın gelmiş geçmiş en zengin insanı olan Mali Sultanı Kanku Musa, 14. yüzyılda yaşamış bir hükümdardı. 1324-1325 yıllarında yaptığı hac yolculuğu sırasında yanında 2 ton altın taşıyan Mali Sultanı sadaka olarak dağıttığı altınlarla birçok insanı zengin ederken, Ortadoğu’da ekonomik dengeleri de bozmuştu
Basında ve sosyal medyada gelmiş geçmiş dünyanın en zengin adamları listesinde yedi asır önce yaşamış bir Afrika Sultanı'nın ismi sık sık verilir. Basınımızın Mansa Musa diye verdiği Kanku Musa 14. yüzyılda hüküm sürmüş bir Mali Sultanı'dır. Türkiye'nin en önemli Afrika tarihçisi olan Ahmet Kavas, "Geçmişten Günümüze Afrika" isimli kitabında bu sultanın ilginç hikâyesini ve hac yolculuğunu anlatır. Bize yabancı gelen bu sultanın ismini hemen hemen her Afrikalı bilir. Türkiye'de Avrupa'ya dair birçok şey öğretilirken Afrika'nın bu büyük sultanının öğretilmemesi ve bilmememiz ise bizim ayıbımızdır.

Mali Sultanı haritalarda elinde altınıyla resmedildi.

HAC YOLCULUĞU
Kanku Musa 1307'de babasının ölümünden sonra Mali Sultanı olarak tahta çıktı. Sultanlığı çok büyük topraklara hükmediyordu. Mali Sultanlığı'nın doğu sınırları Nijer'e, batı sınırları ise Atlas Okyanusu'na uzanıyordu. Mali'nin 400 şehri vardı ve ülke refah içerisindeydi. O zamanki bilinen dünyada işlem gören altının yarısı Mali'de çıkıyordu. Ülkenin bir tarafından diğer tarafına yürüyerek bir yılda ulaşılıyordu.
Kanku Musa çok dindar bir hükümdardı. Devamlı hayır işleri yapar ve günlerinin çoğunu oruç tutarak geçirirdi. Her gün bir köle azat ederdi. Ömrünü İslamiyet'i yaymaya adamıştı. Ancak istemeyerek annesinin ölümüne sebebiyet verdiği için vicdan azabı çekiyordu ve bundan kurtulamıyordu. Âlimlere nasıl affedileceğini sorunca, Medine'ye gidip Hazreti Peygamber'in kabrini ziyaret etmesi gerektiği cevabını aldı. Sultanlığının her tarafına haber göndererek yardım istedi ve yol hazırlıklarına başladı. Yola ne zaman çıkacağını âlimlere sorunca 12'si Cumartesi'ye gelen ayda yola çıkması tavsiye edildi. Sultan, bunun üzerine dokuz ay bekledi. Sonunda 12'si Cumartesi'ye gelen ayda yola çıktı.
1324 yılında yola çıkan Mali Sultanı'nın yanında onbinlerce kişi vardı. Rivayete göre kervanında 12 bini köle 60 bin kişi bulunuyordu. Hac kervanının başı sonu belli değildi. Ancak Cezayir'in güneyine vardıklarında adamlarının bir kısmı ayaklarında meydana gelen rahatsızlıktan dolayı yola devam edemediler. Sultan geçtiği şehirlerde Cuma gününe denk gelirse orada bir cami yaptırıyordu.

ALTIN DAĞITTI
Kanku Musa'nın yanında çok büyük miktarda altın vardı. Katır ve develerle 2 ton altının taşındığı anlatılır. 1324 yazında Kahire'ye geldiğinde Memlük Sultanı'nın yanına götürülmek istendiyse de hacca gittiğini söyleyerek kabul etmedi. Ancak daha sonra yolları sultanla kesişti. Sultanın huzuruna çıktığında Allah'tan başka kimsenin huzurunda eğilmeyeceğini söyledi.
Mali Sultanı Kahire'deyken her tarafı altına boğdu. Sadakalar dağıttı. Adamlarının yaptığı alışveriş Mısır esnaf ve tüccarını zengin etti. Mısır'dayken Mali Sultanı'na hizmet edenler büyük paralar kazanmışlardı. O kadar altın dağıtmıştı ki Mısır'da altının değeri düşmüş, ekonomi alt-üst olmuştu.
Kanku Musa, Mekke ve Medine'yi ziyaret ettiğinde bol bol sadaka dağıttı. 20 bin altını sadaka olarak dağıttığı rivayet edilir.

Hac vazifesini yapıp, memleketine dönüş yolculuğuna başlayan sultan Kahire'ye vardığında bütün parasını bitirmişti. Kahireli tüccarlardan borç alarak memleketine dönebildi. Döndükten sonra da borcunu fazlasıyla ödedi. Mali'ye dönerken yolda karşılaştığı birçok alim ve şairi de yanında getirmişti.
Mali Sultanı'nın 1324-1325'teki gösterişli hac yolculuğu efsaneleşti. Afrikalı sultanlıklardan Avrupalı devletlere kadar herkes gözünü Mali'ye çevirdi. Avrupa haritalarında Sultan elinde altın tutarken resmedildi.
Kanku Musa, hacdan döndükten sonra ölene kadar Mali Sultanlığı'nı yönetmeye devam etti. Ölüm tarihi tam olarak belli değildir. 1332 ve 1337 yılları rivayet edilir. Ölümünden sonra yerine oğlu geçti ama babasının izinden gidemedi. Daha sonraki yıllarda 1545'te başkent Niani'yi Gao Sultanı Askiya Davud ele geçirdi. Mali'nin diğer önemli şehri Timbüktü ise 1591'de Merakeş Sultanlığı'nın hakimiyetine girdi. Mali'nin önemi azaldı. Ancak Kanku Musa'nın ismi günümüzde bile yaşıyor.

Kanku Musa.

MANSA "SULTAN" DEMEKTİR
DÜNYANIN en zengin adamları listesi yayınlandı ve listenin başında Mansa (Mense/Mensa) Musa yer aldı. Mansa bir isim zannedildi. Ancak mansa bugün Mali ve çevresinde konuşulan Mandeng dilinde "sultan" manasına gelir. Sultan Musa'nın adı ise Kanku Musa'ydı. Kanku annesinin ismiydi ve Mali Sultanı'nın isminden önce söylendiğinden Kanku Musa, Kanku'nun oğlu Musa demektir.

AFRİKA'NIN MÜSLÜMAN SULTANLIKLARI
Tarih denince aklımıza kendi tarihimizin dışında Avrupa tarihi gelir. Afrika'da sanki hiç devlet kurulmamış gibi doğru dürüst bahsetmeyiz. Osmanlı İmparatorluğu bizim tarihimiz olmasa herhalde kitaplarımızda ondan da fazla bahsolunmazdı.
Afrika'nın yüzlerce yıllık tarihinde birçok sultanlık kurulmuştu ve bunların önemli bir kısmı da Müslüman hükümdarlıklardı. Bugünkü Sudan'da Func, Kordofan ve Darfur sultanlıkları; Çad'da Bagirmi, Vadan ve Kânim sultanlıkları; Mali'de Mali, Gana, Songay sultanlıklar ile Timbüktü Paşalığı; Nijerya'da ise Bornu, Kano, Sokoto sultanlıkları ve Hevsa devletleri Afrika tarihinde önemli yer tutmuştur.

23 Ekim 2022, Pazar
ERHAN AFYONCU
Maden kazaları 186 yıldır yüreğimizi yakıyor

Sesli dinlemek için tıklayınız.

00:00
00:00

Tüm Sesli Haberler
Zonguldak madenlerinde 186 yıl önce kömür çıkarılmaya başlandı, ancak maden işçilerinin kara bahtı yaklaşık iki asırdır değişmedi. Binlerce madencimizk ömür çıkarırken hayatını kaybetti
Zonguldak kömür havzası, en zengin maden yataklarından biridir. Havzada kömür 1822'de bulundu, ancak madenlerin asıl işletilmesi 1836'da Avusturya'dan getirilen Hırvat madencilerle başladı. 1841'den 1861'e kadar Osmanlı devlet adamlarının kurduğu bir şirket, kömür çıkarma faaliyetlerini yürüttü. 1861'den sonra madenleri hazine-i hassa işletti. 1865'ten sonra ise madenlerin işletmesini Bahriye Nezareti üstlendi.

Bir kömür madeni.

10 KAT FAZLA ÖLÜM
Donald Quataert'in Zonguldak Kömür Havzası'nın 1822 ile 1920 yılları arasındaki tarihini anlattığı ve Türkçesi Boğaziçi Üniversitesi tarafından yayınlanan "Osmanlı İmparatorluğu'nda Madenciler ve Devlet" isimli kitabı bu konudaki en önemli eserdir. Bu esere göre Osmanlı dönemindeki kazalar şu şekillerde meydana gelmişti:
Quataert eserinde kaza oranlarının insanı dehşete düşürecek seviyede olduğunu söyler. Bunun temel sebeplerinden biri, sermaye eksikliğinden kaynaklı güvenlik zaafıydı. Osmanlı maden işçilerinin yaralanma riski, Avrupa ile ABD'deki işçilere göre 5 ila 25 kat daha fazlaydı. 1906'da 1000 ton kömür çıkarılması için Osmanlı'daki ölüm oranları İngiltere ve Fransa'ya göre 10 kat fazlaydı.
İşçiler, üzerlerine kaya düşmesi, suda boğulma, vagonlar arasında veya altında kalma, grizu patlaması gibi sebeplerle hayatlarını kaybediyorlardı. Madenlerde yasak olmasına rağmen sigara içilmesi de kazalara yol açan bir faktördü. Ölümlerin yarıya yakını göçük yüzündendi. İşçilerin kömür çıkarırken sebep oldukları göçüklerde ölüm daha fazlaydı, ancak grizu patlamaları madenin işletmesini de durduruyordu.
Madenlerde işçiler yaptıkları işe göre "küfeci, kiracı, sütuncu ve kazmacı" olarak ayrılıyorlardı. Ölen işçiler arasında ölüm riski taşıyan grupların başında ise kazmacılar geliyordu. 1890'lı yıllarda meydana gelen bir kazada 67 amele hayatını kaybetmişti. 1893-1907 yılları arasında kayıtlara geçen kazalar arasında en büyüğü Temmuz 1906'da Kozlu yakınlarındaki madende oldu ve 14 işçi öldü. 1913'te grizu patlaması sonucu 30 işçi hayatını kaybetmişti.
Kazalar, genellikle kömürün çıkarıldığı yer ile yüzeye çıkarıldığı yer arasında yaşanıyordu. Yerçekiminden yararlanılarak dolu vagonları aşağıya, boş vagonları da yukarıya çeken yola "varagel" deniyordu. Üzerinde muhtelif nakil araçlarıyla vagonların gidip geldiği varageller oldukça tehlikeliydi. Yapılan en küçük hata birilerinin yaralanmasına veya ölümüne sebep olabilirdi. Mesela, 1895'te Kozlu'da vazifesi vagonları varagelde durdurmak olan işçi, bir demir parçası sütuna dolaştığı için feci şekilde yaralanmıştı. Şirket-i Osmaniye'ye ait Tamoğlu madeninde çalışan Ahmed, 600 metre derinlikteki varagelin alt kısmında vagon değiştirdiği sırada aşağı doğru gelen aracın altında kalmış ve hayatını kaybetmişti.
1902'de Kozlu'da 2 amele boşalttıkları araçları geri göndermek için geri çevirdikleri sırada üçüncü bir amelenin vagona tırmanırken aracı tutan kancayı yanlışlıkla kaldırması sonucu yaralanmıştı. 1904'te Üzülmez madeninde bir amelenin vagonları birbirine bağladığı sırada yukarıdaki vagonları salma sinyali verince vagonlar çarpışarak bağın kopmasına sebep olmuştu. Bağı kopan vagonlar ise bir ameleyi ezmişti. 1907'de Karadon tünel ocağında vardiyasını hızlıca bitirmek isteyen bir kazmacı, tavandan haddinden fazla kömür almıştı. Bu sırada 2 kömür vagonu sütunlara çarpınca kazmacı sütunların altında kaldı.
Şubat 1914'te bir maden işçisi için oldukça yaşlı olan (50 yaşında) Kumoğlu Hüseyin, maden duvarı ile vagon arasında sıkışarak vefat etti. İşçiler kömür yüklü vagonları ocağın dışına doğru sürerken sütunları hattın dışındaki tali raya çekerlerdi. Bu iki ray arasındaki mesafe oldukça kısaydı. Sütunların taşındığı vagon, arkası dolu olan vagonlara yaklaşınca diğer işçiler atlayarak canlarını kurtarırken Hüseyin arada kalarak feci bir şekilde can vermişti.

Maden işçileri.

MADEN GÖÇÜKLERİ
Madenlerde en sık görülen kazalardan biri göçüklerdi. Tabakalardan oluşan şistin kopması ve işçilerin üzerine düşmesi, ölümle sonuçlanan kazalara sebep olurdu. Bütün maden ocaklarında olduğu gibi Zonguldak'ta da maden işçileri, tavanı tutan kömür sütunları aşağı çekerek kolay ve bol miktarda kömür toplarlardı. Ancak bu yöntem kolay ve verimli olduğu kadar göçüklere sebep olduğundan son derece riskliydi.
Göçük kazalarında bazen işletmecinin de hataları bulunurdu. Mesela, Haziran 1878'de Ereğli'de kazmacı olarak çalışan Yusuf ve Yakup'un üzerine tavan çökmüş, belden aşağısı göçük altında kalan Yusuf hayatını kaybetmişti. Ayağından yaralanan Yakup, işletmeciden şikâyetçi oldu. Buna göre kendilerinin kazmacı olarak sınıflandırılmadıklarını, bu yüzden kazmacı olarak çalışmaya zorlanmamaları gerektiğini belirtti. Mahkeme, işletmecinin suçlu olduğuna hükmetti.
Temmuz 1894'te göçük kazalarında insanların çaresizliğini yansıtan bir olay yaşandı. 30 yaşlarında bir işçi, diğer iki kazmacıyla birlikte sabah vardiyasındayken büyük bir kayanın altında kalmıştı. Haberin yayılmasından sonra müdür madene bir imam getirtti. Arkadaşları kaya altında kalmış kişiyi kurtarmaya çalıştıkları sırada imam da dualar okumuştu.
Aralık 1900'de bir göçük kazası meydana geldi. Maden çavuşu ve Reşid adlı bir kazmacı, 100 metre derinlikteki galeriyi denetliyorlardı. Reşid, tavanın dayanıklılığını kontrol maksadıyla vurduğunda tavan aniden çöktü ve orada bulunan işçi göçük altında kaldı. Aradan 4 gün geçmesine rağmen çabalar bir sonuç vermedi ve işçi toprağın altından çıkarılamadı.
Kazalar bazen işçilerin emniyet tedbirlerini dikkate almamalarından da kaynaklanmaktaydı. Mesela böyle bir kaza Mart 1912'de meydana geldi. Vardiya değişiminde işçiler yeni gelenlere çatmaların bir kısmının mutlaka değişmesi gerektiğini bildirmişlerdi. Rumeli'den gelen kazmacı Dimitri, tavanın desteklenmesi konusunda ısrarcı olmuştu. Limnili Yani ise uyarılara kulak asmadı. Yani, bir kayanın altında kalarak can verdi. Bu sırada başmühendis olan Wilhelm Hühner, "Kaza sebebi, neticede, her zaman olduğu gibi, amelelerin dikkatsizliği olarak tespit edilmiştir ve kimse başkalarını mesul oldukları için suçlayamaz" şeklinde bir değerlendirmede bulunmuştu.

Kozlu'da bir kömür madeni.

GRİZU PATLAMALARI
Maden ocaklarında sık rastlanan kazalardan biri de grizudan kaynaklanan şiddetli patlamalardı. Mesela, Kasım 1877'de kazmacılar ve ameleler alındayken diğer bir amele elindeki lamba ile yanlarına geldi. Bu sırada top seslerini andıran güçlü bir patlama meydana geldi. Kömür arabaları patlamanın şiddetiyle dışarı fırladı. Alevler ocağın her tarafını sardı. Kazadan 2 saat sonra 7 kişilik bir kurtarma ekibi bölgeye ulaşmaya çalıştı, ancak başarılı olamadı. Kazada 2 amele ölmüş, 6 kişi de yaralanmıştı.
Yine Eylül 1895'te Kilimli Abdürrahim madeninde açık lamba ve kömür gazının sebep olduğu patlama, oldukça şiddetliydi. Vardiyaları biten kazmacılar, kömür direklerini yere indirerek madenden çıkmışlardı. 5 saat sonra 7 amele açık lambalarla buraya geldiler. Açık lambalar bölgede biriken kömür gazının patlamasına sebep oldu ve işçilerden 2'si hayatını kaybederken 4'ü de feci bir şekilde yandı.

Bir kaza raporu.

SİGARA, KAZALARIN EN ÖNEMLİ SEBEBİYDİ
İşçilerin yasak olmasına rağmen maden ocağında sigara içmesi, pek çok patlamanın sebebiydi. Madenlerde yasak olmasına rağmen sigara içilmesi kazalara yol açan önemli bir faktördü. Üzerleri aranmasına rağmen işçiler madene gizlice tütün ve kibrit sokuyorlardı. Mesela, 1913'te Trabzonlu Temel Hüseyin'in Çay Damarı madeninde yaktığı sigara, metan gazının alev almasına sebep olmuş, pek çok amelenin yüzü yanmıştı. Maden mühendisi, kuralları çiğneyen ve patlamaya sebep olan bu ameleyi mahkemeye vererek şöyle bir değerlendirmede bulunmuştu: "Ne var ki ameleler hâlâ içeri tütün ve kibrit sokmayı beceriyorlar. Bunu da bu maddeleri tahayyül etmesi güç yerlere, mesela saçlarının içine ya da kıyafetlerinin gizli ceplerine saklayarak başarıyorlar. Neticede tüm bunlar birer nafile çaba olarak kalıyor ve ocak içinde grizu patlamalarına sebebiyet veriyor. İşte bu nedenle bu hususi patlama meydana geldi."

TEDBİRLERE HIZ VERİLDİ
Güvenli madenciliğin en önemli şartı olan havalandırmanın olmaması kazaları tetikleyen bir diğer faktördü. Madenlerde makineleşmenin az olması sebebiyle asıl işgücü, insanların kol gücüyle sağlanıyordu. Sermaye azlığı yüzünden güvenlik önlemlerine yeterince önem verilemiyordu. Ayrıca yaralanan işçinin doğru düzgün bir sağlık hizmeti alma şansı da yoktu. Zamanla hastaneler kurularak sağlık hizmetleri kısmen sağlandı.
Maden ne kadar derinse o kadar metan gazı birikiyordu. Üretimin artmasıyla da gazla karşılaşma tehlikesi daha fazla artıyordu. Emniyet lambaları ve metan gazı ölçen cihazlarla kazaların önlenmesine çalışıldı. 1913'te Kilimli'deki Çamlı Ocağı'nda patlama sonucu meydana gelen kazada 11 amelenin ölmesi, 19'unun da yaralanması üzerine devlet madenlerde emniyet lambalarını yaygınlaştırma çabalarına hız verdi.

06 Kasım 2022, Pazar
ERHAN AFYONCU
Düşmanın korkulu rüyası: Akıncılar

Sesli dinlemek için tıklayınız.

00:00
00:00

Tüm Sesli Haberler
Bayraktar Akıncı TİHA ile gündeme gelen Akıncılar, Osmanlı döneminde düşmanın korkulu rüyasıydılar. Düzenledikleri ardı arkası gelmez akınlarla temas ettikleri tüm ülkeleri ateş ve kılıçla harap ederlerdi. Akıncılara direnmek neredeyse mümkün değildi. Asla düzenli bir mücadeleye girişmezler, medcezir gibi gidip gelirlerdi
Akıncılar, Orhan Bey zamanında süvari ve piyade birliklerinin kurulmasına kadar Osmanlı'nın temel askeri gücüydüler. Devletin Balkanlar'da genişlemeye başlamasıyla faaliyet sahalarını bu yöne kaydırdılar. Akıncılar, Rumeli'de serhad boylarına yakın yerlerde otururlar ve genellikle yaz aylarında düzenledikleri ardı arkası gelmez akınlarla düşmanı maddi ve manevi açıdan yıpratırlardı.

Münif Fehim'in çizgileriyle Akıncılar.

ÖNCÜ BİRLİKLERDİ
Akıncı olmanın bazı şartları vardı. Akıncı adayı, "güçlü, kuvvetli, sabırlı, gözünü budaktan sakınmaz, güvenilir, sır saklar" bir kişi olmalı ve dürüst bir kişiyi kendisine kefil göstermeliydi. Çoğu Türk olan Akıncıların oğulları da Akıncı adayı idi.
Akıncılara, vergi muafiyetinin dışında herhangi bir ücret, silah ve teçhizat verilmiyordu. Akıncılar, savaş sırasında ele geçirdikleri ganimetlerle geçiniyorlardı. Silahları genelde kısa kılıç, bozdoğan denen topuz, zırh, kalkan ve mızraktan, çok ender olarak da yay ve oktan oluşuyordu. Akıncıların en önemli silahları, özel olarak yetiştirilmiş atlarıydı. Her akıncının bir de yedek atı vardı.
Mihaloğulları, Evrenosoğulları, Turahanoğulları ve Malkoçoğulları gibi meşhur Akıncı aileleri vardı. Mihaloğulları Sofya'da, Evrenosoğulları Arnavutluk ve Yunanistan'da, Malkoçoğulları Silistre civarında, Turahanoğulları ise Mora'da bulunurlardı. Akıncılar da bu Akıncı ailelerinin adıyla anılırlardı. Bu Akıncı ailelerinin emri altındaki Akıncılar, Rumeli'deki ilk fetihleri yapan birliklerdi. Evrenos Bey, Rumeli'de Akıncıların bir ocak şeklinde örgütlenerek düzene ve intizama kavuşturulmasında büyük gayret gösteren beylerden birisiydi.

Akıncı Beyi Yahya Paşazâde Bali Bey, Mohaç Muharebesi'nde.

Akıncılar teşkilatlıydılar. Hafif süvari sınıfıydılar. Akıncı kanununa göre her on akıncıya "onbaşı", yüz akıncıya "subaşı", bin kişiye ise "binbaşı" kumanda ederdi. Akıncıların sayısı devletin gücüne göre azalıp çoğalmıştır. Küçük rütbeli Akıncı zabitlerine "toyca" veya "taviçe" denirdi. Bunlar barış zamanında Akıncıların çeribaşısı, seferde ise alay beyleriydi. Akıncılar barış zamanlarında kendi işleriyle meşgul olurlar, bu arada başta binicilik olmak üzere yüzme, sarp yerleri aşma ve at üstünde her türlü silahı kullanabilme gibi çeşitli talimler yaparlardı. Savaş sırasında ise asıl ordudan birkaç günlük mesafede önden giderler, keşif faaliyetlerinde bulunurlar, ordunun geçeceği yol, geçit ve köprüleri emniyete alırlardı. Bu arada düşmana yapılacak yardıma engel olurlar, yakaladıkları esirlerden aldıkları bilgileri en kısa zamanda ilgili yere iletirlerdi. Akıncıların esir aldığı kişiler de sorgulanarak düşman memleketi hakkında malumat sahibi olunurdu.
Meydan muharebelerinden önce yapılan savaş meclislerinde Akıncı beyleri, ömürleri serhadlerde geçtiği için en çok sözü dinlenen komutanlardı. I. Murad, 1389'da Kosova Ovası'na yaklaşınca, nasıl hareket etmelerinin uygun olacağını görüşmek üzere topladığı savaş meclisinde, ilk olarak Evrenos Gazi'nin fikrini sormuştu. Evrenos Gazi de hızla Kosova'ya ulaşılıp stratejik yerlerin kontrol altına alınmasını, düşman taarruz edene kadar beklenip sonradan hücuma geçilmesini tavsiye etti. Tecrübeli Rumeli gazisinin düşüncesini savaş meclisindekiler de kabul ettiler.

Evrenos Gazi Türbesi

ATEŞ DENİZİNE ÇEVİRDİLER
Akıncılar temas ettikleri tüm ülkeleri ateş ve kılıçla harap ederlerdi. Akıncılara direnmek neredeyse mümkün değildi. Asla düzenli bir mücadeleye girişmezler, medcezir gibi gidip gelirlerdi. Akıncılar girdikleri ülkelerde küçük gruplara ayrılarak yağma ve tahrip faaliyetlerinde bulunurlardı. On bin kişilik bir akıncı birliği beşer kişilik iki bin vurucu tim hâlinde düşman ülkesine girerek her tarafı tahrip eder, korku salarlardı. Küçük birlikler hâlinde oldukları için yakalanmaları ve engellenmeleri de kolay değildi. Akıncı hücumları üzerine bölge halkı gelip aman dilerdi. Akıncı tahribatından sonra tertibat alınarak düşman kuvvetler beklenirdi. İki ordunun bir sahrada karşılaşmasıyla sıra kozların paylaşılacağı meydan savaşına gelmiş olurdu.
Osmanlı Akıncıları kuruluş döneminden itibaren Yunanistan, Sırbistan, Bulgaristan, Bosna, Eflak, Erdel, Macaristan, Venedik topraklarına pek çok akın gerçekleştirmişlerdi. Fatih döneminde Venedik'le savaşılırken Akıncılar Tagliamento ve İsonzo nehirleri arasındaki ovaları bir ateş denizine çevirip İstirya Alpleri'ne kadar her yere korku ve dehşet salmışlardı. Venedik'le olan savaşın son yıllarında 1477'de İtalya'ya giren Osmanlı Akıncıları, Venedik önlerine kadar akınlar yapıp Venedik'i barışa zorladılar.
Akıncıların yaptığı üç çeşit akın vardı. 100 kişiden az akıncıyla yapılana "çete" veya "potera", 100'den fazla kişiyle yapılana "haramilik", bizzat Akıncı komutanının idaresi altında yapılana ise gerçek manada "akın" denilirdi.
Avrupalıların iddia ettikleri gibi, sırf çapul için düşman topraklarına saldıran başıbozuk askerler değillerdi. Akının her çeşidi iyi bir plan, program ve emir kumanda içinde yapılırdı. Akıncıların düşman topraklarına dalışı kitle halinde olurdu. Yol kavşağı, geçit ve köprü gibi gerekli yerlerde bölüklere ayrılırlardı. Akıncılar kale muhasarasına katılsalar da burada çok aktif rol oynamazlar, merdiven hazırlanması gibi işlere yardım ederlerdi. Zaman zaman da Akıncı fedailerinden olan "serdengeçtiler" kuşatılmış kaleye girerler, "dalkılıçlar" ise düşman içerisine dalarlardı. Bunlar çoğu zaman geriye dönemezler, şehit olurlardı.
Akıncılar, Rumeli'ye sadece nerede, ne zaman ortaya çıkacakları belli olmayan korkusuz askerler olarak değil kültürel açıdan da mühürlerini vurmuşlardı. Akıncı beyleri, seferlerde elde ettikleri ganimetlerin bir kısmını adamları arasında dağıtırlar, geriye kalan kısmını da kendileri alırlardı. Günden güne zenginleşen beyler, faaliyet alanlarına göre merkez edindikleri şehirlerin gelişmesinde ve şekillenmesinde önemli roller üstlenmişlerdi.

Akıncılar

AKINCILARIN SONU
Osmanlı İmparatorluğu'nda hem sefer öncesinde hem de seferler sırasında düşmana vurdukları darbelerle önemli görevler icra eden Akıncıların nihai akıbetlerinde yine bir sefer etkili oldu. Eflak Voyvodası Mihal'in isyan etmesi üzerine Sinan Paşa, 1595'te 100 bin kişilik bir orduyla sefere çıktı. Osmanlı ordusuyla başa çıkamayacağını anlayan Mihal, ordusunu ülkenin iç kesimlerine bataklıklara çekmeye başladı. Mihal'e dersini verdiğini düşünen Sinan Paşa ise askerlerini tehlikeye atmamak için daha fazla ilerlemeyip geri çekilmeye karar verdi. Ancak asi voyvoda da Osmanlı ordusunu takip ediyordu.
Osmanlı ordusu Yergöğü Köprüsü'nden geçerek Tuna'nın öbür kıyısında bulunan Rusçuk'a geçmek için hazırlıklarını yaptı. Önce Sadrazam Sinan Paşa ve maiyeti Tuna'yı geçerek Rusçuk'a ulaştı. Osmanlı ordusu ve ağırlıkların karşıya geçmesi üç gün sürecekti. En son Akıncılar geçecek ve onlardan sonra köprü yıkılacaktı. Ancak askerlerin topladığı ganimetten hazine payını almak isteyen Sinan Paşa, köprünün başına tahsildar koydurmuş ve bu durum geçişi zayıflatmıştı.
Sinan Paşa, tahsildarların geçişi yavaşlattığı ve Mihal'in ordusuyla gelmek üzere olduğu uyarılarını maalesef dinlemedi. Akıncılar hariç herkes karşıya geçtiğinde Mihal, ordusuna ateş emri verdi ve ahşaptan yapılan köprü birkaç isabetten sonra yıkıldı. Binlerce Akıncı nehirde boğulurken nehri geçemeyen binlerce akıncı da Mihal'in askerlerinin kılıçlarıyla can verdi.
Osmanlı tarihçilerinden Peçuylu'nun "Görülmemiş felaket", Topçular Kâtibi Abdulkadir Efendi'nin "Bir muharebe olmuştur ki, ancak Kerbelâ'da ola ve şehid düşenler bî-nihâye" olarak nitelendirdiği bu hadiseden sonra Akıncıların bir daha toparlanamadığı anlatılır. Ancak Akıncılar, değişen askeri sistemden etkilenmişlerdi.
16. yüzyılın sonlarından itibaren Avrupa'nın askeri sisteminde, bazı tarihçiler tarafından "askeri devrim" diye adlandırılan değişiklikler meydana geldi. Tüfeğin kullanışlı hâle gelmesiyle, dikdörtgen hâlinde oluşturulmuş "kontramarş taktiği" izleyen tüfekli piyade birlikleri muharebelerde ateş gücü üstünlükleriyle çok etkili oldular. Yeni askeri sistem gereği ok ve kılıçla savaşan süvarinin yerini tüfekli piyade aldı. Osmanlı ordusunun ağırlığını teşkil eden timarlı sipahiler ve Akıncılar, Avusturya piyadesi karşısında etkisiz kaldılar. Bu yüzden zamanla Akıncı ve timarlı sipahi birliklerinin yerini "saruca-sekban" adı verilen tüfekli piyade birlikleri aldı.
Mustafa Alkan, Akıncı Ocağı'nın sona ermesiyle ilgili yaptığı çalışmasında Akıncıların hazin sonuna rağmen Osmanlı Devleti'nin Avrupa'da doğal sınırına ulaştığı; eski usul akınları ve yağmayı, sınırlarını büyük garnizonlarla donatarak güvenlik altına almış büyük devletlere karşı sürdürmenin zorlaştığını ve bir dönüşümün kaçınılmaz olduğunu vurgulamaktadır.

.13 Kasım 2022, Pazar
ERHAN AFYONCU
İsveç’te Türk etkisi

Sesli dinlemek için tıklayınız.

00:00
00:00

Tüm Sesli Haberler
İsveç, Rusya’nın korkusundan NATO’ya girmek için uğraşıyor. İsveç Başbakanı da bu nedenle Türkiye’yi ziyaret etti. 300 yıl önce yine Ruslardan kaçarak Türkiye’ye sığınan İsveç Kralı Demirbaş Şarl, İsveç’e dönüşünde “Türk rüzgârı” estirmişti

İsveç, küçük bir ülke olmasına rağmen askerlik alanında tarihte önemli bir aktör oldu. İsveç Kralı Gustav İkinci Adolf, 1618 ile 1648 yılları arasında Avrupa'da meydana gelen "30 Yıl Savaşları"nda çağının askerlik stratejilerini altüst etti. İsveç'in yetiştirdiği önemli komutanlardan bir diğeri de Kral Demirbaş Şarl'dı. Demirbaş Şarl (XII. Karl), 15 yaşındayken 1697'de tahta çıktı. Gençliğini av ve eğlence partilerinde geçiren Şarl, tahta çıkınca eğlence ortamından tamamen koptu ve ihtişamlı elbiselerini çıkararak bir asker gibi giyinmeye başladı.

Poltava Muharebesi

İSVEÇ-RUS SAVAŞI
İsveç Kralı, kendisine karşı birleşip 1700 ilkbaharında İsveç'e saldırarak "Kuzey Savaşı"nı başlatan Danimarka-Norveç Krallığı, Rusya ve Lehistan (Polonya)-Litvanya Birliği'yle yıllarca savaştı. Önce Danimarka'yı mağlup etti. Sıra Rusya'daydı. Şarl, Fin Körfezi'nde bulunan Narva Kalesi'ni kuşatan Rus ordusuna karşı harekete geçti. İsveç Kralı, uzun bir yürüyüşten sonra kalenin yardımına yetişti ve ordusunun yorgunluğu ile sayıca azlığına bakmadan saldırıya geçti. İsveç ordusunun dört misli olan Ruslar, 30 Kasım 1700'de meydana gelen muharebede doğru dürüst savaşmadan tüfeklerini bırakarak başlarında çarları olduğu halde kaçtılar. Şarl, esir aldığı askerleri serbest bırakarak Rus ordusuna değer vermediğini gösterdi.
Demirbaş Şarl, 1702'de Saksonya ve Lehistan-Litvanya Birliği'ni ardı ardına mağlup etti. İsveç Kralı'nın kazandığı zaferler, Avrupa'da büyük bir yankı uyandırdı. Avrupa'da yeni bir İskender'in doğduğu konuşuluyordu. İsveç'e karşı mağlup olan Rus Çarı Petro ise bu sırada Avrupa'dan getirttiği subaylarla ordusunu yeniden organize ediyordu.

Demirbaş Şarl

OSMANLI'YA SIĞINDI
Osmanlı yönetimi, Avrupa'nın kuzeyindeki gelişmeleri yakından takip ediyordu ve İsveç'le Rusya'ya karşı ittifak görüşmeleri yapıyordu. Demirbaş Şarl, 1707'de Rusya'yı işgale başladı. Rus Çarı Petro, modernleştirdiği ordusuna rağmen bir meydan muharebesine girmeyerek geri çekildi. Geri çekilirken de her tarafı yaktırıp yıktırdı. Holofzin'de meydana gelen muharebeyi yine İsveç kazandı, ancak yiyecek sıkıntısından dolayı İsveç ordusu Moskova'ya doğru gidemeyerek Ukrayna'ya yöneldi. Ukrayna'da da manzara aynıydı.
Demirbaş Şarl, asker, mühimmat sıkıntısına rağmen sefere devam etti fakat bu sefer de ileride Napolyon ve Hitler'i de mağlup edecek "Rus kışı" (Mareşal Kış) ile karşı karşıya kaldı. İsveç ordusu ağır kış şartlarında büyük kayıplar verdi. Şarl, Ukrayna'da Vorskla Nehri'nin kenarında bulunan Poltava'da Rus ordusuyla karşılaştı. İsveç Kralı, muharebeden birkaç gün önce yaralandığı için yattığı yerden savaşı iyi yönetemedi. 8 Temmuz 1709'da Poltava Muharebesi'nde Ruslar karşısında ağır bir mağlubiyet aldı. Kaçarak, beş gün beş gece süren zorlu bir yolculuğun ardından Osmanlı İmparatorluğu'na sığındı.
Rus ordusu, iki ülke arasındaki İstanbul Antlaşması'nı çiğneyip İsveçlileri takip bahanesiyle Osmanlı sınırını geçerek Özi kenarında kayık bekleyen İsveç askerlerine saldırdı. İsveç Kralı kurtulmasına rağmen, askerlerinin çoğu Ruslar tarafından öldürüldü.
Üçüncü Ahmed, durumu haber alınca Şarl'ın misafir olarak kabul edilip bir kral gibi muamele edilmesini, masraflarının Osmanlı Devleti tarafından karşılanmasını emretti. Krala Osmanlı topraklarında mülteci olarak kaldığı müddetçe günlük maaş bağlandı. Demirbaş Şarl'ın Osmanlı topraklarına sığındığındaki niyeti, en fazla iki hafta burada kalarak tekrar kuvvet toplamak üzere ülkesine dönmekti. Ancak Osmanlı ülkesinde mülteci olarak 5 yıl 3 ay kaldı.

Üçüncü Ahmed

TÜRK KÜLTÜRÜ HÂKİM OLDU
Osmanlı yönetimi, savaştan sonra Rusya ile anlaşmazlığı uzatmak istemediği için Şarl'ı ülkesine göndermek istedi. Kral ise yolun güvenli olmadığını öne sürerek gitmek istemedi. Ancak başka çaresi kalmayınca, 1714 Ağustos'unda padişahtan izin isteyerek Osmanlı topraklarından ayrıldı. 1714 Kasım'ında ülkesine ulaştı. İsveç, krallarının olmadığı dönemde perişan bir hâle düşmüştü. Bir başarı kazanarak mağlubiyet izlerini silmek için Norveç'e karşı bir sefer düzenleyen Şarl, 1718'de Fredrishald kuşatması sırasında vurularak 36 yaşında öldü.
Demirbaş Şarl'ın Türkiye'de kaldığı günlerde Doğu kültürüyle tanışması İsveç'te günümüze kadar gelen derin izler bıraktı. İsveç Kralı'nın ülkesine dönmesinden sonra "çiçek aşısı, dolma, buzlu şerbet, lahana dolması, yaprak dolması, köfte ve kahve" İsveç'e geldi. "Kalabalık, dolma, sofa, köfte (köttbollar) yıldırım, yaramaz, köşk, divan, asker oğlu (askerson)" gibi kelimeler, İsveç diline girdi.
İsveç Kralı, Osmanlı İmparatorluğu'ndaki şehir planlamasından etkilenmişti. Stockholm'de aynı tarz planlamaya gitmeye çalışarak parklar yaptırttı. İsveç'teki ombudsmanlık kurumu da Demirbaş Şarl'ın Türkiye'de kaldığı günlerde Osmanlı yönetim sisteminin etkisi ve kralın ülkesinden uzak kaldığı dönemde İsveç'in yönetilme meselesinden dolayı ortaya çıktı. Demirbaş Şarl, yaptırttığı iki yeni gemiye "jilderim" (yıldırım) ve "jaramas" (yaramaz) isimlerini koymuştu. İsveç gemilerinde hâlâ aynı isimler kullanılır.

***

OSMANLI, İSVEÇ'İN BORÇLARINI SİLDİ

Osmanlı yönetimi, 5 yıl 3 ay ülkesinde kalan İsveç Kralı ile maiyetinin masraflarını karşılamış ve borç para vermişti. Ülkesine dönerken de Demirbaş Şarl'dan borçları karşılığında iki senet alınmıştı. Bâbıâli, yani Osmanlı hükümeti krala verilen 3 milyon gümüş taleri istemek üzere Ağustos 1727'de Kozbekçi Mustafa Ağa'yı İsveç'e elçi olarak gönderdi. Mustafa Ağa, bir yıl Stockholm'de kaldıktan sonra borcun çok az bir kısmını tahsil ederek 1728'de geri döndü. Mehmed Said Efendi, hem Birinci Mahmud'un tahta çıkışını haber vermek hem de alacakları istemek üzere gittiği İsveç'ten 1733'te döndü. Ancak Said Efendi, İsveç ekonomisinin bozukluğu yüzünden parayı tahsil edemedi.

İsveç'e giden Türk elçileri.

İsveç Kralı Frederik bir müddet sonra, İstanbul'a elçi göndererek paraları olmadığını söyleyip borçlarını silah vererek ödemeyi teklif etti. Osmanlı yönetimi alacağını başka türlü tahsil edemeyeceğini anlayınca, bu teklifi mecburen kabul etti. İsveç, 1738'de Osmanlı'ya bir gemi, 7 top ve 30 bin tüfek vermeyi kabul etti. Gemi yolda battı. Tüfeklerin de sadece bir kısmını verdiler.
Alınan silahların değeri İsveç'in borcunu karşılamıyordu. Ancak Sultan Birinci Mahmud, aradaki dostluğa binaen kalan alacağını bağışladı. 1740'ta iki devlet arasında Rusya'ya karşı bir ittifak kuruldu. Osmanlı İmparatorluğu, 1742'de İsveç'e 200 bin kuruş borç daha verdi. 1789'da iki ülke arasında Rusya'ya karşı ittifak kuruldu ve Osmanlı İmparatorluğu mali açıdan zor durumda olmasına rağmen İsveç'e 400 bin kuruş yardım yaptı, ancak savaşta zor duruma düşen İsveç, Rusya ile anlaşıp Osmanlı'yı yarı yolda bıraktı.

.20 Kasım 2022, Pazar
ERHAN AFYONCU
Teröristler 200 yıldır aynı metodu kullanıyor

Sesli dinlemek için tıklayınız.

00:00
00:00

Tüm Sesli Haberler
Osmanlı’nın son asrında çeteler, heybelerine saatli bomba yükledikleri eşekleri pazar yerlerine sokarak en kalabalık olduğu zamanda patlattılar. Terör eylemleri Hıristiyan çeteciler tarafından yapılmasına rağmen Avrupa basını hadiseleri Müslümanların yaptığını ve yetkililerin de duruma göz yumduklarını iddia edip mahalli meseleleri milletlerarası krize dönüştürdü
Terörle mücadeleyi Osmanlı döneminden itibaren yılmadan sürdürüyoruz. Ancak Batı dünyası da bir terörist grup ortadan kalkınca yenisini ortaya sürüp desteklemeyi bırakmıyor. Günümüzde terör gruplarının arkasında da bazı Batılı ülkeler var. Batılılar önceki asırlarda da bize karşı faaliyet gösteren teröristleri baştacı etmişlerdi.

Bulgar çeteciler.

MAKEDONYA MESELESİ
19. yüzyılın sonlarında Osmanlı topraklarından Makedonya bölgesi, merkeze bağlı olarak idare ediliyordu. Bölge, Selanik, Kosova ve Manastır vilayetlerinden oluşuyordu. Makedonya'da Türklerin yanında Rumlar, Bulgarlar, Sırplar, Ulahlar, Arnavutlar, Yahudiler bir arada yaşamaktaydılar. Bununla beraber her topluluğun Makedonya üzerinde ayrı ayrı emelleri vardı. Bölgede 1878-1913 yılları arasında "Makedonya Meselesi" adı verilen gelişmeler oldu. Bulgar, Ulah, Sırp ve Yunan çeteleri bölgeyi Osmanlı'dan koparmak için terör eylemlerine başladılar. Bölgedeki terör eylemleri hakkında Mahir Aydın, Mehmet Hacısalihoğlu, Fikret Adanır, Gül Tokay, Güler Yarcı, Zekeriya Türkmen ve İhsan Burak Birecikli'nin araştırmalarına bakılabilir.
İlk olarak Bulgaristan'ın desteğiyle Bulgar çeteleri silahlı eylemlere başladılar. 1901'de Tahsin Bey (Uzer) Razlık Kaymakamı iken aldığı ihbarlar üzerine yaptığı incelemelerde köylerde 2 bin tüfek ve tabanca, 10 bin mermi, 59 bomba ele geçirdi. Ancak işin ilginç yanı teröre engel olmaya çalışan Osmanlı idarecileri, konsoloslara şikâyet edildi. Komitacılar, daha sonra Kaymakam Tahsin Bey'e Şarapçı Boğazı'nda 250 kişiyle saldırdılar. Ancak saldırıya jandarmanın karşılık vermesiyle çete amacına ulaşamadı.
II. Abdülhamid, Makedonya'daki karışıklıkların önüne geçmek amacıyla 1902'de bölgede ıslahat başlatıp Hüseyin Hilmi Paşa'yı geniş yetkilerle donatarak müfettiş tayin etti. Osmanlı Devleti, Makedonya'da ıslahatları yaparken, çeteler de bir yandan hükümet dairelerine, posta-telgraf hatlarına ve Rumeli Demiryolu'na saldırdılar. Başta demiryolu hattındaki köprülerin havaya uçurulması, trenlerin basılarak eşkıyalık yapılması gibi hadiseler çetecilerin seslerinin özellikle Avrupa kamuoyunda duyurulmasını sağlıyordu.

Selanik'te Osmanlı askerleri.

SELANİK'TE TERÖR
Eylül 1902'de çıkan "Cuma-i Bala" ayaklanmasının bastırılması bir ay sürdü. Çete faaliyetlerinin en çok ses getirdiği yerlerden biri de Makedonya'nın en önemli şehri olan Selanik'ti ve çeteler burayı merkez edindiler. Makedonya Bulgar Komitası'nın Selanik'teki terör faaliyetlerinin en büyüğü 20 Nisan 1903'te oldu. Bir bakkal dükkânı, bombaları koymak için lağım kazısının başlayacağı yer olacak seçildi. Dükkânın sahibi Bulgar olduğu için dikkat çekmedi. Yaklaşık olarak 6-7 ay sürdüğü belirlenen bu kazı, Selanik Bulgar Mektebi öğrencileri tarafından sürdürüldü. Osmanlı Bankası'na doğru tünel kazılmaya başlandı. Komitacılar bombalamayı planladıkları binaların altında lağımlar kazdılar ve patlayıcıları yerleştirdiler. Tüm bu hazırlıklarda Bulgar Mektebi üs olarak kullanıldı.
Teröristler, krokilerle eylem yapacakları yerlere dağıldılar ve birtakım gösterilerle bombalamalara devam ettiler. Şehrin Vardar tarafındaki "Galik Köprüsü" dinamitle havaya uçuruldu. Köprü üstünden Selanik'e giden gaz ve su boruları patladı, şehrin gaz ve suyu kesildi. Osmanlı Bankası ile çevresinde açılan tünellerde bombalar patlatıldı, yangınlar çıkarıldı. Beyaz Kule'nin yanında bulunan Elhamra Kafe Şantant'a bomba atılması üzerine ahali kargaşa içinde sağa sola koşmaya başladı. Elektrikler de olmadığından çıkan hengâmede çok sayıda kişi yaralandı. Bir Rum garson parçalandı. Kolombo Kahvehanesi, Hotel d'Angleterre, Boşnak Han, Alman Bowling Kulübü, Alman Okulu, Fransız Hastanesi civarlarında ve demiryolu hatlarında patlamalar meydana geldi. Patlayan bombalarla halk dehşet ve korku içinde bırakıldı. Osmanlı askerlerinin yoğun mücadelesi sonrası teröristler durduruldu.
Kalan çete üyeleri bir gün sonra tekrar faaliyete geçip, Tahtakale semtinde bombalar patlattılar. Ancak kısa sürede etkisiz hale getirildiler. İki tabur asker, Selanik Limanı'na ulaştığı için ve komitanın postane, telgrafhane, hükümet konağı ve konsolosluklar gibi diğer binalara saldırmasının da önüne geçildi.
Avusturya saldırı üzerine üç zırhlı gemisini Selanik önlerine gönderdi. Selanik'te görevli olan Hasan Fehmi Paşa'nın tedbirleri sayesinde olaylar daha fazla uzamadan ortalık duruldu. Şehirde kısmi sıkıyönetim ilan edildi. Muhtemel saldırılara karşı güvenlik tedbirleri ve devriyeler artırıldı.
Çeteler, Avrupalı ülkelerin kurum ve ulaşım araçlarına da saldırarak onları da meseleye dahil etmek istiyordu. Nisan 1903'te komita, limandaki gemilere saldırmıştı. Selanik'ten Marsilya'ya gidecek Mesajeri Maritim şirketine ait Vadiyülkebir gemisine, yolcu kılığında binen bir Bulgar tarafından bomba bırakıldı. Patlamayla, güverte ve iç kısmı harap olan gemideki yangın söndürüldü. Ölen olmasa da liman emniyeti ve seyahat güvenliği tehlikeye düştü.
Bulgarlar tarafından yapılan bir başka faaliyet de "Kurşova Olayı" idi. 4 Ağustos 1903'te başlayan isyanda Bulgar çeteleri Kurşova'yı ele geçirdi. Kurşova Makedon Cumhuriyeti ismi ile devlet kurmaya çalıştılar. Aziz İlyas Yortusu gününe rastlayan "İlinden Ayaklanması" olarak da adlandırılan isyanı bastırmak için çevreden askerler getirildi ve 12 Ağustos'ta şehirde kontrol tesis edildi.
Osmanlı yönetimi, Avrupa devletlerinin baskısı üzerine 1903'ten itibaren bölgede Batılıların talep ettikleri reformları yapmak zorunda kaldı. Bölgeye hâkim olma mücadelesinde Bulgarlardan geri kaldıklarını düşünen Yunanlılar ise 1904'ten itibaren çete faaliyetlerine giriştiler. Aynı yıl Sırp çeteleri de sahne aldı.

Ele geçirilen bombalar.

PAZAR YERİNE BOMBA
1907'de 110 Bulgar, 80 Yunan, 30 Sırp ve 8 Ulah çetesi bölgede faaliyet gösteriyordu. Bir yılda onlarca çete yok ediliyor, ancak dış destek kesilemediği için yenileri kuruluyordu. Çeteler bazen birbirleriyle, bazen de birleşerek Osmanlı yönetimine karşı mücadele ediyorlardı. Bulgar çeteleri, sonraki yıllarda eylemlerine devam ettiler. İştib, Koçana ve Doyran gibi Müslümanların ağırlıklı olarak gittiği hafta pazarlarına heybelerinde saatli bomba yüklü eşekler sokup, pazarın en kalabalık olduğu zamanda bombaları patlattılar.
1911 Şubat'ında Osmanlı Dahiliye Nazırı, yani İçişleri Bakanı Hacı Adil Bey'in de içinde bulunduğu heyet Ohri'den Resne'ye giderken geçtikleri köprüde bomba patlatıldı. Osmanlı Islahat Komisyonu üyeleri, Manastır'da bombalı bir saldırıya uğradılar.
Bulgar komitacılar, Sofya'dan aldıkları talimatla, 1911 Kasım'ında İştib'de Kurban Bayramı'nda, Çarşı Camii'ne bomba koydular. Patlayıcılar Sofya'dan temin edilmişti. Elinde bir çuvalla kantarcıya gelen bir Bulgar köylüsü, arpa çuvalını tartması için cami duvarına bırakıp şadırvandan su içme bahanesiyle oradan ayrılmıştı. Kısa bir süre sonra da çuval patlamıştı. Cami kalabalık bir saatte bombalandığı için ölü ve yaralılar çoktu. İlk belirlemelere göre 26 Müslüman, bir Musevi ve bir Bulgar vatandaş parçalanarak ölmüştü. 3-4 yaşlarında bir Müslüman çocuğu ölenler arasındaydı. Çarşıda alışveriş yapan 13 Müslüman da yaralanmıştı. Müslüman ahalinin bu bombalama üzerine Hıristiyanlara saldırmasıyla can kayıpları arttı.
3 Aralık 1911'de Köprülü yakınındaki Üsküp-Selanik demiryoluna, Köprülü Tren İstasyonu Polis Merkezi'ne ve Selanik-Serez demiryoluna bombalı saldırılar düzenlendi.
Çeteler, 1 Ağustos 1912'de Koçana'daki tahıl ve sebze pazarlarında iki bomba patlattılar. 47 kişi öldü, 49 kişi yaralandı. Ölenlerin 20'si Müslüman, 25'i Bulgar, 2'si Yahudi'ydi. Yaralananların ise 30'u Müslüman, 19'u Bulgar'dı. Bu hadise üzerine galeyana gelen ve kışkırtılan Müslümanlar, Bulgarlara saldırınca 21 kişi öldü, 190 kişi de yaralandı. Ölü ve yaralı sayıları hakkında kaynaklarda çok farklı sayılar verilmektedir. Terör eylemi Bulgar çeteciler tarafından yapılmasına rağmen Avrupa basını hadiseyi Müslüman çetelerin yaptığı ve yetkililerin de göz yumduklarını iddia etmiştir. Bulgaristan'daki ahali ise mitingler yaparak Osmanlılar'ın kıyım yaptığını, Makedonya ve Edirne'nin alınması için hükümetlerini savaşa çağırmışlardır. Bu tür kışkırtmalar sonucunda üç ay sonra ise Balkan Savaşı patlayacaktı.

Selanik'teki hadiseleri yapan çeteciler.

HEM BOMBALADILAR HEM DE MAZLUM ROLÜNE SOYUNDULAR
Zaman ve şartlar değişse de terörün metotları değişmiyor. Osmanlı'nın son döneminde terör eylemleri zirvedeydi. 1821 Yunan isyanıyla sahne alan çetelerin başlıca amacı, mahalli meseleleri milletlerarası kriz haline getirerek eylem yaptıkları bölgeleri Osmanlı'dan koparmaktı. Kilise ve öğretmenler bu eylemlerde en öndeydiler. Okul ve kilise binaları cephanelik ve teröristlerin gizlenme merkezleri olarak kullanılıyordu. Bölgedeki Avrupalı ve Rus diplomatlar da çetelere yardım ediyordu.
Rusya, Fransa, Avusturya ve Almanya, Osmanlı topraklarındaki çetelere silah sattılar. Silahlar, patlayıcılar, mermiler, zeytin ve sardalya fıçı ve kutularında bölgeye getirildi. Silahlanan çeteciler, şehirlerde bombalar patlattılar, köprüleri havaya uçurdular, Müslüman halka ve Osmanlı güvenlik güçlerine saldırılar düzenlediler. Devlet dairelerini ve Müslüman köylerini yaktılar. Müslümanları tahrik etmek için camilerde domuz kestiler, camileri bombaladılar. Müslüman halkı Hıristiyanlara karşı kışkırtıp "Hıristiyanlar katlediliyor" diyerek Avrupalıların müdahalesini sağlamaya çalıştılar. Çeteler, kendileriyle birlikte hareket etmeyen soydaşlarına karşı da terör estirdiler. Soydaşlarından vergi topladılar. Vermeyenlere karşı acımasız davrandılar. Kendilerini desteklemeyen işadamlarına suikastlar tertip ettiler. Köylülerden zorla erzak aldılar, vermeyenleri cezalandırdılar. Toplanan paraları, terör eylemlerinde ve hapisteki teröristlere yardım için kullandılar.
Misyonerleri, yabancı şirket çalışanlarını ve konsolosları kaçırıp Avrupalı ülkelerin dikkatini bölgeye çekmeye çalıştılar. Avrupa ülkelerinin kurum ve ulaşım araçlarına saldırarak Batılı siyasetçilerin Osmanlı içişlerine müdahale etmesini sağladılar. Bombalamaların amacı uluslararası bir kriz çıkarmaktı. Balkan ülkelerinin gazeteleri, bombalamalarda suçu Osmanlı hükümetinin üstüne atıyorlardı. Dökülen kanların sorumluları, mazlum rolüne soyunuyorlardı. Asayişi bozarak, Osmanlı'dan koparmak istedikleri bölgelerde "Can ve mal güvenliği yok, Osmanlı hükümeti güvenliği tesis edemiyor" propagandası yapıyorlardı. Avrupa basını, günümüzde olduğu gibi katledilen Müslümanları görmeyip, "Hıristiyan kıyımı yapılıyor" propagandası yapıyordu. Batılılar, Osmanlı topraklarında çeteler kurdurup silahlandırdıktan sonra terör eylemleri yaptırmışlar, ardından da "Türkler, Hıristiyanları katlediyor" diye yaygara yaparak özerklik elde etmişler, daha sonra da o bölgede yaşayan Türklerin katledilmesine göz yummuşlardı.

27 Kasım 2022, Pazar
ERHAN AFYONCU
Kavalalı’nın reformları sürdürülmeyince Mısır’ın modernleşmesi yarım kaldı

Sesli dinlemek için tıklayınız.

00:00
00:00

Tüm Sesli Haberler
Kavalalı Mehmed Ali Paşa, 19. yüzyılın başlarında Mısır’a hâkim olup yaptığı reformlarla ülkeyi kalkındırdı. Kavalalı’nın reformları hem Mısır hem de İslam dünyası için bir umut olabilirdi. Ancak Kavalalı’nın torunu I. Abbas Hilmi, dedesinin siyasetinden vazgeçince Mısır, yükselişini sürdüremedi
Kavalalı Mehmed Ali Paşa, Napolyon'un 1798'de Mısır'ı işgali sırasında Mısır'a geldi. Kısa sürede Mısır'ın tek hâkimi oldu. Osmanlı yönetiminin 1805'te Kavalalı Mehmed Ali Paşa'yı Mısır valisi olarak tanımasıyla Mısır tarihinde yeni bir sayfa açılıyordu. Kavalalı görünüşte valiydi ama Mısır'ı bir hükümdar gibi yönetiyordu. Sudan'ı da hâkimiyeti altına almıştı.

Kavalalı, Avrupalılarla.

SON FİRAVUN
1821'de başlayan Yunan isyanının bir türlü bastırılamaması üzerine İkinci Mahmud, Kavalalı'dan yardım birlikleri istedi. Kavalalı, oğlu İbrahim Paşa'ya Mora valiliği verilmesi şartıyla bu isteği kabul etti. Mora'da bir süre savaşan İbrahim Paşa'nın Avrupalı emperyalist güçlerin müdahalesi üzerine kimseye danışmadan Batılılarla anlaşarak Mısır kuvvetlerini Mora'dan çekmesi İstanbul'da ciddi rahatsızlığa yol açtı.
Mehmed Ali Paşa ise Mora'nın kaybedilmesi üzerine Suriye valiliğinin kendisine verilmesini istedi. Verilmeyince Kasım 1831'de İbrahim Paşa kara ve denizden Suriye'ye girdi. Kavalalı Mehmed Paşa bu harekâtını, sadece hakkı olan bir bölgeyi ele geçirmeyi hedefleyen bir sefer olarak ilan etti ve padişaha bağlılığını vurguladı. Ancak Mısır valisinin asıl gayesi bağımsızlıktı.

II. Mahmud

İbrahim Paşa, 1831-1832 kışında Suriye, Lübnan ve diğer bölgeleri ele geçirdikten sonra iki savaşta Osmanlılar'ı mağlup etti. 21 Aralık 1832'de Konya yakınlarında yapılan savaşta ise Osmanlı ordusunu tekrar mağlup edip sadrazamı esir aldı. Osmanlı yönetimi bunun üzerine diplomasiye başvurdu. Güçlü bir Kavalalı yerine zayıf bir Osmanlı'yı tercih eden Rusya, İstanbul'a asker gönderdi. Rus birliklerinin İstanbul'a gelmesinden rahatsız olan İngiltere ve Fransa, Osmanlı hükümeti ve Kavalalı üzerinde baskı kurarak savaşı durdurdular. 6 Mayıs 1833'te meydana gelen Kütahya uzlaşmasıyla Suriye ve Adana, Mehmed Ali Paşa'nın idaresine verildi.
Savaş, Haziran 1839'da yeniden başladı. 24 Haziran 1839'daki Nizip Savaşı'nda Osmanlılar, Kavalalı karşısında ağır bir mağlubiyet daha aldı. Ancak Mısır meselesinin bu ikinci safhasında da son sözü söyleyen yine Avrupa'nın büyük devletleri oldu. Osmanlı tarafını tutan etkin İngiliz diplomasisi sayesinde imzalanan 1841'deki Londra Antlaşması'yla Mehmed Ali Paşa, Mısır'ı irsen idare etme hakkına karşılık Suriye, Hicaz ve Girit'i terk etti. Avrupalılar Kavalalı'ya "Son Firavun" derler.

Kavalalı Mehmed Ali Paşa

HER ALANDA REFORM
Kavalalı, divan ve meclisler oluşturarak yönetimi merkezileştirdi. Mısır'ın ekonomik ve kültürel açıdan kalkınması için önemli faaliyetlerde bulundu. Fransızların yardımıyla birçok modern okul açıp ordusunu yeni usullere göre yetiştirdi. Ordunun silah ve mühimmat ihtiyacı için imalathaneler açtırdı. Kavalalı'nın Fransa'dan getirdiği uzmanlar, Osmanlı İmparatorluğu'na gelenlerden daha iyi askerlerdi. Mehmed Ali Paşa, iyi ücret ödeyerek getirttiği bu uzmanlar sayesinde ordusunu Osmanlı İmparatorluğu'ndan daha ileri bir seviyeye yükseltmişti.
Nil taşkınlarının verdiği zararları önlemek amacıyla birçok set inşa etti. Ekilebilir araziyi artırmak için sulama sistemini ıslah etti. Mısır'da tarımın gelişmesini sağlayıp birçok imalathanenin açılmasını da sağladı. Pamuk cinsinin ıslah edilmesiyle Mısır, pamuk üretiminde önde gelen ülkelerden oldu. Mısır'da ekilebilir arazi sahasını iki misline çıkarmıştı.
Kavalalı zamanında 1820'de kurulan Bulak Matbaası bastığı eserlerle önemli bir kültür merkezi oldu. 1828'de Vekâyi-i Mısır adlı resmi bir gazete Arapça ve Türkçe olarak yayımlanmaya başlandı. Kavalalı, Mısır'da modern eğitimin temellerini atıp ülkenin dört bir yanında okullar açtı. 1809'dan itibaren tahsil görmeleri için Avrupa'ya öğrenci gönderdi.

I. Abbas Hilmi

Kavalalı, Mısır'ı 1847'ye kadar yönetti. 1847'nin sonlarına doğru bunama alametleri baş gösterince oğlu İbrahim Paşa, önce vekâleten yerine geçti. 1848 Eylül'ünde ise asaleten Mısır valisi oldu. Ancak 1848 Kasım'ında babasından önce vefat edince Mısır'ın başına Ahmed Tosun Paşa'nın oğlu Birinci Abbas Hilmi Paşa geldi. Birinci Abbas Hilmi, dedesi Kavalalı Mehmed Ali Paşa döneminde takip edilen Batılılaşma politikasını terk etti. Reformlara karşı çıktı. Batı örnek alınarak yapılan fabrika ve okulların bir kısmını kapattı. Dedesinin 1833'te başlattığı ve Mısır'ın tarımına büyük faydası olacak Delta Barajı'nın inşasını durdurdu. Ordunun asker sayısını azalttı. Avrupalı uzmanların çoğunun işine son verdi. Böylece Kavalalı'nın başlattığı modernleşme hamlesi yarım kaldı.
Kavalalı'nın kurduğu hanedan 1945'e kadar Mısır'ı yönetti. Kavalalı'nın reformları İslam dünyası için bir umut olabilirdi. Ancak devamı gelmedi ve Mısır, İslam dünyasının temsilcisi olma şansını kaçırdı.

19. yüzyılda Kahire

BATI MEDENİYETİNİN MOTOR GÜCÜ, FARKLI MİLLETLER OLDU
Batı medeniyeti farklı milletlerin sırtında bugüne kadar geldi. 15. yüzyılda Portekiz, 16. yüzyılda İspanya, 17. yüzyılda Hollanda, 18. yüzyılda Fransa, 19. yüzyılda ve 20. yüzyılın ilk yarısında İngiltere, 20. yüzyılın ikinci yarısından itibaren de ABD, Batı medeniyetinin motor gücü oldu. İslam medeniyeti ise Araplarla tarih sahnesine çıktı. Arapların yorulduğu zaman Türkler bayrağı devralıp yaklaşık 900 yıl İslam medeniyetinin temsilcisi oldular. Ancak sonunda atalarımız da yoruldu ve Osmanlı İmparatorluğu çökmeye başladı. Türk milleti alternatif çıkmaması yüzünden en zor günlerinde bile İslam medeniyetinin temsilcisi oldu. 19. yüzyılın başlarında Mısır, Kavalalı'nın reformlarıyla liderlik yönünde bir adım attıysa da Kavalalı'nın ölümünden sonra kendisi gibi kuvvetli bir lider çıkmaması yüzünden bu şansını kaçırdı.

.04 Aralık 2022, Pazar
ERHAN AFYONCU
Osmanlı’nın sahte doktorlarla mücadelesi

Doktor olmadığı halde kendisini hekim gibi gösterip hasta bakan sahtekârlara basında sıkça rastlıyoruz. Osmanlı döneminde de doktor olmadıkları halde kendilerine hekim süsü verip yaptıkları yanlış tedavilerle insanlara zarar verenlerle yoğun şekilde mücadele edilmişti
Osmanlı döneminde hekimler, devlette görev yapan "hassa hekimler" ve serbest çalışan "esnaf tabipler" olmak üzere ikiye ayrılırdı. Tabiplerin görevi Allah'ın kulları olan bütün insanların hastalıklarına deva aramak için hastalara bakmak ve ilaç yapmak olarak izah edilirdi. Osmanlı hekim teşkilatıyla ilgili Nil Sarı, Ali Haydar Bayat, Ayten Altıntaş ve rahmetli Halil Sahillioğlu'nun araştırmaları vardır.

DENETLEMEYİ HEKİMBAŞI YAPIRDI
Hekimbaşı, Osmanlı İmparatorluğu'nda sağlıkla ilgili bütün işlerin amiriydi. Resmi kayıtlarda hekimbaşı yerine daha çok "ser etibbâ-i hassa" ve "reisü'l-etibbâ" isimleri kullanılmıştır. Hekimbaşılar, ilmiye sınıfından, tıp ilmini bilen kişilerden seçilirdi. Osmanlı devlet teşkilatında görev yapan hassa hekimleri, cerrahlar ve "kehhal"lerin (göz doktoru) tayin ve azilleri ile ücretlerinin artırılması, hekimbaşının arzı ile olurdu. Ayrıca imparatorlukta serbest olarak çalışan hekimlerin denetimi de hekimbaşının vazifesiydi.

Hekimbaşı

İzin ve ruhsatı olmayan tabiplerin hasta bakmaları yasaktı. Hekimbaşı ve cerrahbaşı İstanbul'daki doktorları imtihandan geçirirdi. İstanbul dışında ise, darüşşifa olan beldelerde darüşşifa tabipleri, darüşşifası olmayan yerlerde de oradaki askeri doktorlar, hekimleri sınav yaparlardı.
Sahte hekim, cerrah, göz doktoru ve sünnetçiler, halk sağlığını tehdit eden en önemli problemlerden biriydi. Sahtekârları durdurmak için hekimbaşı, cerrahbaşı ve kehhalbaşı tarafından teftişler yapılıyor, cerrah ve hekimlere yapılan bir imtihanla dükkân açma izni veriliyordu. Hatalı sünnet yapan sünnetçi tazminat ödüyordu.
Sahte doktorları, şarlatanlık yapanları ve görevini kötüye kullanan hekimleri, hekimbaşı, kadı ve muhtesip denetler ve takip ederdi. Nitekim kanunnamede "Ve dahi hekimlere ve attarlara ve cerrahlara muhtesibin hükmi vardır görse gözetse gerektir" denilirdi.

ZEHİRLEYİCİ MÜSHİL VERDİLER
Kanuni'nin oğlu II. Selim döneminde sahte doktorlarla ilgili şikâyet artmıştı. İstanbul'da cerrah, kehhal ve tabibim diye gezip, çarşı ve pazarlarda insanları etraflarına topluyorlardı. Daha sonra da lafla reklam yaparak para kazanmak için halka tıp ilmine aykırı ve bilgiye ters düşen öldürücü şerbetler ve zehirleyici müshiller veriyor, insanın bünyesine uygun olmayan yaralar açıp, gözlere dahi usule uygun olmayan şekilde otlar koyup insanların mallarına ve canlarına zarar veriyorlardı.
II. Selim, 22 Eylül 1573'te hekimbaşına gönderdiği fermanda sahte doktorlarla ilgili şunları emretmişti: "Yüce eşiğimizde hekimbaşı olan, Garsüddinzâde Muhyiddin mektup göndererek, İstanbul'da ve imparatorluğun başka yerlerinde kimi insanlar tabibim, cerrahım ve kehhalim diye dolaşıyor, hengame kuruyor (reklamla insan topluyor), dükkânlarda oturup para koparmak için tıbba aykırı ve hikmete muhalif (bilgiye ters) öldürücü şerbetler ve zehirleyici müshiller veriyor, alışılmadık yararlar açıyor ve gözlere dahi usulsüz bir yaklaşım ile zararlı otlar koyarak Müslümanların mal ve canlarına kastediyorlar, zarar veriyorlar.

Bundan böyle hekimbaşı bizzat bunları görüp sınavdan geçirmedikçe ve hallerine göre tedavi edebilecekleri hastaları belirleyerek tedavi etmelerine icazet vermedikçe bunlar gibileri sergide ve dükkânda oturup hengâmegirlikle Müslümanlara aykırı otlar vererek bunlara zarar eriştirmemek üzere uyarılmaları gerekir diye bildirdi. Şimdi cahil olan bu gibi insanların Müslümanlara zarar eriştirmeleri uygun değildir. Buyurdum ki ferman size varınca bu tür işler yapanları sıkı bir şekilde uyarın ki hekimbaşı bunların bilgi derecelerini sınayıp ne güçleri ve ne marifetleri olduğunu bizzat kendi sınav sonucu belirleyerek, bilebildiklerince ve güçleri yetebildiğine göre tedavi ruhsatı vermedikçe çarşılarda ve toplanma yerlerinde ilaç dedikleri şeyleri sergileyerek ve başlarına insanları toplayarak paralarını almak için, Müslümanlara ne buldularsa vermesinler, yaraya ve göze, danışmadan olur olmaz otu koymasınlar.
Uyarılara kulak asmayıp ruhsat almadan ve imtihandan geçmeden kendi kendilerini tabip diye reklam edenleri, Müslümanlara tıbba aykırı ilaç verenleri cezalandırasın, ayak direyip karşı gelenleri bildiresin ki şerefli fermanımız haklarında neyi emrederse gereğini yerine getiresin. Bundan böyle bu şanlı emrimle iş görmek için kopyasını mahkeme defterine yazıp bu fermanı aynen kendisinde kalmak üzere veresin."

HER DÖNEM SIKINTI YAŞATTILAR
Aynı gün İstanbul kadısına da bir ferman gönderildi: "Hekimbaşı, cerrahbaşı ve kehhalbaşıların adamlarının size geldiklerini bildiren mektubunuzda İstanbul'da kimilerin cerrah, kehhal ve tabibim diye gezdiklerini, tıbba aykırı müshil ve hikmet uymaz ilaçları verip yaralarına ve gözlerine muhalif otlar koyarak helakine neden olduklarını bildirmişsin. Bundan böyle hekimbaşına, kehhalbaşına ve cerrahbaşına giderek durumunu ve ehliyetini kanıtlayarak kendilerinden bunların güçleri şu tedavileri yapmağa yeter diye izin ve ruhsat almayan olur olmaz kimseler, fuzuli Müslümanları tedaviye kalkmasınlar diye bu konuda ferman verilmesini arzetmişsin. Şimdi bunlar gibi 'İlimlerinde cahil olan kimselerin Müslümanlara zarar eriştirmeleri yakışmaz' denilerek tedbir alması emredilmişti."

Yine II. Selim'in Manisa ve Saruhan sancağı yöneticilerine yazdığı fermanda İstanbul'da yaşananların Anadolu'da da görüldüğü anlaşılıyor: "Manisa'da bulunan darüşşifanın hekimbaşısı, saadetli eşiğimize arzuhal ederek kadılığınızda üstada hizmet etmiş değilken, hekimbaşı vesair üstatlardan icazet almadan biz hekimiz diyerek bazı hasta Müslümanları aykırı ilaçlarla, kimini helak ediyor, kimini helak derecesine getiriyorlar, Müslümanlara zarar verdikleri kadar bunların sanatlarına da gadirlik veriyorlar. Bu gibi insanların hekimbaşına veya başka bir üstada çıraklık yapıp, tedavi hakkını almadan bunların sanatları işlerine karışmaktan menetmek ve defetmek için şerefli emir rica eylediği için hukuka ve kanuna aykırı bunların işlerine karışmamaları için yazılmıştır."
III. Ahmed döneminde 1700 Mayıs'ında İstanbul'da muayenehanesi bulunan tabip ve cerrahlar, kimse ayırt edilmeden hekimbaşı tarafından imtihan edildi. 25 tabip ve 28 cerrah sınavı geçti. Ancak sahte doktor meselesi çözülemedi. Sonraki dönemlerde de devam etti. III. Mustafa, 1768'de Hekimbaşı Mehmed Refi Efendi'ye gönderdiği fermanda, "tıpla alakası olmayıp tabiplik edenlerin, insanların ölümüne sebep olduğu" söylenerek, derhal tedbir alınmasını emrediyordu.

Hekimbaşı Kulesi

ALLAH'IN KULLARINI CAHİLLERİN ELİNDEN KURTARMAK VACİPTİR
PADİŞAH III. Mustafa'nın, Hekimbaşı Mehmed Refi'ye gönderdiği emir: "İstanbul'da bulunan dükkân sahibi olan gerek Müslümanlardan ve gerek Hıristiyan ve Yahudilerden tabip olduklarını ileri sürenleri hassa hekimbaşı olanlar ara sıra imtihan edip, tıpla alâkası olmayıp, tıp ilminde cahil olanları ilaç yapmaktan men etmek ve dükkânlarını kapatmak eski bir kanun olup, fakat bir müddetten beri bazı meşguliyetler sebebiyle ve bazı devlet adamlarının şefaatleri dolayısıyla dükkân açan cahil tabipler, mahlûkatın yaratıcısının emanetleri olan Allah'ın kullarının helak olmalarına sebep oldukları ortaya çıkıp ve bu durumda rica ve şefaatle maksat elde ediliyor diye birer dükkân açıp, onu süsleyip, asla üstaddan tıp ilmini ve sanatını öğrenmeğe dahi rağbet etmemeleriyle, tıp ilim ve sanatının yok olmasına sebep ve Allah'ın kullarının helâkine sebep oldukları, güneş kadar açık ve belli olmasıyla, adı geçen cahillerin ellerinden Allah'ın kullarını kurtarmak vacip olmakla, sen ki adı geçen hekimbaşısın, eski kanun üzere bu durumda olanları imtihan edip, bilgisizliği ortaya çıkanların dükkânlarını kapatıp ve kendilerini Allah'ın kullarına bilgisizce ilaç yapmaktan men edip, gerek devlet adamları ve gerek başkalarından adı geçenlere sahip çıkıp, ricada bulunanları dahi dikkate almamak için sana hitâben fermanım verilmesi konusunda, Şeyhülislâm Mevlânâ Veliyüddin'in işaretleri gereğince amel olunmak konusunda yüce şerefli ferman yazılmıştır (1768).

11 Aralık 2022, Pazar
ERHAN AFYONCU
Osmanlı döneminde tecavüzün cezası idama kadar giderdi

Sesli dinlemek için tıklayınız.

00:00
00:00

Tüm Sesli Haberler
Osmanlı döneminde tecavüze uğrayan kadınlar, iddialarını ispat ederlerse, mahkeme saldırganı ağır bir şekilde cezalandırırdı. Verilecek ceza idama kadar giderdi. Ancak tecavüze uğradığını iddia eden kadın iddiasını ispatlayamazsa müfteri durumuna düşüp kendisi cezalandırılırdı

Osmanlı İmparatorluğu zamanında en ağır suçlardan biri tecavüzdü. Osmanlı kanunnamelerinde birçok suça para cezası öngörülürken, tecavüz suçuna para değil bedensel cezalar verilirdi. Bir kadın veya kıza tecavüz edenlerin cinsel organının kesilmesi cezası verilmesi kanunname hükmüydü. Ancak bu suçu işleyen kişinin suç sabıkası kabarıksa kadı, yani hâkim takdir hakkını kullanarak idam cezası da verebilirdi.

İdama hazırlanan cellat.

MÜFTERİ KADIN CEZALANDIRILIRDI
Tecavüze uğrayanlar mahkemeye başvurarak kendisine saldıranların cezalandırılmasını istiyordu. Tecavüze uğrayan kişinin durumu mahkemeye intikal ettiğinde kadı, yani hâkim doğru karar verebilmek için geniş bir soruşturma başlatırdı. Tecavüz kurbanlarının en önemli meselesi, iddialarını ispattı. Tecavüze uğrayan kadınlar iddialarını ispat ederlerse, mahkeme saldırganı ağır bir şekilde cezalandırırdı.
Kadınların iddialarını ispatladıkları zaman tecavüze uğrayan kız bekârsa evlilik seçeneği teklif edilebiliyordu. Kabul edilmezse veya mağdure bekâr değilse tecavüz edenlere bedensel cezalar verilirdi. Bunların başında da tecavüzcünün cinsel organının kesilmesi vardı. Ceza bazen idama kadar gidebiliyordu.
Tecavüze uğradığını iddia eden kişi iddiasını ispatlayamazsa müfteri durumuna düşüyor, kendisi cezalandırılıyordu. Eğer bir kadın veya bir kız, kendisine tecavüz edildiğini iddia ettiğinde, zanlı inkâr ederse durum şahitlere sorulur, şahitler ve delillere göre kızın veya kadının yalan söyleyip sanığa iftira ettiği ortaya çıkarsa iftiracı dayak cezasıyla cezalandırılırdı. Ayrıca her sopa başına bir akçe para cezası da alınırdı.
17. yüzyılda Kahire'de bir kadın, bir adamın kendisini ölümle tehdit ederek tecavüz ettiğini öne sürmüştü. Ancak iddiasını ispatlayamadığı gibi suçladığı kişi de kadının ahlaksız olduğunu ileri sürdü ve iddiasıyla ilgili şahitler gösterdi. Mahkeme bu gelişme üzerine kadını suçlu bularak, oturduğu mahalleden sürülmesine karar verdi.

19. yüzyılda Balıkesir'de bir sokak.

BAŞLARI İSTANBUL'A YOLLANDI
Tarihçi Zübeyde Güneş Yağcı, Osmanlı dönemi Balıkesir mahkeme kayıtlarında bulduğu belgelere göre tecavüzcülerin idam edildiği örnekleri ortaya çıkarmıştır.
Balıkesir Şer'iyye Sicili Defteri'nde geçen hadise şöyledir: 1699'da Balıkesir'in Hacı İshak Mahallesi'nde oturan Mustafa oğlu Mehmed ve annesi Mustafa kızı Sultan mahkemeye başvurarak Mehmed Beşe ve Çikin Kelle Mehmed Beşe ve Çoban Ebubekir Beşe'nin ramazan ayında Kadir Gecesi'nde herkes ibadetle meşgulken Sultan'a tecavüz ettiklerini iddia ettiler.
Balıkesir mahkemesi mübarek bir günde yapıldığı iddia edilen böyle bir eylemi hemen soruşturmaya başladı. Tecavüzcülerin daha önce de bu gibi suçları işledikleri ortaya çıktı. Tecavüzcüler daha önce de Bernak adındaki bir gayrimüslimin evini basıp karısına saldırmışlardı. Ayrıca bir han basıp Dimitri adındaki gayrimüslimi de yaralamışlardı.
Osmanlı döneminde insanların birbirleri hakkındaki kanaatleri çok önemliydi. Tecavüzcüler hakkında şehrin ileri gelenlerinden görüşleri istendi. Şehrin ileri gelenleri, tecavüzcülerin eşkıya olduklarını söylediler. Bunun üzerine Müftü Esseyyid Ali Efendi'den fetva istendi. Ali Efendi bu kadar suç işleyen kişilerin katlinin şer'an caiz olacağı yönünde fetva verdi. Bunun üzerine Mehmed idam edildi.

Kadı ve subaşı kolluk güçleriyle birlikte teftişte.

1699 yılında Balıkesir'de yine Hacı İshak Mahallesi'nde oturan Mehmed oğlu Mehmed, mahkemeye başvurarak bir gece Çobanoğlu Bayram'ın evine girerek karısına saldırdığını, malını da yağma ettiğini iddia etti. Çobanoğlu Mehmed yakalanıp mahkemeye çıkarıldı. Ancak kendisine yöneltilen suçlamaları kabul etmedi.
Bunun üzerine Mehmed oğlu Mehmed, mahkemeden soruşturma yapılarak, şehrin ileri gelenlerinin görüşlerinin alınmasını talep etti. Mahkeme, Müderris Mehmed Efendi, Esseyid Hacı Yahya Çelebi, İmam Hacı Mustafa Efendi, Kethüda Mustafa Ağa, Çeribaşı Mehmed gibi şehrin ileri gelenlerine Bayram oğlu Mehmed'in durumunu sordu. Şehrin ileri gelenleri de Çobanoğlu Mehmed'in ahlaksız ve eşkıya olduğunu söylediler. Bu gelişme üzerine Bayram oğlu Mehmed, Esseyid Ali Efendi'nin fetvası ile idam edildi.
1785 yılında Çirmen bölgesinde yıllarca eşkıyalık yapan Kör Hasan'ın çetesi Edirne'de bir köyde iki genç kıza tecavüz etmiş, ardından yine iki kıza saldırmışlar ve kızlar utançlarından kendilerini zehirlemişlerdi. Bu hadiselerden sonra beş eşkıya yakalanıp yargılandıktan sonra idam edildi. Kesilen başları da İstanbul'a gönderildi.

Tecavüzcülerin cezalandırılmasıyla ilgili belgeler.

'CİNSEL ORGANINI KESSİNLER'
Kanuni Kanunnamesi'nde tecavüz ve tacizle ilgili şu hükümler vardı:
Eğer oğlan çeken veya kız çeken kimselerin hıyanet ile evine girenin ve avret kız çekmeğe bile varanın zekerini (cinsel organını) keseler.
Kız veya avret çekip zorla nikâh ettireni zorla boşatıp, nikâh ettirenin sakalını kesip kuvvetli dayak atalar.
Bir kimse, bir kişinin avretini veya kızını öpse yoluna varıp söylese kadı muhkem cezalandırıp, sopa başına bir akçe cürm alına.
(Osmanlı Kanunnameleri, IV, yay. Ahmet Akgündüz, İstanbul 1992).

***

TARİHTEKİ BÜTÜN TÜRK DEVLETLERİNİN HARİTALARI ÇİZİLDİ

Tarih, haritasız ve coğrafyasız olmaz. Ancak Türkiye'de tarihi atlaslar konusunda maalesef çok az sayıda çalışma vardır. Türk tarihiyle ilgili 1931'de basılan Türk Tarihinin Ana Hatları Atlası ve 1941'de Türk Tarih Tezi Atlası, konuyla ilgili yapılan ilk çalışmalardır. Faik Reşit Unat'ın yabancı kaynaklardan istifade ederek 1951'de hazırladığı atlas ve Hüseyin Dağtekin'in tarih atlası uzun yıllar okullarda kullanıldı.

Geçtiğimiz günlerde "Türk Kültürüne Hizmet Vakfı Yayınları"ndan Azmi Özcan ve Fahameddin Başar editörlüğünde Cemalettin Şahin, Emrah Siyavuş ve Ferhat Özcan'ın çizimleriyle Türk tarihini bütüncül bir bakış açısıyla ele alan "Türk Devletleri Tarih ve Kültür Atlası" kitabı okuyucuyla buluştu. Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından desteklenen alanında uzman tarihçi ve coğrafyacıların müşterek bir çalışması olarak ortaya çıkan kitapta "İslam Öncesi Avrasya'da Türk Devlet ve Toplulukları", "İlk Müslüman Türk Devletleri", "Selçuklular ve Atabeylikler", "Anadolu'da Kurulan Birinci Dönem Türk Beylikleri", "Anadolu'da Kurulan İkinci Dönem Türk Beylikleri", "Diğer Türkİslam Devletleri", "Hindistan'da Hüküm Süren Türk Devletleri", "Osmanlı Devleti", "Hanlıklar Dönemi Türk Tarihi", "Bağımsız Türk Cumhuriyetleri" ve "Karadeniz'in Kuzeyi, Sibirya ve Kuzey Kafkasya'da Türk Cumhuriyetleri" başlıklarıyla 11 bölümden oluşmaktadır.

Bunların dışında Türk tarihine tesir etmiş göçler, İpek Yolu, Türklerin Müslüman Oluşu, Çarlık ve Sovyet Döneminde Türkler (1552-1991) gibi önemli olaylara yer verilmiş. Her devletin siyasi ve kültürel tarihiyle ilgili bilgiler görsel malzeme ve haritalarla desteklenmiş. Tarihteki bütün Türk devletlerinin haritaları çizilmiş. Öğrenciler de düşünülerek atlasın büyük ve küçük boy olarak iki ayrı baskısı yapılmış.
Son zamanlarda birçok önemli biyografik kitap çıkaran "Türk Kültürüne Hizmet Vakfı" yöneticilerini ve emeği geçen herkesi "Türk Devletleri Tarih Atlası" için kutluyor, atlasları tarih meraklısı herkese tavsiye ediyoruz.

18 Aralık 2022, Pazar
ERHAN AFYONCU
Rusya’yla ilişkimiz bundan 530 yıl önce ticaretle başladı

Türkiye ile Rusya arasındaki ticari ilişkiler günden güne gelişiyor. Tarihte en çok savaştığımız devletlerden biri olan Rusya’yla ilk ilişkimiz, bundan 530 yıl önce Moskova Prensi Üçüncü İvan’ın İkinci Bâyezid’e mektup göndererek tüccarları için serbest geçiş müsaadesi istemesiyle başlamıştı
Fatih Sultan Mehmed döneminde 1474'te bir taraftan Erdel'e akınlar yapılırken diğer taraftan Arnavutluk'ta İşkodra kuşatıldı. Daha sonra kuzeye yönelindi. Kırım Hanlığı'nda, kurucusu Hacı Giray'ın 1466'daki ölümünden sonra oğulları arasında taht mücadeleleri başlamıştı.
Şirin Beyi Eminek, Cenevizliler'e karşı Osmanlılar'dan yardım istedi. Bu fırsatı değerlendiren Fatih, 1475'te Gedik Ahmed Paşa komutasındaki bir donanmayı Kırım'a gönderdi. Cenevizliler'in elindeki Kefe ve Kırım'ın sahil kesimi ele geçirildi.
Kırım'ın Osmanlı topraklarına katılması ve ilk Rus ilişkileriyle ilgili rahmetli Halil İnalcık Hocamızın önemli araştırmaları vardır.

Kırım Hanı, İkinci Bâyezid'in huzurunda

MEKTUPLARDA UNVAN KAVGASI
Fatih Sultan Mehmed, Kefe'yi fethedip ardından da Kırım Hanlığı'nı himaye altına alınca, Osmanlı Devleti ile Rus prenslikleri komşu oldular. Moskova Prensi Üçüncü İvan, Kefe'deki Osmanlı makamlarına Türkiye ile ilişki kurmak istediğini bildirdi. Olumlu cevap gelince Üçüncü İvan, 1492'de İkinci Bâyezid'e bir mektup göndererek tüccar ve elçileri için serbest geçiş müsaadesi istedi.
Kırım Hanı Mengli Giray Han, Üçüncü İvan'ın elçilerine dostane bir arabuluculukla İstanbul yolunu açmıştı.
Üçüncü İvan, 31 Ağustos 1492 tarihli mektubunda İkinci Bâyezid'e "Müslüman hükümdarlar arasında sen büyük hükümdarsın. Türk ve İran hükümdarları üstünde senin iraden, sen kara ve denizlerin hükümdarı Sultan Bâyezid" şeklinde hitap ederken kendini "İvan, Tanrı'nın acımasıyla bütün Rusya'nın baba ve dededen biricik haklı hükümdarı, kuzeyden doğuya kadar pek çok toprağın hükümdarı, bizim sözümüz böyle" diye tanıtmıştı.
Osmanlı bürokrasisi bu unvanları padişaha uygun bulmadı. Bu yüzden Üçüncü İvan, 1497'deki mektubuna "Anadolu ve Rum toprakları, Akdeniz'in ve Karadeniz ve Karaman toprakları, Rumeli ve daha birçok yerin hükümdarı" diye başlayacaktı.

Üçüncü İvan

RUS ELÇİ PROTOKOLE UYMADI
Bu dönemde dünyanın önemli devletlerinden biri olmayan Rusya, birçok knezlikten oluşuyordu ve Rus prenslikleri Altınordu Devleti'ne vergi veriyorlardı. Üçüncü İvan, İstanbul'a gönderdiği elçisi Pleşçeev'den çok dikkatli davranmasını, Osmanlılar'ın tabiiyet işareti olarak algılayabilecekleri herhangi bir hareket yapmamasını emretmişti.
Osmanlı yönetimi ise Rusların tabiiyet sunmak istediklerini düşünüyordu. İki devlet arasında eşitlik gibi bir durum hayal bile edilemezdi.
1497'de İkinci Bâyezid'in huzuruna çıkan Mihail Pleşçeev, diz üstüne çökerek sultanı selamlaması gerekirken eğilerek selam verdi. Sultanın huzurunda diğer elçilerden geri kalmamak için öne geçmeye çalışıp direkt padişaha hitap etmeye çalışınca bu durum hoş karşılanmadı.
Elçinin protokole uymayan davranışları yüzünden Osmanlı yöneticileri, Rusların çok kaba ve kültürsüz olduklarına hükmettiler. Sultan, Kırım Hanı'na yazdığı mektupta bu durumu belirtip Rusların doğrudan padişahla değil Kefe Valisi'yle temas kurmalarını emretti.

Rus elçisi.

BAHARATA KARŞILIK CIVA
Rus elçilik heyetinin protokol kurallarını ihlal eden davranışlarına rağmen Moskova'ya ticari haklar verildi. Osmanlı topraklarından Rusya'ya baharat, ipekli kumaşlar ve kadife gönderilirken, kuzeyden kürk, cıva ve keten gibi mallar alınıyordu.
Birkaç yıl sonra, 1499'da Aleksis Kolokvastov aynı amaçlarla Osmanlı Devleti'ne geldi. Rusların Büyük Prensi'nin o dönemlerde de en büyük endişesi tebaasına Karadeniz ticareti için bazı avantajlar sağlamaktı.
İki devlet arasındaki ilişkiler, siyasi bir mana taşımasa da o tarihten itibaren 16. yüzyılın ikinci yarısına kadar dostane devam etti.

Moskova

DOSTANE İLİŞKİLER KORKUNÇ İVAN'LA SONA ERDİ
KIRIM Hanı Mengli Giray'ın 1502'de Altınordu Devleti'ni ortadan kaldırmasından sonra Ruslar için "Tatar boyunduruğu" dedikleri dönem sona erdi. Moskova Knezliği, bağımsızlığını kazandıktan sonra yavaş yavaş büyüdü. Bu yıllarda Ruslar, Osmanlılar'a karşı bir tehlike teşkil etmedikleri gibi Lehistan-Litvanya Devleti'ne karşı müttefiktiler.
Moskova Büyük Prensi ve Osmanlı Devleti arasındaki dostane ilişki, Yavuz Sultan Selim döneminde biraz daha canlılık kazandı. Yavuz Sultan Selim, 1512'de tahta geçişini Büyük Prens Vasili'ye bir elçiyle haber verdi. Vasili, 1514'te gönderdiği elçiyle iki ülke arasındaki mevcut dostluğu yeniledi. 1515'te Kırım Hanı ile anlaşmazlıkları için sultanın yardımına başvurdu.

Korkunç İvan

Vasili aynı amaçla 1520'de de Yavuz'a elçi gönderdi. Ancak elçilik heyeti, öncekinden ileri bir netice alamadı. Osmanlı sultanı, Kırım Tatarları için Rusya'ya yardım etmese de Rus tüccarlarının özellikle Azak için ticaret imtiyazlarını onaylamıştı.
Kanuni Sultan Süleyman, Moskova Prensi Üçüncü Vasili'nin kendisine 1523'te gönderdiği elçi Johann Morosov'u nazik bir biçimde karşıladı, ama eski dostane ilişkileri canlandırmadı. Rus Prensi'nin 1526'da Macaristan seferi sırasında sultanı Belgrad'da karşılamak üzere aynı amaçla gönderdiği iki elçi, hiçbir iz bırakmadan ortadan kayboldular.
Vasili'nin 1531 Nisan'ında Kanuni'ye bu yüzden gönderdiği bir mektuba da cevap verilmedi ve Moskova'nın girişimleri sonuçsuz kaldı.
İlk Rus Çarı olan Dördüncü İvan (Korkunç İvan), 1547, 1549 ve 1552 yıllarındaki seferleriyle Kazan'ı ülkesine ilhak etti. Ardından 1556'da da Astrahan'ı ele geçirince bölgedeki Müslüman halkın İstanbul'a ulaşan şikâyetleri, Osmanlı-Moskova arasındaki ilişkileri bozdu.

.25 Aralık 2022, Pazar
ERHAN AFYONCU
Yavuz Sultan Selim’in Rodos’un Fethi öngörüsü

Yavuz Sultan Selim zamanında, devlet adamları az bir hazırlıkla padişahı Rodos seferine çıkarmak istemişlerdi. Yavuz ise Rodos’un en az 6 ayda fethedilebileceğini söyleyerek eksik hazırlıkla sefere çıkmadı. Kanuni, babasının öngördüğü gibi 500 yıl önce Rodos’u 6 ay süren bir kuşatmanın sonunda fethetti
Osmanlı Sultanı Yavuz, iki seferiyle imparatorluğun doğu ve güneyini emniyet altına almıştı. Batı'ya sefere çıkmak istiyordu. Ancak bu seferin kuvvetli bir donanma olmadan gerçekleşemeyeceğini biliyordu. İstanbul'daki tersaneyi büyütüp yeni gemiler yapılması için emir verdi. İstanbul'a gelen Venedik ve İspanya elçilerine iyi muamele edildi. Macaristan'la ateşkes uzatıldı. Hedef Rodos'tu, ancak Yavuz hazırlıkları yeterli görmüyordu. Hasan Can, oğlu Hoca Sadeddin Efendi'ye meseleyi şöyle anlatmıştır:
"Seferin yaklaştığını işittik. Lakin padişahın halinden buna dair bir şey hissetmezdik. Bir gün Eyyüb'ül Ensari'nin ziyaretine gitti. Eyüp'te Fatiha okurken kaptan paşanın kadırgasının Eyüp'e doğru geldiğini gördü ve 'Henüz sefer kararlaştırılmamışken bunu kimin emriyle denize indirdiler' diye kızdı. Kaptanıderya Cafer Paşa'nın idamını emretti. Ancak Veziriazam Piri Paşa devreye girerek 'yeni inşa olunan geminin denenmesi için denize çıkarılması gerektiğini' söyleyerek kaptan paşayı affettirdi.
Yavuz, bu sefer vezirlerine dönüp, 'Ben cihangirliğe alışmış bir padişahım. Siz beni bir kale fethine götürmek istersiniz. Kale almanın birinci şartı baruttur. Kaç aylık barutunuz var' diye sordu. Vezirler zahire miktarını söyledilerse de barutun ne kadar olduğunu ancak ertesi gün söyleyebildiler. Dört aylık barut vardı. Yavuz, bu cevap üzerine vezirlerine kızgın bir şekilde bakarak 'Ceddim (Fatih) zamanındaki utanç unutulmamış iken onu iki kat mı yapmak istersiniz? Bizzat gitmemi düşünüyorsunuz. Gidip de eli boş dönecek olursam hiçbiriniz sağ kalmaz. Rodos'un zaptına dört aylık barut yetişir mi? Siz Rodos'u dört ayda değil altı ayda dahi alamazsınız. Belki sekiz veya dokuz ayda alınabilir" buyurdular. Daha sonra, 'Bize sefer yok, meğer sefer ahrete ola' dediler."

Rodos'un fethi.

HAZIRLIKLAR BAŞLADI
Rodos, Fatih Sultan Mehmed döneminde 1480'de kuşatılmış, ancak fethedilememişti. Kanuni döneminde Rodos meselesi için toplanan divanda, üyelerin çoğu adanın fethinin zor olduğunu söyleyerek sefere sıcak bakmadı. Ancak Veziriazam Piri Paşa, adanın Avrupalı Hıristiyanlardan herhangi bir yardım alamayacağını ve "Belgrad'ı fethettik burayı da fethederiz" diyerek seferi savundu. Bunun üzerine bazı vezirler Fatih zamanında adanın alınamadığını hatırlattılar.
Piri Paşa, bu itiraz üzerine Osmanlı donanması ve kara ordusunun o döneme göre daha ileride olduğunu söyledi. Kanuni, hac yollarının ve Osmanlı kıyılarının güvenliğinin Rodos alınmadan sağlanamayacağını bildiğinden sefer kararını destekledi. Padişahın veziriazama destek vermesiyle sefere karar verildi.
Hemen büyük bir hazırlık yapıldı. Ardından ordunun bir kısmı donanmayla sefere çıkarken bir kısmı da Kanuni ile birlikte karadan Marmaris'e doğru yola koyuldu. Rodos şövalyeleri bir taraftan adanın surlarını kuvvetlendirirken diğer taraftan Avrupalı Hıristiyanlardan yardım istediler.
Donanma daha önceden 24 Haziran 1522'de adaya gelmiş ve kuşatmaya başlamıştı. Karadan giden birlikler de Marmaris'ten adaya gemiyle geçirildiler. Rodos Kalesi top atışıyla alınmaya müsait değildi. Piri Paşa, toprak dolu çuvallarla kuleler yapıp, üzerlerine tüfekçiler koyup, surlardan ateş eden şövalyeleri taciz etti. Kaleye doğru lağımlar da kazıldı, ancak Rodoslular da karşı lağımlar kazarak, surları yıkacak bu teşebbüsleri akim bıraktılar.

Rodos'ta Türk mahallesi.

ADA 6 AYDA ALINABİLDİ
Altı ay geçmesine rağmen kalenin alınmasında önemli bir aşama kaydedilememişti. İki defa büyük hücum yapılmış fakat başarılı olunamamıştı. Bu sırada havalar bozmaya ve yağmurlar yağmaya başlamıştı. Yağmur çokça yağdığı için seller meydana geldi ve bu durum da kuşatmayı güçleştirdi. Ancak bu kadar emek çekildikten sonra kış geldi diye dönülemezdi. Divan toplantısında, Rodos'ta kışlanmasına ve Ferhad Paşa'nın da buraya gelmesine karar verildi. Adaya Ferhad Paşa'nın askerleriyle gelmesi üzerine şövalyeler direnemeyeceklerini anladılar.
20 Aralık 1522'de Rodos şövalyelerinin gitmeleri karşılığında ada teslim alındı. Başta Saint John Kilisesi olmak üzere adadaki önemli kiliseler camiye çevrildi. Kale zindanlarındaki 6 bin Müslüman esir kurtarıldı. Rodos'a bağlı Bodrum Kalesi ve Rodos'un çevresindeki Leryoz, İstanköy, Kelemez, İncirli, İleki, Herke, Limonya ve Sömbeki gibi küçük adalarda bulunanlar gelerek Osmanlı'ya tabi oldular.
Kanuni, Rodos'u teslim alınca ilk iş olarak Cem Sultan'ın oğlu Murad ile torunu Cem'i buldurup öldürttü. Ancak Cem Sultan'ın bir oğlu kaçmayı başarmıştı. Kanuni ancak 1523 Şubat'ı başlarında İstanbul'a geri dönebildi.
Rodos'un fethiyle Adalar Denizi'nde (Ege) Türk hâkimiyeti için önemli bir adım atıldı. Batı ve Orta Avrupa'daki devletlerin gözleri Türklere çevrildi. Rodos'un Osmanlı hâkimiyetine geçmesiyle ilgili 1522-1523 yıllarında 80 tane kitap ve broşür yayınlandı.

Rodos şövalyeleri.

'KÜFÜRLE DOLU ADA ALLAH'IN YARDIMIYLA TEMİZLENDİ'
RODOS'UN fethinden sonra fetihnameler gönderildi. "Feridun Bey Münşeatı"nda yer alan fetihnamenin sadeleştirilmiş hali şöyledir:
"Zaferle sonuçlanan saltanatımın başlangıcı ve hilafet menşurunun ortaya çıkarılmasından şu ana kadar, bütün gayretimi Allah'ın yardımı ile dini bildirmeye, küfür ve zulüm belirtilerini ezmeye sarf ettim. Keskin gayret, gaza ve cihat kılıcımın da fesat huylu kâfirlerin kafaları ve cesetleri üzerinde bulunması güzel âdetlerimden olduğundan, uğursuz Rodos Kalesi'nin fethi için, dağ gibi gemiler ile vezirim Mustafa Paşa'yı gönderdim. Arkasından ben de İstanbul'dan Üsküdar'a geçtim.
Mustafa Paşa, Allah'ın yardım rüzgârı önüne düşüp, nice gün gidip Rodos Adası'nın kalesine ulaştı. Hemen gemilerde olan askerleri, topları ve diğer savaş aletlerini çıkardı. Rumeli ve Anadolu askerleri ve yeniçeri kullarım hisarı kuşattılar. Savaş araç ve gereçlerini her tarafından kurup, savaşmakta iken ben de bayraklarımla Marmarosi adlı iskeleye geldim. Bir gün sabah erkenden, sayısı belirsiz askerlerimle, hilal görünüşlü gemiye binip adı geçen adaya indim.
Ovaları ve dağları ile burası, İslam'ın doğuşundan ta bu zamana kadar, parlak kılıçlı, şöhretli padişahlardan bile gizli kalmıştır. Hisarın doğu tarafını, Veziriazam Piri Mehmed Paşa kuşattı. Bütün deniz yolcularının zarar kaynağı, tüccarların kanını döken hastalık halindeki Rodos Kalesi; İslam'ın ortaya çıkışından şu ana kadar ele geçirilmesi hayalden bile saklı olup, sağlamlığını anlatmakta akıllar âcizdir. Duvar ve kapılarının uzunluk ve genişliğini takdir etmekte âlimlerin aletleri yetersiz kalır. Hendeğinin derinliği vehim dürbününün göstergesi, çatısının uzaklığı göğü kıskandırır, kale duvarı güneşin tacıyla arkadaş, kulesinin başı semanın durağıdır.

TOPLAR FİL GİBİ KÜKREDİ
İçinde olan puta tapıcılar ve İslam'a direnenlerin kalp gözlerinin basiretsizliği, doğu ve batıların sultanlarının keskin kılıçlarının ağızlarındaki salyalarını akıtır. Bunca yıldan beri hiçbir kale fethedici padişaha zaptı nasip olmayıp, bu haliyle padişahların hasret çektiği yer olup kalmıştır. Her tarafı askerlerimle dolu olup, bütün yönlerden üzerine asker sevk edilip, çeşitli yerlere yıldırım tarzlı toplar kurulmuş, savaş gürültüsü göklere ulaşmış, her topun, fil gibi kükreyişi veya İsrafil'in suru gibi olan sesini duyanlar tam bir korku ve dehşete düşerlerdi.
Hava topları yüksek uçan şahinler gibi o alçakların kafaları üzerine iner çıkar, sabah akşam gökkubbeden başlarına taşlar yağdırırdı. Savaşın dehşetinden, top ve tüfek korkusu yüzünden, kalenin beden ve burçlarından hiçbir kâfirin başını kaldırmaya canı yoktu. Kısaca bu şekilde sürekli nice günler ve geceler, sabahtan akşama kadar savaş oldu; ancak fetih kapıları asla açılmadı. Sonra kalenin üzerine dağ gibi topraklar sürüldü, burçlar inşa edildi, hendekler oluşturuldu ve kale hendeğine varıldı. 4 Ekim 1522'de bir kere daha saldırı yapılıp, askerler sel gibi hisar duvarlarının üzerine aktı. Bazı kulelerine ve duvarlarına lağımlar koyup ateşlediklerinde, hisarın bedeni güz yaprakları gibi döküldü. Dayanma güçlerinin sebebi olan sağlam duvarlar yıkılıp tarumar oldu. Ancak içinde olan lanetli kâfirlerin şer dolu kafalarındaki gururları kırılamadı.
Gazilerin üzerlerine taş, odun ve toptan başka bulduklarını atıp, bu şekilde isyanları gittikçe arttı ve dirençlerini kırmak asla mümkün olmadı. Fakat samimiyetimin tamlığı sebebiyle ve Allah'ın yardımıyla günden güne tahrip ve baskıyı artırdım. Yığılan toprakların üzerinden ve hendek kenarından ejderha suratlı toplar kuruldu. Dehlizlerin ve hendeğin içinden duvarın altına girilip temeli kazıldı. Hisarın ve duvarın birçok yeri baştan başa tamamen yıkılıp yerle bir oldu. Fetih kapıları açılıp, hemen evlerinin ve çarşılarının içine girildi. Kurdukları hendekler ve metrisler bozulup yıkıldı. 29 Kasım 1522'de aşure gününde bir kez daha saldırı yapılıp ok yağmuru ve intikamın belâ okları o kötülerin üzerine yağdı. Topların kıvılcımlı dumanları ayyuka çıkıp, askerin coşkusundan uçan kuşlar bile sakındı.

Newe Zeitung Gazetesi'nde Türklerin Rodos'u fethi haberi.

ÇANLARINA OT TIKANDI
Sonunda bu musibetli durumdan kâfirlerin dünya kilisesi başlarına yıkılıp çanlarına ot tıkandı. Putları yenilip her biri nehirlerin timsahı iken kertenkeleye, belki de değersiz karıncaya dönüp, aman dilemenin sağlam kalesine girmeyince mahvolmanın pençesinden kurtulmaya çarelerinin olmadığını bildiler. Zorunlu olarak asıl önderleri olan Migal Mastor'u diğer önde gelen askerleriyle, devlet erkânımın şefaat eteklerine yapışarak aman kapısını çalıp af rica ettiler. Kalenin anahtarlarını getirip teslim eyledikleri için padişahlara yakışır himmetim gereği, savaştan kurtulan kâfirlerin canlarına ve mallarına, çoluk çocuklarına aman bağışlayıp, memleketimin diğer halkı gibi, yerli yerinde bırakıldılar.
O uğursuzların ellerinde hapsedilmiş Müslüman esirlerden hayatta olan küçük büyük, genç yaşlı kaç kişi varsa esaretten kurtarıldılar. Yüce Allah'a hamdolsun, bunca yıldan beri türlü pislikler, küfür ve sapıklık ile dolu olan sarp Rodos Kalesi yüce Allah'ın yardımı, İslam askerlerinin gayretleriyle temizlenerek, put tapınakları iman ehlinin mescidleri oldu. Mekke ve Medine yolları kötü huylu kâfirlerden emin oldu. Her zaman İslâm toprağı, fetih alameti olan bayrağımın direği tarafından zabtedilmiş ve nurlanmış, geniş yeryüzü muzaffer askerlerimce fethedilmiş ola.
Aralık 1522'de Rodos Kalesi'nde yazıldı

.

Bugün 420 ziyaretçi (1436 klik) kişi burdaydı!

.

Bugün 93 ziyaretçi (125 klik) kişi burdaydı!

Bu web sitesi ücretsiz olarak Bedava-Sitem.com ile oluşturulmuştur. Siz de kendi web sitenizi kurmak ister misiniz?

Ücretsiz kaydol