YENİ EKONOMİ PROGRAMI VE PARASAL HEDEFLEME

 

YAYINLAMA: 20 Eylül 2018 - 23:20

Bu yazıda bu konuyu nedenleri ve olası sonuçları ile açıklayacağım. Ama öncelikle Maliye ve Hazine Bakanı Albayrak’ın dün açıkladığı yeni ekonomik program ile ilgili görüşlerimi paylaşacağım.

YENİ EKONOMİ PROGRAMI

Sayın Albayrak’ın açıkladığı programın satır başları şöyle:

Büyüme hedefi: “2020 tahmini yüzde 3,5. Büyümeyi sağlıklı bir çizgiye oluşturacağız. 2021'den itibaren yüzde 5 büyümeyi sağlayarak sürdürülebilir kılmak temel amacımız.”

Enflasyon hedefi: “Enflasyon hedefi 2018 için yüzde 20,8, 2019 için yüzde 15,9, 2020 için yüzde 9,8 olarak belirlendi. Enflasyonun 2021'de yüzde 6'ya inmesi bekleniyor. Faiz dışı fazlanın GSYH'ye oranını 2020'de yüzde 1'e yükselteceğiz. Bütçe açığı da sırasıyla 1,8,1,9, 1,7 olarak gerçekleşecek.”

Cari Açık hedefi: “Cari açığın düşürülmesi dengelenme sürecinin yaşadığı bir diğer unsur. Cari açıktaki düşüş devam edecek. Cari açığın GSYH'ye oranının 2019'da yüzde 3,3, 2020'de yüzde 2,7, 2021'de yüzde 2,6 öngörülüyor.”

İşsizlik ve İstihdam hedefi: “İstihdam önemli başlıklardan biri. İşsizlikte 2020 sonrasında azalış göstermeye başlayacak yüzde 10,8 seviyelerine ulaşmış olacak. 2021 yılına kadar 2 milyon yeni istihdam oluşturulmuş olacak. İşsizliğin 2018 yüzde 11,3, 2019 yüzde 12,1, 2020 sonunda yüzde 11,9 olması bekleniyor.”

Kamuda Tasarruf hedefi: “Alınacak tedbirlerle 2019'da 60 milyar TL'lik tasarruf sağlanacak. 16 milyar TL gelir artırımı elde edilecek. Kamu gelirlerini artırmak için yapısal reformları geliştireceğiz.”

Bu hedefler Maliye Politikası’nda ciddi bir frene basma olarak görülmelidir. Hedefler yerinde, ekonominin yeniden normal şartlara dönmesi için de beklenen niteliktedir. Hepimizin adına Sayın Bakana başarılar diliyorum, onun başarısı hepimizin başarısı olacaktır. Ancak Maliye Politikası’nın daha etkili olabilmesi için Para Politikası’nın da onu tamamlaması gerekir. İşte Parasal Hedefleme de bunun için gereklidir.

PARASAL HEDEFLEME NASIL?

Mevcut para politikası stratejisi Enflasyon Hedeflemesi üzerinedir. Bütün dünyada da Merkez Bankaları çoğunlukla Enflasyon Hedeflemesi uygulamaktadır. Enflasyon Hedeflemesi, Merkez Bankasının bütün araçlarını fiyatlar genel düzeyinde hedeflenen belli bir artış oranını elde etmek için kullanmasıdır. Aynı zamanda, Merkez Bankası eğer inandırıcı olursa, enflasyon beklentilerini kırmak için de önemli bir üstünlüğü vardır. Enflasyon Hedeflemesi yapılırken ana politika aracı Merkez Bankası’nın politika faizidir. Bu faiz Merkez Bankası’nın diğer bankalara borç verme ve bu bankalardan borç alma işlemlerinde kullanılır. Eğer faiz yüksekse Merkez Bankası diğer bankalara daha az para borç verir, bu da Parasal Tabanın büyüme hızını düşürür. Parasal Taban, Para Arzının çekirdeğidir, bu yöntemle Merkez Bankası dolayı yoldan Para Arzı büyüme hızını düşürmeyi amaçlar. Faizi düşürürse, bu sefer mekanizma ters yönde işler. Merkez Bankası’nın politika faizinin ikinci bir etkisi de, piyasadaki mevduat ve kredi faizlerinin temel maliyetini belirlemesidir. Ancak bu kanalın işlemesi için Bankacılık Sektörü’nün rekabetçi bir yapıda olması gerekir. Mamafih, bizde mevduat piyasasında oligopson, kredi piyasasında da oligopol vardır. Bu yüzden Merkez Banaksı faiz düşürdüğünde mevduat ve kredi faizleri aynı oranda düşmez rantiye ve bankaların kârı artar. Tersine Merkez Banaksı faiz arttırdığında mevduat ve kredi faizleri daha yüksek oranda artar ve yine rantiye ve bankaların kârı artar. Enflasyon hedeflemesinin bir önemli amacı da para politikasının ekonomik faaliyet düzeyine yansımasında gerçekleşen gecikmeyi (dış gecikme) en aza indirmektir. Enflasyon hedeflemesinin en önemli dezavantajı, parasal tabanın ve dolayısıyla para arzının miktarının bankaların nakit talebine bağlı olarak dalgalanmasıdır. Yani Merkez Bankası para miktarı üzerindeki kontrolünden vaz geçerek para arzı miktarını iç ve dış konjonktürdeki dalgalanmalara bırakır.

Ülkemizin mevcut koşullarında, Merkez Bankası’nın ana hedefi para arzı büyüme hızını kontrol etmek olmalıdır. Çünkü para arzı büyüme hızı enflasyon oranını belirleyen en önemli kriterdir. Bunun için aylık, üç aylık ve yıllık para arzı büyüme oranları hedeflenmeli, faizlerin manipüle edilmesinden vaz geçilip parasal taban üzerinde kuvvetli bir kontrol oluşturulmalı, temel araç olarak da Açık Piyasa İşlemleri kullanılmalıdır. Bu politikanın dezavantajı faizlerin piyasa şartlarında daha fazla dalgalanması ve faizlerde belirsizliğin artması, yukarıda bahsettiğim dış gecikmenin artmasıdır. Bunlar kısa dönemde gerçekleşir. Avantaj ise uzun dönemlidir. Uzun dönemde doğru yönde uygulanan Parasal Hedefleme ile hem para arzı büyüme hızı hem de enflasyon oranı sıkı bir kontrol altına alınır.

PARASAL HEDEFLEME NİÇİN?

Enflasyon hedeflemesi dalgalı kur rejimi ile çelişir, çünkü faizleri dış denge faizinin üstünde tutarsanız döviz kurları suni biçimde denge değerinin altında oluşur ve içerde döviz fazlasına yol açar, altında tutarsanız döviz kurları suni biçimde denge değerinin üstünde oluşur ve içeride döviz açığına yol açar. Dalgalı kur sisteminin işlemesi için faizlerin de piyasa tarafından belirlenmesi gerekir. Eğer dalgalı kur sistemi uygularsanız ekonominiz dış şoklara karşı dayanıklı hale gelir, enflasyon hedeflemesi yüzünden ekonomi dış şoklara – emperyalist saldırılar da dahil- duyarlı ve kırılgan hale gelir. Parasal hedeflemede bu sorun ortadan kalkar.

Dalgalı kur rejimi altında enflasyon hedeflemesi hükümetin elini kolunu bağlar, çünkü kurların dalgalı olması maliye politikası etkinliğini düşürürken, faizlerin politikayla belirlenmesi de para arzı üzerinde kontrolü ortadan kaldırır. Yani, hükümetin iki ana politikasının da etkinliği en aza iner. Bu ise, şimdi olduğu gibi acil müdahale gerektiğinde Hükümetin ekonomiyi etkileme gücünü düşürür.

Enflasyon hedeflemesi ile enflasyon kontrol edilemez, çünkü enflasyonun en temel belirleyicisi para arzı büyüme hızıdır. Eğer Merkez Bankası para arzı büyüme hızını “piyasa dinamiklerine” bırakırsa, enflasyonun kontrolünü hem “faiz lobisine” hem de “üst akıla” bırakıyor anlamına gelir.

PARASAL HEDEFLEME VE SONRASI…

Eğer Yeni Ekonomi Programı, Parasal Hedefleme ile desteklenirse, ekonomide seçilmiş hükümetin belirleyicilik gücü ve politikaların etkinlik düzeyi artacaktır. Bu da, amaçlanan hedeflere ulaşım süresini azaltacaktır. Tabiî ki, bütün bunlar sadece başlangıçtır, sağlıklı ve hızlı bir büyümeye ulaşmak için yenilenmiş Sanayi, Eğitim, Teknoloji ve Tarım politikalarına ihtiyaç vardır.

ÖLÜLER, DELİLER VE VELİLER

 

YAYINLAMA: 23 Eylül 2018 - 23:35

Şehrin ilk kurucusu olan Yunanlı Kral Byzas, şehri Roma İmparatorluğu’nun payitahtına dönüştüren İmparator Büyük Konstantinus ve Doğu Roma’yla birlikte şehri yeniden yücelten İmparator Justinanus ile birlikte Fatih Sultan Mehmet Han İstanbul’a damgasını vuran dördüncü hükümdardır. Dördüncü Haçlı Seferi’nde barbar Fransızlar ve diğer müttefikleri tarafından yağmalanan ve harabeye dönüşmüş Konstantinopolis’i alıp kendi medeniyetine ve milletinin dünya görüşüne göre yeniden inşa etmiştir. Yahya Kemal Kocamustapaşa adlı şiirinde bu durumu çok özlü bir şekilde ifade eder:

“…Türk’ün âsûde mizaciyle Bizans’ın kederi

Karışıp mağrifet iklimi edinmiş bu yeri. … “

Fatih Sultan Mehmet eskisini etkin bir şekilde diriltirken kendisiyle birlikte gelen yeni halka uygun yeni bir İstanbul da kurmak istemiştir. Fatih Camii Külliyesi ve etrafındaki Fatih semti bu yeni şehir anlayışının da timsalidir. Yüzyıllar içinde İstanbul ve bu şehirde oluşturulan yaşam tarzı, edebiyat, musiki, mutfak ve gündelik yaşam kültürü üç kıtaya yayılmış İmparatorluğun her tarafındaki kültür ve medeniyetin hem bir özeti hem de Türkçe söylenmiş mükemmel bir sentezi olmuştur.

İstanbul şehri, ya da büyük şairimiz Yahya Kemal’in deyimiyle “Türk İstanbul” görkemli kâşanelerin, devasa sarayların şehri değildir. İmparatorluğun her tarafından gelen insan topluluklarının her birinin ayrı bir hassasiyet ve zevkle donattığı yüzlerce küçük semt ve mahalleden oluşur. Denebilir ki, İstanbul’un her semti ayrı bir küçük İstanbul’dur. Tanzimat’tan sonra Batı’nın gösterişli ve sonradan görme türedi şehirlerini örnek alarak Padişahlar ve Paşalar dev ama zarafet ve tevazudan uzak saraylar yaptırmıştı. Ama eski İstanbul’un ve eski Osmanlı’nın ihtişamının simgesi Topkapı Sarayı öyle değildir. Her biri zaman içinde ana yapıya eklenmiş küçük yapılar kompleksidir. Nasıl İstanbul her biri farklı ve her biri ayrı güzel mahalleler kompleksi ise Topkapı Sarayı da her biri farklı ve her biri ayrı güzel küçük yapılar kompleksidir. İşte bu, Osmanlı Türk şehrinin ana birimini oluşturur: Mahalle…

Genelde Türk toplumunun ve özelde İstanbul’un geleneksel hayatında mahalle merkezi bir yer tutar. Mahalle adeta büyük bir ailedir. Komşular, esnaf, mahalle imamı, bekçiler, öğretmenler, kabadayılar… Sanki bütün bu insanlar aynı evin içinde yaşar gibidir. Herkes birbirinden haberdar olur, sevinç ve tasaları paylaşır. Mahalleyi oluşturan ana düstûr dayanışmadır. Üç Silahşörlerin meşhur sloganı gibi: “Hepimiz birimiz, birimiz hepimiz için!”

Türkler yerleşik hayata geçmeden önce obalar halinde yaşayan göçebe bir topluluktu. Göçebe ekonomi politiğinin en önemli unsurlarından biri de ortaklaşacılıktı, yani obanın sürülerinin güdülmesi, üretimi, ticaret gelirleri hep birlikte –imece usulü ile- yapılırdı. Bireycilik değil toplumculuk, özel mülkiyet değil grup mülkiyeti, seçkinlerin yönetimi değil bütün toplumun ortaklaşa yönetimi söz konusuydu. Birçok tarihçinin kanaati odur ki, göçebe Türk toplumunda “anaerkil” bir yapı vardı; bu -yanlış olarak- zannedildiği gibi kadınların egemen olduğu bir “amazon toplumu” değil ama kadınlara hürmet edilen ve kadın – erkek eşitliğinin olduğu bir toplumdu. Türkler yerleşik hayata geçtiklerinde ister istemez sınıflı bir toplum yapısı oluşmaya başladı, buna karşın binlerce yıla dayanan kültürleri bu ortaklaşacı – veya ilkel sosyalist- toplumsal yapının bazı unsurlarını içinde barındırmaya devam etti. Bu köşede daha önce Ahilerden ve Bayramilerden bahsetmiştim. Her iki tarikat / toplumsal örgütlenme de – biri esnaf diğeri çiftçiler arasında- ortaklaşacı ve dayanışmacı bir ilişkiler ağını oluşturmuştu. Dervişler kendi çıkarlarını değil cemaatin – topluluğun çıkarını öne alırlardı.

Göçebe geleneğinin en güzel yansımalarından biri de, şehirlerde bugün bile sıklıkla rastladığımız sokak hayvanlarıdır. Doğayla barışık göçebe insanlar için köpek ve kediler yaşamın devamı için vazgeçilmez birer yardımcıydı. Yerleşik hale geldiğimizde bunların yanına güvercinler ve martılar da eklendi.

İşte, Türk şehirlerinde, özellikle İstanbul’da oluşan mahalle yapılanması da, bazı unsurları ile bu ortaklaşacı geleneğin devamı durumundadır. Evet, özel mülkiyet vardır, bunu sonucu olarak da sınıflı bir toplum yapısı oluşmuştur, ancak sınıflı toplum yapısının yanında dayanışmacı – ortaklaşacı kadim geleneğin izleri de mahalle yaşamına nakşedilmiştir. Bunun ötesinde, özellikle İstanbul’da, sadece Türkler değil, İmparatorluğun bütün halkları – topluluklarından cüzler vardır. Mahalleler, insani ve kültürel açıdan birbirini tamamlayan unsurları dayanışmacı bir ruh ile büyük bir aileye dönüştürürler.

Mahalle hayatının vazgeçilmez unsurlarından üçü ile bugün karşılaşmıyoruz: Ölüler, deliler ve veliler…

Bu sene altmışıncı ölüm yılını idrak ettiğimiz büyük şair Yahya Kemal Beyatlı’ya göre İstanbul’u Batı metropollerinden ayıran önemli bir farklılığın da yaşayanlar ve ölülerin bir arada olmasıdır. Hakikaten Eski İstanbul’un semtleri mezarlıklarla iç içedir. Yine Kocamustapaşa şiirinden bir alıntı yapalım:

“… Öyle sinmiş bu vatan semtine milliyetimiz

Ki biziz hem görülen, hem duyulan, yalnız biz.

Mânevi çerçeve beş yüz senedir hep berrak;

Yaşayanlar değil Allah’a gidenlerden uzak.

Bir bahar yağmuru yağmış da açılmış havayı

Hisseden kimse hakikat sanıyor hulyâyı.

Âhiret öyle yakın seyredilen manzarada,

O kadar komşu ki dünyaya duvar yok arada,

Geçer insan bir adım atsa birinden birine,

Kavuşur karşıda kaybettiği bir sevdiğine. …”

Yani İstanbul ahalisi için, mahallenin sakinleri yalnız yaşayanlar değil, aynı zamanda o mahallede gömülü olanlardır da! Bugün, Küreselleşme ve Kapitalizmin getirdiği modern ve ruhsuz şehir hayatında ölülerimizin bir yeri yoktur. Gerçi biz, bu ortamda yaşayanlar, ne kadar canlıyız, o da tartışılır. Küreselleşmenin ruhsuz ve kapitalizmin vicdansız atmosferinde, bugünkü meşhur tabirle, her birimiz birer “zombiye” dönüştük. Ölüler bizim köklerimizdir, kökü olmayan ağaç yaşayamaz!

İstanbul Mahallesi’nin bir özelliği de her mahallede o mahallenin bir parçası olan delilerdir. Deli, o mahallenin ortak çocuğudur, o mahallenin vicdanıdır, bazen kimsenin söylemediklerini “mahallenin vicdanı” olarak onlar söyler. Deliler toplumdan dışlanmaz, mahallenin eşsiz sevgi ve merhametiyle kucaklanırlar. Bugün mahallelerde deliler yok, ama sapıklar, tecavüzcüler ve katiller dolaşıyor. Deliler bizim vicdanımızdır! Delileri olmayan toplumların vicdanı yoktur!

Ve veliler… Göçebe toplumun Kamları, Anadolu’da Babalar, Dedeler, Aksakallar olmuştur. İslam tasavvufunda, nefsini dünyevi arzulardan temizlemiş ve olgun insan (İnsan-ı Kamil) olma yoluna girmiş gönül erlerine Veli (yani Dost - Allah Dostu) denir. İstanbul’un her mahallesinde bir Veli vardı. Bunlar toplumsal hayatın önderleri, gelenekleri sözlü kültürle gelecek kuşaklara aktaran ihtiyarlarıydı. Yani aslında toplumun gönlü ve hafızasıdırlar. Velisi olmayan toplum hafızasını yitirmiş, gönlü olmayan bir toplumdur.

Ez cümle… Son 20-25 yıldır yaşadığımız bitmek tükenmek bilmeyen yenileşme – ilerleme – küreselleşme süreci önce bizden ölülerimizi sonra da delilerimizi ayırdı. Ölüsü ve delisi olmayan toplumun velisi de olmaz

TÜRK SİYASETİNİN OSMANLI'DAKİ KÖKLERİ

 

YAYINLAMA: 27 Eylül 2018 - 23:25

İmparatorluğun son günlerinde, devletin yıkılmasını önlemek için karşımıza çıkan üç temel görüş bulunmaktaydı: Türkçülük, İslamcılık ve Batıcılık. O dönemde bazı yazarlar bu görüşlerden birinin bayraktarlığını yaparken, bazı yazarlar da bu görüşlerin bir sentezini ortaya atmaya çalışmaktaydılar: Örneğin, “Türkleşmek, İslamlaşmak ve Avrupalılaşmak” yazarı Hüseyinzade Ali, “Türk milletindenim, İslam ümmetindenim, Garp medeniyetindenim!” sözlerini şiar edinen Ziya Gökalp gibi… O dönemde devletin resmi görüşü ise Osmanlıcılık’tı. İsterseniz Osmanlı’nın son döneminde ortaya çıkan bu görüşleri kısaca özetleyeyim:

İslamcılık: Genelde İslam Alemi’nin özelde Türkiye’nin geri kalmasının sebebi İslam Dininin esaslarından uzaklaşmamız, toplumun örgütlenmesinde ve devlet idaresinde Kur’an ve Sünnet-i Nebevî’de bildirilen ilkelerin ve amir hükümlerin gözetilmemesi, halkın din olarak bildiği İslam dışı hurafelerin halkı geri bıraktırdığı, Mutlakiyet rejiminin (ki burada dönem Abdülhamid Han dönemiydi ve çoğu İslamcı Mutlakiyet yerine İstibdat kavramını kullanırdı, DMD) devletin zayıflamasına ve milletin fakirleşmesine yol açtığını savunmaktaydılar. Problemlerin çözümü olarak Batı tipi okulların ve eğitim müesseselerinin açılmasını, parlamenter Meşruti rejime geçilip Mutlakiyet’in sonlandırılmasını, halkın sahih İslam’dan uzaklaşmasına ve hurafelere kapılarak yozlaşmasına neden olan geleneksel cemaat yapılarının tasfiyesini ve bütün İslam Ümmetinin güç birliği ederek İslam Birliği idealinin gerçekleştirilmesini savunurlardı. Genel sloganları “Batı'nın ilmini, fennini ve sanatını alalım ama kültürümüz ve maneviyatımızı koruyalım.”, idi.

Türkçülük: Çok uluslu bir imparatorluk olan Osmanlı Devleti’nde bütün diğer unsurlar milliyetçilik yaparken, kendi milli devletlerini kurmak isterken Türklerin kendi milli kimliklerinden bihaber olduğu ve devletin de bilerek halkı milli bilinçten uzaklaştırdığı eleştirilerini yaptıktan sonra, Türkçüler, devletin hakim unsuru olan Türklerin milli kimliğini öne çıkarması gerektiğini, dünyadaki diğer Türklerle kültürel ve iktisadi ilişkiye girilmesini ve sonunda da bütün Türklerin tek bir devlet altında birleşmesi gerektiğini, dünya Türklerinin ortak bir yazı dili ve alfabe ile iletişim kurması sağlanıp Türk halkları arasındaki lehçe farklarının en aza indirilmesi gerektiğini, Mutlakiyet yerine parlamenter Meşrutiyet rejiminin ikame edilmesini, Batı’nın ilminin ve fenninin aynen alınıp sanatının da Türk Kültürüne uyarlanmasını, dilin sadeleştirilip Arapça ve Farsça kelimelerden arındırılmasını savunurlardı. Türkçülük akımı, özellikle Rusya’daki esir Türkler arasında doğmuş ve o kanaldan Osmanlı toplumuna ulaşmıştı.

Batıcılık: Batıcılara göre Osmanlı’nın geri kalmasının sebebi genelde din özelde de İslam Dininin kendisidir. Yine onlara göre, o dönemde mevcut olan yaşam tarzı, gelenek ve töreler, aile yapısı ve diğer Türk Kültürü’ne ve İslam’a ait ne kadar öge varsa geri kalmanın yegane temelidir. Batıcılara göre ilerlemenin tek çaresi “milli ve yerli” tabir edilen değerlerden arınıp, evrensel değerler olarak kabul ettikleri Batı kültür ve medeniyet dairesine girmek, mümkünse Fransız ihtilali benzeri bir ihtilalle padişahlık rejimini sonlandırmak, pozitivist bir kültür ve eğitim politikası uygulamak, kılık kıyafetten alfabeye kadar gündelik yaşam kalıplarının tamamını Batı standartlarına göre değiştirmek, sadece Batı’nın ilmini fennini değil ama aynı zamanda kimlik değerlerini ve kültürünü de almak gereklidir.

Osmanlıcılık: II. Mahmut’tan itibaren Osmanlı Devleti’nin resmî ideolojisi Osmanlıcılık olmuştur. Yukarıda bahsedilen üç siyasi akımın da karşı olduğu ve devletin başına kim gelirse gelsin ufak nüanslarla uyguladığı siyasi bakış açısı Osmanlıcılık’tır. (Sultan Mahmud’dan İttihat ve Terakki yönetimine kadar Osmanlıcık ideolojisi bütün iktidarlar tarafından savunulmuştur.) Aslında Osmanlıcılık politikası çok uluslu bir imparatorluğu, 19’uncu asır ulus devletlerinden birine dönüştürmek amacıyla uygulanmıştı. Bu teoriye uygundur: Millet devleti kurmaz, devlet milleti oluşturur. Buna göre, Osmanlı Devleti vatandaşı olan herkes Osmanlı’dır. Din, mezhep, ırk ayrımı güdülmez. Hükümdar da dahil olmak üzere herkes kanun karşısında eşittir ve kimseye imtiyaz uygulanmaz. Vakayi Hayriye’den itibaren devletin kurumları merkezi bir ulus devletin kurumlarına dönüştürülmüş, modern okullar açılmış, o zaman için modern sayılabilecek Mecelle yazılmış, milli ordu kurulmuştur. Ama çağ milliyetçilikler, emperyalizm ve kapitalizm çağıdır. Sanayileşme ve şehirli burjuva sınıfı olmadan, suni bir şekilde tanımlanmış bir ulus kavramı ve bu ulusu oluşturan merkezi devlet kurumunun yaşam bulması çok zordu. Nitekim başarısız olmuşlardır.

Bu üç siyasi akımın ayrıldıkları temel nokta Türk toplumunun kimliği ve aidiyeti hakkındadır. Medeni ve gelişmiş ülkelerde kimlikler siyasi düşünceyi belirleyen ana kıstaslar olamaz. Demokrasi bu şekilde çalışmaz. Ama demokrasiyi oluşturan ana toplumsal ve iktisadi tekamül süreçlerinin yaşamamış toplumlarda, maalesef, siyaset kimlik ögeleri etrafında şekillenmektedir.

Ayrılıklarına rağmen bu üç siyasi düşünceyi savunanların ortak oldukları noktalar ise Batı’nın ilim ve fennini almak yani modernleşmek ve Abdülhamid Han’ın Mutlakiyet yönetimine karşı olmaktır. Batının ilim ve fennini almak maddi bir zorunluluktu, onu bir tarafa bırakalım. Ancak Sultan Abdülhamid’e karşıtlıklarına gelince, bu üç siyasi düşünceyi savunanlar sadece Abdülhamid yönetimine değil, aynı zamanda Tanzimat Paşalarına, Sultan Aziz’e ve Sultan Mecid’e de karşıydılar. Yani, devletin resmi ideolojisi olan Osmanlıcılığa karşı idiler. İlk başta bu üç kesimin bir ittifakı olarak ortaya çıkan İttihat ve Terakki bile, zaman içinde Osmanlıcılığı benimsemiş ve tıpkı Abdülhamid Han gibi, bu üç kesimin de muhalefeti ile karşılaşmıştır. (Turancılık İttihat ve Terakki Fırkası’nın resmi görüşü hiçbir zaman olmamıştır, son dönemlerindeki çabalarıyla Enver Paşa, Ziya Gökalp ve bir avuç üyenin haricinde, DMD).

Zaman içinde bu üç siyasi akım birbirleri ile sentezlenmişlerdir. Örneğin Türkçüler İslam’a karşı aldıkları tutuma göre iki ayrı gruba ayrılmıştır. Bugün ulusalcı olarak tabir edilen ve dini değerleri (en azından toplumsal örgütlenmede) göz ardı eden grupla kendilerini milliyetçi olarak tanımlayan ve İslami değerleri Türk kimliğinin belirleyici unsuru olarak kabul edenler gibi. Ulusalcılar, Türkçülüğün ve Batıcılığın evliliğinden doğmuşken, milliyetçiler Türkçülüğün ve İslamcılığın evliliğinin meyvesidir. Bugün kendini “liberal – sol”, “sol – demokrat” veya “liberal” olarak tanımlayanlar Batıcılığın farklı varisleridir. Bugünkü İslamcılara gelince… Osmanlı’nın son dönemindeki İslamcılar bugün neredeyse hiç kalmamıştır. Bugün kendi muarızları tarafından “İslamcı” olarak tanımlanan kesimler, Cumhuriyet dönemindeki sosyal ve iktisadi değişimin bir sonucu olarak ortaya çıkmışlardır. Dünyadaki İslamcılarla bir bağları yoktur. Türkiye’nin demokratik gelişim ve iktisadi kalkınma süreci içinde ortaya çıkmış nev-i şahsına münhasır sınıfsal bir harekettir. İslamcıların içinde Türk milliyetçiliği farklı tonlarla yer almakta, küçük kasaba aidiyeti ve hemşehricilik önem kazanmaktadır. Aslında bu kesimler İslamcı değil ama Türkiye’ye özgü bir orta sınıf – merkez sağ siyasetin kitlesini oluşturmaktadırlar.

TÜRK SİYASETİNİN ANA KAYNAĞI: İTTİHAT VE TERAKKİ FIRKASI - I

 

YAYINLAMA: 30 Eylül 2018 - 23:35

Elbette ki, Türk siyasetinin bugününü anlamak için bütün partilerin anası olan İttihat ve Terakki’yi anlamak, onun niçin ve nasıl iktidar olduğunu ve daha sonra da hangi vahim hatalarla hem kendisini hem de İmparatorluğu dağıttığını anlamak gerekir. Pekiyi İttihat ve Terakki Fırkasını ve onun arkasında Jön Türk hareketini anlamak için ne yapmak lazımdır? Bu hareketi oluşturan iktisadi ve siyasi şartları anlamak gerekir.

Osmanlı’nın Son Dönemdeki İktisadi ve Sosyal Çöküntüsü

Bu köşede 6 – 10 – 13 – 17 Kasım 2017 tarihli ve Asya Tipi Üretim Tarzı I-II-III ve Osmanlı’da Üç Tarz-ı İktisat başlıklı yazılarımda Türkiye’de kendi dinamikleriyle bir “Türk tipi kapitalizmin” ve sermaye birikim sürecinin neden gerçekleşmediğini anlatmıştım. Yine bu köşede 25-29 Aralık 2017 ve 1 Ocak 2018 tarihli “İslam Alemi Neden Geri Kaldı? I-II-III” başlıklı yazılarımda da genelde İslam Alemi özelde de Osmanlı Türkiyesi’nin neden geri kaldığını tartışmıştım. Bu yazıların özeti şudur: Geri kalmanın sebebi hakim dini anlayış veya toplumun sahip olduğu kültürel değerler değildir. Geri kalmanın ana sebepleri iktisadi olgulardır. Türkiye ve İslam Dünyası Batı karşısında iktisadi etkenler ve süreçler sebebiyle zayıf düşmüştür.

Osmanlı’nın son döneminde (19’uncu Yüzyıl) dünyada manzara-i umumiye şöyleydi: Sanayi devrimini gerçekleştirmiş, kendi içlerinde yerel piyasaları birbirine bağlayıp milli ekonomiyi oluşturmuş, dışarıda da mümkün olduğunca çok sömürge elde etmiş Batı devletlerinin egemenliği hüküm sürmekteydi. 20 Temmuz tarihli yazımda (Neo Merkantilist Çağda Neo Provizyonizm Olmaz!) belirttiğim gibi bu ülkeler daha fazla ekonomik güç elde etmek ve üretim fazlası mallarına yeni piyasalar açmak için askeri güç kullanmaktan kaçınmamaktaydılar. Bu zamanda, özellikle 1870’ler sonrasında, Türkiye’nin durumu da şuydu: Türkiye bir çok tarihi ve iktisadi etkenler ve süreçlerin sonunda sermaye birikimi gerçekleştirememiş, yerel pazarları bir araya getirip birbirine bağlayacak ulaştırma altyapısından mahrum, sanayi devrimini uygulayacak kadro ve birikimden yoksun, Türklerin ye asker ya da köylü olduğu, ticaretin –özellikle yabancı sanayi mamullerinin ithalatında- Rum, Ermeni ve Yahudi tüccarların elinde olduğu, Yemen, Libya, Irak, Suriye gibi İmparatorluğun uzak vilayetleri ile merkezin ekonomik bağlarının neredeyse hiç olmadığı, ülkenin bütçesinin Duyun-ı Umumiye’de doğal kaynakları ve tarım ürünlerinin yabancı ellerde olduğu, bankacılık sisteminin Merkez Bankası da dahil olmak üzere Batılı şirketlerin elinde olduğu, mevcut tarım üretiminin de sadece yerel ihtiyaçları karşılayan geçimlik statüde bulunduğu bir ülkeydi…

Bu durumu daha netleştirecek bazı bilgiler vereyim: Libya’nın sınırları belli değildir, üretim yoktur. Basra ve Irak Hindistan ticareti yolu ile İngiliz ekonomisine İstanbul’dan daha yakındır, Irak İngiliz ekonomisinin fiilen bir parçası olmuştur. Aynı şey, Suriye’de Fransa için geçerlidir. Mısır zaten fiilen İngiliz yönetimindedir, kâğıt üstünde bize bağlıdır. Bütün Rumeli Selanik merkezli olmak kaydıyla Avusturya ekonomisinin uzantısı olmuştur. Doğu Anadolu’da yerel şeyhler ağalar feodal bir hakimiyet oluşturmuşlar ve devlet otoritesi sıfırlanmıştır. Hemen hemen bütün vergi geliri Anadolu ve Rumeli’nin köylülerinden toplanmakta, yabancı şirketler ve onların taşeronu gayrimüslim tüccar ve tefeciler, bütün Arap vilayetleri ve Anadolu’daki zengin kodamanlardan vergi alınmamaktaydı. Anadolu ve Rumeli eşkıya yatağı haline gelmişti… Ekonomik birliğin olmadığı, yabancı şirketlerin hem yerelde hem de merkezde ekonomiyi yönlendirdiği bir yapıda hangi milli birlikten bahsedilebilir ki? Memleketin kaymağını yabancılar ve imtiyazlı azınlıklar yesin, vatan için gariban Türk çocukları ölsün! Ne güzel İstanbul be!

İşte bu ahval ve şerait içinde, Arap, Sırp, Bulgar, Makedon, Rum ve hatta Kürtler arasında Osmanlı’dan bağımsızlaşıp kendi milli devletlerini kurma fikri gitgide yaygınlaşmaktaydı. Osmanlı Devleti isyancıları bastırmak yerine rüşvetle susturmak veya idari taviz vermek politikasını güdüyordu. Sultan Abdülhamid Han zamanında Aziz ve Mecid devirlerinde olduğu gibi şatafat ve israf olmamasına rağmen, devletin emperyalistlere kaptırılan iki yakası bir araya gelemiyordu, hatta devlet memurlarına senede iki veya üç maaş verilir hale gelmişti. Özellikle Selanik, İzmir ve İstanbul’da bu duruma karşı bir tepki ve isyan atmosferi gitgide yoğunlaşmaktaydı. Bu da normaldi, çünkü o dönemde Osmanlı’da zaten şehir olarak adlandırabileceğimiz dört şehirden üçü bunlardı. Diğeri Beyrut’tu ki o da Osmanlı’dan çok Fransız’dı!...

Jön Türkler ve İttihatçılar

Şimdi bu şartlar içinde olduğunuzu tahayyül edin. İmparatorluk’ta, özellikle Rumeli’nde yaşayan bir Türk olsaydınız, ne yapardınız? Saraydan beslenen dalkavuklar, dünyadan bihaber ve elindekini kaybetmemekten başka bir şey düşünmeyen köylüler haricinde, iyi kötü okur-yazar olan şehirli Türkler’in hepsi bu durumun değişmesini istemekte haklıydılar. Pekiyi sorumlu kimdi? Ülkeyi 30 yıldır mutlak güçle idare eden / etmeye çalışan Sultan Abdülhamid Han. İşte İslamcısı, Sosyalisti, Batıcısı ve Türkçü’sü hepsinin ortak amacı Sultan Abdülhamid Han’ı indirmekti. Kendilerine de Jön Türk diyorlardı. Bu Jönlerin Sultan Abdülhamid Han’ı indirmek dışında bir ortak gayeleri de yoktu. Şunu diyorlardı: “İmparatorluğun her yerinden seçilmiş mebuslarla Meclis kurulsun, Meşrutiyet idaresi geri gelsin, her şey düzelecektir.” Bu hedefe ulaşmak için her türlü siyasi hareketin (darbe ve silahlı ayaklanma da dahil) meşru olduğunu savunuyorlardı. Öyle ki, Bulgar, Rum ve Sırp eşkıyasını bile bu devrim (!) sürecinde yoldaş olarak kabul etmekteydiler.

Yukarıda saydığım düşünceler çerçevesinde, özellikle sisteme tepkili askerlerin de katılımıyla, bir yamalı bohça misali İttihat ve Terakki Cemiyeti doğdu. Bu cemiyet – içindekilerin bir kısmı da Osmanlı’yı yıkıp paylaşmak isteyen yabancı devlet casusları olmak üzere – ilkönce yer altında örgütlendi, siyasi suikastlar ve haydutlukla semirdi ve yarattığı kaos ortamıyla 23 Temmuz 1908’de Padişah’ın Meşrutiyet’i ilan etmesinde ana amil oldu…

Buradan devam edeceğiz…

TÜRK SİYASETİNİN ANA KAYNAĞI: İTTİHAT VE TERAKKİ FIRKASI - II

 

YAYINLAMA: 04 Ekim 2018 - 23:25

İttihat ve Terakki Fırkası, milli bir ekonomi olamamış, Batılı düşmanları ile mücadele edebilmesi için gerekli sermaye ve yetişmiş insan gücünden yoksun, özellikle Batılı emperyalistler tarafından kaşınan ve hızla yükselen ayrılıkçı terör hareketlerinden muzdarip, ehliyet ve liyakatın kalmadığı, mevcut ekonomisi yabancıların hakimiyetinde bir ülkede Türk aydınlarının başını çektiği bir isyan hareketiydi. Bileşenleri arasında çok çeşitli görüşten insanlar vardı ve hepsi de kör bir nefretle sadece Sultan Abdülhamid Han’ın indirilmesi gerektiğini söylüyorlardı. Elbette ki, 30 yılı aşkın yönetiminin sonucunda ortaya çıkan problemlerin bir numaralı sorumlusu Padişah’tı. Ancak Jön Türklerin hiçbiri bu temel sorunların nasıl çözüleceğine dair bir ipucu vermemekte, alternatif bir politikalar bileşkesi sunmamaktaydı. Söyledikleri tek şey şuydu: “Hürriyet gelecek, bütün dertler bitecek!” Halbuki, geçen yazıda da belirttiğim gibi, Abdülhamid idaresi ve ondan önceki Osmanlı Hükümetlerinin boğuştuğu sorunlar temelde iktisadi sorunlardı. İnsan hakları ve düşünce özgürlüğü ile fakirlik, az gelişmişlik ve yetersiz sermaye birikimi sorunlarını çözemezsiniz. Fakat maalesef o dönemde, ne iktidardakilerin ne de muhalefettekilerin iktisadi sorunlar ve çözümleri hakkında bir fikirleri vardı. “Varsa yoksa özgürlük ve demokrasi!” diyorlardı. Tıpkı bugünkü muhalefet gibi. Tevekkeli değil, İttihat ve Terakki’nin teşkilatındaki Talat Paşa’dan (Büyük Efendi) sonraki iki numaralı isim olan Kara Kemal (Küçük Efendi) boşuna dememiş: “Biz Hürriyet (özgürlük) istedik, Hürriyeti de elde ettik ama İstiklâl’i (bağımsızlığı) kaybettik!". Oysa Türkiye’nin hem özgürlük hem de bağımsızlığa ihtiyacı vardı.

İttihat ve Terakki’de üç çeşit grup vardı:

Paris merkezli entellektüel Jön Türk’ler: Bunlar Batıcı Türk aydınları, ayrılıkçı azınlık liderleri ve “hükümete asi olup” Padişah’a tekrar biat karşılığında “rüşvet olarak” makam veya para isteyen üç kağıtçılardı. Batıcılar için bağımsızlık bir hedef değildi, aksine Türk ve Müslüman olan her şeye muhaliftiler. Ahmed Rıza Bey, Prens Sabahattin, Dr. Nazım ve benzerleri bu grubun lider tabakasıdır. Azınlık milliyetçileri (Makedon, Rum, Ermeni, Yahudi, Kürt ve Arap) zaten kendi devletlerini kurmak ve Türk’ü bitirmek istiyorlardı. Ermeni Taşnak ve Hınçak Partileri, Arap Hılafet Cemiyeti, Rum Etniki Eterya Örgütü, Yahudi Siyon Kızları Örgütü, hepsi de, Paris Merkezli Jön Türk Kulübünün birer üyesiydiler. Bu gruplarla İttihat ve Terakki kısa bir süre sonra yol ayrımına gidecekti. Üç kağıtçılar ise kendi çıkarlarını düşünüyorlardı. Ne bir idealleri vardı, ne memleket için bir düşünceleri. Temel hedefleri bu yöntemle kısa yoldan makam elde etmekti.
Selanik ve Manastır merkezli Askerler ve Fedailer: Eşkıya kovalayan, bunun karşılığında senede 3-4 defa maaş alabilen, mükemmel askeri eğitimlerine rağmen eğitimsiz alaylı paşaların baskısı altında olan, idealist, savaşçı subaylar bu grubun temelini oluşturdular. Enver Paşa, Cemal Paşa, Resneli Niyazi ve benzerleri bu gruba dahildi. Bir de, cemiyetin içinde asker veya sivil kökenli olup kanun dışı suikast, soygun, adam kaçırma gibi eylemlerle cemiyetin etkisini arttıran maceraperest serseriler ve haydutlar vardı. Bunlara Fedai adı verilirdi ki, bunlar Meşrutiyetten sonra Teşkilat-ı Mahsusa’yı (Özel Teşkilat - İstihbarat Teşkilatı) oluşturdular. Yakup Cemil ve avenesi bunlara en güzel örnektir. Bunlar için “özgürlük” laftan ibaretti, iktidara gelmek için bir bahaneydi. Nitekim, iktidara gelince, çok eleştirdikleri Abdülhamid Han’a rahmet okutacak bir istibdat rejimi kurdular. Bunlar için, kendileri iktidarda oldukları müddetçe “bağımsız” olup olmamak önemli değildi.
Milli İktisat taraftarları: Bu grup gerçekten idealist Türk aydınlarını temsil etmekteydi. Başlıca görüşleri Türkiye’nin iktisadi bağımsızlığını sağlayacak “yerli ve milli” bir ekonomi kurmaktı. Bu gruptakiler ne Paris’teki Jön Türkler gibi Türk milli kültürüne düşmandılar ne de Fedailer gibi şiddete ve kanun dışı yollara tevessül etmekteydiler. Ana amaçları bir taraftan anayasal Meşruti (Sembolik tahtın yanında Meclis’e dayanan bir demokratik) yönetim ve kapitülasyonlardan arınmış, kendi sanayisine ve bankacılık sistemine sahip bağımsız bir ekonomi kurmaktı. Bu grubun içindekiler daha sonra İttihat ve Terakki Cemiyeti (Derneği) bir Fırka (Parti) halini aldığında partinin ideolojisini belirleyen teşkilat liderleri olacaktır. Bunlar arasında öne çıkanlar Talat Paşa, Cavid Bey, Kara Kemal, Ziya Gökalp gibi isimlerdir. Bu grup, daha sonra Kuvayı Milliye’ye ve Cumhuriyet’e de destek vereceklerdi.

İttihat ve Terakki’nin diğer Jön Türk gruplarından ayrılması II. Jön Türk Kongresinde gerçekleşmiştir. Bu kongrede, bugünkü dille herkesin anlayabileceği şekilde, ayrılıkçı grupların yaptığı Osmanlı Devletini bir konfederasyona dönüştürecek ve Hanedanı indirecek önerilere – şaşılacağı üzere – en başta Ahmet Rıza Bey ve İttihat ve Terakki Grubu karşı çıkmıştır. Ahmet Rıza Bey tarafından Hanedan’ın ve Padişahın hak ve hukuku savunulmakta ve Osmanlı Devleti’nin üniter yapısının tartışılamayacağı kabul edilmekteydi. Ayrılıkçı terör örgütleri ile anlaşılamamış olması tabiîydi, ancak İngiliz istihbaratı tarafından beslenen firari bir Sultanzade olan Prens Sabahattin Bey de, ayrılıkçı terör yanlıları gibi özerkliği ve Batı himayesine girmeyi savunuyordu. Prens Sabahattin’in görüşleri, daha sonra İttihat ve Terakki içinden kopan kişilerle birlikte kurulan yeni parti olan İtilaf ve Hürriyet Fırkasını da etkileyecekti. Bugün, “Türk’üm!” demeyi faşizm, terörle mücadeleyi soykırım, darbeye karşı direnmeyi terör olarak gösteren bilumum Kürtçü, İslamcı, Liberal Solcu veya Liberal Demokratların kökeni mandacı, teslimiyetçi, bölücü ve Batı iş birlikçisi İtilaf ve Hürriyet Fırkası’dır.

İttihat ve Terakki Fırka olarak 1908 İnkılâbında ilk olarak gölgelerden çıkmış, 31 Mart Ayaklanması sonrasında ise Sultan Abdülhamid’i tahttan indirmiş ve akabinde 1909 yılından 1918 yılına kadar, önce dolaylı ve sonra da doğrudan, iktidarı eline almıştır. Parti ve Devlet yönetiminde ilk önce Talat Paşa ve Milli İktisat taraftarları hakimken Batıcı Paris komitesi mensupları da belli bir söz sahibi idiler. Ancak, bir dizi silahlı suikast (Manastır’da Şemsi Paşa, İstanbul’da Ahmet Samim ve Mahmut Şevket Paşa suikastleri) ve tedhiş eyleminin verdiği ivmeyle, parti içindeki askerler ve fedailer gitgide kuvvetlenmeye başladılar. Öyle ki, Paris komitesi menşeli Batıcı entellektüeller – başta ilk Meclis Başkanı Ahmet Rıza Bey olmak üzere – partiden dışlandılar, Talat Paşa ve grubunun etkisi git gide azaldı ve bütün ipler Fedailerin, dolayısıyla da Enver Paşa’nın, eline geçti. 1913 ve sonrasında koca parti ucuz adamların hükmettiği bir Balkan Komitesine ve Devlet de tek adam – Enver Paşa – yönetiminde bir polis devletine dönüştü. Sonuç: Sultan Abdülhamid’e getirdikleri eleştirilere konu olan yanlışların kat be kat fazlasını yaptılar, tükürdüklerini yaladılar ve İmparatorluğu batırdılar…

İttihat ve Terakki, bütün kusurlarına rağmen gerçek anlamda, ilk Türk siyasi partisidir. Kendi içinden kendi muhalefetini doğurmuştur. Cihan Harbi felâketi sonrasında ülkeyi kurtaran Kuvayı Milliye hareketini de doğuran yine İttihat ve Terakki Fırkasıdır. Bugün Türk siyasi partileri hepsi İttihat ve Terakki hareketinden az ya da çok etkilenmişlerdir. Cumhuriyet sonrasını da Pazartesi’ye bırakalım…

İTTİHAT VE TERAKKİ'NİN İZDÜŞÜMLERİ VE CUMHURİYET DÖNEMİ SİYASİ YAPI

 

YAYINLAMA: 11 Ekim 2018 - 23:20

Geçen Cuma İttihat ve Terakki Fırkası’nın iç bileşenleri ve bu bileşenlerin Partiyi nasıl etkilediklerini yazmıştım. Aslında İttihat ve Terakki Fırkası iktidara hiç de hazır olmayan, sadece mevcut Abdülhamid Han idaresini yıkmaktan başka hiçbir ortak yanı olmayan bir idealistler, maceraperestler ve frenk meşrepliler koalisyonuydu. Ancak, bütün bunlara rağmen müspet bir bakış açısına sahip milli iktisat yanlıları (Talat Paşa, Ziya Gökalp, Cavid Bey, Kara Kemal) teşkilatın liderleri iken, özellikle savaş halinden kaynaklanan sebeplerle fedai nam sergerdeler ve partinin asker mensupları (ve tabiî ki onların liderleri Enver Paşa) parti politikalarını belirleyen etkin güç olmuştu. Sonuçta, hem Parti hem de koca İmparatorluk yanlış ve öngörüsüz eylemlerinin sonucunda batmıştı.

Bunlara rağmen İttihat ve Terakki Fırkası Türk siyaset tarihi için çok önemlidir. Her şeyden önce ilk Türk siyasi partisidir. İlk seçilmiş Türk Başbakanı Talat Paşa hem bir halk çocuğudur hem de Parti’nin Kâtib-i Umumisi’dir (genel sekreteridir.) İttihat ve Terakki kadroları içerisinde, Türk tarihinde ilk defa, bir milli iktisat programı yapılmış ve uygulanmaya çalışılmış ama bu da savaşların ve iç kargaşanın tozu dumanı arasında gümbürtüye gitmiştir. Kurtuluş Savaşı’na İttihat ve Terakki teşkilâtının katkısı büyüktür, Cumhuriyet idaresinin kadroları da ekseriyetle eski İttihatçılardır. Bugün Cumhuriyet tarihimizde yer alan siyasi hareketleri ve onların İttihat ve Terakki ile (aynı zamanda onun aksü-l ameli İtilaf ve Hürriyet Fırkası ile) bağlantılarını inceleyeceğim. Önce İtilâf ve Hürriyet Fırkası…

İTİLÂF VE HÜRRİYET FIRKASI

Bu fırka da, İttihatçılar gibi farklı grupların koalisyonudur: Bugünkü anlamda Özerklik yanlıları, üniter devlet düşmanları, azınlık milliyetçileri (Ermeni, Rum, Arnavut, Kürt ve Arap), mutlakiyetçiler – Sultan Hamid yanlıları, tarikatlar ve İngiliz mandasını savunanlar… Bu yamalı bohçayı bir arada tutan İttihat ve Terakki düşmanlığıdır. Fikir babaları Prens Sabahaddin, İngilizlerin kuklası Damat Mahmut Paşa’nın oğlu, Sultan Abdülhamid’in yeğenidir. Annesi Seniha Sultan’dır. Damat Mahmut Paşa’yı Payitaht Abdülhamid dizisinden hatırlayacaksınız, Hakan Boyav başarı ile canlandırmaktadır. Türkiye’de 1970’lerden sonra türeyen bilumum liberal, hamiyet-i milliyeden uzak vatansız, Kürt ayrılıkçısı, devlet şuurundan nasibini almamış İslamcı ve solcu varsa hepsi için bu Sabahaddin bir idol olmuştur. Halbuki kendisi ve babası İngiliz istihbaratının oyuncağı, ayrılıkçı teröristlerin vitrin süsünden ibarettir. İşte bu Prens Sabahaddin’in peşinde giden İtilaf ve Hürriyet Fırkası’nın ki, Hain Ali Kemal ve Hain Damat Ferit Paşa önemli şahsiyetleridir, ana görüşleri şöyle özetlenebilir:

Özerklik ve çok hukukluluk savunusu, milli devlet karşıtlığı, azınlık milliyetçiliği gayreti, serbest piyasa ve Batı müdahalesi taraftarlığı…

KURTULUŞ SAVAŞININ SINIFSAL VE ETNİK KARAKTERİ

Kurtuluş Savaşı aslında toplumda belli başlı iki kesimin uzlaşması ve ittifakının sonucudur: İttihatçı subaylar ve Anadolu eşrafı. Kurtuluş Savaşı’na karşı olan kesimler var mıydı? Elbette vardı: İngiliz ve Yunan’la çalışan işbirlikçi tüccarlar, İtilafçılar, özellikle tarikatların baskın olduğu kimi kırsal kesim ahalisi ve Saray’ın zadegân taifesi. Anadolu’nun tamamından alınmış bir orduda değildi Kuvva-yı Milliye güçleri… Ağırlıklı Orta Anadolu, Karadeniz ve Egenin bir kısmından katılım olmuştu. Kürt’ler genel olarak çekimser kalmış – bekle ve gör politikası-, benim de mensubu bulunduğum Marmara Bölgesi ahalisi ise ağırlıklı Kuvva-yı Milliye karşıtlarının elindeydi. (Bu arada benim büyük dedelerim Marmara Bölgesi’nin azınlıkta kalan Kuvvacılarındandı. Babannemin babası Muharrem Ağa, Dedemin babası Ahmet Hoca, diğer dedemin babası Ali Osman Ağa; hepsi Kuvvacı çete reisleriydi. Allah hepsine rahmet eylesin, DMD.) Asker kaçakları da fazlaydı. Rivayet odur ki, Sakarya Savaşı’nda firarilerin oranı yüzde 20’ye ulaşmıştı. İşte bu ahval ve şerait içinde, Kurtuluş Savaşı kazanıldı. Başta Gazi Paşa olmak üzere, hemen hemen bütün idareci kadro, öyle ve böyle yolları İttihat ve Terakki ile kesişmiş insanlardı.

CUMHURİYET DÖNEMİ SİYASİ HARİTASI

Fakat Cumhuriyet kurulduktan sonra, köylüler köylerine, eşraf kasabalarına döndüler. Atatürk ve arkadaşlarının trajedisi burada başladı: Bir devlet kurulmuştu ama bu devleti idare etmek için yetişmiş kadrolar çok kıttı. Dil bilen, ihtisas eğitimi almış insanların çoğu İzmir ve İstanbul’daki Yunan ve İngiliz işbirlikçileriydi. Devlet sadece askerle idare edilemezdi, notere, muhasebeciye, doktora, mühendise, mimara ihtiyaç vardı. Bu yüzden, Cumhuriyet idaresi esas Kuvvacılardan çok işgal taraftarı ve İngiliz muhibbi elit zümrelerle teşrik-i mesai etmek zorunda kaldı. Kökü İttihatçılara dayanan ve Milli İktisat’ı hedefleyen Cumhuriyet idaresi ve CHP, zamanla, her devrin adamı, çıkarcı ve zengin elitlerin de karargâhı oldu. Eşraf içinden seçilen küçük bir azınlığa da el verilerek (Koç, Eczacıbaşı buna örnektir) “yerli ve milli” bir burjuva sınıfı oluşturuldu. Cumhuriyet’in ve CHP’nin ilk dönemi (yani tek parti idaresi zamanında) işbirlikçi Osmanlı elitlerinin Batıcılığı ve İttihatçı’ların “milli iktisat” politikasının evliliği olarak görülebilir. Bugün bu çizgi, artık bir avuç kalan, “ulusalcılar” tarafından temsil edilmektedir: Halkın kültürel ve dini aidiyetlerine mesafeli, batı tipi yaşam tarzı tutkunu, ekonomide devletçi, anti emperyalist ve bağımsızlıkçı bir politika…

Çok partili hayata geçiş sancılı olmuştu. Terakki Perver Fırka, gözden düşmüş ve iktidardan uzak kalmış İttihatçıların, Serbest Fırka’da eski İtilafçılar ile tarikatçıların karargâhı olmuştu. Ancak bu kesime toplumsal destek savaşa katılmış olan ama siyaset dışı kalan Anadolu eşrafı ve toprak ağalarından gelmekteydi. Üçüncü deneme CHP’nin içinden çıktı: Demokrat Parti. İlk iki denemeden farklı olarak, laik ve Kuvvacı bir temele sahip olan ve Anadolu eşrafını temsil eden DP Türk Sağının da ilk partisidir. DP milli kalkınmayı temel alan, Anadolu’daki eşrafı da kalkınma sürecinin başat unsuru haline getirmeyi hedefleyen, köylünün yaşam tarzını iyileştirmeyi amaçlayan bir partiydi. DP ve onu takip eden AP, ANAP, DYP ve kısmen bugünkü AK Parti, bu temelde, bazı ortak düsturlara sahiptir: Kalkınma ve büyümeyi hedefleyen, serbest piyasacı, milli kültür ve geleneğimizin korunması anlamında muhafazakâr ve Batı medeniyetine entegrasyonu hedefleyen bir program. Serbest piyasacılık ve liberalizm bu hareketin içindeki İtilafçı damarı gösterir. Dayandıkları sınıflar ise, hem kültürel anlamda muhafazakâr hem de siyaseten temsil edilemeyen taşralı eşraf ve kırsal kesim çiftçileriydi. Bunlara kendilerinin oluşturduğu yeni bir burjuva sınıfını da dahil edebiliriz. Kültürel anlamda milli ve yerli ama iktisadi anlamda emperyalistlerin sadakasına dayalı bir borçlanma ekonomisi. Tıpkı tanzimat dönemi gibi…

Öte yandan elitist ve bürokratik (bu anlamda tepeden tırnağa Sağcı olan) CHP de İsmet Paşa’nın bir gecede aldığı kararla Ortanın Solu’na geçmişti. Aslında devletçilik dışında CHP’yi sola yakınlaştıran hiçbir özelliği yoktu. Bizde felsefi kavramlar, en mürekkep yalamışlarımız tarafından bile, doğru düzgün kavranamadığı için, devletçiliği solculuk zannetmek de abes kaçmasa gerektir. CHP bu dönemde şehirli memurların, zengin elitlerin ve üst düzey bürokrasinin partisi haline gelmişti. Bu dönemi CHP’nin ve Cumhuriyet’in ikinci dönemi olarak adlandırabiliriz. Merkez sağ siyasetin çoğunda iktidar olduğu bu dönemin başat siyasetçileri Menderes, Bayar, İnönü, Demirel, Ecevit ve Özal’dır. Türkeş ve Erbakan sağ içinde farklı kırılmaları temsil etmekte idiler. Bu dönemin sonunda merkez sağın çöktüğü ve bütün dünyayla birlikte Türkiye’nin de içine girdiği büyük iktisadi ve siyasi dönüşüm süreci başladı: Küreselleşme... Buradan devam edeceğiz.

Hayırlı Cumalar…

KÜRESELLEŞME VE 2000'LERDE TÜRK SİYASETİ

 

YAYINLAMA: 14 Ekim 2018 - 23:30

SAYIN CUMHURBAŞKANI’NIN DİNİ UYGULAMALARDAKİ TABULAR HAKKINDA AÇIKLAMASI

Hemen söyleyelim: Sayın Cumhurbaşkanı’na canı gönülden katılıyorum. Kendisini değme ilâhiyatçılardan daha cesur ve açık yürekli olarak görüyorum. Dinin ahkâmını doğru anlamamız yolunda yaptığı önderliği çok doğru buluyorum. Emir-ül Mü’minine (İnananların Yöneticisi’ne) de bu yakışır zaten. Bir sonraki yazı bu konuda olacaktır.

HIZLI SANAYİLEŞME VE TÜKETİM – YAŞAM TARZI MERKESLİ SİYASİ KAMPLAŞMA

Cuma günkü yazımda, aslında, Cumhuriyet dönemi siyasetimizde rol alan siyasi partilerin temel ideolojilerini ve dayandıkları sınıfları anlatmaya çalışmıştım. 1923 – 1946 arasındaki tek parti uygulaması İttihat ve Terakki’nin programının revize edilmiş hali idi. Bu dönemde, gerçekte, bürokratik bir devlet yapısıyla hem milli bir ekonomi oluşturulmaya hem de asri / medeni gibi kavramlar adı altında Türk toplumunu Batı kültürüne entegre etmeye çalışılmıştır. Buradaki temel sorun, kültürel değişimin ve sosyal örgütlenmedeki dönüşümün iktisadi altyapıdaki dönüşümden daha yavaş gerçekleşmesidir. O dönemki Cumhuriyet idaresi, hem hızlı bir sermaye birikimi hem de (belki de daha) hızlı bir kültürel dönüşüm arzu etmekteydiler. Ama toplumsal olayların akışı farklıdır.

Bu yazı dizisinin daha önceki bölümlerinde Osmanlı’dan bu yana Türk siyasetindeki temel kamplaşmanın toplum içindeki yaşam tarzı – tüketim kalıpları farkına dayandığından bahsetmiştim. İşte Cumhuriyet döneminde, ağırlıklı devlet memurları ve -ta Osmanlı’dan beri Frenk hayatına uyum sağlamış - yüksek gelir grubuna mensup zümreler Cumhuriyetin kurduğu şehir hayatına ve onun dayattığı tüketim kalıplarına uygun yaşarlarken, taşra ve kırsal kesimdeki gruplar – hem yaygın fakirlik hem de kasaba çevrelerinde yerleşik kültürel tutuculuk sebebiyle – Osmanlı’dan kalan yaşam tarzı ve tüketim kodlarına uygun yaşamaktaydılar. Türk inkılabının bazı alanlarda cebri kültür değişimini zorlayan uygulamaları, belki şehir merkezlerinde değişen iktisadi şartlar sebebiyle çok rahatsızlık yaratmamıştır. Çünkü şehir hayatının ve sanayi üretiminin yarattığı işbölümü insanları ister istemez modern bir toplumun yaşam tarzına daha uyumlu hale getirmektedir. Ancak, taşrada bu tarz bir iktisadi dönüşüm olmadığı için geleneksel üretimin gereksinim duyduğu yaşam tarzının cebren değiştirilmesi taşralı ahali üzerinde olumsuz bir etkiye yol açmıştı. İşte şehirlerdeki memurların ve zengin zümrelerin daha çok CHP’ye teveccüh etmesinde, buna karşın taşra cenahının önce DP ve daha sonra merkez sağ diye tanımlanan partilere yönelmesinde bu yaşam tarzı ve kültürel doku farklılığı ana amil olmuştur. Bu ise demokrasiden beklenen eşitlikçi ve çoğulcu yönetim anlayışının yerleşmesine mani olmuştur. Adeta Türk milleti yerine, farklı tarihi ve kültürel birikime, farklı değer yargılarına sahip birbirinden ayrı iki toplum oluşmuştu. Bu suni bir ayrım olmakla birlikte, Türk milleti olarak sosyolojik anlamda ortak ülkü ve amaç birliğine sahip bir toplum olmamızı da engellemiştir.

1946 – 2000 arası genelde merkez sağ partilerin egemen olduğu siyasi iktidarlar, geçen yazıda bahsettiğim gibi üç temel iktisadi hedef doğrultusunda politika üretmişlerdir:

i) Hızlı sanayileşme ve hızlı büyüme ile milli ekonominin kuvvetlendirilmesi

ii) Serbest piyasa ekonomisinin kurulması

iii) Taşralı zümreler içinden çıkardıkları kendi güdümünde bir burjuva sınıfı oluşturulması

Bu iktisadi hedeflerin yanında, 1946 – 1990 arasında dünyada hakim olan iki kutuplu dünya ve soğuk savaş atmosferi de, birbiriyle çelişen bu iktisadi hedefleri de tahkim etmiştir. Kapitalist NATO ittifakında yer alan Türkiye’de aşırı bir sol karşıtlığı propagandası bazen Türkçü söylemlerle, bazen de dini argümanlarla taşradaki geniş yığınlara pompalanmıştır. Yine Türkiye’de yanlış tanımlandığı üzere Sol karşıtlığı devletçilik ve planlı ekonomi karşıtlığına, o da, “özelleştirme aşkına” dönüşmüştür. Takiben, her geçen gün daha fazla yabancı sermayeye dayalı bir borçlanma ekonomisi oluşmuştur. Türkiye gibi ülkelerde kalkınma planlı olmaz ve ülkemizde yaşandığı gibi denetimsiz ve dengesiz büyüme politikaları uygulanırsa, bunun üç temel sonucu olur:

a) Hızlı ve kontrolsüz büyüme, ağırlıklı olarak dış sermayeye bağımlı hale gelir ve belli aralıklarla ödemeler bilançosu krizlerine yol açar.

b) Plansız kalkınma çarpık şehirleşmeye, o da bugün çokça tartışılan Türk - Kürt, Alevi – Sünni, Laik – Dinci ayrımları gibi sosyal ve siyasi sorunlara yol açar.

c) Çarpık şehirleşme ve plansız büyüme hem gelir dağılımı eşitsizliğinin, hem bölgeler arası gelişmişlik farklarının, hem de kaynakların verimsiz ve etkinsiz kullanımının ana sebebi olur.

Türkiye bütün bunları yaşamıştır, hala daha da tam bir çözüm sağlanamamıştır.

KÜRESELLEŞME VE TÜRK SİYASETİNDEKİ ETKİLERİ

Küreselleşme iktisadi anlamda, esas olarak, “sermayenin ülkeler arasında sınırsız hareketliliği ve sermaye yoğun sanayi mallarının tam serbest ticareti” anlamına gelir. Dijital teknolojinin gelişmesi ile bunlara “enformasyonun ve finansal fonların” ülkeler arası kontrolsüz akışı da eklenmiştir. Bu sürecin en önemli aktörleri uluslararası finans firmaları ve çok uluslu şirketler iken, sürecin önündeki en büyük engel de, milli devletlerdir. 1990’da Soğuk Savaş bittiğinde, dünyada artık milli devletlere yer olmadığı, bireyciliğin ve marjinal yaşam tarzına sahip gruplara aidiyetin önünün açıldığı, insanların “dünya vatandaşı” olmaya çağrıldığı bir dünya tasavvurunun propagandası yapılmaya başlandı. Artık ne bayrağın, ne milli kültür ve değerlerin, ne vatanın önemi vardı, ne de ailenin. Bir taraftan insanları bir arada tutan değerler tacize uğrarken öbür taraftan bütün dünya Amerika’nın tarihsiz ve kültürsüz yaşam tarzına, Amerikan dolarının hakimiyetine ve CIA ile Pentagon’un sağladığı güvenliği muhtaç hale getirilmek isteniyordu.

İşte 2000’li yılların başında AK Parti böyle bir ortamda iktidara geldi. Ana seçmen kitlesi İslami ve milliyetçi söylemleri ağır basan geleneksel muhafazakâr seçmenlerdi. Bunlar ise, aslında 2001 krizi sonrası çöken Merkez Sağın ana seçmen kitlesiydi. Buna ek olarak, 1990’lı yılların başında hem CHP hem de merkez sağdan koparak Refah Partisi’ne yönelen, ağırlıklı olarak şehirde ikamet edip, taşralı kültürel değerlerini korumak isteyen kitleler de teşkilatı Milli Görüş kökenli olan AK Parti’ye yöneldi.

AK Parti, ilk kurulduğunda, retorik olarak Küreselleşme çağına uygun bir politikalar bileşkesi önerdi. Özelleştirme, yerel yönetimlere özerklik, AB’ye tam üyelik, Kıbrıs ve Kürt sorunlarında çözüm vaadi ve benzeri… Yani İbrahim Kiras’ın deyimiyle “Neo-İslamcılar” benim deyimimle “muhafazakâr sağcılar” Küreselleşmeci ve Batıcı söylemler dile getirmekteydiler. Dışarıdan görünen buydu, ancak AK Parti’li yöneticilerin ve genel seçmen kitlesinin arzusu çok daha farklıydı: Türkiye’nin büyüyerek ve ulus devlet kalıplarından çıkarak yeni bir Osmanlı İmparatorluğu’na evrilmesi… Ne Türkiye tarihi, iktisadi ve kültürel şartlarıyla Batı’lı olabilirdi, ne de mevcut imkan ve kaynakları Osmanlı’yı diriltmesi için kâfi gelirdi. Bu iki görüş de ütopik ve gerçekçi olmayan görüşlerdir.

Batı’yla ilk çekişmeler başladığında, gerçekler daha net ortaya çıktı. Yargıyı kullanarak darbe yapmaya çalıştılar, halkı ayaklandırıp iç savaş çıkarmak istediler, en son da bir sapkın çetesi ile işgal girişimine tevessül ettiler. Ama ne mutlu ki, başarısız oldular. Bunun karşısında, sıklıkla medyadaki bir sürü yarı aydın tarafından dillendirilen uçuk kaçık politikalar yerine, AK Parti Türkiye’nin milli politikalarını uygulamaya başladı, dahası Rusya ve İran başta olmak üzere bölge ülkeleri ile iş birliğine girdi. Bugün hala daha hem ekonomide hem de toplumda sıkıntısını çektiğimiz benzeri sorunlar, Türk Devleti’nin bağımsızlık iradesini kırmaya yöneliktir. Ancak, onlar için üzülerek bildiririm ki, başarılı olamayacaklar…

Gelecek, milli devletlerin ana oyuncu olacağı bir küresel ekonomidedir. Bizim, her şeyden önce, planlı bir kalkınma ve karma ekonomi düzenine geçmemiz gerekir. Ülkedeki gelir dağılımını ve kaynak tahsisini düzeltmemiz ve istikrarlı ve dışa bağımlılığı en aza inmiş güçlü bir milli ekonomiyi oluşturmamız elzemdir. Unutmayalım ki, bağımsızlık olmazsa ne özgürlük olur ne de zenginlik…

PEYGAMBERSİZ İSLAM'LA KUR'ANSIZ İSLAM ARASINDA

 

YAYINLAMA: 18 Ekim 2018 - 23:20

Bu da ülkemizde medyada tartışmalara yol açtı. İş döndü dolaştı İslam ve modernizme, İslâm’da (hâşâ) reform iddialarına kadar geldi. Hemen söyleyelim: Sayın Cumhurbaşkanı’na canı gönülden katılıyorum. Kendisini değme ilâhiyatçılardan daha cesur ve açık yürekli olarak görüyorum. Dinin ahkâmını doğru anlamamız yolunda yaptığı önderliği çok doğru buluyorum. “ Bugün bu konuya, daha doğrusu İslam’ı anlayışımızdaki çarpıklığa değineceğim.

Bundan daha önceki yazılarımda İslam aleminin geri kalmasında dini hükümlerin rolünün olmadığından bahsetmiş ve geri kalmanın iktisadi ve toplumsal sebeplere dayandığını kanaatim olarak bildirmiştim. Doğrudur, İslam başta olmak üzere bütün dinler, genel hükümleri itibariyle, bir toplumun zenginleşmesine veya fakirleşmesine sebep olamaz. Ancak toplumların zenginliği, şehirlileşme düzeyi ve içinde bulundukları coğrafya dinlerin pratik hayatta kullanılan yorumlarını temelden etkiler. Yani İslam Türk toplumunun geri kalmasına yol açmamıştır, ama Türk toplumunun geri kalması İslam’ın çarpık yorumlanmasına yol açmıştır.

Bir toplum maddi zenginliğini kaybettiği ve öz uygarlığının ürünü olan şehirli hayatın getirdiği yüksek kültür ve toplumsal örgütlenmeden uzaklaştığı müddetçe, dinin ana ahkâmına bile aykırı olan hurafelere dayalı bir din yorumu da halk içinde yaygınlık kazanır. Kur’an ve Peygamberin çizdiği temel ilkelerden uzaklaşıp çıkarcı bazı çevrelerin kendi menfaatleri için geliştirdikleri ve yaygınlaştırdıkları bu hurafeler, cehaleti besler, cehalet de hurafelere dayalı bu din anlayışının toplum içinde kök salmasına vesile olur.

KAŞIKÇI CİNAYETİ VE DEVLETİN EŞKIYALAŞMASI

İslam dünyasının bugün içinde bulunduğu durum hepimizin malumudur. En son yaşanan ve isim bildirmeyen bazı yetkililerin uluslararası medyaya verdiği bilgilere dayanarak tartışılan Cemal Kaşıkçı (muhtemel) cinayeti bile bunun en güzel örneğidir. Medyada yazılanlara göre, İslam Şeriatı ile yönetildiği iddiasında olan bir devlet, tam bir uluslararası suç şebekesi yöntemiyle – sadece mevcut yönetime muhalif olduğu için- suçsuz günahsız bir gazeteciyi hunharca katletmiştir. Şimdi bunun neresinden tutalım? İslam’a göre “geçerli bir gerekçe –vatan savunması veya meşru müdafaa- olmadan bir insanı öldürmek bütün insanlığı öldürmek” demektir. Evet, ölüm cezası vardır, ama bu, zanlının, devletin bağımsız mahkemelerinde yargılanması ve hakimin ölüm cezası vermesi sonucunda devletin resmi kurumları tarafından icra edilir. Tartışılan vaka, bir mafya infazına benzemektedir. Ne İslam ne de herhangi bir dine göre bu olay meşru kabul edilemez. Mevcut durumda devletin eşkiyalaşması gerçeği ile karşı karşıyayız.

KUR’ANSIZ İSLAM VE PEYGAMBERSİZ İSLAM

Bugün İslam aleminde, özellikle dış istihbarat örgütleri tarafından teşvik edilen, iki akım güç kazanmakta ve öne çıkmaktadır. İlki, temeli İbn-i Teymiyye ve Muhammed bin Abdülvehhab’a dayanan genelde Selefi özelde Vehhabi olarak adlandırılan harekettir. Bunlara göre, Peygamber Efendimiz’e atfedilen Hadis –i Şerifler (mana ve içerik olarak sebep sonuç ilişkisi ile tahlil edilmeden) ana hüküm kaynağı olmakta, Allah’ın açık, kolay anlaşılır ve insanlara bir öğüt olarak tasvir ettiği Kur’an hayatın merkezinden çıkarılmakta, hatta bazı fakihlere göre, Hadisler Ayetleri nesh etmektedir. Yani Hadisler Ayetlerin hükmünü iptal etmektedir! Bunlar kendisi gibi düşünmeyenleri mürted (dinden çıkmış) ilan etmektedir. Ben bu akımı ve bu akımın uzantılarını “Kur’ansız İslam” olarak tanımlamaktayım.

Yükselen ikinci akım ise, kendilerini “Kur’an İslamı” olarak tanımlamaktadır. Bunların görüşü Peygamberin Sünnetinin reddine, hadislerin reddine, sadece Kur’an ayetlerine bağlanmayı kabul etmeye dayanmaktadır. Bunlara göre, Kur’an Ayetleri dışında hiçbir hüküm kaynağı olamaz. Peygamberin hayatına dair herhangi bir söz veya davranış insanlara yol göstermek veya hüküm çıkarmak için kullanılamaz. Eğer Kur’an dışında dini bir kaynak kabul edilirse bu şirk olur. Bunlar kendisi gibi düşünmeyenleri müşrik (Allah’tan başka tanrı veya otorite kabul eden) ilan etmektedir. Ben, bu akımı da “Peygambersiz İslam” olarak tanımlamaktayım.

Türk toplumu için bu iki akım da tehlikelidir. Her ikisi de milli kültürün parçalanması, milletin ortak değerlerinin imha edilmesi ve milli birliğin bozulmasında önemli olumsuz etkilere sahiptir. Bu akımların Küreselleşme süreci ve Batı emperyalizminin dünyanın her tarafında dayattığı milletsizleşmek / devletsizleşmek paradigmasının bir uzantısı olduğu kanaatindeyim. Eğer Kur’an dini hayattan çıkarsa, o toplum Müslüman o din de İslam olmaktan çıkar. Eğer Peygamber dini hayattan çıkarsa o din “parayı verenin düdüğü çaldığı”, “herkesin kendi kanaatine göre bir din sahibi olduğu” bir topluma dönüşür ki, bu işin sonu Deizme çıkar. Kaldı ki, Peygamber Efendimizin hatırasını, örnek insanlığını kendi inancımızdan çıkarırsak, bırakın Müslüman olmayı Türk bile olamayız. Çünkü Türk Kültürü, Peygamberin zatında örnek insanı betimleyerek oluşmuştur.

NEDEN BU YENİ AKIMLAR GÜÇ KAZANMAKTADIR?

Genel olarak Türk Toplumu kendi dinini tanımamaktadır. İslam’ı bilmeden Müslüman olduklarını zannetmektedirler. Yaygın fakirlik cehaleti, cehalet de sorgulamadan imanı teşvik etmektedir. Klasik Osmanlı toplumu bir şehir toplumu ve Osmanlı kültürü de bir şehir kültürü iken, çöküş dönemi ile birlikte Osmanlı toplumu kasaba toplumuna, Osmanlı kültürü de kasaba kültürüne hızla dönüşmüştür. Şehirde ticaretin, sanatın ve üretimde iş bölümünün sebep olduğu düşünce zenginliği ve kozmopolit dünya görüşü, kasabada yerini yerel örfün ve niteliksiz üretimin dayattığı tutuculuğa ve kapalı toplum değerlerinin hakimiyetine bırakır. Bu kültürel yozlaşmadan, dinin hayattaki uygulanma tarzı da nasibini alır; öyle ki zaman içerisinde, incelikten ve geniş dünya görüşünden nasibini almamış bu uygulamalar dinin bizatihi kendisi olur. Yani Gelenek Din halini alır!

NE YAPMALI?

Daha sonra devam etmek üzere kısaca özetleyeyim:

Fıkıhta Hanefilik Kelamda da Maturidiliğin öğretilmesi temel olmalıdır.
Sünnet kavramının ne olduğuna açıklık getirilmelidir.
Anadolu tasavvufunun eşitlik – dayanışma – sevgi üçgeninde oluşturduğu özgün toplum ve din anlayışı ihya edilmelidir.
Diyanet kalitesiz ve niteliksiz elemanların istihdam edildiği, sadece Cami inşaatlarına ön ayak olan bir arpalık olmaktan çıkarılıp, topluma bütün yönleriyle dini eğitimi bir sosyal hizmet olarak veren bir kuruma dönüştürülmelidir.

Biliyorum… Kafanız karıştı… Bunların hepsi zaten var olan şeyler değil mi? Hayır, aksine şu anda ne Hanefi – Maturidi ekol fiilen hakimdir ne Sünnet kavramının ne olduğu bilinmektedir ne de Anadolu tasavvufundan bir iz kalmıştır. Üstüne de Diyanet bir kamu kurumu olarak üretmesi gereken sosyal hizmeti üretmemektedir.

Devamı Pazartesiye…

AKIL VE KALBİN EVLİLİĞİ: MATURİDİLİK VE ANADOLU TASAVVUFU

 

YAYINLAMA: 21 Ekim 2018 - 23:50

İmam-ı Azam Ebu Hanife hem Fıkıh’ta (yani Medenî Hukuk’ta) hem de kelamda (İslam’ın inanca dair hükümlerinin belirlendiği Felsefe Disiplini) kurucu vasfa sahip büyük bir alimdir. Hanefi Mezhebi Fıkıh - Medeni Hukuk ekolü olarak insan aklına ve içtihada çok önemli bir yer verirken, Maturidilik ise Kader anlayışında insan bireyinin rolünü, imanda da sorgulamanın (yani dini bilerek iman etmenin) önemini vurgular.

DİYANET İŞLERİ BAŞKANLIĞI KENDİ GÖREVİNİ NE DERECE İFA ETMEKTEDİR?

Bugün baktığımızda Türkler arasında İslam büyük şehirlerin kasabalaşmış varoşlarında ve Anadolu’nun ücra kasabalarında hakim olan cemaat ve tarikatlar vesilesiyle öğrenilmektedir. Gariban vatandaş çocuğum dinini öğrensin, namuslu ve ahlaklı bir birey olarak yetişsin, biz ölünce arkamızdan Kur’an okuyabilsin diye çocuklarını ne idiği belirsiz cemaat yurtlarına ve Kur’an kurslarına yönlendirmektedir. Bu cemaatler Anadolu tasavvufu ile uzaktan yakından alakalı değildir. Cemaatler, genelde, kapalı kasaba toplumlarında alt yapısı oluşmuş ve kapitalist sistem içerisinde şirketleşmiş kayıt dışı dini görünümlü örgütlenmelerdir. Haliyle, cemaat yapıları sorgulamadan itaat, Allah’a değil cemaate teslimiyet, Peygamberi değil şeyhi/hocaefendiyi rehber kabul etmek üzerine kurulmuştur. Kur’an ölülere okunan ve anlaşılmayan Arapça bir kitaptan ibarettir. Dinin aslına dair, bu cemaat gruplarının bildikleri de şeyhin/hocaefendinin veya filanca ağabeyin söylediklerinden ibarettir. Anlatmaya gerek yok, genelde fakir fukaradan oluşan bu kitlelerin çocukları mürit olarak devşirilmekte, sadakalar geniş kitlelerden toplanmakta ve bazıları bu Orta Oyunundan zenginleşmektedir. Haliyle, bireyin özgürlüğünü, aklın üstünlüğünü ve iman ederken bile neye iman edeceğini sorgulamayı temel olarak kabul eden Hanefi ve Maturidi bir bakış açısını cemaatler kabul edemezler. Çünkü şirketimsi doğaları gereği, nakit akışları halkın cehaletine ve hurafelere bağlılığına bağlıdır. Biraz okuyan çizen, fikir yürüten Müslümanlar da, genel olarak geçen yazıda bahsettiğim “Peygambersiz İslam’a” özelde de Deizm’e yönelmektedirler.

Bu durumun bir sebebi de geniş imkânlarına rağmen Diyanet İşleri Başkanlığı’nın Kur’an eğitimi başta olmak üzere, özellikle çocuklara yönelik dini eğitimdeki sosyal yükümlülüğünü tam anlamıyla yerine getirememesidir. Bu da meydanı cemaatlere bırakmak anlamına gelir. Cemaat ve tarikatlar Şeriat hükümlerini öğretemez, onların yolu tasavvuf yoludur, daha ötesine gitmemelidirler.

“Hocam, iyi de bu kadar ilahiyatçı var, Devletin koskoca Diyanet İşleri Kurumu var? Bir sen mi biliyorsun bu işleri?” Ben bir Hanefi – Maturidi Müslüman olarak inancımın gereğini söylüyorum, fetva falan da vermiyorum. Zaten Sayın Cumhurbaşkanı da, hem bu tür hurafelere dayalı çıkarcı gruplara hem de bunlara meydanı boş bırakan Diyanet İşleri’ne defalarca bu hususta eleştirilerini bildirdi. Kaldı ki, bir iktisatçı olarak da, cemaat adı altında tanınan örgütlenmelerin yol açtıkları kayıt dışı ekonomi ile bir kamu kuruluşu olan Diyanet İşleri’nin temel görevi olan sosyal hizmet üretimini gerçekleştirmemesi tam da benim konuma girer.

Ne demiştik? Kozmopolit, şehirli, okumuş ve varlıklı aile çocukları, daha çok, önce “Peygambersiz İslam’a” sonra Deizme yönelirken, azınlıkta kalmakla birlikte yine şehir gettolarında yaşayan umudunu kaybetmiş ve ezilen bir kısım Müslüman da “Kur’ansız İslama”, yani radikal Selefi akımlara girmektedir. IŞİD, El-Nusra, El Kaide ve Taliban gibi… Türk toplumunun kahir ekseriyeti ise cemaat yapıları dolayısıyla neye inandığını bilmeden bir tiyatronun gönüllü figüranı olmaktadır; yani, Geleneği Din kabul etmektedir. Pekiyi ben ne öneriyorum? Başlıkta yazdığımı: Aklın ve kalbin evliliği…

HANEFİ – MATURİDİ GELENEĞİ: İSLAMIN AKLI

İmam-ı Azam Ebu Hanife Tâbiîn’in (Sahabeleri gören nesil) en gençlerinden, Tebe-yi Tabiînin (Sahabeleri görenleri gören nesil) de en yaşlılarındandır. İbrahim en-Nehâi ve Hammad bin Ebi Süleyman gibi Kûfe Fıkıh okulunun büyüklerinin ve İmam-ı Muhammed-i Bakır ve İmam-ı Cafer-i Sadık gibi Ehl-i Beyt imamlarının öğrencisidir. İmam-ı Azam’a göre dinin uygulamasına yönelik meselelerde hüküm vermek için Kur’an ve Sünnet iki ana kaynaktır. İcma’yı (Ortak karar) bir konuda “Müslüman alimlerin ortak kararı” olarak değil, ama bir konuda “Sahabelerin ortak kararı” olarak sınırlandırır. “Diğer Müslüman alimlerin kabul etmediğim görüşlerine uymaktansa kendi reyimi kullanırım.”, der. Bu anlamda dördüncü ve diğer okullardan kendisini ayıran kaynak kıyas ve içtihattır. Bundan kastı Kur’an ve Sünnet de açık bir yanıtı bulunmayan uygulamaya dair sorunları, yine Kur’an ve Sünnete aykırı olmayacak şekilde akıl yürütme ve sosyal-iktisadi şartları dikkate alma yolu ile cevaplandırmadır. İmam-ı Azam aynı zamanda dinde akaide dair (inanca yönelik) ilk okulun da kurucusudur ve bu anlamda ilk Kelamcı da denebilir. İmam-ı Maturidî Ebu Hanife’den yüzyıllar sonra gelmesine rağmen onun yöntemini sistemleştirmiştir. Burada Maturidi’nin en ayırıcı özelliğini vurgulayalım: Ebu Hanife ve Maturidi’ye göre bir insanın imanının tamamlanması için “kalp ile iman, akıl ile tasdik (akıl ile sorgulayarak doğrulamak) ve dil ile ikrar (imanını dil ile söylemek)” gerekir. Yani her iki İmam’a göre gerçek Mü’min (Allah’a güvenerek inanan ve kendisi de güvenilir olan insan) olabilmek için Allah’ı ve onun emirlerini akıl ile sorgulayıp doğruladıktan sonra, neye inandığını bilerek inanan ve bu inandığını da gizli kapaklı değil toplum önünde açıkça dile getiren insan olmak gerekir. Bize evlerde ve okullarda öğretilen ise iman için kalp ile iman ve dil ile ikrarın yeterli olduğudur. Bu İmam-ı Eş’ari’nin görüşüdür ki, açıkça “akıl ile sorgulama ve doğrulamayı” göz ardı etmektedir. Hiç kuşkusuz böyle bir mü’min profili ne dünün Emevî-Abbasi Sultanlarının ne de bugünün kapitalist kodamanlarının beğeneceği, arzu edebileceği bir insan tipidir. Bu tür zorba sömürü düzenleri için ilk önce birey olamamış ve belli bazı çobanlar tarafından güdülen şuursuz sürü mensubu Mü’minler tercih edilir. Akıl yürüten ve sorgulayan adam arıza çıkarır, düzene çomak sokar.

21’inci yüzyılda genelde İslam Aleminin özelde de Türk Milleti’nin ayağa kalkması için maddi alanda yapılacak birçok eylem yanında manevi alanda da özümüze dönerek Hanefî ve Mâturidî Mezheplerini yeniden öğrenmemiz, oradaki düşünme yöntemini kullanarak bugünün şartlarında İslam’ı bugünün insanına tebliğ edebilmeliyiz. Sayın Cumhurbaşkanı’nın ifade ettiği gibi Diyanet bu işte tek sorumludur, kaynakları geniştir ama vazifesini yeterince ifa etmemektedir. Diyanet ve Milli Eğitim Bakanlığı’nın ortaklaşa çalışarak bu konuda boşluğu doldurması gerekir.

ANADOLU TASAVVUFU: İSLAMIN KALBİ

Türkler İslam’ı tasavvufla kabul etmişlerdir. Tasavvuf öz itibarı ile insanın, masivanın/yalan dünyanın kirleri ve kötülüklerinden kendini arındırdığı, nefsini terbiye ettiği, bu yolla ahlaklı ve olgun bir insan olarak “Allah’tan razı olan ve Allah’ın da razı olduğu” insan olma yolunda, kişiye özel manevi bir yolculuğudur. Her insanın farklı karakter özellikleri olduğu için, bu farklı karakterleri temsilen farklı tarikatlar oluşmuştur. Osmanlı-Türk toplumunda tarikatın kişiye özel bu işlevi dışında, bir de toplumsal rolü vardır. Köylülerin piri “Dilenci Şeyh” Hacı Bayram Veli, sanatçıların ve elitlerin piri Mevlana Hüdavendigâr, askerlerin piri Hacı Bektaş-ı Veli ve esnafın piri Ahi Evran. Bu tarikatların ortak özelliği, insanlar arasında rekabeti değil dayanışmayı, kişisel zenginliği ve serveti değil ortak faydayı ve toplumsal zenginliği, farklılıkları toplumsal ayrışmanın değil toplumsal birliğin bir unsuru olarak görmeyi öne çıkarmalarıdır. Ben bu büyük pirlerin yanmayan kefen sattığını, Cennetten arazi ve huri pazarladığını duymadım. Anadolu tasavvufunun eşitlik - sevgi – dayanışma temelli anlayışının topluma yaygınlaştırılması için Kültür Bakanlığı ile Milli Eğitim Bakanlığı’nın ortaklaşa çalışması gerekir.

Diyanet İşlerine ayrılan fonlar gereksiz değildir. Aksine, Diyanet İşleri çok gerekli bir kurumdur. Ancak o paralarla ne derce etkin hizmet sunduğu tartışılır. Bu da tam bir iktisatçının konusudur.

NOBEL İKTİSAT ÖDÜLLERİ VE BÜYÜME İKTİSADINA YENİDEN ARTAN İLGİ

 

YAYINLAMA: 25 Ekim 2018 - 23:25

Ancak, üzülerek söyleyeyim ki, güncel büyüme rakamları harcama büyümesini gösterir. Bir ülke üretiminin yanı sıra, para basarak veya borç alarak da harcamasını arttırır. Buna karşın para basarak veya borç alarak üretim doğrudan artmaz, üretim kapasitesinin artması için fabrikaların çoğalması, toplumun eğitim düzeyinin yükselmesi, nüfusunun artması ve teknolojinin yenilenmesi gerekir. İşte üretim kapasitesini büyümesini inceleyen İktisat alt disiplini Büyüme İktisadıdır.

Büyüme İktisadında temel soru, “Kapitalist ekonomide bir doğal büyüme oranı var mıdır?” Bu soruya genelde, iktisatçıların hepsi olumlu yanıt verir. Bu doğal büyüme oranı ittifakla, nüfus artış hızı, sermayenin amortisman oranı, teknolojik gelişme hızı ve emeğin verimliliğinin artış hızı toplamına eşittir. İkinci soru ise daha çetrefildir: “Kapitalist ekonomi hükümetin veya dışsal bir faktörün etkisi olmadan kendiliğinden doğal büyüme oranına ulaşabilir mi?” Bu soruya azınlıktaki iktisatçılar olumsuz yanıtlar. Harrod, Domar ve bazı sosyalist iktisatçılar bu olumsuz görüşe sahiptirler ve dengeli büyüme için merkezi planlama ve devlet müdahalesinin gerekliliğine vurgu yaparlar. Çoğunluktaki iktisatçılar ise kapitalist sistemde uzun dönemde istikrarlı ve sürekli bir büyüme oranına ulaşılabileceğini savunurlarken, bu büyümeyi sağlayan süreç ve sebep-sonuç ilişkisinde farklılaşırlar. Solow’un başını çektiği Neo-Klasik büyüme iktisatçıları, uzun dönem dengeye sermaye – emek oranındaki değişimle ulaşılacağını söylerken, Kaldor, Pasinetti ve benzeri iktisatçılar uzun dönem denge büyüme oranına sınıf çatışması, sınıflar arası gelir dağılımındaki değişim kanalıyla ortalama tasarruf oranında değişimle gelineceğini savunurlar. Üçüncü bir grup iktisatçı ise, hem uzun dönem büyüme oranının kendisinin hem de bu büyüme oranına ulaşma sürecinin teknolojik gelişme ve eğitim seviyesindeki yükselmeye dayandığını savunurlar. Bunlara göre, kendilerinden öncekilerin söylediğinin tersine teknoloji ve bilgi üretimi ekonomi dışındaki güçler tarafından belirlenmez, aksine iktisadi etkenlere bağlı olarak değişirler. Bu yeni bakış açısına da Endojen (İçsel) Büyüme Teorisi denmektedir ki, işte Paul Romer, bu akımın en önemli temsilcilerindendir.

Nobel Komitesi bu ödülü Romer Hocamıza verirken “önceki iktisatçıların açıklayamadığı iktisadi kararların ve piyasa şartlarının yeni teknolojileri nasıl ürettiğini modellemesini ve bilginin uzun dönem büyümeyi nasıl yönlendirdiğini açıklamasını” gerekçe göstermiştir. Hocamızı kutlarız ama görüşlerini yanlı buluruz ve kapitalist büyüme sürecini çok dar bir bakış açısı ile ele aldığını düşünürüz. “Hocam, biraz kıskanıyorsunuz galiba?”, diye sorduğunuzu duyar gibiyim. İktisatçılar birbirini kıskanmaz. Çünkü hepimiz aynı yolun yolcusuyuz. Romer’ın literatüre katkıları (teorik açıdan) gerçekten büyüktür. Ancak içinde yer aldığımız akademik dünyada, tıpkı diğer alanlarda olduğu gibi, küresel bir hegemonya bulunmaktadır. ABD’nin başını çektiği Anglo-Sakson hegemonyası, kendi küresel çıkarlarını koruyacak, kendi politikalarını haklı çıkaracak teorik çalışma ve bilimsel analizleri destekler. Bir iktisatçının içinde bulunduğu toplumun çıkarları ve gündeminden etkilenmemesi de mümkün değildir. Ancak ben ABD vatandaşı değilim. Maaşım Türkiye Cumhuriyeti vatandaşlarının vergileriyle ödenmektedir. Bütün hayatım boyunca bu ülkenin devlet okullarında eğitildim, bu ülkenin ekmeğini yedim. Haliyle sahip olduğum bilgiyi kullanırken, ABD’nin değil kendi ülkemin çıkarlarını savunurum. Romer’ın savunduğu görüşler Türkiye ve benzeri ülkelerin uzun dönem büyümesini değil büyümemesini teşvik eder niteliktedir. Bu konuya sonra geleceğim…

Gelelim William Nordhaus’a… Büyüme iktisadında son 30 yılda artan oranda bir ilgi büyümenin sadece sermaye ve emek donanımı ve üretkenliği ile değil, aynı zamanda doğal kaynakların kullanım kapasitesi ile de ilgili olduğu üzerindedir. Bu da gayet gerçekçidir. Nitekim egemen iktisat anlayışı büyümeyi sadece emek ve sermaye üzerinden yorumlarken, üretim sürecinde emek ve sermayenin işlediği doğal kaynakları dikkate almamıştır. Doğal kaynaklar, bilindiği gibi, su, orman, kesimlik hayvan, tarım ürünleri, balık popülasyonları, güneş, rüzgâr ve su enerjisi gibi yenilenebilir kaynaklar olduğu kadar madenler, fosil yakıt rezervleri ve ekilebilir toprak gibi yenilenemeyen kaynaklar olarak ikiye ayrılır. Son 30 yılda “sürdürülebilir büyüme” kavramı etrafında iktisadi büyümenin yenilenemeyen kaynakları tükettiği ve bunun bir müddet sonra bütün ekonomiyi nihai durgunluğa sürükleyebileceği vurgusu öne çıkar. Dahası, yenilenemeyen kaynakların tüketilmesinin yanında, bazı yenilenebilir kaynakların da yenilenmesini engelleyen olgulara atıf yapılır. Bunun sonucunda çevre kirliliği ve küresel ısınma gibi, insanlığın bütün yaşam tarzını olumsuz yönde etkileyecek tehditler analize dahil edilir. İşte William Nordhaus’un çalışmaları ağırlıklı olarak ekonominin büyümesinin yarattığı olumsuz çevre faktörlerine, özellikle de, küresel ısınmaya yöneliktir. Nobel komitesi bu duayen Hocamıza ödülü “İklim değişiklikleri ve iktisadi büyüme ilişkisine” yaptığı katkılardan dolayı vermiştir. Romer için yaptığım eleştiri Nordhaus için de geçerlidir. Nordahaus bu ödülü sonuna kadar hak etmiştir, orası gerçek; ancak, savunduğu görüşler dünyadaki egemen ülkelerin çıkarını ön plana almaktadır. “Hocam, olur mu öyle şey? Adam bütün insanlığın menfaatine olan konuları ele almış. Yapmayın, yahu!” diyorsanız, ben de “Acaba?” derim. Acabası da Pazartesi’ye kalsın. Her iki Hocamıza yaptığım eleştirileri, teorik olarak açıklayacağım

ROMER: BÜYÜMENİN TEORİSİ Mİ, YOKSA BÜYÜMEMENİN TEORİSİ Mİ?

 

YAYINLAMA: 28 Ekim 2018 - 23:35

Bu yolculuğu iki farklı açıdan ele alabiliriz: Kabileden feodal krallığa, feodal krallıktan merkezi devlete, merkezi devletten milli devlete. Bu ilk açıdır. İkinci açıdan bakıldığında ise Cumhuriyet, daha fazla özgürlük ve daha fazla zenginleşme hedefinin doğal sonucudur. Bu ikinci bakış açısı, özellikle, yakın tarihimizi açıklar. Vaka –yi Hayriyye’den Tanzimat’a, Tanzimat’tan Meşrutiyet’e, Meşrutiyet’ten Cumhuriyet’e, Cumhuriyet’ten Demokrasi’ye süreklilik içinde değişimin gerçekleştiği bir tarihsel yolculuk. Bu konuda daha sonra yazacağım. Ama bugünün hatırasına, başta Gazi Mustafa Kemal Atatürk olmak üzere Cumhuriyet’imizin kurucularını rahmetle yad ediyorum. Ruhları şad olsun.

Cuma günkü yazımda 2018 Nobel Ödülü’nü kazanan Romer ve Nordhaus’un Büyüme İktisadına katkılarını konu edinmiştim. Her iki iktisatçı da egemen iktisat okulunun ana akımında öne çıkan büyüme teorilerini yetersiz ve dar kapsamlı bulmakta ve bunların daha geniş kapsamlı ve hayatın gerçeklerine daha yakın hale getirmeyi amaçlamaktaydılar. Aslında ana akım modelleri revize ederek yenilemiştirler.

Romer kapitalist bir ekonominin uzun dönem büyümesini belirleyen etkenlerden biri olan teknolojik değişim hızını AR-GE yatırımlarının yoğunluğuna bağlamaktaydı. Yine uzun dönem büyüme oranını belirleyen etkenleri tanımlarken de, AR-GE harcamalarını hem teknoloji düzeyini hem de üretim miktarını belirleyen bir üretim faktörü olarak ele almaktaydı. Ana akım büyüme modeli teknolojik gelişmeyi firmaların yatırım harcamalarından bağımsız olarak üniversiteler veya bireysel mucitlerin buluşlarına bağlarken, Romer ve üstadı Arrow teknolojik gelişmeyi firmaların yatırım harcamalarının sonucunda ortaya çıktığını söylemekteydiler. Arrow sabit sermayeye –üretimde kullanılan makine ve teçhizata- yapılan yatırımların, firmaların bilgi düzeyini arttırdığını, yaparak öğrenme yolu ile teknoloji düzeylerinin yükseldiğini söylerken Romer bir adım daha ileri gitti. Romer, Kenneth Arrow’un ilk teknolojik büyüme modelini geliştirerek, sabit sermaye harcamalarının yerine AR-GE harcamalarının hem bir üretim faktörü hem de teknoloji düzeyinin belirleyicisi olduğunu öne sürdü. Romer’a göre, AR-GE harcamaları tek bir firma için sabit getirili ama bütün ekonomi için artan getirili bir üretim süreci içermekteydi. Böyle bir ilişkinin gerçekleşmesi için bir firmanın başarılı bir teknik inovasyon yapması halinde, bu yenilik hemen diğer firmalar tarafından bedelsiz olarak uygulanmaktaydı. “Hocam hiçbir şey anlamadık. Ne diyorsunuz?”, dediğinizi duyar gibiyim. O zaman açıklayalım.

Bir üretim sürecinde, üretim çıktısı kullanılan girdilerden birindeki artış oranından daha düşük oranda artarsa, bu üretim faktörü için azalan getiriler geçerlidir. Örnek olarak 15 kişi çalıştıran bir işletmede günde 20 koli cam şişe üretilmektedir. Çalışan işçi sayısı 2 misline, yani 30 kişiye çıkarsa üretim miktarı da 35 koliye çıkmaktadır. Yani işgücü istihdamı yüzde 100 artarken üretim yüzde 75 artmıştır. İşte bu işletmede üretimde emek için azalan getiriler bulunmaktadır. Öte yandan eğer üretim 40 koliye çıkmış olsaydı durum değişecekti. Yani işgücü istihdamı yüzde 100 artarken üretim de yüzde 100 artacaktı. Eğer böyle olsaydı üretimde emek için sabit getiriler bulunacaktı. Romer’a göre her firmada AR-GE harcamalarında yüzde 100’lük artış, üretimde de yüzde 100’lük bir artışa yol açacaktır. Ancak iş burada bitmez. Yeniliği yapan firma ve teknolojiyi geliştiren firma haricinde, diğer firmalar da bu değişimi – hiçbir masrafa girmeden- adapte ederler. Dolayısıyla bütün sektörde de üretim artışı aynı anda gerçekleşir. Yani tek bir firmanın yaptığı yenilik bir anda bütün ekonomiye yayılarak bütün ekonomide teknolojik yeniliğe yol açmaktadır. İşte bütün ekonomi açısından, AR-GE harcamalarında –tek bir firmanın yapacağı kadar- küçük bir artış, bütün ekonomide toptan bir üretim artışına yol açmaktadır. Bu yüzden toplam ekonomi açısından AR-GE harcamaları artan getirili bir üretim süreci içindedir.

Ne kadar hoş değil mi? Ama bu da, bütün masallar gibi hoş ve boştur. Romer’ın masalında, iki nokta öne çıkar: İlki, yapılan bütün AR-GE harcamaları olumlu sonuçlanır ve yapılan bütün üretim de satılır. Böylece, AR-GE harcamaları ile hem üretim kapasitesi hem de üretimde teknoloji düzeyi artar. İkincisi, diğer firmalar yapılan yeniliği anında hiçbir maliyete girmeden uygular, çünkü bilgi ve teknoloji bir kamu malıdır.

Gerçekte işler nasıldır? İlkönce her AR-GE harcamasının olumlu sonuçlanması mümkün değildir. Teknolojisi, üretim kapasitesi ve üretimde nasıl kullanılacağı belli olan makinalara yapılan yatırımın bile, ne kadar kâr (yahut zarar) getireceği belirsizken, ne olduğu, üretime ne tür bir katkı yapacağı ve nasıl kullanılacağı hakkında kesin bir bilgi olmayan ve daha önce de var olmamış bir ürün veya tekniğin yatırımında belirlilik olur mu hiç? Kaldı ki, yatırım başarılı olsa bile ne kadar süre sonra hayata geçirileceği de meçhuldür. Bir AR-GE harcaması 6 ayda da sonuçlanır, 10 senede de sonuçlanır. Pekiyi, böyle büyük bir çaba, emek sonunda ne kadar para harcanacaktır? Esaslı bir teknolojik değişim için yüz milyonlarca Törkiş Lira harcamak gerekir. Pekiyi ne kazanılacağı belli midir? Meçhul… O zaman hangi firmalar ve ne için AR-GE harcaması yaparlar? Çok büyük mali sermayesi olan firmalar, içinde bulundukları piyasadaki rakiplerinin pazar payını almak ve daha yüksek kâr etme ihtimalini hayata geçirmek için AR-GE yatırımı yaparlar. Ama Romer Hocamız’a göre, bir teknolojik yeniliği anında diğer firmalar da uygulayacağı için, pratikte, yenilik yapan firmanın bundan hiçbir kazancı olmayacaktır. Ne yani, Romer Hoca’mıza göre, firmalar insaniyet namına mı yatırım yapmaktadırlar? Tabii ki, hayır.

Pratikte, AR-GE harcamaları için bütçe ayıran firmalar dev küresel firmalardır. Bu harcamalar için büyük oranda bilim insanının istihdam edildiği dev AR-GE fabrikaları kurulur. Gelişmekte olan ülkelerin tamamını alırsak, bu tarzda yatırımları yapabilecek finansal güce sahip firmalar bir elin parmaklarını geçmez. Ancak, genelde mühendislik tedrisatı alıp, ABD’de devşirilerek iktisatçı gibi sunulan bazı meslektaşlarımız “Fen Liseleri açalım, genetik mühendisleri, nano mühendisler yetiştirelim. Girişimci ruhunu kasaplardan terzilere, esnaf lokantalarından işportacılara kadar yayalım. Bunları yaparsak Mercan yokuşundaki manifaturacı ağabeyimizin de çakrası açılacak ve nano teknolojili yanar döner kumaşlar yapıp zengin olacaktır.”, mealinde konuşmaktadırlar. Bunların hepsi palavradır. Yüksek teknolojili üretim yapacak bir planlamanız olmazsa, nitelikli işgücü ve beşeri sermayeyi istihdam edecek olanağınız yoksa, bunlar öyle veya böyle yurt dışına kapağı atar. Buna “beyin göçü” denmektedir ve şu an Türkiye’de hayata geçirilmektedir.

İstenilen şey şudur: Gelişmekte olan ülkelerde milli devletlerin kalkınma politikası uygulaması istenmemektedir. Özelleştirme ve saire yoluyla devletin politika gücü kırılır. Romer gibilerinin yazdıklarını bahane göstererek, piyasanın girişimci ruhu ile teknolojiyi kendinden geliştireceğini iddia edilir. “Yeter ki, eğitimli insan yetiştirelim.”, denir. Bu eğitim, ağırlıklı mühendislik ve teknik alanlarda olmalıdır. Zinhar, sosyal bilimci yetiştirilmemelidir, yetiştirilse bile onları istihdam edecek milli kalkınma politikası da uygulanmamalıdır. Günün sonunda bu insanlar devşirilmek üzere emperyalist gücün merkezine çekilir. Bizim gibi ülkelere de niteliksiz işgücünün yoğun olarak kullanıldığı orta teknolojili endüstriler kalır. Onu da kendi başımıza yapmamız müsaade edilmez. İlla bir yabancı ortak araya sokuşturulur.

Bu model gelişmiş ülkeler için büyüme modelidir, doğru. Ama gelişmekte olan ülkeler için de büyüyememe modelidir. Romer’e ödül verilirken neyin amaçlandığı ve neyin propagandasının yapıldığı anlaşılmaktadır.

NORDHAUS: BÜYÜMEK İÇİN ENERJİ TÜKETMEK GEREKİR

 

YAYINLAMA: 01 Kasım 2018 - 23:20

Malum, büyümek için daha fazla üretmek, daha fazla üretmek için daha fazla enerji tüketmek gerekir. Bu ise hava kirliliğini, karbon salınımını arttırır. Nordhaus hem çevresel faktörlerin hem de iktisadi faktörlerin karşılıklı etkileşimini sınamak için entegre bir model kurdu: DICE. İsterseniz Kısaca açıklayalım.

DICE İngilizce adı olan (Dynamic Integrated Climate-Economy) ifadesindeki kelimelerin baş harflerinden oluşur ve Türkçe “Dinamik Bütünleşik İklim-Ekonomi modeli” anlamına gelir. 1977 yılında Nordhaus tarafından hazırlanan iki makale bu modelin temelini teşkil eder. Bu makalelerde Hocamız enerji arzı ve talebinin dünya ekonomisindeki büyüme ile ilişkisini doğrusal ve dinamik bir modelle açıklamaya çalışır. Dinamik olmasına ve karbon salınımı ile enerji tüketimi arasındaki ilişkiyi sorgulamasına rağmen, yine de, bu iki çalışma iklim değişimi üzerindeki iktisadi etkiyi açıklamaya çalışmaz. Daha sonra, 1991 tarihli bir çalışmasında Nordhaus, bir uzun dönem denge büyüme modeli çerçevesinde iklimdeki değişimin uzun dönemli trendi ile büyüme arasındaki ilişkiyi sorgular ki, bu çalışma DICE modelinin ana taslağını oluşturur.

DICE modeli, William Nordhaus tarafından geliştirilen ve bilgisayar temelli bir entegre tahmin ve değerlendirme modelidir. Bu model, iktisadi büyüme, karbon çevrimi ve iklim değişimi verilerini küresel ölçekte bütünleştiren bir model olarak küresel ısınmayı önlemenin maliyet ve faydalarını ağırlaştırmaktadır. Nordhaus, daha sonra DICE modelinin küçültülmüş bir versiyonu olarak bölgesel büyüme ve bölgesel iklim değişimini modellediği RICE modelini de yayınlamıştır. Her iki model de hali hazırda Amerikan Devleti’nin çevre ile ilgili birimlerinde kullanılmaktadır.

Bu çalışmaların ana fikri şudur: Dünya ekonomisinde kapitalizmin küresel ölçekte yaygınlaşması, gelişmekte olan ülkelerde büyümeyi teşvik etmekle birlikte küresel ısınmayı da arttırmakta, bu ise küresel bir iklim felaketine giden yolu açmaktadır. Sürdürülebilir büyüme kavramı burada devreye girmektedir. Her ülke büyürken çevreye verdiği zararı da asgariye indirmeli, belki daha yavaş büyümeyi göze almalıdır. Bu yaklaşım bütün dünyada, ülkelerin enerji tüketimini sınırlandırmayı amaçlamaktadır. Bu amaçla karbon piyasaları kurulmuştur. Çevreci, liberal solcu, yeşilci bir sürü ne idüğü belirsiz örgüt pıtırak gibi çoğalmış, özellikle gelişmekte olan ülkelerde hem üretken yatırımları hem de altyapı ve enerji yatırımlarını engellemeye yönelik çalışma içine girmiştir. Bizde de Gezi Eylemleri sırasında bunun yansımasını gördük. Adamlar Gezi Parkı ile hiç alakası bulunmayan üçüncü köprü ve üçüncü havalimanını durdurmamız gerektiği yönünde talimat vermişlerdir! (Ne cüret ama değil mi?)

Şimdi düşünelim… Daha hızlı büyüme ihtiyacı içinde olan ülkeler hangileridir? Kişi başına geliri 10 bin ilâ 20 bin dolar arasında değişen, ülkeler merdiveninde daha yüksek basamaklara çıkmak isteyen, gelişmekte olan ülkeler. Bu ülkeler daha hızlı büyümek zorundadır, eğer beceremezlerse küresel kapitalizm tarafından yutulurlar. Pekiyi, gelişmiş ülkelerde durum nasıldır? Bu ülkeler, belli bir refah seviyesine ulaşmışlardır ve bunu korumaları yeterlidir. Kendi refahlarını korumak için daha hızlı büyümek değil ama ellerindeki teknolojik üstünlüğü korumak ve mümkünse enerji arzını kontrol etmek zorundadırlar. Bu ülkelerin başını da Kasabanın Şerifi’nin ülkesi ABD çekmektedir.

Dönelim kendi ülkemize… Türkiye, iç talep şişmesine dayalı 7-8 sene de bir döviz kriziyle sonuçlanan hormonlu büyümeye değil ama nitelikli ve yüksek teknolojili sanayi üretimi ile bugünkünden çok daha fazla enerji tüketimine ihtiyaç duymaktadır. Sayın Albayrak’ın enerji bakanlığı döneminde hem nükleer enerji santrallerinde önemli avantajlar elde edildi (aldığım kulis bilgilerine göre enerji santrali ihalelerinde Ruslar tarafından çok yüksek maliyetli olacak anlaşmaların revize edilmesi Sayın Bakan döneminde olmuştur, DMD), hem yerli enerji kaynağımız kömür üretimi ciddi oranda artırıldı. Yenilenebilir enerji kaynaklarında da önemli mesafeler kaydedildi ama bunlar yetmez. Enerji üretiminin teknolojisine de sahip olmalıyız. Kıbrıs açıklarındaki doğal gaz rezervlerindeki hakkımızı savunmalıyız. Bunların hepsi daha fazla büyümek, daha yüksek refah düzeylerine ulaşabilmek için, daha fazla enerji tüketmemiz gerektiğini vurgulamaktadır. Ben de temiz enerji kaynaklarının daha çok kullanılması taraftarıyım ancak Türkiye’nin şu anki imkânları ve dünyadaki mevcut teknoloji düzeyi ile analiz edildiğinde, bu tür romantik istekler gerçeklerin acı duvarına çarpmaktadır: Türkiye’nin nükleer enerji ile birlikte fosil yakıt tüketimini arttırması gerekir ama Nordhaus Hocamız, “Zinhar böyle yapmayın, küresel ısınma var, dünyanın felaketi yaklaşıyor!” demektedir. Ben de derim ki, “Hoca, sen ilk önce kendi devletine dön de bir sor: Irak’ta, Suriye’de, Libya’da, Yemen’de Müslümanların başına attığınız bombaların, her sene yaptığınız nükleer silah denemelerinin, dünya okyanuslarında yüzdürdüğünüz nükleer uçak gemilerinin karbon salınımına katkısı ne kadar? Benim güzel ve yalnız ülkemdeki fabrikaların karbon salınımına katkısı ne kadar? İlk önce iğneyi kendinize batırın!”

Anlaşılacağı üzere, hem Romer hem de Nordhaus’a verilen bu ödülün arkasında sağlam bir siyasi ideoloji vardır ve bu ideoloji başta Çin olmak üzere bizim gibi ülkelerin gelişmesini ve büyümesini engellemek amacı gütmektedir. Bu ödülü veren kurumun dünyanın en ünlü silah tacirlerinden birinin vakfı tarafından yönetilmesi de ayrıca ironiktir. Ne dersiniz, Nordhaus DICE ve RICE modellerini dünya silah üreticilerinin ve emperyalist güçlerin savaşlar yolu ile karbon salınımına yaptığı katkıyı bulmak için kullansın mı? Sıkar

ÖZEL SEKTÖR İÇİN TEKNOLOJİ YATIRIMI LÜKS HARCAMADIR!

 

YAYINLAMA: 04 Kasım 2018 - 23:30

Olumsuz yöndeki eleştiriler iki noktada toplanıyor: “Hocam, siz ‘Teknolojiye yatırım yapmayalım, yeni çağın yeni insanını yetiştirmeyelim. Nasıl olsa bizde para yok, bizim yetişmiş elemanları da yabancılar kullanacağına hiç yetişmiş elemanımız olmasın, daha iyi!’ mi diyorsunuz? Böyle kalkınamayız ki?” İkincisi ise şu yönde: “Hocam bütün dünya yenilenebilir enerji kaynaklarına yöneliyor, siz hala Türkiye’yi nükleer enerjiye mecburmuş gibi gösteriyorsunuz. Sanki Rusların savunuculuğunu yapıyorsunuz.” Bu sorular genelde meseleyi tam anlayamadan veya yazıları yarım yamalak okuyarak sorulmuştur. Ben ne demek istiyorum? Yeni bir insan tipi yetiştirmeyelim, eğitim sistemini “eski hamam eski tas” götürelim, teknolojiye para ayırmayalım, hava kirliliği yaratan enerji tüketimine tam gaz verelim mi diyorum? Hayır…

Ben diyorum ki, dünyada hakim olan iktisat okulları teknolojik gelişmenin içsel olduğunu söylemekte haklılar. Zaten inovasyon denen olgu şirket yatırımları ile gerçekleşir. Ancak bu adamların söylediği şey, eğer yetişmiş insanınız varsa ve girişimcilerin önünü açıyorsanız, kapitalist sistemin sizin hızla büyümenizi sağlayacak olduğudur. Özellikle gelişmekte olan ülkelerde dış ticari ve dış mali liberalleşme reformları ile özelleştirme bu yaklaşımlarla teşvik edildi. Dış dünyadan verilecek krediler ki, bu kredilere gelişmekte olan ülkelerin çok ihtiyacı vardır, bu reformlar şart koşularak verildi. Milli devletin milli eğitim, milli teknoloji, milli sanayi, milli tarım politikaları olmasın, işgücü sigortasızlaşsın ve sendikasızlaşsın, sosyal hizmetler sınırlansın, denildi. Eğer bunlar olursa özgür girişimciler teknolojik yenilik yapacak, bu teknolojik yenilikler de hızlı büyümemizi sağlayacak, denildi. (Bizde bütün bunlara, “Türk Bayrağını değiştirelim, Türk Milletini yasaklayalım, Apo’yu Doğu’ya Paşa yapalım!” önerileri de eklendi, DMD.) Bunlar bizde ve bizim gibi ülkelerde en temel slogan oldu. 20 yıllık perspektifte bakıldığında, Brezilya, Arjantin, Polonya, Hindistan, Güney Afrika, Türkiye gibi gelişmekte olan ve bu sözde “medenileşme projesini” uygulayan ülkeler, kişi başına üretim kapasitesinde ve teknolojik düzeyde önemli bir değişim sergilemediler. Sadece yabancı firmaların kendi yüksek teknolojili mallarını satması sebebiyle (bu da cari açığı ve dış borcu arttıran bir etkendir, DMD.) bu ülke vatandaşlarının tüketim teknolojisi (!) yükseldi. Ancak bu üretim kapasitesinde teknoloji menşeli artışa değil, kişi başı dış borçta artışa neden oldu.

“Hocam, o zaman teknolojik gelişmeyi ne belirliyor?” İsterseniz bu soruya cevap verelim. Teknolojik gelişme için gerekli kaynaklar şunlardır:

- Kişi başına fiziki ve mali sermaye stokunun yüksek olması: Yani bir ülkede teknolojik yatırımın hem zamansal hem de finansal maliyetinin altına girebilecek büyüklükte firmaların bulunması ve bununla birlikte, finans sektöründe yüksek hacimlerde birikmiş tasarruf bulunması.

- Ülkede kişi başına beşeri sermaye stokunun yüksek olması: Yani ortalama kişi başına eğitimin minimum sekiz sene olması, bununla birlikte, eğitimin niteliğinin esnek üretim sistemi ve yeni teknolojiler gereğince daha yaratıcı ve özgürlükçü olması.

- Üniversitelerde bilimsel gelişmeye yönelik bir yüksek öğretim yapısının bulunması: Yani üniversitelerde araştırma ve geliştirmeye daha fazla kaynak ayırılması, bir ülkenin her ilinde üniversite açıp herkesi üniversiteli yapmak hedefi yerine özellikle sahada ara eleman olacak tekniker eğitimine daha fazla yer verilmesi, üniversite yönetimlerinin özerk olması, akademik atamaların “emniyet ve sadakate göre” değil “ehliyet ve liyakate göre” yapılması.

Pekiyi bunlar gerçekleşirse teknolojik gelişme sağlanır mı? Teorik olarak, evet. Ama Romer ve sair Yeni Klasik iktisatçıların gözden kaçırdığı veya ihmal ettiği iki nokta bulunmaktadır:

İlki, tarihsel verilere baktığımızda, büyük teknolojik paradigma değişimlerinde, savaş sanayi bir lokomotif gibi başı çekmiştir. Örneğin NASA’nın uzay programları ve PENTAGON’un nükleer silah geliştirme çalışmaları olmasaydı, bugün ne cep telefonunu ne interneti ne de endüstri 4,0’ı konuşuyor olurdunuz.

İkincisi ise, uluslararası serbest ticarete ve uluslararası sermaye hareketlerine açık ekonomilerde uluslararası piyasaların belirlediği işbölümü gelişmekte olan ülkelerde daha düşük teknolojili ve daha düşük katma değerli sektörleri, gelişmiş ülkelerde ise daha yüksek teknolojili ve daha yüksek katma değerli sektörleri öne çıkarmaktadır. Yani işleri piyasaya bırakırsanız, uluslararası fonlar bizim gibi ülkelerde montaj sanayine, düşük teknolojili emek yoğun sektörlere giderken, gelişmiş ülkelerde ise yüksek teknolojili sektörlere gitmektedir. Dolayısıyla gelişmiş ve gelişmekte olan ülkeler arasında zaten büyük olan teknoloji farkları artmakta, makas kapanacağına açılmaktadır.

Göz ardı edilen bu iki konudan, netice olarak, ne çıkmaktadır? Küçük ve orta boy özel sektör firmaları için teknoloji yatırımları lüks harcamalardır. Ölçekleri büyümedikçe, dev firmalar haline gelmedikçe harici destek olmadan teknoloji yatırımı yapamazlar. Öyle serbest piyasa, özgür girişimciler yolu ile teknoloji meknoloji gelişmez. Her milli devlet, kendi jeo-stratejik ve iktisadi çıkarları için birbiriyle eşgüdümlü sanayi, teknoloji, eğitim, dış ticaret ve enerji politikaları uygular. Eğer serbest ticaret teknolojik gelişmeyi engelleyecek mahiyette ise, o takdirde, stratejik ticaret ve stratejik sanayi politikası uygular. Bu uğurda uzun dönem hedefler belirler, bu hedeflere yönelik planlamalar yapar. Milli eğitim politikaları hedeflenen ekonomik gelişmenin ihtiyaç duyduğu nitelikli insanları yetiştirmek için planlanır. Bu planlara sadece kamu değil özel sektör de uymak zorunda bırakılır. Bizim medeni dediğimiz Batı ülkeleri bu şekilde yönetilir. Yani, aslında, ders kitaplarında anlatıldığı gibi, Romer’ın kendi masal aleminde varsaydığı gibi, teknolojiyi kendiliğinden geliştiren bir serbest piyasa ekonomisi yoktur, devletlerin jeo-stratejik planları ve özellikle savaş sanayiinde dev yatırımları ile bunlarla eşgüdüm halinde dev küresel firmaların yatırımları vardır. İşte, gelişmekte olan ülkelerin, böyle bir stratejik planlı ekonomisi olmadan, aksine mevcut kamu kurumlarını da tasfiye ederek varacakları nokta Batı mal ve hizmetlerinin satıldığı dev bir AVM olmaktır.

MİLLET, MİLLİ DEVLET VE MİLLİYETÇİLİĞİN EKONOMİ POLİTİĞİ-I

 

YAYINLAMA: 11 Kasım 2018 - 23:35

Dedem Nizamettin Göbekçioğlu’nu 7 Kasım Çarşamba günü kaybettik. Cenaze ve defin işlemleri derken bütün günümüz hüzün ve meşguliyetle geçti. Adapazarı’nın en eski esnaflarından biri olan Dedem’e Allah’tan rahmet diliyorum. Mekanı Cennet olsun.

Cumartesi günü de 10 Kasım’dı. Bu günün benim için iki anlamı vardır. İlki Cumhuriyet’in banisi, Türklerin Mareşali Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ün ölüm yıldönümüdür. Her sene olduğu gibi Türk Milleti ilk Cumhurbaşkanı’nı hasretle yad etti. Mekânı Cennet, ruhu şad olsun. İkincisi de sevgili Hocam Erol Manisalı’nın doğum günü olmasıdır. Arkadaşlarım ve hocalarımla beraber o gün yanındaydık. Kendisi Türkiye için önemini devam ettiren sayılı aydınlardandır. Hocam’a daha nice sağlıklı ve uzun yıllar dilerim. Bizi büyük alicenaplıkla misafir eden sevgili eşi Nuriye Hanımefendiye de buradan teşekkür ederim.

Burada yazdığım yazıları okuyanlar kafasında herhalde en fazla kalan kelime milli devlet olmuştur. Çoğu kimse “milli devlet” kavramıyla ne kastettiğimizi anlamamakta veya yanlış anlamaktadır. Genelde siyaset bilimi yazını ve matbuatta “ulus-devlet“ kavramı ile ifade edilen İngilizce “nation state” kelimesinin tercümesidir. Ancak burada, Türkiye’ye has siyasetin bir cilvesi olarak kendini Türk milliyetçisi olarak tanımlayan ve fakat Türk tarihinin Cumhuriyet’ten önceki 1000 yılını, yani Müslüman Türklerin tarihini, yok sayan bir zihniyete mensup bir kısım aydınlatılmışların önermesi ile kullanılan “ulus” kavramının Türkçe olmadığını belirtelim. Moğolca boy, oymak, kabile bazen de hanedan anlamında kullanılan ulus kavramı modern “millet” kavramını karşılamamaktadır. Millet Arapça bir kelimedir ve Osmanlı klasik döneminde aynı dine mensup insanları sınıflandırmak için kullanılırken, II. Mahmut Han’dan itibaren millet kavramı Frenk dillerinde kullanılan “nation”un karşılığı olarak kullanılmaya başlamıştır. Araplar millet kelimesinin bu anlamda kullanımını bizden iktibas etmişlerdir. Eğer ille Göktürk Türkçesine döneceksek kavramın tam karşılığı “budun”dur. Ancak Osmanlı döneminden beri Türkçe’de yer etmiş ve Türkçe’deki anlamıyla diğer Müslüman dillerine geçmiş, yani Türkçeleşmiş, “millet” kelimesi bence en uygunudur.

2 Kasım gecesi TV kanallarından birinde millet ve milliyetçiliğin ne olduğu üzerine bir tartışma programı yayılandı. Üç Profesör, bir Doçent, bir Dr Öğretim Görevlisi ve bir gazeteci “Türk kimdir? Milliyetçilik nedir?”, sorusunu tartışıyorlardı. Tam bir kakafoniydi. Buradaki bazı zevat millet, millilik ve Türklük kavramlarını siyaset bilimi, sosyoloji ve antropoloji yöntemleri ile tartışmak yerine mensup oldukları partilerin ağzıyla konuşuyorlardı. Anladım ki, cehalet sadece avam tabakasına (ayak takımına) ait değil, esas havassa (seçkinler tabakasına) ait bir özellikmiş... İstedim ki bu yazımda bu kavramları açıklayayım…

İlkönce “millet” kavramı… Millet “ortak dil, ortak vatan, ortak iktisadi hayat ve ortak bir kültürle şekillenen ortak psikolojiye sahip” insan topluluğuna verilen addır. Millet “halk” kavramına göre daha soyut ve etnik – soy birliğine dayalı kavim kavramına göre daha siyasi bir kavramdır. Kolayca anlaşılacağı üzere, millet kavramı, kapitalizmin gelişmesi ile birlikte ortaya çıkan milli sermaye birikiminin doğal bir sonucudur. Bu anlamda, siyasi olarak, hükümran bir devletin vatandaşları milleti oluştururlar. Her milletin bir ismi vardır. Yani siyaset bilimi çerçevesinde, Türk milletini Türkiye Cumhuriyeti vatandaşları oluşturur ve bu millete mensup olanlara da Türk denir. Adamın soy olarak Türk kavminden gelip gelmemesi önemli değildir, anadilinin Türkçe olup olmaması da önemli değildir. Türk olmak her şeyden önce, bizlerin uluslararası hukuk nezdinde ve yabancıların gözünde ortak kimliğimizdir ve bir siyasi aidiyet gösterir. Yani siyasi olarak merhum Hrant Dink Ermeni değil Türk’tür ama Azerbaycan Cumhurbaşkanı Elçibey ise siyasi anlamda Türk değil Azeri’dir.

Türkiye’de millet kavramı çoğunlukla etnisite veya kavim kavramları ile karıştırılmaktadır. Örneğin Sayın Cumhurbaşkanı’nın sıklıkla ve yanlış olarak kullandığı gibi Peygamberimiz milliyetçilikleri ayakları altına almamıştır, ayaklar altına alınan kabilecilik ve kavmiyetçiliktir. Çünkü Peygamberimiz zamanında bugünkü anlamda ne millet vardı, ne de milliyetçilik. Peygamber efendimiz bütün Arapları kabile ayrımı gözetmeksizin bir araya toplamış ve Cahiliyye dönemindeki kabileler ve aşiretler arasındaki kan davalarını yasaklamıştır. Yine Arap olan ve olmayan Müslümanlar arasında da bir ayrım yapılmaması gerektiğini vurgulamıştır. Bunun iki anlamı vardır: Dini olarak insanın Allah indinde değeri ancak takvası ile ölçülür. Bunun ötesinde bir tanım yapmak Allah’ın hukukunu çiğnemektir. İkinci olarak Peygamber Efendimiz ve Hulefa-yi Raşidin döneminde Müslümanlar tek bayrak altında tek devletin tebaası idiler, (Not: vatandaşı değil, DMD). Şimdi ise onlarca Müslüman devlet vardır. Her devletin başkanı ilk önce kendi vatandaşlarının haklarının ve menfaatlerinin savunucusu olmalıdır ki, bu da tastamam, siyasi anlamda milliyetçiliktir!

Pekiyi kavim nedir? Tarih öncesinde insan toplulukları oluşurken her topluluk birbirinden coğrafi anlamda kopuk, izole bölgelerde yerleşmişti. Bu ise binlerce yıl içinde, bu toplulukların grup içi evlilikleri dolayısıyla genetik olarak diğer gruplardan farklılaşmasına ve dillerinin de birbirinden farklılaşmasına yol açmıştır. Tarih öncesi çağlara uzanan bu coğrafi izolasyon sonucunda oluşan farklılaşmalar ırkları ve kavimleri oluşturmuştur. Irklar, antropolojik olarak, kavim gruplarına verilen adlardır. Örneğin Ari Irk, Sami Irk, Siyahi Irk, Ural – Altay Irkları gibi. Her ırkın içerisinde birbiriyle genetik açısından ve dil grubu olarak akraba kavimler bulunur. Örneğin Ural-Altay Irk grubu içerisinde Türkler, Moğollar, Mançular, Tunguzlar, Koreliler, Japonlar, Laponlar, Estler, Finler ve Macarlar akraba kavimlerdir. Genelde etnik grupların dilleri de akraba olur. Ancak bazen, bazı kavimler kültürel asimilasyona uğrayıp dil ve kimliklerini kaybedebilmektedirler. Örneğin, ataları bir Türk Boyu olan Bulgarlar, bugün Slavlar arasında erimiş ve Güney Slav dil grubuna mensup Bulgarca’yı konuşmakta olup Slavlaşmışlardır. Millet siyasi bir kavrama karşılık gelirken, kavim – ırk antropolojik bir kavramı ifade etmektedir.

O zaman Milli devlet nedir? Bir milletin kurup örgütlediği ve kendi temsilcileri vasıtasıyla kendi menfaatleri doğrultusunda yönettiği devlet Milli Devlet’tir – Ulus Devlet’tir. Her devletin bir milleti vardır, onun vatandaşlarından oluşur; ancak, her devlet milli devlet değildir. Örneğin bir İran Devleti vardır ve vatandaşları Fars olarak tanımlanır, dili Farsça’dır. Ancak İran bir Milli Devlet değildir, çünkü egemenlik hakkı millete değil ama dini meşruiyete sahip olduğuna inanılan din adamları sınıfına aittir. Örneğin Rusya bir konfederasyondur, büyük alanda farklı kavimlere mensup Rus vatandaşları hepsi Rus milletini oluştururlar. Ancak Rusya bir milli devlet değildir, çünkü egemenlik bölgesel olarak federe devletlerle paylaşılmıştır.

Bir milli devlette egemenlik hep beraber bütün vatandaşlara, yani bütün millete aittir. Eğer halkaların kardeşliği diyorsanız, eğer birden fazla egemen halk tanıyorsanız ve bu halk tanımını etnik aidiyete göre tanımlıyorsanız, bu bir milli devlette Anayasal Suçtur. Örneğin Türk milletine ait egemenlik hakkını Egeliler, İç Anadolulular, Karadenizliler gibi bölgesel, Türkmenler, Kürtler, Boşnaklar, Çerkezler gibi etnik veya Sünniler, Aleviler Şiiler gibi dini gruplara paylaştırmayı savunuyorsanız bu milli devletin varlık sebebini inkâr etmektir. Anayasamız ve Ceza Kanunumuzca “bölücülük” olarak tanımlanır ve gereğince cezalandırılır.

Milliyetçilik meselesini ise Cuma günü ele alırız.

MİLLET, MİLLİ DEVLET VE MİLLİYETÇİLİĞİN EKONOMİ POLİTİĞİ-II

 

YAYINLAMA: 15 Kasım 2018 - 23:25

Milliyetçilik, tanım itibarı ile “bir milletin, başta kendi anayurdu üstünde egemenliğini tesis edip korumak amacı olmak üzere, menfaatlerinin savunusu” ile şekillenen siyasi, toplumsal ve iktisadi bir sistemdir. Burada iki nokta önem kazanmaktadır: İlki “millet” tanımıdır, ikincisi ise milletin siyasi egemenliğidir. Geçen yazıda milletin tanımını vermiştik. “Millet ‘ortak dil, ortak vatan, ortak iktisadi hayat ve ortak bir kültürle şekillenen ortak psikolojiye sahip’ insan topluluğuna verilen addır.”, demiştik. Tabii ki bu tanım, sosyal bilimcilerin tanımıdır. Ancak insan toplumları her zaman siyasi görüşlerini bilimsel tanımlara göre belirlenmez. Kitleler bazen dini, bazen vatanı, bazen de kavmi milletin tanımında temel alırlar. Bu yüzden, farklı toplumlarda, fiilen, birbirinden çok farklı milliyetçilikler ortaya çıkmıştır. Farklı tanımlarla da olsa, her milliyetçilik kendi tanımına göre belirlediği milletin egemenliğini ve bağımsızlığını ister. Egemenlikten bahsediliyorsa, o takdirde, bir devletten de bahsetmek gerekir. Devlet ise iktidar demektir. Eğer milliyetçilik mevcut devlet yapısını değiştirmeyi vaat ediyorsa, o takdirde müesses nizamla da çelişecektir.

Milliyetçiliğin siyasi ideolojisi “bir milletin dış müdahalelerden bağımsız olarak” kendi kendini yönetmesidir. Bu, aynı zamanda, halkların kendi kaderini tayin hakkı ile de benzerlik gösterir. (Not: Burada halk tanımına göre işin rengi değişebilir, DMD.) Bunun ötesinde, milliyetçilik, ortak kültür, ortak dil, ortak din ve ortak soy gibi paylaşılan toplumsal özelliklere dayanan bir milli kimliğin geliştirilmesi ve/veya pekiştirilmesini hedefler. Bu anlamda, milliyetçilik, bir milletin kültürünü milli başarılardan gurur duyarak ve ortak acıları paylaşarak korumayı amaçlar. Bu anlamda vatanseverlikle de sıkı sıkıya bağlantılıdır. Aynı zamanda milliyetçilik, ekonomi politikalarının uygulanmasında, gerekirse, devlet müdahalesine de kapı aralar.

Modern anlamda sosyal bilimciler milliyetçiliği modern sanayi toplumunun bir ürünü olarak tanımlarlar. Buna göre bir milletin var olabilmesi için bireylerin gönüllü olarak tarihten gelen bazı ortak özelliklerin de desteğiyle bir arada yaşama iradesi geliştirmesi gerekir. Bu da ancak modern şehirli-sanayi toplumunun sağladığı işbölümü ve uzmanlaşma sayesinde olur. Bu sayede, toplum içindeki gruplar ve bireyler birbirinin rakibi değil, ama bir yap-bozun parçaları gibi birbirini tamamlayan unsurlar olacaktır. Sanayileşmesini ve şehirlileşmesini tamamlayamamış toplumlarda kabile bağları, aşiret ilişkileri din – mezhep ve tarikat aidiyetleri belirleyici olur. Türkiye ve kısmen İran dışındaki bütün İslam ülkeleri buna örnektir. Bu manada milletin çimentosu ortak değerlerle birlikte milletin unsurları için birbiriyle dayanışmanın kârlı olacağı ortamın oluşmasıdır.

Dünyadaki çeşitli milliyetçilikleri kabaca iki grupta tasnif edebiliriz: Devlet merkezli milliyetçilikler ve tarihi karakteristikler merkezli milliyetçilikler.

Devlet merkezli milliyetçilikler: Hatırlanacağı üzere, siyasi anlamda, bir millet bir devletin vatandaşlarından oluşmaktaydı. Bu yüzden, bağımsız bir devletin vatandaşı olan ve o devlete bir aidiyet hisseden insanlar için millet olmanın ana belirleyicisi devletin kendisidir. Zaten devletler de, eğitim, kültür ve iletişim sistemleri vasıtasıyla bu algıyı pekiştirmeyi amaçlar. Bu tarz toplumlarda oluşan milliyetçilikler kavime, dine veya kabile asabiyetine dayanmaz. Örneğin hemen hemen bütün çağdaş Batı toplumlarında, kısmen Rusya’da ve tabii ki İran ve Türkiye’deki milliyetçilikler bu bağlamda devlet merkezli milliyetçilik sayılır.

Devlet merkezli milliyetçiliklerde devletin vatandaşı olmak temel milli kimlik tanımını oluşturur, buna ek olarak, yine devletin kurulu düzeni tarafından tanımlanan bazı başat kültürel karakteristikler de bu milliyetçilik ideolojisini destekler mahiyettedir. Bazı tarihi, kültürel ve dini normlar gibi. Ancak, anlaşılacağı üzere, bu karakteristiklerden sadece devletin kurulu düzeni ile çelişmeyenleri tercih edilir.

Tarihi karakteristikler merkezli milliyetçilikler: Eğer bir toplumun devleti yoksa veya devletin kurulu düzeninin tanımladığı milli kimlik o toplum içindeki bazı unsurları cezbetmiyorsa, o takdirde, bu gayr-ı memnun kitleler veya devletsiz toplumlar varlıklarını oluşturan kimlik ögelerini (kültürel değerlerini, dini normlarını, töre ve geleneklerini ve en önemlisi dillerini) korumak için ırk, kavim, din veya mezhep merkezli bir milliyetçilik geliştirirler. Buna ek olarak, eğer bir ülkede belli bölgeler, ülkenin geneline nispetle daha yüksek bir gelişmişlik düzeyine sahipse bu da ayrılıkçı bölgesel milliyetçilikleri ateşleyebilir. Yani bir milli devlet içindeki etnik azınlıkların milliyetçilikleri, aslında milliyetçilik değil ama bazen kavmiyetçilik bazen de ırkçılık şeklinde tezahür etmektedir. Türkiye’deki yasadışı ayrılıkçı Kürt hareketi genel olarak bu tanımın içine girer. Yine, ülke genelinden daha yüksek gelire sahip bölgesel yapılar da, ayrılıp kendileri bağımsız devlet olmayı amaçlarlar: Kanada da Quebec’in, İspanya’da Katalonya’nın ve İtalya’da Lombardiya’nın ayrılığını savunanlar gibi. Bazı durumlarda da, aynı kavme mensup ve aynı dili konuşan topluluklar kendilerini dini farklılaşmalar üzerinden tanımlarlar. Örneğin Yugoslavya’da Müslüman Boşnaklar, Ortodoks Sırplar ve Katolik Hırvatlar gibi… Yine benzeri bir örnek olarak, hepsi Arap kavminden olan, hepsi Arapça konuşan Şii ve Sünni Iraklılar arasındaki ayrılıkçılık hareketleri de bu bağlamda değerlendirilebilir.

Bazı durumlarda tarih içinde devletsiz kalmış ve dünyaya dağılmış toplumlarda, kendileriyle aynı kavme ve/veya dine mensup bütün insanları bir bağımsız devlet altında toplamak düşüncesi gelişir. Bunun en çarpıcı örneği Siyonizm’dir. Yine Rusya’daki Türkler arasında gelişen Turancılık da, kavim ve dil birliği esasına bağlı olarak bütün Türkleri tek devlet altında toplama düşüncesine dayanırdı. Ancak, Turancılık birkaç istisna dışında Türkiye’de benimsenmedi. Çünkü Türkiye Türklerinin zaten bağımsız bir devleti vardı ve bu devlet kavme dayalı bir milliyetçiliği değil, vatandaşlığa dayalı bir milliyetçiliği empoze etmekteydi.

Türkiye’de, Türkiye Cumhuriyeti Devleti’ni ve Hükümeti’ni ırkçılıkla ve ayrımcılıkla suçlayanlar büyük bir utanmazlık, sınırsız bir cehalet ve karşı çıkılmaz bir iki yüzlülük içindedirler. Türkiye’deki Türk milliyetçileri, Türk ulusalcıları, Atatürkçüler ve Cumhuriyetçi Hükümetler ne bir kavmi diğerlerinden üstün tutup ayırımcılık yapmıştır, ne bir mezhebi veya dini öne çıkarıp diğerlerini ezmiştir. Buna karşın, Cumhuriyet karşıtı ve Cumhuriyeti ırkçılıkla suçlayan yasadışı siyasi hareketler bizatihi kendileri ırkçı ve kavme dayalı ayrılıkçı bir milliyetçiliği savunmaktadırlar. Devletimiz bütün milletin beraberliğini sağlamaya çalışırken, bu kesimler ülkeyi parçalama, milleti ayrıştırma gayreti içindedirler. Hiç şüpheniz olmasın dünyadaki bütün ayrılıkçı hareketlerin arkasında onları destekler mahiyette dış güçler vardır; bunların çoğunu da emperyalist devletler oluşturur.

Hülasa, bilimsel açıdan, “Ne mutlu Türküm diyene” sloganı da, “Andımız” da, ırkçılık ve ayrımcılık içermez. Tarihsel süreçte Türkiye Cumhuriyeti Devleti birleştirici ve kaynaştırıcı bir milliyetçiliği hedeflemiştir. Problem, bunda ne derece başarılı olduğudur. Son dönemde, Cumhuriyet Hükümetlerinin yaptığı siyasi reformlar bu konudaki eksiklikleri ve hataları giderir mahiyettedir. Cumhuriyet karşıtı ve devlet düşmanı yasadışı hareketler ise, aksine, ayrıştırıcı ve kavmiyetçi bir tavır içindedirler. Şu anda içinde bulunduğumuz ortamda, bunun aksini söyleyenler ya art niyetli ya da cahildirler.

SERBEST DIŞ TİCARET KALKINMAYA ENGEL Mİ?

 

YAYINLAMA: 18 Kasım 2018 - 23:25

İktisat teorisinde egemen anlayışa göre “serbest ticaret herkesin kazandığı” bir oyundur. Yani Sn. Cumhurbaşkanı’nın ifadesi ile “kazan-kazan” stratejisi… Ancak bu görüş, bütün iktisatçıların görüşü değildir. Özellikle kalkınmak zorundaki gelişmekte olan ülkeler için serbest ticaret kalkınma sürecini baltalayan bir özellik içerir. İsterseniz bu konuyu açalım.

Ülkeler neden dış ticaret yaparlar? En genel tabirle serbest dış ticaret ülkelerin kendi kaynakları ile üretebileceklerinden daha fazla refah sağladığı için ülkeler tarafından tercih edilir. Örneğin her ülke belli malları diğerlerine nispetle daha ucuza üretir. Eğer bir ülke serbest ticarete girerse, piyasa sistemi, o ülkeyi en ucuza ürettiği mal ve hizmetlerde daha fazla üretim yapmaya teşvik edeceklerdir. Buna karşılaştırmalı üstünlük adı verilir ve “her ülkenin en ucuza ürettiği mal ve hizmetlerde karşılaştırmalı üstünlüğe sahip olduğu” kabul edilir. Dolayısıyla, serbest ticaretle birlikte her ülke “karşılaştırmalı üstün” olduğu mal ve hizmetleri talep edilenden fazla üretip dışarıya satacak (ihracat) ve diğer ürünleri de –daha ucuz olduğu için- dışarıdan alacaktır (ithalat). Bu sayede bütün ülkelerdeki tüketiciler dünyadaki her malın en ucuzunu tüketecek ve böylece dünya refahı artacaktır. “Kazan – kazan” ile kastedilen budur.

Pekiyi karşılaştırmalı üstünlüğü ne belirler? Dış ticaret teorisinin tamamını bir bütün olarak ele alırsak üç ana etken karşılaştırmalı üstünlüğü belirlemektedir: Ekonomi genelinde ve sektör özelindeki faktör donanımları, teknoloji düzeyi ve tüketici tercihleri.

Dış ticaret teorisinde egemen anlayış Faktör Donanımı Teorisi çerçevesinde şekillenmiştir. Bu teoriye göre karşılaştırmalı üstünlüğün ana sebebi bir ülkedeki üretim faktörlerinin toplamdaki değerleri ve sektörler arasında dağılımıdır. Ülkeler arasında teknoloji farkları olmadığı ve tüketici tercihlerinin de farklılık arz etmediği varsayılır. Teoriyi oluşturan iktisatçılar Eli Heckscher, Bertil Ohlin, Paul Samuetson, Wolfgang Stolper ve Vasili Leontieff’tir.

Faktör Donanımı Teorisi’ne göre ülkeler sermaye-emek oranlarına göre sınıflandırılır. Eğer bir ülke diğer bir ülkeye göre daha fazla kişi başı sermayeye sahipse sermaye bol, daha az kişi başı sermayeye sahipse emek bol olarak tanımlanır. Yine sektörler de kullandıkları sermaye – emek oranına göre sınıflandırılır. Eğer bir sektör diğer bir sektöre göre daha fazla kişi başı sermayeye sahipse sermaye yoğun, daha az kişi başı sermayeye sahipse emek yoğun olarak tanımlanır. İşte bu tanımlamaya dayanarak emek bol ülkeler emek yoğun mallarda, sermaye bol ülkeler de sermaye yoğun mallarda karşılaştırmalı üstünlük sahibidir. Bu teoriye göre, uluslararası iş bölümü piyasa mekanizması kanalıyla emek bol ülkeleri daha fazla emek yoğun mal üretmeleri ve onları dışarıya ihraç etmelerine sevk ederken, sermaye bol ülkeleri daha fazla sermaye yoğun mal üretmeleri ve onları dışarıya ihraç etmelerine sevk edecektir. Bu ise bir kalkınma sorununa yol açmaktadır. Burada “Kalkınma nedir?” sorusunu da yanıtlamak gerekir.

Kalkınma kavramı çoğu zaman büyüme ile karıştırılır. (Hoş, büyüme kavramı da çoğu zaman harcama büyümesi ile karıştırılmaktadır ya; neyse. DMD) Kalkınma bir ülkenin üretim kapasitesindeki artışı, yani büyümeyi, içermekle birlikte aynı zamanda vatandaşların yaşam standartlarındaki gelişmeyi de içerir. Bu ise, insan hakları ve hukuk sistemi, toplumsal ve cinsel ayrımcılık ve benzeri sosyolojik ve hukuki konuların yanı sıra, aynı zamanda tüketicinin satın alma gücü ve gelir dağılımı adaleti gibi iktisadi konular da kapsar. Kalkınmayı bu bağlamda ele alırsak, gelişmekte olan ülkelerin sanayileşmesi ve şehirlileşmesi kalkınma probleminin çözümü için ilk ve en önemli adımdır. Bu da gelişmekte olan ülkelerin sermaye donanımını arttırması zorunluluğunu gerektirir. Ancak serbest ticaret gelişmekte olan ülkeleri daha fazla emek yoğun mal üretimine sevk etmektedir. Yani sermaye donanımını arttırmayı değil, en iyi ihtimalle aynı düzeyde tutmayı teşvik etmektedir. Böyle bir durumda, eğer devletin stratejik bir sanayi politikası olmadan serbest ticaret tesis edilirse, gelişmekte olan ülkenin sermaye donanımını arttırması ve kalkınma sürecine devam etmesi mümkün görünmemektedir.

20’inci Yüzyıl’da 1960’lara kadar bu teori temel öğreti olmuştur. Bu manada da, gelişmekte olan ülkelerde, devletçi ve korumacı politikalarla, önce sermaye birikimi ve belli bir kalkınma düzeyi elde edilmesi, ancak bundan sonra serbest ticaretin tesis edilmesi savunulmuştur. Yukarıdaki teoriye göre serbest ticareti gelişmiş ülkeler savunurken, gelişmekte olan ülkeler korumacı politikalar uygulamalıydılar. Çünkü hiçbir müdahale olmadan serbest ticaret uygulanırsa gelişmiş ve gelişmekte olan ülkeler arasındaki uçurum kapanacağına daha da açılacaktı. Ancak bu durum şimdi farklılaşmaktadır. Başını ABD’nin çektiği gelişmiş ülkelerde popülist milliyetçilikler ve korumacı politikalar yükselirken, başta Çin olmak üzere gelişmekte olan ülkeler serbest ticaret yanlısı tavır almaktadır.

“Batılılar ahmak mı, Hocam? Neden böyle bir şey yapsınlar?” Tabii ki, ahmak değiller; tersine, durumu ve koşulları çok iyi analiz etmektedirler. O zaman, teoride mi bir sorun olduğu insanın aklına gelmektedir. Filhakika, dış ticaret teorisinin egemen anlayışının ihmal ettiği teknoloji düzeyi farklılıkları ve tüketici gelir ve tercihlerindeki farklılıklar ticaretin yapısını değiştirebilecek öneme sahiptir. Ancak, kalkınma açısından genel problemi değiştirmemektedir: Serbest ticaret yüksek teknolojili ülkelerin yüksek teknolojili malları daha fazla üretmesini ve yüksek teknolojiye yatırım yapmasını, düşük teknolojili ülkelerin düşük teknolojili malları daha fazla üretmesini ve düşük teknolojiye yatırım yapmasını teşvik eder. Yani ülkeler arasındaki teknoloji açığı kapanacağına açılır. Polsner, Vernon ve Krugman bu konuya katkıda bulunmuşlardır. O zaman, teoride bir farklılık yoksa bugünkü durumu nasıl açıklayabiliriz? Tek cevap vardır: Küreselleşme…

Küreselleşmenin sağladığı fırsatları iyi kullanan bazı gelişmekte olan ülkeler, kendi kalkınmalarını kendi kaynaklarının sağlayabileceği düzeyin üstüne çıkararak hızlandırmışlardır. Bunu da serbest ticaret şartlarını kullanarak gerçekleştirmişlerdir. Öte yandan, küreselleşmenin sağladığı fırsatlardan istifade edemeyip, bu kaynakları öteye beriye, gösteriş tüketimine harcayan diğer gelişmekte olan ülkeler de, bugün yüksek borç yükünden mustarip durumdadırlar.

KÜRESELLEŞME VE KALKIN(AMA)MA

 

YAYINLAMA: 22 Kasım 2018 - 23:25

Bu ise, birçok iktisatçının, gelişmekte olan ülkelerde serbest dış ticareti bir süreliğine ertelemeyi savunmalarına yol açmıştı. Bu “bir süre” ile kastedilen mezkûr ülke belli bir sermaye birikimini sağlayana kadar gereken süreydi. Bu yüzden, teoriye göre, gelişmekte olan ülkeler “korumacı” politikaları, gelişmiş ülkeler de “serbest dış ticareti” savunmalıydılar. Ancak bugün tam tersi bir durum vardır. Yani, gelişmiş ülkeler “korumacı” politikaları, gelişmekte olan ülkeler de “serbest dış ticareti” savunmaktalar. Bu çelişkinin sebebi teorinin yanlışlığı değildir, ama teorinin geçerli olduğu şartlar değişmiştir. Bugün, değişen bu şartları “Küreselleşme” genel kavramıyla tanımlıyoruz.

Küreselleşmenin birçok tanımı vardır. Bu tanımlardan “Dünya küçük bir köy oldu!”, “İletişim devrimi başladı!”, “Dünya devleti ve dünya vatandaşlığı” gibi bir takım sloganlar da üretilmiştir. Gerçekte küreselleşme bu sloganlarda simgelenen bütün insanların daha önce olmadığı büyüklük ve hızda bütünleşmesini içerdiği kadar, insanların daha önce olmadığı kadar bencilleşmesi ve bireycileşmesini, toplumların hızla ayrışmasını, aile değerlerinin ve dayanışmanın ortadan kalkmasını da içermektedir. Yani, küreselleşme kendisi ile aynı yönde olanlar kadar kendisi ile çelişen ve çatışan eğilimleri de beslemektedir. Fakat burası işin “laf salatası” olan kısmıdır. İktisatçılar için küreselleşmenin tanımı hem daha tekniktir hem de bir iktisatçının küreselleşme konusuna ilgisi çok farklı alanlardadır. İsterseniz bunları özetleyelim.

Küreselleşme, güncel haliyle, “devletlerin resmi iradelerinden bağımsız olarak kendiliğinden piyasa şartlarında oluşmuş, sanayi ürünleri ile hizmetlerde serbest ticarete ve her türlü sermayenin ve enformasyonun ülkeler arasında sınırsız dolaşımına dayanan dünya çapında bir yarı-ortak pazara” intibak sürecidir. Yarı ortak Pazar ile “emek yoğun mallar ve tarım ürünlerinde ticaretin engellemelere maruz kalındığı ve yüksek kalifiye emek dışında emeğin serbest dolaşımının olmadığı” kastedilmektedir. Yani ülkeler arası haber akışları sınırsız ve anlık, ülkeler arası para akışları (tabii ki para çıkışları da) kontrolsüz, ülkeler arası fiziki sermaye hareketlerinin serbest olduğu ve büyük çoğunlukla sanayi ürünlerinin serbest ticaretinin olduğu dünya çapında bir bütünleşme süreci… Pekiyi bu ticareti nasıl etkiler? Arz edeyim…

Hatırlayacaksınız, dış ticaret teorisinin egemen anlayışı ülkeler arası ticareti “karşılaştırmalı üstünlüğe” dayandırmaktaydı. Yani sermaye bol – gelişmiş ülkeler sermaye yoğun mallarda, emek bol – gelişmekte olan ülkeler de emek yoğun mallarda ihracat yapaktaydılar. Burada, en önemli varsayım ülkeler arası faktör hareketlerinin ve ülkeler arası teknoloji farklarının olmaması idi. Bu şu anlam gelir: Alman firmaları fabrikayı Almanya’da kurup, ürettikleri malları dışarı satarken, Çin’de veya Türkiye’de fabrika kurup üretim yapamazlar! Bu varsayım, 1950’ler, 60’lar hatta 70’ler için geçerlidir, ama 2000’ler sonrası için anlamsızdır. İkinci varsayım olarak da, Almanya’daki bir otomotiv firmasının üretim teknolojisi ve know-how (bilgi - beceri) düzeyi Türkiye’deki bir otomotiv firması ile birebir aynıdır. Bu varsayımlar, hem kendi zamanlarına uygundurlar hem de ülkelerin ve sektörlerin sermaye emek yapısını veri olmasını sağlarlar. Zaten teoride anlatılan dış ticaret sebebi de ülke ve sektörlerin sermaye emek oranlarındaki farklılıklardan oluşan karşılaştırmalı üstünlüklerdi. Bugün, sermayenin ülkeler arası sınırsız hareketi her bir ülkenin sermaye emek oranını ve dolayısıyla karşılaştırmalı üstünlüklerini değiştirmektedir. Bu durumun ülkeler arası teknolojik farkların olup olmamasına bağlı olarak iki farklı sonucu olacaktır.

a- Ülkeler arası Teknoloji Farkları Yoksa: Egemen iktisat anlayışının tutucu ve bağnaz modellerinde, ki bu modelleri ortaya atanlar sistemin nimetlerini yiyen iflah olmaz küreselleşme taraftarı ve serbest piyasacı iktisatçılardır, ülkeler arası teknoloji farkları yok sayılır. Bu durumda, gelişmiş ülkelerde fazla olan sermayenin getirisi – kârlılığı düşükken, gelişmekte olan ülkelerde fazla olan sermayenin getirisi – kârlılığı yüksektir. Bu yüzden her türlü sermaye gelişmiş ülkelerden gelişmekte olan ülkelere akacaktır. Bu süreç, gelişmiş ülkelerle gelişmekte olan ülkelerin sermaye emek oranları eşitlenene kadar devam eder. Ülkeler arası karşılaştırmalı üstünlükler giderek azalır ve dış ticaret için bir gerekçe kalmaz. Yani, egemen iktisat göre, ülkeler arası sermaye hareketleri dış ticareti ikame eder ve zaman içerisinde dünya ticaret hacmi daralır. Ülkeler arası gelişmişlik farkları da çok azalır. Bu modeli kullanarak bizim gibi ülkelere demektedirler ki, “Ne uğraşıyorsunuz yatırımlarla, kalkınmayla arkadaşım! Bakın Almanlar, Japonlar gelecek fabrika kuracak, yabancı bankalar kredi ve kredi kartı verecek, teknoloji getirecek; siz de oturduğunuz yerde zengin olacaksınız!” Ama Vehbi’nin kerrakesi öyle değildir. Ülkeler arası teknoloji farkları muazzamdır.

b- Ülkeler arası Teknoloji Farkları Varsa: Ülkeler arası teknoloji farkları varsa, o zaman işler değişmektedir. Bu durumda yüksek teknolojili ülkeler teknoloji yoğunluğu yüksek mallarda, düşük teknolojili ülkeler de teknoloji yoğunluğu düşük mallarda karşılaştırmalı üstün olacaktır. Bu durumda dünyadaki küresel bankacılık sistemi finansal sermayeyi (yani fon ve kredileri) paylaştırırken, gelişmiş ülkelerde teknoloji yoğunluğu yüksek sektörlere yatırımı desteklerken, gelişmekte olan ülkelerde de teknoloji yoğunluğu orta düzeyde sektörlere yatırımı destekleyecektir. Öte yandan az gelişmiş ülkelerde de teknoloji yoğunluğu düşük sektörlere yatırım finanse edilecektir. Benzeri şekilde, büyük uluslararası firmalar, gelişmiş ülkelerde teknoloji yoğunluğu yüksek sektörlere, gelişmekte olan ülkelerde teknoloji yoğunluğu orta düzeyde sektörlere ve az gelişmiş ülkelerde teknoloji yoğunluğu düşük sektörlere yatırım yapacaktır. Yani şu olacaktır: Almanya “nano teknoloji” gibi yeni teknolojilere yatırım yapıp büyük katma değer içeren uzay sanayi, kimya sanayi, elektronik makine teçhizat ve robot imalatında uzmanlaşırken, Türkiye araba kaportası, patenti yabancılarda olan beyaz eşya ve benzeri üretiminde ve örneğin Tanzanya da – işi yapan yabancı şirketler olmak şartıyla- atlet – don – patiska üretiminde uzmanlaşacaktır. Zengin daha zengin, fakir daha fakir olacaktır.

Dünyada hakim olan akademi ve matbuat, sanki “a” şıkkı geçerli imiş gibi yazıp propaganda yapmaktadır, ancak buna mukabil, “b” şıkkının geçerli olacağını da bilmektedirler. İşte bu ahval ve şerait içerisinde, gelişmekte olan ülkelerin bazılarında merkezi hükümetler büyük KİT’lerle sermaye birikimini yüksek teknolojili sektörlerde arttırmakta, büyük yabancı firmaların yüksek teknolojili yatırım yapmasını teşvik etmektedir. Bu ülkeler, küreselleşmenin yol açtığı şartları politika vasıtasıyla değiştirip kendi kalkınma hızlarını arttırdılar. Karşılaştırmalı üstünlüklerini değiştirip, gelişmiş ülkelere rakip oldular. Onların yarattığı rekabettir ki, Trump ve avenesine kabus gördürmekte ve serbest ticaret karşıtı korumacı politikalara yönelmelerine neden olmaktadır.

Bir de küreselleşmeye teslim olan gelişmekte olan ülkeler vardır. Bunlar “piyasa gerçeklerine” iman etmiş, “piyasa profesyonellerini” peygamber kabul etmiş, Mevlana gibi kapılarını herkese hoşgörüyle açmış, küresel sermayenin onlara biçtiği rolü tevekkülle kabul etmişlerdir. Bu ülkeler de, serbest ticaret yanlısıdır. Ama bu serbest ticaret onların kalkınmasını değil, müstevlilerin onlara biçtiği rolün pekişmesini sağlar. Patronlar emperyalistlerin küçük ortağı, yöneticiler emperyalistlerin tezgâhtarı ve çalışanlar da emperyalistlerin uşağı / paryası olmaya devam eder. Böyle olunca da, bu tip gelişmekte olan ülkelerde şairler hüzünle karışık bir yakarıyı dillendirirler. Tıpkı Necip Fazıl Kısakürek gibi:

“ Vicdan azabına eş, kayna kayna Sakarya,

Öz yurdunda garipsin, öz vatanında parya!”

SANATIN EKONOMİ POLİTİĞİ- I

 

YAYINLAMA: 25 Kasım 2018 - 23:40

Kara kalem resim çizerim. Kendi kendime ney üflemeyi öğrendim. Her ne kadar bir müzisyen olmasam da, hem Batı hem de Türk müziği notalarını okur ve ses sistemlerini bilirim. İlk okuldan beri sıkı bir roman okuyucusuyum. Sinema ve opera da en heyecanla takip ettiğim sanatsal faaliyetlerdir. Bugün istedim ki, sanat ürünlerinin ve sanat eseri piyasalarının ekonomi politiğinden bahsedeyim.

Her çeşit sanat insan topluluklarının boş zaman faaliyetleri ile paralel gelişir. İnsanların en eski çağlarından beri zorunlu ihtiyaçları barınma, giyinme, beslenme ve üremeden oluşmaktadır. İnsanlar çevrelerindeki diğer canlılara göre fiziki açıdan daha zayıf olmalarına rağmen yüksek beyin kapasitelerinin sağladığı iki temel fonksiyona sahiptirler: Topluluklar halinde örgütlenme ve sahip oldukları bilgiyi gelecek kuşaklara aktarma. Her iki fonksiyonun da zorunlu olarak iletişim gücüyle bağlantılı olduğu bilinmektedir. İnsanlar güçlü iletişim yetenekleri ile çok sayıda bireyden oluşan grupların tek bir organizma gibi yönlendirilmesini sağlayabilmişlerdir. İkinci olarak, yine iletişim yetenekleri ile kuşaktan kuşağa bilgi ve tecrübeler aktarılarak uygarlığın gelişimi sağlanmıştır. Sanat ve çeşitli sanat eserleri, işte, iletişimi sağlayan araçlardandır.

İletişimin batı dillerinde karşılığı olan “communication” Latince paylaşmak anlamına gelen “communicare” fiil kökünden türetilir. İletişim bir birey veya gruptan diğerine ortak kullanılan işaret ve sembollerle ve göstergebilimsel kurallar çerçevesinde anlam ve bilgi aktarımıdır. İşte sanatın ilk ortaya çıkışı belki de insanların zorunlu ihtiyaçları olan barınma, giyinme, beslenme ve üremenin temini için grup halinde hareket etmelerini sağlayacak iletişim araçlarının gelişmesi ile ortaya çıkmıştır. İlk avcı toplayıcı toplumların hayatı doğada buldukları av hayvanları ve meyvelerin tüketilmesi ile sağlanmaktaydı. Nitekim, bugün, Göbeklitepe’de bulunan insanlık tarihinin bilinen ilk tapınağı avcı – toplayıcı toplulukların doğadaki canlıların betimlenmesine dayanan yüksek bir sanat kabiliyetini göstermektedir. Ayrıca bu dönemde topluluğun örgütlülüğü için ilk müzik eserlerinin – basit şarkılar biçiminde olsa da- üretildiği tahmin edilmekte, diğer gruplar ve gelecek kuşaklarla iletişimi sağlayan birçok mağara resmi örnekleri keşfedilmektedir.

İlk tarım toplumları ortaya çıktığında, antropologların arkeolojik bulgulara dayandırdıkları kendi varsayımlarına göre, insanlar arasında her türlü sanatın da hızla geliştiği düşünülmektedir. Bunun sebebi, tarımla birlikte insanlar kendi ekosistemlerini oluşturmaya başlamışlar, hem düzenli aralıklarla hem de kişi başı çok daha yüksek miktarda gıdaya, sürekli barınaklara kavuşmuşlardır. Tarım ekonomisi toplumlarda iş bölümü vasıtasıyla daha az çalışarak daha yüksek refaha kavuşma imkânı sağlamıştır. Bu ise her bir insan için ilk defa boş zaman olgusunu ortaya çıkarmıştır. Bu ilk yerleşim birimlerinde, akşam ateş başında hikaye anlatanlar ilk tiyatrocular, ilk müzik aletleri (kaval ve basit telli çalgılar) ile şarkılar söyleyen ilk müzisyenler, tapınaklarda resim çizen ve heykel yapan ilk ressam ve heykeltraşlar çıkmıştır. Tapınak demişken, sanatın gelişmesine en büyük katkı da dini örgütlenmeden gelmektedir. Din adamlarının topluma verdikleri mesajı etkili kılabilmek için şiir ve müzikten yararlandıkları, ibadet yerlerinde görsel sanatlar vasıtasıyla uhrevi bir ortam oluşturdukları bilinir. Bizim kendi dini ibadetlerimizi bir hatırlarsak, camilerimizi bir düşünürsek ne dediğimi anlarsınız.

Tarım ekonomisi geliştikçe ve idari birimler büyüdükçe, ilk tarım toplumlarındaki komünal yaşam sınıflı bir toplum yapısına evrilmiştr. Sınıflı toplum yapısı hem toplum içinde iş bölümünün daha keskin hatlarla belirlenmesi, hem de din adamları ve aristokratlardan oluşan bir üst elit oluşmasına sebep olmuştur. Sümer ve Mısır’dan Sanayi Devrimi’nin başlangıcına kadar sanatın içeriği ve sanat eserleri talebi bu yapıya göre belirlenmiştir. Bu dönemde her türlü sanat iki ayrı gruba ayrılmaktaydı: Yüksek zümre sanatları ve halk sanatları. Sınıflı tarım toplumlarında elde edilen artı değerin büyük kısmı yönetici elit olan aristokrat ve rahipler sınıfının elinde toplanmaktaydı. (Not: Bizde resmen din adamları sınıfı olmadığı için fiilen tarikat şeyhleri ve aristokrat sınıfı olmadığı için de yüksek bürokratlar bu yüksek eliti oluştururlardı, DMD). Bu yüksek zümre mensupları hem yüksek gelire hem de daha fazla boş zamana sahiptiler. Böyle olunca, bu yüksek zümreye çalışan saray sanatkârları ortaya çıktı. Saray sanatı, bugün her toplumda “klasik” olarak tanımlanan elit sanat eserlerini üretti. Burada başta şiir ve müzik olmak üzere, resim, güzel yazı, heykel ve mimari gelişti.

Öte yandan emekçi kitlelerin de, sahip oldukları gelir düzeyine ve boş zamana uygun olan, daha basit ama daha içten bir sanat gelişmeye başladı: Halk sanatı. Yüksek zümre sanatı daha soyut bir anlatıma, daha gösterişli ve doğadan daha kopuk bir üslûba sahipken, halk sanatı gayet somut gerçekleri daha yalın ifade eden ve doğayla iç içe bir sanat anlayışını ifade etmekteydi. Söylemeye gerek yok, klasik sanatçılar veya saray sanatçıları yüksek gelir elde ederken saraydakilerin gözünde çok bir itibar sahibi değillerdi. Öte yandan halk sanatçıları basit emekçiler gibi düşük bir gelir düzeyine sahip olmakla birlikte emekçi kitlelerin gözünde yüksek bir itibara sahip olmuşlardı. Bugün Baki’yi, Fuzuli’yi, Levni’yi, Meragi’yi sadece bu sanatların uzmanları takip edebilirken, Yunus Emre’yi, Kaygusuz Abdal’ı, Karacaoğlan’ı hepimiz anlayabiliriz ve bu halk sanatçıları hepimiz için halk kimliğini oluşturan büyük şahsiyetlerdir.

Sanayi Devrimi ve Kapitalizme geçince sanatın mahiyeti de değişmiş. Sanat hem kitle iletişiminin bir belirleyicisi hem onun tarafından belirlenen bir mahiyete ulaşmıştır, hem de kapitalist toplumda gelişen siyasi ve felsefi görüşlerin iletilmesinde bir araç haline gelmiştir. İsterseniz bunu da Cuma’ya tartışalım…

SANATIN EKONOMİ POLİTİĞİ - II

 

YAYINLAMA: 29 Kasım 2018 - 23:30

Bu yazıda ise Sanayi Devrimi ve Kapitalizme geçince sanatın mahiyetinin nasıl ve ne yönde değiştiğini inceleyeceğim. Bu bağlamda ekonomik sistem ve sanat ürünlerinin birbiriyle karşılıklı etkileşim içinde olduklarını da göreceğiz.

Analize geçmeden önce önemli bir noktayı hatırlayalım. Sanat talebi boş zaman faaliyeti olarak geçmektedir ve bu da insanların çalışma saatleriyle doğrudan bağlantılıdır. Buna ek olarak, sanat talebi dini zümrelerin ibadet ritüellerine dair taleplerine ve yönetici elitlerin kendi şahsi isteklerine de bağlıdır. Aynı zamanda sanatın –özellikle sesli ve yazılı sanatların- bir iletişim aracı olduğu da unutulmamalıdır. Sanat eseri arzı ise, genel anlamda, diğer mal ve hizmet arzlarından farklı olarak yegane – tek (ing. unique) bir ürünü içerir. Buna göre her sanat eseri kopya edilemeyecek tek bir üründür, arzı bu manada fiyattan bağımsızdır. Dolayısıyla sanat eserinin fiyatı tamamen talebe bağlıdır.

Kapitalizm öncesinde, bir sanat eserleri piyasasından bahsetmek gerekirse bu sadece yüksek zümre sanatı için geçerli olabilir. Halk sanatı, karşılığında belki içecek bir tas çorba veya yatacak yer alınan, şairlerin ve çalgıcıların (bizde aşıklar ve ozanlar) icra ettiği, çoğunlukla nesilden nesile geçerek dönüşen anonim eserlere dayanırdı. Yerleşik köylüler olsun, konar göçebe yarı-göçebeler veya göçebeler olsun, halk kitlelerinin yüksek zümre mensupları gibi resim ve heykel veya yüksek zümre – saray şiiri benzeri eserlere ne ihtiyacı vardı, ne bunları tüketecek boş zamanları ne de satın alacak gelirleri vardı. Öte yandan, yüksek zümre sanatı yönetici elitler veya dini uluların taleplerine göre şekillenmekteydi. Örneğin Bach’ın Brandenburg Konçertoları Klasik Batı Müziğinin temellerini atan eserler olarak bilinmesine rağmen aslında Brandenburg Elektör’ünün şahsi siparişiyle bestelenmişti ki, bu zat, sonradan Alman İmparatorluk Hanedanı’nı olacak Hohenzollern Sülalesinin atasıdır. Yine örneğin Shaekspeare’in eserleri ancak yüksek zümre tarafından bilinirdi; bunun sebebi okuma yazma oranının çok düşük olması, bu oyunların sahnelenmesi için gerekli olan mekanların bulunmaması ve benzeridir. Bach’ın Passion’ları kilise müziği ve sonradan Klasik Batı Müziği için çok önemli temelleri oluşturmuşken, aslen kendisinin de bir mensubu olduğu din adamları sınıfının ayinlerde kullanması için bestelenmişti. Benzeri şekilde bizde, Mevlevi ayinleri Klasik Türk Müziği’nin temellerini oluşturmaktadır. Yine divan şiiri ve nesri saray mensuplarına ithafen yazılır ve yine saray mensupları tarafından satın alınırdı. Örneğin Baki’nin Kanuni Mersiyesi veya sarayda icra edilen fasıllar gibi. Mimariden hüsn-ü hatta, minyatürden ebruya diğer bütün güzel sanatlar yönetici elitlerin himayesinde gelişmiş, yönetim merkezi olan şehirlerdeki yüksek gelir grubundaki sınıflar tarafından talep edilmiştir.

Burada Türk sanatında, Batı’dan farklı olarak bir noktaya temas etmek gerekir. Batı’da din, Kapitalizm ortaya çıkana kadar çok sert bir ruhban sınıfı tarafından idare edilmiştir ki, bunlar aynı zamanda, yönetici hiyerarşinin üst basamaklarında da bulunmaktaydılar. Dolayısıyla dini eserlerin halkla temas etmesi ve halk sanatıyla sentezlenmesi mevzu-u bahis değildi. Buna karşın Türk toplumunda Sünniliğin vaz ettiği toplum modelinde bir din adamları sınıfı yoktur, aksine, din adamları yönetici otoriteye – devlete bağlı birer memurdan ibarettir. Ruhban sınıfı geleneği çok kuvvetli olan Türk boylarında bu ruhban sınıfı ihtiyacı, Sünni toplum modeliyle kavga etmeden tasavvuf vasıtasıyla gelişmiştir. Yani halkın kendi talepleri çerçevesinde tekkeler bünyesi ve etrafında oluşan bir sanat oluşmuştur. Batıda dini sanat eserlerinin halk geleneğiyle uzaktan yakından alakası yokken bizde tasavvuf musikisi, tekke edebiyatı halk sanatı ile saray sanatı arasında bir köprü vazifesi görmüştür. Tabii, önemli bir noktayı da belirtmeden geçmeyelim: İslam’daki tevhit inancı gereğince heykel ve resim yapılmaması, dini/mistik bir talebe dayanan tasavvuf geleneğinde de geçerlidir. Köylü ve göçebe halkın da böyle bir talebi olmamıştır. Ancak müzik ve edebiyatın hem halk kültürünün yaşaması hem de dağınık göçebe gruplarının iletişimi açısından önemi açıktır.

Kapitalizm, geniş halk kilelerinin sanayi üretiminin merkezlerinde toplandığı bir süreç başlattı. Bu ise yeni bir tip şehrin oluşmasına yol açtı. Bu şehirde sadece yönetici elitlerin bulunmadığını, hatta bu zümrelerin azınlığa düştüğünü, sanayi işçilerinin oluşturduğu yeni bir sınıfın gelişmeye başladığını görmekteyiz: İşçi sınıfı veya proletarya. Üretim nasıl kitleselleştiyse, tüketim de kitleselleşmekteydi. Dahası çoğunluğu oluşturan işçi sınıfı için de kitleselleşmiş bir sanata ihtiyaç ortaya çıkıyordu. Kapitalizmin ilk evrelerinde ki, 18’inci yüzyılı içerir, klasik sanat anlayışında bir değişim olmadı, çünkü emek sömürüsü çok yüksekti ve proletaryanın kitleselleşmiş sanatı talep edecek geliri yoktu. Bunların sanatla irtibatı ancak kiliselerde sağlanıyordu. Ancak zamanla, özellikle 19’uncu yüzyılda, hem proletaryanın geliri yükselmeye başladı, hem kitleselleşmiş milli eğitimin tornasından geçmeye başladılar ve hem de çalışma saatleri git gide düşmeye başladı. İşte bu çağda, halk müziği ve şiirinden esinlenen, her toplumun kendi yerel özelliklerini ve toplumsal psikolojisini içeren Romantizm akımı ortaya çıktı. Romantik akım plastik sanatlar, edebiyat ve müziğin geniş halk kitlelerine yayıldığı (matbaalarda basılan binlerce kitap, büyük konser salonları ve müzeler) ve her toplumun milli kültür değerlerini yansıtarak birbirinden farklılaştığı milli sanat eserlerine de yol açtı. Bu devir Romantizm’in olduğu kadar idealizmin (ülkücülük) ve milliyetçiliğin de yükselme çağıydı.

Proletaryanın, her ne kadar eskiye nazaran daha iyi durumda olsa da, hayat şartlarının çok iyi olduğu söylenemezdi. Bu ise kaçınılmaz olarak, daha önce tarım toplumlarında rastlanmayan bir şekilde sömürülen sınıfın savunusuna dayalı siyasi akımların oluşmasına zemin hazırladı: Sosyalim ve türevleri. Artık sanat, sadece estetik veya dini kaygılarla değil, ama sanayi toplumunda siyasi görüşlerin savunusu için de kullanılır hale eldi. Öyle ki, 19’uncu asırda yetişen büyük siyasi liderler çoğunlukla sanatçılardan oluşmaktaydı. Bu ise sanatın bir muhalefet işlevi üstlenmesine neden oldu. İktidarların da eli armut toplamadığı için, iktidar yanlısı siyaset akımları da sanata yansıdı.

Özetleyecek olursak, 19’uncu yüzyılla birlikte, geniş halk yığınlarına ulaşan bir sanat eserleri piyasası ortaya çıkmış ve sanattan ----saraya dalkavukluk yapmadan – ciddi paralar kazanma şansı doğmuştu. Öte yandan, siyasi düşünceler, yükselen milliyetçilik ve sosyalizm akımları sanatın hem siyasileşmesine hem de dünyevileşmesine yol açmıştı. Bu da, sanat eserlerinin hem arzı hem de talebi üzerinde dinin belirleyiciliğini azaltmıştı. Yani sanat hızla sekülerleşmeye başlamıştı. Buradan Pazartesi devam edelim.

SANATIN EKONOMİ POLİTİĞİ - III

 

YAYINLAMA: 02 Aralık 2018 - 23:40

Kapitalist öncesi çağda, halk sanatı dikkate değer büyüklükte bir sanat eserleri piyasasına sahip değilken, bu piyasa neredeyse tümüyle yüksek zümre sanat eserleri piyasasından müteşekkildi. Eserleri talep edenler yönetici elitler ve yüksek gelir grubuna mensup alıcılar iken, sanatı arz edenler de, yine bu yönetici merkez etrafında toplanmış saray sanatçıları idi. Özellikle 19’uncu yüzyıldan itibaren sanat eserleri piyasaları daha geniş bir alıcı sayısına, dolayısıyla, daha yüksek bir talebe sahip olmaya başladı. Çünkü, sanayi kapitalizminin getirdiği yüksek üretim düzeyi, şehirlerde artan iş bölümü süreci ister istemez orta sınıfların yükselmesine götürecekti. Orta sınıfla kastımız, genel olarak beyaz yakalı çalışanlar – avukat, doktor, öğretmen, mühendis, subay, bürokrat, bankacı, muhasebeci gibi hizmet sektöründeki nitelikli iş gücü – iken aynı zamanda kendi işyerinin sahibi küçük tüccar ve esnafı da kapsamaktadır. İşte bu kesimler, hem soyutluk düzeyi daha yüksek klasik sanatları anlayabilecek eğitim düzeyine hem de bunları satın alabilecek gelire sahipti. Burada unutulmaması gereken bir nokta, sanat üretiminin kitleselleşmesi demek, müzeler, konser salonları ve matbaalar sayesinde her türlü sanat eserinin kitlelerle buluşabilmesi demekti. Bu ise sanat eserinin birim fiyatının düşmesine yol açıyordu. Mesela Da Vinci’nin bir tablosuna sahip olan biri onu diyelim 10 milyon TL’ye satabilir, ya da tabloyu 3 aylığına bir müzeye verebilir. Müzeye giriş ücreti 100 TL’den günde 200 kişi müzeyi ziyaret etse, günde 20 bin TL ve bu da üç ayda 1 milyon 800 bin TL eder. Tablonun sahibi hem tablonun mülkiyetini korur hem de 3 ayda diyelim ki 500 bin TL’lik bir kiralama geliri elde eder. Müze hiçbir masrafa girmeden 1 milyon TL üstünde para kazanır. Vatandaş da 100 TL gibi cüz’i bir ücretle bir Da Vinci’yi çıplak gözle seyretmiş olur. Yani hem sanat eseri fiyatları düşmekte hem de sanat eserinden elde edilen toplam getiri artmaktaydı. Bu durum neye yol açtı? Özetleyelim:

Eskiden sadece yüksek yönetici sınıfların ulaşabildiği sanat eserlerine artık orta sınıflar ve bir kısım proletarya da ulaşabilmekteydi. Bu toplumsal refahı arttırmıştır. Aynı zamanda sanat eserinin piyasaya düşmesi ve metalaşması anlamına gelirdi.
Sanat eseri üreticileri yani sanatçılar artık sadece yönetici sınıfların talebini değil ama geniş halk yığınlarının talebine göre de üretim yapabilir hale geldi. Bu ise, sanatı, yüksek yönetici zümrelerin tekelinden çıkardı. Yani sanatçılar artık saraya dalkavukluk yapmak zorunluluğunda değildi. Sanat eseri de halka mal olmaya başlamış, popülerleşmişti.
Sanatçılar için artık dini konulu eserler yanında din dışı konulu eserler de ciddi bir gelir kaynağı teşkil etmekteydi. Örneğin edebiyatta trajedi ve komedi klasik dönemde de var iken, bilim kurgu, polisiye ve korku türleri bu dönemde ortaya çıktı. Halk müziği melodileri revize edilerek büyük senfoni orkestraları vasıtasıyla geniş kitlelere ulaşan Romantik eserler yapıldı. Yani sanat sekülerleşmeye başladı.
Ülkelerin her birinde hem sanatın kitleselleşmesi hem de sekülerleşmesiyle birlikte o ülkeye has ayırt edici özellikleri olan sanat tarzları gelişmeye başladı. Yani sanat millileşti.
Kapitalist toplumlarda, eşitsiz servet ve adaletsiz gelir dağılımı sonucunda oluşan kaçınılmaz iç çelişkilerin sanata yansıması olarak sanat eserleri –özellikle- muhalif ideolojileri yansıtır hale geldi. Yani sanat siyasileşti.
Buraya kadar anlattıklarımız 19’uncu Yüzyıl sanayi toplumlarında sanatın metalaşması, popülerleşmesi, millileşmesi, sekülerleşmesi ve siyasileşmesi sürecidir. Pekiyi 20’inci yüzyıldan bu güne ne oldu? Kısaca özetleyelim:

Sanatçılar açısından sanatın kitleselleşmesi, yüksek gelir ve bununla birlikte bireyselleşmeyi de beraberinde getirdi. Sanatçılardan bir kısmı genel toplumun anlayışının tersine sanat tarzlarını benimsediler. Yani, iktisadi terimle sanatta inovasyona gittiler. Tabii bunlardan sadece çok azı – deha sahibi sanatçılar- başarılı oldu. Bunlar toplumların düşünce ve beğeni kalıplarının dışında yaptıkları eserlerle yeni sanat akımlarının kurucusu oldular. Picasso, Dali, Mahler, Virginia Woolf vb. Bizde de, şiirde Garip Akımı veya İkinci Yeni bunun örneğidir. Ancak bu sanatçıların eserleri yüksek eğitimli bir grup dışında halka çok nüfuz etmedi. Öte yandan diğer bir kısım sanatçılar kitlelerin talebine uygun popüler eseler vermeye başladı. Bu da on yıllar içinde sanatın gitgide bayağılaşmasına ve alt düzeye inmesine yol açtı. Bugün gerek edebiyat ve müzikte, gerekse sinema gibi görsel sanatlarda bu iki akımın varlığını görmekteyiz. Bir başka önemli trend de, sanat eserlerinde –özellikle sinema ve müzikte- bayağılaşmanın artarak sürdüğünü söyleyebiliriz. Örneğin müzik ya cahil ve ezilmiş halk kitlelerin ilkel duygularını seslendirmekte – bizde Arabesk, ABD’de Rap gibi- ya da küreselleşmenin getirdiği milliyetsiz ve köksüz bir dejenerasyonun göstergesi – pop müzik- olmaktadır. Şiir bitmiştir, roman milli kahramanlardan tarihi şahsiyetlere kadar herkesi ucuz fantezilerinin esiri olarak çizen bayağı müstehcen eserlere kadar düşmüştür. Sinema ise ya aşırı müstehcenlik dolu dramlara ya da eğitimsiz lümpenleri cezbedecek küfür ve argodan beslenen komediye dayanmaktadır.

Sanatın kitleselleşmesi ve siyasallaşması, ülke yönetimlerinin de gitgide halk oyuna daha fazla dayanır hale gelmesi, partilerin siyasi propaganda ve kitle iletişim aracı olarak sanat eserlerini kullanmasının önünü açtı. Hitler ve Wagner, Stalin ve Shostakovitch, bizde sol partiler ve Nazım Hikmet, geçmişte Livaneli ve SHP, günümüzde Erdoğan ve Dombra bunun örneğidir. Aynı zamanda bazı sanatçılar bazı düşünce akımlarını eserleri ile yönlendirebilme gücüne kavuştular: Necip Fazıl’ın milliyetçi ve muhafazakârlar, Nazım Hikmet’in solcular, Tevfik Fikret’in Batıcılar, Mehmet Akif’in İslamcılar ve Atsız’ın Türkçüler üstündeki etkileri gibi…

Teknolojik gelişme sanat eserlerinde insan emeğinin değerini düşürdü. Özellikle müzik ve sinemada bu çok net temaşa edilmektedir. Beşinci sınıf pavyon şarkıcısı kalitesindeki bir solist stüdyoda bilgisayar oyunları ile sesindeki pürüzleri silebilmekte, canlı performans diyerek çıktığı sahnede playback yapabilmektedir. Filmlerde ve dizilerde gitgide daha fazla bilgisayar efekti kullanılmakta, buna bağlı olarak insanların emeği daha çok açık saçık sahnelerdeki cüretkârlığı (utanmazlık mı diyelim? - DMD) ve performansı ile ölçülmektedir.

Böyle bir ortam kıyamet ortamına benzemektedir. Dünya değişirken, yeni bir üretim teknolojisi her şeyi alt üst ederken bu gelişmeler normaldir, denebilir. Ama bence kantarın topuzu biraz değil bayağı kaçmıştır. Sanat genelde insanlık için, özelde milletler için güzeli bulma ve sergileme uğraşıdır. Yoksa çirkinlik ve bayağının teşhiri değil…

SANATIN EKONOMİ POLİTİĞİ - III

 

YAYINLAMA: 02 Aralık 2018 - 23:40

Kapitalist öncesi çağda, halk sanatı dikkate değer büyüklükte bir sanat eserleri piyasasına sahip değilken, bu piyasa neredeyse tümüyle yüksek zümre sanat eserleri piyasasından müteşekkildi. Eserleri talep edenler yönetici elitler ve yüksek gelir grubuna mensup alıcılar iken, sanatı arz edenler de, yine bu yönetici merkez etrafında toplanmış saray sanatçıları idi. Özellikle 19’uncu yüzyıldan itibaren sanat eserleri piyasaları daha geniş bir alıcı sayısına, dolayısıyla, daha yüksek bir talebe sahip olmaya başladı. Çünkü, sanayi kapitalizminin getirdiği yüksek üretim düzeyi, şehirlerde artan iş bölümü süreci ister istemez orta sınıfların yükselmesine götürecekti. Orta sınıfla kastımız, genel olarak beyaz yakalı çalışanlar – avukat, doktor, öğretmen, mühendis, subay, bürokrat, bankacı, muhasebeci gibi hizmet sektöründeki nitelikli iş gücü – iken aynı zamanda kendi işyerinin sahibi küçük tüccar ve esnafı da kapsamaktadır. İşte bu kesimler, hem soyutluk düzeyi daha yüksek klasik sanatları anlayabilecek eğitim düzeyine hem de bunları satın alabilecek gelire sahipti. Burada unutulmaması gereken bir nokta, sanat üretiminin kitleselleşmesi demek, müzeler, konser salonları ve matbaalar sayesinde her türlü sanat eserinin kitlelerle buluşabilmesi demekti. Bu ise sanat eserinin birim fiyatının düşmesine yol açıyordu. Mesela Da Vinci’nin bir tablosuna sahip olan biri onu diyelim 10 milyon TL’ye satabilir, ya da tabloyu 3 aylığına bir müzeye verebilir. Müzeye giriş ücreti 100 TL’den günde 200 kişi müzeyi ziyaret etse, günde 20 bin TL ve bu da üç ayda 1 milyon 800 bin TL eder. Tablonun sahibi hem tablonun mülkiyetini korur hem de 3 ayda diyelim ki 500 bin TL’lik bir kiralama geliri elde eder. Müze hiçbir masrafa girmeden 1 milyon TL üstünde para kazanır. Vatandaş da 100 TL gibi cüz’i bir ücretle bir Da Vinci’yi çıplak gözle seyretmiş olur. Yani hem sanat eseri fiyatları düşmekte hem de sanat eserinden elde edilen toplam getiri artmaktaydı. Bu durum neye yol açtı? Özetleyelim:

Eskiden sadece yüksek yönetici sınıfların ulaşabildiği sanat eserlerine artık orta sınıflar ve bir kısım proletarya da ulaşabilmekteydi. Bu toplumsal refahı arttırmıştır. Aynı zamanda sanat eserinin piyasaya düşmesi ve metalaşması anlamına gelirdi.
Sanat eseri üreticileri yani sanatçılar artık sadece yönetici sınıfların talebini değil ama geniş halk yığınlarının talebine göre de üretim yapabilir hale geldi. Bu ise, sanatı, yüksek yönetici zümrelerin tekelinden çıkardı. Yani sanatçılar artık saraya dalkavukluk yapmak zorunluluğunda değildi. Sanat eseri de halka mal olmaya başlamış, popülerleşmişti.
Sanatçılar için artık dini konulu eserler yanında din dışı konulu eserler de ciddi bir gelir kaynağı teşkil etmekteydi. Örneğin edebiyatta trajedi ve komedi klasik dönemde de var iken, bilim kurgu, polisiye ve korku türleri bu dönemde ortaya çıktı. Halk müziği melodileri revize edilerek büyük senfoni orkestraları vasıtasıyla geniş kitlelere ulaşan Romantik eserler yapıldı. Yani sanat sekülerleşmeye başladı.
Ülkelerin her birinde hem sanatın kitleselleşmesi hem de sekülerleşmesiyle birlikte o ülkeye has ayırt edici özellikleri olan sanat tarzları gelişmeye başladı. Yani sanat millileşti.
Kapitalist toplumlarda, eşitsiz servet ve adaletsiz gelir dağılımı sonucunda oluşan kaçınılmaz iç çelişkilerin sanata yansıması olarak sanat eserleri –özellikle- muhalif ideolojileri yansıtır hale geldi. Yani sanat siyasileşti.
Buraya kadar anlattıklarımız 19’uncu Yüzyıl sanayi toplumlarında sanatın metalaşması, popülerleşmesi, millileşmesi, sekülerleşmesi ve siyasileşmesi sürecidir. Pekiyi 20’inci yüzyıldan bu güne ne oldu? Kısaca özetleyelim:

Sanatçılar açısından sanatın kitleselleşmesi, yüksek gelir ve bununla birlikte bireyselleşmeyi de beraberinde getirdi. Sanatçılardan bir kısmı genel toplumun anlayışının tersine sanat tarzlarını benimsediler. Yani, iktisadi terimle sanatta inovasyona gittiler. Tabii bunlardan sadece çok azı – deha sahibi sanatçılar- başarılı oldu. Bunlar toplumların düşünce ve beğeni kalıplarının dışında yaptıkları eserlerle yeni sanat akımlarının kurucusu oldular. Picasso, Dali, Mahler, Virginia Woolf vb. Bizde de, şiirde Garip Akımı veya İkinci Yeni bunun örneğidir. Ancak bu sanatçıların eserleri yüksek eğitimli bir grup dışında halka çok nüfuz etmedi. Öte yandan diğer bir kısım sanatçılar kitlelerin talebine uygun popüler eseler vermeye başladı. Bu da on yıllar içinde sanatın gitgide bayağılaşmasına ve alt düzeye inmesine yol açtı. Bugün gerek edebiyat ve müzikte, gerekse sinema gibi görsel sanatlarda bu iki akımın varlığını görmekteyiz. Bir başka önemli trend de, sanat eserlerinde –özellikle sinema ve müzikte- bayağılaşmanın artarak sürdüğünü söyleyebiliriz. Örneğin müzik ya cahil ve ezilmiş halk kitlelerin ilkel duygularını seslendirmekte – bizde Arabesk, ABD’de Rap gibi- ya da küreselleşmenin getirdiği milliyetsiz ve köksüz bir dejenerasyonun göstergesi – pop müzik- olmaktadır. Şiir bitmiştir, roman milli kahramanlardan tarihi şahsiyetlere kadar herkesi ucuz fantezilerinin esiri olarak çizen bayağı müstehcen eserlere kadar düşmüştür. Sinema ise ya aşırı müstehcenlik dolu dramlara ya da eğitimsiz lümpenleri cezbedecek küfür ve argodan beslenen komediye dayanmaktadır.

Sanatın kitleselleşmesi ve siyasallaşması, ülke yönetimlerinin de gitgide halk oyuna daha fazla dayanır hale gelmesi, partilerin siyasi propaganda ve kitle iletişim aracı olarak sanat eserlerini kullanmasının önünü açtı. Hitler ve Wagner, Stalin ve Shostakovitch, bizde sol partiler ve Nazım Hikmet, geçmişte Livaneli ve SHP, günümüzde Erdoğan ve Dombra bunun örneğidir. Aynı zamanda bazı sanatçılar bazı düşünce akımlarını eserleri ile yönlendirebilme gücüne kavuştular: Necip Fazıl’ın milliyetçi ve muhafazakârlar, Nazım Hikmet’in solcular, Tevfik Fikret’in Batıcılar, Mehmet Akif’in İslamcılar ve Atsız’ın Türkçüler üstündeki etkileri gibi…

Teknolojik gelişme sanat eserlerinde insan emeğinin değerini düşürdü. Özellikle müzik ve sinemada bu çok net temaşa edilmektedir. Beşinci sınıf pavyon şarkıcısı kalitesindeki bir solist stüdyoda bilgisayar oyunları ile sesindeki pürüzleri silebilmekte, canlı performans diyerek çıktığı sahnede playback yapabilmektedir. Filmlerde ve dizilerde gitgide daha fazla bilgisayar efekti kullanılmakta, buna bağlı olarak insanların emeği daha çok açık saçık sahnelerdeki cüretkârlığı (utanmazlık mı diyelim? - DMD) ve performansı ile ölçülmektedir.

Böyle bir ortam kıyamet ortamına benzemektedir. Dünya değişirken, yeni bir üretim teknolojisi her şeyi alt üst ederken bu gelişmeler normaldir, denebilir. Ama bence kantarın topuzu biraz değil bayağı kaçmıştır. Sanat genelde insanlık için, özelde milletler için güzeli bulma ve sergileme uğraşıdır. Yoksa çirkinlik ve bayağının teşhiri değil…

TARİH GEÇMİŞTE YAŞANAN ÖYKÜLERİN BUGÜNE UYARLANARAK ANLATILMASI MIDIR?

 

YAYINLAMA: 06 Aralık 2018 - 23:25

Tabii ki bunun ekonomik sebepleri de var. Biraz da sizi eğlendireyim dedim. Çok ciddiye aldığınız ve güncel tartışmalara katılan bazı zevatın aslında bayağı komedi karakterleri olduğunu anlayın istiyorum.

Tanzimatçı Yazar ve Gavur Mahmut’un Püsküllü Fesi

Son zamanlarda yeniden bir Sultan II. Abdülhamid ve Atatürk tartışması alevlendi. Daha çok da sosyal medyada… Piyasada Tanzimat kıyafetiyle dolaşan bir zatın merkezinde olduğu tartışmalar her zaman ki sığlık ve komiklik içinde devam ediyor. Görenler de, fes – redingot – köstekli saatin Osmanlı alamet-i farikası olduğunu zanneder. Halbuki bu zatın bundan 200 sene önceki selefleri fes-redingot-köstekli saat giyenleri gavur, dönemin padişahı II. Mahmut’u da “gavur padişah” ilan etmişti. O zata soralım: “Efendi, sen niye sarık takmıyorsun da, Gavur Mahmut’un püsküllü fesini takıyorsun?”.

Emekli Konsolosun Türkçe Ezan Sevdası

Başka bir komedyen de “Ezanı Türkçe okutalım!”, dedi. Bu arkadaş Ana Muhalefetin Genel Başkan Yardımcısı, üstelik. Hariciye’den terhis olmuş ve ikbali mebuslukta bulmuştu arkadaş. Herhalde, bugün ki mevzuatta Türkçe Ezan’ın yasak olmadığını, isteyen müezzinin Türkçe Ezan okuyabileceğini bilmiyor hazret. Kendi partisinin devr-i iktidarında Türkçe dışında ezan okunması yasaktı, Menderes’ten sonra “Türkçe dışındaki dillerde ezan okunması da” serbest bırakıldı. Yani bir müezzinimiz isterse İngilizce, başka biri de Japonca ezan okuyabilir. Yasal olarak bir mahzur yok, da… Eğer ezanı orijinali dışında okursa bir müezzin, cami cemaatinden kim gider namaza, nasıl bakar mahallelinin yüzüne? Ben bu emekli konsolosa “Hodri Meydan!” diyorum. Eğer yapabiliyorsa, herhangi bir Camide Türkçe Ezan okutsun. Kanuna aykırı değil, ”yassah” da değil. Eğer o müezzine okutabiliyorsa, ben de gelip Türkçe namaz kılacağım, söz veriyorum! (NOT: Türkçe namaz kılmak, zaruret halinde, İmam-ı Azam’a göre caizdir, DMD.) Neyse, boş verin siz bu konsolosu… Zaten Kemal Bey de hemen ihraç ediverdi zat – ı âlilerini…

Vikingler’e Öykünen Deliler, Baba Sultan ve Bugünkü İzleyiciye Uyarlanmış Tarih

Mutlaka gitmek istediğim bir film, Deliler, vizyona girdi. Fragmandan öğrendiğim ve gidenlerden dinlediğim kadarıyla film Fatih devrinde, Eflak Voyvodası (Romanya Prensi) Vlad Drakul’a karşı (nam-ı diğer Kazıklı Voyvoda) savaşa giden Osmanlı serdengeçtilerinin bir hikayesini anlatıyor. Liderleri Baba Sultan lakaplı (Yetkin Dikinciler oynuyor) bir şeyh. Boylu poslu, sarışın, saçı sakalı yerinde… Deliler olarak bilinen cesareti ve kahramanlıkları sebebiyle seçilen ve bu ad verilen yiğitler de, keza öyle. Hepsinin, Maşallah, saçı sakalı yerinde… “Hocam, bunlarda mı yanlış?” diye soruyorsunuz, biliyorum. Hikayeye itirazım yok da, çizilen karakterler meşhur dizi Vikingler’deki korsanlara benzetilmiş. Aynı şey Diriliş Ertuğrul için de geçerli… Ertuğrul Gazi’yi “Game of Thrones” karakterlerine benzetmişler. Nedir işin aslı? Gelin tartışalım...

Yesevilik, Hayderilik, Rum Abdalları ve Otman Baba

Biz Türklerin İslam’ı tasavvuf kanalıyla öğrendiğini daha önce de yazmıştım. Özellikle bir Melameti Şeyhi olan ve Nakşi silsilesinde de yer alan Yusuf-ı Hemedani Hazretlerinin halifesi olan Hazret-i Türkistan lakaplı Hace Ahmed-i Yesevi’nin Türklerin Müslüman oluşunda rolü büyüktür. Bugün içte ve dışta tarihçilerin ortak görüşüne göre Hace Ahmed-i Yesevi kitabi İslam’a pek de uygun olmayan tarikat ayinleri düzenlemekte, Türkçe nefesler ve saz eşliğinde raks ederek zikir çekmekteydi. Ayinler kadın-erkek karışık yapılıyordu. Ahmed-i Yesevi’nin halifelerinden biri olan Kutbüddin Hayder, özellikle Oğuz Türkleri arasında çok itibar gören ve etkili olan bir şeyhti. Kutbüddin Hayder, tarihçilerin ortak görüşüyle Kalenderi tarikatının bir kolu olan Hayderiliğin kurucusudur. Hayderi dervişleri abdal olarak bilinirler, dünya malından, evlilik ve cinsellikten kaçınırlardı. Yine tarihi kaynaklara göre, kitabi İslam’ın emir ve yasaklarına karşı “daha geniş” bir tavır içindeydiler. En önemli özellikleri saç, kaş ve sakalın kazıtılması, boyunlarına ve bileklerine demir halkalar geçirilmesi ve mücerretliği (evlilik ve cinsellikten uzak durmayı) temsilen küpe takmalarıydı. Bu abdallar yarı çıplak dolaşırlar, üzerlerindeki kıyafetler de çeşitli hayvan postlarından oluşurdu. Hayderileri diğer Kalenderilerden ayıran bir özellikleri de kalın ve gür bıyıkları idi… Bugün akademik tarihçilerin ittifakı ile “Rum (Anadolu) Abdalları” olarak bilinen Hacı Bektaş-ı Veli, Abdal Musa Sultan, Ahi Evran, Şeyh Edebalı, Tapduk Emre, Kızıl Deli Sultan ve benzeri abdal ve babaların hemen hemen tamamı Hayderi geleneğinin devamıdır. Ya Baba Sultan?

Fatih döneminde Rumeli’nde yaşayan, gazalara dervişleriyle katılan, Baba Sultan diye anılan, Fatih ile sürekli görüşen tek bir tarihi şahsiyet vardır: Otman Baba… Küçük Abdal adlı dervişinin yazdığı “Velayetnamesine” göre Otman Baba bıyığını da tıraş edermiş. Kısa boyluymuş, Oğuz lisanı ile konuşurmuş. Onunla birlikte dervişleri de bu esvaba bürünürmüş. Yani Otman Baba, serhat boylarındaki savaşçı dervişleri yöneten ve Fatih’le sürekli istişare eden bir Kalenderi Baba’sı idi. O da, dervişleri de, yarı çıplak dolaşır, saçlarını, sakallarını, kaş ve bıyıklarını tıraş ederlerdi.

Deliler diye bilinen ve akıncıların seçme birliklerinden olan savaşçılar da, tarihi bilgilere göre bu “kıllardan arınma işlemini” uygularlarmış. Büyük ihtimalle, onların da temelinde Kalenderilik vardır. Zaten Otman Baba’nın akıncı beyleri ile de çok yakın ilişkileri olduğu dönem kaynaklarında rivayet edilmektedir. Yani…

Otman Baba tip olarak Çukur dizisindeki “Çeto karakterini” andırmaktadır. Hacı Bektaş, Abdal Musa, Tapduk Emre, Yunus Emre ve hatta Şeyh Edebalı da, Hayderi olmalarından gelen sebeplerle ve velayetnamelerde rivayet edildiğine öyle abani sarıklı, ak saçlı aksakallı pir-i faniler değil, ama yarı çıplak dolaşan saçını, sakalını ve kaşını tıraş eden, küpe takan insanlardı.

Biz kafamızda bir ideal “evliya kültü” oluşturduk ve bu zamanla toplum içinde bir gelenek ve efsane olarak gerçekliğin yerine geçti. Ne cem evlerinde erkân yürüten dedelerimiz, ne camilerde namaz kıldıran imamlarımız ne de sıradan Müslümanlar olan bizler din ulularımızın örneğin sayın Cemil İpekçi misali saçı ve sakalı tıraş edip küpe takacağını kabul edebiliriz. Ama bütün yazılı kaynaklarda aktarılan budur. Bu yüzden, popüler tarih anlatıları, bunlardan esinlenen film ve diziler, başlıkta belirtildiği gibi aslında “geçmişte yaşanan olayların bugünkü anlayışımıza uyarlanarak” yeniden yazılmasıdır. Ama iyi ki, akademik tarihçiler var. Onlar sayesinde geçmiş olayların arkasındaki gerçeğe yaklaşabiliyoruz. Ama ahali için bu önemli değildir. Onlar, yerli “Vikingleri” izlemek istiyorlar. Bu da en tabii haklarıdır.

Hayırlı Cumalar...

NEREYE GİDİYORUZ?

 

YAYINLAMA: 13 Aralık 2018 - 23:25

Hatırlayacaksınız, evvelsi hafta enflasyonda %2 civarında bir düşüş açıklanmıştı. Yine geçen hafta içerisinde hem büyüme hem de ödemeler bilançosu verileri ilan edildi. İlk önce her birini ayrı ayrı inceleyelim sonra da genel bir değerlendirme yapalım.

AYLIK ENFLASYON NEGATİF, YILLIK ENFLASYON İSE DÜŞÜŞTE

Kasım Ayı TÜFE enflasyonu beklentilerin altında gerçekleşti. Yazılı ve görsel medyada ilan edilen verilere göre kasımda aylık TÜFE enflasyonu yüzde 1,44 düştü, yıllık TÜFE enflasyonu da yüzde 21, 62’ye geriledi. Böylece tüketici fiyat endeksi haziran 2017’den bu yana ilk kez aylık bazda düşmüş oldu.

Ekim ayında yıllık enflasyon yüzde 25,24 seviyesine yükselerek son 15 yılın rekorunu kırmıştı. Reuters’in anketine göre kasım ayında aylık düşüşün yüzde 0,75, yıllık enflasyonun ise yüzde 22,6 olması bekleniyordu.

Türkiye İstatistik Kurumu verilerine göre, kasım itibarıyla 12 aylık ortalamalar dikkate alındığında, tüketici fiyatları (TÜFE) yüzde 15,63, yurtiçi üretici fiyatları yüzde 25,52 arttı. Yurtiçi Üretici Fiyatları Endeksi’nde (Yİ-ÜFE) ise kasımda yüzde 2,53 düşüş yaşandı. Üretici fiyatları enflasyonu (ÜFE) yıllık bazda ekimdeki yüzde 45,01’den yüzde 38,54’e geriledi.

Şimdi buradaki veriler ne anlama geliyor? Enflasyonla mücadele çok mu başarılı? İki tip yazar var medyada: “Enflasyon oranı düştü, hükümetimiz dış kumpası alt etti. Üst Akıl ve fırsatçıların fitnelerini boşa çıkardı!” diyenler birinci tip. İkinci tipse, “Enflasyon düşmüş olamaz, biz bu verilere inanmıyoruz, hükümet yanlış veriler ilan ediyor, biz enflasyonu mahalle bakkalından, sokaktaki seyyar satıcıdan öğreniyoruz, gerçek enflasyon en az yüzde 40!”, diyenler. Maalesef yazılı ve görsel medyada bilgi kirliliği yaratan bu iki tipin kayıkçı kavgasını seyrediyoruz. Her ikisi de abartılı ve akla ziyan fikirleri savunmaktadır. Gerçek nedir? Açıklayalım:

Aylık enflasyondaki düşüş önemlidir. Bu düşüşün sebebi hükümetin vergi indirimi ile fiyatlarda indirim kampanyasıdır. Aynı zamanda dış dünyada petrol fiyatlarındaki düşüş, Türkiye’de de döviz kurlarında normal değerlerine iniş süreci, maliyetler ve üretici fiyatlarında düşüşü sağlamıştır. Yani aylık bazda hem üretici hem de tüketici enflasyonları negatiftir. Yıllık bazda ise yüzde 2’lik düşüşe rağmen yüzde 20’nin üstünde bir enflasyon vardır. Bu hala çok ciddi bir problemdir. Ancak ne gam… Bazıları enflasyon iki puan düştü diye düğün dernek yapıyorlar. Dünya’nın neresinde yüzde 20’lik enflasyona sevinildiği görülmüştür?

Öte yandan üretici ve tüketici enflasyonları arasında büyük fark vardır. Neredeyse tüketici enflasyonu üretici enflasyonunun yarısıdır. Bu bize ne söylüyor: Ekim ve kasım aylarında toplam talepte ciddi daralma olduğunu… (Bu verileri ise Mart’ta net olarak görebileceğiz.) Vergi indirimleri devam etmezse – ki etmeyecek- ve hükümet seçimler dolayısıyla maliye politikasını gevşetirse enflasyonun tekrar artma ihtimali vardır.

BÜYÜME YAVAŞLADI

Yine yazılı medyada ilan edildiği üzere Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK), 2018 yılı üçüncü çeyreğine ilişkin Gayrisafi Yurt İçi Hasıla (GSYİH) verilerini açıkladı. Bunlara göre, yılın ilk çeyreğinde yüzde 7,3 ve ikinci çeyreğinde ise yüzde 5,2 büyüyen Türkiye ekonomisi, üçüncü çeyrekte yüzde 1,6 büyüdü. Daha detaya inersek, GSYİH'yı oluşturan faaliyetler incelendiğinde; 2018 yılının üçüncü çeyreğinde bir önceki yılın aynı çeyreğine göre zincirlenmiş hacim endeksi olarak; tarım sektörü toplam katma değeri yüzde 1, sanayi sektörü yüzde 0,3 artarken inşaat sektörü yüzde 5,3 azaldı. Ticaret, ulaştırma, konaklama ve yiyecek hizmeti faaliyetlerinin toplamından oluşan hizmetler sektörünün katma değeri ise yüzde 4,5 arttı.

Bunlar ne demek oluyor? Dövizde spekülatif atağın olduğu temmuz, ağustos ve eylül aylarını kapsayan üçüncü çeyrekte, tarım ve sanayi durmuş inşaat sektörü ise çökmüştür. Büyümeyi pozitif değerde –şimdilik- tutan hizmetler sektörüdür. Toplamda ben, Türk ekonomisinin yüzde +/- 1 büyüme aralığında bir büyüme oranını gerçekleştireceğini bekliyordum. Yüzde 1,6’lık büyüme benim beklentimden daha yüksek bir büyüme oranıdır. Ancak, “Kardeşim pozitif büyüyoruz, Allah’tan daha ne istiyorsun?”, diyenleriniz vardır. Ben de iki noktayı vurgulayarak cevap veririm: Birincisi, bu veriler krizin etkilerinin görülmeye başladığı ve içinde bulunduğumuz çeyreğin (Ekim-Kasım-Aralık) verileri değildir. Dördüncü çeyrekte negatif büyüme olacağı görülüyor. Ancak bunu mart ayında öğrenebileceğiz. İkincisi ise, talepte lokomotif sektör inşaat çökerken, temel üretim sektörleri sanayi ve tarım durmuştur. Büyüme hizmetler sektörü kaynaklıdır. Eğer reel üretim duruyorsa, takip eden dönemde hizmetler sektöründe de durgunluk veya gerileme kaçınılmazdır. Hülasa, veriler öyle zil takıp oynanacak bir durumu göstermiyor. Ancak ileriye yönelik uyarı sinyali veriyor.

CARİ HESAP: AÇIK AZALIYOR

Türkiye’nin cari işlemler hesabı, ekimde 2,77 milyar dolar fazla verdi. Beklenti 2,5 milyar dolardı. Cari hesap ağustos ve eylül ayında da fazla vermişti. Böylelikle cari hesap 3 ay üst üste fazla vermiş oldu.

Cari hesap ekimde 2 milyar 770 milyon dolar fazla verirken, 12 aylık cari açık ise 39 milyar 403 milyon dolar oldu. Cari işlemler fazlası, eylülde 1 milyar 830 milyon dolar, 12 aylık cari açık ise 46 milyar 58 milyon dolar düzeyinde gerçekleşmişti.

İktisatta her olgu ve sürecin hem olumlu hem de olumsuz etkileri olur. Burada da aynı şey geçerlidir. Seçim sonrasında başlayan ve ağustosta zirveye çıkan kur artışının olumlu etkisi cari açığın kapanmasıdır. Nasıl mı? Anlatayım…

Cari açığı belirleyen iki ana etken vardır: Milli gelir ve reel döviz kuru. Kur yükselirse ihracat artar ve ithalat düşer. İkinci etken olan milli gelir artışı ise ithalatı arttırır. Büyümedeki yavaşlama uyarlanmış ithalatta -iç talep artışı kaynaklı ithalatta- artış hızının düşmesine yol açtı. Kur etkisiyle birleşince de, üç ay üst üste cari fazla verdik. Bu olumlu bir gelişmedir. Türkiye’nin borç yükü hafiflemektedir. Ancak, döviz kurunun sağladığı göreli avantaj kurda ki düşüşle birlikte azalmaktadır. 2019 yılı içinde tekrar cari açık vermeye başlayabiliriz.

SONUÇ

Sene sonu için 31 Aralık 2018 tarihi itibariyle dolar kuru tahminim 5,39-5,41 aralığındadır. 2018 dördüncü çeyrek (Mart’ta açıklanacak) ve 2019 birinci çeyrekte (Haziran’da açıklanacak) negatif büyüme bekliyorum. Ancak, şunu da ilave etmem gerekir ki, eğer Hükümet kendi Yeni Ekonomi Programı ve açıkladığı tasarruf tedbirlerine sıkı sıkıya riayet ederse 2019 üçüncü çeyrekte toparlanma başlar ki, bu da eylülde açıklanacaktır. Kıssadan hisse: Kış geliyor demiştim, geldi. Daha yolun başındayız. Rehavete kapılmayalım. Üç beş belediye kazanmak uğruna yeni bir krize giden yolun parkelerini döşemeyelim.

"LES SANS CULOTTES" VE "LES GİLETS JAUNES"

 

YAYINLAMA: 16 Aralık 2018 - 23:45

Fransa’da başlayıp Avrupa’ya en son da İsrail’e yayılan protesto eylemlerinden bahsediyorum. Bu işin aslında ne var? Sahnenin perde arkasında neler oluyor? Komplo teorileri ne derece doğru? Olayların ekonomik açıklaması var mı? İlk önce “donsuzlardan” başlayalım:

Les sans culottes: Fransız ihtilaline katılan çoğunluğu serfler ve işçilerden oluşan toplumsal gruplara verilen addır. Türkçede karşılığı “donsuzlar” olarak çevrilebilir. Zaman içinde ihtilale katılan bütün halk kesimleri bu adla anılır olmuştu. “Donsuzlar” ifadesi iki farklı yoruma tabi tutulmuştur: Bazılarına göre bu insanların genellikle düzgün pantolon alacak durumda bile olmamaları sebebiyle bu isim kullanılmışsa da, başka bir görüşe göre de ihtilalcilerin “culotte” adı verilen zamanın soylu modası tayt benzeri pantolonları giymeyi devrimci güdülerle reddetmeleri nedeniyle bu adla anılmışlardır.

Les gilets jaunes: Türkçeye güncel medya sütunlarında Sarı Yelekler olarak çevrilmektedir. Fransa’nın sempatik (!) Cumhurbaşkanı Mösyö Macron’un kabuslarına giren, demokrasi – insan hakları – özgürlük gibi kavramları Fransız muhayyilesinden silen protesto eylemlerini en önemli öznesi “sarı yelek” giyen eylemcilerdir.

Neden Sarı Yelek?

Sarı yelek temelde iki kesimi temsil ediyor: Asgari ücretle çalışan işçi sınıfı ve bisiklete binenler. Eylemlerin çıkış noktası olan ve 2019 yılı bütçesine eklenen benzin ve mazota konan ek vergiler sebebiyle eylemciler araba kullanan vatandaşların bisiklet kullanmaya mahkum edildiğini göstermek için bisiklet sürücülerinin giydiği sarı yeleklerden giymeye başlamışlardır. Zamanla “sarı yelek” ifadesi bu halk hareketinin simgesi olmuştur.

1789’la 2018 Arasında Benzerlikler ve Farklar

Bugünkü eylemlerle Fransız İhtilali sırasındaki olaylar arasında benzerlikler ve farklar bulunmaktadır. Önce benzerlikler: İhtilal öncesinde kral yönetimi şehirli orta sınıfları ve fakirleri yönetim dışı tutup ağır vergilerle ezmekte ve aristokratlar ile kiliseyi korumaktaydı. Bugünkü Fransa hükümeti de, tıpkı ihtilal öncesi kral yönetiminin yaptığı gibi, gariban vatandaşın sırtına vergi yükünü bindirirken büyük şirketlere vergi indirimi yapmayı da hedeflemektedir. Ayrıca serveti 1 milyon 300 bin Avro üzerinde olan vatandaşlardan alınan servet vergisini de indirmeyi planlamaktadır. Yani aslında “donsuzların” ortaya çıktığı şartlar ile “sarı yeleklerin” ortaya çıktığı şartlar benzerlik içermektedir. Her ikisinde alım gücü düşüklüğü, daha önce sahip olunan tüketim alışkanlıklarını artık devam ettirememe gibi iktisadi sıkıntıların bir araya getirdiği heterojen bir kitle bulunmaktadır. Yönetimin tarzı da benzemektedir. Despot ve servet sahiplerinin koruyucusu Kral 16’ıncı Louis ile Fransa’nın genç ve dinamik (!) Cumhurbaşkanı Macron benzeri konumdadırlar. Her iki dönemde de devlet bütçe açığını halka yüklediği vergilerle karşılarken, zenginleri ve büyük tekelci firmaları himayesine almaktadır. Yani fakirden alıp zengine vermektedir.

Farklar:

Fransız İhtilali’nin bir liderliği vardı: Danton, Robespierre ve benzeri gibi. Sarı Yeleklerin bir lider kadrosu yoktur. Fransız İhtilali Amerika’da İngiltere’ye karşı alınan ağır yenilgi sonrasında gerçekleşmiştir. Fransa’da bugün benzeri bir durum yoktur. Fransız İhtilali öncesinde halkın yönetime katılımı yoktur. Bugün ise, Fransa temsili demokrasinin ileri örneklerinden biri kabul edilmektedir. Fransız İhtilali öncesinde Fransa’da yoksulluk geniş halk yığınlarında görülen ortak özelliklerden biri iken, bugünkü Fransa’da fakirlik yoktur, ama eskisine nazaran göreli olarak satın alma güçleri düşmüş yığınlar vardır.

Olayların Yayılması

Fransa’da olaylar başladıktan sonra benzeri bir biçimde Belçika’da ve Hollanda’da da sarı yelekliler meydanlara çıktı. En son İsrail’de de sarı yelekliler eylemi başlamıştı. Bununla ilintili olarak, Tunus’ta da, kendini “kırmızı yelekliler” olan tanıtan bir grup eylemci çıkmıştır. Bu grupların hepsinin ortak özelliği mevcut sistemden (veya sistemsizlikten) şikayetçi, işsizlikten ve sosyal güvencesizlikten mustarip, mültecilere tepkili kitleler olmalarıdır. Yine, bu olayların zorunlu olarak başka bir ortak tarafı da, mevcut siyasi sistemlerin tepkili kitleleri temsil edecek siyasi aktörler üretememesidir. Yani, varlığının temelini farklı çıkar gruplarının temsili olarak tanımlayan bir sistem çalışamamakta, bu öfkeli kitleleri temsil edecek parti ve liderleri üretememektedir. Kısaca sistem iflas etmiştir.

Komplo Teorileri

Tabii ki, bu tür olayların arkasında hemen “gizli güçler”, “karanlık konseyler” ve benzeri hayal mahsulü kişi ve kurumların faaliyetlerini ararlar. Ya da, daha inanılır bir şekilde, ABD ve Rusya gibi küresel güçler bu olaylardan sorumlu tutulur. Özellikle bizim ülkemizde bu yaklaşım çok yaygındır. Birçok milliyetçi ve muhafazakâr muharrir ve yine Aydınlık camiası içindeki bir kısım aydın komplo teorilerine çok meraklıdır. Dünyada olup biten her şeyin arkasında İngiltere – ABD – İsrail istihbaratlarının parmağı olduğunu savunurlar. Bu meselede de öyle oldu. Birçok kişi, sarı yeleklilerin arkasında CIA’in bulunduğundan bahsediyor. Gerekçe olarak da Avrupa Ordusu projesi ve İran’la iş birliği çalışmaları gösteriliyor. İtiraf edeyim olaylar ilk başladığında benim de aklıma bu gelmedi değil. Ne de olsa ben de bu toprağın çocuğuyum. Öte yandan, memleketimizde başta Sayın Erdoğan ve Sayın Bahçeli olmak üzere siyasiler ikinci bir Gezi Vakası’ndan dem vurarak sert demeçler verdiler. Bunun sebebi medyada kopartılan gürültü ve bilgi kirliliğidir. Güya Türkiye’de sarı yeleklilerin arkasında olan bazı “karanlık güçler” iç ayaklanma çıkarmak istemekteymiş, ikinci bir Gezi ve hata ikinci bir 15 Temmuz kapıdaymış. Sosyal medyaya baktığınızda her önüne gelenin ayaklanmadan girip iç savaştan çıktığını görüyorsunuz. Bunun üzerine bazı muhalefet taraftarı medya mensupları da “Niye halk bizde de böyle tepki vermiyor!” deyince, siyasiler de böyle sert demeçler verebiliyor. Bunların hepsi komplo teorisidir. Gezi Vakası çok farklı bir sürece tekabül etmektedir. İktisadi ve sosyolojik açıdan hiçbir benzerlik yoktur. Şu anda Türkiye’de bu sarı yeleklerin eylem yapmaları muhaldir. Türk toplumunun önceliği – hala daha- güvenlik merkezlidir, iktisadi değil. ABD’ye gelince, ABD kendisi NATO’yu dağıtmaya çalışıyor. Bin bir emek ve çabayla kendisinin kurduğu küresel sistemi adım adım dağıtıyor. AB ordu kursa, tam da ABD’nin şimdiki yönetiminin istediğini yapar. Bence ABD bu işin arkasında değildir. Ancak, bu olayları kullanarak Fransa hükümetini zayıflatmak ve kendi yörüngesine çekmek istemektedir, o ayrı mesele.

Pekiyi Neden?

Tek kelimeyle cevap verirsem: Küreselleşme, derim. Milli devletlerin politika güçlerinin zayıflaması, neo-liberal politikalar ve sosyal devletin ortadan kalkması dünyanın genelinde huzursuz kitlelerin ortak problemidir. Tabii ki her ülkenin kendine özgü sebepler de bulunmaktadır. Bunları ve dünyanın nereye gittiğini Cuma’ya bırakalım

SARI YELEKLER, HASTALIK VE DÜNYANIN AHVALİ

 

YAYINLAMA: 20 Aralık 2018 - 23:25

İşin arka planında ise bütün bir Neo- Liberal sistemin çatırdayarak çökmesi bulunmaktadır. Burada bazı sorular ortaya çıkmaktadır: Sistemi çökme aşamasına getiren süreçler nelerdir? Hangi temel dengesizlikler bugünkü problemlere yol açmaktadır? Mevcut durumda tepkili kitlelerin sesi olabilecek siyasi kurumlar nasıl olmalı?

Ya biz? Türkiye olarak biz ne durumdayız? Değişimin şart olduğu bir çağda değişiklik yaptık mı; yoksa değişiklik yaptığımızı mı sandık? Türkiye’de de tepkili ve sıkıntı içindeki kitleleri siyaseten kim temsil etmeli?

Bütün bu soruları cevaplamaya çalışacaktım ki, feci bir boğaz iltihabı ile yataklara düştüm. Mecbur olarak ve burnumu çeke çeke gittiğim ders ve jürilerde de ne konuştuğumu bildim ne de anlatılanı tam anlayabildim. Haliyle yazıyı her zamanki hacminde yazacak zamanım da kalmadı. Onun için beni bugünlük affetmenizi istirham ederim. Ancak… Birkaç ipucu vereyim:

- Küreselleşme onu oluşturan sebepler ve yol açtığı olumlu ve olumsuz olgu ve süreçlerle içine girdiğimiz kaotik sürecin başlıca sebebidir. Bu durum kaçınılmazdı ve değişen şartlara daha hızlı intibak eden ülkeler bu işten kârlı çıkarken diğerleri ağır hasar aldı.

- Dinler, otantik anlamlarıyla değil ama yeni çağın şartlarında mutasyon geçiren sahte anlamlarıyla yeniden etkin hale geldiler.

- Milli devletleri zayıflatan süreçler iki birbirine zıt sürece yol açtı: Hiçbir kaydı kabul etmeyen ve neredeyse nihilist anarşizme varan bir bireycilik ve küçük kabile ve aşiret asabiyesine kadar inen mikro etnik milliyetçilikler yükseldi.

- Ülkeler arası eşitsizlik artarken, her ülke içinde de ayrı ayrı eşitsizlik arttı.

- Aile, temel kültürel norm ve değerler, sosyal devlet, tabi hukuk, özgürlükler aşındı.

- Bütün ülkelerde bu gelişmeler mutlu bir azınlık yaratırken, daha geniş bir çoğunluk ise hem maddi hem manevi kayıplara uğradı.

- Zaman içinde hızlanan bir eğilimle kitleler popülist milliyetçilerin, kuvvetli liderlerin etrafında toplandı ve toplanmaktadır.

- Bu süreçte tepkili kitlelerin etrafında birleşeceği ideolojisi ve örgütü ile sağlam muhalefet partileri de ortaya çıkmadı.

Sonuç mu? Dünya 2020-2025 yılları arasında olacak büyük bir iktisadi buhranın arefesindedir. Bunun yanında, değişen şartlara bağlı değişen güç paylaşımında yer almak isteyenler için bir dünya savaşı da muhtemeldir. Yani, “ya kriz ya savaş” ya da “hem kriz hem savaş”… Pazartesi bunlara değineceğim…

"QUO VADİS, ORBİS?" "AD BELLUM, PROFESSOR…"

KASABANIN ŞERİFİNDEN NOEL HEDİYESİ (Mİ?)